Full text of "Patrologiae cursus completus: sive biblioteca universalis,integra uniformis, commoda, oeconomica ..."

Google

This is a digital copy of a book that was prcscrvod for gcncrations on library shclvcs bcforc it was carcfully scanncd by Googlc as part of a projcct

to make the world's books discoverablc onlinc.

It has survived long enough for the copyright to cxpirc and thc book to cntcr thc public domain. A public domain book is one that was never subjcct

to copyright or whose legal copyright term has expircd. Whcthcr a book is in thc public domain may vary country to country. Public domain books

are our gateways to the past, representing a wealth of history, cultuie and knowledge that's often difficult to discovcr.

Marks, notations and other maiginalia present in the original volume will appear in this flle - a reminder of this book's long journcy from thc

publishcr to a library and fmally to you.

Usage guidelines

Googlc is proud to partncr with libraries to digitize public domain materials and make them widely accessible. Public domain books belong to thc
public and wc arc mcrcly thcir custodians. Nevertheless, this work is expensive, so in order to keep providing this resource, we liave taken stcps to
prcvcnt abusc by commcrcial partics, including placing tcchnical rcstrictions on automatcd qucrying.
Wc also ask that you:

+ Make non-commercial use ofthefiles Wc dcsigncd Googlc Book Scarch for usc by individuals, and wc rcqucst that you usc thcsc filcs for
personal, non-commercial purposes.

+ Refrainfivm automated querying Do nol send aulomatcd qucrics of any sort to Googlc's systcm: If you arc conducting rcscarch on machinc
translation, optical character recognition or other areas where access to a laigc amount of tcxt is hclpful, plcasc contact us. Wc cncouragc thc
use of public domain materials for these purposes and may be able to help.

+ Maintain attributionTht GoogXt "watermark" you see on each flle is essential for informingpcoplcabout this projcct andhclping thcm lind
additional materials through Google Book Search. Please do not remove it.

+ Keep it legal Whatcvcr your usc, rcmember that you are lesponsible for ensuring that what you arc doing is lcgal. Do not assumc that just
bccausc wc bclicvc a book is in thc public domain for users in the United States, that the work is also in the public domain for users in other
countrics. Whcthcr a book is still in copyright varies from country to country, and wc can'l offcr guidancc on whclhcr any speciflc usc of
any speciflc book is allowed. Please do not assume that a book's appearancc in Googlc Book Scarch mcans it can bc uscd in any manncr
anywhere in the world. Copyright infringement liabili^ can be quite seveie.

About Google Book Search

Googlc's mission is to organizc thc world's information and to makc it univcrsally acccssiblc and uscful. Googlc Book Scarch hclps rcadcrs
discovcr thc world's books whilc hclping authors and publishcrs rcach ncw audicnccs. You can scarch through thc full icxi of ihis book on thc wcb

at |http : //books . qooqle . com/|

THISVOLUME
DOES NOT C!:^CUIJ.TE
'•"■ ' D: Ti'." !.'[;■■ AKY

/)Uq i LC- {/ ■-:< r o (■ <->c^ /v:> <. <- d

.CJ.

' '

PATROLOGLE

CURSUS COMPLETUS

I 8ED nBLlOTBBCA QNIYERSALIS, INTE6RA, UNIFORMIS, COMMOOA, OEGONOiaCA,

\ mm SS. PATROH, DOGTORDM SCRIPTORIIMP EGCLESMSTIOOROH,

8IVB ULTINORUM, 8IVS ORJBGORUM,

QUl AB jEVO APOSTOLJCO AD TEMPORA INNOCBNTU III {ANNO 1216) PRO LATINIS
ET AD CONCIUI FLOBENTINI TEMPORA {ANN. 1439) PRO GRjECIS FLORUERUNT.

RECUSIO CHRONOLOGICA

OHNIOM QUiB EXSTITERE MONUMfiNTORUM GATHOLICifi TRAOlTiONIS PBR QUINDSGIM PRIORA

BGGLESL£ &EGULA,

iUZTA BO1TI0NB8 AGGURATI8BIMAB INTBR 8B CUMQUB N0NNULLI8 GODICIBUB MANU8CRIPTI8 G0LLATA8, PBRQUAK

DILIOBNT&R CA8TIOATA;DI8SBRTATIONIBU8, GOMMBNTARIIS. VARII8QUS LBCTI0NIBU8 GONTINBNTBR ILLUBTRATA;

0MN1BU8 0PBRIBU8 P087 AMPLI8SIMA8 BDITI0NB8 7UiB TRIBU8 N0VIS8IMIS 8JBGULI8 DBBBNTUR AB80LUTA8

DBTBGT18. AUGTA ; 1NDICIBU8 PARTICULARIBU8 ANALTTIClS, SlNOULOS 8IVB TOMOS 81 VB AUCT0RB8 ALICUJUB

MOMBNTl 8UB8BQUBNTIBU8, DONATA ; GAPITULIS INTRA IP8UM TBZTUM RITB DI8P0SITIS, NBCNON BT

T1TUU8 8IN0ULARUM PAOINARUM MAROINBM 8UPBRI0RBM DI8TIN0UBNTIBU8 SUBJBCTAMQUB MATB-

RU M 8IONIFIGANTIBU81 ADORNATA; OFBRIBUS GUM DUBIISi TUM AP0CRTPHI8, ALIQUA VBRO

AUCTORITATB IN ORDINB AD TRADITIONBM BGCLB8IA8TICAM P0LLBNT1BU8, AMPLIPICATA ;

^ 9UCBNT1B BT AMPLIU8 LOCUPLBTATA INDICIBU8 AUGTORUM 8ICUT BT OPBRUM, ALPHABBTICIS, GHRONOLOOIClBy

•TATISTICIS, 8TNTHBTICI8, ANALTTIGI8, ANALOOIGIS, IN QUODQUB RBLIOIONIS PUNCTUM, DOOMATICUM, MORALB,
UTUROICUM, CANONIGUM, DISGIPUNARB, H18T0RICUM, BT CUNGTA ALIA 8INB ULLA BXCBPTIONB ; 8BD PRiB-
SXRTIM DU0BU8 INDIG1BU8 IMMBNSIS BT 0BNBRAUBU8. ALTBRO SCILICBT RERUM, QUO COlfSULTO»
I QUIQUID NON 80LUM TALIS TALISVB PATBR, VBRUM BTIAM UNUSQUISQUB PATRUM, NB UNO QUIDBM

0MI880, IN QUODLIBBT THBMA 8CRIP8BRIT, UNO INTUITU CONSPICIATUR ; ALTBRO SCRIPTURifi

SACRiE, BZ QUO LBCTORl COMPBRIRB SIT OBVIUM QUINAM PATRB8 BT IM QUIBUS OPBRUM

8U0RUM LOCIS SINOULOS 8IN0UL0RUM UBRORUM 8. 8GR1PTURJI VBRSUS, A PRIMO

OBNB8B08 U8QUB AD N0VI8SIMUM AP0CALTP8I8, GOMMBNTATI 8INT.

BDITIO ACCURAT18SIMA, GJBTBRI8QUB OMNIBUS FACILB ANTBPONBNDA, 81 PBRPBNDANTUR GHARAGTBRUM NITIDIXAS

CHARTJB QUALITA8. IMTBORITA8 TBZTU8, PBRFBGTIO GORRBCTIONIS, OPBRUM RBCU80RUM TUM VARIBTA8, TUK

MUMBRUS, rORMA VOLUMINUM PBRQUAM GOMMODA 8IBIQUB IN TOTO PATROLOOIJI DBGUR8U GONSTANTBA

•IM1L18, PRBTU BZIQUITAS, PRiBSBRTIMQUB ISTA COLLBGTIO, UNA, MBTHODIGA BT CURONOLOOIGAt

8BZGBIIT0RUM PRAOMBNTORUM OPUSGULORtiMQUB RAGTBNUS BIC ILUG 8PAR80RUM, PRIMUM AUTBH

IHIC08TRABIBU0THBGA,BZ0PBRIBU8 BT M88. AD OMNBS JBTATBS, L0G08, UNOUAS VORMASQQB

, rBRTINBNTIBUS QOADUMATORUM.

\ SERIES LATINA

jlN QUA PRODEUNT PATRES, DOCTORES SCRIPTORESQUE ECCLESIiE LATINiE

A TERTULLIANO AD INNOGENTIUM 111.

AGGURANTE J.-P- MIGNE,

BIBUOTHECiS CC£RI VNIVERSiE

SIVB CCRSUUll COMPLETORUIf IN SINGULOS SCIENTIiE EGCLESlASTICiE RAMOS EDITORS.

PATROLOGIJE LATIN^ TOMVS IV

S. CYPRIANUS.

ft, ••»•#« •• • ••• • 3$^^*^-^*^

■ • •• ••••_i J rfrfrf*^*

I < ■•11.4 ,ti iii*',/^ tftf^a •

>•. * I , » i t • • j J ij * ^ ^

t -t ■^ ■* -t j -t

"•• ll(« WW j

• • J ^ ^ •* ■* * •*

• •>••><■• t •*,»■* ^ t

^ .TIA t?T:CT7A!-- : : -' > ^

••PARISIIS

APUD GARMEB FRATRES, EDITORES ET J.-P. HIGNE SUGGESSORES,

IN VIA DICTA : A YENUE DU MAINE, IM.

1891

• • •

,•• •••

• • •

• •

i ••

• •

TRADITIO GATHOLIGA.

SjECVLVM Itt. ANNI 203-2S8.

S. TBASGII CAIGILII

CYPRIANI

EPISCOPI GARTHAGINENSIS ET MARTYRIS

OPfiBA OHINIA

AD STEPHANI BALUZII EDITIONEM EXPRESSA, ET PRjECIPVIS

MARTm ROVTHII, FELLI, PAMELU, RIGALTII LECTIONIBVS

ET NOTIS INSTRVCTA, VARIISQVE AVCTA OPVSCVLIS,

RECENTWS IN LVCEM EDITIS.

FRmmnmni

PATRUM MINORUM

QfJI 8JBGUL0 mTIO A TEETULUANO AD CYPRIANim IN EGCaUSSU LATINA FLORviERE

SCRIPTA QUiE SUPERSUNT.

AGCDRANTE ET DENUO REG06N0SGENTE J.-P. HIGNE,

Hnui*tlMe« Clert ■BlTemB

aivE coRsmni cohpletoruii in singulos sciEiraE EccususnCiE ramos editorb

TOMUS POSTERIOR

• »• «»••■«*«* '*> "^^ •■ j • rf • «

PAinsns

J ^ W w

APUD GARNIER FRATRES, EDITORES ET J.-P. MIGNE SUGGESSORES,

IN m DICtA : AYENUE DU MAJSE, 808

1891

TRADITIO GATHOLICA.

SMCVLVM Ul ANNVS 20a-258

. . . •

ELENCHUS

AUCTORUM ET OPERUM OUI IN HOC TOMO IV CONTINENTUR

• •

S. THASCIUS CL£CIUUS CYPRIANtKB CARlttAaNENVS CPISGOPQS fiT HA!RT\1L

D. Prudentii Marani ProBtatio. Ool. 9
Vita S Cypriani ab eodem adornata. -73

S. GyPRIANI OPERUBf PARS PRIOR.

EpiSTOLiG. 193

Operum pars posterior.

Opuscula. 451

Liber de habitu virginam. 451

Liber de lapsis. 477

De unitate Ecclesise. ' 809

De oratione Dominica. 835

Ad Demetrianum Apologeticus. 861

De idolorum vanitate. . 883

De mortaiitate. 603

De opere et eleemosynis. 6S5

De bono patientiae. 645

De zelo et livore. 663

Exhortatio ad martyrium. 677

Testimonia adversus Judaeos. 705

De spectaculis. ^ 809

De laude martyrii. ' 817

Appendiges.

Goth. Lumjferi Dissertatio de S. Cypriani operibus dubUSf deperdiKs atque eidem

supposUis. 83S

Apperd. I. Opuscula dulnam

De disciplina et bono pudicitiae. 851

Exhortatio ad poenitentiam. 859

ApPEffD. II. Opuscula supposita.

Liber de aleatoribus. 903

De Singularitate clericorum. 911

De duodecim abusionibus saeculi. 947

De duplici martyrio. 961

Oratio Gypriani Antloclienl pro martyribin. 985

Oratio ejusdem quam sub die passionis su8e dixit. 987

De montibus Sina et Sion. 989

Adversus Judaeos. 999

Gosna. 1007

De revelatione capitls B. Joannis Bciplistie. 1013

De Pascha computus. 1021

Garmen de resurrectione ipo ftuvrtfj n. ...... 1053

D. NiGOLAi Le Nourrt,^-*0.:S;*B., OissterAllo ieiCfpiiani Ubris ad Demetrianum

et de idolorum vamtAe.' ' :••:.-:•.:.'••...:::. : I0i{9

HEifRia DoDWBLU Pi$SBRjAX][(9fE;3 CjpmpiiUiJ/VSf

Dissertio /, ad S. Cifpfia^ }piAQl4m% ii tisid^6^' .

Dissertatio //, ad S. Cypriani eptstdtiimn, ie' j^hsbyTtefis 3octoriims. 1139

Dissertatio lU, de secumo martyrii bapiismo. 1155

Oxoniensis editionls selecttt in Cyprianum ndtm. 1M7
Martini Joseph Routh, collegii «5. MagMalenm Oma. )mNJMb, fOtUB in Ubros S. Cy-
priani de idolorum vanitate, de mortoZi/ofo, de apere et eleemosynis, de %do et

Uvore. 1299

1115

PR^FATIO

IN QUA

POST ENTJMERATAS SANCTI CYPRIANI OPERUM EDITIONES, DE S. MARTYRIS

DOCTRINA PLURIDUS DISSERITUR

AUCTORE D. PRUDENTIO MARAN, 0. S. B.

1 'Q Ad haoc prffifationem aggredienti nec S. Gypriani laudes persequi necessarium videtur, nec Ba-
luzii laborem coromendare. Conspirans omnium in Cypriani admirdiione consensus, favoris aucupia non
desiderat : editori suffragatur eruditionis fama et plurima in antiquis scriptoribus edendis et emeudandis
industria. llnlta quidem exstant Baluzii laborum monumenta, nec cuiquam fere concedit, qui rem litte-
rariam auctius ditavcrit; sed, prseterquam quod ad hoc extremum opus longo usu exercitatus accessit,
nnnquam aliis videtur operse et labori minus pepercisse in vetustis codicibus undique comportasdis
et evolvendis. Jussus hac urbe abscedere anno 1710, consilium edendi Cjpriani non abjecit, nec inter-
misit laborem, quem tamen, redux sub finem anni 1713, novo conatu repetiit, ac tandem typis coepit
mandare anno 1717. Jam prelum absolverat genuina Cypriani opera ac maximam partem Baluzii anno-
tationum, cum eum utiliter laborantem vita defecitdie 28 mensis Julii, anno cetatis 88, Christi 1718.
Mortiio Raluzio, non sine litteratorum omnium desiderio, novcB hujus editionis opus diu interruptum
pependit, sed^ anno 1724, rev. admodum Pater domnus Dionysius de Sainte-Marthe, superior generalis
congregationis Sancti-Mauri, pluribus rogante typographi» regise praefecto, rem uni ex suis commisit,
qui libenter oneri successit, et ab alio adjutus telam a doctissimo viro nondum absolutam pertexere
conatus est, cum iis edendis et emendandis quee Baluzius intacta reliquerat, tum vero, ut iu pluribus
aliis Patribus percommode factum est, uberius de rebus gestis Cypriani deque illius doctrina disserendo.
Ut promissis satisfiat, nonnullae S. Martyris sententiffi in hac prffifatione, quam Vita Cypriani proxime
sequetur, ffiquis ponderibus examinandffi sunt : sed antea variffi illius operum editiones recensendffi vi-
dentur.

Variffi operum Cypriani editiones quffi in ipsis typographiffi incunabulis adornatffi ac postea pluribus
in ]ocis repetilffi sunt, quanta fuerint hujus scriptoris legendi studia declarant. Tres antiquissimffi me-
morantur : Romana, an. 1471, per Conradum Sweinheim et Arnoidum Pannartz; Veneta, an. 1471,
per Vendelinum Spirensem ; tum quffi dicitur innominata , quia nec urbis nec typographi nomen
ascriptum. Testatur editor Oxoniensis usum se esse tribus editionibus : « Ad manum habui, » inquit,
« editiones vetustissimas, Spirensem anni 1471; innominatam, cui nec patria nec ffitas aftigitur, nec
non illam Remboldi anni 1512. » Sed tamen editio ilia quffi Spirensis vulgo dicitur, non Spirffi, sed
Venetiis excusa, ut jam observarunt eruditorum nonnuUi ; et eorum errori, qui iliam Spir» attribuunt,
iocum deditnomen Vindelini Spirensis, a quo perfecta fuit anno 1471. Nam Joannes Spirensis mortuns
est Venetiisanno 1470, ejusque ofiicio et laboribus in eadem urbe successit fratcr Vindelinus, cui proinde
debetur hffic editio. Id patet ex his versibus, qui ad calcem editionis iibrorum de Civiiate Dei ab eodem
Vindelino adomatffi leguntur :

Qui docuit Venetos ezscribi posse Joannea
Mense fere trino centena yolumina Plini,
Et totidem magnl Ciceronis Spira libellos,
CoBperat Aurelii ; subita sed morte peremptuB
Non potuit coDptum Venetis finire laborem.
Vindelinus adest ejusdem frater et arte
Non minor ; Hadriacaque morabitur urbe.

M. CGCG. LX£.

£x his maxime dubium videtur quod ait, post nonnullos alios, eruditus auctor Annalium Typograph,
tom. ], Vindeiinum in Germaniam abiisse et anno 1571 Bartholdi opera ibi edidisse. Recenset idem scriptor
libros a Vindelino Venetiis ann. 1572 et 1577 editos.

Prodiit Parisiis, anno 1512, alia editio operum Cypriani ex typographia Berloldi Rembolti et Joannis
Waterloes. Accesserunt in hac editione Cardinulia Christi opera, Expositio in Symbolum Apostolorum et
Passio S. Cypriani ; libro sive epistola de Aleatoribus, et aliis nonnullis quffi ad Robertum Fortunatum

Patrol. IY. 1

H D. PRUDENTII MARANI n

missa faerant, 11-12 ^^ ^^^*^<^ iempas rejectis. Is enim Robertas Forlunatas provinciam recognoscen-
dorum Cjrpriani operum suscepit ; vel potius, ut ipse testatur in epistola nuncupatoria ad Ruricium Ble-
sensem, virum senatonum, eo aut lectionibus aut rebus familiaribus occupato, Guillelmus Potetos « opus
insigne relegit, emaculavit, et annotatiooibus quibusdam non negligendis, loconimque Biblise el aliorum
citationibus, yel, ut aiunt, quotationibus ad marginem perpulchre multoque cum labore donavit : » post
epistolam nuncupatoriam, alia ab eodem Fortunato apposita est, quse de utilitate libronim Cypriani, ac
de ejus eloquentia pertractat, cum hac inscriptione : C. de P. Jacobo Grasolario, civi Veneto, saldteii
DiciT. Cffiterum, hffic editio satis accurata est, ac in mullis, qus perperam in seqaentibus editionibus
mutata faerani, cum codocibus mss. consentit. Dicit Erasmus usum se esse « prsesidio trium edilionum,
Romanffi, qua nihil vidi, » inquit, « depravatius, et tamen hffic alicubi profuit ; cujusdam alterius, cujus
titalus excidit, et Badianffi. » Editio illa, quam £rasmus celeberrimo Badio attribuit, eadem videtur esse
ac Rembolti ; observat enim £rasmus librum de cardmalibus ChrisH Operibus » in editione Badiana sepa-
ratum haberi a reliquo volumine : » id quod videre est in Rembolti editione, qua jam absoluta hoc opus
separatim additum fuit. Alia editio, cujus titulus exciderat, forte eadem fuit ac innominata. Quod spectat
ad Romanam, testatur Fridericus Rheinartus nsum se esse « ambabas illis ex iocljtffi reipubiicffi. Nori-
bergensis bihliotheca benevolentissime communicatis operum Cjpriani editionibus, anno jam tum
M. cccc. Lxxi, arte typographica vix adulta publici juris factis, Romana, haud dnbie diversa ab illa qna
Henr. Gravius in edit. Colon. anno 1544, prffiter Badianam quamdam et aliam, usum se esse, nihil autem
depravatius vidisse scribit, et Spirensi, cujus artifex Vindehnus quidam laudatur. » Gravium cum Erasmo
confundit Reinartus ; nec caiquam faciie probabit Romanam editionem anni 1474, qua usum se esse dicit,
diversam esse ab ea quam Erasmus commemorat.

Erasmus, qui tot sanctorom Patrum editionibus prfficlare de re ecclesiastica et litteraria meritus est,
suam in Cypriano operam non passus est desiderari. Prodiit, eo accurante, Cjprianus an. 4520, Basileffi,
fol. ex ofQcina Frobeniana , sed multo quam in superioribus editionibus locupletior. Primus enim in
lucem edidit Erasmus litteras de hffireticis baptizandis ad Quintum, adJubaianum et ad Pompetum, lib.
iertium Testimoniorum, ac sententias episcoporum in concilio Carthaginensi tertio : ejusdem diligentiffi
debentur tres tractatus, de Laude Mariyriif de Disciplina et Bono Pudicitiae, ei ad Novatianum hffire-
ticum, quos etsi Cypriano adjudicant plerique critici, nemo tamen antiquissimos et Cypriano dignos
negaverit. His adjunctffi fuenint duffi orationes Cypriano afiictffi. Sensit Erasmus, vir emunctffi naris, hffic
opera non esse Cjpriani ; sed, quod satis mirari non possum, aliud opus, cujus auctor Diocletiaui et belli
' adversus Turcas meminit, inter certissimos Cjpriani foetus ascribit ; librum dico de Duplici Martyrio ad
Fortunatum ; quo invento visus est sibi, si ei credimus, magnum quemdam thesaurum invenisse : « Hunc
in vetustissima, » inquit, « bibliotheca repertum adjecimus ; utinam et liceat cffitera hujus viri salutifera
scripta pervestigare I r» Sed hujus libri artificem esse Erasmum, ac ingenii sui opus Cjpriano subdidisse
pronuntiat Henricus Gravius, cui videtur hac in re Pamelius assentiri. Certe hactenus nec bibliotheca,
ex qua hunc libnim eruit Erasmus, cognita cuiquam fuit ; nec codex quo seusum esse indicat, cujusquam
in manus pervenit. Et res et verba stylum Erasmi redolent; et, quod suspicionem auget, nonnuUa
Scriptufffi testimonia, ut observat Pamelius, ita prorsus in hoc libro, ut in aliis Erasmi elucubraUonibus
redduntur. Hffic editio sffipe repetita variis in locis, ut Basileffi apud eumdem Frobenium anno 4525,
4558, fol., addit Fabricius 4540, fol., ut Coloniffi 4 525, 1544; ut Lugduni 4528, 4537, 4544, 4554, Parisiis
4 544 . Sed de his rebus tam parum convenit inter eos qui scriptores ecclesiasticos recensuere, aut libro-
rum texuere catalogos, nihil ut certo statuere possit, nisi qui has omnes editiones oculis suis viderit,
quod mihi fateor usu non venisse. Inter has autem editiones insignis illa est ac prfficipue memoranda,
quam Ilenricus Gravius doctissimus Dominicanus anno 4544 Coloniffi dicitur accurasse; sed monet
Baluzius in notis (p. 284) hanc editionem non ab ipso Gravio adornatam fuisse , sed ab alio, qui usus est
quodam exemplari edito, Gravii partim conjecturas, partim ex codice mss. varias lectiones ad marginem
continente. Rccenset Fabricius editiones Cypriani operum Coloniffi anno 4520, apud Henricum Alopecium ;
Venetiis anno 1547, Antuerpiffi anno 4541 : addere potuisset 1542, apud Joannem Crinitum. Thomffi
Jamesii Cyprianum redivivum Londini, 4600, numeratidem Fabricius, qui et de his rebus et de iis a
quibus Cyprianus vernaculis linguis illustratus, aut nonnulla illius opera separatim edita sunt, consuli
potest.

Quidquid ex Cypriani operibus adhuc in bibliothecis latebat, id Paulns Manutius et Guillelmns More-
lius tam accurate collegerunt, ut nihil post eos repertum fuerit quod Cypriano posset adscribi : Pauii
Manutii opera lucem viderunt liber de Spectaculis et EpistolsB in ordine Pamelii, 6, 47, 49, 23, 26, 27, 29,
30, 38, 39, 60, 78, 80, 82, 83. Adhibiti sunt codices vetustissimi ad hanc editionem, qu» Romffi prodiit
apud Panlam Manutium anno 4563. Nuncupata est S. Carolo Borromeo qui, ut ibidem testatur Manutius,
totus in eam curam incubuerat, « ut omnia Cypriani scripta, mendis antea deformata, in veterem
illam integritatem ac speciem, accersito etiam Verona Mir» vetustatis exemplari, accurata doctorum
viioram industria restituerentur. » Transtulit Morelius in suam editionem quflecunque Pauhis Manutins
e tenebris eruerat; hisque addidit epistolas Fumiliani ad Cyprianum, Celerini ad Lucianum et Luciani
responsionem, epistolam Celsi ad Vigilium, libros de Akatoribus adversus Judmsqui iusecuti sunt C*n^-

f-x-

iZ PRiEFATIO. U

Um, de duodedm Ahusimibus sseculi, Ccenam Cypriani, et cafmina S. MartTri ascripta. Prodiit editb
aoDO 1564 ; sed, aDtequam absoluta esset, immortuus est huic lahori doctissimus 13'! 4 typographus,
de re ecdesiastica et litteraria optime meritus. NuQcupatoriam epistolam Carolo IX inscripsit Adriaous
Toroebas. Iq ea regem ChristiaDissimum precatur ut liberos et uxorem Morelii, quos ilie inopes reli-
querat, beneficeQtia sna juvet, aliquidque elargiatur ad ses alienum, studio de republica benemerendi
Goatractumy luendum atque dissolvendum, ac annua Morelio ab Uenrico rege constituta, sed quibus
perfrai temporum iniquitas ac srarii angusti» non permiserant, liberaliter restitui jubeat atque per-
soItI.

Cjprianum non auxit Pamelius, sed pluribus locis ope codicum mss. emendavity novo Epistolarum et
aliorum operum ordine, eruditis notis, vita ex ipsius operibus coHecta, indicibus copiosis illustravit.
Antequam Manutii et Morelii editiones prodirent, jam Pamelius statuerat hunc laborem suscipere ; sed
ejas consilium interpellarunt studia theologica ac profectio in Gallias. At ubi vidit duas illas editiones,
sperans se illarum et aliarum vetustiorum et codicum mss. presidio aliquid accnratius et suis numeris
absolatius elaborare posse, tanto animi ardore in opus incubnit, ut oronia tjpis matura essent anno
4566; sed BelKici motus moram attulerunt. Prodiit tandem hsec editio Antnerpiffi anno 1568;ibidem
repetita est anno i589, Coloniie 1617, Parisiis autem 1574, 1603, 1616, 1644. Addit bibliotheca Barbe-
rioa Paris. 1607 et 1632, Fabricius Paris. 1633, et Colon. 1617, 1632 ; seu hsec, ut jam dixi, non valde
certa. In catalogo iibrorum bibliothecee Lugdnni-Batavorum receusetur editio Colon. Agripp. 1575. Ante-
vertit Pamelius Joannem Harrisiom Anglum, Thomfle Moro quondam a secretis, qui idem consiiium in-
tendebat edendorum Cypriani operum. Is libenter Pamelium juvit variis sui exemplaris lectionibus
operam eidem navarunt Joannes Clemens, medicus, etiam Anglus, necnon Antonius et Valerius Cau-
chii, jareconsulti Ultrajectini fratres, communicatis patris sui castigationibus et conjecturis. Beec disci-
mas ex Pamelio in epistola nnncupatoria, quie inscripta est Viglio Zuichemo Frisio, S. Bavonis apud
Gaodavenses prseposito.

Simon Gonlartius edidit Genevfle, anno 1593, opera Cypriani, ordinem Pamelii et contextom secutns,
sed de suo addens longas et operosas ad legendum observationes, quibus Pamelium refeilere et S. Cy-
prianum calvinistam facere conatns est. Prodiit Parisiis, anno 1648, editio Rigaltii, aucto libro de Re-
baptismate, quam secuta est in eadem urbe, an. 1666, editio Priorii cum notis Rigaltii et aliorum ad-
juDctis Cjpriano scriptis Minucii Felicis, Arnobii, Commodiani, necnon Julii Firmici de Errore profana-
rum Religionum. Nova editio epistolarum Cypriani, prsetermissis aliis pertractationibus, prodiit anno
1681 ; cujus titulus sic habet : « S. Csecilii Cypriani, Carthaginensis episcopi ac tandem martyris, ac
alioram quorumdam ad ipsum vel in simili causa scriptfle epistolfle Lxxxin, ordine Pameliano locatae, ex
ediUone Gonlartiana in sectiones divisflp, et cum S. Augustini ad Cypriani argumenta de baptismo hfle-
reticorum responsionibus suo loco subjunctis, variis etiam Pameliii, Rigaltii aliorumque lectionibus et
conjecturis, ut et Gratiani in decreto Lombardi in libris Sententiarum, ac Thomse Aqninatis in Summa
theologifle» allegationibus in margine notatis, et aliquot denique utilibus indicibus seorsum ediitp, studio
Friederici Reinharti theol. in Universit. Altdoriina P. P. et ecclesifle ibid. ministri. Altdorfi typis et im-
pensis Henrici Meyeri, universatis typographi. »

Proxime secnta est, anno 1682, Oxoniensis editio e theatro Seldoniano, cum codicibus mss. collata,
notis Paaielii, Rigaltii ac ipsius etiam editoris illustrata, pluribus aucta pertractationibns Arnoldi
Bone-Yallis abbatis, Cypriani Antiocheni Confessione, et antiquo paschali computo. In hac adomanda
editione duorum protestantium episcoporum enituit industria Joannis Feili, Oxoniensis episcopi, et
Joannis Pearsonii Cestriensis ; quorum primus editionis summam in se suscepit, alter annales Cypria-
nicos, qui sancti Martyris operibus praefiguntur, non sine mulla eruditionis laude elucubravit. Hflec editio
recosa est Bremfle anno 1690, Amstelodami 1699. Ita Fabricius ; sed aliter visum Gasimiro Oudino, qui ires
editiones commemorat post primam Oxoniensem.

fiec tot Cypriflmi operum editiones, nec honoriOca non paucorum hominum de novissima Oxoniensi
judicia Balaziom determerunt, quominus novam susciperet. J(am, cum videret singulis editionibus sua
ioesse vitia, dom aut vitiosi codices mss. adhibentnr, aut superiores editiones, ubi opns non erat, emen-
daatur, ubi opos ecat, incastigatie relinqnuntur, non desperavit S. Martyris contextum sic emendari
posse, ut purus et iotaminatns taiidem aliquando prodiret. In hoc potissimum penso elaborandum sibi
esse intelligens, prapter codices mss. qui Pamelio, Rigaltio et Anglis usui fuerant, alios circiter triginta
in subndiam sibi adhibuit. ttotrum notititam infra subjiciam, qualem ex Baluzii nolis coIIigei*e licuit :
Dam, cain varias lectiones vir eruditus, e codicibus mss. excerptas, in exemplaribus editis insemisset,
dtstmcta sunt hmc exemplaria cnm aliis bibliothecfle Baluzianae libris, neqne ex illis uisi perpaoca repe*
rire potni. Addidit etiam Baluzias observaliones et notas, in quibus plemmque rationem eomm reddit,
que ia contexto immutanda judicaverat, interdnm etiam, nt abundabat eruditioae, in antiquis rebus
iilnstrandis stjlum exacnit. Periniqoe focerem, si, cum illius elucnbratio prseter paucissimas paginas
i^ adlMic viTenie ezcasa fuerit, ex debita iliius labori laode aliquid in rae derivarem ; quin etiam
cum miiii iHios natae expendere, et cum ipso S. Cypriani contextu contendere per tempus non licuerit,
jadicinm meam non interponam, sed publico assentiar. Non tamen dissimulare possim me saepe

15 D. PRUDENTII MARANt 16

animadyertisse contextuni Gypnani, ut ab homine doctissimo in tanta codicum mss. copia fieri par erat,
percommode emendari.

Quod spectat ad opera Cypriano adscripta, jam bona pars tjpis mandata fuerat, cum Baluzium nobis
15~16 ™^r^ abstulit. Pra^ter tres iilas pertractationes, de SpectaculiSj de Laude Martyrii, et de Rebap-
tismatey quas Baluzius cum genuinis Gjpriani operibus conjunxit, absoluti erant libri de Bono Pudi-
citiae, de Aleatoribus, ad Novatianum Hsereticum, de Montibus Sina et Sion, duse Orationes Gypriano
affictse, tractatus Arnoldi, Bonse-Vallis abbatis, de novissimis Verbis Domini in cruce, ejusdem liber de
Cardinalibus Christi Operibus, duobus aut tribus foliis exceptis. In his quse supererant emendandis et
edeudis elaborandum fuit. Atque equidem, si noTam Gypriani operum editionem suscepissem, fateor
me non pauca ex tam gravi sarcina deoneraturum fuisse. Sed, cum intelligerem vicariam me operam ad
hanc editionem absolvendam afferre, cautius mihi agendum fuit. Itaque retinui quidquid habuit editio
Pamelii, quia sic visum Balnzio fuerat. Sed ex iis quibus Angli Gyprianum onerarunt, necessarium esse
duxi elucubrationes Arnoldi Bonse-Vallis de Operibus sex dierum, et de Laudibus beatae Virginis, ejus-
demque Meditationes expungere ; tum ne volumen uimiam in molem cresceret (auctum enim fuisset de-
cem foliis), tum quia alia exstant in bibliothecis nostris ejusdem Arnoldi opera, quse pari jure ac tres
illse elucubrationes, in hanc editionem recipi debuissent. Placuit eruditis viris, quos iu consiUum ad-
hibuimus, ut neutris aditus daretur. Gomputum paschale, quod iidem Angli ediderant, eliminare sta-
tuerat Baluzius; et cum opera Gypriano ascripta ex editione Oxoniensi excerpsisset, istud de industria
omiserat. Eo libentius illius voluntati obsecuti sumus, quod hic libellus nec Gjrpriano tribui possit, nec
cuiquam valde prodesse, ac prsBterea variarum lectionum sylva et longioribus notis luzuriet, quse ad
institutam ejus editionis rationem accommodari non poterant. Haud equidem numeraverim inter me-
liora antiquitatis monumenta Gonfessionem Gjpriani, quam editor Oxoniensis Latine vulgavit; sed
tamen, quia eam Baluzius omittendam non esse judicavit, ac praeterea in pretio fuit apud Gregorium
Nazianzenum, Eudociam et Photium, non modo illam in hac editione desiderari non passus sum, sed
etiam in locum latinse interpretationis, quam pluribus locis hiulcam, innumeris aliis corruptam Angli
dederant^ Greecum ipsum contextum ex bibliotheca illustrissimi comitis de Seignelaj liberaliter suppedi-
tatam, ac novam interpreiationem substituere non dubitavi. Spuria opera sic edere instituerat Baluzius,
ut habentur in Oxoniensi editione : id quod perspici potest ex his quse typis, eo adhuc vivente, man-
data diximus. Sed, cum viderem ex his monumentis nonnulla esse magni pretii, eaque quo sspius cum
Gypriano edita fuerant, eo plures nsevos traxisse, vetustas editiones et antiquos codices mss. quotquot
in hac urbe reperiri potuenmt, in subsidium vocavi, eonimque ope et prsesidio plurima m^jorem in
modum deformata, prsesertim in libro de Singularilate clericorum, Expositione Symboli, et Epistola Gelsi
ad Vigilium in pristinum nitorem restitui, in hoc etiam Baluzii vestigia premere non potui, quod cum
suas ille notas post contextum rejecisset, ego varias lectiones margini apposuerim. Sed nec Baluzio
nutis interdum uberioribus iudulgenti, nec mihi in sola contextus emendatione immoranti aliter facere
integrum fuit. Ad hanc emendandi contextus operam alia accessit, quam pro facultatis mediocritate, in
explananda S. Gypriani doctrina, in rebus illius gestis ad criticae normam expendendis, navavimus.

I. — CTPRIANI SENTENTIA DK UNITATE ET INFALLIBILITATE BCCLBSIA.

Quse ex Gypriani scriptis ad veritatis defensionem eruere aggredimur, ea quo magis perspicua sunt
et ad omnium captum accommodata, eo minus cavillando eludi possunt; et quo msgorem tertio Eccle-
siee sseculo admirationem habuerunt, eo aptiora videntur ad eos permovendos qui tria Ecclesise priora
sascnla rejicere non audent. Scribebat Gyprianus doctis pariter et indoctis, ejusque doctrina non tantum
in Africse luce versabatur, sed in Italiam navigabat et ad remotissimas Occidentis Orientisque Ecclesias
perferebatur. Itaque illius de Ecclesia, de sacramentis, excepta de baptismo hsereticorum qusestione,
de Ghristi divinitate ejusque gratia testimonia, non unius episcopi, nec Ecclesise unius, sed omnium
illius selatis Gatholicorum testimonia existimari debent. Qnemadmodum antem unitatis amor inter vir-
tutes Gypriani preecipue enituit, sic in ejus scriptis nihil vehementius commendatur, nihU accuratius
defenditur, quam unitas Ecclesiae. Facile profecto ex ejus dictis tria polissimum perspiciet quisquis non
omnem amorem veritatis animo ejecit . 1« Ecclesiam quse a Ghristo per apostolos fundata est, omnibus
conspicnam ac visibilem esse ; 2^ nec perire , nec ullo errore aut schismate corrumpi posse ; 3* ita
unam esse, ut qusecunque ab ea sectsB discesserant, ul a yera Ecclesia, ita ab fieterna saluie aliense
sint.

Nota non erant sancto Martyri invisibilis Ecclesise commenta, qusB longe recentiore memoria exco-
gitata sunt ; sed eam Ecclesiam intelligit in qua zizania cum frumento, vasa fictilia cum aureis et
argenteis usque ad diem judicii permista cementur [coL 344), quae super Petrum Domini voce fundata
« una est et in multitudinem latius incremento fecunditatis extenditnr, ac Domini luce perfusa, per
orbem totum radios suos porrigit ; in qua episcopatus unus est, cnjus a singulis in solidum pars tene-
tur (De Unit, Eceks,, coL bOi), in qua per temporum et successionum vices episcoporum oinlinatio et
Ecclesise ratio decurrit, ut Ecclesla super episcopos constituatur, et omnis actus Ecclesiee per eosdem
f rsepositos gubernetur {Epist, xxvii). » In his et aliis ejusmodi locis nuHa residet suspicio Ecclesice
invisibilis; neque enim lapsos hortaretur Gyprianus ut Ecclesice invisibilis decretis obsequanlur, aut

i7 PRiEFATiO. 18

confessores ut ad Ecclesiam invisibUem redeant; nec episcoporum succesaionem habei Ecclesia inYisibilis,
nec per tolam orbem radios suos diffundit.

17~18^^^» ^® ^"i^ <^ic^^ Ecclesiam primis sieculis hos titulos meruisse, at postea rerum faciem
fuisse mutatam, occurrit his calumniis Gyprianus, ac visibilem illam Ecclesiam nullis hominum viribus
everti, nullo errore superari, nullo schismate dividi posse contendit. Quid de persecutionibus impera-
torum senserit, perspici potest ex libro de Lapsis, ubi horrendam iilam persecutionem, quam Decius
accendit, divino consilio permissam fuisse docet, ut pietatis studium, longa pace refrigeratum, exsusci-
taretur;sic eliam persecutionem Galli et Volusiani Romffi prorupisse obseryat, « ut ad confundendos
hsretieos et retundendos ostenderet Dominus quffi esset Ecclesia..., qui essent quos inimicus laces-
seret, qui contra quibus diabolus ut suis parceret {Epist. Lvm). » Sic de perpetuitate Ecciesim
sentientem nec hffireses nec schismata terrebant : prffidicta hffic sciebat a Ghristo et Apostolis, nec
qaemquam mirari debere cum eveniunt {Epist. lv). Nulio autem errore Ecclesiam infici, nuUo schismate
corrumpi posse pluribus locis declarat, in primis in libro de Unitate EcclesiaBf ubi sic loquitur
[coL 502). c< Adulterari non potest sponsa Ghristi ; incorrupta est et pudica ; unam domum novit, onins
cubicoli sanclitatem caslo pndore custodit... ; dicit Dominus: Ego et Pater unum sumus : et iterum de
Palre et Fiiio et Spiritu sancto scriptum est : Et hi tres unum sunt. Et quisqnam credit hanc unitatem
de di?ina firmilate venientem, sacramentis coelestibus cohffirentem, scindi in Ecclesia posse, et volun-
tatum collidentium divortio separari I » Et paulo post : « Quia Ghristi populus non potest scindi,
tQttica ejus per tolum textilis et cohffirens divisa a possidentibus non est : individua, copulata,
connexa, ostendit populi nostri, qui Christum induimus, concordiam cohffirentem ; sacramento vestis et
signo declaravit Ecclesiffi unitatem. Quis ergo sic sceieratus et perfidus, quis sic discordiffi furore
vesanus, ut aut credat scindi posse, autaudeat scindere unitatem Dei, vestem Doaiini, Ecclesiam Ghristi? »
Eratergo perspectum sancto Martyri,quamvishffireses Ecclesiam oppugnent, quamvis schismata nonnnllas
iliius partes avellant, Ecclesiam tamen suo semper robore stare, nec veritatem, quam Christus illi
commisit, ulla hffiresi infuscari, aut unitatem schismate corrumpi posse. Hinc inter sectas quffi ab
Ecclesia discedunt, et Ecclesiam ipsam tantum ponit discriminis, quantum inter hominum et Dei opus ;
ac Novatianum stultitiffi arguit, « quod cum sit a Christo una Ecclesia per totum mundum in multa
membFa divisa, item episcopatus mius multorum episcoporum concordi numerositate diffusus, ille post
Dei traditionem, post connexam et ubique conjunctam cathoUcffi Ecclesiffi unitatem, humanam conetur
facere Ecdesiam {Epist. ui). »

Quod ex his principiis necessario sequitur, nunqnam accidere posse ut justa sit causa ab Ecclesia
discedendi, id etiam Sffipe a Gypriano docetur : quoscunque enim videbat ab Ecclesia discedere, eos
propria sententia damnatos dicebat, ita ot necesse non esset aliud de illis judicium institui. Sic ait
{Epist. XLix) Novatura , « qui ejici de Ecclesia et excludi habebat, judicium sacerdotum voluntaria '
discessione » prfficessisse « quasi evasisse sit poenam, prffivenisse sententiam : » et in Ubro de Unit,
Eccles, {coL 5i3). « Aversandus est talis, » inquit, « atque fugiendus, quisquis fuerit, ab Ecclesia
separatus. Perversus est hujusmodi, et peccat et est a semelipso damnatus (Vid. Epist, xl). » Ex his facilo
perspicitur nnam prorsus et individuam esse Ghristi Ecclesiara, quamvis plures sectffi veram se Eccle-
siam Ghristi esse intendant. Nam plus una esse non potest quffi errore et schismate non possit everti,
et a qna sine scelere discedi non possit. Id autem mirifice confirmant omnes Cypriani sententiffi.
Ecclesiam « quffi et vivit in ffitemum et vivificat Dei populura (p. 409), » ita unam esse contendit, ut,
si apud Novatianum fuit, apud Gornelium non fuisse declaret (tom, 1, p. 4140). Hinc toties Ecclesia
hoKus conclusus, fons signatus dicitur, ut in eadem pagina ; Sponsa Christi, quffi sola filios generare
potest, quffique cum Ghristo individuis nexibus cohffiret (p. 725, 384, pp. 140, 147, 195). « Hanc
Ecclesiffi catholicffi unitatem de divinffi dispositionis dignatione venientem (p. 128),» oomparare non
dubitat Cyprianus cum unitate Christi (p. 132), cum unitate Dei (p. 202), cum unitate Trinitatis
(p. 196).

Atque hic fuit cardo omnium controversiarum quffi Sancto Cypriano supervenerunt. Cum FeUcissimus
et qoinqae presbyteri nonnuUos ez iapsis a Cypriani communione abstraxissent, ac speciosis causis
scelus 'sanm pnetexerent, qiiantus dolor exstitit Cypriani in hac animarum sibi creditarum pernicie !
qoanto charitatis studio hortatur ut vitent lupos qni salutem promittunt, u ne qui deliquit veniat ad
satatem ; » qui Ecdesiam spondent, dum id agunt, ut qui illis credit « in totum ab Ecclesia pereat
(£pp. xxxviii et xl). » Nihil autem aptius videbatur Cypriano ad eos qui decepti fuerant deterrendos,
quam ut eos demonstraret in Ecclesia cum episcopis et plebe Christi communicare non posse, si schis-
matis doces sequantur. Revera sic impressa erat et insculpta etiam plebeculffi animis hffic doctrina,
anam prorsus esse Ecclesiam, nec ab ea discedendi justam causam incidere posse, ut schismatis signi-
feri spe redeundi in Ecdesiam ducerent et lactarent quos deceperant ; sed fraudem nudavit ordinatio
Fortunati quem pseudoepiscopum Carthaginensem constituerunt. « Namque ii quibus in prffiteritum, »
inquit Cyprianus {Ep, lv, p. 87), « prffistigia obtendebantur et dabantur verba faUacia, quod simul ad
Bcclesiam regressuri dicerentur, posteaquam viderunt ilUc pseudoepiscopum factum, frustratr
deceplos se esse didicerunt, et remeant quotidie atque ad Ecclesiam pulsant. » Novatiaui facti

19 D. PaUDENTlI MARANI 20

pietatis pelle nitidior erat qaam Felieissimi, ita majorem perniciem traxit : ipsoram etiam confessomm
oculos perslrinxit fucatus color ; gravavit Cyprianum et contristavit, ut ejus verbis utar {Ep. xliy), et
intolerabilis perculsi pene prostrati pectoris moestitia perstrinxit, quod semetipsi a Ghristi grege et ab
ejus pace et concordia separassent ; quod eos de carcere prodeuntes schismaticus et hsreticus error
excepisset (Epist. u). Non parum profuit his confessoribus Cypriani adhortatio, ut illatum unitati damnam
felici redilu repararent : \ 9-20 ^^™ ^^ cognito suo errore, » ut ait sanctus i Comelius {Epist. xlyi),
« ad Ecclesiam unde exierant, simplici voluntate venerunt. » Confessi sunt errorem coram Cornelio et
quinque aliis episcopis, et Romano presbytero et ipsa plebe, cujus magnus concursus factus fuerat,
deciararunt sinceram suam mentem semper in Ecclesia fuisse ; neque enim se ignorare w onum Deum
esse, et unum Christum esse Dominum, unum Spiritum sanctum, unum episcopum in Ecclesia catholica
esse debere. » Si qua tamen secta schismatis notam effugere, et verce EcclesisB pars videri posset, id
sibi in primis Novatiani secta vindicaret, ut quse nec Ecclesiee dogmata saltem in primordiis, nec
exteriorem religionis formam violaret. Sed Cyprianus contendit parvi referre quid Novatianus doceat,
c< cum foris doceat. Quisquis ille est, » inquit (Epist. lii, p. 73), u quaiiscumque est, ChrisUanus non
est qui in Ecclesia Christi non est. » Idem docet pluribus aliis in locis, prsesertim in epistola od Magnum,
ubi sic loquitur (p. 451) : « Neque enim Dominus noster Jesus Christus, inquit, u cum in Evangelio suo
testaretnr adversarios suos esse eos qui secum non essent, aliquam speciem haereseos designavit, sed
omnes omnino qui secum non essent, et secum non colligentes gregem suum spargerent, adversarios
snos esse ostendit, dicens : Qui non est mecum, adversum me est ; et qui mecum non coUigitf dispergit. Item
beatus Joannes apostolus, nec ipse uUam hseresim aut schisma discrevit, aut aliquos speciatim separes
posuit, sed univarsos qui de Ecciesia exiissent, quique contra Ecclesiam facerent, antichristos appellavit,
etc. « Quamobrem declarat sanctus Martyr ne martyrium quidem exlra Ecclesiam a damnatione.liberare.
« Ardeant licet flammis, » inquit in libro de Unit. Eccles.j p. 199, « et ignibus traditi vel objecti bestiis
animas suas ponant, non erit illa tidei corona, sed poena perfidiae, nec religiosse virtutis exitus gloriosus,
sed desperationis interilus. Occidi talis potest, coronari non potest. » Eadem sententia ssepe alias occurrit»
ut in eodem libro de Unit., p. 198, et in Epist. lii, p. 71, et in lvii, p. 95.

Si quis autem suspicetur 'Cyprianum amore unitatis longius quam par est efferri, is admonendus est
cseteras omnes Ecclesias cum Cypriano de his principiis consensisse, quamvis non easdem ac iile
consecutiones deducerent, nec baptisma rejicerent hsereticorum. Hoc enim argumento adversarios soos
refellebat Cyprianus, quod Spiritum sanctum Ecclesiam nec haberi nec dari posse faterentor : « Qui
quanquam pertinaces alias indociles, » inquit (Epist. lxxvi, p. i55), « vel hoc tamen confitentur,
quod universi sive schismatici sive hseretici, non habeant Spiritum sanctum ; et ideo baptizare quidem
possunt, dare autem Spiritum sanctum non possunt, in hoc ipso a nobis tenentur ut ostendamus nec
baptizare eos omnino posse qui non habeant Spiritum sanctum. » Eodem argumento cum ipse Cyprianus
passim utitur, tum etiam Firmilianus (p. H7). Perspicuum ergo est et Cypriani testimonio et omnium
qui tunc erant Christianonim consensu, inter varias societates quse sibi christianse religionis profes-
sionem arrogant, unam aliquam esse extra quam salus ceterna compaiaii non potest, sive leviler
erretur, sive etiam schismati nulius error ' addatur ; nedum ipsa cum sectis ab ea avulsis in unius
communis Ecclesise compositionem venire possit. Si quse enim sectae ab Ecdesia abscissee notas et jura
verflB Ecclesise retineant; frustra veteribus sectis objecta fuit epbcoporum successio, et episcopatus per
totum orbem unitas ; frustra vetus Ecclesia unicam se esse sponsam, nunquam errare posse, nunquam
a se discedendi causam legitimam incidere posse, ac ne martyrium quidem discedentibns ad salutem
prodesse contendit. Affingendus ergo impius et crudelis error toti antiquee Ecclesiee, vel potius Apostolis,
a quibus solis conflari potuit mirificus ille consensus, quem de verae Ecclesiae notis inter omnes Christianos
conspirasse cemimus.

Mira sunt quse Dodwello S. Cypriani de unitate sententiam examinanti placuerunt. Statuit enim in
his S. Martyris disputationibns « non agi de illius Ecclesise unitate quam catholicam hodie dicimus,
quffi nimirum omnes ambitu suo per terrarum orbem Ecclesias particulares complectitur, sed de ipsis
duntaxat Ecclesiis particularibus (Dissert. Cypr., 7). » Verissimum quidem illud est quod probat
Dodwellus nnumquemqne episcopum in sua ecclesia principium esse unitatis, eique ab omnibus obtem-
perari oportere, sed ita tamen, si cum aiiis episcopis communicet; secus vero si ab universa Ecclesia
discedat : tunc enim pnncipium potius discordise et schismatis foret quam unitatis. Atque, ut in
Cypriano immoremur. facile demonstratur sic Ecclesise unitatem in his dispotationibus a S. Martyre
defendi, ut Ecclesie universalis notio illius animo semper observetur. Id perspicitur ex ipso testimonio
quod Dodwellus ad causse suse defensionem ex libro de Unitate EcclesisB excerpsit : « Qoomodo solis
moltiradii, sed lumen nnum » inquit, p. 195, « et rami arboris mnlti, sed robur nnum tenaci radice
fundatum, et com de fonte uno rivi plorimi defluunt, numerositas licet diffusa videatur exundantis
copise largitate, unitas tamen servatur in origine. Avelle radium soiis a corpore,ttdivisionem luds
onitas non capit. Ab arbore frange ramam, fractus germinare non poterit. A fonte prsecide rivum,
prsecisus arescit. Slc et Ecclesia Domini luce perfusa per orbem totum radios suos porrigit. Unum
tamen lumcn est, quod ubique diffunditur, nec unitas corporis separalur. Ramos suos in universam

H PHi£FATtO. n

terram copia ubertatis extendit, profluentes largiter riyos latius ezpandit. Unum tamea caput est, et

origo una, et una mater fecundilatis successibus copiosa. » His verbis, « Ecclesia Domini luce perfusa

per orbem totum radios suos porrigit, ramos suos in universam terram copia ubertalis extendit, » non

Ecclasi» particularis, sed universalis, sive catholicfle, unitas describitur. Idem conOrmant quse prse-

ceduat, queeque sequuntur. Ante allata verba sic loquebatur Gyprianus : « Quam unitatem firmiter

teoere et vindicare debemus, maxime episcopi qui 21 '22 ^^ Ecclesia preesidemus, ut episcopatum

quoque ipsum unum atque indivisum probemus. Nemo fraternitatem mendacio faliat, nemo fidei veri-

tatem perOda prsevaricatione cormmpat. Episcopatus unus est, cujus a singulis in solidum pars tenetur.

Ecclesia quoque una est, quse in multitudinem latius incremento fecunditatis extenditur. » Post testi-

monium a Dodwello prolatum, addit Cjprianus : « lUius foetu nascimur, illius lacte nutrimur, spiritu

ejus animamur. Adulterari non potest Spousa Christi; incorrupta est et pudica... Quisquis ab Ecclesia

segregalus aduiter«e jungitur, a promissis Ecclesiae separatur : nec perveniet ad CUristi prflemia qui

relinquit Ecclesiam CJiristi. Alienus est, profanus est, hostis est. Habere jam non potest Oeum Patrem

qui Ecclesiam non habet Matrem. Si potuit evadere quisquam qui extra arcam Noe fuit, et qui extra

Ecciesiam foris fuerit evadit. » Lepidos ergo Cypriani interpres Dodwellus, qui sibi particularem Eccle-

siam iiugit, ubi sancius Martyr unum toto orbe episcopatum commendat. Quid, cum lapsis declarat in

Epist. XL, si quis cum Felicissimo se conjunxerit, eum « postea ad Ecclesiam redire, et cum episcopis

et plebe Christi communicare non posse; » cum confessores hortatur in Epist. xuv, ut ad Ecclesiam

redeant; eisque post reditum gratulatur in Epist. li : « Quod Ecclesise veritas et evangelici sacramenti

unitas, quffi a nobis tenebatur, » inquit, eorum « etiam consensu ac vinculo necteretur; num de

Ecdesiis particularibus , nulla habita unitatis inter omnes Ecclesias constitutee ratione, videtur

disseruisse? »

Nihil magb adversarium Dodwello, quam Cypriani de episcopi singularitate principium, quod tamen

sibi maxime favere, existimat. Nunquam enim cathoiicee Ecclesise unitatem accuratius defendit Cyprianus,

quam cum unum in singulis ecclesiis episcopum esse debere contendit. Gum Novatianus Romee episcopa-

tum invasisset, ac per emissarios suos idem facinus in aliis civitaiibus tentasset, hoc argumento illius

£iutores refellit Cyprianus, quod cum is solus episcopus sit, cujus episcopatus ab aliis collegis confirmatur

et agnoscilur, si quis in ejus locum irruere audeat, nullam cum episcopis Ecclesiae catholicee communio-

nem habere possit, ac proinde foris relictus pereat. « Factus est autem Cornelius, » inquit in Epist. li,

pag. 68, « episcopus de Dei et Chrisli ejus judicio, de clericorum pene omnium testimonio, de plebis quse

tuoc affuit suffragio, et de sacerdotom antiquornm et bonorum virorum collegio, cum nemo ante se

factus essel, cum Fabiani, id est, cum locus Petri et gradus cathedrse sacerdotalis vacaret; quo occupaio

de Dei voluntate, atque omnium nostrum consensione firmato, quisquis jam episcopus Oeri voluerit, foris

fiat necesse est, nec habeat ecclesiasticam ordinationem qui Ecclesiee non tenet unitatem. » Eodem modo

demonstrat episcopos a Novatiano in aliis civitatibus constiiutos, non Christi Ecclesiae episcopos esse, sed

bumaBee Ecclesise : « Nisi si episcopus tibi videtur, » inquit in eadem epistola, p. 73, « qui episcopo in

Ecdesia a sedecim coepiscopis facto, aduiter atque extraneus episcopos fieri a desertoribus per ambitum

nititor, et cum sit Chrbtiana Ecclesia per totom mundum in multa membra divisa, item episcopatus

unus episcoporum multorum concordi numerositate diffusus, ille post Dei tradiiionem^ post connexam

et ubiqne coi^unctam catholicffi Ecclesise unitatem humanam conetur Ecclesiam facere, et per plurimas

civitates novos apostolos suos mittat, ut qufiedam, recentia institutionis suse fundMmenta constituat ; cumque

jampridem per omnes provincias et per urbes singulas ordinaii sint episcopi in eeiate antiqui, in tide

integri, in pressura probaii, in persecutione proscripti ille super eos creare alios pseudoepiscopos audeat.

Binc contendit, etiamsi legitime fuisseni ordinati, eos tamen pro legiiimis episcopis agnosci non posse,

qoia ab E^esia catholica discesserunt : « Episcopaium autem, » inquii, « ienere non posset, etiamsi

episcopus prius factus a coepiscoporum suorum corpore et ab Ecclesiee unitate desciscerei. »

II. — REFELLUNTUR QUI EPISCOPOS APUO CYPRIANUM JURB DIVINO A PRESBYTERIS DISTINGUI NBGANT.

Quamvis episcopatus jura non possint accuraiius defendi, quam a Cypriano defenduntur, non defuerunt
tamen qoi ez nonnullis ejus verbis ansam arriperent calumniandi. Quod enim sanctus Mariyr clerum
interdum in duos ordines dividere videtur, nempe in sacerdoies et ministros, ac sncerdotis ac pra?po5t^t
Domina cnm ipsis presbyteris communicat, velut Epist, lxv, lxviii, lxxu et iu libro de Lapsis, inde
Salmasius et Biondellus concludunt presbyieros ab episcopis non jure divino, non diverso sacerdotii gradu
esse distinctos. Si ejusmodi ratiunciila valeret, pari jure concludi posset ne diaconos quidem et alios
minores clericos a presbyteris et episcopis jure divino distingui; ssepe enim Ecclesia dividitur in clerum
et plebem. Quod si diaconi et minores clerici ciim presbyieris ei episcopis clero comprehenduntur, quid
mirum st presbyieris, qui Eucharisiiam consecrani ei poiestaiem babeni ligandi et solvendi, sacei^dotis et
prxpositi nomina cum episcopis communia sunt? Presbyteris quidem Cyprianus plurimum semper habuit
honoris, et cum nihil agere soieret sine consilio cleri, ut ipse testaiur in Epist, vi, non dubium quin presby-
teris, utpote cum ipso sedentibus, magnam auctoritatem attribuerit. At sacerdotii gradum a presbyteris
disttnctum sibi yindicat. Queritur, in Epist. xi, quod quidam de presbyieris, uec Evangelii memores

23 D. PRUDENTU MARANI 24

« nec episcopo honorem sacerdotii sui et caihedrffi reservantes, » jam cnm lapsis communicare coepissent.
Aiius ergo in episcopis ac in presbyteris sacerdotii gradus, ac proinde episcopi a presbyteris distingountur
non solum auctoritate el cathedra, sed etiam ordine et charactere. Hanc autem sacerdotii distinctionem
ab ipso Christo institutam fuisse ez piuribus Cypriani locis perspicitor : « Dominus noster, )> inquit in
Epist. xrvH, p. 37), » cujus prsecepta et monita observare debemus, episcopi honorem et Ecclesiae suee
rationem disponens iu Evangelio loqiiitur et dicit Petro : Ego dico tibi, quia tu es Petrus, et super istam
petram aedifieabo Ecclesiam meam, et 23~24 portae inferorum non vincent eam : et tibi daho claves regni
ccdorum; et guae ligaveris super terram erunt ligata et in ccelis, et quaecumque solveris super terram erunt
soluta et in ccplis. Inde per temponim et successionum vices episcoporum ordinatio et Ecclesioi ratio
decurrit, ut Ecclesia super episcopos constituatur et omnis actus Gcclesiee per eosdem prflepositos
gubemetur. Cum hoc itaqne divina lege fundatum sit, » etc.

Multa hic observanda ex quibus sancti Martyris sententia mirifice enitescit : i^ declarat episcopos
successisse apostolis. Sic etiam in Epist. xLii, « unitatem a Domino et per apostolos nobis, » inqoit,
« successoribus traditam » docet. Vid. Epist. lxix. Idem docet Firmilianus in Epist. ad Cyprianum,
pag. 148, episcopos apostolis « vicaria ordinatione » successisse. Sic etiam in concilio Carthaginensi, cui
prseerat Cyprianus, Clarus a Mascula, « Apostolis, » inquit (pag. 337), « nos successimns eadem potestate
Ecclesiam Domini gubernantes et credentium fidem baptizantes. » 2^ Ordinationem episcopalem a Christo
institutam et divina lege fundatam pronuntiat Cyprianus. Quamvis enim ordinatus presbyter in hoc gradu
aliquandiu ministrasset, probe tamen sciebat sibi ad episcopalem gradum vocato alia ordinatione opus
fuisse. Nemo his temporibus meminerat quod Salmasius et Blondelius primis Sfieculis usurpalum fuisse
flnxerunt, ut, mortuo episcopo, sine nova ordinatione succederet antiquior presbyter, vel forte qui
dignior videbatur, ut placet Blondello. Ne ipsi quidem schismatici, et si ad omne facinus paratissimi,
presbyteros ad episcopatum sine ordinatione ausi sunt promovere. Probe sciebat Novatianus presbyter
ne simulacrum quidem episcopatus sine nova ordinatione occupari posse, cum tres episcopos quos ex
vilissima Ecclesise parte per dolum acciverat, inclusos hora decima, temulentos et crapula oppressos,
adumbrata quadam et inani manuum impositione episcopatum sibi tradere per vim cogeret (Eoseb., Hist.,
lib. VI, c. 43). 3<^ Ex his etiam perspicitur episcopos a solo Christo potestatem Ecclesise gubernandse
accepisse. Hinc toties apud Cyprianum « Dominus sacerdotes sibi in Ecclesia sua eligere et constituere »
dicitur, p. 59 : hac ratione Cyprianus Comelii episcopatum « de Dei, qui sacerdotes facit, voluntate
susceptum » defendit {Epist. lh, p. 68 et 69). Vid. Ep. lv, p. 82, et Ep. lxv, p. 113, Ep. lxix, p. 121. Ex
hac episcopatus notione oriebatur summa Cypriani constantia in gubernanda et defendenda Ecclesia sua,
cui cum se judicem ad tempus a Deo datum esse sciret (pag. 122), « commissa divinitus castra fideli
virtute « servabat (p. 141). Impressa erat aliorum Africae episcoporum animis hsec sentenlia : « Si maritus
peregre proficiscens, » inquit Venantius a Timisa, in consilio Carthag., p. 335, « amico siio commendasset
uxorem suam custodiendam, commendatam sibi illi quanta posset diiigentia oonservaret, ne ab aliquo
castitas ejus et sanctitas adulteraretur. Christus Dominus et Deus noster ad Patrem proficiscens sponsam
suam nobis commendavit. »

Nescio quod sacerdotium Rigaltius et Baluzius diaconis affmgunt in suis observationibus ad haec Cypriani
verba : « item presbyteris et diaconibus non defuit sacerdotii vigor (Epist. xv). » Cyprianus hoc loco
sacerdotii vigorem nequaquam presbyteris illis et diaconibus attribuit, sed potius se in illis objurgandis
adhibitum demonstrat; idque ex his qna; sequuntur atque ex totius epistolas serie perspicitur. Neque huic
Bigaltii et Baluzii opinioui favet quod Cyprianus absens in Epist. xmdecernit, » ut qui libeliosa martyribus
acceperunt, et prserogativa eomm apud Deum acljuvari possunt, si incommodo aliquo et inlirmitatis
periculo occupati fuerint, non exspectata prseseutia nostra, inquit, apud presbyterum quemcunque
prsesentem, vei si presbyter repertus non fuerit, et urgere exitus coeperit, apud diaconum quoque
exomologesin delicti sui facere possint; ut, manu eis in pcenitentiam imposita, veuiant ad Dominum
cum pace quam dari martyres litteris ad nos factis desideraverunt. » Non immorabor in hac explicanda
diflicultate, quse nimium arcte cum sequentibus seeculis conjuncta est, quam ut hoc loco examinari
possit. Sed ut a Cypriano non discedam, unum est quod observatum velim, nequaquam ab illo hanc
provinciam diaconis committi, ul peccalorum confessionem excipiant et poeuitentiam imponant. Haec
enim fuit illis temporibus disciplina, nt nemo ad pacem admitteretur ne in extremo quidem discrimine,
nisi qui ante morbum peccata confessus fuisset, ac poenitenliam postulasset, ut testatur Cyprianus in
Epist. ui. Quamobrem prsescripta apud diaconum exomologesis in mortis articulo, non erat peccatorum
confessio, quse apud sacerdotes antea Heri debuerat, nec proinde diaconis communicatum fuit poenitenUfle
impoiiendfle munus. Quod autem ab eruditis viris jamdudum observalum est, duplicem esse exomologesin,
id confirmatur ex Cypriani epistolis in lapsorum causa scriptis ; in primis ex Ep. xu, ubi nit exomolegesin
iieri « inspecta vita ejus qui agit poenitentiam. » Ex quo patet exomologesin, quam absolutio proxime
sequebatur jam probata et satis spectata lapsi poenitentia, distingui debere a confessione peccatomm
poenitentiam ipsam praecedente.

ni. — PBIHATUS SCGLESLS HOMANiB A S. CYPRUNO AGNITUS.

Sic episcoporum cura defendit Cyprianus, et legitimum Romanoe Sedis primatum agnoscit. In dissen-

25 PRiBFATIO. 26

sione qaam habait cam Stephano sspe questas est quod Stephanus, primatu suo nimium conflderet, sed
de ipsius auctoritate fidem non movit. Sic enim tacito nomine Stephanum perstringit in Epfsi, lxxi :
i( Sed nec Petrns, inquit, quem primum Dominus, elegit et super quem fundavit Ccclesiam suam,
cum secum Paulus de circumcisione postmodum disceptaret, vindicAvit sibi aliquid insolenter
aut arroganter assumpsit, ut diceret se primatum tenere et obtemperari a novellis et posteris sibi po-
liusoportere : n sic eliam Firmilianus juste indignari se 25~26 dicitin Stephanum (pag. 146), quod qui
« sic de episcopatus sui loco gloriator, et se successionem Petri tenere contendit, super quem fundamenta
Ecclesiae collocata sunt, multas alias petras indicat, et Ecclesiarum multarum nova spdificia conslituat,
dum esse illic Baptisma sua auctoritate defendit. » Et paulo post : « Stephanus, qui per successionem
cathedram Petri habere se praedicat, nuUo adversus hsereticos zelo excitatur. » Agnoscit ergo Firmilianus
in Stephano aitiorem quemdam dignitatis gradum, et dum in eo congruens dignitati studium fidei
desideraty Petri primatum fatetur successione ad illum pervenisse. Petri ejusque successorum primatum
s«epe alias commendavit Cjprianus : « Petrus tamen, » inquit pag. {23, « super quem eedificata ab
eodem Domino fuerat Ecclesia, unus pro omnibus loquens et Ecolesise voce respondens ait ; Domine ad
quem ibimus? » Vid. pag. 128. Una Ecclesia a Domino super Petrum origine unitatis et ratione fundata, »
p. 125. B Nam Petro saper quem sediflcavit Ecclesiam et unde unitatis originem instituit et ostendit,
potestatem istam dedit ut id solveretur in ccelis quod ille solvisset in terris. Et post resurrectionem
quoqae ad apostolos loquitur, dicens : Sieut misit me Pater, et ego mitto vos. » etc. (Epist, Lxxni, pag. \Zi,
vid. pag. 148 et 250). Sed preecipue considerandus nobis est insignis locus ex libro de Unitate Ecclesix
pag. 195 : « Loquitur Dominus ad Petrum : Ego tibi dico inquit, quia tu es Petrus, et super hanc
petram aedificabo Ecclesiam meam, et portx inferorum non vincent eam ; et tibi dnbo claves regni calorum ; et
qux ligaveris super ternm, erunt ligata et in caliSj et qusscunque solveris super terram, erunt soluta et in
ccf.lis, Et iterum eidem post resarrectionem suam dicit : Pa&ce oves meas : super illum unum sedificat
Ecclesiam suam, et ilH pascendas mandat oves suas quamvis Apostolis post resurrectionem suam
parem potestatem tribuat et dicat : Sictil mxsit me Pater , et ego mitto vos ; accepite Spiritum sanctum ; si
cujui remiserUis peecata, remittentur illi; si e^jus tenueritis, tenebuntur ; tamen, ut unitatem manifestaret
anitatis ejusdem originem ab uno incipientem sua auctoritate disposuit. Hoc erant utique et cseteri
apostoli quod fuit Petrus, pari consortio praediti et honoris et potestatis ; sed exordium ab unitate profi-
ciscitur ut Ecclesia Christi una monstretur. »

Hoc testimonium ita protuli ut habetur in hac Baluzii editione, sed Cypriani verba aliter leguntur in
editonibus Vanutii ac Pamelii, in quibas hflec verba, « ut unitatem manifestaret, » additur, « unam cathe-
dram constitoit : » sic etiam post hsec verba, « exordiom ab unitate proficiscitur: habent ediliones illffi :
«< Et primatus Petro datur, ut unaChristi Ecclesia et cathedra una monstretur. Et pastores sunt-omnes et
grez unus ostenditur qui ab apostolis omnibus unanimi consensione pascatur, ut Ecclesia Christi una mon-
strelar... : qui cathedram Petri, super quem fundata est Ecclesai, deserit, in Ecclesia se esse confidifc I
lla>c in contextum irrepsisse Baluzius existimavit, cujus de sententia ac rationibus eniditorum erit judi-
cium ; sed observatum velim, si ea retineantur quse Oxoniensis editor et Baluzius expunxerunt nihil
affuturum quod non cum Cypriani doctrina optime quadret ; seu autem recidantur, reliquas testimonii
hujus partes satis per se habituras momenti ad primatum Ecclesi&e Romane. Hospes sane et peregrinus
sit io Cypriani doctrina, si quis miretur Petro primatum ab eo attribut ac unam gregem ac unam
catholicam astrui, cum tot locis eumdemprimatum defendat, ac unum gregem, unum episcopatum et,
Dominatim in Epist. xv, unam cathedram commendet. Non magis mirandum quod in Ecclesia non esse
pronuntiet nefarios illos schismaticos, qui hoc uno episcopatu conculcato, hac una cathedra, qase super
Petrum fundata esl, deserta, humanam prorsus ecclesiam instituere tentabant. Non erat ergo cur
Cypriani testimonium ab his verbis editor Oxoniensis, velut a quodam, ut ipse appellat, veneno purgasse
sibi videretur. Quinetiam, quae ab illo editore in hoc testimonio et ab omnibus admittuntur, satis per se
valent ad primatum demonstrandum. lllud 2* perspicitur in hoc Cypriani loco et in pluribus aliis,
principium unilatis sine primatu esse non posse. Quis enim ei primatum deneget, a quo incipit nnitas
et per quem ecclesia una monstratur? 2* Quemadmodum post Petnim non desiit unitas, ita nec
primatas et principium unitatis, quod Christus auctoritate sua disposuit, quod eo consilio institui, ut
Ecclesia una monstretur. Necesse est igitur ut unitatem, ita principium et vinculam unitatis, in
Ecclesia perseveraret, unde existimari potest quanti fecerit Ecclesiam Romanam Cyprianus, quam arcte
afQixus fnerit principio nnitatis, qui tanto unitatis amore accensus erat. Hinc illius indignitati [pag. 860],
qnod schismatici ausi fuissent « ad Petri cathedram atque ad Ecclesiam principalem, unde unitas
sacerdolalis exorta est, navigare. » Dictilant adversarii nostri primatum Ecclesice Roman» defendi a
Cypriano, non qaod juris quidquam in alias Ecclesiis haberet, sed quia sedes erat et domicilium Imperii.
Sed nihil absurdius hoc commento, nec quiaquam sibi persuadebitCyprianam, cnjus in omnibus scriptis
et factis spirat unitatis amor, aot primatum illi Ecclesifle denegasse, ex qua sacerdotalem unitatem ortam
fdtebatur, aut propter urbis potentiam et magnitudinem detulisse, non propter unitatis principinm. Uinc
primatum sibi Ecclesia Romana repugnante nemine, vindicabat ; quamvis Clerus Romanus, Sede
vacante, non omnem sibi auctoritatem sumeret, sed difficiliora quceque, in his lapsorum causam, ad

27 0. PRUDENTH MARANl 28

electionem episcopi integra servaret, non tamen idcirco intermissus eratprimalus. » Salutant vos fratres »,
inquit ille clerus (Epist. 111, inter Cjprianicas), t< qui sunt in vinculis, et presbjteri et tola Ecclesia,
quas et ipsa cum summa sollicitudine excubat pro omnibus qni invocant nomen Domini. » Hinc
litterse ejusdem cleri, qu» de lapsis agebant, in totum orbem terrarum missse fuerunt, ut testatur
Cyprianus, Ep. lii.

Sed in hoc Cypriani loco Fellus et Simon Goulartius contendunt par consortium honoris et potestatis
inter apostolos eorumque successores penitus pugnare cum primatu; observat Vellus in not. ad
Epistolam lv, 27~28 beato illo martyre judice pro desperatis et perditis habendos esse quibus
minor videtur auctoritas episcoporum in Africa, quam vel Cornelii ipsius in Petri cathedra Rom®
sedentis. »

Si qua fierel prfiejudicatarum opinionum intermissio, nibii facilius foret, quam Cypriani sensum
caliere et primatum cum pari consortio honoris et potestatisconciliare. Nemo nescit Cyprianum Afric® et
Numidife ac Mauritani» prcefuisse ; parem tamen potestatem episcopi illarum provinciarum a Christo
acceperant, hoc erant utique quod Cyprianus, pari consortio prvditi et honoris et polestalis ; sed his
preeerat Carthaginensis episcopus. Quod si Cyprianus, dum par consorlium honoris et potestatis inter
episcopos agnoscit, non idcirco delatam sibi jure ecclesiastico auctoritatem abjecit, cur Petrum ejusque
successores auctoritate ab ipso Christo tradita spoliasse videatur? Luce clarior est ejus sententia :
demonstrat unitatem tanti visam esse Christo, ot qnamvis apostolis parem potestatem nttribueret,
unum tamen aliis prffiesse veliet ; itaque hoc erant apostoU quod fuit Petrus, sed ezcepto primatu.
Jacobus et Joannes parem potestatem acceperaut ac Petrus, sed Christus unitatem nec a Jacobo nec a
Joanne incipere voluit ; soli Petro hunc detulit honorem.

Ex his etiam illustrari potest alius Cypriaui locus ab iisdem adversariis decantatus. « Episcopatus
unus est cujus a singulis iu solidum pars tenetur, » inquit ibidem Cyprianus in libro de Unit, Eccles.
Sepe alias declarat Cyprianus, etsi « singulis pastoribus portio gregis adscripta est, etsi pastores multi »
sitnt, a unum tamen gregem « eos pascere, « et oves uuiversas quas Christus sanguine suo et passione
quffisivit colligere et favere « debere, » et idcirco copiosum corpus » esse « sacerdotum concordias mutuae
glutino atque unitatis vinculo copuiatum, ut si quis ez coilegio eorum hsBresim facere et gregem
Christi lacerare et vastare tentaverit, subveniant csBteri, et quasi pastores utiles et misericordes oves
Dominicas in gregem colligant (pp. 86 et 116). Scd copiosus ille sacerdotum numerus in pascendis
ovibus conspirans non mbdo nihil detrahit primatui, sed etiam ducem et auctorem necessario postulat :
alioqui summa esset futura omnium rerum perturbatio. Debent episcopi pro suo unitalis studio in rebus
majoris momenti mutuas sibi operas tradere. debent in damnandis hseresibns auctoritatem et consilia
consociare : sed quis neget in ejusmodi rebus preecipuas illius partes esse debere a quo « incipientem
unitatis originem » Christus sua auctoritate disposuit. »

IV. — DE DI8SEN6IONB S. CTPRIANI CUM S. STEPHANO. — NULLUN BAPTTSMA PROBATUM STBPHANO, NI81 QUOD

EZ PRSSCRIPTA A CHRISTO FORMA DATUM E8SBT.

Cum S. Cyprianus in litteris quee de Baptismo heereticorum scriptee sunt, multa de adversariis suis
dicat, aut ab eis dicta referat, non parvi interest ad ejus illustranda testimonia quid S. Stephanus et
alii Cypriani adversarii senserint, ezponere. Stephanum erroris accusarunt eliam e Catholicis plurimi
eumque omnium hsereticorum baptisma comprobasse volunt, etiam eorum qui formam a Christo prse-
scriptam non servabant. Quin etiam Lannoius Cyprianum sic defendit, ut, ipsi antiquitatem magis quam
adversariis favere exstimet, « rem istam », ut ullius verbis utar; « non esse fidei, sed disciplinee »
pronuntians (tom. viii p. 656). Demonstrare conabor Stephanum nihil aiiud docuisse, quam quod postea
omnium consensu stabilitum est, atque hanc iilius doctrinam non antiquitati contrariam esse, sed e
media apostoiorum traditione dimanasse.

Amisimos scriptas a Stephano papa epistolas de Baptismo hsereticorum ; sed quse Cyprianus ex epistola
ad se scripta refert, ea omnem sancti pontificis accusandi ansam prsecidunt. Sic enim loquebatur
Stephanus iu epistola ad Cyprianum : « Si quis ergo a quacunque heeresi venerit ad nos, nihil innovetur
Nisi QUOD TRADiTUM B8T, ut mauus iiU impouatur iu poenitentiam ; cum ipsi hseretici proprie altereorum ad se
venientes non baptizent, sedcommunicenttanlum. nPerabsurde Rigaltius detorquet illud proprie ad eosqui
proprie ob propriam aliquamcausam dicuntur hfleretici.»Liquet hanc vocem referri ad ea quoi sequuntur, ita
ut heeretici dicantur proprie non baptizare, sive proprio baptismo non imbuere alterutrum ad se venientes
quale est illud Horatii, « difflcile est proprie communia dicere. » Verborum autem Stephani duse tantum
videntur afferri posse sententi». Yel enim ait h«ereticos suum quemque proprium habere baptisma, sed
tamen eo non imbuere alterutrum ad se venientes : vel hoc statuit, haereticos proprium sibi non arrogare
baptisma, quo venientes ad se baptizent, se commune et in sua et in aliis sectis revereri. Prima interpre-
tatio stare non potest, altera explorata et perspicua. i« Repugnaret omninoilla heereticorum in baptizando
varietas, et in diorum probando ac retinendo baptismate consensus. Cur enim unaquseque secta proprium
sibi et ab aliis discrepantem baptismum instituisset, nisi quia et Ecclesifie efsectarum baptizatus parum
ad salutem idoneus videretur ? Quamobrem novum baptisinum instituentibus cousentaneum erat aliorum

29 PRiEFATIO. 30

baptiama rejicere. 2^ Hffireticos hoe loco Stephanus Cypriano %d imitandam proponit. Etai enim uterqne
de beptismo magnifice sentiebat, uterqae tamen exiliter sentire alteri videbatur. De Baptismi sanctitate
et majestate detrahi existimabat Gyprianus, si datus ab hfiereticis valeret; Baptismo injuriam Stephanus
fieri putabat, si vel in ipsis hwreticis rejiceretur. Cum ergo hsereticos ad imitandum proponit, necesse
est ut in eis aiiquid laudet, quod ad Baptismi commondationem valeal. At si hsretici prffiscriplam a
Christo formam in baptizando vioiassent, nec tameu dubitassent dissimile aliorum baptisma comprobare,
hflec agendi ratio hominum fuisset Baptisma, ut inutilem et exsileni cffiremoniam, floccifacientium. 3* Ad
iUustrandam Slephani sententiam accedunt Firmiliani et Cypriani testimonia. <« Slephanus in epistola
sua dixit, inqoit Firmilianus, hsretieos quoque ipsos in Baptismo convenire. » Cyprianus postquam verba
Stephani retuJit, hec addit in Ep. Lxxiv. « Et cum singals haereses singula baptismata et diversa peccata
habeant; hic cum omnium Baptismo communicans, universorum 29'30 delicta in sinum suum
coacervata congeseit. » Opponit Cyprianus Stephani principio aiiud principium, et siugulas hffireses
singola habere baptismata contendit, quia Stephanus unum et commune baptisma apud hffireticos esse
statuerat. Nec tamen Cyprianus idcirco tot baptismata numerat quot sunt hffireses, quod singulffi hsreses
Baptismi formam immutassent; nemo enim id suspicabitur; sed quia singulffi sunt unum veluti corpus
ab aliis sectis et ab Ecclesia separalum.

Launoius et post eum auctor Bibliotheew Scriptorum ecclesiasHcorum objiciunt perpaucos tunc existitisse
hsreticos qui in nomine trium Personarum baptizarent; quamobrem omnes omnino hffireticos Stephano
probari, in his Marcionitas, ut ei exprobrant Firmilianus ac Cyprianus. S«d vetenim hffirelicorum instituta
Stephano, Cypriano et Firmiliano notiora erant, quam recentibus scriptoribus. At inter Stephanom, ac
Cyprianum et FirmiJianum generatim convenit, ut modo vidimus, hffireticos proprium sibi baptismum
non habere. Ergo perpauci excipi possunt, qui communem baptizandi formam perverterint. Testes
ejasdem sententiffi citari possunt Ciemens Alexandrinus et Tertuliianus; quorum primus (Strom. i, pag.
317) hffireticorum baptisma in Scripturis aquam alienam appellari observat, nec tamen hanc causam affert
quod Baptismi administrandi uormam corroperint, sed quod alieni sint ab Ecclesia. Similiter Tertullianus
(libr. de Baptismo, cap. 15] hffireticorum baptismum non eo nomine r^ieit, quod iilius administrandi
ritum a Christo prffiscriptum immutasseut, aed quia « nulium habent consortium disciplinffi nostrffi, quos
extraneos utique testatur ipsa ademptio communicationis. « Ad hffic etiam accedit Augustini testimonium,
qui in libro i de Bapt., c. 25, sic loquitur : « Quis nesciat non esse Qaptismum Christi, si verba evangelica
quibus symbolum constat illi defueriiU? Sed faciHu% in«enK:o)ur*faQeretici qui omnino non baptizent,
quam qui illis verbis non baptizent. )> «;..«•••<-•<'*-*

Fnistra Launoius Augustini testimonium de ffiqualibus S. Ooc|ori% hffireticts accipiendum esse , de
antiqoioribas autem aliter judiqau^iun^ pui^t# i%im,.<quod. quartOiel quiuto^ Ecclesiffi sfficulo animadvertit
Aoicustinus, id potiori jure de s^Qundi^ ^Mrtia asseverari potest. Neque enim defuerunt hcrcses, quffi
cum in sectffi primordiis communem baptizandi normam secuts essent, eam postea immutarent, ut
suorum ad Ecclesiam catholicam reditum msgori difHcultate obstruerent. Id de Encratitis nominatim
testatus Basilius can. i. Quanquam ne illi quidem prffiscriptam a Christo formam pervertebant, sed
Gffiremonias qnasdam aut a^jecisse videntur aut detraxisse. Sic enim de illis Basilius can. 47 : « Ne dicant :
In Patrem et Filiuni et Spiritum SHUctum baptizati sumus. » Quin etiam eorum baptismum non improbat
ratum habori, si qua inde m^or utilitas accedat. Atque ipse, can. i, testatur fratres Zoin et Laturninum
aosceptos a se fuisse in cathedra episcoporum, cum ab hac hffiresi redirent. Sed si Encratite communes
ritos initio secuti fuerant et cum uovi aliquid inducere voluerunt, non tamen prffiscriptam a Christo
formam violare ausi sunt; an dubium quin Marciouitffi et alii ejusmodi, quibuscum erat cum Encratits
finitima vicinitas, baptismum in Ecclesia cathoiica usurpatum retinuerint. Porro Marciouem in nomine
trium Personarum baptizasse testis est locuples Cyprianus, qui ejus baptismum hoc argumento rejicit,
quod non eamdem Trinitatem agnoscat ac Catholici : « Numquid hanc Trinitatem Marcion tenet? inquit in
Eput. ad Jubaianum, pag. 131. u Numquid eumdem asserit quem et nos Patrem creatorem? Numquid
eumdem novit FiUum Chrbtum de Maria Virgine natum? » Fatebatur ergo Cyprianos tres Personas ab
hflereticis in Baptismo nominari, ac eo redactus erat, ut Trinitatem hfereticos non eodem modo ac
Catholicos interpretari diceret. Simiii ratione Firmilianus Gnosticorum et Montanistarum baptisma rejicit
quia primi non eumdem Patrem ac Catholici, Montanistffi non eumdem Spiritum sanctum agnoscebant.
Marcionem sic premit Tertullianus argumentis ex baptismo petilis, ut facile pateat communem baptizandi
ritam ab hoc hffirelico mutatum non fuisse. Quffirit enim lib. i, c. 28, quomodo regeneret Deus Marcionis
qni non generavit; quomodo « Spiritum attribuat in baptismo, qui animam nou prius contulit; cur
lavet hominem nunquam apud se inquinatum, et in hoc totum salutis sacramentum carnem mergat
ezsortem salutis. Narrat Epiphanius pag. 230, « non unum baptisma (apud Marcionitas), sed tria post
delectom concedi, pro mortuis illorum catechumenis alios baptizari, ac mulieribus baptismi conferendi
faenltatem committis scd violatffi baptismi form® Marcionem non accuHOt. Valentini qnoque et Apellis
bapUsmum Stephanus ratum habnisse dicitur. Sed id ex ejus principiis seqnebatur. Nam, cum certo
ieneret, ut ei exprobrat Firmilianus, Baptismum admiuistrari « invocata triuitalc nominuni Patris et
Filii et Spiritus sancti, » neminem prorsns excludere debuit, quem ab hac Laptizandi norma non
diacedare constaret. Quod si ipse Marciou, qni impietate omncs superavit, in uomiue trium Pei*sonarr

34 D. PRUDENTII MARANI 32

baptizabat, non video car non idem de Apelle et Valentino credatur. Gjprianus hoc unum hujusmodi
hffireticis objicit, quod non enmdem Patrem ac Catholici eumdem Filium, eumdem Spiritum sanctum
eamdemque Ecclesiam conQteantOr ; ac Patripassianos , Anthropianos , Valentinianos , Apelletianos ,
Ophitas Marcionitis adjungit, £p. ad Jubaianum, p. 130. Marcus inter Yalentini sectatores celeberrimus
in consecrando pane et vino omnia invocaHonis verba pronuntiabat, ut testatur IreneBUs lib. i, cap. 12;
cieteri ejusdem generis heeretici Eucharistiam ex more EcclesisB celebrabant. Ilinc eos provocat Ireneeus
lib. IV, cap. 18, ut « aut sententiam mutent aut abstineant offercndo qus prsedicta sunt. » Non
verisimile est quibus religio erat a consueta Eucharistiffi celebrandae forma discedere, eos in Baptismi
ritibus ne id quidem retinuisse quod Christns nominatim prsescripserat. Muita sane in Baptismi
cffiremonias impia et absurda induxerunt plerique Gnostici. Sed, ut observat Augustinus (lib. vi de
BaptismOf n. 47), « certa illa evangelica verba sine quibus non potest Baptismus consecrari, tantum
valent 31 -32 ^^ P®^ ^^^^ '^^ evacuentur qufficunque in prece vitiosa contra regulam fidei dicnntur;
et si malus alque perversus in aliquibus perversam preeem afferat, adest Deus evangelicis verbis suis,
sine quibus Baptismus Christi consecrari non potest, et ipse sanctificat sacramentum suum. » Cum
Augustino consentit Stephanus, qai, ut refert Firmilianus dicebat « iis qui apud hffireticos baptizantur
adesse prffisentiam et sanctimoniam Christi. » Qood autera spectat ad eos qui aut aquam non abhibebant,
aut non ut Christus prffiscripsit, baptizabant (quales exstitisse nonnulli videntur inter Gnosticos etbnici
magis quam hffiretici), non dubium quin eos sine Baptismo Stephanus in Ecclesiam non admisisset.
Nonnulli autem sic Baptismi verba immutabant, ut tamen retinere et exprimere vellent, quales erant qui
baptizabant « in nomen incognili Patris omnium, in veritatem matrem oninium, iu descendentem in
Jesum n (Iren. lib. i, cap. 21, n. 3). Sed de ejusmodi hffireticis adeo nulla fuit controversia, ut Cyprianus
et Firmilianus interrogationes ipsas, quales in Ecclesia fieri solebant, ab hffirelicis servari testentur, pag.
131, 145, 154. Ad hffic Cypriani et Firmiliani testimonia accedit auctoritas non solum Augustini, Vincentii
Lirinensis et Facundi, qui niinime dubitarunt quin communem Ecclesiffi sententiam Stephanns defendisset;
sed etiam Dionysii Alexandrini et Ensebii, quorum primus sic ad Stephanum et de Stephano scripsit,
ut in eo leniorem tantummodo sententiam, et qnamdam, ut in re nondum omnium consensu decisa,
accommodationem desideraret; alter vero antiquam traditionem ab eo defensam fuisse testatur, Hist,
lib. VII, c. 3.

V. — S. CTPBIANUS SBNTENTIAM AJDVB^4RV)RUy.|(JNUS INTBLLEXIT. — DE BAPTISMO IN CHRISTI NOMINE.

Sed duo nobis suspersunt explicancfaVuCrutii 1$teplfl»RuV hedBiicoiruip baptismo non solum characterem
imprimi, sed etiara peccata dimitti^existip|iverit: utrum satis esse duxerit in Christi nomine baptizare,
nullaPatriset Spiritos sancti fJ6la:ibe^fi<ftie.y?)c^riai^u»*ff n^^flUitfiy^c s adversarios refellunt,

quasi isti peccata ab hffireticis*\)aplizantiBuS 'dfnfHli coateJid^f<eai: «Li^it^hpnorem Deo, inquit Cjprianus
(Ep. Lxxiv) qui apud eos qui in Deum blasphemant, remissionem peccatorum dari judicat? » Et Firmilia'-
nus (Ep. Lxxv) : « Stephanus, inquit, et qui illi consentiunt, conteudunt dimissionem peccatorum et secun-
dam nativitatem in hffireticorum baptisma posse procedere, apud quos etiam ipsi confitentur Spihtum
sanctum non esse. » Et infra, « dicunt eum qui quomodocumque foris haptizatur mente et fide sua gra-
tiam consequi posse. » In Epistola a Jubaiano ad Cyprianum missa, quam Stephani esse Pamelius et
Baronius existimant, scriptum erat, « quod quffirendum non sit quis baptizaverit, quando is qui baptizatus
sit, accipere remissam peccatorum potuerit secundum quod credidit. » Difficile non fuit Cypriano et
Firmiliano in ea opinione quam adversariis suis affingunt, manifestara pugnam demonstrare. Perabsur-
dum enim est ut remissionem pcccatorum consecutus esse dicatur qui nondum accepit Spiritum sanctum»
et Christum in Baptismo induisse in qiio nondum habitat Spiritus sanclus. Sed videntur summi libi viri
Cyprianus et Firmilianus minus accurate interpretari sententiam adversariomm, quos verisimile non est
tam absurde ratiocinatos, ut remissionem peccatorum sine Spiritu sauicto comparari posse crederent.
Existimat eruditus editor Litierarwn summorian Pontificum Stephanum, dum remissionem peccatorum
in baptismo extra hffiresioi dato agnoscit, vel de infantibus loqui, vel de aduUis bona fide baptismum
ab occulto hffiretico accipientibus, aut ab aperto in extremo vitffi periculo. Quamvis autem doctissimo
scriptori plurimom tribuam, aliam tamen viam inibo explicande Stephani sententiffi, qu» mihi videtur
illttstrari posse ex his illius verbis a Firmihano citatis; « Uffiresis quidem, aiebat, parit et exponit; exposi-
tos autem Ecclesia suscipit. »

Perspicitur ex his verbis hffiresim non sibi sed Ecclesiffi parere, vel potius Ecclesiam per hffiresim
veluti per ancillam parere, ita ut quos parit hffiresis, filii sponsffi fieri possint si ad Ecclesiam accedant ;
ab Ecclesia autem non suscepti interitum effugere non possint. Stephani doctrinffi simiilima est hffic
Augustini sententia : « Ecclesia quippe, » inquit lib. i de Bapt., ii, 12, « omnes per Baptismum parit,
sive apud se, id est ex utero suo, sive extra se de semine viri sui. Sed et Esau de uxore natus , propter
fratemam discordiam separatos est a populo Dei el Asar per nxoris quidem potestatem, sed ex ancilla
natus propter fratemam concordiam terram promissionis accepit. Unde Ismaeli ut separaretur a
populo Dei non obfoit mater ancilla, sed obfuit fraterna discordia; et non profuit potestas uxoris, ciigus
magis filius erat, qnia per ipsius jura conjugalia et in ancilla seminatus erat et ex anciila susceptus. Sic
et apud istos Ecdesiffi juroi quod est in Baptismo, nascnntur quicunque nascuntur, sed si conGordent

33 t>RJSFATIO. 34

cum fratribus, per Qnitatem pacis, yeniantad terram promissioDis; nonde matemo uiero rursus ejiciendi,
sed in paterno semine agnoscendi : si antem in discordiaperseverent^ ad Ismaelis funiculum pertinebunt. »
Immerito ergo Cjprianus et Firmilianus existimaruat Stephanum haeresi veluti sponse filios attribuere,
cum hseresim veluti ancillam parere dizerit, ut qiios ipsa peperit, hi ab Ecclesia, qu8B sola est sponsa,
suscipiantQr. Non absimili sententia videtur peccatorum remissionem in baptismo heereticorum agnovisse.
Quemadmodum enim ejusmodi baptismus hancvim habet, ut quos peperit ancilla ad sponsam pertineant,
Gum ab Ecdesia suscipiuntur ; sic, quamvis peccata non dimittat in hceresi manentibus, id tamen valet,
ut 33~34 redeantibus ad Ecclesiam dimitlantar. Id egregie Augustinus ezplicat in libro I de Baptismo :
« Intelligant (DonatistaB), inquit (n. 18), in communionibus ab Ecciesia separatis posse homines baptizari,
ubi Christi Baptismus eadem sacramenti celebratione datur et sumitur : qui tamen tanc prosit ad
remissionem peccatorum, com quis reconciliatos unitati sacrilegio dissensionis exuitur, quo ejus peccata
tenebantnr et dimilti non sinebantur. » Auctor anonymus libri de RebQptismate nihil fere aliud probat,
nisi hanc baptismi foris accepti utilitatem ad remissionem peccatorom in Ecclesia coasequendam. Statuit
p. 357, « invocationem illam pristinam nominis Jesu, noda et singularis si in errore sit constituta, non
posse ad salutem prsestandam suflicere ; ne hac ratione, inquit, etiam ethnicos et heereticos abutentes
nomen Jesu credamus ad salutem sine vera re atque integra posse pervenire. Quam tamen invocationem
nominis Jesu correctione erroris et agnitione iidei veritatis, etabscissaomni labe preeteritffi conversationis,
mysterio Dei circa ejusmodi homines rite perpetratam, locum quem habitura non erat obtiuere, et
postremo in lide recta et ad integritatem signi preestandam non obesse, supplemento ejus quod deerat
accedente, per qoam utile est credere. » Yidentur ergo Cyprianus et Firmilianus, cum adversariorum
sententiam non ex pacificis coUoquiis ac disputationibus, sed ex scriptis tantum iisque valde obscuris
cognitam haberent, minus intellexisse quid isti senlirenl, et credidisse iidem illos et peccati dimissionem
in hseresi non discedentibos admiltere, quamvis de fide errori succedente loquerenlor, ac peccalum ita
dimitti dicerent^ nt hiec dimissio tunc valeat cum ab heeresi disceditur.

Nunc alius error a sancto pontilice propulsandus, cui verisimile non est Baptismum in solius Christi
nomine probatum foisse : i^ Immeritoin Stephano ejusque sociis vituperaretur ejusmodi loquendi ratio
qus et Scripturae auctoritale et ecclesiastici sermonis usu firmata est, ut demonstrat modo laudatus
editor Epist. summ. Pont» 2* Quod spectat ad Stephanum, non eum hac in re erroris accusat Cyprianas,
quamvis prima specie accusare videatur. « Non est autem quod aliquis, » inquit in Epist, Lxxri,
u ad circumveniendam christianam veritatem Christi nomen opponat, ot dicat : In nomine Jesu Christi
nbicunque est quomodocunqoe baptizati gratiam Baptismi sunt consecoti. » Et paolo post : « Quomodo
ergo quidam dicunt foris extra Ecclesiam, imo et contra Ecclesiam, modo in nomine Jesu Christi
ubicumque et quomodocumqoe baptizatum gentilero remissionem peccatorom consequi posse, quando ipse
Christus gentes baptizari jobeat in plena et adonata Trinitate ? » Sed, ot haec iatelligaator, observandom
est Cyprianom hoc loco non id in adversariis colpare, qood triom Personarom aliquam in Baptismo omitti
posse dicerent, sed quod fidem in tres Personas necessariam negarent. Nam, cum Marcionitfie et alii
ejusmodi heeretici horrendas blasphemias in Patrero evomerent, contendit Cyprianus nihil illis prodesse
Qomen Christi, quia « sine Patre aut contra Patrem prodesse cuiquam solus Filius non potest. Quomodo
inquit, non cognito, imo et blasphemato Deo Patre, qui apud heereticos Christi nomine baptizati dicuntor,
peccatoram remissam consecoti jodicantor? Rejicit ergo Cyprianos baptisma ab hoereticis in Christi
nomine datam, non ob Patris prsetermissionem, quae res iu controversiam non veniebat, sed ob blas-
phemias in Patrem. Hinc illad idem baptisroa probat, si in Christi veritate administretor : « Unde apparet,
inquit, non ea statim soscipienda et assomenda qoae jactantur in nomine Christi, sed qus geruntur
in Christi veritate. » Idem ergo est Baptisma in Christi nomine, ac Baptisma a Christo institotum.
Flrmilianus qoi hanc Cypriani epistolam legerat, atque hunc locum qoi nonc in manibos est, ot pleraqoe
alia, observationibos sois confirmat, Baptisma in Christi nomine dari existimat, com in nomine triom
Personarom dator, neqoe in adversariis culpat quod Baptisma in Christi solius nomine ratum habeant,
sed « quod non putant quflerendum esse qiiis sit ille qui baptizaverit, eo quod qui baptizatus sit, gratiam
consequi potuerit invocata trinitate nominum Patris et Filii et Spiritus sancti, quasi invocatio heec nuda
nominum sufficiat ad remissionem peccatorum et Baptismi sanctificationem. »

Quiu etiam non modo Stephanus, sed ne ipse quidemauctoranonymus Itbri de RebaptismiUe, qui Cypria-
num vehementi aceto perfudit, Baptisma in solo Christi nomine videlur probasse ; hoc lamen errore illum
Tiilemontius laborasse contendit, sed prorsus immerito. Is enim Baptisma in Christi nomine .interpretatnr
illad, quod ex forma a Christo prsescripta confertur. Locus ipse quem objicit Tillemontius rem aperte
demonslrat : « Multum interest », inquit anonymus scriptor pag. 358, « utrum in totum quis non sit
baptizatus in nomine Domini nostri Jesu Christi, an vero in aliquo claudicet cam baptizatar baptismate
aqoee, quod minas est, dummodo postea constet in veritate sincera fides in baptismate Spiritos, quod
non dubie majus est. Nec aestimes huic tractatui contrarium esse quod dixit Dominus : He, docete gentes,
tinguite eos in nomtne Patris et Filii et Spiritus sancti ; quia, cum hoc verum et rectum et omnibus
modis in Ecclesia observandum sit, et observari quoque solitum sit, tamen considerare oportet quod
inTocatio nominis Jeso non debet a nobis futilis videri propter venerationem et virtutem ipsius nomir**'

3B D. PHUOENTII HARaNI 96

in quo nomine Tirttttes omnes solent iieri et nonnaaquam eliam aliquee ab hominibus extratteis. » £x
quibus concludit Tillemontius hunc scriptorem, etsi fatetur tres personas nominari solere in Ecclesia,
non tamen irritum baptismum putare, si in solo Jesu nomind conferatur. Sed nosler ille scriptor non
id sibi objicit ex Christi verbis : In nomine Patris et Filii et Spiritus sancti ; sed illud, Docete gentes : neque
illud defendit baptisma cui desit trium Personarum appeliatio, sed cui desit c< sincera fides, » et quod ait,
« In Ecclesia obsenrandum et observari solitum, » referlur ad 35*36 ^^^ yerhgL : Ite, docete gentes. Hinc
Apostolos contendit, cum baptizati sunt Judseorum more» de Ghristi immortalitate sensisse, nec ipsins
mortem et resurrectionem credidisse : unde sic concludit (p. 360) : « Itaque quod ad ipsos discipulos
pertinet, neque perfectam fidem habuisse, his modis qoibus retulimus inveniuntnr, etquod multo gravius
est, sicut in Evangelio catlt Joannem scriptum est, etiam alios baptizabant. » Non ergo agitur hoc loco de
appellatione trium Personarum, sed res ut certa ac minime controversa ponitur, nec Baptisma in nomine
Jesu apud hunc scriptorem aliud sonat, ut videre est ex verbis modo citatis, ac Baptisma aqucB, Baptisma
in nomine Patris et Filii et Spiritos sancti.

Jam vero non longa disputatione opus est ut propugnatum a Stephano papa institntum ex traditionis
apostolicsB fontibus profiuxisse demonstremus. Vigebatntique haec consuetudo^ exceptis iilis ecclesiis quas
synodorum decreta in aliam sententiam detorserant. Nullum in Occidente vestigium iterati Baptismi
preterquam in Africa. In Oriente testatur Eusebius {Hist. L vii, c. 2) antiquam consuetudinem invaluisse,
ut in recipiendis heereticis sola manuum impositio cum precationibus adhiberetur. Morem JEgypii
perspicimus ex testimoniis Dionysii Alexandrini apud Eusebinm in eodem libro exstantibus. Minatus
fuerat Stephanus se cum Cappadocia, Cilicia, Galatia et tinitimis regionibus non communicatumm ; at
nuUee prorsos de iGgypto quereiaB; quinetiam Dionysius Alexandrinns, magno Ecclesi» commodo,
interposuit se in paciflcationem dissidii. Quod autem Xystum, Romanum pontiflcem, consulendum esse
doxit de homine jamdudum in Ecclesiam reverso, sed qui se impio et pleno blasphemiffi baptismo initia-
tum fuisse meminerat; id non soium Dionysii consensionem cum Ecclesia Romana^ et alienum ab
iterando Baptismo animum declarat, sed etiam argumento est ad ipsius decessoribus Heracla aut Demetrio
qui hunc hominem receperant, solitos non fuisse redeuntes heereticos baptizari. Huc accedit Basilii testi-
monium, qui baptismum Montanistarnm Dionysio Alexandrino probatum fuisse asseverat can. 1. Quod ex
Glemente Alexandrino objicitur (Strom,f i, p, 317), aquam hsereticorum esse aquam alienam, id non
expiari probat sed contaminari qui Baptismum in hseresi jam adulti accipiunt ; at Baptismum irritum
sancto Glementi et nullum visum esse non probat. Difflcilior ad explicandum Hieronymus, qui in libro
de Scriptoribus ecclesiasticis testatur Dionysium Alexandrinum idem ac Cyprianum de baptismo hseretico-
mm sensisse, ac plures ea de re litteras scnpsisse ; sed hac in re pugnat Hieronymus adversa fronte cum
Basilio.

Ipsa etiam Africa testis citari potest illius traditionis quam acerrime impugnavit. Neque enim Afri ante
Agrippini decreta baptismum ab hsereticis datum iterabant; idque ipsos esse confessos perspicitur ez his
Firmiliani verbis : « Quod quidem adversus Stephanum vos dicere, Afri, potestis, cognita veritate, erro-
rem vos oonsuetudinis reliquisse. » Ipse etiam Cyprianus, dum ait in Epist. ad Jubaian, non novam aut re-
penlinam rem esse ut baptizentur qui ab hflereticis in Ecclesiam veniunt, sed multos annos esse ex quo
sub Agrippino id episcopi in concilio statuerant, non obscure de novitate opinionis suee confitetur, illiusque
fontem et caput Agrippinum agnoscit. Existimavit Augustinus inductum ab Agrippino morem, cum paulo
post exaruLsset, a Gypriano revocatum fuisse. Sed id omnino pugnat, ut observavit Tiliemontius, cum
his Gypriaoi verbis ex Epist. ad Jubaian, : « Quando exinde (nempe ab Agrippino) usque in hodiernum
tot millia hsereticorum in provinciis nostris ad Ecclesiam conversi non aspernati sint, neque cunctati, imo
et rationabiliter et libenter amplexi sint, ut lavacri vitalis et salutaris Baptismi gratiam consequerentur. »
Sed si Gyprianus consuetudinem jam stabilitam defendit, novam certe Agrippinus induxit, ut tot locis
observat Augustinus in libris de Baptismo.

His testimoniis plurimum addit ponderis seclarum consensus, qus acceptum in aliis sectis Baptismam
iterare non audebant. Quis non videt tot ecclesiarum totqoe sectarum consensum non ab alio capite et
fonte quam ab aposlolis fiuxisse, in re praesertim quae maximis obstrucla difficultalibus, nec Scripturis
aperte indicata, nec ullo Ecclesifie decreto confirmata, ita tamen Catholicis et haereticis expiorate erat, ut
contraria opinio gravis error videretur. Nunquam sane post apostolos tam firma persuasio insculpi animis
potuisse nuHo interveniente universse Ecclesiie decreto ; sed potius hseresis odiom et justtssima cautio, ne
aut hominibos non bapiizatis Eucharistia daretor, aut infantes in haeresi baptizati sine vero fiaptismo
morerentur, necessitatem iterandi Baptismi plurimis attulissent.

VI. — QUIBD8 P0TIS8IMUM BATIONIBOS SESB 8. CTPBUNOS DBPBNDBBrT. — NEC SACBAMBNTA A MAU8 IN ECCLB8IA

ADMFNISTBATA, NBC TBADiriONBM BBJBCIT.

Quamvis suam Ecclesia de haereticoram bapUsmo doctrinam ex ipso aposlolorum ore acceperit, faten-
dum tamen est non fuisse hanc traditionem ex illo genere quod omnium auribus quotidiana pr»dicatio
ioeulcaret Nemo umquam Ecdesise sententiam de ChrisU et Spiritos SancU diviniute, de maUtione
donorum in corpns et sanguibem ChrisU et aljis ejusmodi rebus, sine summa negligenUa ignorare poluit,
aut sine summo scalare impugnare, quia his dogmatibus Christianomm aures in omnibus ecclesiis cir-

3r PRifiFATlO. 38

cumsonabaQt. Utrum autem hffireticoram baptisma ratam necne habendum esset, id obscurari et die ob-
solescere potuit in multis regionibus, in quibus recipiendorum hsreticorum aut nullus erat usus aut
admodum rarus. Quare mirari non debemus cur hac in re prsBstantissimi viri erraverint. Ac veritas qui-
dem faciie investigari potuisset, si consuUffi fuissent antiquissimsa ecclesiffi, qu» nunquam hsereticis ca-
ruerant quoa oppugnarent, aut redeunles in 37~38 Ecciesiam reciperent ; qualis erat in primis Ecclesia
Romana, cum vetustissimos quosque hffireticos constet in hauc urbem sese contulisse. Sed hujus cautionis
prstermissffi levissimam culpam snstinet Gyprianus, qui consuetndinem rabaptizandi non indnzit in
ecclesiam snam, sed decessorum suorum auctoritate constitutam reperit.

Rationum momentis quibus utebatur Cyprianus, tanlum inest splendoris, utse Augustinus sola Ecclesiae
anctoritate in contrariam sententiam adduci fateatur : « Nec nos ipsi », inquitl. ii de Bapt*, o. 5, « tale aliijuid
anderemus asserere, nisi universe Ecclesiie concordissima auctoritate firmati ; cui et ipse (Cyprianus) sine
dubio cederet, si jam illo tempore quiestionis hujus veritas eliquata el declarata per plenarium consilium so-
lidaretur. » Hoc autem potissimum argumento nitebatur Cyprianus : haereses, cnm ab Ecclesiee unitate ab-
soissfi? sint et ex mortuis constent hominibus, non posse sanctificare, remissionem peccatorum et Spiri-
tum sanctum dare. « Quis autem potest dare, » inquit in Ep. lzx, « quod ipse non habeat? Aut quo-
modo potest spiritalia agere, qui ipse amiserit Spiritum sanctum ? » Et in Ep. lzxi : « Neque enim acci-
piunt iliic aliquid ubi nihil est. » Et paulo post : « Manifeslum est autem eos qui non sunt in Ecclesia
Christi inter mortuos computari, nec posse ab eo vivificari allerum qui ipse non vivat. » Ex his et aliis
ejusmodi testimoniis nequaquam id statuit Cyprianus^ quod ex ejus verbis consequi existimarunt erudi-
torum nonnulli, necessariam esse singulis ministris sanctitatem, ut sacramenta valide administrent.
Loquitur de universa societate, non de privatis ; et quemadmodum Ecclesiffi catholicffi sacramenta,
dnm a malis administrantur, vim suam et effectum retinent precibus sanctorum et gemitibus columbae,
sic apud hiereticos, nbi omnes mortui sunt, sacramenta suo effeclu defraudari ac nulla prorsus esse
existimabat, cum sibi persuadere non posset columbam, nt per malos ministros in Ecclesia catholica,
ita per hsereticos et schismaticos in hseresi et schismate baptizare. Sic ezplicandam Cypriani mentem
ex pluribus locis perspicitur : « Quomodo autem mundare », inquit in Ep. lxx, « et sanctificare aquam
potest apnd quem Spiritus sanctus non est?... Aut quomodo baptizans dare alteri remissam peccatorum
potest, qoi ipse peccata sua deponere extra Ecclesiam non potest? » Et in Ep. lxxui, p. i32 : « Nun-
quid de Ecclesise fontibus rigare potest, qui intus in Ecclesia non est? » Fatetur paulo post hflereticos,
« si Ecciesis devoti et in Ecclesia constituti sunt, posse et Baptismo ejus et caeteris salutaribus bonis
uti. » Benique in eadem epistola (p. 433) conceptis verbis malos qui iu Ecclesia sunt distinguit ab ha>-
reticis : « Porro aliud est, inquit, eos qui intus in Ecclesia sunt de nomine Christi loqui, aliud est eos qui
foris snnt et contra Ecclesiam faciunt, in nomine Christi baptizare. Quare qui haereticis patrocinantur
noD id proferant quod Paulus de fratribus posoit, sed ostendant si hseretico aliquid concedendum
putavit, aut si fidem et baptisma eorum probavit, aut si perfidos et blasphemos remissionem peccato-
mm accipere extra Ecclesiam posse consfituit. » Eadem habet Firmilianus p. 149. Hinc observat Augus-
tinus (1. IV de Bapt,) Cyprianum distinguere « inter eos qui mali foris sunt, et eos qui inlus mali
snnt; » ac pluribus demonstrat minime sequi ex hac distinctione, ot Ecclesia foris per hsereticos non
baptizet, qnemadmodum per maios intus baptizat.

Si petita a Cypriano e Scripturis argumenta non omni verisimilitudinis colore destituta sunt, at qnae
objectie ab adversaiiis traditioni respondet, ea tanti ingenii Ince prorsus indigna. Humanam traditionem
appeliat quod, nullius concilii auctoritate constitutum, in maximis quibnsque Ecclesiis summo consensu
observatur, nec in ipsa Africa ante Agrippinum observari desierat. Cum autem ei objiceretur : « Quid
ergo fiet de his qui in pr«eteritum de hieresi ad Ecclesiam venientes sine Baptismo admissi sunt ? » sic
respondet in Epist. ad Jubai, : « Potens est Dominus misericordia sua indulgentiam dare, et eos qui
ad Ecclesiam simpliciter admissi in Ecclesia dormierunt, ab Ecclesiag suee muneribus non separare. »
in hac reponsione charitatem Cypriani et animi moderationem facile agnoscas; sed quod ei objicieba-
tnr, cnm et adultos et infantes complecteretur, ipse de adultis sese, ut potest, expedit, at de infantibus
in hfleresi baptizatis, et in Ecclesia sine novo Baptismo ante usum rationis morientibus, ne verbum
qaidem proloquilur.

Qoamvis antem objectae traditioni minas belle responderit Cyprianns, non idcirco tamen traditionis
anctoritatem floccifecit. Nusquam exprimit aut dicit qnod ei Simon Goulartius in notis ad Epist. lxxiv,
et mnlti alii protestantes affinxerunt, 1« omnem evangelicam et apostolicam traditionem esse quseren-
dam in Evangeliis, Actis aut Epistolis ; 2« omuia illa quse non possunt in his libris reperiri rejicienda
et contemnenda esse.

Kon videtnr cceiom terra iongius distare, quam Cypriani sententia ejusmodi commentis. !• Ex ejus
de EcdesisB infailibilitate testimoniis quae supra retolimus, perspici potest an aliam fidei regulam non
admiserit, quam Scripturae contexlnm a traditione separatum ; 2» Cyprianus et Firmilianus nusquam
qnemntor quod traditionem Stephanus, ul fidei regulam, opponat. Fatentur hanc traditionero de Bap-
iismo hsereticorom non iterando observandam esse, si ab apostolis orta sit; sed ortam negant ab
^ostolisy qaia hasretici qoi sub apostolis rediere, jam in Ecclesia baptizati fuerant {Epp. lxxiv et lxxv)

SO &. PRUDENTII MARANl 40

Addit Firmilianus « eos qai Romffi sunt non ea in omnibus obsenrare quee sint ab origine tradita, veluti
circa celebrandos dies Pascb» ; » ex quo facile intelligitur quid de traditionibus non scriplis senserit
Firmilianus. 3« Objectae ab adversariis tradilioni aliam opponit Cyprianus de qua ex utraque parte con-
veniebat : « Nec quisquam dicat, » inquit in Epist. ad Jubai, (pag. 433), quod accepimus ab apostolis
hoc sequimur, quando apostoli non nisi unam Ecclesiam tradidenmt et Baptisma unum, quod non nisi
in eadem Ecclesia sit constitutum ; et neminem inveniamus ab 39~40 apostolis, cum apud haereticos bapti-
zatus esset, in eodem Baptismo admissum esse et communicasse, ut videantur apostoli baptisma hffireti-
corum probasse. » Et in Episl. lxxiv, p. 141 : o Quod et nunc facere oportet Dei sacerdotes prsecepta
divina servantes, ut si in aliquo nutaverit et vacillaverit veritas, ad originem Dominicam et ad evan-
gelicam atque apostolicam traditionem revertamur, et inde surgat actus nostri ratio unde et ordo et
origo surrexit. Traditum est enim nobis quod sit udus Deus ef Christus unns, el una spes et fldes una,
et una Ecclesia et Baptisma unum, » etc. i^ Adeo Cyprianus et Firmilianus traditionem a Scripturis
non divellunt, adeo nefas esse ducunt ab Ecclesiee auctoritate in interpretandis Scripturis discedere, ut
hsereticorum baptisma irritum esse hoc etiam argumento pugnent, quod hseretici nomen Patris et Filii
et Spiritus sancti atque etiam ipsas interrogationes, « Credis remissionem peccatorum et vitam seternam
per sanctam Ecclesiam, » aliter ac Ecclesia interpretarentur (p. i3i,J45, 154).

VIL — CONFIBMATIONEM NON CONFUNDIT S. CTPBUNUS CUM IMPOSITIONE HANUUM IN HJEBETICOS RBDEUNTES. —

CONFIRMATIONBM IMTER SACRAMENTA NUMERAT.

JVon levis hic qusestio excutienda, utrum Cyprianus eo errore laboraverit, quem ei a multis affingi
video, ut impositionem illam manuum, quam hseretici redeuntes accipere solebant, Coniirmationis sacra-
mentum esse crederet. Eruditi viri Natalis Alexander {Dissert, n saec.) et auctor novee editionis Littera'
rum summorum Pont, scite illi quidem demonstrant impositionem manuum in heereticos redeuntes longe
distare sacramento Confirmationis ; nec Stephanum papam Confirmationem iterare voluisse, cum satis
esse contenderet manum hsereticis redeuntibus imponere, ut acciperent Spiritum sanctum. Sed iidem
Cyprianum existimant adversariorum senteutiam minus intellexisse, sicque cum illis pugnasse, quasi
Confirmationem in hceresi acceptam iterarent. Proferuntur adversus Cyprianum heec ipsius testimonia
u Quod si secundum pravam fidem, » inquit in Epist. ad Jubaianum, (pag. 131), « baptizari aliquis foris
et remissam peccatorum consequi potuit, secundem eamdem fidem consequi Spiritum sanctum potuit :
et non est necesse venienti manum imponi, ut Spiritum sanctum consequatur et signetur. Aut utrumque
cnim fides foris potuit, aut neutrum eornm qui foris fuerat accepit, et pag. 1 36 : « Baptizari eos opor-
tet qui de hseresi ad Ecclesiam veniunt, ut qni legitimo et unico sanct^e Ecclesise Baptismo ad regnum
Dei regeneratione divina prseparantur, sacramento utroque nascantur, quia scriptum|est : Nisi quis rena-
tus fuerit ex aqua et Spiritu, non potest introire in regnum; » et in Epist. ad Stephanum^ pa,g, 128 :
« Tunc enim demum plene sanctificari et esse fihi Dei possunt, si sacramento utroque nascantur, cum
scriptum sit : Nisi quis renatus, etc. » In eamdem sententiam loquitur Nemesianus a Tubulis in concilio
Carthaginensi : « Male ergo sibi quidam interpretantur, inquit, ut dicant quod per manus impositionem
Spiritum sanctum accipiant et sic recipiantur, cum manifestum, sit utroque sacramento*debere eos renasci
in Ecclesia catholica. »

Sed hsec testimonia videntur explicari posse, nec mihi persuadent Cyprianum in~re ante oculos posita
oscitantem errasse, ac res natura et usu Ecclesise adeo distinctas opinione confudisse. Illius autem sen-
tentiam certissimis vestigiis indagare licet in Epist. ad Quintum (p. 127), ubi sic loquitur : « Et dicuntjse
in hoc veterem consuetudinem sequi, quando apnd veteres hffireseos prima adhuc fuerint initia, ut hi
illic essent qui de Ecclesia recedebant et hic baptizati prius fuerant ; quos tamen ad Ecclesiam revertentes
et poenitentiam agentes necesse non erat baptizare. Quod nos quoque hodie observamus, ut quos constet
hic baptizatos esse, et a nobis ad heereticos transisse, si postmodum, peccato suo cognito et errore di-
gesto, ad veritatem et matricem redeant, satis sit in poenitentiam manum imponere ; ut, quia ovis fuerat,
hanc ovem abalienatam el errabundam in ovile suum Pastor recipiat. » Non id agitur quam recle Cypria-
nus adversariis respondeat, sed quid respondeat. Cum isti contenderent traditum ab apostolis, ac sem-
per in Ecclesia observatum fuisse, ut acceptum in haeresi Baptisma non iteretur, sed redeuntibus cum
hoc Baptismate hflereticis manus tantum in poenitentiam imponatur; respondet Cyprianus non immerito
olim hsereticos sine Baptismo susceptos fuisse, quia prius baptizati in Ecclesia fuerant ; seque idem fa-
cere profitetur, ut, si quos ex hflereticis in Ecclesia baptizatis suscipiat, manum tantum in poenitentiam
imponat. Uno verbo, concedit adversariis hanc haereticoru in recipiendorum consnetudinem, quam tanto
studio defendebant, et olim usurpatam fuisse, et a seipso, ubi quid simile inciderit, usurpari. At nemo
dixerit Cyprianum confirmationem aut in Ecclesise primordiis iteratam credidisse, aut iterare volnisse»
qnoties hsereticis in Ecclesia ante haeresim baptizatis manus in poenitentiam esset imponenda. Immerito
ergo manuum in hsereticos redeunies impositionem cum sacramento Confirmattonis confudisse accusatur.
Sententiam Cypriani confirmat in concilio Carthaginensi Crescens a Cirtha, qui baptizandos censet om-
nes ab hseresi et schismate redeuntes, « exceptis his sane qui in Eeclesia catholica fuerint ante baptizati,
quia tamen ut per manus impositionem in pcenitentiam Ecclesi» reconcilientur. »

Sed cur Cyprianus postulat ut qui in hieresi baptizati sunt, redeuntes ad Ecclesiam, « utroqne sacra-

41 PRJEFATIO. 42

meQto nascantar? » Quid aliud esse potest utrumque iilud sacramentum, nisi Baptismas et Gonfirmatio ?
Hsec difficultas solvi potest : neque enim repugnat ut Gyprianus, ansa ab adversariis accepta, sacramen-
tum Confirmationis iterandum esse concluderet, quamvis illufd ab adversariis iterari minime suspicaretur
sanclus Stephanus et qui ab ilio stabant, etsi baptisma hssreticorum ratum habebant, fatebantur tamen
Spiritnm sanctum in ejusmodi 41 ~42 baptismo non conferri ; ac proinde redeuntibus ab haeresi necessa-
rium esse aliud sacramentum, ut Spiritum sanclum acciperent, quem in hteresi consequi non potuerant.
Hoc autem sacramentum erat manus impositio in poenitentiam, sive sacramentum Poenitentiae, quod teste
Cjpriano, Spintum sanctum poenitentibus confert. Non inter alias causas quibus adductus Gjprianus
pacem poBuitentibus concesserat, hanc recenset ; quod necesse esse duxerit poenitentes ad persecutionem
sustinendam praeparare, et Spiritus sancti donis instruere. « Quando autem (Dominus) dicat, inquit, in
traditis atque in confessione nominis constitutis spiritum Patris loqui, quomodo potest ad confes!°iionem
paratos aut idoneus inveniri qui non prius, pace accepta, receperit Spiritum Patris, qui, corroborans servos
suos, ipse loquitur et confitetur in nobis (Ep. liv). » Quamobrem Cyprianus, cum videret adversarios
negare opus esse Baptismo hsereiicis redeuntibus, sed tantum manus impositione, ut acciperent Spiritum
saactumy inde ansam arripiebat duplex sacramenti genus hffireticis redeuntibus opus esse statueret, alte-
rum ad peccatorum remissionem, alterum ad accipiendum Spiritum sanctum. In quo quidem generatim
Cjprianum inter et adversarios conveniebat necessarium e.sse haereticis redeuntibus aliquod sacramentum,
at acciperent Spiritum sanctum ; sed necesse non erat hoc sacramentum nominaiim designare. Non
absimili modo Yincentins a Tiburi in concilio Garthaginensi, assentitur adversariis necessariam esse ma-
DQum imposiiionem ; sed eam aliter ac illi inierpretatur : u Hsereticos scimus, inquit, pejores esse quam
elhnicos... Ergo primo per manus impositionem in exorcismo, secundo per Baptismi regenerationem
tanc posstmi ad Ghristi pollicitationem venire. » Assentitur adversariis Vincentius de manus impositione ;
sed illi manus impositionem in poeniienliam intelligebant, iste in exorcismo. Minime ergo mirum si
Cjpriano cum adversariis convenii de sacramento ad Spiritum aanctum conferendum necessario, quamvis
utriqne illud sacramentum aliter inierpreientur.

Ex his autem perspicitur Confirmationem semper in Ecclesia disiinctum a Bapiismo sacramenium
fnisse. Utramque vocatur sacramentum ei diversos sortiiur eflfectus : etsi enim in Baptismo accipitur
Spiritos sancius, ut tot locis Gyprianus observai, iamen praecipne Confirmationi aitribuitur, quae novis
praesidiis ei Spiritns sancti donis corrobat eos qui jam in Baplismo Ghrisiom induerunt. Hinc idem
Cjprianns, cum ei objiceretur « eis qui in Samaria baptizati fuerani, advenieniibus aposiolis Petro ei
Joanne, tantum manum impositam esse, ui acciperent Spiritum sanctum ; sic respondet in Episiola ad
Jubidantm : « Ei idcirco, inquit (pag. 132), quia legitimum ei ecclesiasticum Bapiismum consecuii fuerani,
baptizari eos ultra non oporiebat, sed tantummodo quod deerai id a Peiro ei Joanne faciom est, ui ora-
tione pro eis habiia ei manu imposita invocaretur ei infundereiur super eos Spiriius sanctus. Quod nunc
qooque in Ecclesia geriiur, ui qui in Ecclesia bapiizantur, praeposiiis Ecclesiae offeraniur, et per nosiram
oraiionem ac manus imposiiiones Spiritnm sanctumconseqoantur, eisignaculo Dominico consummentur. »
Quis ex his non perspiciat Gonfirm ationem non esse appendiculam quamdam Bapiismi, sed verum ei
diBtincium a Baptismo sacramentum, quod a diaconis omnino administrari non possii, quodque non ad
exteriora tanium dona pertineai, sed maxime ad agendam ei inieniius roborandam Bapiismi graiiam, ita
ut utroque sacramenio renasci dicamor. Aique id quidem miriflce confirmani Gjprianns et alii Afric»
episcopi in epistola ad Numidas : « Ungi quoque necesse est, inquiuni, eum qui baptizaius sii, ut, accepio
chrismaiey id est unctione, esse unctus Dei ei habere in se gratiam Ghrisii possii. » Quoe seqnuntur obiier
eipiicare conabor» « Porro aulem Euchansiia esi, » inquiuni iidem episcopi, « uude bapiizati unguntur
oleo in altari sanciificaio. Sanctificare auiem non potuit olei creaiuram qui nee altare habuii nec ecclesiam.
Uode nec unciio spiriialis apud heereticos poiesi esse, quando constet oleum sanciificari et Eucharistiam
fieri apud illos omnino non posse. » Opiime honc locum emendavii Baluzius, pro eo qood legebatur in
antiquis editionibns, « Eucharisiia et unde bapiizaii unguniur oleum in altari sanciificaiur. » Porro non id
dicit Cjprianus quod ab eo per meiaphoram dictum existimani Rigaltias ei Fellus, Eucharistiam esse
oleum quo unguninr, sed potius Eucharisliam esse id nnde oleum quo bapiizaii unguntur, sanciificaiionem
deducii ; quia videlicei oleum in allari sanctificabatur intei ipsas sacriflcii preces.

VIU. — POHltBKTLB SAGaAMBlfTnM BX CTPBUNl TBSTtMONIlS DBPBNDlTUR. — QUAM RBCBSSARIUM iUDlCAVXBIT^
QUAM BANCTB ADMINiSTBARI VOLUBBrT 08TBNDITUR. — NONNULLA ILLIUS DICTA EXPLICANTUR.

lHud etiam ex tesiimoniis allaiis facile perspiciiur Posniieniiam inter Ecclesiae sacramenta numera-
tam fuisse, si quidem generatim, ui diximus, inter Gjprianum ejnsque adversarios conveniebat Pcsni-»
teniiam ei Gonfirmaiionem esse sacramenta : unde conceplis verbis deciarai Gyprianus, ut modo vidimusi
Spiritum Pains in Poeniteniifle sacramenio donari. Ui bapiismum caiechumenis , sic lapsis absolutionem
et pacem necessariam judicabai Cyprianus : nam, cum laiens in secessu videret se non tam cito reditu-
nim et jam esiatem ooepisse, quod tempus infirmitatibus assiduis et gravibus infestaiur, tam aadieniibus
quam lapsia providendum exisiimavii, ui nec primi sine baplismo, nee lapsi sine pace morereniur.
Tanti laciebai Gjpriaaafl hanc remissionem delicii per tacerdoies factam (sic enim ipse appellai lib. d$

Patrol. IV. S

' .^ftl

43 D. PRUDENTII MARANI 4i

Laps, pag. 191), ut grande piaculum a Marciano Arelatensi admissum putaret, quod ipsius culpa et cru-
delitate multi ezfratribns sine pace annis superioribus obiissent (Ep. lxvii). Atque lisec causa sanctum
Martyrem adduxit ul, instante persecutione 43~44 ^^^^^ ^^ Volusiaui, lapsos sub Decio, qui pcenitentiam
agere a primo laptus die non destiteranty ad pacem admitteret. Eum enim idoneum ad confessionem
Christi futurum non putabat qui non prius, pace a sacerdotibus accepta, Spiritum Patris recepisset ; tum
vero metuebat ne, si quis, relictis omnibus, fagiens et in tenebris atque in solitudine constitutus in
latrones forte iucurrisset, aut in febribus et in languore decessisset, sibi imputaretur quod tam bonus
miles sine pace et sine communicatione decessisset (Ep. liv). Ex his patet quam parum eos salutis cura
sollicitet qui hoc sacramentum iloccifaciunt, et ex sacramentorum albo expungunl, quos si quis ex lapsis
otim camisset, non ex iis solum quorum adhuc infirma yirtus erat, sed ex iis etiam quorum perfecta chari-
tas omnibus rebus pro Ghristo abjiciendis elucebat, damnum grande visum fuisset.

I Confessio peccatorum a Cypriano vindicatur ut pars sacramenti omnino necessaria et a Deo prcescripta ;
hortatur lapsos ut « singuli confiteantur delictum suum, dum adhuc qui deliquit in seeculo est, dum
admitti confessio ejus potest, dum satisfactio et remissio facta per sacerdotes apud Deum grata est » (lib.
de Laps., p. i9i). Narrat in eodem iibro ultionis divinae miracula in eos nuper edita qui peccata occuita
sacerdotum cognitLoni subtraxerant ; etiamsi scelus cogitatione sola susceptum sil , id sacerdotibus
declarandum et contitendom docet. « Denique quanto et tide msfjores, inquit (p. 190), et timore meliores
sunt qui, quamvis nullo sacrificii aut libeili facinore constrieti, quoniam tamen de hac vel cogitaverunt,
hoc ipsum apud sacerdotes Dei dolenter et simpliciter coniitentur, exomologesin conscientife faciunt,
animi sui pondus exponunt, salutarem medelam parvis licet et modicis vulneribus exquirunt, scientes
Bcriptum esse : Deus non irridetur. » Miror auctorem editionis Oxoniensis negasse ex hoc loco confessio-
nem auricularem consequi. Quin etiam sententiae suse testem citat Lombertum : « Eruditissimus Lomber-
tus » inquit in nota ad hunc locum, « recte hinc colligit crimina secreta confessione et pcenitentia apud
Deum expianda, nec auricularem confessionem, quod voluit Pamelius, exinde confici. » At profecto Pame-
lium inter et Lombertum mirifice convenit, ac disertis verbis Lombertus secretarum cogitationum con-
fessionem sacerdotibus factam fuisse declarat. Nec sane ex verbis Cypriani aliud erui potest. Nam,
cum constet confessionem occultorum criminum publice et omnibus audientibus factam ant saltem
praescriptam non fuisse, luce clarius est eos qui cogitationes malas apud sacerdotes confitebantur, qui
exomologesin conscientise faciebant, qui animi sui pondus exponebant et vulneribus medelam exquire-
bant, peccata sua auribus alicujus sacerdotis deposuisse. Preeterea negari non potest circumstantias omnes
in poenitentia imponenda, tanquam auriticis statera, examinatas fuisse; id diserte testatur Cypria-
nus in Epist. lu. At quomodo sacerdotes convenientem cuique poenitentiam ob occulta peccata potiiis-
sent imponere, nisi iUis Japsi conscientiee suse inspiciendfle copiam fecissent ? In quo quidem obser-
vandum est hanc cogitationum confessionem non eximio quodam et non preescripto pietatis ardore, sed
adimplendi praecepti divini necessitate contineri, « scientes scriptum esse , ait Cyprianus : Deus non
irridetur, »

Quo sanctior erat Gyprianus, eo vehementius cavit ne sacramentum quod ad hominum salutem institu-
tum est, in eorum pemiciem converteretur. Quod autem illius hac in re studinm excitavit, et eximise
doclrinie posteris prodendse occasionem dedit, nequitia fuit nonnullorum presbyterorum qui, tum ut
Gypriano molestiam exhiberent, tum ut gratiam apud homines novo aucupio inirent, lapsos onere poeni-
tentiae levarunt. In ejusmodi homines studio veritatis accensus sic invehitur S. Martyr in lib. de Lapsis :
« Pacem putant esse inquit (p. 186), quam quidam verbis fallacibus venditant. Non est pax illa sed
bellum, nec Ecclesiae jungitur qui ab Evangelio separalur. Quid injuriam beneficium vocant ? quid
impietatem vocabulo pietatis appellant? quid eis qui llere jugiter et rogare Dominum suum debent,
intercepta poeDitentiee iamentatione communicare se simulant? Hoc suntejusmodi lapsis quod grando
fmgibus, quod turbidum sidus arboribus, qiiod armentis pestilens vastilas, quod navigiis seeva tempestas :
solatium fietems spei adimunt, arborem a radice subvertunt, sermone morbido ac lethale contagium
serpunt, navem scopulis, ne in portum perveniat, illidunt. Non concedit pacem facilitas ista, sed toilit,
nec communicationem tribuit, sed impedit ad saiutem. Persecutio est hsec alia et alia tenlatio, per quam
subtilis inimicue impugnandis adhuc lapsis occulta populatione grassatur ut iamentatio conquiescat, ut
dolor sileat^ ut delicti memoria evanescat, ut comprimatur pectorum gemitus, statuatur fietus oculomm,
nec Dominum graviter offensum longa et plena poenitentia deprecetur, cum sciptum sit : Memento unde
eectderis, et age pamitentiam. Piura non referam cum cuique liceat Cypriani sententiam oculis cemere in
preeclaris illis litteris quas de causa lapsomm ad clerum, ad plebem, ad confessores atque ad ipsos
etiam lapsos scripsit. Nec minor Evangelii vigor enitescit in litteris confessomm Romanorum, imprimis
Tero in eximia Cleri Romani Epistola (inter Gyprianicas xzxi) quam per totum orbem terrarum missam
fuisse dicimus ex Epist. lu Cypriani. « Absit enim ab Ecclesia Romana, inquiunt, rigorem suum tam pm-
£ana facilitate dimittere, et nervos severitatis aversa fldei migestatedissoiTere, ut cum adhuc non tantum
jaceant, sed et cadant eversornm fratmm ruinse, properata nimis remedia commonicationum utique non
profutura prestentur, et nova per misericordiam falsam Tulnera Teteribus transgressionis vulneribus
imprimaotur^ ut miseris ad eversionem majorem eripiatur et poenitentia. Ubi enim poterit indulj^entiie

45 PRiEFATIO. 46

medicina proficere, sic etiam ipse medicus, intercepta posnitentia, indulget periculis, si tantummodo
operit Tulnus, nec sinit necessaria temporis remedia obducere cicatricem? Uoc uon est ciirare, sed, s^
dicere Terum Tolumus^ occidere. » Tanta fuit hac in re Cypriani constantia, ut nihil eum inflectere
poluerit : non marlyrum libelli quibus tamen non parum tribuebat, non imminens a nefariis presbyteris
pericuium, non excitatse ab ipsis seditiones, cum in nonnnllis proTincise 45*46 Garthaginensis ciTitatibus
impetus in prepositos per multitudinem factus esset, ac Carthagine quidam tnrbulenti per epistolam
confessorum Telut quibusdam facibus accensi, plus exardescere et pacem sibi datam extorquere coftpissent.
In eo perstitit S. Hartyr quod ante decreTerat, ut res ad concilium integra serTaretnr; et arcere a
communione sua non dubitaTit, si quis ante illud tempus cnm lapsis ausos esset communicare.

Nec tamen Cyprianom existimandum est justo seTeriorem fuisse. Nihil eo lenius fuit, nihil ad
indulgentiam procIiTius. Operam dabat ut nec acerbus aut durus aut in fratribus foTendis inhumanus
Tideretor, nec herum solutus esset ac facilis ad communicationem temere laxandam. Lapsis qui ad eum
orantes scripserant « se delictum suum cognoscere et poenitentiam Teram agere, nec ad pacem temere
aut importune properare, » summam humanitatem exhibuit. « Qnibus quantum gratulatus sim, inquit
(Ep. xxvu), Dominns testis est, qni dignatus est ostendere quid ejusmodi et tales serTi de ejus benignitate
mereantur. » Praecipue Tero enitnit lenitas Cypriani cum, instante Galli et Volusiani persecutione, omnes
omnino milites GhrisU, qui arma desiderabant et praelium flagitabant, intra castra Dominica collegit, et
cam aliis episcopiis censuit eis qui de £cclesia Domini non recesserant, sed poenitentiam agere et lamen-
tari ac Dominum deprecari a primo iapsus soi die non destiterant, pacem dandam esse. Lenitalem snam sic
ipse describit in Epist. lv : « Opto omnes, inquit, in Ecclesiam regredi, opto uniTersos commiiitones
Dostros intra Christi castra et Dei Patris domicilia concludi : remitto omnia, multa dissimulo studio et
Toto coUigendse fratemitatis; etiam quse in Deum commissa sunt, non pleno judicio religionis examino,
delictis plusquam oportet remittendis pene ipse delinquo : amplector prompta et plena diiectione cum
posnitentia reTertentes peccatum suum satisfactione humili et simplici confitentes. »

Tuta Cypriani et agendi et disserendi ratio commissam a Christo episcopis fuisse ligandi et solTcndi
potestatem testatur, et in hoc judicio quanta sit adhibenda cautio et animi proTisio demoustrat : sed, ne
iUius dicta nonnuUa in deteriorem partem rapiantur, ea breTiter ezplicare conabor. Ait S. Martyr in libro
deEab, Virg, (p. 173), « quod nulla sit Tenia ultra delinquere postquam Deum nosse coepisti; » in libro m
Testim. (c. 18, p. 314) : u Non posse in Ecclesia remitti ei qui in Deum deliquerit, » idque probat ex his
Terbis I Reg., c. ii : « St delinquendo peccet vir adversus virum, orabunt pro eo Dominum. St autem in Denm
j^ccet homo, quis orabit pro eo? » Sed suam ipse sententiam nitide exponit in libro de Exhort. Mart.,
[p. 264, c. 4), ubi idem testimoninm citat; neque ex eo probat peccata in Deum commissa dimitti non
posse, sed tantum « non facile ignoscere Deum idololatris. » Nihil ergo de ligandi et soWendi potestate,
nihii de judicio sacerdotum detrahit; sed certis quibusdam legibus judices astringit, ita ut non dimittant
quae non facile a Deo dimittuntur. Hinc, cum schismatici poenitentise onus lapsis eximerent, sic eos refeilit
in libro de Lapsis (p. 186) : « Nemo se fallat, nemo se decipiat, solus Dominus misereri potest : Teniam
peccatis qnse in ipsum commissa sunt, solus potest ille largiri qiii peccata nostra portaTit, qui pro nobis
doioit, quem Deus tradidit pro peccatis nostris. Homo Deo esse non potest major : nec remittere aut donare
indDlgentia sua serTus potest, quod in Dorainum delicto graTiore commissum est, ne adhuc iapso et hoc
aceedat ad crimen, si nesciat esse prsedictnm : Maledictus homo qui spem habet in homine. Dominus orandus
est, Dominus nostra satisfactione placandus est, qui negantem negare se dixit, qui omne judicium de
Patre solus accepit. » Quemadmodum hoc in loco Cyprianus martyres plurimum posse apud Deum non
oegat, sed in libellis quos dare solebant, modum quetndam et delectum requirit; ita eam tantum
polestatem exagitat quam sibi nefarii presbyteri per fas et nefas arrogabant. At ubi proescriptffi a Christo
et £cclesia leges serTantur, tum Tero Cyprianus ratum apud Deum fleri docel sacerdotis judicium. Hinc
lapsos hortatiir in libro de Lapsis (p. 191), ut peccata contiteantur « dum satisfactio et remissio facta per
sacerdotes apod Deum grata est. » Docel sub Unem ejusdem libri Deum « poenitenti, operanti, roganti, »
posse tf clementer ignoscere, et in acceptum referre quidquid pro talibus et petierint martyres et fecerint
sacerdotes ». Hac spe confisus, cum lapsi instante noTa persecutione plurimum ardoris ad pugnam prse se
ferrent, preescriptum illis poenitentise tempus imminuit, ac nefas esse duxit (Dpist. lit, p. 77] a Ecciesiam
pulsantibus claudi, quando permiserit ipse qui legem dedlt ul ligata in terris etiam in coelis ligata essent,
solri autem possent illie quae hic prius in Ecclesia solTerentur. »

In eamdem sententiam accipi debet quod ait Firmilianus (pag. 144), concilia singulis annis haberi, ut de
rebus magoris momenti inter se episcopi deliberent, ac a lapsis quoque fratribus et post laTacrum salutare
a diabolo Tulneratis per poenitentiam medela quseratur ; non quasi a nobis, inquit, remissionem peccatorom
consequantor, sed ut per nos ad intelligentiam delictorum suorum couTertantur, et Domino plenius
satisfacere cogantur. » Non negat sanctus Preesul potestatem dimittendi peccata, quam in hac ipsa Epistola
(p. 148) soli Ecclesise calholicee Tindicat; sed Terbis modo ailatis Tidetur inesse quidam acuieus in Stepha-
Dom, quem Firmiiianus credebat plus cequo et ministris et ritus exterioris obserTationi tribuere, quasi
sacramentorum effectum ne haeresi quidem interpellari statueret. Quod cum secus Tideretur Firmiliano,
negat hominibus concessnm esse ut peccata ad arbitrium suum dimittant. Non absimili sententia Origenes in

^' D. PRUDENTII MAHANl 48

libro de OraHone contfindit non omnia peccaU esse dimittenda, aut sola oratioue et sacrificio expianda,
sed quaedam retineri, id est pcenitentiee subjici debere; ac eos refellit qui se idololatrias condonare,
adulteria 47'48 et fornicationes posse diraittere gloriabantur; quasi per ipsorum precem pro iis qui
hjec perpetrarunt, peccatum ad mortem dimittatur.

IX. — DTRDM IN AFRICA ANTE S. CYPBIANDM GRAVISSIMrs CRIMINIBDS NKGATA FUERIT COMMDNIO POST POSNITENTIAM.

Sed, ut facilius de Cypriani ejusque collegarum decretis judicetur, paulo altius repetenda Ecclesi»
Africanae disciplina, ac breviter examinandum utrum ante fleUtem Cypriani gravissimis criminibus, ut
idololatriae et homicidio, concessa necne pax post poenitentiam fuerit.

Qui poenitentiam, quam sani contempserant, in extremo periculo petebant, ii, saltem in Africa, primis
8»culis rejiciebantur, ut patet ex Episl. ui Cypriani (p. 73) : « Et idcirco, inquit, frater charissime, pceni-
tentiam non agentes, nec dolorem delictorum snorum loto corde et manifesla lamentationis sufe professione
testantes, prohibendos omnino censuimus a spe communicalionis et pacis, si in infirmitate alque in periculo
cceperint deprecari, quia rogare iilos non deiicti pcenitentia, sed mortis urgentis admonitio compellit; nec
dignus est iu morte capere solatium qui se non cogitavit esse moriturum. » Quod autem spectat ad eos qui
mature poenitentiam petebant, nemini dubium est quin pacem adulteris in Africa nonnuUi ante Cyprianum
episcopi negandam decreverint. Id diserte testatur ipse Cyprianus in Ep. lii (p. 72) : « Et quidem apud
antecessores nostros, inquit, quidam de episcopis istic in provincia nostra dandam pacem moechis non
putaverunt, et in totum poenitentiae locum contra adulteria clauserunt. » Factum videtur hoc decretnm intra
illud spatium qnod aTertulliano ad Cyprianum cffluxit. Nam Tertullianus in libro de Pudicitia pacis adulteris
post poenitentiam dandae consuetudinem, ut communem Ecclesiae catholicfle morem exagitat, seque olim
fatetur ita sensisse dum in Ecclesia versaretur : « Erit igitur et hic adversus Psychicos titulus, inquit cap. 2,
adversus mefle quoque sententiae retro penes iUos societatem, quo magis hoc mihi in notom levitatis objec-
tent. » Quod autem opinati sunt eruditi viri severo illo decreto quod commemorat Cyprianus, idololatras
et homicidas, quorum scelus adulterio gravius est, comprehensos fuisse, non valde probabilis videtur hflec
conjectura. Fieri enim potuit ut nimiam adulterii licentiam nonnuUis in locis episcopi gravioribus poenis
refrenandam judicarent, nec tamen de idololatria et homicidio idem statuerent, cum prflesertim cavendum
esset ne Montanistarum instituta in Ecclesiam induci viderentur. Quo autem odio flagrabat apud omnes
Tiujus hfleresis severitas, conjici posset episcopos hoc sallem solatii adulteris poenitentibus reliquisse, ut
pacem in articulo mortis acciperent. Sed hajc Cypriani verba, « et in totum poenitentifle locum contra adul-
teria clauserunt, » ut poenitentiam, ita eliam spem pacis omuino praeclusam fuisse indicant. Cur enim
poenitentia iis imposita non fuisset quibus post annum aut forte etiam citius danda pax erat, si in morlis
periculum incidissent : quique, si e morbo evasissent, pacem semel acceptam retenturi erant, et eodem jure
futuri ac alii fideles? Nam qui his temporibus pacem urgente periculo acceperant, hoc beneficiura restituta
in integrum valetudine servabant, uec poenitentifle cursum explere cogebantur, ut palet ex Cypriani Ep. ui.

Sed de adulteriis aliisque gravissimis peccatis ante hfleresim Montanislarum, ac de idololatria et homi-
cidio post ipsos Montanistas, multfle magnfleque occurrunt difficultates, qufle variis sententiis iocum dede-
runt. Existimavit Petavius in not, ad Epiphan, (p. 231) primis sfleculis gravissimorum ciiminum reos
communione prohibitos fuisse, nec unquam, sive incolumes, sive moribundos, Ecclesifle restitutos; atque
hanc severissimam disciplinam sub apostolorum tempora et ad TertuUiani fere sfleculum obtinuisse, sed a
Zephirino pontifice, quod ad moechiam spectat, paululum relaxaUm, Cypriani temporibus majores ad
lenitatem progressos haboisse. Morinus lib. ix, de PoRniL, cap. 20, et Natalis Alexander, dissert. vii in
Hist, iii ssee., in aliam prorsus sententiam ivere, et primis illis sfleculis pacem lapsis peracta pcenitentia
concessam fuisse contendunt, nec morientibus in decorsu poenitentise negatam. Quod magis mirere in
hac senlentiarum varietate, insignem Tertulliani locum, qui totius controversifle cardo est, utrique in
eamdem sententiam accipiunt. Inter utrosque convenit TertuUianum, cum ait lib. de PudidHay cap. 5 :
« Idololatram quidem et homicidam semel damnas, moechum vero de medioexcipis?» et cap. 12 : «Hinc
est quod neque idololatriae, neque sanguini pax ab Ecclesiis redditur; » diserte docere pacem idololatrifle
et homicidio apud Catholicos negari. Sed TertuUianum Petavius in re omnium oculis exposiU mentiri non
suspicatur; nefaiifle illum calumnifle et putidi mendacii Morinus et Alexander accusare non dubitant,
Neutris omuino assentiri possum, nec Petavio nimiam severiUtem primis sfleculis affingenti, nec Alorino
et Alexandro mendacii noUm Tertulliano inurentibus. Quamobrem demonstrare aggrediar tria illa
gravissima peccaU idololatriam, homicidium et adulUrium a poenitentia et pace exclusa in antiqua
Ecclesia non fuisse, nec Tertullianum aliam Catholicis doctrinam ascribere.

Primum rationis momentum, iUudque non leve, suppediUt ipse Tertuliianus, ciyus hcec verba in libro
de Pamitentia leguntur, cap. 4 : « Omnibus ergo delicUs, inquit, seu came seu spiritu, seu facto seu
ToIunUte commissis, qui poenam per judicium desUnavit, idem et veniam per poBnitentiam spopondit. »
Nominatim idololatras hoc beneficio non excludi declarat cap. 7 : « lUque (hosUs) observat, inquit, oppug-
nat, obsidet, si qua possit aut oculos concupiscenUa camali ferire, aut animum iUecebris sflecularibus
irretire, aut finem terrenfle potesUtis formidine evertere, aut a via certa perversis tradiUonibus detorquere :
non scandalis, non tenUUonibus deficit. Habc igitur venena ejus providens Deus, dausa licet ignoscenti®
49-50 janoa «t mtmctionis sera obBtructa, aliquid adhuc permisit patere. Collocavit in vestibulo poeni*

49 PRiEFATIO. 50

tdntiam secQndam, quae pulsantibus patefaciat. » Ita TertuUianus dura adhuc inter Gatholiaos versaretur.
Montanista factas aliud docuit, sed repuguantibus Catholicis, quos sic loquentes inducit lib. de Pudic,,
cap. 2 : « Cselerum Deus, inquiunt, bonus et optimus, et misericors et miserator et misericordisB plu-
rimus, quam omni sacriOcio anteponit, non taoti ducens peccatoris mortem, quam poenitentiam, salvificator
omnium etmaximefidelium. Itaque etfiliosDei misericordes esse oportebit,donantesinvicemsicutetChristus
doiiavit nobis ; non judicantes, ne judicemur. » Idem TertuUianus peccata dividit « in duos exitns, ac alia
remissibilla, alia irremissibilia » esse statuit ; sed fatelur Catholicos sibi hac in re adversari, eosque nuUum
prorsus peccatum irremissibile agnoscere ; « sed prius decidam, inquit cap. 3, intercedentem ex adverso
responsionem ad eam poenitenti® speciem quam cum maxime definimus venia carere. Si enim, inquiunt,
aliqiia pcenitentia caret venia, jam nec in tolum agenda tibi est; nihU enim agendum est frustra : porro
frustra agetur poenitentia si caret venia. Omnis autem poenitentia agenda est : ergo omnis veniam conse-
quatttx, ne frustra agatur, quia non erit agenda si frustra agatur. Porro frustra agetur, si venia carebit. »
Haec autem TertuUiani testimonia non de sola Africa accipi debent, sed de omnibus Ecclesiis, qnas Mon-
tanistarum defensor oppugnat. Ubique enim vigebat hsec discipHna, ac duobus primis seeculis viguerat,
at perspici potest ex Hermae iibro secundo, Mandat. 4, in primis ex his quffi Clemens apud Euseb. lib. iir,
cap. 23, de sancto Joanne Evangelista narrat. Nec omittenda Dionjsii Corinthiorum episcopi ad Amastria-
norum et aUas Ponti ecclesias epistola, in qua praecipiebat ut a quovis iapsu sive delicto, sive etiam
hsretica pravitate redeuntes benigne susciperentur, testa Eusebio, lib. iv, c. 23.

2* Improbabile prorsus est quod ait Petavius, Zephirinum, quod spectat ad moechiam, de antiquae dis-
cipiiDae severitate aliquid remisisse, ac postea temporibus Cypriaui majores ad lenitatem factos esse pro-
gresstts. Non quadrat hsec temporum distributio ; nam moechia, ut modo vidimus, quffi TertuUiani teni-
poribas, omnium Catholicorum concessu^ pacem impelrabat, hoc beneficio apud nonnuUas Ecclesias sub
Cjpriani antecessoribus exclusa fuit. Quomodo ergo disciplina tunc dimitigata dicitur fuisse, cum
novas accessiones habuit severitatis? 3** Si ex TertuUiani verbis concludere Uceret quod Petavius con-
ciusity sequeretur non homicidis solum et idololatris^ sed iis etiam qui post fidem ad hffiresim defecerant,
aut inter cruciatus victi cesserant, pacem immisericorditer negatam fuisse in Ecclesia catholica : sic
enim loquitur de hffireticis TertuUianus, c. 13 : « Hymenffii autem, inquit, et Alexandri crimen, si et in isto
et itt futuro svo irremissibile est, blasphemia scilicet, utique apostolus non adversus terminum Domini sub
spe veniffi dedisset Satanffi, jam a fide in blasphemiam mersos, unde et naufragos eos juxta fidem pronun-
tiavit, non habentes solatium navis Ecclesiffi. lUis enim venia negatur qui de lide in blasphemiam negave-
runt. » Et cap. ult. de iis qui tormentis superantur : « Qufficunque auctoritas, inquit, qufficunque ratio
moBcho et fornicatori pacem ecclesiasticam reddit, eadem debebit et homicidffi et idoiolatris poenitentibus
subvenire, certe negatori, et utique illi quem in prffilio confessionis tormentis coUuctatum sffivitia dejecit*
Cffitemm indignum Deo et iUius misericordia, qui poeuitentiam peccatoris morti prffivertit, ut faciiius in
Ecclesiam redeant qui subando, quam qui dimicando ceciderunt. Urget nos dicere indignitas : contaminata
potius corpora revocabis quam cruentata? Quffi poenitentia miserabUiter titUlatam prosternens carnem an
Tero laniatam ? » His in locis TertuUianus prima specie sic videtur argumentari, quasi ipsi cum Catholicis
conveniat, nec eis qoi a fidein hffiresim defecerunt, nec iis qui cum tormentis colluctati cesserunl, poeniten-
tiam concedi oportere ; sed hffic severitas sic abhorret ab antiquffi Ecclesiffi moribus, ut ei a nemine
afiingi possit. Patetur Cyprianus in Epistola ad Quintum, redenntibus hffireticis qui in Ecclesia baptizati
fuerant, manum in poenitentiam imponi debere, atque hujus consuetudinis originem ab ipsis Ecclesiffi
incunabulis repetere non dubitat : iis autem quorum non animus sed corpus in dolore defecerat, quique
veniam non lacrymis, sed cruore et vulneribus petebant, quanta humanitas exhibeh soleret in Ecclesia,
tum ex libro Cjpriani de Lapsis, p. 185, tum ex ejusdem Epistola liii, perspici potest.

Quid igitur statuemus de TertuUiano? Is sane totus errat in Montani castris ac secum pugnat, sed
tamen nunquam sine aliqua ingenu iuce delirat; nec eum adeo crediderim desipuisse, ut omnibus
hominibus ridendum se in aperto mendacio propinaret. Quamobrem illud effatum, « neque idololatriffi
neque sanguini pax ab Ecclesiis redditur, » non de Catholicis, sed de Montanistarum Ecclesiis inter-
pretandom. Nomen ecclesiffi TertuUianus Montani sectffi proprio quodam jure solet vindicare; velut cum
eam vocat Ecclesiam Spiritus, Ecclesiam in tribus positam, cap. 21, aut cum ait cap. 10 : « Cederem
tibi si seriptura Pastoris, quffi sola moechos amat, divino instrumento meruisset incidi; si non ab omni
eoncilio Ecclesiarum, etiam vestrarum^ inter apocrypha et falsa judicaretur. » Videtur sibi multum hono-
ris Catholidfl habere, si eorum Ecclesiis, post Montani sectam, secundas attribuat. AUud pioferam
exemplam ex c. vii, ubi probal ovis et drachmffi parabolas non convenire in moechum aut fomicatorem,
quia cr aimttl apparuit, statim homo de Ecclesia pellitur, nec iili manet, nec gaudium confert repertrici
Ecclesiffi, sed luctum, nec congratulationem advocat vicinarum, sed contristationem proximarum frater-
nitatam. » Cave putes Eccleslffi morem describi, quamvis generatim loquatur Tertuliianus ; neque enim
hsc Ecdesiae charitatem redolent, sed inhumanitatem Montanistarum, qui digamos foris sistebaot, ac
« eumdem liminem liminis moechis quoque et fomicatoribus 51~52 ^g^bant ; jejunas pacis lacrymas
profosuris, nec ampUus ab Ecclesia quam pubUcationem dedecoris relaturis. » Liquet in ejusmodi locis non
Christi Ecdesiam, sed Montani intelligendam esse. Testis est ipse TertuUianus quanta aumamtate iu Ecdesia

5i D. PRUDENTII MARANI 52

catholica excipi solerent qui poeaiteatiam petebant : « Et tii qiiidem, inqiiit cap. 13, poeDitentiam' moechi
nd exorandam fraternitatem in Ecclesiam inducens, conciliatum et concineratum , cum dedecore et
horrore compositum prosternis in medium ante viduas, ante presbyteros, omnium lacinias invadentem,
omnium vestigia lambentem, omnium genua detinentem, inque eum hominis exitam quantis potes mi-
sericordiffi iliecebris bonus pastor et benedictus Papa concionaris, et in parabola ovis capras tuas quse-
ris, tua ovis ne rursus de Ecclesia exsiliat, quasi non exinde jam iiceat quod nec semel licuit. » Quemad-
modum ergo Tertulliauus de Montani Koclesia loquitur, cum ait mcechum et fornicatorem, simul
apparuit, de Ecclesia pelli, sic etiam ad Montanistarum sjnagogas referendum quod ait, neque idololatrise
neque sanguini pacem ab Ecclesiis reddi. Eodem modo interpretandum illud ex c. 13, « IUis enim venia
negatur qui de flde in blasphemiam negaverunt. » Montanistarum haec severitas, non Gatholicorum quos
ipse Tertollianus impugnat cap. 19, quod iis qui « post (idem vivam » in heeresim lapsi fuerant, veniam
concederent.

Sed aha superest solvcnda difficultas, cur Tertullianus in hac controversia sic pugnet, quasi ipsius
adversarii spem omnem veniae idololatris et homicidis proecltidaut ; idque argumenti loco arripiat, ut
cum moechis et fornicatoribus eodem modo probet esse agendum. < Quid agit, inquit cap. 5, moliissima
et humanissima disciplina? Aut omnibus eis hoc esse debebis ; beati enim pacifici; aut si non omnibus,
nostra esse. Idololatram quidem et homicidium semel damnas, mcechum vero de medio excipis, idolola-
trifie successorem, homicidae antecessorem, utriusque collegam? Personae acceptatio est, miserabiliores
poenitentias reliquisti. » Et cap. 6 : « Dabis ergo et idololatrise et omni apostatse veniam... communica-
bis et homicidse; » citat cap. 19, verba Joannis : Si confitemur delicta nostra, fidelis et justm est, ut di-
mittat ea nobis, et emundet nos ab omni injustitia; tum addit : « Nunquid ab immunditia? Aut si ita
est, ergo et ab idololatria. » His adde quod ex cap. uUimo supra retuiimus : u Quaecunque auctoritas,
qusecnnque ratio moecho et fornicatori pacem ecclesiasticam reddit, eadem debebit et idololatra^ et homi-
cidis poenitentibus subvenire. »

Sed quibus notum et pertractatum est TertuIIiani ingenium, his facilis erit in illius seutentiam introitus.

Defendendum susceperat quod in Montanistarum causa maxime nudum et adversariorum telis expositum

erat. Nihil enim huic sectae majorem invidiam creabat, quam quod adulteros, fornicatores et diganios

foris sisterent, nulla spe pacis ne in extremo quidem spiritu relicta. Quam igitur viam insistfl Tertul-

lianus ntse ex molesto et difficili loco expediat ? Statuit duplex esse peccatorum genus. « Alia erunt

remissibilia, inquit cap. 2, alia irremissibilia. Secundum quod nemini dubium est alia castigationem

mereri, aiia damnationem. Omne delictum aut venia expungit aut poena : venia ex castigatione, poena ex

damnatione. » Utitur deinde auctoritate Joannis quccdani peccala nun ad mortem et quxdam ad mortem

distinguentis. « Secundum hanc differentiam delictorum, inquit, poenitentiae quoque condilio discrimi-

natur. Alia erit quse veniam consequi possit, in delicto scilicet rcmissibili ; alia quae consequi nulio modo

possit, in delicto scilicet irremissibili. » Hoc posito principio, declarat sibi propositum esse « specialiter

de moechise et fornicationis statu examinare in quam delictorum partem debeant redigi. » Sed quia scie-

bat hanc peccatorum distinctionem a Catholicis rejici, breviter eos refellendos putat, antequam moechiani

in peccatis nunquam dimittendis habendam esse pugnet : « Sed prius decidam, inquit, iutercedeutem

ex diverso responsionem ad eam poenitentice speciem, quam cum maxime detinivimus venia carere. Si

enim, inquiunt, aliqua poenitentia caret venia, jam nec in totum agenda tibi est. Nihil enim agendum est

frustra. Porro frustra agetur poenitentia, si caret venia. Omnis autem poeuitentia agenda est. Ergo om-

nis veniam consequatur, ne frustra agatur, quia non erit agenda, si frustra agatur. Porro frustra agetur,

si venia carebit. » Hoc Gatholicorum argumentum non belle refellit Tertullianus ; scd tamen, postquam

illud sibi visns est optimis rationibns evertisse, tum vero quasi instar certissimi principii constaret quae-

dam peccata esse irremissibilia, in id unum incurabit ut moechiam et foruicationem ex eo genere esse

demonstret. Quare cum ait : « Idololatriam quidem et homicidium semel damnas, ^) non Gatholicos ar-

guit, quasi pacem his peccatis vere denegent et cum adulteris liberalius agant; sed urget adversariom,

quem sibi visus est fregisse et coegisse ut peccata quo^dam graviora, ut idololatriam, homicidium, hsere-

sim post sosceptam hdem, dimitti non debere fateretur. Unde TertuUianus accommodate ad institutam

peccatorum divisionem, contendil adulterium, ut homicidio et idololatriae flnitime vicinum, a spe veniie

excludendum ; aut si lenius agatur cum moechis, homicidas et idololatras eodem jure esse dehere. Ex his

elucere arbitror poenitentibus in Africa eamdem ac in ahis ecclesiis humanitatem patuisse ; nedum ex

his TertuUiani testimoniis colJigere liceat, ut doctissimi viri fecere, aiias etiam ecclesias severius cum

lapsis egisse.

X. — UTRUM NOVA SUB S. CYPHIANO INDUCTA SIT DISCIPLIN>, AC PRISTINA SEVERITAS IN SOLOS APOSTATAS KT

DBSBRTORBS RBTENTA ?

lUustratis, ut potuimus, TertulUani testimoniis, faciUor erit et solotior investigatio sententise Gypriant :
fucnm enim pluribus fecerat TertulUanus, ut et Gypriani sensom non belle acciperent. Tria autem exami-
nanda occurrunt : l^ an disciplina sub Cypriano demitigata fuerit, pristina severitate in solos apostatas et
desertores 53'54 retenta ; 2^ an lapsis in decursu poenitentifle morientibus negata pax fuerit, nisi liheUos

53 PILEFATIO. 54

a iDartyribus accepisseDt; 3^ annoa saltem poenitentia his qui sacrificaverant usque ad mortem imposita
fuerit, nec communio nisi in mortis articulo concassa.

Quod spectat ad disciplinffi imroutalionem, existimat Albaspinaeus, lib. ii Observnt., idololatriffi et aliift
grayissimis criminibus pacem sub Cjpriano concedi coepisse, ita tamen ut adversus apostatas et desertores
antiqua severitas vigeret. Non solum TertuUiani tostimoniis nititur doctissimus episcopus, verum etiam
argumenti loco sumit quod nec Cyprianus nec Clerus Romanus de lapsis quidquam statuere ausi sint, sed
concilii auctoritatem exspectaverint; tum etiam quod Cyprianus dicat se « necessitati temporum succu-
buisse, » et nimiae remissionis suspicionem reformidet, quia « his qui libellis conscientiam suam macu-
laverint, vel nefanda sacriOcia commiserint, lazandam pacem putaverat (Epist. lii, pag. 67). » Undo
contendil Albaspimeus non tam anxiam ht^us rei deliberattonem futuram fuisse, si concesss pacis in
superioribus persecutionibus exempla praecessissent ; nec commissurum fuisse Cyprianum, utqnod ma-
jomm auctoritate firmaretury id a se laxatum diceret. Non absimilis Petavii sententia, ut supra vidimns.
Sed eruditum scriptorem prejudicata ex Tertulliani testimoniis opinio in errorem induxit : nulium enim
hac in re vestigium novitatis apud Cyprianum, quo nemo veteris disciplinae ezstitit retinentior. Obser-
vat Martyr in Ep. ui (p. 62) quosdam ex suis antecessoribus pacem adulteris denegasse, et « in totum
poenitentiffi locum » clausisse : sed satis indicat hauc legem et a paucis episcopis lixam fuisse, ante quos
nulla exstiterat; et sua aetate jam reilxam et abrogatam esse. Nec ipse nec quisquam alius in Africa me-
minerat spem pacis his qui in superioribus persecutionibus ceciderant, praeclusam omnino fuisse. Cum
quidam presbyteri lapsis communionem ante actam poenitentism dedissent, eorum facinus aversatus est
Cyprianus, eosque contra Evangelium venisse declaravit : sed in hoc tantum eos vituperat quod id « anle
actam poenitentiam » concessissent, « quando oporteat ad hffic per ordinem pervenire. » In omnibus
epistolis quas scripsit in causa lapsorum et in libro de lapsis nihil prorsus reperias quo lapsi de pace iii
dubium vocentur, modo parem peccatis poeniteutiam agant; sed Cyprianus instar principii certissimi
ponity Deum » poenitenti, operanti, roganti posse clementer ignoscere, posse in acceptom referre quid-
quid pro talibus et petierint martyres et fecerint sacerdotes (p. 193). » Uortatur in eodem libro (p. 190)
« ut coniiteantur singuli delictum suum dum satisfactio et remissio facta per sacerdotes grata est. » Sic
etiam Clerus Romanns (in Epist. inter Cyprianicas xxxi) ut merito castigat « properata nimis remedia
communiouum utique non profutura, » ita in lapsis desiderium pacis non improbat, modo pulsent sane
fores, sed non utique confringant, et adeant ad limen Ecclesise, sed non utique transiliant. Notanda etiam
hxc verba : « Multum illis proliciet petitio modesta, postulatio verecunda, humilitas necessaria, palientia
noo otiosa. » Mos erat in Ecclesia perantiquus, ut martyrum commendatio ad contrahendum poenitentiae
lapsis impositse tempns valeret : testpm higus rei habemus Tertuilianum in libro ad Martyres et in libro
de Pudicitia, Hinc etiam Cyprianus : « In prffiteritum semper, inquit Ep. xi, sub anlecessoribus nostris
factum est, ut diaconi ad carcerem commeantes martyrum desideria consiliis suis et Scripturarum
praeceptis gtibernarent. » His addi potest memoratus a Cypriano in Epp. lii, lxvu, lxvui, omnium
Ecdesiarum consensus inrefellendo Novatiano, quem pravae novitatis propria manus arguebat : scripserat
enim, ut testatur Cyprianus Episl. lu, et voce sua recitaverat litteras Cleri Romani, in quibus erat « ut
lapsis inOrmis et in exilu constitutis pax daretnr : » Ecclesiarum consensus in rejiciendis Montanislis
pariter enitnerat.

Quod ergo Cyprianum et Clerum Romanum adduxit ut rem ad concilium integram servarent, non ea
fuit opinio quee illis attribuitur, sed quod viribus suis difQderent in ejusmodi causa, quae, ut ait Cyprianus
Ep. XIV, « non paucorum, nec Ecclesiee unius aut unius provincise, sed totius orbis causa erat. » Exami-
nandse erant causse et voluntates singulorum, et varii peccatorum gradiis suis quique modulis ponde-
randi ; qnod examen prorsus inutile fuisset, si quotquot sacriOcaverant, nuUo discrimine ezclusi a spe
veniae fuissent. Deinde vero in persecutione Decii tantus exstitit lapsorum numerus, ac tantum dedecus
nomini Christiano inussere, qui, ut ait Cyprianus in libro de Lapsis (p. 183) ad primi statim verba
minantis tnimici fldem suam prodiderunt, ac ultro ad forum cucurrere, seque hortamentis mutuis in
exitium impolerunt^ ut non immerito deliberari potuerit an non severius aliquid quam in prioribus
persecuUonibus, in ejusmodi homtnes statueretur. Sed tamen videntur in concilio Carthaginensi lenitatis
potius quam severitatis exempla constitnta. Nam, ut modo videbimus, Libellatici qui jam poenitentiam
egerant, in ipso concilio admissi sunt : sacriGcatis autem plena poenitentiam imposita, sic tamen ut
pace non defraudarentur si ante exactum poenitentise tempus in periculosom morbum inciderent. Nihil
poierat lenins his temporibus constitui. Itaque fieri potuit ut concilii lenitatem reprehensam ab Anto-
niano defenderet Cyprianus, quamvis nova in hoc concilio disciplina inducta non fuisset. Utrumque
auiem a se Cyprianus non sine librata diu et ponderata ratione factum declarat ut et vigente persecutione
severitatem, et pace reddita indulgentiam adhiberet. At severitatem in eo enitoisse non dicit, quod pacem
omnino lapsis negandam decrevisset, sed quod eam per fas et nefas petentibus restitisset, atque ezcom-
mnnicationem intentasset, si qnis cum illis injussu suo communicaret : sic etiam in lenitate quse subse-
cota est, negat ecdesiasticas leges fuisse violatas, sed provisum fuisse contendit ut nec lapsi desperatione
deficerenty « nec rursus censura evangelica solveretnr, ut ad communicationem temere prosilirent. »
Uno verbo negat a se aut a Corneho quidquam factum esse prseter exempla majorum : a Nam sicut

»S D. PRUDENTII MARANI U

56'66 aDtecessores liostri ssepe fecerunt, inquit (p. 69) colligendis fratribus uostris charissimus frater
noster (Gornelius) necessitati succubuit. »

Pristinam seyeritatem interdum a Cypriano retentam Albaspinaeus et post eum Gotofredus (lib. xti
Cod. Theod. p. 210) ex his Epistolae ui verbis coliigunt : « Apostatas vero et desertores vel adversarii et
hostes et Christi Ecclesiam dissipantes, nec si occisi pro nomine foris fuerint^ admitti secundum Aposto-
lum possunt ad Ecclesiee pacem, quando nec Spiritus nec Ecclesiae unitatem tenuerunt. »

Ut hoc Cypriani testimonium explicetur, obserrandum est i® apostatas et desertores non eos dici, ut
Albaspinceus et Gotofredus putant, qui ex Judseis ethnici aut Christiani fiebant, sed qui nomen dabant
Felicissimi schismali. 2® Revocandum est in memoriam quod supra diximus, pacem iUis negatam in
mortis discrimine qui poenitentiam sani contempserant, quia videlicet dubium merito videbatur an sin-
cero animi affectu resipiscerent. Quod autem de ejusmodi hominibus slatutum erat, id in pluribus aliis
par erat observari, quorum aut insanabilis videbatnr aut cseteris ovibus periculosa improbitas. Hinc cum
multiy perspecta Felicissiroi nequitia, remearent et ad Ecclesiam pulsarent, Gyprianus anxie ponderabat
et sollicite examinabat « qni recipi et admitti ad Ecclesiam deberent. Quibusdam enim, » inquit Epist.
LVy p. 87, « ita aut crimina sua obsistunt, aut fratres obstinate et firmiter renituntur, ut recipi omnino
non possint nisi cum scaudalo et periculo plurimonim. » Ad hos videntur spectare Cypriani mince in
Epist. xxxvni, ubi sic loquitur : « Sed et quisquis se conspirationi et factioni ejus adjunxerit, sciat se in
Ecclesia nobiscum non esse communicaturum, qui sponte maluit ab Ecclesia separari. » £t in Epist. xl :
(c Si quis autem pcenitentiam agere et Deo satisfacere detrectans ad Felicissimi et satellitum ejos partes
concesserit, et se hflereticae factioni conjunxerit, sciat se postea ad Ecclesiam redire, et cum episcopis
et plebe Chrisli communicare non posse. » Has minas non omnino in rem contulit Cyprianus. Ipse enim
testatur in Epbt. lv, multos a se e schismate redeuntes esse susceptos, ac plebem gaudere et lcetari
solitam cum » tolerabiles et minus culpabiles » redirent. Quin etlam plebi interdum persuadebat, imo
extorquebat, ut ex iis qui inemendabiles et protervi erant, nonnulli susciperentur ; et unus atque alius,
obnitente plebe et contradicente,Cypriani tamen facilitale suscepti, pejores exstiterunt quam prius fuerant.
Non absimili sententia Gyprianus cum pluribus aliis episcopis de virginibus quse cum masculis in eodem
lecto deprehensie fuerant, sic decernit. « Quod si obstinate perseverant, nec se ab invicem separant,
sciant se cum hac sna impudica obstinatione nunquam a nobis admitti in Ecclesiam posse^ ne exemplum
ceeteris ad ruinam delictis suis facere incipiant. » Merito obstinatis ejusmodi peccatoribus, itidem ut
pertinacibus schismaticis, non modo venia, sed etiam introitus in ecclesiam negabatur. Sed si cum debitis
conversi cordis significationibus rediissent, ac diu multumque fores Ecclesise pulsassent, non dubium
quin eos pateriio sinu excepisset Cyprianus et ad pcenitentiam admisisset. Igitur Felicissimus ejusque
prsecipui sectatores cum homines essent ad omne scelus parati, non discessisset ab Ecclesise regulis
Cyprianus, si omnem illis in Ecclesiam reditum preeclusisset : neque id videri deberet vestigium quoddam
disciplinse ante Cyprianum in omnes graviorum criminum reos observatae. 3^ Objectus ab Albaspinseo
locus Cypriani non dicit apostatas et desertores, etiamsi relicto schismate sanguinem pro Christo fundant,
ad Ecclesise pacem admitti non posse, sed tantum nihil illis martyrium extra Ecclesiam ad pacem pro-
desse posse, 'quia « nec Ecclesise unitatem tenuerunt; » id quod saepe alias Cyprianus inculcat. Opponit
ejusmodi desertores aliis lapsis poenitentiam in Ecclesia agentibus, et quos Dominus intus inveniet cum
mundum judicaturus apparebit.

XI. — UTRUH S. CTPRIANUS LAPSIS IN DECURSU P(£NITENTIJB MORIENTIBUS PACEIC NEGAVBRIT, HIS TANTUH EXCEP*

TIS OUI LIBELLOS A HARTTRIBUS ACCEPERANT.

Postquam probavimus Cyprianum nihil novi fecisse cum lapsis poenitentibus pacem concessit, sequitur
ut inquiramus an iisdem ante exactam poenitentiam periculose aegrotantibus communionem negaverit»
nisi libellos a martyribus accepissent. Cyprianum contendit Petavius iis tantum pacem indulsisse, qui
libellos a martyribus accepissent, cseteris vero ne in praesenti quidem mortis discrimine id concessisse ;
alioqui nihil discriminis futurum fuisse inter istos et priores, quos tamen meliori aliqua conditione uti
oportuit. Sed ipsa S. Martyris verba proferenda sunt : « Quoniam tamen video, inquit in Epist. xn,
facultatem veniendi ad vos nondum esse et jam asstatem coepisse, quod tempus infirmitatibus assiduis et
gravibus infestatur, occurrendum puto fratribus nostris, ut qui libellos a martyribus acceperunt, et prse-
rogativa eorum apud Deum adjuvari possunt, si incommodo aliquo et infirmitatis periculo occupati fuerint,
non exspectata praesentia nostra, apud presbyterum quemcunque praesentem, vel si presbyler repertus
non fuerit, et urgere exitus coeperit, apud diaconum quoque exomologesim facere delecti sui possint, ut,
manu eis in pcenitentiam imposita, veniant ad Dominum cum pace, quam dari martyres litteris ad nos
factis desideravemnt. »

Immerito Petavius ex hoc testimonio colligit pacem iis qui libellos non habebant, denegatam fnisse.
Nam 1® qui Gyprianum putet adeo lequitatis oblitum fuisse, ut iis qui poenitentiam subterfugiebant, « et
audaci flagitatione ac violento impetn pacem extorquere » nitebantur, tam benigne provideret, u ad iUorum
violentiam interim qnoque genere mitigandam » (Ep. xv); fervidos autem poenitentes, qui se episcopi sui
judicio committere quam poenitentiam declinare maluerant, sine pace et commnnione mori pateretur? 2*
Clerus 57*58 Romanus Carthaginensem, absente Cypriano monuerat « ut iis post lapsum infirmitate

57 PRiEFATIO. 58

apprehensi essent et pceniteotes communionem desiderarent, subveniretur (Epist. ni et xv). » Atque hoc
consilium non modo non improbavit Cyprianus, sed etiam in Epist. xv declarat se standum » putasse
« et cum » eorum « senlentia, ne actus noster, inquit, qui adunaius esse ot consentire circa omnia
debet, in aliquo discreparet. » At immane quantum inter Gypriani et Romanorum agendi rationem dista-
ret, si cum isti pacem omnibus vere poBnilentibus dandam esse admonuissent, Cyprianus indulgentia
et bumanitate in eos solos usus fuisset qui peccato suo poenitentiee fugam et Ecclesise perturbationem
adjecerant? 3^ Non obscure indicat Cyprianus in Epist. xii, quibus non libelli sed poenitentis opera
suffragabantur, eis periculose eegrotantibus pacem multo potiori jure esse dandam. » Caeteram quoque
partem plebis qoee lapsa est, inquit, praesentia vestra fovete, et ut a fide et misericordia Domini non
deGciant, vestro solatio focillate. Neque enim deserentur ab ope et auxilio Domini qui mites et humiles
et pcenitentiam vere agentesinbonis operibus perseveraverint, quominusillis quoque divino remedio consu-
latur. » Persuasum ergo esse vult ejusmodi pcenitentibus fore ut « illis quoque divino remedio consu-
latnr : » atque hoc illis concedit nt solatium Ecclesise legibus consentaneum, quodque nova decreta non
desdderaret. Neque enim data opera scribebat Epistolam xiii ut ejusmodi lapsis provideret quibus et
Ecclesiae consuetudo et Romani Cleri monita satis providerant, sed ut eorum tumultum comprimeret
qni querelis suis Carthaginensem Ecclesiam incendebant. Atque id causse esse arbitror cur Cyprianus in
Epist. XIV contirmas quse in decima tertia decreverat, nihil nominatim dicat de pace veris poeniten-
tibus in extremo periculo concedenda. Postquam enim locutns est de iis qui libellos a martyribus accepe-
rant, hflec addit : « Cseteri vero qui, nullo libello a martyribus accepto, invidiam faciunt, quoniam non
paoeoram nec Ecclesis unius aut unius provincis, sed totius orbis hiec causa est, expectent de Domini
protectione Ecclesise ipsius publicam pacem. » Non id profecto sancit Cyprianus, ut veris poenitentibus
pax in exitu negetnr (neque enim retexit quae in soperiore epistola conslituerat, sed ea potius confir-
mat, diim ait se « plene scripsisse ad hanc rem proximis litteris), » sed nonnuUorum festinationem
comprimit qui communionem petebant ante redditam Ecclesiee pacem antequam gravi morbo tentarentur »
hos jubet expectare dum pax Ecclesiee reddatnrat pacem in exitu non negat: neque eos reprehendit
quod a commnnione arceri se in exitu noUenl, sed quod eam ante exsulum reditum peterent, ac « con-
fessores ipsos preevenire » vellenl.

Sed objicit Petavins meliori conditione uti debuisse qui libellos acceperant, quam qui non acceperant;
quodsi onmibus concessa pax, nullum prorsus inter utrosque discrimen exstitisse. Existimat Tillemontius
Cyprianum ingeniosa qnadam charitate fecisse, ut cum prsecipue aliquid in honorem martyrum concedere
videretnr; nihil tamen prcecipue concederet ; et cum pacem iis tantum qui libellos habeant pollicere-
tnr, neminem prorsos ab hac indulgentia excluderet, quippe cum martyres adeo libellorum prodigi essent
ut omnibns eorum liberalitas pateret. Sed si ea accommodatione usus fuisse qua illum Tillemontius usum
esse existimat, ac tacite lapsos omnes fuisset hortatus ut se libellorum preesidio munirent, an paulo
post tanta arsisset indignatione in Lucianum, qui universis lapsis concedere ausus est quod jam antea
plurimis concesserat. Deinde vero perinique Cyprianus veros poenitentes ejusmodi periculo expo-
suisset ut pace defraudati morerentur; neque enim verisimile erat eos qui hactenus tam
timidi ac pudentes fuerant, audaciores deinceps in libellis pelendis futuros: aut ipsos etiam con-
fessores in concedendis cautiores non fore postquam eorum nimiam facilitatem castigaverat Cyprianus.

Cyprianus sic interpretatnr Morinus : Cum lexesset ut pacem moribundi non impetrarent qui pceniten-
tiam sani non egerant, existimat eruditus scriptor deceroere Cyprianum ut in iis qui libellos a martyri-
bos acceperant, legis severitas non servetur, ac illis in honorem martymm pax concedatur, quam
frustra hoc preesidio destituti petiissent. Sed hsec interpretatio nec cum verbis nec cum mente Cypriani
congmit. i^ Nominatim requirit Cyprianus ut quilibeilos a martyribus acceperunt, » prserogativa etauxilio
eorum adjuvari apud Dominum in delectis suis » possint. Porro in his epistolis et in libro de Lapsis illud
arcte tenet accurateque defendit, non prodesse lapsis commendationem martyrum si poenitentiam agere
detrectent, quare, si lapsi, post totCypriani et presbyterorummonita, in obstinato poenitentice non agendee
consiiio perseverassent, an Cypriano visi essent idonei qui martyrum auxilio apud Dominum juvarentur ?
Deinde vero, si omnibus libeltos habentibus pacem decernebat, sive poenitentiam egissent, sive non egissent
quid necesse erat delictnm habere, ac in conditionis loco reqoirere, ut martyrum auxilio adjuvari possent?
Lapsis ergo Cyprianus non poenitentiee onus eximit^ sed potius ad poenitentiam blande et leniter horta-
tur, dum pacem offert morientibus, modo martyrum meritis juvari possint. Hinc in Epist. xiv laudat
presbyteros et diaconos quod lapsis ad patientiam hortati essent , ac poenitentiam ab illo agi declarat
qoi diTinis prsBceptis milis et patiens et sacerdotibus Dei obtemperans, obsequiis suis et operibus jnstis
Dominum proroeretur. Id autem deferre videtur martyrom meritis ut lapsis uondum ea poenitentia
expiaiis qaae pacem per se ipsa in mortis discrimine impetret, marlyrum commendatio safiragetur. Nec
leris videri debet heec indulgentia, si tempomm illoram severitas attendator. Etsi enim posnitentibus
p^colose aegrotantibns pax dari solebat, non tamen id sine delectn et judicio concedebatur. Hinc Clems
Ronianas, se cam pluribusepiscopis deliberata, censuit « eonim quomm vitee suse finem nrgens est exitns
dilationem non potest ferre^ acta poenitentia et professa 59~60 frequentersuomm detestatione factorum,
ii lacTTmis, si gemitibus, ai fleti];^us dolentis ac vere poenitentis animi ^igna prodiderint, cum spes

Sd D. PRUDENTII MARANI 60

vivendi secundum hominem nulia substiteril} ita demum caute et soUicitc subveniri, » etc. (Epist. zxxi).
Ipse Cyprianus, in Epist. xm, pacem iis solis promittit« qui mites et humiles et poenitentiam vere
agentes in bonis operibus perseveraverint.» Ei his perspici potest qno lenitatem et indulgentiam perducat
Gyprianus. Quibus enim consultum voluit in Epistolis xiii et xiv, hi vel poenitentiam segniter egeraot,
vel etiam gravissimo delicto illud addiderant,ut declinarent, ac dissensionibus et querelis Ecclesiam permis-
cerent : quibus factis meruerant ut pax morientibus negaretur, etiamsi poenitentiam paulo ante morbnm
incepissent. Quamobrem primis concedit S. Martyr et qood eorum poenitentiffi ad pacem impetrandara
deeraty id martyrum meritis expleatur. Postremis pariter consulit, atque ut tumuUum comprimat, indulgen-
tia in eos utitur; modo aversum pcenittintise remediis animum deponant, quod sua sponte mancum et
inchoatum videretur, id martyrum meritis compensatum, et presbyleris ratum haberi jubet.

XII. — UTRUM CONCILIUM CARTHAGINENSE PCBNITENIIAM SACRIFICATIS PER TOTUM VITiB TEMPUS IMPOSUERIT.

Nunc aliud examinandura sequitur, an non saltem setate Gypriani gravioribus peccatis poenitentia per
totum vits tempus imposita fuerit et communio ad ipsum mortis articulum dilata. Res dijudicari
potest ex consuetudine quae tunc vigebat, ut qoi pacem in gravi morbo accepissent) ii, valetudine restituta,
reliquum poenitentifie tempus non explerent, sed eodem jure essent ac fideles. Id prospicitor ex his
Cypriani verbis in Epist cii (pag. 69) : « Si qui enim, inquit, infirmitatibus occupantur, illis, sicut
placuit, subvenitur. Posteatamen quam subventum est et periclitantibus paxdata est, offocari a nobisnon
possunt opprimi, aut vi et manu nostra in exitum mortis urgeri, ut, quoniam morientibus pax datur,
necesse sit mori eos qui acceperint pacero, cum magis in hoc indicium divinee pietatis et paternai
lenitatis appareat, quod qui pignus vitffi in data pace percipiunt, hi quaque ad vitam data pace tenean-
tur. £t idcirco si, accepta pace, commeatus a Deo datur, nemo hoc debet in sacerdotibus criminari,
cum semel placoerit fratribus in exitu subveniri. » Non quadrat tantalenitas cum irrogata per totum viloe
tepapus poenitentia; alioquin sa^pe usu evenisset, utqui post unum aut alterum poenitentifle annum con>
munionem in gravi morbo accepissent, iis e morbo evadenttbus jam emeritus esset pcenitentiee cursus,
cum interim aliis in eadem causa ac forte etiam in levioreculpa triginla aut quadragintaannisuperessent
decurrendi. Nimia sane erat episcoporum iu judicando animadversio et rerum omnium consideratio et
provisio, quam ut tam grave incommodnm non effugerent. Sed tamen videndum nobis est quid ea de re
decreverit concilium Carthaginense, in quo lapsornm causa paulo post reditum Cypriani dijudicata est.

Decretum hujus concilii sic exposuitS. Martyrin Ep. lii (p. 71) : « Et ideo, inquit, placuit, examinatis
causis singulonim, Libellaticos interim admitti, sacrificatis in exitu subveniri. Non una fuit eruditorum
de hoc canone sententia. Auctor Observationum cnticarum in Bibliothecam scriptorum Ecclesiasticorum
negat Libellaticos an ipso concilio ad pacem protinus admissos fuisse; acinter eos et sacrificatos id ponit
discrirainis, quod isti per totum vitffi tempus poenitentise addicti fuerint, primi vero interim admissi, id
est post certum poenitentifle tempus exactum. Auctor ipse Biblxotkecx idem de sacrificatis censet, quamvis
paccra Libellaticis in ipso concilio concessam existimet fuisse. Assenlitur ei Tillemontius de Libellaticis ac
illius censurem impugnat; sed pluribus refellit quod uterque pro certo posuerat, iis qui sacrificaverant
non alios poenitentise quam vitse fines prsescriptos fuisse. Haec Tillemontii sententia multis hominibus
videtur anteponeuda. IUud autem in primis observandum est duas illas de Libellaticis et de sacriQcatis
queestiones sic inter se nexas esse, ut quae de alterutra dicantur, de utraque dicta videri debeant. Nam si
Libellatici statim in ipso concilio perhumaniter restituti sunt communioni, probabile non est sacrificatos
in extremum vit» discrimen rejectos fuisse. Rursus si his verhis, « placuit sacrificatis in exitu subveniri, »
non prohibetur ne pax ante exitum detur, sed potius decemitur ut periculose intra prsescriptum
tempus aegrotantibus concedatur; perspicuum erit Libellaticis, quorum multo levior erat culpa, non
pcenitentiam in concilio impositam fuisse, sed concessam communionem ; aUoquin statutum fuisset, ut
istis qooque in exitu subveniretur.

Quod spectat ad Libellaticos, liquethornm verborum « placuit Libellaticos interim admitti, » hanc esse
sententiam, Libellaticos interim admissos ad pacem fuisse, dum sacrificati poenitentiam agerent, id est
eodem decreto et pacem Libellaticis et poenitentiam sacrificatis decretam fuisse. Hinc Gyprianus in Epist.
Liv statutum fuisse ait in hoc concilio de iis qui sacriflcaverant, ut agerent diu poenitentiam plenam : at
Libellaticos eodem decreto minime comprehendit. Anno sequenti cum statuisset instante persecutione
iis qni a primo lapsus die popnitentiam egerant; communionem concedere, hsc indulgentia ad eos tantnm
spectabat qui sacrificaverant, quibusque imposita fuerat plena poenitentia. At de Libellaticis nuHa men-
tio, quos tamen maxime oportebat indulgentiffi participes fieri, si eam prius in concilio consecuti non
fuissent. Quinetiam Gyprianum cum Libellaticis post concilium communicasse perspicimus ex Epist. lu.
Quod enim ait Cyprianus se nemini quidem ex lapsis prius communicasse, » quamdiu sieviit persecutio»
a postea tamen necessitati temporummiccnbuisse ; » idreferri non potest adsacrificatos (hisenim poenitentia
imposita fuerat), sed tantum ad Libellaticos. 61 '62 ^^ c^™ ^^ communicatio ininvidiam a Novatiano
vocaretor, sic eum refellit Cyprianns in eadem epistola : « Aut sive cordis, inquit, et renis scrutatorem
constituit et judicem, per omnia eequaliter judicet et cum sciat scriptum esse : Ecee tanus factus es,
jam noli peccare ne quid tibi deterim /lal, fraadatores et moechos a latere atque comitatu suo separet,
quando multo et gravior et pcyor sit mcachi qnam Libellatici causa, cam hic necessitate, iUo volun-

6i PfUEFilTlO. 62

tate peccaverlt. » Exagitabat ergo Noyatianus catholicos episcopos quod cum Libellaticis communicarent.
Nec tamen omnibus Libellalicis concessa pax in concilio, sed iistantum qui poenitentiam egerant. Quam-
obrem frustra auctor O^sm^ationi/m in Bibliothecam pluribus probat, quod a nemine negatur, llbelll
crimen sine poenitentia dimissum non foisse.

Alterapars decreti facile illustratur. Ac 1* quidemillud, <c sacrificatis in eiitu subveniri, » non pCBniten-
tiam adextremum spiritum producendam, sed in gravi morbo iinieadam indicat, necin po&nse sed in bene-
iicii loco decretum fuit, si quidem Cyprianus in Epist. ui nimise remissionis suspicionem ab hoc decreto
removet, ac rationem reddit cur episcopi ad hanc lenitatem et indulgentiam descenderint. 2° Idem decre-
tum refertin Epist. uv, sed paulo clarius : « Statueramus jampridem, inquit, frater charissime, participato
invicem nobiscum consilio, ut qui in persecutionis infestatione supplantuti ab adversario et lapsi fuissent,
et sacrificiis se illicitis maculassent^ agerent diu poenitentiam plenam, et si periculum iniirmitatis urgeret,
pacem sub ictu mortis acciperent. » Tota res ergo in eo vertitur utquid sit pcenitentia plena, utrum totum
vitae tempus complexa, an certo quodam spatio definita fucrit, expendatur. At id facile perspicitur ex
Epist. Lii, obi queritur Cyprianus quod Victori, quondam prcsbytero, pacem concessisset Therapius
« antequam poenitentiam plenam egisset , ante legitimum et plenum satisfactionis tempus, sine petitu et
conscientia plebis, nulla infirmitate ac necessitate cogente. » Erat ergo praeftnitum aliquod poenitentiee
tempus, cujus imminuendi potestas erat penes episcopum, modo causa aliqua gravis incidisset. Eamdem
poenitentiae plenae notionem suppeditat Epist. lxii , in qua Cyprianus et alii cum co episcopi de virginibus
quae cum mascolis deprehensae in eodem lecto fuerant, decernunt, ut, « si poeuitentiam hujus illiciti con-
cubitus soi egerint et a se invicem recesserint, inspiciantur ihterim virgines ab obstetricibus diligenter, et
si virgines inventae fuerint, accepta communicatione ad Ecclesiam admittanlur... ; si autem de eis aliqua
comipta fuerit deprehensa, agat poenitentiam plenam, quia quae hoc crimen admisit , non mariti sed
Christi adullera est ; et ideo aestimato justo tempore, postea exoraologesi facta, ad Ecclesiam redeat. »
Brevis ergo poenitentia integris virginibus imponitur, corruptis autem plena « et justo tempore aestimato : »
el quemadmodum in concilio Carthaginensi sancilum ut lapsi interim admitterentur, sacrificati poeni-
tentiam plenam agerent, ita etiam hoc loco decernunt episcopi ut virgines interim inspiciantur, et integris
in Ecclesiam admissis, corruptae poenitentiam plenam agant. 3° Si sacrificati per totum vitae tempus addicti
poenitentiffi fuissent, necesse non fuisset « ut examinarentur causae et voluntates ct necessitates singulo-
rum ; » sed, ut observat Tillemontius, nullum prorsus discrimen, nullus delectus exstitisset.

Xlll. — DE CHRISTI IN EOCHARISTIA PR£SENT1A.

Ecclesiae doctrina de corpore et sanguine Domini apertis Gypriani testimoniis continetur. Quidquid
de Eacharistia praedicat S. Martyr, eo spectat ut notio illa confirmetur quam prima auditione Christi verba
animis afferunt. Perspici potest illius sententia ex his quae de sacramentis haereticorum disserit. Cur
enim in Epist. lxx, « Eucharistiam fieri apud illos omnino non posse » censebat, nisi quia Christi verba
ab illis frustra pronuntiari exislimabat, frustra invocart Spiritum sanctum, ut panem et vinum faciat
corpus et sanguinem Christi ? Sic etiam Firmilianus ut probet non satis esse ad effectus sacramentorom
at Ecclesiae preces et ritiis serventur, exemplo utitur iusanse cujusdam mulierculae quee frequenter ausa
fuerat, ut « et invocatione non contemptibili sacrificare se panem et Eucharistiam facere simularet, et
sacrificium Doroino non sine sacramento solitse praedicationis offerret. » Iliudergo discriminis Firmilianus
et Cjprianus inter Catholicorum et haereticorum Eucharistiam ponebant, quod h«ereticis Spiritum sanctum
invocantibus nuUa fieret donorum mutatio, Catholicorum autem preces nunquam hoc mirabili effectu
carerent.

Adeo persuasum et exploratnm erat Cypriano de mirabili illo ecclesiasticae invocationis effectu, ut de
lapsis ante purgatam conscientiam communicantibus dicere non dubitet lib. deLaps. (p. 186) : « Vis infer-
tur corpori ejus et sanguini, et plus modo in Dominummanibus atque ore deUnquunt, quam cum Domi-
num negaverunt. » Non ergo sola fide corpus Christi in Eucharistia sumitur, sed vere et ab indignis
ipsis percipilur; nec corpus ab anima el divinitate separatum est, sed ipse Dominus adest, ac in eum
manibus et ore delinquunt qui indigne communicant. Hinc ipsam Domini majestatem adesse declarat
in eodem libro : sic enim ioquitur de puella quae, a nutrice ad idolum, deinde a parentibus ad Ecclesiam
delata, sanguinem Domini, quem diaconus reluctanti infuderat, non sine singultu rejecit. a In corpore
atqae ore violato, inquit, Eucharistia permanere non potuit. Sanctificatus in Domini sanguine potus de
poliutis visceribus erupit. Tanta est potestas Domini, tanta majestas I » (Pag. 189.) Narrat ibidem
Cyprianus aliad miraculum : « Et quidem alius, inquit, quia et ipse maculatus sacrificio a sacerdote cele-
brato partem cum caeteris ausus est latenter accipere, sanctum Domini edere et contrectare non potuit,
cinerem ferre se apertis manibus invenit. Documento unius ostensum est Dominum recedere cum
negalur. » Non ergo panis ex manibus hujus hominis evanuerat, sed ipse Dominus recesserat. 63*64
HaecautemCyprianus ea mente disserit, ut hominibus parum caute communicantibus^ quid de hoc mysterio
sciendum sit explanet. Quamobrem facile perspicitur quo sensu primis saeculis haec Cbristi verba,
Hoc EST coRPUS HEUM, Hic BST sANGUis, otc. , opiscopi accipercnt , cum ex his concludant Christi corpus
et sanguinem sumi, in ipsum Dominum ore et manibus delinquere qui indigne communicant, potesta-
tem Domini et majestatem adesse, ac ipsum Domtnum non sine miraculo e manibus contamiaatis

63 D. PRUDENTII MARANI 64

recessisse. Si credita (unc non fuisset mutatio vini in sanguinem Ghristi , num , quseso , post ea
preccs quibus Deus rogatur ut yinum faciat sanguinem Ghristi, nihil aliud jam nisi sanguis
Ghrisli in calice agnosceretur? Nihii aliud profecto agnosclt Cyprianus sexcentis locis. Statuit adversus
eos qui aquam tantum in matutinis sacrificiis offerebant, indignum esse Ghristiano vereri « ne per sapo-
rem vini redoleat sanguinem Ghristi. Sic ergo, inquit, incipit et a passione Christi in persecutionibus

fraternitas retardari, dum in oblationibus discit de sanguine ejus et cruore Quomodo autem possumns

propter Ghristum sanguinem fundere, qui sanguinem Ghristi erubescimus bibere (p. 109) ? » Non solum
sanguinem vocat, sed etiam cruorem, et cum eo sanguine comparare non dubitat qui in venis nostris fluit.
Ait etiam, pag. 106 : « Quomodo ad potandum vinum veniri non potest nisi botrus calcetur ante et
prematur, sic nos nec sanguinem Christi possemus bibere, nisi Christus calcatus prius fuisset et pressus,
et calicem prior biberet, in quo credentibus propinaret ? »

Quemadmodum Cyprianuscommuniones indignas detestatur, qnia a sanctum Domini corpus » profana-
tur (p. 20), quia « vis infertur corpori et sanguini Domini, et in Dominum manibus et ore » delinquitur
(p. 186), quemadmodum Firmilianus instar piaculi ducebat quod homines, ul ipsi videbatur, non baptizati
« usurpata temere communicatione contingant corpus et sanguinem Domini (p. 149), » sic gratise dona
quaeex Eucharistia percipi solent, ex corpore et sanguine Christi prsB^entibus rcpetuntur. Docet Cyprianus
milites Ghristi considerare debere « idcirco se quotidie calicem sanguinis Chrisli bibere, ut possint et
ipsi propter Christum sanguinem fundere. » Hinc, cum , instante Galii et Volusiani persecutione ,
communionem iis qui sub Decio lapsi fuerant, concedere decrevisset, indulgentiae hanc rationem reddit
in Ep. Liv, p. 78 : « Nam quomodo , inquit , docemus aut provocamus eos in confessione nominis
sanguinem suum fundere, si eis militaturis Christi sanguinem denegamus? Aut quomodo ad martyrii
poculum idoneos facimus, si non eos prius ad bibendum in Ecclesia pocuhim Domini jure communica-
tionis admittimus? » Et in Ep. Lxm (p. 107) « Calix Dominicus sic bibentes inebriat ut sobrios faciat,
ut mentes ad spiritalem sapientiam dirigat , ut a sapore isto sseculari ad. intellectum Dei unusquisque
resipiscat : et quemadmodum vino isto communi mens solvitur et anima relaxatur, et tristitia omnis
exponitur , ita epotato sanguine Domini e poculo salutari , exponatur memoria veteris hominis, et tiat
oblivio conversationis pristinse ssecularis , et moestum pectus ac triste, quod prius peccatis angentibus
premebatur, divinee indulgentise leetitia resolvatur. » Quidquid ergo docet Ecclesia catholica de mutatione
panis et viniin corpus et sanguinem Christi, quidquid animo hac fide imbuto observari potest, idCypriani
menti impressum et insculptum fuisse perspicimus.

Objicit nobis editor Oxoniensis hunc locum ex Epist. lxiii : cc Sic autem in sanctiOcando calice Domini, »
inqnit (p. 108) Gyprianus, « offerri aqua sola non potest, quomodo nec vinnm solum potest? Nam si
vinum tantum quis offerat , sanguis Christi incipit esse sine nobis. Si vero aqua sit sola , plebs
incipit esse sine Christo. Quod autem utrumque miscetur, tunc sacramentum spiritale et coeleste
perficitur. » Ex his colligit sanguinem Christi esse in calice, quemadmodum ipsa plebs eorum calice
contineri dicitur. Sed adeo manifestum est discrimen, ut mirer hominem eruditum in his cavillationibus
immorari. Quis enim unquam dixit popuium recedere cum species immutatse sunt, et alia ejusmodi quse
de Christi sanguine dicta modo retulimus ? Quamobrem, cum dicitur plebs esse in calice, manifesta
est figura qnse neminem latere, neminem in erroris periculum conjicere possit. At post Christi verba,
hic est sanguis, etc, quotidie commemorata et inculcata, post quotidianas in sacrificio preces, ut vinum
fiat sanguis Christi, quis figuram suspicari potuisset nihil aliud audiens nisi Ghristi sanguinem
esse in calice, offerri in ealice , et bibi, ac animas nostras corroborare ut sanguinem pro Christo
fundamus? /

Sed breviter nobis examinandum quid intersit inter rationes quibus aquam Cyprianus calici infiinden-
dam, et ea quibus vinum omnino necessarium esse persuadet. Sic enim et Dominici sanguinis veritas
patebit, et obiter refellentur qui aquam a Cypriano, ut jure divino, non solum ecclesiastico, prsescriptam
commendari volunt. S. Martyr evertere statuerat pessimam consuetudinem, quse apud nonnuUos obrep-
serat, ut aqua sola in matutino sacrificio offerretur. Quamobrem demonstrat aquam non in Eucharistia^
sed tantum in Baptismo ad proprium sacramenti effectum essentialem esse materiam, et « quotiescnnque
aqna sola in Scripluris nominatnr, Baptisma prsedicari^ et appellatione aquse Baptisma significatum
semper esse ; » at vero in Eucharistia « calicem mistum fuisse 'quem Dominus obtulit , et vinum
fuisse quod sanguinem suum dixit, eumque docuisse exemplo magisterii sui calicem vini et aquse con-
junctione misceri. » Hinc aquam ad mysticas tantum significationes adhiberi demonstrat : « Aquas nam-
que populos, inquit (p. 108), significare in Apocalypsi Scriptura divina declarat dicens : AqusB quas vidistt,
super quas sedet meretrix illa , populi et turhx et gentes ethnicorum sunt et linguse. Quod scilicet
perspicimus et in sacramento calicis contineri. Nam, quia nos omnes portabat Ghristus, qui et peccata
nostra portabat, videmus in aqua populum intelligi, in vino vero ostendi sanguinem Christi. » Hactenus
Cyprianus necessitatem aquae elevat potius quam commendat. Sed tamen postea ait aquam 65'66 ^^&^i
offerri non posse « qiiomodo nec vinum solum potest, » et copulationem et coi\jnnctionem aquse et rini
•ic misceri in calice Domini, « ut commixtio ilia non possit ab invicem separari. » Animadvertendum
Cypriani consilium. Disserens cum hominibus aquam solam adhibentibuS; utitnr principio quod facile

65 t^R.f:FATlO. 66

concessari erant, ne Tinum quidem solum adhiberi debere. Nullo sane illis obstabat anticipata opinio
quominus id faterentur; quamobrem Gyprianus statuit aquam soiam adhiberi non debere, quomodo nec
vinum sdlum ; non quod metoeret ne ejusmodi homines vinum solum offerrent ; non quod aquam asque
ac Tinum a Ghristo preescriptam et ad essentiam sacramenti pertinere duceret, satis enim declaravit eam
ad mjsticas significationes adhiberi : sed quia heec comparatio ad vini necessitatem demonstrandam
apposita erai, et ex incommodis quse vino solo adhibito consequerentur, multo graviora consequi pate-
bat si aqua sola adhibeatur. Hinc quoties in hac epistola calicem mistum esse debere statuit, non id
propne refert ad aquam, sed ad vinum, quod hi quos refellebat, omittebant.

Necessitatem vini longe aliter defendit Gyprianus. Demonstrat i^ Scripturse lestimoniis, ut aquam in
Baptismo, ita vinum in Eucharistia designari ; 2® prseceptum Ghristi longe gravissimum violari, si vinum
omittatur. « Gum ergo, inquit (p. 107), neque ipse apostolus neque angelus de coelo annuntiare possit aliter
aut docere preeterquam quod semel Ghristus docuit et apostoli ejus annuntiaverunt, mirur satis unde hoc
Qsurpatum sit, ut, contra evangelicam et apostolicam disciplinam, quibusdam in locis aqua offeratur in
Dominico calice, quee sola Ghristi sanguinem non possit exprimere. » Et p. 109 : u Quod si nec minima de
mandatis Dominicis licet solvere, quanto magis tam magna, tam grandia, tam ad ipsum Dominicee passio-
nis et nostrse redemplionis sacramentum pertinentia fas non est infringere, aut in ahud quam quod divi-
nitus institutum sit, humana traditione mutare? » 3® Ex hac divini instituti temeraria immutatione
qasenam incommoda consequi exislimat Cyprianas? « Galicem etenim, inquit (p. 106), sub die passionis
accipiens, benedixit et dedit discipulis suis dicens : Bibite ex hoc omnes. Uic est enim sanguis novi Testa-
menti, etc. Qaa in parte invenimus calicem mistum fuisse quem Dominus obtuht, et vinum fuisse quod
sanguinem suum dixit. Unde apparet sanguinem Ghristi non offerri, si desit vinum calici ; nec sacrificium
Dominicum legitima sanctificatione celebrari, nisi oblatio et sacrificium nostram responderit passioni.
Passio est enim Domini, « ut ait (p. 109), « sacrificium quod offerimus. » Idcirco ergo ex Gjpriano vinum
adhibendum in calice, quia cum Ghristus accepto vino dixerit : Hic est sanguis, etc., si aqua sola adhi-
beaiur, aqaa remanebit, nec jam offeretur Ghristi sanguis, non eritpassio Domini sacnticium nostrum, nec
idem offeretnr quod in passione oblatum est. 4<* Gommemorat etiam Gjprianus quot et quanta beneficia
« e potato sanguine Domini et poculo salutari » percipiamus, ut demonstret quam damnosum sit aquam
soiam adhibere. Addit grande delictum esse de Christi « sanguine et cruore confundi, » nec jam eos posse
« propter Christum sanguinem fundere qui sangainem Ghristi erubescant bibere. » Jam vero facile
perspicitur quo sensu piebem, quo sensu sanguinem Ghristi in calice esse existimet Cyprianus. Plebis
cum Ghristo conjunctionem aquffi cum vino conjunctione significari docet; et, aqna omissa, Ghristi quidem
sanguinem offerri et passionem commemorari fatetur, sed tanem non leve incommodum fore si desit
piebis cum Ghristo coiyunctio. At vero sanguinem Ghristi in calice esse declarat, quia Christus dixit :
Hic est sanguis, etc., nec jam, si sanguis desit, sacrificium offerri possit et passio Domini celebrari;
qoinetiam donis, quse sanguinem Ghristi potantibus promissa sunt, penitus defraudabimur.

XIV. — DB COMHUNIONE SUB UTBAQUE SPECIE.

Quamvis Gyprianus sacrificium sub utraque specie offerendam esse, idque a Ghristo institutum et prae-
scriptum esse contendat, non tamen communionem sub utraque specie necessariam judicabat, ut ex ejus
principiis et ex consuetudine illius setatis perspici potest. Neque enim qusBcunque Ghristus fecit in insti-
tnlione sacramenti ea omnia instar iegis observanda ducebat, sed ea tantum quee ad essentiam sacra-
menti pertinent. Nam, cum ei objiceretur Dominum post coenam obtulisse, sic respondet (Ep. lxiii,
p. 109) : « Nnmquid ergo dominicum post coenam celebrare debemus, ut sic mistum calicem frequen-
tandis dominicis offeramas?Ghristum offerre oportebat circa vesperam diei, ut hora ipsa sacrificii osten-

deret occasam et vesperam mundi Nos autem resurrectionem Domini mane celebramus. » Gur ergo

pnescriptum esse negat ut idem hac in re faciamus quod Ghristus fecit : in oblatione autem panis et vini
eum sacerdotem Ghristi vice vere fungi contendit, « qui id quod Ghristus fecit imitatur, et offert secundum
quod ipsum Ghristum videat obtuUsse? » Ratio hcgus rei ante oculos posita. Nihil refert ad naturam
sacrificii, atrum mane an post coenam offeratur. Sed, si aqua pro vino offeratur, institutum a Ghristo
sacrificium penitus evertitur, nec ejus passio celebratur, nec sanguis in calice offeretur aut bibetur, sed
aqoa communis. Ex his principiis perspici potest quid de communione sub utraque specie senserit
Cyprianus. Necessariam et a Christo prceceptam credere non potuit, qnippe cum ad essentiam sacramenti
noB pertineat. Totum enim Christum sub atraque specie agnoscit Cyprianus, illius migestatem in calice
reveretur, eamque recessisse declarat e manibus hominis contaminati, in quibus loco Eucharistifie cinis
inyentus est.

Gonsentiani antiquse Ecclesise consuetadines cam ipsius fide et doctrina, jam yidimus ex Gypriano exem'
plum puellffi ex solo calice communicantis, quam consuetudinem nemo nesdt in Occidente usque ad
67'68 duodecimam sseculnm perseverasse. Luce clarius est hancpuellam sub specie panis non oommu«
nicasse ; hanc enim historiam refert Cyprianus nt pateat in corpore atque ore violato Eocharistiam per-
manere non potuisse : at, si speciem panis antea sumpsisset, nullum prorsus miraculum, nulla Cyprianl ratio
exsiitisset. Attulimos etiam exemplum illius qui in manibos Eacharistice loco cinerem invenit : aliud ezstat

67 0. t^RtJ&ENTII MARANl 68

simiHimum in eodem de Lapsis libro mnlieris cujusdam qu», cum « arcam suam, in qua Domini sanc-
tum fuit, manibus indignis tentasset aperire, igne inde surgente deterrita est ne auderet attingere. »

XV. — S. CTPBIANI SENTENTIA DE SACRIFICIO, DB PURGATORIO ET INVOCATIONE SANCTORUM.

Eucharistiam verum esse ac proprie dictum sacriiicium testimonio suo confirmat Gjprianus. « Domi*
nicfie hostise Terilatem » schismaticos « per falsa sacrificia profauare » ait in libro de Unit, Eccles. (pag.
200). Vera illa hostia quam Cyprianus ofierri contendit in sola Ecclesia, ipse Christus cst in altari modo
incruento immolatus. « Jesus Christus Dominos et Deus noster, inquit Ep. lxui (p. 109), ipse est summus
sacerdos Dei Patris, et sacrificium seipsum primus obtulifc, et hoc fieri in sui commemorationem
preecepit. » Cum ergo eadem yictima quce in cruce oblata est, oiferatur in altari, non immerito ait
Cyprianus : ** Pa^sio est Domini sacrificium quod offerimus ». Negat in eadem epistola « sacriflcium
Dominicum legitima sanctificatione celebrari, nisi oblatio et sacrificium nostrum responderit passioni. »
Sacrificii a Christo instituti veritatem inde etiam demonstrat, quod a sacerdote Melchisedech prsefigu-
ratum fuerit. « Item in sacerdote Melchisedech, inquit (p. i05), sacriflcii Dominici sacramentum prcefi-
guratum videmus, secundum quod Scriptura divina testatur et dicit : Et Melckisedeck, rex Salem, pro-
tulit panem et vinum. Fuit autem sacerdos Dei sumrai, et benedixit Abraham. Quod autem Melchisedech
typum Christi portaret declarat in Psalmis Spiritus sanctus ex persona Patris ad Filium dicens : Anie
ludferum genui te, Tu es sacerdos in aetemum secundum ordincm Melckisedeck. Qui ordo utique hic est
de sacrificio illo veniens et inde descendens quod Melchisedech sacerdos Dei summi fuit, quod panem
et vinum obtulit, quod Abraham benedixit. Nam quis magis sacerdos Dei summi quam Dominus noster
Jesus Ghristus, qui sacrificium Deo Patri obtulit ; et obtulit hoc idem quod Melchisedech obtulerat, id
est panem et vinum, suum scilicet corpus et sanguinem ? »

Sacrificium pro vivorum et roortuorum peccatis ofiertur. Hinc queritur Gyprianus in libro de Lapsis
(p. 186), quod lapsprum nonnuliis communio data sit « ante purgatam conscientiam sacrificio et manu
sacerdotis, ante offensam placatam indignantis Domini et minantis. » Cyprianus, in Epistola lx ad epi-
scopos Numidas, testatur se singulorum qui ad redemptionem captivorum prompte ac liberaliter operati
sunt, nomina subdidisse, ut eos episcopi in mente habeant, in orationibus suis, a et eis vicem boni operis
in sacrificiis et precibus repreesentent. » Quod spectat ad mortuos, egregium testimonium habemus, in
Ep. Lxvi, ad clerum et pkbem Fumis consistentem, Antecessores Gypriani statuerant ne quis frater exce-
dens ad tutelam vel curam clericum nominaret ; ac si quis hoc fecisset, non ofierretur pro eo ne sacri-
ficium pro dormitione ejus celebraretur. Neque enim apud altare Dei meretur nominari in sacerdotum
prece, qui ab altari sacerdotes et ministros voluit evocare. Quamobrem, cum Victor quidam Geminium
Faustinum presbyterum ausus esset tutorem constituere, vetat Cyprianus ne « pro dormitione ejus fiat
oblatio, aut deprecatio aliqua nomine ejus in Ecclesia frequentetur. » Frustra contendit auctor editionis
Oxoniensis o hsec in fidei, spei et charitatis tesseram, non autem in animarum subsidium, aut purga-
torii ignis ardoribus sestuantium refrigerium prsestita fuisse, quia haec ad martyres imprimis specta-
bant. » Nihil agit hoc martyrum exemplum : non offerebatur sacrificium pro peccatis martyrum,
quippe cum omnibus exploratum esset eos in coelo Deum videre. Quamobrem non eodem loco nomina-
bantur ac aiii in Ecciesise pace mortui : et quod ait Cyprianus in Ep. xxxiv, sacrificia pro illis ofTerri soUta,
id ipse Gyprianus explicat in £p. xxxvii, ubi ait oblationes et sacrificia « commemorationes eorum »
celebrari. Alia fuit ratio morientium in Ecclesise pace. Pro eorum peccatis sacrificium offerebatur, ot
videre est in liturgia quse exslat lib. vm Constitut. Apost,, cap. 41, ubi haec leguntur : « Pro fratribus
nostris qui in Christo requieverunt oremus, ut hominum amans Deus, qui animam defuncti suscepit,
ei remiltat omne peccatum voluntarium ac non voluntarium, et propitius clemensque factus collocet
eum in regione piorum, etc. »

Nec mirum sane est si veteres Ghristiani fidelibus defunctis sacrificium profulurnm sperabant ;
quippe cum persuasum omnibus atque exploratum esset justorum animas quse e corpore solvuntur ante-
quam peccata omnia expiaverint, poenis affici in altera vita eorumque beatitudinem differri. Hinc iis
metuebat clerus Romanus qni ante exactam poenitentiam moriebantur, « Deo sciente, inquit Epist. xxxi,
quid de talibus faciat, et qualiter judicii sui pondera examinet. » Ejusmodi homines comparat Cypria-
nus cum iis qui vita pro Christo profusa aut saltem sancte exacta moriuntur. « Aliud est, inquit in
Epist. Lii (p. 72), ad veniam stare, aliud ad gloriam pervenire ; aliud missum in carcerem non exire
inde donec solvat novissimum quadrantem, ahud statim fidei et virtutis accipere mercedem ; aliud pro
peccatis longo dolore cruciatum emundari et purgari diu igne, aliud peccata omnia passione purgasse :
aliud denique pendere in diem judicii ad sententiam Domini, aliud statim a Domino coronari. » Inutilis
prorsus Rigaltii 69'70 ^^ editoris Oxoniensis labor in hoc testimonio eludendo. Hunc carcerem etlongi
doloris cruciatum et ignem diu purgantem detorquent ad poenitentiam lapsis imponi solitam a sacer-
dotibus. Sed !• Illud saltem fiateri debent ex Gypriani verbis consequi, temporales poenas iis persolven-
das superesse quibus remissffi sunt fieternse. 2« Si poenitentiae labores Gyprianus describit, multo id magis
iis congruit qui ante exactum poenitentiee cursum moriuntur. Nemo enim hanc opinionem affinget
Gypriano, ejusmodi homines non ad veniam stare, sed ad veniam pervenire; non mitti in carcerem,
donec solvant novissimum. quadrantem, sed etiam fidei et virtutis accipjere mercedem ; non pro peccatis

69 PRiGFATlO. 70

longo dolore craciatos mundari et purgari din igne, non pendere in diem judicii, sed stalim a Domino
coroaari. 3* Cyprianus non solum martyres cum lapsis, sed etiam yirgines cum adulteris comparat.
Dubium non est quin de martyribus et virginibus mortuis loquatur, cum coronam illis statim donari
proniintiat. Cur ergo eum de poenitentium statu in hac tantum vita locutum credamus ? Preeclara sane
esset atque egregia comparatio, martyres et virgines cum idololatris et adulleris in hoc conferre, quod
primi statim in allera vita coronentur, postremis vero poenitentiee labor in hac vita subeundns sit. Sed
si isti idololatrse et adulteri post inchoatam poenitentiam moriantur, an statim, ut martyres et virgines,
mercedem et coronam accipient, et peccata omnia poenitentia purgasse videbuntur? Quis non videt
iQsti*iutam a Cypriano comparationem ad futuram potissimum vitam referri? quippe cum in bac vita
poenitentium laborem sacree virgines, quarum erat austerum vivendi genus, adaequarent, martyres vero
longe superarent. k^ Illud t< pendere in diem judicii nvalde adversariis molestum. Putant Nicolaus Faber
et Rigaltius beatitudinem justorum a Cypriauo in diem judicii, exceptis martyribus, differri. Sed hwc opinio
affmgi Cypriano non potest, qui hoc loco, ut jam observavi, non solum de martyribus, sed etiam de
virginibus loquitur. Ssepe alias docet, prsecipue vero in libro de Mortalitaie, non solum martyres^ sed aUos
etiam sanctos, cum ex hac vita decedunt, cum Christo incipere regnare ; virgines et pueros ad continentiae
et innocentise prsemium feliciter pervenire, justos ad refrigerium vocari. Illud ergo testimonium de quo
nunc agimus, ad eos referri debet quos ante plenam poenitentiam mortuos in diem judicii generalis
reservari existimat Cyprianus. Nec mirum si ejusmodi hominum beatitudinem usque ad hoc tempus
differat ; cum enim instare crederet adventum Domini, temporis spatium justo longius non poterat videri.
Porro Cypriani sententia inde etiam illustratur, quod in die judicii martyrum merita pluribus in hunc
diem pendentibus profutura declaret : « Credimns quidem, » inquit in libro de lAipsis (pag. 187), « posse
apud judicem plurimum martyrum merita et opera justorum, sed cum judicii dies venerit, cum post
occasum saecnli hujtis et mundi ante tribunal Christi populns ejus adstiterit. » Atque hsec quidem de iis
qui sese in Ecclesia poenitentice submittunt ; qui autem extra Ecclesiam moriuntur, eos Cyprianus declarat,
etiamsi pro nomine occisi sinl, numquam ad indulgentiam aliis in sinu Ecclesise morientibus promissam
perventuros. « £t quia apud inferos confessio non est, inquit in eadem Epist. ui, nec exomologesis illic
fieri potest, qui ex toto corde poenituerint et rogaverint in Ecclesiam debent interius suscipi et in ipsa
Domino reservari, qiii, ad Ecclesiam suam venturus, de illis utique quos in ea intus invenerit, judicabit.
Apostatse vero et desertores et adversarii et hostes et Christi Ecclesiam dissipantes, nec si occisi pro
nomine fuerini, admitti secundum Apostolum possnnt ad Ecclesiee pacem, quando nec Spiritus nec
Ecclesie tenuernnt unitatem. » Merito regat Cyprianus exomologesin quee in hac vita prsescribitur, in
altera perfici posse. Sed perspicuom est ab eo agnosci indulgentiam quamdam et pacem, quse schismaticis
et haereticis extra Ecclesiam mortuis, etiamsi pro nomine occisi fuerint, praeclusa et denegata, aliis in
Ecclesia mortuis et in adventum Domini reservatis concedetur.

£x his patet commnnionem illam quam Ecclesia catholica cum sanctis et martyribus et cum justis ante
plenam pcenitentiam mortuis fovet, non novum esse commentum, sed dogma primis sflpculis notum et
creditum. Nec mirum si heec communio hisnon placet qui ab unitate Ecclesi® discesserunt; sed Cyprianus,
cujns inter prflecipuas virtutes enituit unitatis amor, prseter ea quse ab illo in honorem martyrum decreta
retuiimus, duobus aliis in locis testatur quam arcta intercedat Ecclesise preesenti cum sanctis et martyribus
necessitudo. Primus exstat in libro de Hab. Virg., qnem sic concludit Cyprianus : « Tantum mementote
tunc nostri cnm incipiet in vobis virginitas honorari. » Alterum testimonium legitur in Ep. lvii ad
Comelium, quem sic alloquitur Cyprianus : « Memores nostri invicem simus, concordes atque unanimes,
utrobique pro nobis semper oremus, pressuras et angustias mutua charitate relevemus, et si quis istinc
nostrum prior divinae dignationis celeritate prsecesserit, perseveret apud Dominum nostra dilectio, pro
fratribus et sororibus nostris apud misericordiam Patris non cesset oratio. » Frustra heec editor Oxoniensis
eludere conalur. Virginitatem ait incipere honorari cum ad confessionis decus pervenit ; sed Cyprianus
virgines omnes generatim ailoquitur, non solas martyres, nec proiude martyrii sed virginitatis coronam
indicat. Alternm locum sic interpretatur Fellus, quasi Cyprianus cum Comelio paciscatur u ut is qui
superstes fnerit, cui in vivis diutius esse conligerit, precari pergat. » At manifesta est cavillatio ; non
enim hoc precandi monus ei commendat Cyprianus, qui superstes fuerit, sed qui « prior prsecesserit. »
Sed Felius ex nostra interpretatione consequi negat, ut sanctos liceat precari. Verum non animadvertit
quam hiec arcte cohsereant cum invocatione sanctorum, quse si priscis saeculis instar superstitionis Christo
injuriosae habita fuisset, vel potius si non viguissel in tota Ecclesia, ut eam viguisse 71*72 certissima
monnmenta testantnr, nunquam Cypriano in mentem venisset virgines et martyres in antecessum precari
et inrocare.

XVt. — DB CttHtSTI DlVtNltATB, BiUSQUB ORATtA*

Preefationis modum transgrederer si in aliis Cypriani sententiis accurate vestigandis immorarer. Nihil
eoim erroris excogitatam est his posterioribus sseculis, ut recte observat Pamelius, quod non ex Cypriani
testimoniis refeilatur. De Ghristi divinitate sanctns Martyr data opera non pertractavit, sed, breves illius
de Deo incamato aententifB non minus habent roboris el momenti, quam uberior pertractatio. GhrisUun

li D. PRUDENTII MAftANI n

Dominnin et Deum nostram appellare solet, velut cum ait in Ep. viii (p. 15). « Habemus advocatum et
deprecatorem pro peccatis nostris Jesum Christum Dominum et Deum nostrum. i» Elaborandum esse
docet in Ep. lx (p. 99), « ut Christum judicem et Dominum et Deum nostrum promereamur obsequiis
nostris. » In Ep. LXin (p. 104) : « Jesus Christus Dominus et Deus noster sacrificii hujus auctor et doctor ; »
et p. 109 : « Jesus Christus Dominus et Deus noster ipse est summus sacerdos Dei Patris. » In £p. xlvii
(p. 61), gratias agit u Deo patri omnipotenti et Christo ejus Domino et Deo nostro salvatori. » Vid. Ep.
Liv, pp. 92 et 94; £p. lxv, p. 113 ; Ep. lxxiv, pp. 139 et 140 ; Ep. Lxxvn, 158.

In libro de Orat. Dom. (p. 204) : « Oremus itaque, fratres dilectissimi, sicut magister Deus docuit ; » et
(p. 206) : « Deus pacis et concordiae *magister qui docuit unitatem, sic orare unum pro omnibus voluit,
qnomodo in uno omnes ipse portavit. » In libro de Vanitate idolorum (p. 228) Christum siniiliter vocat
Deum nostrum, Deum cum homine mistum : in libro ii Testim,^ hominem et Deum ex utroque genere
concretum ; Deum esse et Deum vocari probat in Scripturis veteris et novi Testam., pp. 286, 287, 288,
et ad eum refert prceclarissima quseque testimonia. In libro de Exhort, mart, (p. 267), postquam retulit
illud Isaise, Ego Domimis Deus tuns sanctus Israel qui te salvum facio, addit : « Qui et in Evangelio pro-
mittit auxilium divinum Dei servis, in persecutionibus non defuturum dicens : Cum autem vos tradiderint,
etc. » In libro de Bono patientix docet Christum in coelis adorari, ac prcecepisse Patrem ut Filius adoretur;
ad eum refert hsec Scripturse testimonia : Deus manifestus veniei, Deus noster et non silebit, Dominus Deus
virtutum prodibit, et alia ejusmodi ; tum addit : « Quis autem est qui tacuisse se prius dicit et non tacebit?

Utique ille qui sicut ovis ad victimam ductus est Hic est Deus noster, id est, non omnium, sedfidelium

et credentium Deus, qui cum in secundo adventu manifestus venerit, non silebit. » Non omittendus
insignis locus ex Epist. ad Jubaianum (p. 133), ubi docet Cyprianus conceptis verbis tres personas Patrem
et Filium et Spiritum sanctum unum esse Deum : « Nam si, inquit, baptizari quis apud heereticos potnit,
utique et remissam peccatorum consequi potuit. Si peccatorum remissam consecutus est, et sanctificatus
est, et templum Dei factus est. Si sanctificatus est et templum Dei factus est, qusero cujus Dei ? Si Creatoris,
non potuit, quia in eum non credidit : si Christi, nec hi\jus fieri potuit templum, qui negat Deum
Christum : si Spirilus sancti, cum tres unum sint, quomodo Spiritus sanctus placatus esse ei potest qui
aut Patris aut Filii inimicus est? » Vid. librum de Unit, Eccles,, ubi citat haec Scripturse testimonia : j^o
et Pater unum sumus, et hi tres unum sunt, Vid. etiam Epist. lxxxvi (p. 139), ubi perabsurde dici contendit
eos qui foris baptizati sunt « Christum quidem induisse, sed Spiritum sanc.um non potuisse percipere,
quasi possit aut sine Spiritu Christus indui, aut a Christo Spiritus separari. »

Summa illa in Deum incarnatum pietas, quee in scriptis Cypriani mirum in modum elucet, pariter
calebat in aliorum Africffi episcoporum animis, ut perspicere possumus ex concilio Carthaginensi, in quo
adfuerunt 87 episcopi ex Africa, Numidia et Mauritania, cum presbjteris et diaconis, preesente etiam
plebis maxima parte. Nemesianus a Thubunis in hoc concilio sic loquitur (p. 330) de Spiritu sancto : « Quod
natum est de came caro est, et quod natum est de Spiritu Spiritus est, quia Deus Spiritus est, et de Deo
natus est. » Minus commode editor Oxoniensis illud, « de Deo natus est, » sic explicat : « Natus de Spiritu
de Deo natus est. » At dicere debuisset Nemesianus « de Deo natum est. » Qui mediocriter attendet, hanc
hujus loci videbit esse sententiam, quod ex Spiritu natum est Spiritum esse, quia Spiritus sanctus, cum
Deus sit et ex Deo natus sit sive processerit (heec eziim interdum idem sonant), pro summa sua potestate
Spiritus eos efficit quos regenerat. Fortunatus a Tuchabori in eodem concilio sic loquitur (p. 332) : « Jesus
Christus Dominus et Deus noster, Dei Patris et creatoris filius, super petram sedificavit Ecclesiam suam. »
Euchartius a Thenis (p. 333) : « Fidem nostram et baptismatis gratiam Deus et Dominus noster Jesus
Christns suo ore apostolos docens perimplevit dicens : Ite et docete omnes gentes, bapUzantes eos in nomine
Patris et Filii et Spiritus sancti. » Ibidem Felix ab Uthina : « Nemini dubium est, sanctissimi consacerdotes»
non tantum posse humanam preesumptionem, quantum Domini nostri Jesu Chhsti adorandam et
venerabilem majestatem. » Venantius a Timisa (p. 335) : « Christus Dominus et Deus noster ad Patrem
proficiscens sponsam suam nobis commendavit. »

Quemadmodnm de Incamationis mysterio, sic etiam de acceptis ab incarnato Deo beneficiis magnifice
sentiebat Cyprianus. Jamdudum observarunt eruditi theologi Pelagianorum errores multo ante a S.
Martyre confntatos fuisse, eumque A ugustino plurima ad higus haeresis eversionem suppeditasse. Probe sciebat
Cyprianus 73*7 4 Dominum advenientem sanasse « illa quse Adam portaverat vulnera, et venena serpentis
antiqua curasse » (p. 237). Hincbaptismum omnibus omnino necessarium esse credebat : « Omnes quidem »
inquit in libro de Habit. virg. (p. 180), « qui ad divinum lavacrum baptismi sanctificatione perveniunt,
hominem illic veterem gratia lavacri salutaris exponunt, et innovati Spiritu sancto a sordibus contagionis
antiquie iterata nativitate purgantur. » In primis autem catholicum dogma defenditur in epistola 59,
quam non soIub Cyprianus, sed et cseteri collegie qui in concilio adfuerunt numero 66 ad Fidum scripsere.
Is nescio quo opinionis errore sibi finxerat infantes « intra secundum vel tertium diem qno nati
sunt constitutos baptizari non oportere, et considerandam esse legem circumcisionis antiqufe, ut Intra
octavum diem eum qui natus est baptizandum et sanctiflcandum non putarel. » Longe aliud in condlio
omnibus visum est, ac universi judicaverunt « nulli homini nato misericordiam Dei et gratiam denegan^
dam. Porro autem, inquiunt, si etiam gravissimis delictoribus et io Deum multum ante peccantibus

73 VITA S. CYPRIANI. 74

remissa peccatorum datur, et a baptismo atque a gratia nemo prohibetur, qnanto magis prohiberi non
debet infans, qui recens natusnihii pecca?it, nisi quod, secundum Adam carnaliter natus, contagium mortis
aatiqae prima nati?itate contraxit, qui ad remissam peccatorum accipiendam hoc ipso facilius accedit
quod illi remittuntur non propria sed aliena peccata. » Contra superba Pelagianorum commenta, docet
CjFprianus pluribus locis nos quotidie peccare, ut in libris de Orat, Dom,, p. 211 ; de Opere et EleemosyniSf
pp. 238 et 243, et 1. iii Testim., p. 54.

Christi gratiam innumeris in locis mirifice commendat Cypdanus^ qui, cum adhuc in tenebris et nocte
c£ca jaceret, fieri non posse credebat quod Christiani docebant, « ut quis renasci denuo posset, utque,
In Dovam vitam lavacro aque salutaris animatus^ quod prius fuerat exponeret, et, corporis licet manente
compage, hominem animo ac mente mutaret (Epist. ad I)onat.)..ii> Sed hunc errorem simul cum aliis
vitiis et erroribus deposuit, et Christi gratiam eo Ubentius deinceps prsedicavit, quo pertinacius rejecerat.
Videri possunt quse in hanc sententiam disserit in Epistola ad Donatum. Probat in Exhort. mart. (p. 167),
ex plaribus Scripturse tesLimoniis « timendas non esse injurias et poenas persecutionum, quia msgor est
Dominus ad protegendum quam diabolus ad iropugnandum. » Vid. pp.262, 268,273. In epist. 9 martyres
horlatur ad constautiam, cc quia major est qui in nobis quam in hoc mundo, nec plus ad dejiciendum potest
terrena poena quam ad erigendum tutela divina. » Plura vide in eadem epistola et in epist. 55 (p. 88). Huc
referri possunt plurima alia Cypriani principia ; velut cum docet victoriam a Deo dari (p. 79) ; Deum
victores sua dignatione facere (162, 285); Deum remunerare in nobis quidquid ipse prsestitit, honorare
quod ipse fecit(169); nostrum nihil esse (305); neminem sibi quidquam assumere debere (212); totum
Deo dandnm (Ibid.). Evolvendus in primis liber de Orai. Dom.^ ubi docet orandum ut flat in nobis voluntas
Dei, ut Dei voluntas fiat in corpore et spiritu, ut facere possimus quod Deus vult; ut in illis non
credentibus fiat Tohmtas Dei, quemadmodum in nobis per fidem nostram voluntas Dei facta est ; opus
enim esse Dei voluntate ut in nobis fiat voluntas Dei ; ut qui in baptismo sanctiGcati sumus, in eo quod
esse ccepimus perseveremus ; ut sanctificatio et vivificatio quse de Dei gratia sumitur, ipsius perfectione
servetur.

VITA

SANGTI CYPRIANI

EPISCOPI CARTHAGINENSIS ET MARTYRIS

CURA D. PRUDENTII MARAN 0. S. B. ADORNATA.

Magnum ChristiansB religionis lumen Cyprianus, a 75 ^* — ^^^' cypriano nondum cbristuno. — nis-

qoaadiu in Ecclesia micuit, magna pars fuit earnm tinguendus est a cypriako antiocheno.

reniin quss tunc gestse fuerunt. Quamobrem sup- Cyprianum in Africa natum esse nemo dissentit,

peditat ejus vita amplissimam disserendi segetero, Carthagine ortum Prudentius et Suidas existima-

actoto volumine opus esset si rerum ad eum per- runt; sedcum S. Martyr hoc beneficium Carthagini

tioeDtium et genus et modos persequi, si edita acceplum non referat, sed tantum dicat epist. 36 :

siogularum virtutum ezempla oculis subjicere, si « Ubi enim mihi aut melius possit esse aut laetius,

eximios animi sensus ex epistolis et aliis scriptis, quam iilic, ubi me Dens credere voluit et cres-

in quibus illios mores mirifice depinguntur eruere cere, » alia eum patria videtur in lucem extulisse.

instituerem. Sed non est hujus loci ejusmodi per- Vocabatur Thascius Cyprianus, ut patet ex seiitentia

Iractatio, nec mihi propositum sic de Cypriani proconsulis et epist. 69. Quin etiam asciverat sibi

rebas disserere, sed tantnm eas ordine eiplicare, Cfficilii nomen, teste Uieronymo, ut gratum ani-

ac ipsa etiam scripta teroporibus notare. Nam, mum et amorem in presbyterum Csecilium, ci^us

com hsc elucubratio eonjuncte cum sancti Martyris opera ad Christum conversos fuerat, hoc mouu*

scriptis prodeal, necessaria non est longiorum mento testaretur. Pontius diaconus, qui Cypriani
testimoniorum appositio, quse quisque potest ex 3 Vitam scripsit, res ab eo ante conversionem gestas

ipso fonte haurire ; variisque supersedendum minus dignas esse judicavit, quas littens manda*

observationibus, qu« forte non essent omittendee si ret. Itaque hffic illius vitee pars in oblivione et lene-

S. Cypriani vita separatim ab ejus operibus in bris jacet ; nec quidquam certo scimus, uisi eum

iQcem ederetur. rhetoricam sumnia celebritate docuisse, nec iis ca-

Pathol. IV. 3

MTA S. CYPRIANI.

ruisse vitiis quse cum simulacrorum cultu et Cbristi
igDoratione coDJuncta esse solent. a Mutati sunt
piscatores, » inquit August. serm. 311 (nov. ed.),
« muUti sunt postea etiam plurimi senatores, mu-
tatus est Cjprianus, ci^jus hodie memoriam fre-

quentamus Ipse scribit, ipse testatur cujus

vitffi fuerit aliquando, quam nefariae, quam impiee,
quam improbandse ac detestandae. » Nequaquam
tamen in Cyprianum nostrum conveniunt quse apud
Gregorium Nazianzennm de Cypriano magicis arti-
bus ante conversionem dedito legimus in orat. 18 :
perspicuum est bsec ad Cyprianum Antiocbenum
respicere, quem Gregorius cum Cartbaginensi con-
fundit, unam ex duabus personam efGngens. Sed
tamen, quia eruditus Oxoniensis editor unum exsti-
tisse Cyprianum contendit, et quae de Antiocbeno
feruntur in fabulis numerat, etad res Cartbaginensis
ornandas composita fuisse pronuntial, non inutile
videtur rem explorare.

111 ud 1® negari non potest, res gestas Cypriani
Antiocheni vetustissimis monumentis proditas
fuisse. lllum Eudocia imperatrix eximiis versibus,
teste Photio (Cod. 184), celebravit. Opus in tres
libros divisum erat ; quorum primus Justinse con-
versionem et invictam a dsemonibus virginitatem,
ac ipsius etiam Cypriani post artis magicae facinora
mirabilem conversionem, baptismum, ostiarii mu-
nus, miracula ac tandem episcopatum continebat.
In alio ipse Cyprianus eventuum suorum seriem
texebat, et magicas artes quibus et sese ipse et
alios in varias formas mutaverat, peregrinationes
ac tandem nefarise artis fastidium , et animum
ex desperatione, quam conscientia scelerum inji-
ciebat, ad spem misericordiae divinse opera Eusebii
revocatum narrabat. In tertio denique marlyrium
Justinse et Cypriani descriptum erat. Hsec autem
Eudociam non ad artis licentiam,sed ad bistorifie fidem
scripsisse perspicitur, tum ex Gregorio Nazianzeno,
qui scriptam ab ipso Cypriano scelerum coufessio-
nem citat, et eadem ac Eudocia de illo commemo-
rat 76 ^^^^* ^^f ^u™ 6x triplici monumento quod
eruditi antiquitatis indagatores D. Edmundus Mar-
tene et D. Ursinus Durand insuo Anecdotorum The-
sauro ediderunt, nempe Conversione JustinaB et
Cypriani, Confessione ejusdem Cypriani, ac utrius-
que Passione, Sic cum Eudociee versibus cousentit
tripartitum illud opus , ot minime dubium sit
quin illitts manibus tritum fuerit. Quis ergo eum
nunquam exstitisse sibi persuadeat, de quo exstant
monumenta illius temporis quo vixisse dicitur pene
Bequalia ? Fabuls in remotis fletatibus latebras qufle-
runt, nec quisquam tam inepte mentitur, ut quce
nemo vidisse se aut audivisse memmit, ea nuper
in clarissima luce et omnium oculis invenisse fin-
gat. Porro fatetur ipse Fellus, cui tamen bac in re
non omnino assentior, Coufessionem Cypriani aute
Coustantini tempora scriplam fuisse, id est circa
illud tempus quo perfunctus martyrio creditur,
nempe sub Diocictiano et Maximiano, ut testatur

A Eudocia. Praeterea ante boc opus scripta fuerant
acta Justinse et Cypriani, ut discimus ex libello
de utriusque passione. 2<* Credibile non est ejusmodi
monumenta ad resCypriani Cartbaginensis ornandas
ficta fuisse, in quibus nihil erat omnino quod Cy-
priano Carthaginensi aptari posset ; non tempus,
non locus martyrii et episcopatus, non res gestae
et peregrinationes. 3^ Si nullus exstitisset Cypria-
nus ille Antiochenus, qui cum Justina passus Ni-
comedise dicitur, quomodo de utriusque nomine
dies festus saeculo quarto in loca Nicomedias vicina
induci, quomodo utriusque fama omnium ore
celebrari potuit? Illud autem ex oratione 18 S.
Gregorii Naz., quse habita est Constantinopoli, non
obscure perspicitur, Cyprianum illum, cujus dies

B festus agebatur, non Carthaginensem, sed Antiocbe-
num esse. Nam magicas artes et conversionem, ut
praecipuos illius vitoe et notissimos eventus prsedi-
cat Gregorius, ita ut dubitet an quisquam ex au-
dientibus res illius gestas ignoret (p. 277). Quin
etiam , quod ait Cyprianum post conversionem
factum esse eedituum, id se ex aliquo audivisse
testatur (p. 281). Probabile non est Cyprianum Car-
thaginensem adeo notum his in regionibus fuisse,
prsesertim ex rebus ad eum minime pertinentibus,
ut Gregorium incolse edocerent ; sed hsec fama et
dies festus ad alium debent referri.

Objicit Fellus S. Gregorium tam oscitanter er-
rare non potuisse, ut episcopum Antiochenum cum

p Carthaginensi confunderet; neque enim si vero
exstitisset Cyprianus ille Antiochiai episcopus, qui
Nicomediffi passus dicilur, nihil de illo ad Grego-
rii aures perventurum fuisse, qui el a patre res tam
mirabiles mature discere debuit, et per se ipse Ni-
comediam el loca vicina pervadens cognoscere.
Sed, dum Gregorium vir eruditus culpari non pati-
tur, quod unum ex duobus Cyprianis linxerit, in
alium illam reprehensionem non multo leviorem
coiijicit, quod ad Cyprianum Carthaginensem re-
tnlerit monumenta illius astati et patrie et rebus
gestis repugnantia. Verisimilior mihi videtur haec
iliius excusandi ratio : cum ei recens admodum
cum iis quos alloquitur intercederet consuetudo,
7T ei post aliquot dierum secessum attemperate

D ad ipsum diem festum rediisset, ut ipse testatur
(p. 275), satis proclive fuit in tam angustis ad res
accurate ediscendas spatiis labi et errare. Quod
autem ait idem Fellus , nullum inter Antio-
cbiae episcopos Cyprianum inveniri , id facile
expeditur. Non enim Antiocbise magnae episco-
pus fuisse Cyprianus dicitur, sed altcrius , ut
observat Tillemonlius , in Phoenicia sil® , ex
qua Damascum perductus est, ut u judice interro-
garetur.

Duo ergo distingiiendi sunt Cypriani, et in ora-
tione 18 Gregorii Naz. quid Antiocheno, quid Car-
thaginensi convenial expendendum. Quod ait Gre-
gorius, Cyprianum nobili et senatoria domo ortum
esse, id Tillemontius Cypriano nostro atti'ibttit, ut

VITA S. CYPRIANI.

alteri ilH magno non yalde consentanenm ; sed tom. ^ meae nescias, yeritatis ac' lacis alienos, difQcile

V, ubi agit de Gypriano Antiocheno, fatetnr id non
posse discerni. Non immorabor in excutiendis aliis
conjecturis qnse de Cjpriano fieri solent, velut
quod Baronius et post eum alii nonnuUi existima-
runt CTpriannm jam senem ad Christianam religio-
nem accessisse. Nituntur quodam loco ex Epistola
ad Dmatum, ubi sic loquitur Cyprianus : « Qui
possibilis, aiebam, est tanta con?ersio, ut repente
ac perniciter exuatur quod vel genuinum situ ma-
terise naturalis obduruit, Tel usurpatum diu senio
Tetustatis inoleyit? » At Cyprianus non suos annos
nnmerat, sed de yitiis loquitur, quee in homine
etiam non sene yetnstatem habent, cum « alta, » ut
ibidem legimus, « et profunda penitus radice seda-

prorsus ac durum pro illis tunc moribus opinabar
quod in salutem mihi diyina indulgentia polliceba-
tur, ut quis renasci denuo posset, otque in noyam
yitam layacro aquse salutaris animatus quod prios
fuerat exponeret, et, corporis licet manente com-
page, hominem animo ac mente mutaret. Qtii pos-
sibilis est, aiebam, tanta conyersio? etc. » Sed
tandem illius animum Christus inflexit, ac dociJem
fecit hortatibus Csecilii presbyteri, qui tam prseclari
operis administer et interpres fuit ; non ille qui-
dem, ut nonnulli opinati sant, Diadameni pnecep-
tor, sed idem potius qui in dialogo Minucii Felicis
Christianam religionem per fas et nefas oppugnat,
deinde ab Octavio slrenue defensam libenter am-

mnU > Huc adde Cyprianum non de suis tantum B plectitur. Amicitia quo; Cypriano inlercedebat cum

rebus disserere, sed generatim omnes cetates ac
vit® conditiones complecti, quarum nuUam prorsus
excipiebant Christiani, quam non Christi gratia re-
noTari et renasci posse dicerent. Liquet id ex his
qnae sequuntur : « Quando, inquit, parcimoniam
discit in epularibus coenis et largis dapibus assue-
vit ? et qui pretiosa yeste conspicuus in auro atque
in purpura fulsit, ad plebeinm se ac simplicem
cultum quando deponit? Fascibus ille oblectatus et
honoribus, priyatns et inglorius esse non potest.
Hic stipatus clientium cuneis, frequentiore comi-
tatu officiosi agminis honestatus, poenam potat esse
cum solus est. Tenacibos semper illecebris necesse
est, nt solebat, yinolentia inyitet, inflet superbia,
iracnndia inflammet, rapacitas inquietet, crudelitas
stimulet, ambitio delectet, libido prflecipitet. » Hiec
referenda duxi, nt pateret minus temperanter otio
abuti qui Cyprianum hac pictura mores suos ex-
pressisse, et pristinie conditionis splendorem et opes
descripsiase opinantor. Que coujectur» si yaleant,
dicendum erit enm fascibus fulcisse, et yinolentiae
ac rapacitatis yitiis laborasse, quod neminem hac-
tenus video suspicatum.

II. — JDc S. Cypriani conversione, — Catechumenia
6ona sua distribuit, seque voto continentim ob-
strinxit, — Incertum quo anno et tempore bapti'
xatm.

Plurimum sane Christianse religioni accessil or-

Cfficilio, tam arcte beneficii magnitudine constricta
est, ut eum in parentis loco diligeret Cyprianos,
ejusque nomen ferre yoluerit, ac in ipsius domo
yixisse videatur : u Erat sane illi de nobis, inquit
Pontius, contubernium viri justi et laudabilis me-
morise Csecilii, et letate tunc et honore presbyteri,
qui eom ad agnitionem yerse Divinitatis a saecnli
errore correzerat. Hunc toto honore atque omni
obseryanlia diligebat, obsequenti veneratione su-
spiciens, non jam ut amicum animae coaequalem,
sed tanquam novee yitse parentem. Denique ille,
demuisus ejus obsequiis, in tantum dilectionis im-
mensee merito provocatns est, ut de seculo exce-
dens arcessitione jam proxima commendaret illi
conjugem ac liberos suos, et quem fecerat de sectffi
communione participem, postmodum faceret pieta-
tis hseredem. » Hoc contubernium, quod Cyprianum
in Csecilii domo indicat yixisse, minos congruit
cum hominum eroditorum conjecturis, qui Cypria-
num uxorem ac forte etiam liberos habuisse volant
cum religionem christianam amplexus est, quamvis
nulium prorsus higus rei vestigium, nec in ejus
scriptis nec in illius Vita quam scripsit Pontius,
deprehendatur.

Varii cogitationum ffistus Cypriani altemantis
conyersionem demorati sunt ; sed statim atque ye-
ritati ad oculos affulgenti cessit, totam se in eo
profudit pietas, ac Scripturarum oraculis exculta

namenti et praesidii conversione tanti ingenii; ac j^ mataros frnctus in ipso primordio extulit. « Inter

tum maxime veritas triumphare visa est cum celeber-
rimum 78 mendaeii doctorem ac defensorem cepit.
NoD tamen prima aggressione yiclus est Cyprianus,
wd, quod in homine inanium remm cognitione
inflato non valde mirum est, din veritatem inter et
errorem ancipiti sententia fluctuayit. Quod enim do-
eetciiristiana religio de nova in Christo creatione, id
«omnii instar domestico argnmento refellebat, yitia
sna necdnm volens emendare, nec emendari posse
eiistimans. Quos tum animi eestus expertus sit,
sic ipse in Epistola ad Donatum edisserit : « £go,
inqnit, eam in tenebris atque in nocte caeca jace-
rem, cnmque in salo jactantis seculi nutabnndus
ac dobios yestigiis oberrantibiis floctuarem, yit»

fidei suse priroa rndimenta, ait Ponlius, nihil aliud
credidit Deo dignom, quam si continentiam tuere-
tur ; tunc enim posse idoneum fieri pectus et sen-
sum ad plenam 79 ^^^^ capacitatem perre-
nii^, si concupiscentiam carnis robusto atqne in-
tegro sanctimoniie vigore calcaret. Qais nmquam
tanti miraculi meminit? Nondum secuniki nativitas
novum hominem spiendore toto diyinie locis ocula-
yerat, et jam yeteres ac pristinas teuebras sola lu-
cis paratura vincebat. Deinde, quod migus est, cum
de lectione divina queedam jam non pro conditione
novitatis, sed pro fidei festinatione didicisset, sta-
tim rapoit quod invenit promerendo Domino pro-
futurum. Dislractis rebus sais, ad indigeotiam

VlTA S. CYPftlANt.

paapenim sustentaadam tota prsedia pretio dispea- a ecclesiastici consuetado sermonis, ut, cum ad bap-

saaSi duo boaa simul junxit, ut et ambitionem
Sfficuli sperneret, quo pemiciosius nihii est et
misericordiam, quam Deus etiam sacrificiis suis
prsetulit, quam nec ille qui legis omnia mandata
seryasse se dixerat, fecit, impleret : et preepropera
velocitale pietatis, pene ante coepit perfectus esse,
quam disceret. »

Non convenit inter eruditos utrum Christianis
sacris initiatus esset Cyprianus cum se continentice
lege obstrinxit) ac bona pauperibus distribuit, an
adhuc catechumenus praeclara hsec duo facinora
ediderit. Sed, si Pontii verba considerenturattentius,
vix ambigendi locus supererit. Conceptis enim
verbis declarat nondum Baptismo regeneratum

tismum nemo admitteretur nisi post multa emen-
datee vitse indicia, ipsa tamen renovatio et nova
creatio baptismi fructus esse diceretur. Hinc illud
Cyrilli Hierosolymitani Cateckesi lll (p. 45) :
« Mortuus in peccatis descendisti, viviflcatus
ascendis in justitia. » Non dubium taraen quin ex
catechumenis quos Cyrillus erudiebat, non pauci
jam magnos haberent in virtute progressns ; ac
forte etiam continentiee voto sese nonnulli obliga-
verant, ut observat doctissimus editor in notis ad
Cat, IV (p. 62). Non est hujus instituli usitatam
sanctis Patribus et theologis disserendi rationem
explanare, sed certe ex ea perspicuum est Pontium
et Cyprianum inter se non pugnare dum alter prae-

fuisse Cyprianum cum haec designavit : « Non se- P clare facta Cypriani sese ad baptismum prseparan-

cunda nativitas eum oculaverat, sed sola lucis
paratura veteres ac pristinas tenebras vincebat. »
Paulo post allata verba, Cyprianus dicitur « adhuc
rudis fidei homo, et cui forsitan nondum credere-
tur. » idem efdcitur ex his verbis : « Prsevenit tri-
tura sementem, vindemia palmitem, poma radi-
cem... » Et infra : « Quid autem circa pauperes
episcopus faceret, quos catechumenus diligebat ? »
Sed Tillemontius, acutissimi judicii scriptor, hoc
testimonium Pontii, quod quidem fatetur in dubium
revocari non debere, conciiiari vix posse existimat
cum Epistola ad Donatumf in qua Cypnanus, ut
modo vidimus, emendationcm morum et vita; mu-
tationem ne cogitatione quidem in conversionis

tis narrat, alter baplismo adjudicat quidquid et in
ipsa baptismi administratione et in previa medita-
tione et exercilatione consecutus fuerat ; addo etiam
quidquid in Confirmalionis sacramento et in cor-
poris et sanguinis Christi communione, quse duo
sacramenta simul cum baptismo conferri solebant.
Quo anno conversus fuerit et baptizatus Cypria-
nus ex ejus episcopatus initio existimari debet.
Nam, ut ait Pontius, « ad ofOcium sacerdotii et
episcopatus gradum adhuc neophytus est, ut puta-
batur, novellus electus est. » Qiiare, cum episco-
pus anno 248 aut 249 creatus fuerit, ut modo vide-
bimus, baptismns non incommode ad annum 244
aut 245 referetur. Alii ad annum 246 referunt, sed

primordio assequi se potuisse declarat, nedum tam ^ de his rebus nihil videtur certo posse constitui.

fervidis initiis exorsus sit : « Desperatione melio-
rum, inquit, malis meis veluti jam propriis ac
vernaculis favebam. » Prseterea baptismo acceptam
refertemcndationem morum suorum, et « postquam
undee genitalis auxilio superioris sevi labe detersa,
in expiatum pectus ac purum desuper se lumen
infudit, » tum vero agnovisse se dicit facile esse
« quod antea difficile videbatur, geri posse quod
impossibile putabatur. » Quomodo ergo tot virtu-
tum ornamenta ante baptismum consequi potuit?
Ut hfipc difficultas expediatur, observandum est
i<> minus accurate Tillemontium ad initia Chris-
Lianse professionis referre dubias illas cogitationes

Frustra autem inquiratur quo anni tempore bapti-
zatus sit. Hoc sacramento initiatum fuisse inter
Pascha et Pentecosten existimant Pearsonius et
alii nonnulli, « quia hoc temporis spatium ordi-
nandis lavacris in Africa deputatum erat. » Verum,
etsi hi dies praecipue essent baptismo consecrali,
nihil tamen vetabat quominus baptisma aliis tem-
poribus daretur, si quce causse inciderent baplismi
post solemnes dies differendi, vel etiam antici-
pandi. ProbaL Tertullianus in libro ie Baptismo
nihil esse incommodi si baptisma extra solemnes
dies jusLis de causis suscipiatur : « Diem baptismo
solemniorem, inquit, Pascha prsestat Exinde

qaie Cyprianum ante conversionem huc et illuc|\ Pentecoste ordinandis lavacris latissimum spatium

• • 1 • jk 7 J . . . _ • Jl_l.* ^\t. ' l ^^ M r^ m • 1 • »> • • • •

trahebant. Nondum entm credebat in Christum cum
sic animo fluctuaret, sed, ut ipse narrat, « in tene-
bris atque in nocte cseca jacebat ; in salo jactantis
sceculi uutabundus ac dubius vestigiis oberranti-
bus » fluctuabat, « vilse suee nescius, veritatis ac
lucis alienus. » 30 ^^acile ergo Pontius cum Cy-
prianoconciliatur; necmirum siprimusCypriauum,
postqnam veritati manus dedit, ad virtutis summum
evolasse testatur, quamvis Cypriaous ipse raorum
suorum emeadationem aote acceptum fidei doaum
desperasset. 2® Nou immerito Cypriaaus reoovatio-
nem auimi sui et aovam creatioaem baptismo at-
ttibuit, quamvis multis jam virtutibus iastructus
ad baptismum accessisset. Sic eoim semper tulit

esl Caeterum omais dies Domioi est, omnis

hora, omne tempus habile baptismo : si de soiemni-
tate interest, de gratia nihil refert. » Inertes autem
baptismi dilatores pluribus castigat S. Gregorius
Nazianzenus in orat. 40, nec probal quod dicere
solebant : « Luminum festum exspecto : Paschatis
festum pluris facio : Pentecosten oxspectabo. Cum
Christo 31 baptizari prsestat, cum Christo in
resurrectionis die ad vitam redire, Spiritus ad-
ventum honorare. »

Ait Pontius multa Cyprianum adhuc plebeium fe-
cisse ad veterum exempla justorum, et si quod eo-
rum prfficlare factum Scripturai auctoritate compro-
batum et laudatum videret, id imitatione assequi

8«

VITA S. CYPRIANI.

conatum esse. Prophetiffi dono omatuin fuisse Cy- ^ saaitas ab ipsa reduadautia revocaycrit, et ad elo-

prianum miilta ab eo ad Ecclesiffi utilitatem pree-
cogoita et prsedicta testantur. Sed non desunt qui ex
Epislola ad Donatumf quam recens a Baptismo scrip*
sit, jam lum iilum hujns doni et plurium aliorum
parlicipem fuisse coUigant. Sic enim dona illa com-
memorat, sic alios hortatur ad ea consequenda, ut
ipse illis caruisse non yideatur : a Nostrum tantum
siUat pectus, inqoit, et pateat : quantum illuc fidei
capacis afferimus, tantum gratiae inundantis hauri-
mas. Inde jam facultas datur, castitale sobria, mente
iotegra, yoce pura, virtute sincera, in medelam do-
leotium posse yenenorum virtus exstinguere, ani-
morum desipientium labes reddita sanitate purgare,
infestis jubere pacem, yiolentis quietom, ferocienti-

quentiam graviorem modestioremque restrinxerit^
qualis in ejus consequentibus litteris secure amalur,
religiose appetitur, difficillime impletur. » Hunc
librum Pontius iuter opera Cypriani primum recen-
set, dum ait Cyprianum « emolumentum gratise per
fidem pruficientis » ostendisse. Quamvis autem solas
loquatur CyprianuSi perspicitur tamen qaaedam
forma dialogi. Promissum sermonem, reposcente
Donato, exsequitur Cyprianus indulgente yindemia,
in horto amoenissimo; egregie describit quaiis ante
baplismum fuisset et quid in ipso operatus esset
baptismus; atque, ut beneficii a Christo accepti
magnitudinem commendet, sseculi vitia et pericula
eieganter depingit. Fiuem dicendi facit inclinato jam

bus lenitatem, immundos et erraticos spiritus, qui B sole : tum, ut reliquum diei in Isetitia duceretur,

se expagnandis hmninibus immerserint, ad confes-
sionem uimis increpantibus cogere, etc. »

iU. — De studiis et scriptis S. Cypriani a Baptismo
usque ad Ordinationem.

Nuo dubiuni est quin quod effiuxit temporis a
Baptismo ad Ordinationem , id omne Cyprianus
insnmpserit in Scripturis iegendis, in scriptoribus
ecclesiasticis evolvendis, iisque omnibus meditandis
el colligendis quse postea in luce et in oculis totius
Ecdesiae deprompsit. Tertullianuro inter scriptores
ecdesiasticos prsecipue videtur adamasse. Notum est
omnibus quod refert Hieronymus in libro de Scrip-
toribus eeelesifisticis vidisse se « quemdam Paulum
Coocordise, quod Italiffi oppidum est, senem, qui se
beati Cypriani jam grandis aetatis notarium, cum ipse
admodum esset adolescens, Romse vidisse diceret,
referreque sibi solitum nunquam Cyprianum absque
TerlQlliani lectione unam diem praeteriisse, ac sibi
crebro dicere : Da magistrum, Tertullianum videli-
cet sigoificans. » Sed, si legendi Tertulliani adeo stu-
diosas fuit Cyprianus, non minus diligentise adhibuit
ia ejos erroribus cavendis vel potius refeilendis.
Nam, ut omittam unitatem Ecclesiee, quam a Ter-
tolliano violatam, strenue defendit Cyprianus, quot
exslant sancti Martyris sententise de justa in lapsos
iodulgentia, totidem videntur esse in TertuUianum
aculei.

Non multo post baptismum ad defensionem reli-

Donatum, cui memoria tenax erat et yox canora,
hortatur ut Psalmos ex more aggrediatur in conyivio
sobrio. Videtur ergo Donatus non amicus solum,
sed etiam convii^tor Cypriano fuisse. Sciebat quid
Cypriano detraxisset quidque ei contulisset mors
oriminum, vita yirtutum; uomen suum dederat
coelestis militiee castris, et, cum nihil ejus auribus
tam gratum esset quam quod Deo gratum est, sermo-
nibus Cypriani mirum in modum ducebatur. Circa
idem tempus scriptus videtur liber de Vanitate Ido-
lorum^ in quo, multa imitatione expressa, nonnulla
etiam totidem yerbis translata occurrunt ex libris
TertuIIiani adversus ethnicos, et ex dialogo Minucii
Felicis. Redolent primordia conversionis nonnulla
panim accurate in hoc libro dicta, veiut cum ait
Cyprianus regna sorte variari, oportuisse Christum
pati, et cum passus esset, ad superos denuo regredi.

IV. — Cyprianus presbyterium et sacerdotium statim
accipit. — Quo anno ordinatus episcopus, — Res
gestas et scriptse in primordiis episcopatus.

Observat Pontius in Gypriano ob eximios in yir-
tute progressus minime obseryatum fuisse quod lit-
terse Apostoli prsescripserant, ut neophyti ad sacer-
dotium non cveherentur : « Presbyterium et sacer-
dotium statim accepit, inquit : quis enim non omnes
honorum gradus crederet tali mente credenti? »
Addit multa illum presbyterum prfficlare fecisse, sed
ea memoriee nostrae non prodidit. Libenter assen-

gioDisetadmoruminformationemingenium exacuitD tior Pearsonio et Fello tres libros Testimoniorum &

CypriaDus. Ad hoc enim tempus peKinent Epistola
fid DoruUum, ac liber de Idolorum Vanitate. Summa
quidem elucet eloquentia in aliis operibus Cypriani,
inest grayitas sententiarum ac verborum splendor;
sed Epistola ad Donatum tanto artiflcio composita
esl ac tot elegantibus ornata picturis, ut ea tempora
minime redoleat, cum Cyprianus in maximis rebus
gerendis et disserendis occupatus non jam exquisitas
Tenostates 32 ^laboraret, sed orationis divitias sine
foeo, sine pigmentis funderet. Hinc praeclare Augus-
tinos lib. ly de Doetr, christiana, c. 1 4 : « Est tale
aliquid, inquit, in epistola beatissimiCypriani. Quod
ideo puto vel accidisse, vel consulto factum esse, ut
Kireluraposteris quam linguam doctrin» Christiaua^

Cypriano presbytero scriptps esse, vel saltem iu
episcopatus primordiis scriptos crediderim. In his
enim nullum exstat eorum vestigium quee postea
Cyprianus tanto animi ardore defendit, sive cum
lapsos nec sine poenitentia recipiendos adversns
Felicissimum, nec a spe veniee excludendos adver-
sus Noyatianum contenderet; sive cum onitatem
Ecclesiffi adversus utrumque tueretur; 33 ^i^^
cum baptisma extra Ecdesiam nullum et irritum
esse pugnaret. In tertio libro nonnulia depromit
Scripturse testimonia adversus hsereticos et schis-
maticos, sed multo fuisset uberior et yehementior
si in ipso incendio atque inter motus ab heere-
ticis excitatos scripsisset. Quin etiam quod ait

ViTA S. CYPRIANl.

lib. lu, cap. 28, « Non posse in Ecclesia remitti A julium niensem anni 252. Sic enim solet Cjprianus

ei qui in Deum deliquerit, » id, etsi non incom-
mode explanatum fuisse spero in praefatione cap.
9, animum tamen significat minus attentum ad
commotam a Novatiano controversiam. Observat
Fellus nec Scripturae testimonia bis in libris eodem
modo citari ac in aliis, nec Scripturffi libros iisdem
nominibus designari; ex quo scriptos esse confir-
mat ante alia Cjpriani opera. Inscripti sunt Qui-
rino, quem tilium appellat Cjprianus, cujusque
rogatu Scripturae testimonia ad certa qusedam ca-
pita revocavit, nibil de suo apponens prffiter titulos
et prflefationes primo et tertio libro premissas. Hos
autem libros qui Cjpriano abjudicant, aut saltem
tertiQm ab Erasmo in iucem editnm, bi refeliuntur

mchoatos annos pro integris numerare : tempus
elapsum a mense januario aut februario anni 250
usque ad Pascba anni 25i, biennium vocat in epist.
40; similiter triennium interpretatur in epist. 53.
Quare, si ordinatus fnisset circa Pascba anni 249,
quadriennium numerare poterat mense julio anni
252; sed eum jam episcopum fuisse circa Pascba
anni 249 perspicimus ex epistola 24 in secessu
scripta, in qua ait se Saturo die Pascb» iectionem
semel atque ilerum dedisse. Hoc enim Pascba cum
referri non possit ad annum 250, aberat enim tunc
Cyprianus, referri debet ad anoum 249 : sed forte,
cum lectionem Saturo daret, recens erat ab Ordi-
natione, nec quidquam vetat cur eum ordinatum

in prima Baluzii ad hos iibros observatione, quam B dicamus initio anni 249. Si tamen Ordinationem

operffi pretinm est legere.

In presbjteri gradu non diu mansit Cyprianus,
sed pauio post, ut ex Pontii testimonio perspi-
cilur, mortuo episcopo Cartbaginensi sufiicitur « ju-
dicio Dei et piebis favore. » Non tamen facile ab
eo impetratum est ut tantum onus, subirel, sed
t< cum in diiectionem ejus et bonorem totus po-
pulus aspirante Domino prosiiiret, bumiliter ille
secessit, antiquioribus cedens et indignum se titulo
tanti bonoris existimans. » Sed, cum populi studia
illius necesse magis accenderenlur, et fores domus
copiosa fratemitas obsideret, ac per omnes aditus
soUicita charitas circuiret, cedere coactus est di-

suscepit anno 248, quod fieri ophime potuisse non
inticior, certe non muito ante mensem juiium susce-
pit. Quinquennium enim suo more, non quadrien-
nium numerasset mense julio ineunte anni 252, si
mense maio ordinatus fuisset anno 248.

Elapsum tempus ab initio episcopatus usque ad
persecutionem Decii insumpsit Cyprianus in emen-
dandis suorum moribus et disciplinffi legibus tueu-
dis. Ait enim in epist. 55 « in quiete disciplinffi »
serviisse. Cum maximam semper virginum curam
gesserit, non incommode nonnulli ad inilia episco-
patus referunt librum de Habitu virginum. Alii hffic
verba, « bas adhortamur affectione magis quam

vinffi voluntati tot rebus manifestis significatffi. p potestale, » presbyterum magis decere quam epi-

Quamvis autem episcopatus invito et fugienti impo-
sitns fuerit, non defuerunt qui illius eleclioni, facta
conjuratione, intercederent; inter quos quinque po-
tissimum presbyteri nequitiam suam nobiiitarunt.
Exarsit plebis indignatio in obtrectatores Cypriani,
ut patet ex epist. 40 ; sed nihil prmtermisit Cypria-
nus ut exulceratas mentes ad sanitatem revocaret,
« amicissimos eos et inter necessarios computans,
mirantibus multis, » ait Pontius. At quinque ilii
presbyteri conceptum venenum meduiiis aluerunt,
quod post aiiquot annos confiato schismate vioienter
erupit. Augustinns lib. ii, de Bapt., c. 7, Agrippinum
Cypriani prffidecessorem vocat. Sed huic proxime
non successit Cyprianus, tum quia in epist. 73 ait

scopum volunt; sed Pearsonins bffic verba Cypriani
modestiffi attribuit ; episcopaiem aucturitatem vigere
aliis in locis observat, velut cum ait Cyprianus :
u Audite igitur, virgines, ut parentem ; audite,
quffiso, vos docentem pariter ac monentem. » Hunc
iibrum rejicit Rigaltius post Decii persecutionem,
boc fretus argumento quod a Pontio recenseatur
inter ea Cypriani opera quibus caruisset Ecclesia,
nisi etlmicorum impetum Cyprianus prudenti se-
cessu effugisset. Sed non vidit Rigaltius ipsum etiam
librum ad Donatum a Pontio sic commemorari,
quem tamen initio conversionis scriptum neuio
negaverit. Unde patet Pontium Cypriani opera data
occasione enumerare, non modo quffi post secessuni

muitos jam annos esse et longam ffitatem ex quo D scripserat.

sub Agrippino decretum in concilio fuerat de reji-
ciendo hffireticorum baptismo ; tum quia in epist. 55
ut Fabianum Cornelii ita Donatum appeliat ante-
cessorem suum. Huic ergo, ut verisimiliimum est,
proxime successit.

Cyprianus in epist. 55, anno 252 scripta, u plebi
suffi in episcopatu quadriennio jam probatum » se
esse dicit. Ex quo eum ordinatum fuisse concludunt
anno 248, qui de iliius rebas gestis perlractarunt.
Sed tamen, si rationes accuratius subducamus, non
tam certa et expiorata res est, quam eruditis iilis
viris 34 videtur; ac fieri optime potuit ut initio
anni 249 ordinatus, qualuor episcopatus annos nu-
meraret in hac epist. 55, quffi scribi vix potuit ante

Circa idem tempus, id est, ante perseculionem,
scripta existimatur epist. 66, quam Cypriauus scrip-
sit « presbyteris et diaconis et plebi Furnis con-
sistentibus, » de quodam Geminio Victore, qui
Geminium Faustinum presbyterum tutorem testa-
mento suo nominaverat. Jubet observari Cyprianus
quod ipsius antecessores episcopi jampridem sta-
tuerant, « ne quis frater excedens ad tutelam vei
curam clericum nominaret, ac si quis hoc fecisset,
non offerretur pro eo, nec sacriffcium pro dormi-
tione ejus celebraretur. » Deliberaverat ea de re
Cyprianus oum coliegis qui prssentes aderant, et
compresbyteris qui assidebant* Sffipe enim negotia
episcopos Africanos 85 Cartbaginem trahebant^

VITA S. CYPRIANl

quibuscum episcopus Carthaginensis continuum ve- ^ posset, querelas ad se detulerit. Statuit oportere

luti concilium habere poterat. Satis autem perspi»
cjtur, Qt Pearsonius et Tillemontius observant, hanc
epistolam in pace scriptam fuisse. Neque enim
Geoiinius iile, seviente persecutione, filiorum tu-
telam presbytero commisisset, quem dignitas et
muous quo fungebatur in medium discrimen con-
jecisset. Verisimile est Geminium illum Faustinum»
quem Victor tutorem nominaverat, postea ejusdem
urbis factum esse episcopum. Adfuit enim concilio
Carlbaginensi, anno 256, Geminius Furnitanus.

Tres alias epistolas ante annum 250 scriptas pro-
Dantiat Pearsonius, sezagesimam primam ad Eu-
chratium de histrione quodam qui, etsi a theatro ces-
saTerat, adhuc tamen artem suam docebat; sexa-

diaconum « agere audacia: suae posnitentiaro, et
honorem sacerdotis agnoscere » 86 ^^ episcopo
praeposito suo piena humilitate satisfacere. Hic facile
perspicitur auctoritas Cypriani, non tam consilium
dantis quam praecipientis et jubentis, tum ob sedis
dignitatem, tum quia inito cum episcopis et pres-
byteris concilio responsa dabat. Nam epistol® ad
Pomponium et ad Rogatianum scriptse fuerunt non
solum Cypriani nomine, sed etiam episcoporum
quibuscum de propositis rebus deliberaverat Nec
mirum sane est si de gravioribus rebus cum episco-
pis consiliabatur, qui statuerat ab initio episcopatus
soi nihil sine consilio cleri et consensu plebis
privata sententia gerere. Ex his quse deinceps

gesimam secundam ad Pomponium de virginibus B dicemus facile quisque perspiciet quanta fuerit

qo» cum masculis, ex quibus unus erat diaconus,

deprehense in eodem iecto foerant ; sexagesimam

qointam ad Rogatianum de quodam diacono qui

ei contumelias et injurias fecerat, nec dignitatis

nec senectutis habita ratione. Si scriptaB sunt hae

iitters initio episcopatus, necesse est ut jam tum

somma fuerit Cypriani sapientise existimatio, com

iliius responsa episcopi undique peterent : sed fa-

teodum nuiiam inesse his epistolis notam cur ad hoc

tempos referantur. Crediderim potius Epistolam ad

Rogatianum scriptam esse posl motus a Novato

ejosqoe gregalibus excitatos ; ad hos enim videtur

respicere Cyprianus cum ait : « Hsec sunt enim initia

Cypriani in hoc genere diligeutia et sedulitas, sive
clerici ordinandi essent, seu quid aliud majoris rei
incipiendum. Laudat Pontius in illius episcopata
pietatem et vigorem, misericordiam et censuram,
gravem vultum et Isetum, nec severitatem tristem
nec comitatem nimiam, aversum asuperbiaseculari
animum, sed tamensine aifectatis penuriffi sordibus,
summam denique in pauperes charitatem, quos
catechumenus dilexerat.

V. — De persecutione Decii ejusque initiis, ac de
magno lapsorum et confessorum numero.

Electus in pace Cyprianus, ut ipse testatur epist.
55,annum unum cui forte accedont aliquot menses,

bsereticorum et ortus atque conatus schismaticorum p in hoc rerum statu traduzit. Circa initium hujus

male cogitantium, ut sibi placeant, ut preepositum
soperbo tomore contemnant. Sic de Ecclesia rece-
ditur, sic altare profanum foris collocatur, sic con-
tra pacem Christi et ordinationem atque unitatem
Dei rebellatur. »

CypriaYii sapientia elucet in his litteris. In
sexagesima prima dedarat nec mtgestati di-
Tioae, nec evangelicee disciplinse congruere ut
histrio communicet. Quod si enim penuria hanc
artem exercere cogat, Ecclesifie' sumptibus sus-
tentari debere, modo tamen contentus sit fruga-
lioribns cibis; aut si illic Ecdesia hos sumptus
facere non possit, in suam eum invitat. In sexa-
gesima secunda laudat Pomponium quod absti-

anni 250, Novatus presbyter ob uxoris uterumcalce
percnssum et partum abortione expressum, et
alia scelera in judicinm apud Cyprianum vocatus
est ; jamque aderat cognitionis dies, sed persecutio
supervenit (epist. 49). Jactitat se Pearsonius hoc
presbyteri coi\jugati exemplo : sed tamen uxorem
non duxit Novatus tum cum esset presbyter, nec
si presbyter retinuit, idcirco Ecclesiee vetitum ez
continentium numero presbyteros eiigere.

Cypriani virtutibus latissimum campum aperuit
persecutio Decii, de qua nobis pauca diconda sunt,
antequam res a Cypriano his molestissimis tem-
poribus gestas persequamur. Decius^ occisis crude-
liter Philippis et imperio occupato, nihil prius sibi
nuisset diaconum, qui cuni virgine saepe manse- D aut potius faciendum esse duxit, quam ut in Chris-

nl, sed et cffiteros qui cum virginibus dormire
consoeverant. Anctor est ut inspiciantur virgines
diligenter ab obstetricibus, et si virgines invent«e
fuerint, accepta communicatione in Ecclesiam ad-
mittantur, si tamen hactenus poenitentiam hujus
illiciti concubitus egerint^ et a se invicem reces-
sehnt. Minatur graviorem censuram si ad eosdem
masculos reverse fuerint, aut si cum eisdem in una
domo et sub eodem tecto simul habitaverint. Cor-
niptis imponit pceniteutiam plenam, ac eas, si ob-
stiaate perseverent, nunquam in Ecclesiam admitti
posse dedarat. In sexagesima quinta laudat humi-
litatem Rogatiani quod, cum pro episcopatus vigore
et cathedrse auctoritate pwnas de diacono sumere

tianam religionem, quffi sub Philippis ac superio-
ribus imperatoribus mirum in raodum creverat,
omnes imperii sui conatus converteret. Coepit ita-
que et suo in Philippos odio, et Romanarum
superstitionum, qnarum ruinis hanc religionem
superstrui videbat, desiderio in Christianorum san-
goine parentari.

PersecuUonem simul cum imperio Decii ccep-
tam fuisse discimus ex locuplete teste, Dionysio
Alexandrino, qui defendendffi et tuendse in hac
pcrsecutione Ecclesise plurimas partes sustinuit.
« Sed continuo, » inquit apud Euseb. (Hist.f lib. vi,
cap. 4i), imperii illius erga nos benignissimi mu-
tatio nobis nuntiata est, et gravissimus nobis mi«

VITA S. CYPRIANI.

naniro terror intentabatur. Jamque aderat edictum J^ salutari fratribus tradidistis. » Negat Tiilemontius

imperatoris, etc. » Idem testantur Lactantius, in
libro de Morte persec. c. 4, et Orosius, lib. vi, c. 2i .
Quare, cum nulium exstet vestigium persecutionis
ante mensem januarium anni 250, cujus mensis
die vigesimo Fabianum papam Romse passum esse
constat, non assentitur Tillemontius erudito Anna-
lium Cyprianicarum auctori, qui Pbilippum mense
Augusto anni 249 occisum esse , ac Decium
mense julio exeonte purpnram sumpsisse ezistimat.
Non immerilo quidem statuitur Pbilippum utrum-
que periisse ante finem anni 249, nec septem annos
imperasse, ut visnm est Eusebio ; quippe cum in
Codice Justiniani (lib. iv, tit. 16) exstet rescriptum
sub Decii nomine datum xiv kal. nov., iEmiliano

ex his verbis sequi Moysen et Maximum Romap. om-
nium primos confessos esse, quippe cum Fabianus
ante martyr obierit quam isti in carcerem conjice-
renlur, sed tantum hanc eos laudem anle Carthagi-
nenses retulisse. Sed tamen neminem excipil 38
Cyprianus, ac confessores ad quos scribebat, « pri-
mores et duces ad nostri temporis prslium » signa
movisse declarat. Multo ergo satius est hffic de mar-
tyrum constantia in cruciatibus perferendis , ut
tota verborum complexio poslulat, accipere.

Gausam persecutionis repetit Cyprianus, in libro
de Lapsis, ex Christianorum peccatis, quorum an-
tiquam pietatem longa pax adeo corruperat, ut in
plerisque pecunifiB fames, deliciarum amor, frau-

et Aquiiino coss. ; videntur ergo jam tum Philippi " des et rapinae, matrimonia cum infidelibus, peiju-

periisse ; sed id mense augusto contigisse non pro-
batur : quinetiam citat Tillemontius ex Godice Jus-
tiniani (1. vi, tit. 36) legem a Philippo datam idib.
octobr. eodem iGmiliano consule, cui non sine er-
rore collega assignatur Peregrinus.

Sed, qufficunque Decio tribuantur imperii initia,
negari non potest persecutionem initio anni 250 sae-
viisse. Garuerunt primordla crudelitate tormento-
nim, non id quidem omnibus in locis, sed saltem
Carthagine, ubi primo confessoribus non alise in-
flictffisunt poence, quam carcer, exsihum ; sed, paucis
mensibus elapsis, nullum abfuit cruciatus genus.
Sic Aurelius, ut ait Gyprianus epist. 33, sub a oculis

ria, inimicitifie et maledicta merito culparentur.
Plurimos etiam episcopos infecerat corruptela, in
quibus Cyprianus, non modo ssecularium rerum
procurationes et per alienas provincias negotiatio-
nis queestuosse nundinas, sed etiam fraudes et rapi-
nas et usuras castigat. Usus est Deus ad tot malo-
rum emendationem Decii persecutione , quee et
bonorum pietatem et constantiam mirifice exercuit,
et eorum qiii nomine magis quam vita christiani
erant, ignaviam et interiores animi labes nudavit.
Hoc enim habuit singulare hsec perseculio, ut omnes
omnino Christianos comprehenderet, sallem Gar-
thagine, nec quisqnam ex ea nisiautChristiconfes-

anle paucorum, quando extorris fiebat, congres- n sor egregius, aut simulacrorum perfidus cultor, vei

sus est ; at postea meruit et in foro congredi cla-
riore virtote, ut post magistratus etiam proconsu-
lem vinceret et post exilium tormenta superaret. »
Existimat Tillemontius persecutionem citius Romse
quam in Africa saeviisse, ac Moysen et Maximum,
presbyteros Romanos, jam in carcerem conjectos
fuisse cum persecutio in Africa incepit, quamvis
post Fabiani papee martyrium conjecti fuerint, ut
habetur in Bucherii Pontificali. Non sane repognat
ut persecutio citios Romse quam in provinciis eru-
peril ; sed tamen Cypriani verba quibos vii* doctis-
simus nititar, non id omnino demonstrant, quod
ipsi videtur, confessores Romanos ante in carce-
rem conjectos fuisse quam Garthaginenses ; sed

libellaticas discederet. Nam singulis explorandse
fidei praefiniebantur dies, ut ait Cyprianus in libro
de Lapsis (p. i 82), sicque non solum qui sese au-
dacter sistebat, sed etiam qui « professus intra diem
non est, et patrimonio derelicto secessit, christia-
num se esse confessus est. » Itaque nihil 'erat me-
dium : vel vita pro Christo profundenda erat aut
saltem patrimonium projiciendum, vel utrumque
cum scelere retinendum. Idem evenisse Alexandrice
perspicitur ex Dionysio Alexaodrino, apud Euseb.
Hist. (1. VI, cap. 41). Deplorant Romani confessores
« multorum pertotum pene orbemruioas, et grande
delictum per totum pene orbem incredibili vastatio-
ne grassatum (Epist. 26). » « Aspice totum orbem

tantum cruciatus et tormenta prius Romse ince- D pene vastatum, inquit clerus Romanus (epist. 34),

pisse quam Carthagine. Sic enim loquitur Cypria-
nus in epistola 25, ad Moysem et Maasimum et alios
confessores : « Vos enim primores et duces ad
nostri temporis prseliom facti coelestis militise
signa movistis ; vos spiritale certamen, quod nunc
geri Deus voluit, vestris virtutibus imbuistis; vos
surgentis belli impetus primos immobili robore at-
que inconcussa stabilitate fregistis : inde initia fe-
licia pugnandi orta sunt; inde vincendi auspicia
coeperunt. Contigit hic per tormenta consummari
martyria ; sed qui in eongressione preecedens
exemplum virtutis fratribus factus est, cum mar-
tyribus in honore communis est. Coronas vestras
manu sertas inde huc tradidistis et de poculo

et ubique jacere dejectorum reliquias et ruinas. »
Deflet etiam Gyprianus epist. 6, « infestam tempes-
tatem, » qu8e ipsius plebem, maxima ex parte,
prostraverat, ac etiam cleri portionem perstrinxe-
rat, quamvis serius' clerici ceciderint. Non sine gra-
vissimo dolore meminit in libro de Lapsis (p. 183),
« ad prima statim verba minantis inimici, maxi-
mum fratrum numerum fidem suam prodidisse,
nec prostratum esse persecutionis impetu, sed vo-
luntario lapsu seipsum prostravisse. Non exspecta-
verunt, inquit, saltem ut interrogati negarent, ut
ascenderentapprehensi; ante aciem multi victi, sine
congressione prostrati, nec hoc sibi reiiquerunt,
ut sacrificare idolis viderentur inviti; ultro ad forum

VITA S. CYPRIANI.

carrere, ad mortem spoate pfoperare Quid illi k

qiii a magistratibas, vespera argente, dilati sunt,
qaod ne eorum differretur interitus etiam rogaye-
nml?... Ac mnltis proprius interitas satis non fuit ;
bortamentis mutuis in exitium suum populus
impalsusest, morsinvicem lethali poculo propinata
est. » Non omnium tamen lapsorum vita ante per-
secatiooem illaudata fiiit; testatur enim Cyprianus
epist 27,39 aonnullos extitisse« delapsis, humiies
et mites, et trementes et metuentes Deum, et qui
io Ecclesia semper gloriose et granditer operati
sunt, et opos suum Domino imputaverunt. >» Mag-
nam sane dedecus inussit nomini christiano tot
hominum a Christi sacris ad dffimonum aras
carrentium ignavia; sed alia ex parte, plurimum
splendoris accessit non eorum solum fortitudine et B
constantia qui horrendos cruciatus et inaudita
sopplicia pro Ghristo superarunt, sed aliorum etiam
innnmerabiliam pnidenti fuga qui, cnm opes suas
projicere maluerint quam impiis jussis parere,
inler confessores, Cypriano judice, numerantur.
Quare, si nanquam alias tanta iapsorum visa est
multitudo, naoquam etiam tantus confessorum
extitit numenis : deinde vero, etsi persecutio ubique
grassata est, non tamen ubique demoni su® artes
saccesserunt. Scribit enim Clerus Romanus epist.
3, ad deram Carthaginensem, Romanam Ecclesiam
stare fortem in fide, et qnosdam tantum terrore
compnlsos niisse. Ulud etiam ad reiigionis laudem
observandam est, paucissimos cecidisse episcopos, p
ac ianumerabiles alios EccIesisB oavem inter
horribiies proceilas constantergubernasse, et, pace
reddita, sic lapsorum vulnera curasse, ut qui perse-
cotioDi Decii succubuerant, redintegrato certamine
sob Galio et Volusiano, vincerent, ut testatur
auctor libri ad Novatiantm hsBreticum,

VI. ~/nguo positum eorum delictum qui LibeUatici

appellati sunt.

Sffiviente Decii persecutione, visum est in Africa

Dovum qaoddam lapsorum genus qui Libellritici ap-

pellatisunt,et materiam eruditorum hominum con-

jecturis dederunt. Opinati sunt Rigaltius (in notis ad

epp. U, 3i Cypr.) et Natalis Alexander (tom. II,

p. 635) Libellaticos dici eos qui, numerata judici

pecunia, libellum securitatisaccipiebant, sicque a se [)

et impositam sacrificaDdi legem et intentatas reluc-

iaotibas poenas redimebant. Sed haic sententia sic

soa sponte omnibus argumentis nuda et incomitata

est, sicab eruditis viris fracta etexplosa, ut novam'

refellendioperam non desideret. Quis euim sibi per-

saadeat grandepeccatum esse et poenitentia expian-

dnm, qood Scripturs exemplis et Petri Alexandrini

canone 12 comprobatum est, nec unquam inconces-

som fuit nisi apud Montanistas, qui persecutionem

fugere instar sceleris damnabant? Multae alifiB de

Libellaticis exstiteruntconjecturse, de quibusnonita

faciie sit dijudicare. Existimat auctor Annalium Cy-

prianicorum(p. i 7) Libellaticos « actis publice habitis

coram magistratibusChristumnegasse. » S. Augus-

tinus Libellaticos interpretatur eos « qui tempore
persecutioais per libellos se thuriOcaturos professi
erant » (lib. iv de Bapt.f n. 6). Negat Baronius (ad
an 253), Libellaticos inde dictos quod libellos dedis-
sent, sed quod accepissent; at Cbristum ab illis
negatum fuisse contendit. DubitatTiIlemontius(tom,
i , not. 3 in persccutionem Decii) utrum libellos dede-
rint an acceperint : dedisse et accepisse suspicatur,
idemque sensisse probat eruditum auctorem libri
90 ^ frequenti Communione. Multi alii Libellaticos
exdatis libellis dictos existimant, velut Bosquetus (lib.
III Eccles. Gallic», p. 132) ; nonnulli etiam in actis
publicis subscripsisse volont. Cum hsec sententiarum
varietas co^jiciendi et investigandilibertatemrelin-
quat, quid mihi videatur exponere non verebor. Exis-
timo itaque Libellaticos nec voce nec scripto impie
quidquam aut facturos promisisse, scut a se factum
declarasse, sed idcirco vituperatos et justse poeniten-
tiae addictos fuisse, quod securitatis libellos a magis-
tratibus impetrassent ea lege et conditione, ut in
actis publicis scriberetur eos sacrificasse et Christum
negare, qaamvis aeutrum commisissent.

In hoc positum esse Libellatieorum crimen inde
perspicitur quod eorum fraus cum ea eomparetur
quam Eleazaroministri regis proposuerant : « Ac ne
quis vel libelii, inquit Cjprianus in libro de Exhort,
mart, (p. 27i), vel alicujus rei oblata sibi occasione
qua fallat, amplectatur decipientium malom munus :
nec Eleazaras tacendus est, etc. » Illud ergo admi-
serunt Libellatici quod Eleazarus admittere noluit,
consenserunt ut sacrificasse dicereatur,egregioseai
looge dissimiles. At si voce pronuntiassent, vel
scripto declarassent se sacrificasse et Christum ne-
gasse, ab ejusmodi facto dehortatus esset Cyprianus
utab apertaimpietate,non ut a callida simulatione.

Idem perspicitur tum ex iis locis in quibus Libella-
ticornm culpa lenitur et quodammodo excusatur,
tum etiam ex illis in quibus severius castigatur.
Cum Libellaticis concessa pax in synodo Carthagi-
nensi carperetur a Novatiani sectatoribus, sic fac-
tum synodi defendit Cyprianus, epist. 55, ad Anto-
nianum : « Cumergointer ipsosqui sacrificaverunt,
inquit (p. 70), multa sit diversitas, quse inclementia
est et quam acerba duritia Libellaticos cum iis
qui sacrificaverunt jungere, quando is cui libellus
acceptus est, dicat : Ego prius legeram et episcopo
tractante cognoveram non sacrificandum idolis, nec
simulacra servum Dei adorare debere; et idcirco,
ne hoc facerem quod non licebat, cum occasio
libelli fuisset oblata, quem nec ipsumacciperem nisi
ostensa fuisset occasio, ad magistratum vel veni,
vel alio eunte mandavi Christianum me esse, sacri-
ficare mihi non licere, ad aras diaboli me venire
non posse, dare me ob hoc prsemium ne quod non
licet faciam. Nunc tamen etiam iste qui libello ma-
culatus est, posteaquam nobis admonentibus didi-
cit nec hoc se facere debuisse, etsi manus pura sit
et os ejusferalis cibicoutagia nollapolluerint, coiis-
cientiam tamen ejus esse poUutam, fiet auditis no-

VITA S. CYPRIANI.

bis et lameniatar, et quod deliqueiit auac adoio- ^ crimea, tamea publice legitur. Etcum totum fldei

netur, et noa tam crimine quam errore deceptus,

quod jam de ccetero instructus et paraius sit coa-

testatur. » Ex hisverbis perspicitur i« Libellaticos

aonex datis sed ex acceptislibellis oomen traxisse;

2* secreto confessos esse magistratui Christianos se

esse, ac totam rem ita atteniperate tractatam, ut

nec Christianus impie quidquam dicere aut facere

sibi videretur, nec judex in periculum veniret ; 3* non

manum Libellaticorum, nonosfuisse 91 pollutum.

sed soiam conscientiam, quia videlicet illis consciis

fictum scelus in acta publica relatum fnerat. At si

voce vel scripto testati esse se sacriflcasse et

Christum negasse, an eorum linguas et manus a

scelere immunes et puras existimasset Cjprianus?

saeramentum in confessione Christi nominis in-
telligatur esse digestum, qui fallaces in excusatione
preestigias quserit, negavit, et qui vult videri pro-
positis adversus Evangelium vel edictis vel legibus
satisfecisse, hoc ipso jam paruit quod videri pa-
ruisse se voluit. » Gemellus sane hic locus esi al-
teri ex Epistola ad Antonianum deprompto, quamvis
alter in summam lenitatem, alter in snmmam seve-
ritatem inclinet. Testatur Clerus Romanus Libella-
ticos sic animo affectos fuisse, ut diaboli laqueos
evasuri 92 ^^^^ viderentur ; quod profecto Christia-
nis in mentem non venisset, si impie quidquaro aut
voce prolocuti fuissenii aiit scripto testati, Clerus
Romanus duo distinguii Libellaticorum genera, ut

4» Denique, qui ex hac epistola concludant duo B in Epistola ad Antonianum, eorum qui in scribendo

fuisse Libellatlcorum genera, quorum ahi a]iis

multo gravius peccassent, ex eo refellentur quod

sibi maxime favereexistimant. Tumcum enim obser-

vat Cjprianus « inter ipsos qui sacrificaverunt »

multam esse diversitatem, non aiiud inter Libella-

ticos discrimen ponii nisi quod aiii ad magistratum

venissent, alii mandassent aUo eunte. Utrosque

aeque peccasse non dubitat. Hinc uirisque eodem

tempore concessa pax in concilioCarthaginensi, quod

anno 25i post Pascha habitum est. Quo quidem in

concilio cum episcopi rationes omnes accuraiissime

subduxerint, ut in hac episi. 52 testaiur Cjpria-

nus, non eodem modo cum omnibus Libellaiicis

adfuerant, et eorum qui ne adesse quidem ansi
fuerant aut poiuerant. Uirique pariter culpaniur,
quia postremi licet « prsesentes, cum acia fiereni^
non adfuisseni, prffisentiam suam utique ut sic scri-
bereniur mandando fecissent. « Porro de iis qui in
scribendo non aderani nemo dixerit eos libellum
dedisse, aut verbo impie quidquamdeclarasse. In hoc
lantum vituperantur quod imperassent ut acta fie-
rent,quodeorum u consensu licetnon a se admissum
crimen tamen publice » legeretur : « quod fallaces
in excusatione prssligias )> quaesiisseni ; quod voluis-
sent « videri propositis adversus Evangelium vel
edictis vel legibus saiisfecisse. » Ergo qui adfue-

egisseni si insignis inier eos varietas fuisset. Quid p rani, cum in eadem prorsus causa sint, nihil aliud

mtt^Ainn »«»:^..r. r :i.^ii»t:>: ^^ :_x ..* _.-i v4 . . . . ^ . • • » ti« _

autem uirique Libellatici peccaverini, ei qui per se
etqui per alios cum magistratu egerant, non exprimii
Cyprianus;notis8ima enim res erai Antoniano;sed il-
lud saltem ex ejus verbis constat, tale peccaium fuisse
ut ne peccasse quidem sibi videreniur. At incredibile
prorsus est Chrisiianos opiimis morum prfficeptis im-
butos adeo C8ecuiiisse,utsesinescelerepronuniiare,
aut scribere posse crederent. Ego diis sacrificavi, ego
Chrisium negavi ; nec nisi admoniti a Cypriano disce-
rent hoc se facere nondebuisse. Tam aperta esiejus-
modi facinoris impietas, ut neminem prorsus latere
potuerit, nisiquiomnemreligionis sensum exuisset.
Clerus Romanos, epist. inter Cyprianicas 31 Li-
bellaticorum culpam non moUi brachio castigat,

commisere nisi ut fictum scelus in acta publica
ipsis videniibus referreiur. Quamobrem, eum ait
clerus Romanus eos c< non minns quam si ad
nefarias aras accessissent, hoc ipso quod ipsum
coniestaii fuerani » teneri ; id non ita accipiendum
quasi vocc pronuniiasseni se ad aras accessisse.
sed quod consensissent ut sceleris non commissi
publicum tamen iesiimonium exsiarei. Simili sensu
idem Clenis eos acta fecisse dicit qui « preesentes,
cum acia fierent, » non adfuerant. Eodem modo
accipiendum quod de Martiali dicitur in episi. 68
(pag. il9), tum eiiam illud ex libro de Lapsis
(p. 190), u nec sibi quominus agant poenitentiam
blandianiur qui, etsi nefandis sacrificiis manus

nec iamen aliud quidquam indicai quam quod D non contaminuverunt, libellis tamen conscientiam

modo observavimus : « Hoc nos non falso dicere, »
inquit, c< superiores nostrse litierae probaverunt, in
quibus vobis sententiam nosiram dilucida exposi-
tioneproiulimus,eiadversus eosqui seipsos infideles
illicita nefariorum libellorum professione prodide-
rant, qnasi evasuri irreiientes illos diaboli laqueos
viderentur, quo non minus quam si ad nefarias
aras accessissent hoc ipso quod ipsum contestati
fuerant, tenerentur ; sed etiam adversus illos qui
acta fecisseni, licet prssentes cum fierent non
adfuissent, cum praesentiam suam utique ut sic scri-
berenlur mandando fecissenl. Non enim immunis a
scelere qui ut fieret imperavit, nec est alienus a
crimine cujus consensu licct non a se admissum

pollueruni. El illa professio deneganiis contestatio
est Christiani quod fuerai abnegantis. Fecisse se
dixit quidquid aiius faciendo commisii. » Non dis-
crepat hic locus ^ententiffi Cleri Roinani adversus
eos « qui seipsos infideles illicita nefariorum libel-
lorum professione prodiderant. » Dixit Libellaticos
fecisse se quidquid alius faciendo commisit, non
quod voce pronuntiarei se negasse et sacriflcasse,
nam dicebat judici Chrisiianum se esse et sacriflca-
re, ad aras diaboli venire non posse, ui legimus ia
episi. 52; sed quia illa libelli professio hominis
est quodammodo negantis. Sic enim, aniiquis edi-
tionibas et octo codicibus mss. inspeciis, hunc
locum legendum deprehendi : a ci illa professio est

»3

VITA S. CYPRIANI.

deoe^ntis, contestalio est Ghristiani quod faerat 4
abnegaotis, » eodem videlicet seasu qao clerus Ro-
maQus ait eum negasse qui faUaces m excusatione
pr^stigias queerity et qui vuit videri ediciis satis*
fecisse, hoc ipso jam paruisse.

Quod antem speclat ad lihellos a judicibus datos,
idem in iJlis scriptum fuisse non videtur ac in actis
pubUcis. Gravius enim fuisset Libellaticorum pecca-
tum si, prseter testimonium actis publicis consigna-
tum, ejusmodi lihellos servasseot oi ohiata occasione
ostendisseni, quod quidem illis nec a Cyprianoy nec
a clero Romano objectum foit. Rationum momen-
tis hactenas adhihitis unum adyiciam : morem non
fuisse 03 ^^ <I^ iidem negabant, id scripto con-
signarent, sed tantum in acta referebantur. Aliter
seotiunt Baronius (ad an. 304) et Tillemontius (tom. B
V, p. 451), ac locum proferunt ex Actis sanctarum
martyrum Agapes, Chionioe et Irenes, qufie « jussiB
Christi negationem scriptam proiiteri » dicnntur.
Sed scripta illa negatio, grsece ixx^ot^oi (sic enim
GraecDm contextum habuisse existimo), nihil aliud
est quam negatio actis consignata. Sic apud Eu-
seb. (lih. XI Htsl., cap. 5) mulieres queedam coactfle
fueniat a duce liytw iffpafckK « dictis ad acta testi-
moniis fiBiteri » se Christianas fuisse, et llagitiorum
qu® a Christianis gererentur conscias esse. Messa-
liani apud Photium (Cod. 52) dicuntur convicti
fuisse iYTP^i9«^« id est, « dictis ad acta testimo-
niis, » quod ad errores suos rediissent. Hinc Basi-
lios (1. 1 de Baptismo, cap. 3) vocat promissiones p
quibus in baptismo ohstringimur, &ani^ irrpofov
ifMJioYiacv, « veluti quamdam ad acta professionem. »
Unde etiam Optatus (lib. u, n. 34) : a Fides cre-
dentium et professio quse apud acta conficitur Au-
gelorum. »

Libellaticorum crimen, et si famam ac nomen
io Africa potissimnm hahuit, non tamen aliis pro-
Tinciis ignoium fuit : nam Romse S. Cornelius a
nefariis schismaticis in hoc crimen vocatus; ejns-
dem in Bispania coovicti Basilides et Martialis epi-
scopi. Quin etiam in iEgypto sub Petro Alexan-
driiio occurrit Libellaticorum genus quoddam, sed
haud scio an ab Africauis diversura. Petrus Alexan-
drious (can. 5) poenitentiie sex mensium addicit
eos qui simularunt, sicut et David, ^oi d>c 8teX06vxec [)

?U0|iouc, i^oi uK x^^pOTP^f^t^^v^^i 4ro> ^ ^* iautuv
Pcaovte; iOvixouc, « vel ut altaria perlranseuntes, vel
ut clkirographum dantps, vel ut ethnicos pro se
ifflmittentes. » Fatetur Petrus ejusmodi homines
non aperte impietatem proe se tulisse, xai \kii YU|ivo»c
«oYpa^ioi&tvouc td ffp6c &p^vf : ubi legendum vide-
tur tei7pai|Mi|uvouc. Zonaras sic interpretatur illud
chirographum, ouvi6cvto (K><jdU, « pacti sunt se im-
loolaturos. » Sed haec promissio an apertffi impie-
latis specie caruisset? Credere malim ejusmodi
iioinines, itidem ut Libellaticos in Africa, aliquam
>! judicibus accepisse conditionem, qus et tuta ju-
dici et Christiaoo non aperte impia videretur. Mihil
dicam de alio Lihellaticorum genere, quod Baronius

(ad an. 253), perspicere sibi visos est in epistola
Plinii ad Trajanum, ex qua profert hsec verba :
ii Propositus est libellus, sine auctoro multorum no-
mina continens, qui negarent se esse Christianos
aut fuisse, etc. » Sed non animadvertit Baronius
huuc libellum non a Christianis oblatum fuisse, sed
ah aliquo nomen suum celante, et multos nomina-
tim ut Christiauos designante qui tamen negaverunt
se esse aut fuisse Ghristianos. Hinc Trajanus Plinio
respondens ait : a Sine auctore vero propositi libelli
nullo crimine locum habere debent, nam et pessimi
exempli, nec nostri sceculi est. »

Yll. — Cyprianus secedit in persecutione justissimis

de causis,

Edictum Decii, ut in Africam perlatum est, statim
populi clamoribus exagitatus Cyprianus et ad leo-
nem 94 postulatus, prudenti receptu furorem im-
piorum declinavit, cum coronam suam in aliud
tempus diiTerri mallet, quam preesentia sua novas
faces incendio persecutionis admoveri. Non semel
qusesitns est, sed ssepe alias in ahsentem popularis
furor exarsit. Testatur Pontius eum « suffragiis
ssepe repetitis ad leonem » postulatom, ac .« pro-
scriptionis gloriam consecutum esse. » Idem de se
ipse narrat « toties flagitatum et qusesitum » (epist.
6). « Toties ad leonem petitum in circo, in amphi-
theatro, » atque etiam proscriptum se fuisse « ap-
plicito et adjuncto episcopatus sui nomine » (epist.
55). « Cum publice legeretur : Si quis tenet vel
possidet de honis Ceecilii Cypriani episcopi Christia-
norum (epist. 69). » Quonam se receperit nescimus;
sed preshyteri et diaconi Romani, iniqnis sermoni-
bus decepti, parum aeque de illius secessu jndica-
runt antequam ab ipso de tota re certiores fierent.
Yix dubium est quin eum nonnulli aiii reprehende-
rint; neque enim illius factum tanto studio defen-
disset Pontius si probatum omnibus et purgatum
fuisset. Forte vituperandi hsec ansa olim arrepta
est, vel etiam hodie arripiatur, si quis censoris
partes sibi arroget ; quod ipso absente maxima pars
lidelium turpiter ceciderit, constantior in fide, aut
saltem ad horrendum scelus tardior futura si epi-
scopi sui liberrimam confessionem audisset, aut
prseclaram pro Christo mortem spectasset.

Sed, ut a Cypriano reprehensionem omnem
propulsemus iu ejusmodi consilio, quo duo alii
preestantissimi viri, Gregorius Thaumaturgus et
Dionysius Alexaudrinus eodem tempore utebantur,
observandum est i^ eum communi Evangelii prse-
cepto parnisse, quod tum maxime obscrvare dehuit
cum in ipsius potissimum nomen persecutio erum-
peret, ac periculum esset ne furorem gentilium in
plebem suam prffisens accenderet 2^ Singolari modo
admonitus a Deo fuit ut discederet : « Dicata enim in
omnibus Deo mens, » inquit Pontius, « et fides divinis
admonitionibus mancipata credidit se, nisi Domino
latebram tuncjubeoti paruisset, etiam ipsapassione
peccare. » Tuetur se Cyprianus Evaogelii pracepto,
in epislola quam ad Clerum Romanum scripsit pur*»

VITA S. CYPRIANl.

gandi sui causa; sed in alia epistoiai nempe decima, a dicerunt. Cumque res « minus simpliciter et minus

declarat jussisse Dominum ut secederet. 3" Maximus
ille fratrum numerus qui absente Cjpriano cecidit,
non tormentis et cruciatibus Christum nogare coac-
tus est, « sed ad prima statim verba minantis ini-
mici fidem suam prodidit, » ut in libro de Lapsis
legimus. Sic animo affectis melius consulere non
poterat Cyprianus, quam si eos ad recedendum
exemplo suo hortaretur, 4<* Observat Pontius divino
consilio servatum esse Cyprianum, qui, cum Eccle-
sia maximam cladem accepisset persecutione Decii,
c( Iposset saucios homines et varia expungentis ini-
mici arte jaculatos, adhibita medicinsB coelestis
medela, pro qualitate vulneris vel secare interim
vel fovere. » Rem eiitus comprobavit. Testatur

fideliter, » ut ait Cyprianus epist. 15, fuisset
nuntiata sive ab hoc subdiacono , sive ab aliis
(hunc enim non accusat Cyprianus) , dnas episto-
las per eumdem Clementium Carthaginem mise-
runt, alteram ad Cyprianum de morte Fabiani, quffi
quidem ad nos pervenit, alteram ad ipsius clerum;
quanquam ait Cyprianus, « nec quis scripserit, Uec
ad quos scriptum sit signiOcanter expressum »
fuisse. In hac epistola, quse tertio loco apud Pamo-
lium volvitur, etsi nihii nominatim de Cypriano
nisi honorifice dicitur, sic tamen de illius secessu
loquuntur, ut illum minime probent : sic de bono-
rum pastorum notis disserunt, quasi eas desiderent
in Cypriano; sic denique gregis custodiam clero

enim auctor libri ad Novatianian hsBreticum « illos B Carthaginensi commendant, quasi vidua csset epi-

qui prima acie, » id est « Deciana persecutione vul-

nerati fuerunt, hos postea, id 95 ^^^ secundo prse-

lio, ita fortiter perseverasse ut, contemnentes edicla

ssecularium principum, hoc invictum haberent, quod

et non metuerunt exemplo boni pastoris animam

suam tradere et sanguinem fundere, nec ullam in-

sanientis tyranni ssevitiam recusare. » 5" Denique

sic corpore abfuit Cyprianus, ut animo et solliciiu-

dine omnibus rebus interesset, nec ullas episcopi

partes prsetermitteret. Discedens omnibus rebus

providerat, pecuniam apud clericos distribuerat,

i< ut haberent plnres nnde ad necessitates et pressu-

ras singulonim operari possint (epist. 5). » Yidetur

scopo ecclesia. lilud etiam Cypriano molestum esse
polerat quod clerum Carlhaginensem Romani 96
rogarent ut harum lilterarum exemplum ad quos-
cunque posset transmitteret per idoneas occasiones,
vel suas faceret.

Has cleri Romani litteras circa mensem maium
collocat Tillemontius ; sed verisimile non sit Roma-
nos de morte Fabii, qui die vicesima januarii mar-
tyr obiit, tam sero Cyprianum fecisse certiorem.
Etiamsi persecutio facultatem hujus rei prfieclusisset,
ut conjicit Tillemontius, nimium tamen intercede-
bat commercii Romam inter et Carthaginem, quam
ut de tam insigni eventu per quatuor menses « ru-

in secessu assidue sacrificia obtulisse, ministrante p mor incertus esset et opinio dubia nutaret, » ut ait

Victore diacono, qui eum cum aliis nonnullis comi-
tatus fuerat (Epp. 5, 37). Aderant interdum plures
episcopi, et una cum Cypriano Aurelium et Celeri-
num ordinaverunt, ut patet ex epp. 33 et 34. Quin
etiam de sacrificiis suis sic loquitur, ut frequentem
popnlum congregasse videatnr. Ait enim in epist.
16, quee est ad confessores Romanos : « Et nos qui-
dem, vestri diebus ac noctibus memores, et quando
in sacrificiis precem cuni pluribus facimus, et cum
in secessu privatis precibus oramus, coronis ac lau-
dibus vestris plenam a Domino faventiam postula-
mus. » Cum autem Ecclesio! curam presbyteris et
diaconis commisisset, ac prseterea, nt ipsius verbis
utar ex epist. 38, pro se vicarios misisset duos episco-

Cyprianus epist. 4. Deinde vero ex epistola Celerini
ad Lucianum (inter Cyprianicas 21) discimus sexa-
ginta quinque confessores Romam Carthagine ve-
nisse paulo post Pascha aut forte etiam ante
Pascha, quod hoc anno incidit in diem 7 Aprii. ex
cyclo Victorii, aut 31 mart. ex cyclo Hippolyti. In-
dicat tamen clerus Romanus in litteris de qnibus
nunc agimus, neminem Carthagine venisse ex quo
de secessu Cypriani certior fieri posset, pneter Cle-
mentium subdiaconum. Mnlto ergo probabiiius est
hanc epistolam mense martio allatam fuisse.

Sed objicit Tillemontius Cyprianum in epistola
15, quam ffistate scriptam fuisse constat, sic de
his Cleri Romani litteris loqui, ut eas nuper mis-

pos, Caldonium et Herculanum, quibus adjunxerat D sas esse dicat. Quserit deinde cur, cum Cyprianus

Rogatianum et Numidicum presbyteros, de omnibus
ad eum referebatur, nec quidquam ab eo omissum
quod quidem ad paoperes sublevandos, ad confes-
sores cohortaudos ac interdum etiam castigandos,
ad lapsorum ruinas reparandas, ad disciplinee obsei^
vationem et Ecclesia pacificationem pertineret. Sed,
quia litteras iilius in secessu scriptas alii aliter or-
dinant, non perfiinctorie nobis examinanda res est.

VIII. — De UHeris cleri Romani Carthctginem missis,
postquam C\fprianum secessisse nuntiatum est,

Presbyteri et diaconi Romani, ad quos, mortuo
Fabiano, rerum administrandarum s!imma redierat,
ex Clementio, sive, ut vocat Baluzius, Crementio
subdiacono Carthaginensi de Cypriani secessu di-

his litteris statim responderit, Romani tam sero
rescripserint : nondum enim id fecerant,cum episl.
15 scriberet Cyprianus. Nihil probat illud, c nuper, »
quod pro varia rei considerands ratione variam
habet sententiam. Cyprianus, in epist. 65, quoddam
antecessorum suorum decretum jampridem ac nu-
per factura esse dicit. Potuit ergo dicere nuper se
accepisse epistolam ante quatuor menses acceptam,
cum pnesertim nulla aiia per totum illud tempus
epistola venisset. Facilis et expedita ratio est cur
Romani nondum Cypriano respondissent mense
julio; nondum enim suspiciones deposuerant, adhuc
patebant eorum aures iniquis sermonibus, ut videre
est initio episl. 15. Quamobrem non respondere sta-

VYTk S. CYPftlANl.

taerant; hinc litieras mense julio non ipsi Cypriano,
sed ejos ciero inscripserunt ; quamvis minime du-
biiim sit quin primam Cypriani epistolam accepis-
seot, etiamsi anie mensem maium scripta non fuisset.

K. — J)e prima Cypriani Romanorum litteris respon-
$i(me. — De trededm litteris ante secundam res-
ponsionem scriptis et simul cum iUa Romam
perlatis, ex quibus muUas desiderari ostendUur.

Primis litteris Cleri Romani statim respondit Cy-
prianus, et de glorioso Fabiani exitu gratulatus est, de
quo antea rumor incertus erat. Quod autem spectat
ad alteras ad clerum Carthaginensem scriptas, rem
prudenier tractandam esse jndicavit. Cum animad-
Tertisset in his litteris, « nec quis scripserit, nec ad
quos scriptum sit, significanter expressum » esse,
cumque eum « in iisdem lilteris et scriptura et sen-
SQS et chartfle ipsce quoque moverent, ne quid ex vero
Tel subtractum esset vei immutatum, » eamdem ad
97 i^Ios epistolam authenticam remisit, <c ut re-
cogDOscerent an ipsa esset quam Clementio hypodia-
eono perferendam » dederant (epist. 4). At, ubi ve-
ram epistolam esse comperit, non exspeclato Roma-
Dorum responso, iterum scripsit purgandi sui causa,
etactionum suarum rationem sedato corde exposuit,
missis etiam ad eos tredecim litteris, qufle ab ipso
variis de rebas, ex quo secesserat, scriptffi, nuliam
prorsus negligentiie suspicionem relinquebant. Sic
autem has litteras recenset C^rprianus : « Et quid
egerim, » iaquit in epist. 15, « loqnuntur vobis
epislolse pro temporibus emissse numero tredecim
qnas ad vos transmisi, in quibus nec clero consi-
liom, nec confessoribus exhortatio, nec extorribus
quando oportuit, objurgatio, nec universaB fraterni-
tati ad deprecandam Dei misericordiam allocutio
et persuasio nostra defuit, quantum secundum
legem lidei et timorem Dei Domino snggerente,
Dostra mediocrilas potuit eniti. Posteaquam vero
et tormenta venerunt, sive jam tortis fratribus nos-
tris, sive adhuc ut torquerentur inclusis, ad corro-
borandos et confortandos eos noster sermo pene-

trayit. Item litteras feci quibus martyres et

confessores consilio meo quantum possem ad Domi-
nica pnecepta revocarem. Item presbyteris et diaco-

nis non defoit sacerdotii vigor Plebi quoqae

ipsi, quantum potuimus, animum composoimus. . :
de hoc etiam bis ad clerum litteras feci, etc. » Per^
magoi est momenti tredecim illas iitteras secernere
ioter Cyprianicas, ac utrum omnes exstent, an non-
Dull« perierint investigare. NuUam prorsus desi-
derari patitur Pearsonius; sed, pr«eter epistolam
qaintam ad clerum, nonam ad confessores et quin-
qoe alias de Lapsis, nempe iO, ii, 12, 13, 14, qufie
Terbis Cypriani modo cilatis accurate respondent,
epi&lolas 81, 37, 36, 8, 7, 6, inter tredecim ilias
Dumerat qus Romam miss«e fuerunt. Contra Tille-
montius quatnor epistolas ex illis tredecim qum
Homam roissce sunt, periisse contendit; ac episto-
^u S, 7, 6, 36, seritts scriptas esse putat, nempe
hoc anno 230 exeunte. Quamvis molesta sit homi-

^ nibus eruditis epistolarum Cypriani jactura, cogar
tamen eorum desiderium augere. Assenlior enim
Tillemontio de epistolis 8, 7, 6, 36; at de octoge-
sima prima et tricesima septima nec ipsi nec Pear-
sonio assentiri possum, eas hoc tempore scriptas et
Romam missas fuisse. Itaque ex epistolis tredecim.
Romam missis , septem tantum mihi videnlur
superesse.

111 ud i® notatum velim, in testimonio Cypriani
qood modo retulimus, undecim tantum epistolas
designari, quamvis tredecim missse dicantur. Nam
cum unam ad martyres post tormenta, et quinque
alias de lapsis scriptas nominatim commemoret,
necesse est ut septem ali(e his verbis comprehen-
dantur : « Nec clero consilium, nec confessoribus

Q exhortatio, nec extorribus qnando oportnit objur-
gatio, nec universffi fraternitati ad deprecandam
Dei misericordiam allocutio et persuasio nostra
defuit. » 2^ Ex his patet cozgecturarum operam et
oleum eos perdere qui tredecim illas litteras sibi
videntur inter Cyprianicas deprehendisse. Ubinam
enim septem epistolas reperient quae his Cypriani
verbis respondeant? ubi illse litterse quas se ad
presbyteros et diaconos « frequenter » scripsisse
testatur in epist. 37, ut martyrum et confessorum
cnram illis commendaret? Una tantum exstat ante
tricesimam septimam. nempe quinta. Nullam pror-
sus habemus extorribus scriptam objurgandi causa,
nuUam « universse fraternitati ad deprecandam Dei
misericordiam. > Sed heec expressiora et planiora

C fient ex his quse de epistolis 8, 7, 6, 36, dicenda
sunt : nam de tricesima septima in capite sequenti
agemus, de octogesima prima cum ad persecntio-
nem Galli et Yolusiani venerimus.

Dubium esse non potest quin hae quatuor epistol®
scriptfie fuerint, ut observat Tillemontius, cum spes
appropinquantis pacis Cyprianum recreasset. In
septima hortatur confessores ut magis ac magis pro-
ficiant in Domino ; « ut cum pro sua misericordia
pacem fecerit, quam se facturum repromittit^ »
novi et pene mutati ad Ecclesiam revertantur. In
octava audivisse se narrat in visione divinitus oblata :
« Dic illi securus sit, 98 ^"^^ P^^ venlura est ; sed
quod interim morula est, supersunt adhuc aliqui

|v qui probentur. » In sexta autem et tricesima sexta
hac una re reditum suum interpellari testatur, qnod
metuat ne auctor sit rumpendee pacis. Sed Pear-
sonius, ut se hac difficultate exsolvat, comminisci-
tur : « Proconsulem, circa hoc tempus, martyrum
sanguine satialum, Carthaginem reliquisse, et ab
hoc illius discessu persecutionem multo mitius in
dies per magistratus Carthagine exercitam fuisse;
nam post hsec tempora ut de proconsule, ita de
tormentis aut vexatione in carcere nullam mentio->
nem fieri. » Sed notandnm 1<* in epistolis quas
Romam missas fuisse constat, qnasque Pearsonius
post illas quatuor coUocat, nullum omnino pacis
appropinquantis exstare vestigium. « Acies adhuc
geritur, » inquit Cyprianus in epist. 14, « et agon

VITA S. CYPmANI.

quotidie celebraiar. » In epist. 25, ad Moysen ei j^ autem Pearsonii opinione samma ordinis pertnrba-

alios confessores B.omanos, quam Pearsonius mense
aogustx) ineunte scriptam putat, sic iegitnr in edi-
tione Oxoniensi : « Contingit hic per tormenta
martyria celebrari. » In Epistola Luciani ad Cele-
rinum, qufle scripta est post mensem maium, ac
sestate jam incepta, perspici potest quid martjres
ante paucos dies passi fuissent « cum fame et siti,
sed et ignis vapore » crnciarentur. Ac generatim
in omnibns illis epistolis quse de lapsis loqnuntur,
nulla pacis mentio non modo jam concessse, ut
videtur Pearsonio, sed ne appropinquantis quidem.
Lapsorum causam in reditum suum integram servari
jubet Cyprianus, ac necesse esse statuit ot Ecclesia
pacem accipiat a Oomino antequam lapsis pacem

tio indocta est in epistolas Cypriani. In epistola 7,
editionis Ozoniensis, quse est 36 apud Pameiium,
metuit Cyprianus ne, si redeat, a auctor sit rum-
pendffi pacis; » in epistola autem i\ edit. Oxon.,
quse est 8 Pam., tormenta confessoribns recens in-
flicta memorari existimat Pearsonius. In epistolis
43 et 14 Oxon., quae sunt 7 et 6 Pam., martyres jam
e carcere solutos esse perspicitur. At in epist. i5
Oxon., i\ Pam., adhuc inclusi carcere tenentur.

X. — Ordo epistolarum Cypriani ante decimam quin-
tam ad B.omanos scriptam ; ac primo de quinia et
nona. — Eeferenda ad aliud tempus tricesima
septima,

Eliminatis illis epistolis ex loco non suo, jam

concedat. At nusquam indicat se de persecntionis B solutior erit et explicatior cseterarnm ordo, tum

fine divinitus cognovisse, quamvis ea res maxima
apposita fuisset ad placandos lapsornm animos, qui
se in longum tempns differri moleste ferebant. 2^* Ex
epistola 8 perspicitur persecutionem diu sffiviisse :
(c Quod si duo unanimes tantum possunt, inquit,
quid si unanimitas apud omnes esset? Quod si, se-
condum pacem QQ quam nobis Dominus dedit,
universis fratribus conveniret, jampridem de divina
misericordia impetrassemus quod petimus nec tan-
diu in hoc salntis et fidei nostree periculo fluctuare-
mns. » Non potuit ergo hfiec epistola scribi mense
aprili anni 250. In eadem epistola hsec leguntur :
« Denique ad minimum famulum suum et in de-

illarum quse Romam missas fuerunt, tum quas pos-
tea Cyprianus ingravescente lapsorum tumultu,
tum quas, spe pacis divino monitu ostensa, scripsit
hoc anno 250 exeunte. Prima omnium in secessu
scriptarum existimatur ea qnae apud Pamelium et
in editione Oxoniensi quintum locum sortitur. Re-
spondet enim his 100 ^^i^bis epist. 45 : « Nec
clero consilium defuit. » Pauperum curam clero
commendat, ac petit « nihil illis desit, cum summa
omnis quae redacta est, illic sit apod clericos distri-
buta propter ejusmodi casns, ut haberent plures
unde ad necessitates et pressuras singulorum ope-
rari possint. » Hortatur etiam, et invidiee decli-

lictis licet plurimum constitutum, et dignatione ejus p nandae causa, non glomeratim nec per multitu

• !• « •11 ^ _•_»_ _. _ l.__»*l_J_ VU 1« • 1 • « ff _ *___A.__ ^

indignum, tamen ille pro sua circa nos bonitate
niandare dignatus est : Dic illi, inquit, securus sit,
quia pax ventnra est : sed quod interim morula est,
supersunt adhuc aiiqui qui probentur. » Si haec scrip-
sit Cyprianus mense aprili anno 250, cur adhuc an-
num in secessu latuit ob persecutionem? cur in epi-
stola 33, quam anno 250 exeunte scriptam esse con-
stat, Aurelium ait suspicatum esse « pacem dum
dedicat lectionem? » 3^ Epistola 9 inscripta est pres-
byteris et diaconiSf eamque S. Augustinus (lib. iv de
Bapt., c. 2), ad clerum scriptam fuisse testatur. Eam
tamen Pearsonius respondere putat his Cypriani
verbis : « Nec universse fraternitati ad deprecandam
Dei misericordiam allocutio et persuasio uostra

dinem simul junctam confessores » visantur, ac
« presbyteri quoque qui illic apud confessores
offerunt, singnli cum singuUs diaconis per vices
alternent. » Equidem facile dederim ex epistolis
quas Romam Cyprianus misit purgandi sui causa,
nullam hodie exstare quse huic quintee pneponenda
sit. Sed, quod Pearsonius et Fellus preetendunt
primam omnium ac stalim atque secessit Cypria-
nus, scriptam fuisse, id mihi persuadere non pos-
sum. Nam, cum Cyprianus, ut jam observavi,
sigillatim non designet tredecim iUas omnes litte-
ras, cumque populi Carthaginensis casus, qui « ad
prima verba minantis inimici » fidem ejuraverat,
maximum dolorem Cypriano attulisset, vix dubium

defuit. » Deinde vero epistola universx fratemitati ]) est quin clerum suum in tanta rerum difficuitate

scripta fuit ante tormenta, ut patet ex epist. i5;
at jam tormenta inflicta confessoribus fuisse testa-
tur Cyprianus in eadem epist. 2. Idem dicendum
de epist. 7, in qna Cyprianus confessores pluribus
hortatur ut confessionis gloriam laudabili vita
tueantur, eorumque vitia non pauca reprehendit
in his quod nonnulli extorres in patriam injussi
redussent. Inde ansam arripit Pearsonius ut probet
Cyprianum de hac epistola 7 loqui cum objurga-
tionem extorribus non defuisse dicit. At si hanc
epistolam commemorasset Cypriahus in litteris ad
clerum Romanum, non illam ex uno aut altero
veii>o, quod veluti transiens dixit, sed ex totius
epistol«e consiUo et proposito designasset. Ex hac

consiliis suis firmaverit, eique aliquas litteras ante
hanc quintam scripserit; aut saltem litteris, quas
hijgus molestise acceptae nuntio primum scripsil,
aliqua tanti doloris significatio inesse debuit.
Qnare non crediderim hanc epistolam omniom
primam foisse scriptam; sed non dubium quin
scripta sit cum « circa cleri incolumitatem omnia
integra » essent, cum aUqna adhuc humanitas
confessoribus exhiberetur, ac proinde antequam
pars cleri Ecclesiam occultis molitionibns pertur-
baret aut edictis Decu pareret, imo ante tormenta
confessoribus mense apriU inflicta, ante torridio-
ris carceris tenebras quee in Epistola Luciani ad
Celerinum memorantur. Scriptse etiam sunt ante

VITA S. CYPRIANI.

eQmdem iDensem tres alLe litters» <x in quibus nec j^ sent et Cypriano nanti'andi. Multo ergo verisiniiliiis

coDfessoribus exhortatio , nec exlorribus quando
opdrtuit objurgatio , nec uniyersae fraternitati ad
deprecandam Dei misericordiam allocutio et per-
saasio defuit. » Judical Cjprianus scriptas fuisse
ante tormenta , sed eas ad nos non penrenisse
osleodimus.

Tormenta confessoribus inflicta esse mense aprili
obserrant eruditi viri. Mappalicus in quflBstione
martyr occubuit die Aprilis 17, ut martyrologia
testantur, cum pridie acerrimos cruciatus pertu-
lissel, inter quos dicebat proconsuli : « Videbis cras
agooere. » Scripsit itaqne Cyprianus hoc mense, ut
Terisimile est, exeonte epist. 9 ad martyreset con-
fessores, in qua eorum laudes plena manu eztollit,

est elucubratamfuisse hanc epist. 36 cum persecutio
in dies demitigaretur, necdum tamen confessores e
carcere soluti essent.

XI. •— Quinque S. Cypriani litterse de lapsis. — Faci-
nus presbyterorum qui communionem lapsis dede-
rant, non dissimulavit, — Non suspensionem sed
excommunicationem ilUs minatur.

Plurimum solatii percipiebat Cyprianus ex marty-
rum triumphis ; sed hanc isetitiam eontaminaverunt
nefariee nonnullorum presbyterorum molitiones
qui, cum ei ab initio episcopatns semper obstitis-
sent, absenti gravissimas moiestias exhibuerunt.
Actffi ab illis tragOBdiee materiam dedit antiqua et
laudabilis consuetudo, quam ad perniciem multo-
eosqne hortatur ut u istnm beatissimnm martyrem g rum convertere conati sunt. Mos erat in Ecclesia

et alios participes ejusdem congressionis, et comites
intide stabiles, in dolore patientes, in qusestione
Tictores » sectentur. Non dubium quin heec ipsa sit
epistola quam scripsisse se ait Cyprianus in epist.
i$, « poslquam tormenta venerunt. »

Xon muUo post, id est mense maio, Fearsonius
et Tiilemontias post Baronium et Lombertum scrip-
tam ezistimant eptst. 37, in qua Cyprianus presby-
terisetdiaconis pauperum curam commendat, \ Ql
et etiam atqiie etiam hortatur « ut corporibus etiam
omnium qoi, etsi torti non sunt in carcere, tamen
glorioso exita mortis excedunt, impertiatur et
vigilantia et cura propensior, et dies eorum quibus
excedont » adnotentur , « ut commemorationes

ut lapsis qui libellos a martyribus ifnpeti*assent ,
aliquid de poenis canonicis episcoponim judicio
remitteretur. Exagitat hoc institutum TerluUianus
sub finem libri de Pudiatia, quod olim cathoiicus
in libro ad Marlyres laudaverat. Cjusmodi autem
libellos non quilibet confessores dabant, sed ii qui
capite damnati erant, ant saltem aliquos cruciatus
perpessi fuerant. Hinc Celerinus in Epist. ad iMcia'
num rogat « nt quicunque \ 02 pi^ior » ex con-
fessoribus « coronalus fuerit, Numerise et Candidie
peccatom remittat. » Quamobrem cum Decii perse-
cutionis initia cruciatibus carerent, nulli daban-
tur libelli, nemo ez lapsis subterfugiendse poeni-
tentiee ansam habebat, frigebant cupidi novarum

eonim inter raemorias martyrum celebrare » C rerum presbyteri : at, postquam, tormenta mense

posset. Diligenter observanda sunt quse sequuntur :
« Quaraquam TertuIIus, inquit, fidelissimus et
devotissimus frater noster , pro csetera sollicitu-
dine et cnra sua quam fratribus in omni obsequio
operationis impertit, qui nec illic circa corporum
coram deest, scripserit et scribat ac significet mihi
dies quibus in carcere beati fratres nostri ad im-
mortalitatem glorios«e mortis exitu transeunt, et
celebrantor hic a nobis oblationes et sacrificia ob
commemorationes eorum, quie cito vobiscum Do-
mino protegente celebrabimus. » Eqoidem , etsi
tot hominum emditorum auctoritate plurimum mo*

aprili inflicta sunt, et nonnuUi ez confessoribus
martyrio coronati, tum Ubelli prodiere, sed tamen
debito honore et episcopi dignitati et legibus eccle-
siasticis servato. Nam martyres ad Cyprianum lit-
teras direxerunt, et petieruut « tunc desideria sua
ezaminari , et pacem dari quaudo ipsa aute mater
Ecclesia pacem de misericordia Domini prior sump-
serit, » et Cyprianum « diviaa protectio » redu-
cem ad ecclesiam suam fecerit (epist. iO). Prse-
terea paocis dabantur Ubelli, utperspicitur ex epist.
23. Mappalicus martyr matri tantum, quse lapsa
fuerat domesUca pietate commotus dederat; nuili
prorsus Saturninus post tormenta adhuc in carcere

Teor, non tamen video cnr mense maio , id est in

maximo persecutionis incendio , haec Cyprianum Tk consUtutus ; sed paulo post servari modus ac delec-

s^niMiw ▼oiint Aiim insA fiito cAmmAinAPfiUnnp« tus desUt : « Nam Luciauus el ipse unus de con*

scripsisse velint, cum ipse dto commemoraUones
martymm ciim clero suo celebratorum se nuntiet.
iam ergo refrigescens persecutio spem iili maturi
reditos afferebat; et qnce causie Tillemontium
moTerunt ut epistolas 6, 7, 8, 3i rejiceret in fi-
nem anni 250, eedem movere debuerunt ut de
triGesima septima idem judicium ferret. Preeterea
meDse maio martyres horrendis cruciatibus tor-
quebantur; sed cam epistola 36 scriberetur, non
jam per vnlnera martyrii coronam acquirebant, sed,
li qui in coelum evolarent, id moriendo in carcere
siae tormentis asseqnebantur. At mense Maio non
morientiom in carcere sine tormentis, sed vitam
iater cniciatas profundenUum annotandi dies fuis*

ipse

fessoribus fide quidem calidus et virtute robustas, »
ul ait ibidem Cyprianus, u sed nunus Dominica
lecUone fundatus qusedam conatus est, imperiti
jampridem se vulgi auotorem consUtuens, ut
manu ejus scripti libelli gregaUm multis nomine
PauU darentur. » Atque heec faciebat « non tantum
Paulo adhuc in carcere posito, sed et post ejus
excessum, dicens hoc sibi ab UIo mandatum. Au-
relii quoque, adoIescenUs tormentaperpessi, nomine
libelU multi daU sunt ejusdem Luciani manu
scripti, quod litteras ille non nosset. » Videtur idera
Lucianus auctor fuisse libellorura quos in hanc
sentenUam scriptos fuisse audierat Cyprianus

lod

VltA S. CYPhlANl.

i64

(epist. li) : « Gommunicet ille cum suis. » Non- ^^ et audiebat et loquebatur ea quibus » CTpiianum

c( Dominus monere et instituere » dignabatur. In
Epistola ad Plebem declarat nosse se plebis suee
quietem pariter et timorem ; nec dubitatquin lapsi
in satisfactione Dei el deprecatione vigilarenty nisi
illos quidam de presbyteris gratificantes decepis-
sent. Hortatur nt ipsi singulos regant, et consiiio
ac moderatione sua secundum divina prsecepta
lapsorom animos temperent. Totam rem in reditom
suum integram servari jubet, « ut, cum ad vos per
Dei misericordiam, inquit , veuerimus, convocati
coepiscopi plures secundom Domini disciplinam et
confessonim prssentiam et vestram quoque sen-
tentiam, beatorum martjrum litteras et desideria
examinare possimus. »

nullos alios notat Cyprianus « qui personas acci-
pientes in beneficiis » martjram aut gratificaban-
tur, aut « illicitse negotiationis nundinas » aucupa-
bantur.

Non ignorabat Cyprianus quinque presbjteros
« fomenta quibusdam confessoribus etbortamenta »
tribuere, « ne concordarent cum episcopo, ne ec-
clesiasticam disciplinam cum fide et quiete juxta
prsecepta Dominica continerent (epist. 40). » Sed
tamen, cum tota res ad ipsios reditum integra ser-
varetur, oeque in hac libellorum licentia, lapsis
quidquam ante Ecclesise pacem et episcopi judi-
cium promitteretur, dissimulabat et patientiam te-
nebat, quasi verecundum silentium proOceret ad
quietem (epist. iO). Sed quinque presbyteri necQ Ex his EpistolaB ad Clerum , « diu patientiam

Evangelii, nec loci sui memores, nec futurum Do-
mini judicium, nec pratpositum sibi episcopum cogi-
tantes, novum et sub antecessoribus Cypriani inau-
ditum facinus ediderunt. Lapsis pacem et Eucharis-
tiam dederant « ante actam poenitentiam, ante exo-
mologesin gravissimi atque extremi delicti factam,
ante manum ab episcopo et clero in poenitentiam
impositam. » Tum vero Cyprianus intellexit dissi-
mulandum non esse in re tanti momenti, ne ad
pericuium plebis pariter et suum tacitnrnitas nimia
procederet. Quare, ut mali progressus supprimeret,
tres epistolas de eodem oleo etopera scripsit, animi
103 ^^ doloris plenas : unam ad martyres et
confessores, aliam ad presbyteros et diaconos, ter-

mpam tenui, » perspici potest tres iilas epistolas
ante junium mensem scriptas non fuisse. Sed mi-
nus belle Tillemontius existimat Cyprianum non
solum libellorum licentiam , sed etiam Eucharistifle
profanatae facinus diu patienter tulisse. Fucum fece-
runt doctissimo viro hsec Cypriani verba in epist. 55
(pag. 85) : « Unum iilud in quo non mea nec homi-
num, sed Dei causa est, de eorum facinore non puto
esse reticendum quod a primo statim persecutionis
die, cum recentia delinquentium facinora ferverent,
et sacrificiis nefandis non tantum diaboli altaria^
sed adhuc manus ipsee lapsorum atque ora fumarent,
communicare cum lapsis et poenitentiae agendee
intercedere uon destiterunt. Ex his concludit

tiam ad plebem. Hee Utteree sunt apud Pamelium C Tillemontius ab ipso illo 104 ^^ ^^^ erupit

undecima, decima, duodecima : in unaquaque duse
aliee commemorantur.

Martyres «cdmonet « ut a quibus tam devote et
fortiter servatur fides Domini, ab iisdem lex quo-
que et disciplina Domini reservetur. » Mirari se
demoustrat quod non, ut olim fieri solebat, a pres-
byteris et diaconis regantur et erudiantur , sed
potius a quibusdam presbyteris jura omnia perver-
tentibus piee eorum voluntates interpellentur. Hor-
tatur ergo ut ipsi presbyteros doceant quse ex pres-
byteris eos audire oportuerat : praescribit ut, in
dandis libellis antecessorum suorum vestigia se-
quentes , sollicite et caute petentium desideria

persecutio , non defuisse qui lapsis Eucharistiam
darent.

Nimium restricte Cyprianum doctissimus scriptor
interpretatur. lUius verba nihil aliud sonant nisi
presbyteros cum lapsis adhuc recenti eorum scelere
communicasse. Revera, si consideretur tempus
illis temporibus in poenitentia solitum impendi,
dicere potuit Cyprianus sine absurda exaggeratione
presbyteros cum lapsis « a primo statim persecu-
tionis die » communicasse. Prseterea, cum lapsi
non eodem omnes tempore deliquerint, sed alii
citius, alii serius, fieri potuit ut muIU perpaucis
diebus post admissum scelus communionem ab

ponderent, inspiciant et actum et opera et merita |v improbis presbyteris acciperent. Sic interpretandi

singulorum, ipsorum quoque delictorum geoera et
qualitates cogitent ; denique quos ipsi vident, quos
norunt, quorum poenitentiam satisfactioni proxi-
mam conspiciunt , designent nominatim libello, et
sic ad episcopum fidei ac discipUnse congruentes lit-
teras dirigant.

In Epistola ad Clerum adhuc vehementius indig-
natur in presbyteros qui sanctum Domini corpus
profanare ausi fuerant. Declarat, « si ultra in iis-
dem perseveraverint , » usurum se ea admonitione
qua illnm oti Dominus jubebat, ut interim pro-
hibeantur offerre. Nam preter nocturi)as visiones,
per dies quoque implebatur « Spiritu sancto pue-
rorum innocens setas, qae in extasi videbat oculis

Cypriani necessitatem aifert tota renim gestarum
series et junctura. Nam presbyteri ansam turbandi
rapuere ex libellis martyrum, qui post tormenta
dari cceperunt ; et Cyprianus in epist. 15, ut mar-
ijTum libellos post infiicta tormenta , ita etiam
post ipsos libellos audaciam eorum commemorat
« quircum lapsis communicarejam cceperant. » Unde
etiam patet recens omnino fuisse facinus presby-
terorum. Ideioii testatur in epist. i2, Ad Plebem :
« Audio tamen, inquit, quosdam de presbyteris...
jam com lapsis communicare coepisse. » Sed, quod
rem caosamque maxime continet, declarat Cypria-
nus in Epistola ad Clerum presbyterorum facinus
ex eo genere esse quod ferri et dissimulari non

105

VITA S. CYPRlANl.

106

possit : demonstrat se diu patientiam tenuisse;^ His litteris non respondit clenis; sed paulo post

sed, cum quidam pleb» tranquillitatem turbare
eoneDtnr ac totum sibi vindicent, tacere ultra non
oportere; dissimnlasse se semper et pertulisse con-
tamelias episcopatos, sed nunc dissimulandi locum
non esse « qoando decipitur fralernitas a quibns-
dam qui, dum sine ratione restituendce salutis plau-
sibiles esse cupiunt, magis iapsis obsunt. »

TiDemoniius merito Lombertum refellit, qui haec
verba ejusdem EpistolaB ad Clerum, « ut interim
prohibeantur offerre, » sic interpretatur quasi vetet
interim Cyprianus ne presbyteri offerant nomina
lapsonim. Contendit Tillemontins snspendi hos
presbyteros, aut saltem suspensionis minas illis in-
tentari, nec eos tamen deponi.Addit idem visum

Cyprianus, ad custodiam gregis semper attentus,
cum videret sibi facultatem redeundi nondum esse,
et Jam lestatem coepisse, quod tempus infirmita-
tibus assiduis et gravibus infestatur, et lapsis et
audientibus providendum existimavit. Scripsit ita-
que epist. i3 ad Clerum, in qua edicit ut lapsis
libellos martjrum habentibus, si periculose cegro-
taverint, apnd presbyterum quemcunque prse-
sentem, vel si presbyter repertus non fuerit, et
urgere exitus coBperit, apud diaconum quoque exo-
mologesin delicti sui facere liceat, modo taraen
martyrnm prserogativa apud Deum adjuvari pos-
sint. Cffiteris qui non acceperant libellos, sed mites
et hnmiles poenitentiam agebant, futurum promittit

fuisse Baronio, et ante eom Pamelio, cojus observa- B ut illis quoque divino remedio consulatur. Simili-

tio in editiones Priorii et Felli translata. Sed, qood
pace tot hominum doctissimorum dixerim, Cypria-
nus his Terbis, « ut interim prohibeantur offerre, »
non suspensionem, sed excommunicationem desig-
nat, neque hanc poenam in prsesens tempus infligit,
sed tantum minatur. Addit autem : « Acturi et
apud nos et apnd confessores ipsos et apud plebem
nniversam causam snam cum Domino permitlente
in sinum matris Ecclesise recolligi coeperimus :
hec, inqnam, addit, qnia tunc deliberatus erat, non
utrom essent deponendi necne hi presbyteri, ut
placet Tillemontio, sed utrum eis esset reddenda
necne commonio, et qua conditione, qua poeniten-

ter praescribit ut audientibus divinam gratiam im-
plorantibus misencordia Doniini non denegetor.
Simili decreto lapsis consuluit in hac persecutione
Bionysius Alexandrinus. Ipse enim testatur in Epi-
stola ad Fabium Antiochenum se prsecepisse « ut
morituris, si peterent, et maxime si antea sup-
pliciter postulassent, venia indolgeretur, quo bonse
spei pleni ex hac vita migrarent » (Euseb. lib. vi,
cap. 44). Discrimen ponit Dionysius inter eos qui
poenitentiam urgente periculo petebant, et eos qui
ante morbum petierant. Quamvis autem in hoc
delectu habendo non tam videatur accuratus esse
quam Cyprianus, qui nominatim requirit ut qui

tis lege reddenda. Cyprianum aliter interpretari p libellos a martyribus acceperant, eorum auxilio

non possnm cum lego epist. 28, in qua gratulatur
presbyleris suis diaconis, quod cum Gaio Diddensi
ejosqne diacono 105 <I°^ communionem laosis
dederant, commnnicare noloissent. Renovat in ea-
dem epistola decretnm suum, ut a communione
soa arceatur quicunque ausns fuerit communicare
com lapsis. Sic etiam in epist. 52 (pag. 67), severi-
tatem a se aliquando in lapsos adhibitam exponens,
decrevisse se narrat ut, « si quis ante consilinm
nostrom . » inquit, « et ante sententiam de omnium
consilio statntam, lapsis temere communicare vo-
laiftset, ipse a communione abstineretur. » Porro
abstinere a communione non idem est ac sospen-
derp, prssertim apud Cyprianum, qui hac voce

et praerogativa apud Dominum a^juvari possint,
eamdem tamen utriusque sententiam esse credi-
derim ; nec dubito qpiin Dionysins pacem non con-
cessisset, si qui poenitentiam audacter \ 06 <^6trec-
tassent, id quod in Africa commissum a plurihus
videmus.

Cum respondisset clerus huic epistolse (questus
enim fnerat Cyprianus quod tot suis litteris nihil
responderet, ac simul consuluisset de quibusdam
immoderatis et communicationem accipiendam fes-
tinanter urgentibus, scribit Cyprianus epistolam
i4, in qua conflrmal quod proximis litteris statae-
rat de lapsis periculose eegrotantibus; vehementer
autem refellit et castigat importonos illos pacis

excommanicationem designat, velut cum ait absten- ]) efflagitatores : « Qui, si nimium properant, inquit,

tum a se esse Felicissimum in epist. 48; Jovioum
et Maximum ob nefanda sacrificia in conrilio
al>stentos, epist. 55; Novatianum per totum orbem
a sacerdotibus Dei abstentum, epist. 67. His ergo
verbis, € ut interim prohibeantur offerre, » non
solam sacerdotalis, sed etiam laica oblalio et com-
munio anferenda denuntiatur. Illud etiam ex his
qnae diximus perspicitur, hanc poenam non slatim
a Cypriaoo arrogatam fuisse, sed minas tantum-
modo, ot difOcillimis temporibus ac summa pru-
dentia egentibus, intentatas fuisse. Atque id etiam
confirmat cum eximia Cypriani in Uicendis presby-
terorum nominibus lenitas, tum ab eo apposita
eonditio, « si ultra in iisdem perseveraverint. »

Patrol. IY,

habent in soa potestate quod postulant, tempore
ipso sibi plusqnam postulant largiente. Acies adhuc
geritur et agon quotidie celebratur. Si commissi
vere et firmiter poenitet et fidei calor praevalet, qni
differri non potest, potest coronari. » Videtur hac
oratione Cyprianus lapsis concedere ut seipsos
offerant judicibus; neque enim, si eos voluisset
exspectare, dum dies illis diceretor, in eorom
potestate esse quod postulant, dixisset. Erat sane
vetitum ne quis se ultm offerret, idque declaravit
Cyprianus coram Paterno proconsule ; sed ejusmodi
leges variis circumstantiis interdnm cedunt. MuUos
cnim videmus, velut apud Justinum in minore Apo-
logia, et apud Eusebium lib. viii, nltro judicem

407

VITA S. CYPRIANI.

106

adortos esse, el ad confe^Monem iavocatos yeoisse : ^ Sanare debaerant exulceratas mentes litterffi Cy-

in quibus si non vituperatur haec libertas, roullo
minus in lapsis semper vituperanda, quos par erat
illatum nomini Christiano dedecus reparare, ac
Christum ibi confiteri ubi turpiter negavemnt. Lau-
des Ecclesise Romanee i^ena manu Cyprianus in
coelum tollit, epist. 57, quod prodeunte ad con&-
tendum Cornelio, accurrit properanter et venerit
quisqnis audivit, nec singuli miiites, sed tota simul
castra ad pugnam prodierint, omnisque Ccclesia
Romana confessa sit, ac lapsi plurimi gloriosa con-
fessione restituti.

XII. — De Epistola XV S. Cypriani et pluribus aliis
paulo post novo iumultu exorto scriptis.

priani, in quibus justa^ severitatem lenitas tempe-
rabat; sed Lucianus, incitantibus nefariis presbj-
teris, novum facinus edidit. Scripsit Cypriano om-
nium confesaorum nomiae « universis eos pacem
dedisse, et hanc formam per Cyprianum aliis epi-
scopis innotescere velle. n Quod autem addebat,
c< de quibus ratio constiterit quid post commissum
egerint, » id ad invidiam Cjpriano conflandam
spectabat, ut ipse observat epist. 23. Videtur etiam
liberior queedam admonitio contineri his verbis :
« Optamus te cum sanctis martynbus pacem ha-
bere. » Ex hac Luciani epistola, quse est 17 apud
Pamelium, ortse seditiones, et in provincia Cypriani

« per aliquot civitates in prsepositos impetus per
Tot rebus ad Ecclesi«e pacificationem foriiter g multitudinem factus, et pacem ooinfestim sibi re-

prudenterque gesUs, scripsit Cyprianus epist. 15
ad clerum Romanum, pnrgandi sui causa; nec
aptius quidquam esse judicavit ad iniquas suspicio-
nes repellendas, quam ut Romam mitteret quinque
de lapsis litteras cum octo aliis pariler in secessu
scriptis, ex quibus duas tantum superesse observa-
vimus, nempe quintam ad clenim et nonam ad
confessores. Mirifice autem elucet Cypriani charitas
0t animi moderatio in ad Romanos epist. 15 : nulla
enim iuest animi offensi significatio, nullse querelae;
sed cur secesserit, quid egerit in secessu, breviter
exponit; et pro summo suo unitatis studio declarat
se in iis quse lapsis poeniteptibus concessit, staudum
putaase et cum Romani cleri sententia, ne actus

preesentari coegerunt, territis et subactis prsepo-
sitis » inHrmioribus. In ipsa ecclesia Carthaginensi
quidam turbulenti per hanc epistolam, veluti qui-
busdam facibus accensi, plus exarsere epist. 23.
Scripsit ea de re Cyprianus ad clernm suum episto-
lam 17, in qua docet standum esse prioribus litte-
ris suis; et quia dixerant oonfessores, « de quibus
ratio apud te constiterit quid post commissum
egerint, » inde concludit voluisse confessores ut
lapsorum causse examinarentur, ac perinique facere
qui tempus ad eam rem exspectare nolebant. Re-
vera cenfessores, etsi rem ultra legem et modum
perducebant, quia tamen Cyprianns ezcommunica-
tionem minatus fuerat ai quis se inconsulto lapsis

^ , ^ — ^^ ^ —

noster, inquit, « qui adunatus esse et consentire ^ communionem daret, non ausi sunt pelere ut ante

circa omnia debet, » in aliquo discreparet.

Quinque litterse quas Cyprianus inter motus a
lapsis ezcitatos scripserat non solum Romanis, sed
etiam ad plnrimos episcopos missse fuerunt; jamque
107 i'^' rescripserant Cypriano « se quoque in
eodeni consilio secundum catholicam fldem stare, »
cnm Cyprianus Caldonio episcopo respondit. Con-
suluerat eum Caldonius de nonnullis « qui, postea-
quam sacriticaverunt, iterato tenti, extorres sunt
facii ; » inter quos eral mulier nomine Bona, quee
cum tracta esset a marito ad sacrilicandum, vel
'potius noii ipsa sacrificasset, sed qui manus reluc-
^ntis tenebant; quibus ipsa dicebat : « Non feci,

Ecclesiffi pacem, ante Cypriani judicium pax daretur.
Rinc Lucianus in Epistola ad Cekrinum petit ut plures
RomanffiEcclesiaeiapsi, qoi ipsi fuerahtcommendati,
ita pacem habeant, « cum Dominus coeperit ipsi Ec-
clesise pacem dare, et exposita \ 06 causa apud epi-
scopum. » Misitetiam Cyprianus ad clerum suum epi-
stolam Caldonii, et quam ipse Caldonio rescripserai.
In his rerum angnstiis peropportune supervene-
runt litterffi cleri Romani, tum etiam confessorumy
non iliae quidem ad Cyprianum (nondum enim
accurate de iilius rebus cognoverant), sed primffi
ad clerum Carthaginensemf alterffi ad Carthaginenses
confessores, Scriptffi fuerunt anteqiiam epistola 13

yos fecistis, > ipsa etiam facta est eztorris. His t^ Cypriani Romam fuisset perlata. Neutra ad nos

pftcem petentibus, quamvis non dubitaret Caldo-
pius quin pi;ius delictum abluissent, nihil tamen
Ktatuere voiuit nisi Cypriani accederet auctoritas.
I^audat Cyprianus illius prudentiam, ac respondet
ejusmodi homines, « cum abluerint omne delictum,
at maculam pristinam, assistente sibi Domino,
potiore virtute deleverint, jacere ultra sub diabolo
quasi prostraios non debere. » Mittit Caldonio
« librum cum epistolis numero quinque. » Hunc
JLibrum Fellus interprelatur ipsum fasciralum quin-
que litterarum; Rigaltius et Baluzius inteUigunt
librumdeXopsts,* sed is nondum erat compositus.
Epislola Caldonii et rosponsio Cypriani decimum no-
nuui et vicesimum locum teoent in ordiue Famelii.

pervenit, sed ez Cypriani epistola 23 discimus in
illis « Evangelii plenum vigorem et disciplinam
robustam legis Dominicffi » viguisse, ac iaboranti
Cypriano et contra iuvidiffi impetum totis fidei
viribus resistenti plurimum prffisidii attulisse.
Easdem litteras commemorat clerus Romaaus in
epist. 31, dum ait se in superioribus litteris sea-
tentiam suam « dilucida ezpositione » protuUsse
adversus Libeliaticos, necnoa etiam contra eos qui
sacrificaverant fidem suam consensumque mon-
strasse. Si juri suo et honori debito attentas
fuisset Cyprianus, Iffisissent eom ejusmodi Utters
ad clerum et confessores eo prffitermisso scriptas.
Sed quidquid Ecclesiffi proderat, gratuni ei Qoa

VITA S. CYPRIAT^I.

potuit non acddere ; ac statim^ ut in maximo be-
oefieio, gratias egit elero Romano et confessoribus.
Ac clerum quidero certiorem facit per epist. 23,
tum de pristinis Luciani factis, tum de novissimis
motibus ab eo excitatis. Confessoribus autem per
epist. 25 gratnlatur tum ob confessionis gloriam,
tom etiam ob ezimium disciplinse defendendae stu-
dium. Hffi litterse 23 et 25 per Saturum et Optatum
perlatae fuerunt, quorum primum Cjprianus lecto-
rem, alterum hypodiaconum fecerat ad boc munus
litterarum perferendarum. Cum enim oporteret
illam per elericos scribere, sciret autem plurimos ex
suis absentes esse, paucos vero qui erant Carthagine,
Tix ad ministerium quotidiani operis sufGcere, ne-
cesse habuit novos aiiquos constituere qui mittert>n-
tnr. Sex alias litteras per eosdem clericos misit ad
clemm Romanum, nempe epistolas 17, 18, 19et20,
de quibus jam locuti sumus, ac prseterea litteras
Gelerini ad Lucianum, et Luciani responsionem,
apad Pamel. 2i et 22, de quibuspauca dicemus.

Xlll. — De Epistola Celerini ad Lucianum etResponso

Luciani.

Celerinus Carthaginensis, cum Romse versare-
tor, ibique in carcerem pro Christo conjectus
eximia constantise exempla edidisset, plurimum
doloris traxit ex lapso duarum mulierum, Numeriae
etCandidae, quae sacrificaverant. Harum una nempe,
ot verisimile est, Numeria, ipsius soror erat, seqiie
ait pro illius factis in hac die Isetitise Paschae, flen-
lem die ac nocte in cilicio etcinerelacrjmabundam
exegisse et dies exigere usque in hodiernum. Aliam
prsetereamalieremcommemorat, Etecusam nomine,
qoffi non sacrificaverat, sed tamen ascenderat
osque ad Tria Fata, et inde descenderat ; donaenim
nomeraverat ne sacrificaret. Harom « jam causa
aodita, prseceperunt 109 ^^ praepositi tantisper
sic esse donec episcopus constitnatur. » Rogat
ergoLactanum Celerinus ut caeteris confessoribus
referat et ab eis petat « ut qui prior coronatus
fuerit, istis sororibos tale peccatum remittant. »
Atqoe id petit non suo tantum nomine, sed etiam
lesaginta qninque confessorum, ad quos Cartha-
gioe Romam venientes istae mulieres « in portum
descenderunt et in urbem levaverunt, eisque mi-
nistraverunt et in oranibus foverunt. » Sperabal
Celerinas « secundum earum pcenitentiam et opera »
quae penes confessores fecerant, v Christum eis,
oiaKyribus petentibus, indulturum. » Liquet hanc
epistolam dtebas paschalibus scriptam esse, ex his
Tert)i5 quse Baluxins ex antiquis codicibus eruit,
I Ib hac die Istitise Paschae. » Existimant eruditi
^ Celerinum scripsisse aliis etiam confessoribus ;
sed videtnr probabilius voluisse enm ut hanc epi-
stolam Lucianus aliis confessoribus iegeret, ac sibi
comrounem esse cum illis existimaret. Nou enim
aftQd designant haec Celerini verba : « Nam hoc
seire debes me et dominis meis fratribus tuis
Kripsiase litteras , qoas peto pro illis sic legere
digaeris. »

j^ Necesse non erat Lucianum precibus fatigare,
qui nullum in hoc geuere modum tenebat. Itaque
sic respondet Celerino, ut lapsis mulieribus nihil
eximium concedere videatur, sed profuso in uni-
versos lapsos beneficio eas comprehendere. Narrat
enim nniversos confessores « ex compacto univer-
sis pacem » dimisisse, ac Paulum martyrem, dum
adhuc in corpore esset, sibi dixisse : « Luciane,
coram Christo tibi dico, ut si quis post arcessitio-
nem meam abs te pacem petierit, da in nomine
meo. » Hinc pacem non iis tantum mulieribus
concedit quas Celerinus commendaverat, (c sed et
quas scias, inquit, ad animum nostrum pervenire, »
id est, quainim cura aliqua tangimur. Simili utilur
loqtiendi ratione Trajanus iu epist. 28, ad Plinium :

B « Pertinet ad animum meum, inquit, quali itinere
in provinciam pervenias. » Saeviebat autem nunc
et cum maxime, persecutio. Narrat euim Lucianus
se cum aliis confessoribus ab octo diebus iterato
reclusum esse, ac sperare martyrum qui jam coro-
nati fuerant, socium brevi cum aliis futurum. Haec
epistoia in Annalibus Cyprianicis scripta dicitur
« mense maio jam affecto, » sed prorsus mendose.
Nam in ea Lucianus diserte declarat universos
confessores universis lapsis pacem dedisse, quod
tamen facinus non tentarunt, nisi post scriptam
Cypriani epist. 15, ad Bomanos, ut ipse Cyprianus
testatur in epist. 23.
In his Celerini et Luciani litteris commemoratur

p Saturninus confessor, quem nonnulli eumdem esse
voluntcum Saturnino Carthaginensi, quem Cjpria-
nu3 testatur epist. 23, post tormentaadhucin carcere
positum nullos libellos dedisse, cuique una cum
Aurelio inscripta erat epistola Romanonim confes-
sonim. At profecto duo distinguendi sunt Satur-
nini, Romanus et Carthaginensis. Nam Saturninus
cujus nomine Lucianum Celerinus salutat, jam ibi
in « poena ungularuro fortiter confessus » fiierat ;
id autem de Carthaginensi 1 10 Saturnino iutelligi
non potest. Nam, cum haec scribcret Celerinus in die
laetitiae Paschae, nondum Carlhagine infiicta f<terant
tormenta, vel saltem nondum hujus rei fama,
nedum ipse Saturninus post tormenta in carcerem
reduclus Romam pervenire potuerat. Uioc Celeri-

J) nus ignorabat an Carthaginensium confessorum
aliqui jam passi aut coronati fuissent. Deinde vero
inter molestias Cypriano exhibitas a Luciano, su-
pervenerunt litterae confessorum Roroanorum
Saturnino et Aurelio insciiptae : Lucianus eodem
tempore, id est paulo post epistolam decimam
quintam Cjpriani , et concessam licenter lapsis
universis pacem, respondet Celerino et Saturninum
salutat. Necesse est ergo duos Saturninos distin-
guere. Ac Carthaginensem quidem jam coronatum
fuisse crediderim, cum litterae confessorum Roma-
norom ipsi ct Aurelio inscriptae venerunt. Quod
enim ait Cjprianus eum post tormenta adhuc in
carcere constitutum nullos libelios dedisse, videtur
indicare eum non alilcr e carcere, qiiam martyrio

VlTA S. CYPRIANI.

solutum fuisse. Similiter ait : « Paulo, ciyas exces- ^ paulo post hanc vicesimam quariam scripta est,

lestetur nuper sibi sctipsisse quosdam « de lapsis
humiles et mites, ettrementes et metuentes Deum,
et qui in Ecclesia semper gloriose et granditer
operati sunt, » seque illis gratulatum esse ac Do-
minum dignatum esse « ostendere quid ejusmodi
et tales servi de ejus benignitate mereantur; » liben-
ter crediderim hanc lapsorum epistolam et Cypriani
responsionem simul ad clerum Carthaginem mis-
sas esse cum epist. 24. Non eadem exstitit in om-
nibas lapsis animi moderatio. Quidam enim ad
Cyprianum scripserunt « pacem non dandam sibi
postulantes, sed quasi jam datam sibi yindieantes
(epist. 29), » et, quod Cypriani indignationem ma-
xime commovit,sic scribebant ut « Ecclesifle nomine

sum commemorat , adhuc in careere posito y
Lucianum nomine illius libellos manu sua scriptos
dedisse » Certe nondum soluti erant coafessores
e carcere cum scriberet Cyprianas hanc episto-
lam 23. Corruptum in epistola Celerini insignem
locum conabor emendare. Sic legitur in editis :
« Peto tamen, charissime, a Domino, ut, si ante
cruore illo sancto laveris, si prius passus fueris
pro nomine Domini nostri Jesu Christi, quam lit-
terffi meae te in hoc mundo apprehendant, vel nunc
si apprehenderint, mihi ad haec rescribas. » Desu-
darunt editores in his verbis , nec quidquam
explicare potuerunt. At in codice ms. olim Baluzii,
nunc bibliothecfie Regise, sic legitur : « Peto tamen.

charissime, a Domino, ut ante cruore iilo sancto B litteras facerent. » Scripsit ad eos Cyprianus epist.

laveris pro nomine Domini nostri Jesu Christi,
quam et litterse meae in hoc mundo apprehendant;
vel uunc si apprehenderint, mihi ad hsec rescri-
bas. » Prseclara sane et digna marlyre sententia I
Confirmat hanc lectionem codex Gratianopolitanus,
qui habet : « Peto tamen, charissime, a Domino, ut
a me cruore illo, etc. »

XIV. — Scritit S. Cyprianus ad clerum de ordina-
tione Saturi et Optati. — Variae lapsorum ad
sanctum Cyprianum litterx. — Clerus removet a
communione sua Gaium Diddensem, — Quo tem-
pore litterx XXIII et XXIX scriptae, — De cleri
Eomani et confessorum littens.

Postquam Saturum et Optatum clericos consti-

27, ut eorum temeritatem reprimeret.

Circa idem tempus certiorem illum fecit clerus
Carthaginensis se ex concilio episcoporum qui ade-
rant, cum Gaio Diddensi, ejusque diacono commo-
nicandum non censuisse, quia communicaverant
cum lapsis eoramque oblationes obtnlerant, et ab
episcopis semel alque ilerura moniti perstiterant.
Laudat Cyprianus cleri sui consiantiam, jubet ut
epistolam quam ad eos scribebat (est autem vice-
sima octava) episcopis legant, ac si quis de presby-
teris aut diaconibus suis, vel etiam de perogrinis
communicare cum lapsis audeat, a communione
6ua arceatur. Cum autem consultus etiam a clero
fuisset de Philomeno et Fortunato hypodiaconis et

tuit Cyprianus, eosque Romam cum litteris misit, ^ Favorino acolytho, qui, cum medio tempore dis-

scribit ad clerum suum epistolam 24, in qua ratio-
nem reddit cur novos clericos, inconsulto clero,
creasset ; quanquam ne id quidem , inconsulto
clero, factum esse demonstrat ; siquidem illos
« jampridem, inquit^ communi consilio clero pro-
ximos feceramus, quando aut Saturo die Paschs
semel atque iterum lectionem dediraus, aut modo
cum presbyteris doctoribus lectores diligenter
probaremus; Optatum inter lectores doctorem
audientium constituimus, examinantes Hl an
congruerent illis omnia qu8e esse debent in his qui
ad cleruni parabantur. » Sequentibus sfleculis non
clero solum proximi, sed etiam addicti erant et

cessissent, nuper redierant, tempus hujus rei diju-
dicandse nondum esse existimavit, eo quod multi
adhuc de clero abessent, ac singulorum tractanda
esset et limanda penitus ratio non tantum cum
collegis, sed et cum plebe ipsa universa. Itaque
statuit ut « interim se a divisione mensurna tantum
contineant, non qnasi a ministerio ecclesiastico
privati esse videantur, sed ut integris omnibus ad
nostram, inquit, preesentiam diilerantur. » Tum
Cyprianus his de rebus Romam scribit epist. 20,
per Fortunatum hypodiaconum, simulque H2
mitiit et lapsorum epistoiam et responsum suum,
et quas postea ad clerum rescripserat.

adscripti qui semel et iterum legerant. Hinc Au- 1\ Sic autem inter se nexee sunt tres illfie htter»,

gustinus, epist. 63, conscientiam Severi implorat
« utrum homo qui in ecclesia mese, inquit, dispen-
sationi credita jam legere coeperat, et non semel,
sed iterum et terlio, non fuisse lector possit aut
debeat judicari. » Decretum in concilio Milevitano
an. 402, ut quicumque in ecclesia vel semel legerit,
ab alia ecclesia non teueatur.

Fatetur se nescire Tillemontius quas litteras
designet Cyprianus initio hujus epist. 24, ubi sic
loquitur : « Ne quid conscientiam vestram lateret,
fratres charissinii, quid mihi scriptum sit quidque
ego rescripserim, utriusque epistolse vobis exem-
plum misi, et credo vobis id quod rescripsi non
displiccre. » Sed, cum Cyprianus in epist. 27, quee

nempe i5, 23, 29, quas Romam misit Cyprianus,
ut pene continenter scriptse videantur. Non dubium
est quin epist. 23 per Saturum et Optatum missa
sit, antequam clerus Romanus respondisset epist.
i5, siquidem utique clerus Romanus eodem exem-
plo respondit. Quinetiam postrema, qus per For-
tunatum missa est, ante scripta vidotur quam
Cyprianus iitteras Romanorum accepissel. Naro
procul dubio pro summa sua humanitale gratias
illis egisset quod sibi in molestissimis rebus tanto
solatio exstitissent. Deinde vero, quemadmodum
Cyprianus per Saturum et Optatum scribens dice-
bat : « Post factas ad vos litteras... aliud accessit,
quod nec ipsum latere vos debuit ; » sic etiam iii

iid

VITA S. CYPRIANI.

114

epistola per Fortunaturamissa dixit : u Posteaquam ^ ras fraudem callidi hominis latere non potuisse-

ad vos litteras feci, quas misi per Saturum lecto-
rem et Optatum hypodiaconum, fratres nostri de
quoramdam prospecta temeritate, qui poenitentiam
agere et Deo satisfacere detrectant, litteras ad me
fecerunt. » Quamohrem, cum sese proxime conse-
calae sint ejusmodi litterse , immerito postremas
rejicit Pearsonius in mensem octohrem; neque
eDim tam sero collocandse sunt, ut quae anteaccep-
tam epistolse Julio ineunte scriptae responsum
missse fuerint. Alque ipsa etiam cleri Romani
respoDsio nimis sero collocari videtur mense sep-
iembri. Multa enim concurrehant cur cito Romani
responderent : perturhatio ecclesise Carthagineusis
celerem medicinam postulahat; detrahenda erat

u Nam, cum antehac, inquiunt, quihus ex ipsius
nequitise cohorte venisset vexillarius Privati Putu-
rus et fraudulenter litteras a nohis elicere curaret,
nec quid esset latuit, nec litteras quas volehat
accepit. » Scripserat ergo Cyprianus aliquam de hoc
Privato epistolam, de quo nihil prorsus exstat in
trihus litteris quas commemoravimus ; sed hsec
epistola cum multis aliis intercidit. Non dnhium est
quin hse Romanorum epistolse magno usui Cjpriano
fuerint in his rerum difOcultatihus; atque haec
forte cansa exstitit cur in epistolis quas reliquo
hi^us anni tempore scriptas recensehimus, non
iidem curarum aculei Cyprianum pungere videan-
tur, compressis videlicet ad tempus seditiosis et

Crpriano molestia, quam illiRomanorum sileutiuml^ nefaria consilia tacite intcndentihus, quse anno

etiDiqus suspiciones attulerant. Prohahilius ergo
est ipso mense Augusto venisse prasclarissimas
ilias cleri Romani et confessorum litteras, qua3
SQDtapud Pam. 21 et24, ac tum epist. 15, quam
Crprianus purgandi sui causa scripserat, tum etiam
illi qaam postea per Saturum et Optatum misit
eiimiam responsionem continent. Novatianus^
nt perspicitur ex epist. 52 Cypriani (p. 67), scripsit
hanc epist. 31 quacum clerus Romanus simul ad
C?prianum misit litteras Ecclesiae Romanae nomine
in Sicilia scriptas.

Tantum solatii ex his cleri Romani et confesso-
rnm litteris percepit Cyprianus, easque omnihus

sequenti ineunte perficere conati sunt.

XV. — Persecutio recrudescU; ptix futura S. Cy-
priano revelatur, — Res interim ab eo gestse et
scriptw anno 250 exeunte recensentur,

Circa mensem octohrem scriptam conjicio epist.
37, in qua Cjprianus preshyleros et diaconos idem
admonet quod jam saepe illos admonueral ut con-
fessorihus in carcere constitutis omnis diligentia
prseheatur, et dies quihus in carcere excedunt,
annotentur. Laudat diligentiam TertuIIi preshyteri
cum in confessorihus omni humanitatis offlcio
juvandis, tum in diehus quihus carcere transeunt,
ihi significandis. Hanc epistotam, minus commode

adeo atiles fore judicavit, ut Saturo, qui eas vide- p in maximo persecutionis ardore a Tillemontio et

torRoma retulisse, mandaverit ut singulis deside-
raotibos descrihendi potestatem faceret. Illas etiam
ad clerum saum misit cum iis quas Romam ipse
scripserat, simul prfficipiens (per epist. 52) ut et
sua scripta et illorum rescripta fratrihus innotes-
cant : sed et, si qui de peregrinis episcopi vel
presbyteri vel diacones praesentes fuerint vel super-
TeQerint, haec omnia audiant, et si exempla epi-
slolarum traascrihere et ad suos perferre voluerint
facullatem transcriptionis accipiant. Discimus ex
epi^t. 52 Cypriani has cleri Romani littcras per
tolum raundum missas fuisse. et in notitiam eccle-
siis omnihus et universis fratrihus perlatas fuisse.
Hioc declarat in epist. 40, H3 4"® scripta est

aliis collocatam, referre malui ad illud tempus
quo, refrigescente persecutione, et confessorihus
magis iu carcere quam inter tormenta morienti-
hus, sperahat Cyprianus se cito sacrificia, Domino
protegente, cum clero suo celehraturum.

Srripta non multo post videtur epist. 8, cum in
yisione divinilus ohlata Cyprianus audisset : « Dic
illi securus sit, quia pax ventura est. Sed quod
interim morula est, supersunt adhuc aliqui qui
prohentur. » Persecutioadhucgregem populahatur,
ut statim addit Cyprianus, et cum interdum mitior
interdum asperior fuisset, videtur suh ipsum finem
ut ohservat Tillemontius, violenter recruduisse.
Quod enim ait Cyprianus tormenta venisse dum

inilio an. 251 , semel placuisse » tam nohis, inquit, D 11 4 confessores non tenent disciplinam, non

quamconfessorihusetclericisurhicis, item universis
episcopis vel in nostra provincia vel trans mare
constitutis, ut nihil innovetur circa lapsorum cau-
sam, nisi omnes in uoum convenerimus, etc. »
NoD muito post clerus Romanus in eamdem sen-
tentiam respoudit litteris Cypriani, qnee scriptee
qoidem, nt jam diximus, antequam Saturus redi-
is»et, sed tamen postquam ille Roma profectus
fuerat, in hanc urhem a Fortunato suhdiacono
pt?rlat«, necessitatem clero Romano attulerunt
iterura scriheadi. Hsec epistola apud Pam. est 30. Suh
fiQem epistols gratias agunt Cypriano quod suo
more de iis quae ad Privatum Lamhesitauum spec-
Unt nunliaverit. Declarant etiam aute illius litte-

videtur res mense aprili aut maio gestas in memo-
riam revocare, sed prsesentem rerum slatum descri-
here, idque ex ejus verhis satis perspicitur.
u Quas autem plagas, inquit, quse vuluera non
meremur, quando nec confessores, qui exemplo
cseteris ad honos mores esse dehuerant, teneant
disciplinam? Itaque^ dum quosdam insolenter
extollit confessionis suse timida et inverecunda
jactatio, tormenta venerunt. Hsc patimur delicto et
merito nostro. » Videtur ad hoc tempus referendum
quod narrat Cyprianusin epist. 40, de quinque pri-
morihus Carthaginis « qui edicto nuper magistrati-
hus fuerant copulati, ut fidem (Christianorum) suh-
rucrent. » Nou euim hic visionem refert, ut non*-

VITA S. GYPRIANI.

416

nulli existirnarunt, sed rem omnibus cognitam et^vulnerum, an yerecundiam JDorum et exioaiam

lestatam ; nec difficile creditu est quinque urbis
primores magistratui in edicto aliquo adversns
Cbristianos aut promulgando aut exsequendo ad-
junctos fuisse. Quod autem addit Cyprianus, « Ea-
demnunc ratio, eadem rursus eversio per quinque
presbyteros Felicissimo copuiatus ad ruinam salutis
inducitur, » id profecto non facinus presbyterorum
visione aliqua prflesignificatum fuisse indicat, sed
potius idem Ecclesise ab illis periculum creari,
quod ei antea a magistratibus et qiiinque urbis
primoribus exstiterat. Violentam fuisse persecutionis
conclusionem illud etiam argumento est, quod, cum
clerus Cartbaginensisinteger hactenus et purus inter
tanta malorum contagia fuisset, nonnullorum rui

bumilitatem. Celerinus quoque gravissiinos cru-
cialus pertulerat, ac ipsum Decium» cujus sub ocu-
lis torquebalur, virtutem suam laudare et admirari
coegerat. Domestica illum exempla hortabantur ;
nam avia ejus Celerioa, patruus et avunculus Lau-
rentinus et Egnatius martyrii coronaro reportave-
rant. Egregium illud par adolescentium Cjprianus
non altius evexit, quam ad lectoris munus, sed
presbyterii bonorem, jam tum illis designavit, « ut
et sportulis iisdem cum presbyteris » honorarentur,
« et divisiones mensurnas «equatis quantitatibus »
partirentnr.

Celerinus, Roma in Africam adveniens, cum se
ad Cyprianum contulisset, demonstravit ei quaiiti

nas Cyprianus in litteris hoc anno exeunte scnptis, B illum facerent, quantumque diligerent Romani

nempe 6 et 35 deploret. Eos autem qui lapsi sunt
ex presbyterio fuisse, non inferiorum clericorum,
numero inde conjici potest, quod Cyprianus pres-
byterum Numidicum, qiiem Carthagioensium pres-
byterorum numero ascripsit, mirabiliter servatum
fuisse dicat in epist. 35, ut « cum clero (Cartha-
ginensi) Dominus adjungeret et desolatam per
lapsum guorumdam presbyterorum copiam glorio-
sis sacerdotibus adornaret. » At idem non dicit
de Aurelio et Celerino gloriosis confessoribus, quos
circa idem tempus lectores ordinavit. « Presbyter
ille Numidicus hortatu tuo copiosum martyrum
numerum lapidibus et flammis necatum ante se

confessores. Hanc causam habuit Cyprianus scri-
bendae ad illos epist. \ 6, in qua quidem sic descri-
bit quatuor anni tempestates, quas iu carcere con*
fessores traduxerant, ut non dubium sit quin hsec
epistola hoc anno 250 exacto aut saltem exeunte
scripta sit. Postquam morula quam prsedixerat
Cyprianus, effluxit, initium aliquod pacis degusta-
vit ecclesia Carthaginensis, ac confessores e carcere
soluti sunt. Horum maxima pais confessionis glo-
riam optimis moribus tuebatur; sel nonnulli
tantae laudi dedecores fueruut, quibus Cyprianus
ebrietatem el lasciviam, arrogantiam, contentio-
nem et promiscuacummulieribus cubilia exprobrat

miserat, uxorem lateri suo adbserentem concrema- /^ in epist. 7. Idem etiam tangit iu epistola 6, quam

tam simul cum csteris Isetus aspexerat. Ipse se-
miustulatus, a filia sollicite inquirente inventus, et
extractus et refocillatus, remanserat invitus. » Hunc
Cyprianus'[ad episcopatum promovere statuerat
cum Carthaginem rediisset ; sed interim admonitus
et instructus dignatione divina, eum presbyterorum
CarthaginensLum numero adscripsit, ac hujus Ise-
titise nuntium ad presbyteros et diaconos et plebem
rescripsit (Epist. 35).

Circa idem tempus doo eximii confessores a
Cypriano et episcopis qui aderant ordinati sunt
lectores, Aurelius et Celerinus, prior quidem Au-
relius, ac paucis post diebus Celerinus, quem
Cyprianus Aurelio adjungere voluerat, sed is hono

circa idem tempus, cum adhuc invitus in secessu
teneretur, ad presbyteros et diaconos scripsit, ut
eis pauperum et maxime confessorum curam con-
mendaret. Quamvis enim confessores dimissi fuis-
sent, nondum tamen plena et iirma pax illoxerat.
Quamobrem Cyprianus, etsi Carthaginem mente et
animoferebatur, tum ut suos reviseret, tum ut
res Ecclesise componeret; tamen obsequi coactus
est sapienti presbyteri Tei*tulli consilio, qui auctor
ei fuerat ne in eum locum ubi toiies postulatus
fuerat, tam cito prodiret. Nondum extorres re-
deundi licentiam impetraveront, et cum nonnullos
tranquillior rerum status invitasset ut injussi redi-
rent, vehementer eos reprehendit Cyprianus iu

rem constanter recusavit , ac tandem visione D eadem epist. 7. Quin etiam paulo aute feslum

t^ 1:11 %a I** ■

noctu oblata coactus est H5 cedere. De his ordi-
nationibus Cyprianus presbyteros et diaconos ac
plebem universam certiores facit perepist. 35 et
34. Heec autem contigere inter prima pacis affal-
gentis gaudia, ut patet ex his Cypriani vorbis de
Aurelio in epist. 35 : « Dominico legit interim
nobis, id est, auspicatus est pacem dum dedicat
lectionem. » Erat Aiirelius illnstris adolescens, in
annis adhnc novellus, sed in virtutis ac fidei laude
provectus : bis (^onfessus fuerat, 'ei coram ma-
gistratibus, qui eum exsilio damnarunt, et c oram
proconsule, cujus jussu acerrime cruciatus est. Du-
bilat Cyprianus utrum in eo plus prcedicet gloriara

Pascba; adhuc orabat pacem plenis.simam prius
matri, tum filiis ejus » — (Epist. i i).

XVi. — Vicarios pro se mittit Cypriatius,— Minae

Felicissimi.

Dum Cyprianusinsecessu moratur, neaucloresset

H6 rumpendae pacis, qui consulere omnibus de-

bebat; interim scribit ad presbyteros et diaconos

suos ep. 36, iu qua ait se ad eos venturum quando

scripserint, « rebus compositis, ipsum venire debere,

aut si ante dignatus fuerit Dominus ostendere. »>

Dcinde hortatur ut « viduarum e* infirmorum et

omnium pauperum curam diligenter » habeant,

« sed et peregrinis, si qui indigentes fuerint, sump-

tus » suggerant « de quantitate mea propria, in-

*17

VITA S.

quit, qoam apad Rogatianum compresbylerum nos-
stram dimisi : (paee quantitas ne furte jam universa
erogata sit, misi eidem per Naricum acolythum
aliam portionem, ut largius et promptius circa la-
borantes fiat operatio. » Observat Tillemontius vi-
deri BX his verbis Oyprianum, cnm Carthagine dis-
eederet, pecunise suramam apud Bogalianum reli-
^sse. In qoo quidem plurimis se difficoltatibns
ifflplicari fatetur. Nam primo Rogatianus ante se-
cessam Cjpriani confessns est, sic enim ezistimat
Tir eruditus. Deinde vero, etiamsi prius discessis-
set CyprianuSy cum Rogatianus tamdiii in carcere
jacuerit, non videtur pecunise summa in tuto apnd
eam fuisse. Denique, cum heec epist. 36 anno
250 exeunte aut25l ineunte scripta sit, cur dubi-
tat Cvprianns an pecunia quam tanto ante dederat,
QQiversa erogata fuerit ? His incommodis permotus
TOlemontius, pro his verbis, « apud Rogatianum
dimisi, » legendum conjicit, « ad Rogatianum
misi, » sed necesse non videtur immutare contex-
tum; neqoe enim hsec verba necessario demon-
strant Cjprianum Carthagine discedentem Roga-
tiano pecuniam commisisse, sed signiflcare possunt
S. Martjrero, cum ad enm in secessu latentem
propria ipsius quantitas mitti soleret, noluisse,
at hfiBc pecunise summa de more ad se perferretur,
eamqne apud Rogatianum reliquisse. Porro, cum
parum temporis efQuxisset ex quo Rogatianns ac
cieteri confessores e carcere exierant, non imme-
rito dubitabat Cyprianns an universa hsec pecunia
esseterogata.

Prster Rogatianum, duos episcopos Caldonium
et Herculanam ac presbyterum Numidicum pro se
Ticarios miserat Cyprianus, ut expungerent u neces-
silates fratrum sumptibus, si qui eliam vellent suas
artes exercere, additamento quantum satis esset,
desideria eorum juvarent; simul etiam et setates
eorum et conditiones et merita » discemerent, ut
omnes optime nosset Cjprianus, « et dignos quos-
que et humiles et mites ad ecciesiasticse admini-
slraUonis officia » promoveret. Sed, com episcopi
ilU et presbyteri mandata Cjpriani facesserent,
soperveitit Feliciflsimos, vir projecta temeritate et
summa audacia, ac intercessit « ne quis possit ex-
puogi, neve e« qofie » desideraverat Gyprianus,
« possent diligenti examinatione discerni ; commi-
natus eliam fratribus qui primi ezpungi accesse-
riat, potentatu improbo et terrore violento, quod
secom in morte non communicarent. » Postea pro-
ripuit se « cum plurimis dncem se factionis
et seditionis principem temerario furore con-
lestans. » Certior factus his de rebus Cypria-
QDs a Caldonio et Herculano episcopis 117 ^^
Rogatiano ac Nomidico presbyteris, scripsit ad
eos epistolam tricesimam octavam, in qoa Felicis-
simom excommunicat, tum ob nefarium schisma,
tum qnod « ad fraudes ejus et rapinas, quas, inquit,
dilucida veritate cognovimus, adulterii etiam cri-
men accedit, quod fratres nostri, graves viri, depre-
hendisse se nuntiaverunt, et probaturos sese asse-

CYPRIANI. H8

A veraverunt. » Augendo autism, qui se Felicissimo
sociaverat, idem minatur Cyprianus si ultra cum
eo perseveraverit. Non facile explicator qnid sibi
vellet Felicissimus cum « potentato hnprolio et
terrore violento » minarelur secom in morte non
communicaturos qui Cypriano obtomperassent. Pro
eo quod Baluzius posuit « in morle, » vetenim co-
dicnm anctoritate nixns, habent aliee editiones « in
monte, » sed sive legatur a in monte, » sive « in
morte, » an intentata ab ejosmodi homine excom^
munieatio violentum terrorem incutere potuit? non-
ne tunc potius terruisset si minatus esset sese Ca-
tholicos coactnrum ut seeum communicarenttan
hominibus episcopo suo affixis et Felicissimum
detestantibus grave innommodum videri potuit,

B communione hominis nequissimi carere? Equidem,
quantum in re perobscura coi^icere possum, sus-
picor Felicissimum nonexcommunicationemsolum,
sed etiam mortem ipsam minatum esse^ ita ut se-
oum in morte, qoam intentabat, noD> commnnica-
turos diceret qui Cypriano obtemperassent. Cum
Cornelius territus ftiisse videretur « mints parrici-
dalibus » Felicissimi, declarat Cyprianns iu epist,
55, sua nihil interesse « ant a quo aut quando peri-
matur, mortis et sanguinis premium de Domino
recepturus. » Quod si in Gornelium et Gyprianum
parricidales minsB Felicissimi proruperunt, quis
miretur plebeculam ejusmodi minis ab eo ezter-
ritam fuisse ?

p Cypriano diiigenter parnerunt episcopi et presby-
teri quorom vicaria opera absens utebatur, et Feli-
cissimum ejusque praecipuos sectatores excommu-
nicarunt, ut patet ex epistola inter Cyprianicas 39,
quffi tamen non tam videtur esse epistola quam li-
bellas excommunicationis pnblice propositns.

XY1I. — Schima Felidssimi anno 254 inetmte, — No-
vatus unus ex quinque schimaticis preshffieris.
— De epistola XI Cypriani.

Non est operse pretium refellere quee de Felicis-
simi sacerdotio minus belle opinatus est Baronios.
Hunc enim laicum fnisse cum schisma conflavit,
testis est locuples Cyprianus, qni Novatum illi
diaconatum iisdem machinationibus quibus et No-
vatiano episcopatum, conciliasse declaiat : « Ipse
Dest, inquit epist. 44, qui Felicissimum satellitem
suum diaconum, nec permittente me, nec sciente,
sua factione et ambitione constituit... Qui istic
adversus Ccciesiam diaconum fecerat, illic episco-
pum constituit. » Porro hsec ordinatio fieri non po-
tuit nisi post apertum schisma ; nec ulla prorsus
ratione eam Pearsonius ante schisma collocat, cum
Cyprianus, ut observat Tillemontius, hoc facinus
non recenseat inter scelera Felicissimi (in epist.
38). Ipse etiam Novatus, 118 ^^^ ^^^ ^^^^ ^^"^
incendii, suam tamen neqnitiam initio schismatis
obscure ferebat, nec sese cum Felicissimo palam
et aperte conjongebat. Quod si id ausus fuisset,
eamdem subiisset ezcommunicationem ac alii Fe-
licissimi seetatores. Nec citius anno 251 ineunte,

119

VITA S. CYPRIANL

420

nec serias collocari potest hoc schisma. Nam, ut ^ probabiliter in eumdem numerum veninnt Donatus

demonstrat Tillemontius adversus Pearsonium qui
illud refert ad annum 258, nullum prorsus exstat
schismatis vestigium in epistolis anno 250 scriptis ;
nec hujus rei nuntium ullum Cjprianus acceperat
cum scriberet epistolam 36, quee schismaticis
erumpendi occasionem dedit. Neque etiam serius ah
Ecclesia defecit Felicissimus ; nam quinque pre-
sbyteri, qui circa Pascha sese nudarunt, jam illius
partes aliquandiu occulte foverant.

Statuerat Cypriauus Pascha hujus anni 251 in
ecclesia sua celebrare : pungebat enim illum « ex-
silium jam biennii, et a Yultibus atque oculis (suo-
rum) lugubris separatio, dolor jugis et gemitus qui
cum sohim continua lamentatione discruciabat,

et Gordius, de quibus agitur in epist. 6, ac forte
etiam quinto loco Gaius Diddensis, quem Cyprianus
a communione sua reraovet per epist. 28. Quatuor
presbjteri, Donatus et Fortunatus, Novatus et
Gordius, scripserant ad Cypnanam paulo ante
schisma Felicissimi : qua de re scripserint non
indicat Cyprianus, sed declarat se iliis rescribere
solum non potuisse, quando a primordio episco-
patus statuerat nihil sine consilio cieri et sine
cousensu plebis sua privatim sententia gerere
(Epist. 6).

Postquam de quinque presbyterorum scelere di-
dicit Cyprianus, scripsit universsB plebi epist. 40, in
qua schismaticorom nequitiam nativis coloribus de-

lacrymee diebus ac noctibus profluentes, quod B scribit, unitatem Ecclesi» demonstrat, et stantes et

sacerdoti necdum complexibus (suorum) inbflerere »
contingeret (epist. U). Sed huic dolori, quem spes
maturi reditus leniebat, cumulus accessit quinque
presbyterorum perfidia, qui in apertum schisma,
quod dudum improbis animis parturiebant, tandem
ante Pascha hujus anni eruperunt, et Cyprianum
minis et insidiis suis eo redegerunt ut redire ante
Pascha non anderet, ne ipso adveniente u tumultus
ilhc major oriretur, et cum paci et tranquillitati
episcopus providere in omnibus debeat, ipse mate-
riam seditioui dedisse et persecutionem denuo exa-
cerbasse videretur » (Ibid.).
Quinque illi presbyteri, cum jam antea conjuras-

lapsos hortatur, istos quidem ut comparatam in
perseculione laudem tueantur, hos vero ut <c in
secunda hac tentatione spei et paci suee fideliter »
consulant; tandem deciarat persecutionis novissi-
mam hanc esse et extremam tentationem, c qus et
ipsa cito, inquit, Domino protegente transibit, ut
repraBsentcr vobis post Paschse diem cum collegis
meis. » Observat Tillemontius scripsisse etiam ea
de re Cypriannm ad clerum, sed epistolam ad nos
non perveuisse. Commemorat enim Cyprianus in
epist. 42 litteras ad clerum et ad plebem de Feli-
cissimo ac de ejus presbyterio a se scriptas, qus
et ordinationem et rationem rei gestee ioquebantur.

sent contra episcopatum Cypriani, confessores non- p XVUI. - Redit Cyprianus persecutione sopUa, et cum

nullos a debita episcopo reverentia avocassent et
in vitia impegissent prorsus inhonesta, palam « se
ad lapsorum ^erniciem venenata sua deceptione
verterunt, eosque a medela vulneris sui » avoca-
runt, et « intermissis precibus et orationibus, qui-
bus Dominas longa et continua satisfactione pla-
candus, ad exitiosam temeritatem mendacio captio-
sse pacis » invitarunt. His etiam Cyprianus Feli-
cissimi schisma, ut occultis auctoribus, attribuit.
Quamvis tot mala ab ejusmodi hominibns orta
essenl, non optabat tamen Cyprianus ut se ultro
ejicerent, sed sententiam, quam illius indulgentia
eifugerant, de se ipsi tulerunt, et « de Dei providen-
tia, » hoc nec volente nec optante Cypriano, immo

collegis deUberat de causa lnpsorum; sed ante
concilium scribit librum de Lapsis,

Pax divinitus promissa cum Ecclesiae Africanse
tandem aliquando affulsisset, prodiit post Pascha
Cyprianus e secessu, in quo annum jam et quatuor
circiter menses latebat. Persecutionem sopitam tunc
fuisse ait in epist. 52, omnino sedatam fuisse non
dicit. Revera, quandiu vixit Decius, ejus crudelitas
semper metuenda fuit Christiauis. Hinc Cornelius
papa, mense Junio electus, scdebat intrepidus,
teste Cypriano, epist. 52 (p. 69), « Romse in sacer-
dotali calhedra, eo tempore cum tyrannus infestus
sacerdotibus Dei fanda atque infanda comminare-
tur. » Non videtur ergo hanc pacem alia res conci-

et ignoscente et tacente, « poenas quas meruerant J) liasse, quam injectus Decio metus a Lucio Prisco, qui

rependerunt » [Ibid,). Miror sane Novatum in An-
nalibus Cyprianicis ex numero quinque presbytero-
rum eximi, cum Cyprianus de eo in epist. 49 sic
loquatur : « Idem est Novatus qui apud nos primum
discordiee et schisroatis incendium seminavit, qui
quosdam istic ex fratiibus ab episcopo scgregavit,
qui in ipsa persecutioue ad evertendas fratrum
mentes alia qusedam persecutio nostris fuit. Ipse
est qui Felicissimum satellitem suum diaconum,
nec permittenle me nec sciente, sua factione et
ambitione constituit, etc. » Erat etiam ex eodem
numero, H 9 nt testatur Cypriauus in epist. 55,
Fortunatus, quem schismatici pseudoepiscopum
Carthaginensem postea crearunt. Duo alii non im-

cum Macedonise prceesset, imperium occupaverat in
hac provincia, et vires suas cum Gothis adversus
Decium conjunxerat. Redeunti Cypriano leetissimum
spectaculum fuit, et plurimos confessores, in quibus
et feminse et virgines et pueri enitebant, et cseteram
stantium multitudinem, quibus nihii tanti fuerat ut
imperatoris edictipareren1,in ecclesia congregatos
intueri . Sed eum soliicitudine distringebant lapsi, non
illi quidem qui vere et ex animo pcenitentiam am-
plexi fuerant, nam istis mirum in modum gratulatus
fuerat, eique ostenderat Dominus «quidejusmodi et
1 20 ^^^^^ ^^^^ ^^ ^jus benignitate mereantur; »
sed qui se apostatis et perOdis junxerant, autpeccatum
suum furto quodamab5conderc,aut cognitumpoeni*

i2i

VITA S. CYPRIANI.

tentis legibas subducere tentabant. Paulo post re- ^ appellel , nec in eum quidquam dicat asperius.

ditam Cypriani, mnlta Deus exempla in eos consti-
t4]it qui, cum peccata sacerdotibus coufessi non
fuissent, ad communionem accedere ausi fuerant.
(t MalU qootidie poenitentiam non agentes, nec.delicti
sui conscientiam coniitentes, immundis spiritibus
adimplebantur, multi usque ad insaniam mentis
excordes deroentiffi furore » quatiebantur. Mult»
alue iracundise divinee ostensiones in ejusmodi ho-
mines, ut discimus ez libro de Lapsis, tum vigente
persecutione, tom etiam postCyprianireditum editae
fiieraat; a quibus immunem non fuisse narrat
paeilam quamdam, quam anutrice ad simulacra
dedar.tamy impmdens et insciens hujus rei mater,
sacrificante Cypriano, in ecclesiam intulerat.

Mortuo Decio longe vehementior fuit, ut videre
est in Epistola ad Antonianum, ubi tyrannum iJlum
vocat ejusque crudelitatem depingit, adeo ut quod
una vocula in iibro de Lapsis contentus fuit, eaque
tam leni, id argumento esse debeat Decium adhuc
regnasse.

Non difficilius probatur librum de Lapsis ante
concilium Carthaginense scriptum fuisse. Concilii
decreta nusquam in hoc libro memorantur : Libel-
laticis concessa paz in concilio. At non solum Li-
bellaticis Cjprianus in hoc Ubro, sed eos etiam « qui
de hoc vel cogitaverunt, » hortatur ul non cessent
in u agenda poeuitentia atque in Domini miseri-
cordia deprecanda, ne quod minus esse in qualitate

Promiserat Cjprianus se de lapsorum causa, sta- ^ delicti videtur, in neglecta satisfactione cumuletur. »

tim ac rediisset, cum coUegis suis inita subductaque
ratione judicaturum, ci ut prsepositi cum clero con-
yeoientes, preasente stantium plebe, quibus et ipsis
pro fide et timore suo honor habendus, disponere
omnia consilii communis reiigione » possent (epist.
i4). Non defnit promissis; sed videtur, anteqnam
concilium haberetur, librum de Lapsis scripsisse, ut
lapsomm animos ad concilii decreta, ut par erat,
soscipienda pnepararet. Hunc tamen librum Pear-
sonius post Decii mortem et auctor Observationum
in Bibliothecafn Duptm post conciiium Carthaginense
oompositum ezistimant. Negat utrumque Tillemon-
tios gravissimis de causis. Ac primo quidem hoc

Scriptum esse librum inter prima reddit® pacis
gaudia ez initio patet : « Paz ecce, dilectissimi
fratres, Ecclesise reddita est, et quud difficile uuper
incredulis et pertidis impossibile videbantur, ope
atque ultione divina securitas nostra reparata est... :
exoptatus votis omnium dies venit... Confessores,
prseconio boni nominis claros et virtutis ac fidei
laudibus . gloriosos , Iseitis conspectibus intuemur,
sanctis osculis adhcerenles, desideratos diu inez-
plebili cupiditate complectimur. Adest militum
Christi cohors candida, etc. » Videtur ergo liber
de Lapsis viam stravisse concilio Carlhaginensi,
quod paulo post i*editum Cypriani habitum est.

argnmento uiitor adversus Pearsonium, quod, cum p Mense Maio hujus anni 251 coUocatur a Pearsonio,

Romani confessores eodem mense quo csesns est
Decius, in Ecclesiam redierint, liber iste de Lapsis,
qoi ad eos ante reditum in Ecclesiam simui cum
libro de Unitate Ecclesise missus est, post mortem
Decii rejici non possit. Repngnat enim ut in unum
et eumdem mensem tot insignes eventus conji-
ciantur, csdes Decii, nuntins hujus rei in omnes
proviacias, paz Ecclesiffi, duo libri a Cypriano
scripti et Romam missi, ac confessorum reditus in
Ecdesiam his libris perlectis. Pearsonium moverunt
qas initio libri ieguntur, « Ope atque ultione di-
Tina securitas nostra reparata est. » Ez quibus con-
cladit jam tnm Decium vezatffi religionis Chris-
tianie poenas dedisse. Observat Tiliemontius Decium

idque cum verbis Cypriani quadrat : « Secundum
quod tamen ante fuerat destiuatum, inquit epist.
52 (p. 67), persecutione sopita, cum data esset
facuitas in unum conveniendi, copiosus episcopo-
rum numerus, quos integros et incolumes fides sua
et Domini tutela protezit, in unum convenimus. »
Adfuisse presbyteros et diaconos patet ez epist. 55.
Quod ait Cyprianus in eadem epist. 52 et in epist.
55, episcopos scripsisse ad Cornelium et de lapsis
« participato iuvicem consilio » statutum fuisse,
id prima specie videtur concilium serius habitum
probare ; nam Corneiius mense junio eiectus est,
nec statim litteras accepit ab episcopis Africanis,
qui non ad eum aliquandiu, sed ad ipsius eccle-

Incii Prisci defectione et Gothorum progressibos D siam litteras suas mittebanl, donec legali quos

sic impeditum foisse, ut, jam tum Deus sanguinem
Christianorum manifeste ulcisceretur , et pacem
io Ecclesia saltem Africana constitueret. Yerum
indignum ezistimat Cypriano, ot qui pro impera-
tore quotidie precabatur, in illius calamitate ezsnl-
taret. Qoare hsec verba aut a Cypriano post Decii
mortem addita, aut ad proconsulis supplicium, aut
aiinm quemvis eventum referenda suspicatur. Sed
DOD Tideo cur Cypriani verba de ipso Decio non-
dom iniperio et vita spoliato, sed jam oppugnato
iuterpretari metuamns. Nihil vetabat quominus
Cyprianas, etsi pro imperatore quolidie precabatur,
iliius tamen calamitatem ex 121 uHione divina
repeteret, cum presertim ipsum Decium nou

Romam miserant, certum de dissensione ibi exorta
uuutium referrent. Sed, ut observat Tiiiemontius,
fieri potuit ut ex episcopis qui concilio interfuerant,
multi adhuc Carthagine versarentur cum de legi-
tima Cornelii electione constitit; qui cum ad Cor-
nelium suo et aliorum nomine scripserint, non
immerilo visi sunt conjunctis cum Cornelio consi-
liis statuisse quidquid de lapsis statuerunt. H«c
autem verba ez epist. 55, « concilio frequenter
acto, » sic posl Pearsonium interpretatur Tiliemon-
tins, quasi concilium stepe repetitum fueril, ita ut
quibusdam episcopis Carlhagine abeuntibus, qui<
busdam succedentibus, cootinuatum quodammodo
videri pocset.

iitz

VITA S. CYPRIANI.

124

Pr«icipaa concilii deliberatto in lapsorum causis j^ aliud de episcopis lapsis ejusdem concilii decretum ;

dijudicandis 122 versata est; et cum summa es-
set circumstantiarum Tarietas, omnia singulari pru-
dentia, tanquam aurificis statera, examinata suut.
Alii enim nefando sacrificio, alii solis libellis conta-
minati, vel etiam crimen sola cogitatione suscepe-
rant. Non aequandi erant^ ait Gyprianus epist. 52
(p. 70), « ille qut ad sacrificium nefandum statim
voluntate prosilivit, et qui reluctatus et cong^essns
diu ad hoe funestum opus necessitate perrenit;
ille qui et se et omnes suos prodidit, et qui ipse
pro cunctis ad discrimen accedens, uiorem et libe-
ros et domum totam periculi sui perfunctione pro-
texit; ille qui inqnilinos vel amicos suos ad faci-
nus compnlit, et qni inquilinis et colonis pepercit,

ejusmodi homines ad posnitentiam <( quidem agen-
dam posse admitti, ab ordinatione 123 antem'
cleri, atque sacerdotali honore prohiberi. » Prediit
coram episcopis in concilio congrog&tis Feltctssi-
miis cum presbyteris ipsi afflxis, ut perspieitur ez
epist. 42; sed eos auditos episoofti condemnanmt
et abstinuerunt. a Sed et Jovinus et Manmns epi-
scopi, ob nefianda sacrificia etcriniina in se probata
sententia novem episcopornm condemnati, iterato
in conciiio abstenti >i sunt, ait Gjprianus in epbt.
55 (p; 84).

Qnemadmodum in hoc eoncilio « noo conaen-
sione » tantum episcoporum c< sed et commina-
tione, » ut ait Gyprianus, epist. 55 (p. 85), deeretum

ft*atres etiam plurimos qui extorrcs et profugi re-B est « ut pcenitentiam non agentibns nemo temere

cedebant, in sua tecta et hospitia receptt, ostendens
et offerens Domino multas animas viventes et inco-
lumes, quce^ro una saucia deprecentor. » Alii de-
nique serius lapsi fuerant, alii citius; alii ad poeni-
tentiam statim confogerant^ alii nimia libellorum a
martyribus acceptorum fiducia, hocremediom effu-
gere conati fuerant. Itaque examinatse sunt m con-
cilio Garthaginensi « causai et voluntates et-necessi-
tates singulorum, et in libello singulopum placita
conscripta sunt. » {Tbid.) Hunc libellum non absimi-
lem fuisse canonibus poenitentialibus nierito obser-
vavit Baronins, nec nlla prorsus ratione librum de
LapHs intelligit editor Oxoniensis in notis ad hunc

pacem daret : » ita justis martymm petitwnibns
aliquid honoris causa, ut ferebat Ecciesiee consue*
tudo, delatum fuisse crediderim. Nam in libro de
Lapfris, quem Gjprianus in epiat. 5i, nuper legisse
se Garthagine testatur, unde etiam nonnuUt in ipso
concilio lectom fuisse colligunt; iu hoc, inqnam,
libro, ut nimiam martjrnm nonnttUorum « ia re-
mittendis passim donandisque peceatu » lioentiam
refellit Gyprianus, ita eorum mandatis aliquid fate*
tur posse concedi, « ai justa, si licita, si non contra
ipsum Dominum a Dei sacerdote facienda, si ob-
temperantis facilis et prona consensio, si petentis
fuerit religiosa moderatio >» (pag. 187). Fatetur

locum. Videri possont qnie de concilii decretis in p ettam (p. i93) Denm in aceeptom referre posee

prsefatione diximus.

Suspicatur TilJemontius decretum in eodem con-
cilio fttisse ut, si qua instaret persecutio, lapsis
ante prsescriptum tempus communio daretur. In
hanc illum suspicionem indnxeront hiec Cypriani
verba ex epist. 52 (pag. 71) : « Nec ad pcenitentiam
quis a nobis compelli potest, inquit, si pcenitentiee
fructus subtrahatur. Si praelium prins venerit, cor-
roboratus a nobis invenietur armatus ad pneliom.
Si vero ante preelinm infirmitas urserit, cum sola-
tio pacis et commtmicationis abscedit. » Sed hujus
loci ea videtur esse sententia, spem pacis post
poenitentiam consequendee id habere commodi, ut
lapsorum animos erigat et ad acrius pugnandum.

quidquid pro veris poenitentibos n et petierini mar-
tyres et fecerint sacerdotee. » Quare verisimile est
Mappalico martyri, qui matrem suam atque, ut in
nontiuliis editionibus legitur, sororem domestica
pietate commotus commendaverat, aiiquid conces-
sum fuisse, et aliis etiam qui Luciannm imitati non
foerant, sed^ ut prsscipit Gyprianus epist. 11, dili-
genter inspexerant « et actnra et opera et merita
singulorum, ipsorum quoque deliciorum genera et
qualitates, » et qnos ipsi noverant, « quorom pceni-
tentiam satisfactioni proximam » con^iciebant, eos
nominatim libello designaverant.

XIX. — Pmdentia sancti Cypriani in eomprimendo
schismate Novatiani, et confirmando episeopatu S.

si qua redierit occasio corroboret, quia, ut pauIoD C^^nelii,

ante dixerat Cyprianns, « ad fidem et virtutem de
poenitentia robur armatur ; quod armari non pote-
rit si quis desperatione deficial, si ab Ecclesia dure
et crudeliter segregatus ad gentiles se vias et
sascularia opera convertat, vel ad haereticos ct
schismaticos rejectus ab Ecciesia transeat. » Prse-
torea, si decretum in hoc concilio fuisset ut lapsis
urgente persecutione communio daretur, non id
omisissent Gyprianus et alii episcopi in epist. 54,
in qna quod decreverant de lapsis ob instantem
persecutionem in Ecclesiam colligendis, id Cornelio
approbare non conantur ex concilii prioris aucto-
ritate, sed « Spiritu sanclo suggerente » ita se sta-
tuisse declarant. Memorat Gyprianus in epist. 55,

Defuncto gravissimis molestiis Gypriano, quas
ei nonnullorum marlyrum intemperans indnlicen-
tia et impia schismaticorum temeritas exhibuerant^
novse difficultates supervenenint, exorta Romfle dis-
sensione, ac Novatiani hseresi aditum in varias ec-
clesias tentante. Post Fabianum, qui die 20 Janiia-
rii, anno 250, martyr obiit episcopo caruerat Ec-
clesia Romana, nec pastoris eligendi locum relique-
rat Decii crudelitas. Sed tandem, tyranno absente,
imperio in urbe Julio Valenti delato, cum tempas
commodissimum oblatum esset, electus est « de
clericorom pene omnium testimonio, de plebis quse
tunc adfuit sulTragio et de sacerdotum antiquorum
et bonorum virorum collegio, » S. Conieliasj vir-

VlTA S. CYPRIANI.

omm laade comulatus, de quo qnanta jndicia fece-
rit Cyprianos ex ploribus iltius epistolis perspici-
tor, prssertidfi ex epist 52. Constat hanc electionem
ftctam fuisse post Pascha 424 hajos anni 251, si-
qaidem Cyprianos, qui Garthaginero, elapsis diebus
festis, rediit, concilium habebat oum collegis cum
hajus electionis nontiiis allatus est. Quinetiam us-
qae ad diem quartom junii electio differenda est, si
Pearsonii conjectiiras sequamur, quee probabiles
TilleflioDtio Tisie snnt. Nam, cum ex duobus ponti-
ficaiibus , altera Bocherio promulgatos Cornelium
doos annos, tres menaes et decem dies sedisse dicat,
alter a Bollando editusnnom S.Pontiiici annum,duos
meuses et tres dies attriboat, Pearsonios^ ex utro-
qae excerpens qun couTenire Tisa sunt, et quse
minos qoadrabant emendans, Cornelium sedisse
anDDm unom, tres menses et decem dies existimat,
sicque eleciionem refert ad diem quartum junii
231, nt eam com ipsius morte conciliet, quara Idi-
bos Septembris anno 252 contigisse moltis magnis-
qoe indiciis patet.

iNoTatos, qni in Africa a primom discordise et schis-
matis incendiom seminaTerat, » ot ait Cyprianns in
epist. 49, « Romam qooque ad eTertendam Eccle-
siam naTiganSy similia illic et paria molilus est. »
Dedit se Noratiano, eiqoe suas artes et fecundom
iogenium dicaTit. NoTatianos, hoc administro con-
fisQs, qoinque presbyteros, nonnollos confessores
ac partem plebis ad usus suos adjunxit, ac Corne-
lii intercessit electioni , Tariis illom criminibos
aeciisans, in his qood libello sese contaminasset.
Com utraqne pars scripsisset in Africam, ypria-
nns et plurimi alii episcopi qoi ad eum Tenerant,
rem taoti momenti omni animi proTisione tractan-
dam intellexemnt. Itaqne Cyprianos prsecepit ot
clero et plebi legerentor littere Corneiii « qose reli-
giosam simplicitatem sonabant » illiusque « epi-
scopatus ordioationem singolorum anribus intima-
tH; » quee Tero ex diTerso adTorsus Cornelium
ejusque presbyteros in librum Carthaginem « trans-
missum congesta fuerant acerbationibus crimino*
sis, >^ ea penitos respuit epist. 42; sed tamen cum
episcopis compluribus qui in unum couvenerant,
st^tuit ut a legatis coepiscopis Caldonio et Fortu-
nato Romam missis, omnia interim integra suspen-
di^retur, donec iidem coUegw, rebus iilic aut ad pa-
cem redaetis autpro Teritate comperlis, redirent. »
NoQ ignorabant episcopi Africani satis fuisse, ex
Yeteri more, ut se Coruelius episcopum factum per
litteras nuntiar«it ; sed, ut iilius adversariis omnem
perturbandae Ecdesi» eausam percluderent, litteras
episcoporom aquibos ordinatus fuerat desiderarunt,
et legatos miseront qui has litteras referrent, et
toiaoi rem diligenter exploratam narrarent, « ut
tuni demum, scrupulo omui de singulorum pecto-
n};us excusso, per omnes omnino in Africa positos
ppis:opos lillerfle tioraut, etCornelium oniversi coU
li^gx, ilHusque coramnnicationem, id e&i catholi-
c« Ecclesise unitalem pariter et charital^m proba-

^ rent flrmiter ac tenerent i> (epist. 4f ). Heec autem
a Cypriano ea raente ejusqoe collegis proTisa esse,
ut Cornelii electionem stabilirent, uon quod eam in
suspicionem Tocarent ; inde etiam perspicitur, quod
Cypriauus « singulis naTigantibus, ne cum 125
scandaio ullo naTigarent rationem reddebat, » eos-
que hortabatur u nt Ecclesie catholicce radicem ac
matricem agnoscerent ac tenerent, » id esf, cuni
Corneliocommunicarent. Sed tamen litterie ad pres-
byteros et diaconos, non ad Cornelium dirigeban-
tur ; et com Cyprianusac Cerealis Iladrometum ante
reditum legatorum Tenissent, ac presbyteros et dia-
conos illius ciTitatis , absente Polycarpo episcopo,
docoissent qoid in concilio decretum fhissel ; ipsi
quoque quod et eeeteri obserTare cceperunt, et lit-

B teras preabyterisetdiaconis Romania inscripserunt,
quamTis antea ad ipsum Comehum Polycarpi no-
mine litier« dirigerentur (Ibid.)»

Anteqoam redirent legati, Teneront Carthaginem
miasi a NoTatiano Maximus presbyter et Augendus
diaconus, et Machapus quidam et Longinus : cumque
ex litteris quas secum ferebant, et ex eorum sermone
atque assoTeratione Novatianum episcopum factum
Cyprianus ejusque collegce comperissent, a commn-
nione eos statim cohibendos esse censuerunt, refu-
tatia interim ac retusis quee obstinate ac pertinaciter
asserere tentabant.

Postquam reversi snnt legati com litteris episco-
porum qui oinlinationi Cornelii interfuerant, super-

p Tenerunt Roma duoalii episcopi Africani, Pompeius
et Stephanus, qui, cum totam rera oculis suis Tidis-
sent, « ipsi quoqne ad instruendos (episcopos Afri-
canos) manifesta secundom graTitatem ac fidem
suam indicia actestimonia protulerunt (epist. 4i). »
Duos illos episcopos Romam missos foisse existimat
Pearsonius, uteIectioi}i episcopi Romaniinteressent;
sed, ut observat Tillemontius, praeterqoam quod nul-
lum exstat exemplum ejusmodi legationum, nec de
fotora eiectione Africani quidquam Tidentur cogno-
Tissc^ certe si legati Romam ad hoc monus missi
fuissent, necesse non fuisset Caldonium et Fortuna-
tum postea mittere, sed oommodius multo fuisset
istorum, qoi totam rem oculis suis expIoraTerant ,
reditum exspectare. Hos tamen Caldonius et Fortu-

Dnatos occuparunt. Adeo Terum est non a collegis
missos fuisse, sed aut persecutione sseTiente fogisse,
aut negotiorum causa Romam profectos esse. Horum
testimonio cum legatorum narratiotte et litteris col-
legarum Cornelii consentiente, sic de legitima istios
ordinatione apud omnes constilit, u ut nec necesse
fuerit ultra audiri eos qui a NoTatiano Tenerant
missi T»{Ibid,).

XX. — Quo tempore erupU schisma Nov&tiuni,
Sed non parTi interest ad rerum aCypriano ^osta-
rum ordinem, qoo tempore schisma confiaverit No-
Tatianus, qoo tempore ordinationem susceperit in-
quirere. Opinjti suut Vait*sius et Pearsonius eadcm
schismalis initia fuisse ac anni 251. Tiilemontius
ante ordinationem Corneliiid contigisse negat. Ma-

427

VITA S. CYPRIANI.

gni est momenti in utraque sententia testimoniam
Gornelii in epistola ad Fabium Antiochenum, ubi
S. Pontifex testatur S. Moysen martyrem, dum ad-
huc 4 26 ^^ ^i^s esset, Novatiano et quinque pres-
byteris communionem denegasse. Unde, cum inter
utrosque conveniat S. Moysem sic egisse cum Nova-
tiano palam et aperte scbismatico, Valesitis et Pear-
sonius concludunt scbisma cumanno 251 incepisse,
quia S. Moyses initio hujus anniin carcere obiit, ut
est in vetusto Bucherii Pontificum catalogo : Tille-
montius vero, cum certo teneat schisma ante ordi-
nationem Cornelii non erupisse, mortem Moysis,
quem Cornelius nuper martyrio perfunctum fuisse
dicit, in mensem novembrem rejicit ejusdem anni
251. Sic mediam inter utrosque viam inibo, ut ex
utraque sententia aliquid assumam, aliquid etiam
refellam. Etsi enim schisma ante Cornelii ordinatio-
nem erupisse non credam, videtur tamen multo
ante occultis molitionibus informatum et prsepara-
tum, ita ut necessitatem non aiferat S. Moysis mar-
tyrii cum Tillemontio differendi, nec mors S. Moysis
schisma ad initium anni 251, cum Valesio et Pear*
sonio referre cogat.

Necessariis rationibus pugnat Tiilemontius nul-
lum Romse schisma ante Cornelii ordinationem ex-
stitisse. 1<» S. Pacianus epist. 2 (pp. 56 et 60) et auc-
tor libri ad Novatianum hasreticumf declarant Nova-
tianum concepta ex Cornelii episcopatu individia in
schisma impulsum fuisse. 2<> Novatum, qui schisma
Carthagine conflabat mense martio aut saltem te-
broario, perabsurde Pearsonius mense januario, Va-
lesiusfebruarioRomam transferunt. Deniquerepug-
nat ut schisma Romae exortum ecclesia Africana
tandiu ignoraveril, nec ante ad sedandam dissensio-
nem miserit legatos, quam de Cornelii electione cer-
tior facta fuisset. Difficile est profecto his rationibus
nonassentiri.

Verum nec Tillemontio nec ipsius adversariis
favet Cornelii testimonium , sed potius probat
S. Moysem in Novatiano non apertum schisma, sed
occultas machinationes multis improbe factis con-
junctas condemnasse. Sic loquitur S. Pontifex apud
Euseb. (I. VI, c. 43) : 'Ov xat Muxryic 6 (lax^ioc
IJL^pTv;, TiaX' ^|iTv ^vafxo? |Mtpwp9iaac xapnv Tiva xal
6av(iaaTViv {&a(Kvp(av' gTt &v tt xoapLc^, xaTifid)v aOrou
T^v dpaoOryita xal ti^ iiTdvotav , dcxoivfovYirov limiriaz
9uv Tol< idvTt TCpeaSvT^pot^ ToCc &\UL avT^ imofjxicaais
ia\no^c tvic *£xxXTi<riac. « Quem etiam (Novatianum)
Moses , inqoit , beatissimus martyr , qui nuper
apud nos egregio et admirando martyrio per-
functus est, dum adhuc in vivis esset andaciam
ejns ac furorem perspectnm habens a commnnione
sua separavit cum quinque presbyteris, qui se pa-
riter cum illo ab Ecclesise corpore abruperant. »
Frustra vir ernditus ex his verbis, nuper martyrio
functus, <( rem ante unum aut alterum mensem
contigisse colligit, cum ejusmodi loquendi ratio his
quae ante decem menses eti^^m ante annum con-
tigerunt, aptarl possit. His autem verbis, « cum quin-

k que presbyteris, qui se pariter cum illo ab Ecclesise
corpore abruperant, » fateor negatam apertis schis-
maticis communionem indicari. Sed GrsecsB voces
sic optime redduntur, « cum quinque presbyteris
qui 127 ^^ pariter cum illo ab Ecclesia abrupe-
runt. » Sic autem interpretando , non videtur
schisma prsecessisse negatam a Moyse communio-
nem, sed potius subsecutum esse.

Multa in eodem testimonio hanc interpretationem
confirmant. 1 ^ Factum Moysis sic narrat Cornelius,
sic ejus testimonio utitur, ut et laudem ei tribuat,
quffi ipsi communis non sit cum omnibus, et Nova-
tiano ignominiam non levem inurat. Porro nec
sancto martyri magna laus fuisset homines aperto
schismate implicatos, et tot episcopis, tot presbyteris

B ac plebi pene universas detestatos, ad communio-
nem suam non admittere ; nec ipsis schismaticis
totius orbis communione exclusis magnum oppro-
brium fuisset unius martyris amissa communio.
Deinde vero cum Novatianus schismaticos conventus
cum suis ageret, an tunc eum cum S. Moyse com-
municare voluisseet repulsam tulisse dicemus ? Non
videtur aptum ad eam rem (tempus fuisse. 2<* Non
dicit Cornelius communionem Novatiano negatam
fuisse ob apertum schisma, sed quod ejusaudaciam
et furorem perspiceret Moyses. Satis multa improbe
fecerat Novatianus, ut cum eo sic ageret Moyses, in
primis quod in persecutione a diaconis monitus ut
fratribus succurreret, non jam amplius preshyte-

p rum se esse velle dixerat. Haec illa fuit audacia
Novatiani, hic furor : ad quem cum accederet
nefaria consiliorum co^junctio cum quinque pres-
byteris, non difficile fuit S. Moysi qui ad Ecclesifle
perniciem meditarentur prospicere, nec mirum si
cum eis communicare noluit. 3® Si communionem
manifestis schismaticis S. Moyses denegasset, non
solum quinque presbyteros, sed etiam confessores
qui Novatiano sese dederant, eadem sententia
notasset. Nam quatuor confessores (c de Carcere
prodeuntes schismaticus et hsereticos error » exce-
perat, ut ait Cyprianus epist. 51, eosque sibi ab
initio sociaverat. » Novatianus, teste Cornelio apud
Euseb. (Hb. vi, c, 43), in hos Novatiani gregales
idem esse debuit qui in quinque presbyteros erat ;

D sed tamen quinque tantum presbyteris communio-
nem negat. Quod argumento est eum in Novatiano
non apertum schisma, non manifestum cum Cor-
nelio et omnibus episcopis Cornelio adhserentibus
bellnm condemnasse, sed uefarias molitiones, et
inita cum quinque presbyteris Ecclesise pertur-
bandee consilia, quse, pluribus Novatiani vitiis ad-
dita, Moysem deterrnerunt quominns cum eo
communicaret. 4° Martyrium Moysis non videtur
mense novembri, ut existimat Tillemontius, sed po-
tius ante jordinationem Comelii contigisse. Constat
martyres e carcere solutos foisse cnm Comelius or-
dinatus est. Cur ergo solus Moyses particeps illius
pacis non fuisset, qoee tam diu negatam eligeudi
episcopi copiam fecit? Deinde vero Moyses non in

139

VltA S. CYPRIANi.

caiv^ere obiit, ut est in Bacherii catalogo, sed san- ^ oollegse plarimi qai ad me cony^nerant, exspectavi-

guiaem pro Christo profudii, ut demonstrat Tille-
moatius ex veii>i8 Cornelii, qui eum prseclaro
et admirando martyrio perfunctum declarat. Porro
ab ordiaatione Cornelii usque ad mensem noTem-
brem, non videtur Chrisiianoram sanguis Roms
128 ^^^^ fuisse. Sedebat intrepidus Cornelius
« Roms in sacerdoiali caihedra eo tempore, cum
tyrannas infestus sacerdotibus Dei fanda atque in-
faoda comminareiur, cum multo paiieniius ei tole-
rabiiius aadirei levari adversus se lemulum princi-
pem, quam Romse constiiui Dei sacerdoiem, » ait
Cyprianus, episf . 52 (p. 69). Quamobrem, aui Decius
per totum illud tempus crudeliiaiis suee satieiaiem
capere non potuii,aui id in rediium suum differebat.

mus advenlum coliegarum nosirorum Caidonii ei
Fortunaii, quos ad te nuper ei coepiscopos noslros
qui ordinaiioni iuse affuerani, legatos miseramus,
ut, eis adventaniibus et rei gestae veriiatem repor-
iantibus, mayore auctoritate ei lucide per eos pro-
baiione, partis adversfie improbiias frAngeretur. »
Liquei ergo Novaiiani legatos 129 i^editum Afri-
canorom prsesulum celeritaie superasse, eosque
interim communione prohibitos fuisse dum legato-
rum rediius exspectaiur. Qui postquara redieruni,
iisque supervenerunt duo alii episcopi Pompeius
et Stephanus, qui Cornelii ordinationi interfuerant,
tum vero ei litteris Italorum episcoporum quas
legaii aitulerani, ei Pompeii et Stephani iestimoniis

Cam ergo Cornelius evaserit, cui tamen potissimum B sic illustrata ei confirmaia res esi, « at nec necesse

iQfeDsas erat Decias, non videinr Moyses prseclaro
etadmirando mariyrio perfuncius mense novembri,
sed potius mense januano, ut esi in vetusio Buche-
rii catalogo, vei cerie ante finem persecutionis,
aote ordinaiionem Comelii ei aperium schisma
NoTatiani.

IXL ^ Quo iempore ordmatus Novatianus,
De ordinatione Novatiani non una esi criiicorum
seiitentia. Pearsonius ipso mense junio ordinatum
foisse Novaiiannm putat, ejusque legaios jnlio
ineQote Carihaginem venisse : Tillemontius id
contigtsse contendii post comprobatam universee
Afhcs judicio ordinationem Cornelii. Non leves
rationes persnadeni facinus admissum faisse an-

fuerit audiri altra eos qoi a Novaiiano venerant
missi. » Similiter in epist. 42 narral Cypriauus epi-
scopos Africanos, postquam diversa pars episcopum
sibi constiiuit, accepiis liiteris tam Cornelii quam
coliegarum, « item adveniantibus bonis viris, Pom-
peio et Slephano, a quibus heec omnia cum Isetitia
communi asserta suni firmiier et probaia, » ium
demum litieras ad Comehum direxisse. Ergo No-
vaiiani legati ante Carihaginem missi suni quam
Caldonius ei Fortunatus Roma profecti fuissent, vel
forte etiam antequam Romam pervenissent. Nam,
si res oculis suis vidissent, cur litteris tantum
quas aitulerunt, ac non potius eorum quoque testi-
monio niieretur Cyprianns, quemadmodum Pompeii

teqaam Africa ordinaiionem Cornelii tesiimoniis et Stephani iestimonio nitiitir? Praeterea testaiur

sois confirmaret. Sed, anteqaam id probare inci-
piam, obiter observabo Pearsonium in his que ad
Cornehi ordinationem spectani dispensandis minus
aocaraie versari. Ait enim « mense junio jam
affecio Cyprianum accepisse Cornelii et coiiegamm
litteras. « Sed ex his quse jam dizimus ac deinceps
dicemus, perspiciiur episcopos Afros, accepiis Cor-
nelii hiieris, desiderasse ipsius collegaram liiteras,
ac tnm demum ad firmandam Cornelii ordinatio-
nem incuboisse, cum has coUegarum iitieras legaii
retalerunt. Cum aniem ordinatus fuerit mense
Junio Cornelius, legati post accepium hujus rei
QUQtium ab Afris missi, redire mense Junio cum
lilteris non potoerani.

Qaod autem spectai ad ordinationem Novatiani,
faciie probatur adversus Tiilemoniium hoc scelus
commissum fuisse paulo posi ordinationem Coraelii,
ac forte etiam ipso mense junio exeunte, ut visum
esi Pearaonio. Nam legaii a Novatiano missi in Afri-
cam venerant aniequam Roma rediisseni Caldonius
et Forionatus, quos episcopi Africani in hanc urbem
ftd pacandas dissensiones miserant. Res est in
promptu ex epist. 4i , nbi narrai Cyprianns legatos
NoTatiani, statim aique Carihaginem venerunt ei
NoTattanum episcopum facium nuniiarani, a com-
monione prohibiios fuisse, <c refutatis interim ac
retnsis quee obstinate ac pertinaciter asserere ten-
tabani. » Deinde hsec addit : u Nam et ego ei

Cyprianus in epist. 4i se « ex litteris, quas secum
ferebani legaii Novaiiani et ex eorum sermone
atque asseveratione, Novaiianum episcopum fac-
ium » comperisse. Unde patet primum hujus rei
nuntium a legatis Novatiani allatum fuisse, nec
qaemquam in Africa horrendum scelus anie eorum
advenium suspicaium fuisse. Ex quo etiam confir-
maiur quod jam diximus, eos advenisse non solum
ante Pompeium et Siephanum a « quibus hsec omnia
asseria ei probaia, » nempe episcopum constiiaium
esse a sediliosis « conira sacramenium semel tradi-
tum divinse dispositionis ei caiholicse uniiatis, » sed
etiam ante Caldonium et Foriunatum. Nam in litte-
jy ris quas Caldouius et Portunaius a Cornelio ejusque
coUegis atiulerani, scripta erani, ut testatur Cor-
nelius episi. 46, mulia qaee praecesserant a confes-
soribus Novaiiano adhaerenies designata, queeque
redeunies ad Ecclesiam non sine iacrymis confessi
sunt, in his « circnmventos commisisse se schisma-
iica et haeresis auciores fuisse, ut patereniur ei
(Novatiano) manus quasi in episcopum imponi. »
At si ejusmodi litteree adventum legatorum Nova-
tiani occupassent, non ex his legatis Cyprianus ei
alii episcopi primum episcopatus a Novaiiano
arrepii nuntium accepissent.

Non poiest ergo defendi sententiam Tillemontii,
nec ulla prorsus raiione accuratissimus scriptor
ordinationem Novatiani post rediium legatorum

mk S. CYPRtANt.

Afric» collocat. IUud autem multo improbabiliua, f^ nelii ; sed, acceptis ex utraque parte litteris, omnia

quod Ecclesiam, saliem Africanam, in comprobando
Gomelii episcopatu jam consensisse ait cum Nova-
tianusordinatus est. Hsec Africanse ecolesiaB con-
sensio tum demum enituit cum epiacopis Cypriano
ejusque collegis qui Carthagine aderant, de tota re
admoniti litteraa ad Cornelium scripserant. Sed,
antequam Cyprianus episcopus Africanos de rebus
Roman® Ecclesiee certiores faceret, PrimitiTum
presbyterum Romam misit com 1 30 ^pist. 41 , ut
quomodo excepti essent Carthagine legati Novatiani
nuntiaret. De suis enim in universam Africam lit^
teris non loquitur nisi in epist. 42, per Mettium
hypodiaconum, et Nicephorum acolythum, qui Pri-
mitivum subsecuti sunt, perlata. « Sed et per pro-

ad reditnm legatorum integra servari voluit, nt
nuUum disoordiee locum relinqueret. Quare mi-
nime mirum si maxima indignatione commotits est
atatim atque de nefaria NoTatiani ordinatione cog-
novit.

3* Existimat Tillemontius ex epist. 67 colligi
posse Novatianum, cum in Afrtcam iegatos misit,
jam Eccleai» hostem judicatum foisse, aut saltem
Cornelium jam tum in universa Africa pro iegitimo
Rom8B episcopo habitum fuisse. At nibil ejusmodi
legere est in epist. 67. Ait quidem Cyprianus 131
Novatianum olim hostem Ecclesise judicatum, et
cum in Africam legatos misisset, hinc a concilio
plurimorum sacerdotum sententiam retuHsse. Addit

vinciam nostram, inquit, haec eadem coUegis sin- B eum nuper retusum et refutatum et per totum
gulis in noLitiam perferentes, ab his quoque fratres
nostros cum litteris dirigendos esse mandavimus. »
Tum cum autem Africani episcopi a Cypriano
admoniti scriberent ad Cornelium, jam redierat
Primitivus presbyter cum litleris Cornelii, quibus
rcspondens Cyprianns ait (epist. 49) : « Placuit ut
per omnes omnino istic positos lilterffi fierent, sicuti
sunt, etc. » Igitur ab ordinatione Novatiani ad con-
sessum Africee in comprobando episcopatu Cornelii
mulla intercesserunt, adventus legatorum Nova-
tiani, reditus legalorum Africee, itus et reditus
Primitivi presbyteri.
Nititur i^ TUIemontius his Cypriani verbis ex

orbem a sacerdotibus Dei abstentum* At ei non
exprobrat quod ordinatns foerit cum jam Cornelii
episcopalus totius orbis auctoritate confirmatus
esset, sed quod, « GorneUo in catholica Ecclesia de
Dei judicio et cleri ac popuH suffragio ordinato,
profanum altare erigere et adulteram cathedram
collocare, et sacrilega contca verum saoerdotem
aacriUcia offerre tent&verit. »

4^ Denique observat Tillemontius Antonianum, ad
quem scripsit Cyprianus epist. 52, jam ex consilio
Cypriani amplexnm faisse communionem Cornelii
antequam litteris Novatiani comaioUis iniquas de
Cornelio ac Cypriano stispiciones aociperet. Vemm

epist. 52 : « Quo (Petri loco) occupato de Dei ^ hoc Antoniani exemplo sententia Tillemontii pror-

voluntate, atque omnium nostrum consensione fir-
mato, quisquis jam episcopus Ueri voluerit, foris
fiat necesse est. » Unde concludit jam ab omnibus
episcopis aut saltem ab Af ricanis jura CorneUi fuisse
lirmata cum Novatianus ordinatus est. Sed minus
animadvertit doctissimus criticus Cyprianum loqui
de eo rerum statu qui tum erat. Cum euim consen-
sus universi orbis ad defensioiiem Cornelii conspi-
raret, nec tamen conatibus suis desisteret Novalia-
nus, merito Cyprianus hunc iili consensum oppo-
nit, atque hoc argumento non tam illius ordinatio-
nem quam obstinatum in iila retinenda animum
oppugnat. Hic in eadem epist. 52, de Novatiani
ordinatione loquens, hoc tantum ei objicit, quod

sus evertitur. Scripserat enim Antonianns ad Cy-
prianum non soium se « cum Cornetio unura tenere
consensum, sed etiam cnm Novatiano non commu-
nicare. >» Simul ergo etCornelii ordinationem
comprobavit, et Novatianuin illius ffimnlum reje-
cit. Quod aotem Novatiani litteras senus videtur
legisse, postquam videlicet hortatu Cypriani jam
suara cum Cornelio commuoionem declaraverat, id
facUe concUiatur. Nam legati Novaiiani oum Car-
thagine rejecti fuissent, oppidatim per eivitatee
discurrere coeperunt; ac proinde fieri potuit, ut
tardius ad Antonianum venirent. Preeterea aUam
postea legationem aliasque litteras misit Novatia-
nus, de quibus Cypriannm loqoi non repugnaU

« episcopo in Ecclesia a sexdecim episcopis facto J) XXIL — Ordo rerum a sancto Cypruino gestarum in

adulter atque extraneus episcopus Ueri a deserto-
ribus per ambitum » conatus sit. SimiUter legatis
Novatiani non totius orbis consensum objiciebat
Cyprianus, sed testunoninm collegariim a quibus
ordinatus fuerat Comelius, litleris a Caldonio et
Fortunato allatis consignatum, at perspicitur ex
epist. 41.

Qucerit 2° TiUemontius cur ordinatio Novatiani
statim ab Africanis rejecta sit <c ut iUicita et contra
Ecclesiam facta, v ejusque legati communione pro-
hibiti, si nondum ordinationem Cornelii episcopi
Africani comprobaverant. Sed facUis et expedita
responsio. Nam Cyprianus, ul modo vidimus, nun-
quam dubitavit quin legitima esset ordinatio Cor-

cmsa Comeiiu
Sic ergo totam hanc rerum gestaroro seriem
texere possumus. Statim atque legatontm rcditu
veritas tanta luce circumihixit, ut iterum Novatiani
legatos audiri necesse non esset, scripsit Romam
Cyprianus per Primitivum presbyterom, cui in
mandatis dederat ut CorneUo narraret quc ia epi-
stolam congerere longius foisset. Hsec est quadra-
gesima prima epistola apud Pamelium. Scribant
deinde episcopi qui Carthagine aderant ad alios
universae Africffi episcopos, eosque de Coriielii re-
bus et Novatiani schismabe certiores faciont, ac
fratres com litteris Bomam dirigendos esse raan-
dant. Quod aulem alios hortabanlnr, id ipsi in

433

VITA S. CYPRIANl.

primis perfeeemni;, «c commumter soripseraat ad ^
Corjieltum. Vix dubiam est quiii ipsm illie sint lit-
ters Cjpriani ejuaque coUegaram, in quibus testa-
tur Eusebius (lib. vi, c. 43), decretum fuisse ut
lapsia subreniretur ac nefariie hsresis aoctor ab
Ecelesia ejiceretur. Erant in iisdem litteris multa
de Felicissimo e|usque sociis, de quibus q aid sen-
sissent episcopi iilis aoditisy quidque proaontias-
asnt, Comeiio narrabant. U^rseqiie ill» cooeilii, et
ad episGopos Afrioanos et ad Corneliam littersd
eoouiiemoTantur a Cypriano in epist. 62, per Met-
tiam hypodiaconum et Nicephoruraacoiythum ^ 32
missa. Per eosdem dericos mieit Cyprianus exem-
pla litterarum quaa a se de Felicissimo ejusqne
presbyterio ad eierum et plebem CarthaginenseDi
seiiptas, jaoa antea per Caldonium et Fortunatum B
ad Coraelium miserat. Hortatur Cornelium ut eas
ffitrilitts legi jubeaU Missa est hsBC epist. 42 an-
teqoam rediiseet Primitivus preabyter; nondum
enim didicerat Cyprianus ex litteris quas ille attu-
lit molestom aceidisse <Jornelio quod auctor Adru-
metinis fuisset ne ad Comelium nominatim, sed ad
Ecclesiam Romanam scriberent. Sospicans tamen
aliqaid Cyprianus , ac metuens ne qna ofiensio
mentem Cornelii subiisset, demonstrat in eadem
epist 42 se pacis et unitatis studio adductum fuisse
•t omnia integra ser?areatar, dum litterss ab epi-
seopis Italise venirent.

Prster hanc epist. 42« alia broYior Mettio com-
misaa est ad GomeUum, quss est 43. Certioremp
illam facit Cyprianus se ad confessores schisma-
Ueos seripnsse, sed mandaase Mettio ut has litteras
Comelio legeret, nec eas redderet nisi Corn^Uus
nddeodas esse judicaret. Non yerisimile est Met-
tiom a Cypriano bis missum faisse Romamy semel
quidem cum Nicephoro ad epistolam 42, iterum
ad qoadragesimam tertiam de confessoribos schis-
-maticis pecferendam. Hoc, inqaam, yerisimile non
fit ; nam fiicephoras, quem cum Mettio probabile
«t rediisse, aontiam Cypriano de reditu confasao-
nim optatiasimam attulit. Sed cur Cyprianus daas
simal ad Gomeliom litieras dedit? Rem solvit Til-
kmontius. Cum probe sciret Cyprianus litteras suas
Romffi pabliee legi solere, prudenter breviori epi-
slols oommisil, qoie in vulgus efferri nolebat. Prm- ])
ter epist. ad Confuiores, quse est 44, mittebat illis
Cyprianoa Ubros soos de Lapm et de Vniiate £cc/e-
w. Ek qoo facilis est co^jectura huac iibram de
VnUate Beckem circa hoc tempus scriptum fuisse,
idqoe eonftnnator Pontii teatimonio, qui eum statim
post hbram de Lapeia recenset.

Anteqaam has litteras acciperet Cornelius» scrip-
lit Cypriaao per Primitivum presbyterum, ac sibi
dispiieoisse aignificavit coosilium Adrumetinis a
Cjpriano datom. Re&poadet ei Cyprianus per epist.
45, qae tum scripta eat oum undiqoe Afrioani epi-
scopi Romam scriberent, ut se Comeiio adhs^rere
iestarentar* In rebus tanti nu»menli nec Cypria-
Dom, nec dericos quos Romam miitebat verisimile

est cessasse ; nec videtor maltum effluxisse tem-
poris inter illas epist. 41, 42, 43. Scripta est enim
quadragesima prima per PrimiLivum presbytemm
paulo post reditum legatomm, quadragesima se-
cuoda paulo post liiteras concilii ad Coraelium,
ante reditum Primitivi, aniequam ex variis Africas
provinciis ad Cornelium scriberelur, quod tunc
iiebatcum allatisa Primitivo litteris Cyprianas per
epist. 45 respanderet.

133 XXIII. — No^i conatvs NovaHam,— Beditus
confeseorum Roman&rum in EccksUm hortatu
Cypriani ; id ante concilium Romanum anni 25i
contigisse ostenditur.

Cum Maximns, Longinus et Macheus, Novaiiani
legati, a Cypriano ejusque collegis ezpulsi fuissent,
alios in Africam misit Novatianus, nempe Nicostra-
tom et Novatum et Evaristum et Primum et Diony-
sium. Cyprianum ea de re monuit Cornelius iitteris
per Augendum confessorem misais, quee non exsiant.
Non multo post, alia occasione oblata, iterum per
Nicephomm acolythum scripsit ad Cyprianum epist.
inter Cyprianicas 48, in qua rogat ut ipsius opera
omnibuscoepiscopis etfratribusinnotescat Nicostra-
tnm maltorum criminum reum, et non solum pa-
tronee sum caraali, cijgus rationes gessit, fraudes et
rapinas fecisse, vemm etiam Ecclesiae deposita non
modica abstuhsse ; Evaristum vero auctorem schis-
matis fuisse, et successorem plebi cui ante praofuerat,
Zetum in locom ejus episcopum esse constitntum.
Postridie quam venerant legati Novattani, saperve*
nit Nicephoras acolythus cum litteris Cornelii, ex
quibus Cyprianus didicit et alios episcopos docuit
qu«e ad Nicostratum et Evaristum attinebant Postea
gratias egit Cornelio per epist. 49.

Sed idem Nicephorus alias litteras multo leetiores
atiulit, quibus Cyprianum Cornelius de reditu /qua-
tuor confessorum Maximi, Urbani, Sidonii et Ma-
charii certiorem faciebat. Cum quidam fratres nnn-
tiassent confessores ad sanitatem reverti, ac postea
Urbanus et Sidonius ad presbyteros venissent, aHir-
mantesMaximum presbytemm etconfessoremsecum
pariter cupere in Ecclesiam redire, placuit Corne-
lio ut ex ipsorum ore et confessione quee per lega-
tionem mandaverant audirentur. Qui oum venissent
et a presbyteris qutt geaserant exigereniur, circum-
ventos se esse afOrmaverant, nec quid in litteris
ipsomm nomine per omnes ecclesias missis inessetse
8cisse,atqae ut aboierentur et e merooria tollerentur
quffi prsecesserant deprecati sunt Omni actu ad Cor-
nelium perlato, jussitcontrahi presbyterium : adfue-
runt episcopiquiuque, et re ad deliberandum propo-
sita, seutentiie a singuUs dictfle, quas Cornelius suis
ad Cyprianum litteris subjecit. His ita gestis, vene-
mntin presbyterium quatuor confessoreset plerique
fratres, qui se eis adjunxerantysnmmisprecibus de-
siderantes ut ea qum ante fuerant gesta in oblivio-
nem caderent. Cum autem magnus fr^teroitatis con*
cursns factus fuisset, una vox erat omnium gratias
Deo agentium, ait Cornelius, gaudium pectoris la-

VITA S. CYPRIANI.

136

ciymis exprimentes, complectentes eos qiiasi eo die 4 ante Novatiani ordinationem. Sed non tam sero

poena carceris fuissent liberati. Confessores declara-
runt se Gornelium sanctissima; Ecclesiae catholioffi
episcopum agnoscere» confessi sunt se imposturam
passos ac circumventos esse, sed tamen sinceram
mentem suam semper in Ccclesia fuisse; quippe cum
non i^norarcnt unum Deum esse, unum Christum
134 Dominum acunum Spiritum sanctnm, unum
episcopum in Ecclesia catholica esse debere. Uis
rebns permolus Cornelius Mazimum presbyterum
locum suum jussit agnoscere, cffiteros cum ingenti
populi suffragiorecepit, ac omnia remisit Deo om-
nipotenti. Hsec autem eadem bora. eodem momento
ad Cyprianum per scripta transmisit, nempe per
epist. inter Cyprianicas 46, ac Nicephorum acoly-

quatuor illi confessores, aut saltem ante concilium
Romanum, rediissein Ecclesiam videntur.

Reditus confessorum paucis diebus subsecutus
est novam legationem Novatiani. u Novato enim
illinc a vobis discedente, ait Cyprianus (epist. 49),
id est, 135 procella et turbine recedente, ex parte
iilic quies facta est. w Porro a prima legatione ad
hanc novam non multum intercessit temporis : nam
u prostratus virtutibus Dei » Novatianus, ut ait
Cornelins (epist. 48), « com Maximus et Longinus
et Macbaeus fuissent expuisi a Cypriano ejusque
coUegis, denuo resurrexit. » Qoibus ex verbis patet
Novatianum non a Julio mense ad Novembrem fe-
riatum esse, sed accepta damna protinus reparare

thum descendere ad navigandum destinantem sta-B voluisse, missis peritioribns magisque industriis

tim dimisit. Garlhaginensem ecclesiam Iffititia per-
fuderunt litterse Cornelii ; nec dubium quin eas
Cjprianus ad ceeteras Africae ecclesias miserit, ut
rogaverat Cornelius, cui respondit per epist. 47.
Scripserunt etiam confessores ad Cypriannm^ eo-
rumque epist. est inter Cyprianicas 50. Hic respon-
dil Cyprianus per epist. 52. Quee autem ex litteris
Comelii desumpla narravimus, ea probant non so-
los confessores rediisse.Veneruntcumillisin presby-
terium « plerique fratres qui se eis adjunxerant ; »
quod quidem non videtur de plebe catholica pro con-
fessoribus deprecante inlelligi posse. Postea enim
narrat Corneliusfraternitatisconcursum ;quem tum
demum factnm indicat fuisse cum omnem hunc
actum populo insinuandum judicavit; ditQcile est
sane ut confessores qui multos auctoritate sua abs-
traxerant, nullos in redeundo socios et imitatores
haberent. Comelii verba non aliter interpretatus est
Cyprianus : « Quanto majus est gaudium, inqoit,
(epist. 4i), et in terris pariter et in coelo super
confessoribus ad Ecclesiam Dei cum gloria sua et
cum laude redeuntibus, et redeundi viam cseteris
exempli sui Ode et probatione facientibus I Hic enim
quosdam fratres nostros error induxerat, quod sibi
communicationem confessorum sequi viderentur.
Quo errore sublato, lux omnium pectoribus infusa
est, ct Ecclesia catholica nec scindi nec dividi posse
monstrata est. » Unde mirum videtur cur Cypria-

legatis. Ergo reditus confessorum, qui novae lega-
tionis profectionem proxime contingit, non polest
iu mensem novembrem rejici. Deinde vero Nice-
phorus, ille acolythus qui utramque epistolam et
de nova legatione et de reditu confessorum attulit,
non videtur clericus fuisse Romanus, sed potius
ipse ille Nicephorus acolythus quem Cyprianus ju-
lio exeunte, vel augusto ineunte cum Mettio sub-
diacono Romam miserat. Sic enim de illo Coraelius
loquitur epist. 46 : « Haec igitur, frater charissime,
eadem hora, eodem momento ad te per scripta
transmisimus, et Nicephorum acolythom, descen-
deie ad navigandum destinantem, ad vos statim
dimisi. » Quibus ex verbis patet hunc clericnm non
' data opera a Cornelio missum fuisse, sed polius,
cum, perfectis rebos quarum causa venerat, redi-
ret, sanctnm Pontiiicem obiata occasione usum esse.
Hinc jam ei perferendam epistolam dederat de no-
vis tentamentis Novatiani, sed minime necessariam,
aut quae clericum mitti postularet, siquidem jam
missus ea de re fuerat Augendus confessor, nec ne-
cesse erat alium postea mittere qui idem nuntia*
ret. Porro, si is est Nicephorus acolythus qui cum
Mettio epist. 42 Cypriaui pertulit, frustra iilius re->
ditus ad mensem novembrem differtur. Parvi refert
quod in litteris Comelii nulla fiat mentio de Mettio
subdiacono, quocum Nicephoms acolythusprofectus
fuerat Carthagine : nam simiiiter Mettius, ut supra

num Tillemontios de solis confessoribus locutum D vidimus in epist. 53, solus nominatur, quamvis

existimet. Tota res ab eodem erudito scriptore sic
narratur, quasi uno et eodem die transacta fuerit.
Sed tamen ex his Cornelii verbis, « adfuerant etiam
episcopi quinque, qui et hodie praesentes fuerunt,»
doos dies insumptos fuisse patet, quorum prior de-
liberationem habuit de recipiendis confessoribus,
postridie vero absoluta et perfecta, magno frater-
nitatis concorsu, qiiae pridie constituta fuerant.

Insignem hunc eventom Tillemontius et Pearso-
nius ad mensem Novembrem hojus anni 251 refe-
rendum putant, post concilium Romanum, quod
boc anno 25 i Cornelius cum sexaginta episcopis
habuit mense octobri, ut placet Pearsonio, vel
etiam multo citius, ut exislimut Tillemontius, ac

socius ei adjunctus esset Nicephorus.

Quod spectat ad concilium Romanum, reditu con*
fessorum omnino posterius videtur. NuUum prorans
bujus concilii vestigium in lilteris Romam aui Car-
thagiuem missis intra tUud tempus quod a Coroelii
ordinatione ad redilum confessoram effluxit. Le-
gati Caldonins et Fortunatus, qui Carthaginem post
Novatiani ordinationem rediere, non amplius quam
sexdecim episcoporam litteras attulerunt.Quis ergo
credat jam tum ordinationem Cornetii in concilio ix
episcoporum confirmatam foisse,utsuspicatur lille-
montius? Prseterea hoc conciiium, teste Eusebio
(lib. VI, cap. 43), decrevit « Novatum quidem et eos
qui una cum ipso sese insolenter extulerant, et

<3?

VITA S. CYPRlANl.

138

qaicumqae inhumanissimfle et a fraterna charitale ^ ejusque coUegee qnibus scriberet et a quibus litieras

aliense ejus opinioni consentire prffisumpserat, alie-
nos ab Ecclesia habendos esse. » At confessores
sic se ante reditom gessere, sic redeuntes excepti
saot, Qt excommunicati fuisse non videantur a con-
cilio sexaginta episcoporum : nam, si ab hac sjnodo
136 ^° judicium vocati ei ezcommunicati in scbis-
mate obdoruissent, an dicere potnissent circum-
feotos se esse et imposturam passos, ac mentem
saam semper in Ecclesia fuisse? quis credit Gor-
nelium sic eos recepturom fuisse, ut omnia remit-
teret Deo omnipotenti I non sic agi solet cum ho-
minibus jam judicatis et excommunicatis. Postenus
ergo concilium reditu confessorum : sed tamen non
fflullo posterius; nam gravissimae causa suberant

multto accipere oporteret, si quis autem praeter
eos quos Cjprianus epistola sua complexus fuerat,
scribere auderet, scirent eum vel sacrificio vei
libello esse maculatum, vel unum de hffireticis,
perversum scilicet et profanum.

137 Scriptum existimatur hoc anno prffisian-
iissimum Cypriani opus de Oratwne Dominica. Re-
censetur a Pontio post librum de Unitate EoclesisB,
ei cum multa in eodem libro adversus schismati-
cos vehementer et copiose dicantur^ non male con-
cluditur jam prodiisse Felicissimi vX Novatiani
schismata cum hsec scriberet Cjprianus.

Circa Paschs prima solemnia scripsit Cyprianus
epist. 53 ad episcopos Fortunatum, Ahymnum, Op-

enr cito haberetur, tum nt Novatiani partes penitus B iatum, Donatianum, Fortunatum, ei Felicem, qui,

cumessentincivitate Capsensi propier ordinaiionem
episcopi (Oonaiuli, ut verisimile est, Capsensis epi-
scopi, qui loco sexagesimo uono sententiam dicit in
concilio Carthaginensi anno 257), consulti fueraut a
Superio an ad communionem jamadmiitendi essent
Ninus, Clemeniianus et Florus, qui Christum con-
fessi coram magisiratu ei plebe, posiea inter
iormenia coram proconsule superati, poeniientiam
agere non destiterant per hoc triennium, non illod
quidem exaetum sed inchoatum. Rem decidere
non ansi, ad Cyprianum detulerant, ei scripserant
« ut cum pluribus collegis de hoc ipso plenissime »
tractaret. Respondet Cjprianus reddendam ejusmo-

frangerentur, ium ui lapsorum causa, quffi ad
coQcilium rejecta foerat, d^udicaretur.

niV. — De gesHs et 9criptis S. Cypfiani anno 252

ante persecutionem.

Damnaios toio orbe Novatianus non despondebai

animum, sed per plurimas civiiates novos aposto-

los suos mitiebai, ui queedam recentia insiituiionis

sus fundamenta cons^itueret, et super legitimos

episcopos crearei alios pseodoepiscopos. Id testatur

Crprianns in Epistola ad Antonianum, scripta anno

251 exeunie aut 252 ineunte. Jamdudum litieras

acceperai Cyprianus ab hoc Numidiee episcopo,

quibus se cum Novaliano non communicare, sed

Coroelio affixum esse signiiicabat, atque ut earum- p di hominibus communionem, seque ea de re cum

dem litterarum exemplum ad Cornelium mittere-
tur, postuJabai. Sed postea aliie lilterse supervene
ruot, in quibus nutare videbatur, Novatiani litteris
motus, et quam iste heeresim introduxisset, qua
ratione Comelius cum Trophimo et ihuriiicaiis
communicarei, sciscitabatur, ac ne ipsius quidem
Cjpriani humanitatem in lapsos <equo animo acci-
piebat. Sic ei respondet Cyprianus in hac epist.52,
ut se et Cornelium mirifice defendai, et cum Nova-
tiano neminem communicare posse demonstret,
nuiqui totius Ecclesim commuuionem rejiciat. Li-
quet scriptam esse epistolam post reditum eonfes-
sonim quos in Ecclesia cum Cornelio junctos esse
dicit, post mortem Decii, quem tyrannum appellat,

episcopis deliberaturum promiitii « quando solem-
niiaii apud suos celebrand» saiisfecerini, » ei
Carthaginem u venerini. »

Vixdubium est quin promissum perfecerit in
concilio quod Carthagiue habitum hoc anno Idibus
Maii, ut ipse iestatur epist. 55 (p. 84). Scribit
ibidem « Privatum, veierem hsereticum in Lambe-
sitana colonia ante multos fere annos ob multa el
gravia delicta nonaginia et episcoporum senleniia
condemnatum, ei Fabiani » papm ac Donati Car-
ihaginensis episcopi » litioris severissime noiatum,
cum causam in hoc concilio agere veile se dicerei
admissum non fuisse. Huic concilio inierfueruni
episcopi sexaginta sex, si ibi, ui verisimillimum

sed tamen apte concessam lapsis hoc auno 252 in- ]) esi, propositis a Fido episcopo qumslionibus res-

dulgentiam, siqnidem Cypriani defensio in iis tan-
tam ?ei^tor quse Libellaticis anno superiore et
C£teris iu morlis periculo constitutis concessa fue-
rant. Non immerito Antonianus ille idem videtur
esse qui in titulo epist. 70, inter episcopos Numi-
das recensetur; quod etiam argumento est eum
Cypriani monitis non restitisse.

Emissarii Novatiani circa hoc tempus Maximum
pseudoepiscopum Carthaginensem fecerunt : sed
hoc facinus iam ignobile et obscurum fuit, ui Cy-
priaous ne scribendum quidera ea de re Romam
judicarei. Nam panlo ante de collegarum consilio
Quserai Comelio nomina iniegrorum et catholico-
raffl in Africa episcoporom, ui scirent Cornelius

Patbol. fV.

ponsum fuit. Is per litieras quesius fuerai quod
Therapius episcopus Bullee et confessor, ut coi^ji-
cit Pamelius ex concil. Carih. an. 256, Viciori
quondam presbyiero, antequam pcenitentiam ple-
nam egisset, pacem immaturo iempore dedisset.
Prfieierea novam quamdam de infaniibus opinio-
nem Fidus proposuerai, in quibus morem antiquse
circumcisionis tenendum putabat, ni infra octa-
vum diem non bapiizareniur. Inier alias rationes
hanc afferebat : « Vestigium infanlis in primis par-
ius sui diebus consiituti mundum non esse, qnod
nnusquisque iliud horreai exosculari. » Respondeni
sexaginta sex episcopi per episi. 47, objurgatum
fuisse Therapium, nuc laraen ablatam Victori cora^

139

VIIA S. CYPRIANI.

munionem. De infantibus autem propositam ab eo k pugnandum paratum fuisse perspicimus cx epist. 54.

opinionem uno ore universi rejiciunt, et baptisma
infantium u in primo statim nativitatis suee ortu »
prfiBclarissimis rationum momenlis defendunt. Hoc
autem concilium sexagiuta sex episcoporum ideni
prorsus esse perspicitur ac illud quod Idibos Maii
habitum hoc anno 252. Quod euim concessa Vic-
toriquondam presbytero laicacoromunioreprehen-
sionem 4 38 °^° effugit,argomenlo est nihil adbuc
detractum ac limatum fuisse de superioris anni de-
creto, ac nondum pacem pcenitentibus redditam fuis-
se ; quee tamen iilis indulgentia perpaucis mensibus
post concilium Idibus Maii habitum concessa est.

Lombertum merito castigat Pearsonius, quod hoc
concitium sexaginta sex episcoporum nou multo

Scripta est circa idem tempus, nt obseiTat Tille-
montius, epist. 64 ad Epictetum et plebem Assuri-
tanam adversus Fortunatianum , quondam hujus
civitatis episcopura, qui, sacerdotio ob simulacro-
rum cultum dejectus « pro inlegro agere volebat, >»
et episcopatum sibi cceperat vindicare. Videtur
Epictetus, qnem Gyprianus fratrem appellat, For-
tunitiani loco constitutus fuisse. Non solns Fortu-
natianns ex lapsis episcopis ejusmodi facinus ten-
tabat, sed observat Gyprianus nonnullos alios idem
aggressos esse, dum ^ 39 stipes, et oblationes, et
lucra desiderant, quibus prius insatiabiies incuba-
bant, et coenis atque epuUs etiam nunc inhiant,
quarum crapulam nuper superstite in dies crudi-

post concilium anni superioris collocaverit. Non Q tate ructabant. » Gum autem lapsos omnes horte-

verisimile est post concilium, quod tamdin in cau-
sis lapsorum dijudicandis occupatum fuit, aiiud eo-
dem anno tam frequens convocatum fuisse, cum
praesertim nulium hujus rei vestigium exstet in lit-
teris anno superiore scriptis. At idem Pearsonius
hoc concilium in quo responderunt Fido sexaginia
sex episcopi, in anni 253 mensem Septembrem re-
jicit, cnm episcopi, ut ipseexistimat,restituta pace,
de rebus ecclesiasticis consiliarentur. Non quadrat
heec opinio cum his episcoporum verbis : Quse res,
iuquiunt, salis non movit recessum esse a decreti
nostri auctoritate, ut ante legilimum tempus et
plenum satis&ctionis, et sine petitu el conscientia
plebis, nulla inOrmitate urgente ac necessitate

tur ut, « magnitudinem delicti sui cognoscenies, a
deprecando Domino non recedant, sed satisfactioni-
bus immorantes ad Ecclesiam pulsent, » non imme-
rito hsec epistola ante concessam generatim lapsis
indulgentiam scripta existimatur.

Rejectus, ut modo diximus, a concilio Carthagi-
nensi Privatus pseudoepiscopum Garthagine consti-
tuit Fortunatum, qui erat « unus ex quinque pres-
bjteris jampridem de Ecclesia profugis, et senten-
tia coepiscoporum, ait G^rprianus, epist. 55 (p. 83),
multorom et gravissimorum virorum, qoi super
hac priore anno » ad Gornelium litteras feceraot.
Operam ad hoc scelus navarunt, ut ibidem ait S.
Martyr, Felix quidam, qui cum illo venerat, quem

cogentO; pax ei concederetur. « Hsec optime con- ^ ipse extra Ecclesiam in hseresi pseudoepiscopum

gruunt Idibus Maii anni 252. Jam poenitentiee
partem nou mediocrem adimpIeveratVictor, unum
reprehenditur, quod plenum tempus non exe-
gisset; quinetiam nihil reprebeuderetur si plebis
rogatu concessa pax fuisset. At profecto inunquam
episcopi tam leniter egissent anno 253 inter
prima pacis initia. Nam qui, sopita Decii per-
secutione , tantam prfe se severitatem tulerant,
ut excommunicationem minarentur, si quis lapsos
ad communionem admitteret, li, flnita Galii
et Volusiani persecutione, cum adhuc manus
lapsorum sacriiiciis nefandis fumarent, an adeo
remissi fuere ut pacem concessam non reprehensu-

olim constituerat ; Jovinus et Maximus, ob nefanda
sacrilicia et crimina in se probata, sententia novem
episcoporum condemnati, et iterato quoque a piu-
ribus aliis in concilio anno priori abstenti; Reposi-
tus Saturnicensis, qui non tantum in persecutione
ipse ceciderat, sed et maximam partem plebis suse
sacrilega persuasione dejecerat. Hi quinque cum
paucis vel sacrificatis vei male sibi consciis Fortu-
natnm sibi pseudoepiscopum cooptaront. Sed iliis
scelus ex sententia non successit. Nam cum dicii-
tassent viginti quinque episcopos Carthaginem ven-
turos, non sine roendacii infamia quinque tantum
reperti suut. Deinde vero, quos antea decipiebant,

ros se dicercnt si « sine petitu el conscientia t\ et falsa se spe redeundi in Ecclesiam producebant.

plebis concessa non fuisset? Prseterea non viden-
tur post perseculionem Galli et Volusiani neces-
saria fuisse concilia, quia ex his quse m priore
concilio statula de lapsis fuerant facilis fuit totius
rei deliberatio ; vel potius quia aut nulli in hac
persecutione, aut saltem pancissimi videntur ceci-
disse. Testatur Cyprianus in Epistola 57 eos qui
RomsB sub Dccio cecideraut, confessionis laudem
in hoc secundo preelio adeptos foisse. Idem testi-
monium saltem Afric» Iribuit auctor libri ad
Novat, (p. 11). Hinc Gyprianos in epist. 81 ad
Martyres, noa plangit clades et funera suorum, ut
in epist. 9 sub Decio fecerat. Nec mirum si victo-
res in hac pugna fuere quos tanto animi ardore ad

hi ubi viderunt pseudoepisoopum, fraude comperta,
ad Ecclesiam redierunt. itaque plures erant qui
de nefariis illis hominibus judicaverant, si pres-
bjteri et diaconi numerentur, quam qui tunc cum
illis conjuncti videbantur. Probabat tamen Gjpria-
nus et diligenter examinabat quinam admitti et
recipi in Ecclesiam deberent. Quidam enim recipi
non poterant c< sine scandalo et periculo pluri-
morum. » Fremebat enim plebs et reluctabaiur
« quoties inemendabiles et protervi, et Tei adul-
ieriis vel sacrificiis contaminati, et post hsec adhuc
insuper de schismate ad Ecclesiam » redtbant. Vix
plebi persuadebat, imo extorquebat ut tales admiiii
consentirenl ; et justior factus erat fraternitatis

i4<

VITA S. CYPRIANI.

i42

doior ex eo quod nnus atqae alias, obiinente plebe 4 dium unitatis ia Petro constitutam agnoscit, ita

et coDlradicente, Gypriani facilitate suscepti, pejo-
res eistiterant quam prius fuerant (Ibid.)

Fortunati ordinalione adeo non niovebatur Cy-
prianus ut ea de re protinus ad Cornelium scriben-
dam esse non judicaret. Nactus tamen oecasionem
familiarissimi hominis et clerici, per Felioianum
acolythum, quem Cornelius in Africam cum Perseo
episcopo miserat, etiam de Fortunato isto scripse-
rat ad Cornelium ; sed, dum Carthagine Felicianus
Tei Tento retardatur, yel accipiendis aliis epistolis
delioetar, Felicissimo Romam properante prfleven-
Ins est. Is enim Romam mittebatur cum litteris
Fortanati ad Cornelium, cum nefaria illa factio,
Dodique exclusa et in 140 A.frica ob scelerum in-

hoc loco, etsi ncgat ininorem esse Afrorum episco-
porum aucloritatem, iramerito pronunliat editor
Oxoniensis primatum ab eo negari : sed de his
jam diximus in propfatione. Quamvis autem de
Cornelii prudcntia^ et conslantitc existimationc ha^c
epistola aliquid detrahere posse viderftur, eum
tamen admonere et rogare non dubitat Cyprianus
ut de more suo has litteras clero secum prssidenti
et sanctissimoe atqne amplissimse plebi legat, adeo
cognita erat Cypriano et explorata virtus Cornelii.
Constat hanc epistolam hoc anno 252scriptam fiiis-
se; commeniorat enim Cyprianus concilium anui
prioris, tum etiam aliud proximis Idibus Maii habi-
tum : hinc se plebi suse quadriennio jam probatum

famiam ubique nota, Romam navigandum judicas-Besse dicit. Scripta autem nou videtur nisi meuse

0et. Yenit itaqne Romam Felicissimus stipatus
caterva et factione desperatorum, sed rejectus est
aCoraelio, et « vigore pleno quo episcopos agere
oportet, » palsus de Ecclesia. Verum, cum dictita-
reot nefarii homines Fortunatum a viginti quinque
episcopis ordinatum esse, cumque Cornelium « ag-
gressi essent conamioantes quod, si litteras quas
attulerant noa accepiset, publice eas recitarent,
et multa turpia et probrosa et ore suo digna pro-
ferreot, p Coraelias, cui molestum erat Cypriaoi
silentium, € minis atque terroribus eorum aliquan-
tnm commotus », duas simui epistolas Cypriano
per Satarum acolythum scripsit, quarum prima

Junio exeunte, aut ineunle Julio.

441 ^^V* — Persecutio revelatur Cypriano, —
Hortatur Tkibaritanos ad certamen, — Lapsis
pcenitentibus pacem restituit in conctVto, quod ab
alio Idibus Maii habito distitigui debet.

Cum a concilio Curthaginensi, quod Idibus Maii
habitum diximus, satis multa usque ad persecutio-
nemintercesserint, perspicuum est imperatores Gal-
lum et Volusianum, qui annu 251 exeunte imperium
adepti fuerant, per totum ilhid tempus uihil ira-
cunde in Christianos egisse, nec suum in illos furo-
rem incitasse ante mediam hujus anni sBstatem. At
violenta fuit persecutio, nec alium fmem habuit
quam ipsa imperalorum vita. Jam nonnuilse scintil-

pulsum constanter Felicissimum, altera commolum _ , , r> • j r> t* -i.

'^ . . « ,.. . . .^ ^ ^ CJe^ emicuerant cum Cyprwnus ad Cornelnim scribe-

et extemtum ipsius Corneui anmium significabat. ^ , . , , «« .t i • • • j- i

* .,. ^ . , . , ret epistolam 55. Ait enim « his ipsis diebus » qui-

Permolestum accidit Cypriano quod, cum in de-
fendendo episcopatu Cornelii summam animi for-
Utadinem declarasset, idem sibi in re simillima a
Comelio non referretur. Quapropter ad eum scrip-
sit epist. 55, dolorem suum minime dissimulans,
quod Gomeiius aures prsbuisset schismaticis omni
sceleris macala notatis et in concilio damnatis,
coDlra episcopnm populi unlversi suffragio in pace
deleelum, Dei auxilio in persecutione protectum,
collegis omnibus fideliter junctum, plebi sue in
epi^copatu quadriennio jam probatum, in quiete
servientem disciplinse, in tempestale proscriptum
applicito et adjuncto episcopatus sui nomine, tolies

epistolam 55. Ait enim « uis ipsis oieDus » qi
bus scribebat, « ob sacrificia quee edicto proposito
celebrare populus jubohatur , clamore popularium
ad leonem denuopostulalum » se « in circo » fuisse.
Videtur indiceudorum sacrificiorum causam attu-
lisse pestis illa quee sub Gallo et Volusiano ac cie-
teris deinceps principibus horrendum in modum
seeviit. Non multo posl subsecuta imperatorum
Galli et Volusiani adversus Christianos edicta, quo-
rum preecognitionem cum accepisset Cypriauus,
multis visionibiis divinitus oblatis, scripsit epist.
56 ad Thibaritanos, quos cum antea iiiviserc sta-
tuisset, cousiliom tunc conficere non potuit, sed
vicarias pro se litteras niisit, in quibus eos admonet

ad leoncm petitum, in circo, in amphilheatro Do- jj se « Domini instruentis dignatioue » cognovisse, id-

ninncae dignationis testimonio honoratum, ac nuper
etiam clamore popularium 6d leonem denuo postu-
latam. Demonstrat nefas fuisse schismalicis « ad
Petri cathedram atqiie ad Ecclesiam principalem,
nnde sacerdotalis unitas exorta est, » litteras ferre,
« cum slatutum sit omnibus nobis, inquit, et ffitjuum
sit pariter ac jushim, ut uniuscujusque causa illic
&Qdiatur obi est crimen admissum . . . , nisi
si paucis desperatis et perdilis minor videtur esse
^Qctoritas episcoporum in Africa constitutorum,
ctc. » Sic episcopatus sui jura defendit Cyprianus,
Qt ezordiirm onitatis in Ecclesia Romana, ot eccle-
sia principaU, agnoscat ; et, qaemadmodum alibi
pvem inter «ipostolos potestatero admittens, exor-

que sciendum esse ac pro certo credeudum et tenen-
dum graviorem nunc quam antea et ferociorem pug-
nam imminere; deinde vero ex Scripturis sanctis et
ex Christianae reiigionis principiis colligit quidquid
ad persecutionem constanter sustincndam incitare
poterat.

Videtur Cyprianum detiuuisse quominus Thi-
baritanorum votis satisfaceret, imposita necessitas
rebus ecclesiae suee, imminente persecutione, provi-
dendi. Nihil autem prias sibi facieudum arbitratus
hoc molestissimo tempore, quam ut omnes omnino
milites Christi qni arma desiderabant et preelium
flagitabant, intra castra Domini colligeret; decrevit
in concilio cum episcopis xu, ut, examinutis singu-

ii^

VITa S. CYPRtANl.

loruin causis, pax lapsis daretur qui pcenitentiam ^ sororibus precetur. Hsc prffidictio non multo post

agere a primo die non destiterant. Episcopi lapsus
certiorem ea de re faciunt Cornelium per epist. 54,
seque ila « sancto Spiritu saggerente » statuisse di-
cunt, ac sanguinem Christi iis non denegandum
demonstrant qui suum pro Christo fusuros se et
acriter pugnaturos promittebant. Addunt sese idem
Cornelio « paternae misericordiffi contemplatione
placiturum » sperare. Miror faoc concilium a Pear-
sonio confundi cum eo quod Idibus Maii habitum
est. Nam I ® de rebus Idibus Maii deliberatis nuUas
ad Comelium synodi nomine scriptae sunt litterffi ;
quippe, cum de Priyato, quem synodns non admise-
rat, tum nedum Cyprianus adCornelium suo nomine
scripserit, cum facultas oblata est Feliciani acoly-

in Comelio exitum sortita est, qui martyr obiit
Centumcellis die 14 Septembris hujus anni 252, ut
inter doctissimos quosque convenit. Interim Novatia-
nus, ut Cyprianus observat, ut nec unitatis Eccle-
siffi, ita nec ejus triumphorum particeps, quiesce-
bat, nec eum omnino tetigit persecutio. Locius,
qui Coraelio successit, eodem fere tempore sacer-
dotii et exsilii gloriam adeptus est; sed paulo post
revocatus, martyr obiit die quarto aut quinto men-
sis Martii anno 253, cum quinque mensibus ac paocis
diebus prefuisset. Huic Cyprianus cum sacerdo-
tium et confessionem gratulatus fuisset per litteras,
quae ad nos non pervenerunt, reditum etiam gratu-
latus et per epist. 58 suo et collegarum nomine.

thi. 2® In epist. 55, ex qua conciiium Idibus Maii B Sed, prseler hoc litterarom ofQcium, quibus ad

habitum fuisse discimns, nuUum exslat vestigium
concessse lapsis indulgentiffi ^ 4k2 ^^ tantummodo
aecessitas poenitentiee adversus Felicissimum ejus-
que satellites defenditur. Atque hinc patet hanc
epistolam in editione Oxoniensi immerito prceponi
quinquagesimse quartse, per quam Cornelius de con-
cessa lapsis communione certior factus est. 3® Conci-
lium episcoporum xu, in quo lapsis datacommunio
est, instante persecutione habitura fuit, et hoste
certamen indicente, cum lapsi arma desiderarent
et fiagilarent, ut est in epist. 54, seque u ad pugnam
paratos esse et pro Domini sui nomine ac pro sua
salute stare fortiter et pugnare » proiiterenlur.

commune gaudium Ecclesise Romanae suum quoque
accedere testatur, ait se non ^ 4k3 ce^^^ << ^^ ^a-
cnficiis atque in orationibus Deo Patri et Christo
Fiiio ejus Domino nostro gratias agere et orare
pariter atque petere ut qui perfectus est atque perfi-
ciens custodiat et perficiat (in Lucio confessionis glo-
riosam coronam), » etc ; et quasi prsevideret id quod
postea evenit, Lucinm idcirco revocatum fuiase ab
exsiiio suspicatur, ut in oculis ecclesise suse vitam
pro Christo profunderet. Decrela Cornelii de lapsis
Lucium confirmasse discimus ex Cypriano, qui Lu-
cium et Cornelium beatos martyres appellat, seque
eorum memoriam honorare dicit, ac iUos Spiritu Dei

Quamobrem hoc consilium statim subsequi debuit p plenos, et in glorioso martyrio conslitutos dandam

Cornelii coofessio, qui primus Romse confessus est.
Sed a consiiio Idibus Maii habito multo intercesserunt
usque ad persecutionem et Cornelii confessionem :
Fortunati ordinatio, missa ab eo Romam legalio,
Cornelii ad Cyprianum litterae ac Cypriani responsio.

XXVI. — S. Comelio gratulatur confessionis laudem
S. Cyprianus. — Confessores Carthaginenses co-
hortatur per epist. 81, quam in hac persecutione
scriptam fuisse ostenditur anno 252.

Vana non fuit Cypriani praedictio futurae persecu-
tionis, nec adfaibitae ab eo cautiones ad Christianos
corroborandos optato exitu camerunt. Romce prosi-
luit adversarius terrore violento Chrisli castra tur-
bare : sed virtus illic prsecedentis episcopi poblice

esse pacem lapsis censuisse, et poenitentia acta fruc-
tum communicationis et pacis negandum non esse
litteris suis signasse testatur (epist. 67).

Quamviserumpentibus persecutionis scintillis po-
stulatus fuerit ad leonem Cyprianus, non tamen se-
cessit, ut in persecutione sub Decio, nec pulsus
aut proscriptus fuit. Primus Carthagine impetum
ferocientis populi sustinuit, ut videre est in epist,
81, gloriosus senex Rogatianus presbyter, qui in
persecutione Decii confessus fuerat, et, e carcere
Bolutusy duobus episcopis et Numidico presbytero
in regenda ecclesia Carthaginensi a^junctus a Cy-
priano fuerat. Is cum primus in hac Galli et Volu-
siani pei*secutione coi^ectos in carcerem fuisset

comprobata .cst, ac quodammodo ecclesia omuis D cum Felicissimo, quem Cyprianus quietum semper

Romana confessa est : ad pugnam non singuli mi-
lites, sed lota castra prodierunt, accurrit prope-
ranter el venit quisquis audivit. Plurimi ex his qui
sub Decio lapsi fuerant, gloriosa confessione resti-
tuti sunt, ipso dolore poenitentise facti ad praslium
fortiores, ita ut appareret eos in prima persecutione
novse alque iosuetce rei pavore trepidasse. Hsec dis-
cimus ex epist. 57 Cypriani, in qua Cornelio Cen-
tumcellis exsulanti gloriam confessionis gratulatur,
et cum eo comrounicat quod providentia Domini
monentis instructus cognoverat, w appropinquare
jam ccrtaminis et agonis nostri diem, » inquit.
Rogat denique ut uter ad Dominum prior mi-
graverit, Deam pro altero et pro fratribas ac

et sobrium fratrem appellat, cum eodem coronatus
est. Caeteros confessores in carcere inclusos hor-
tatur Cyprianus (in episl. 81), ut Rogatianum imi-
tentur, seque Dominum assidue precari ait ut eam-
dem ac ille coronam assequantur. Inter hos confes-
sores enitebant pueri et feminae, id quod etiam in
persecutione Decii contigisse perspicimus ex libro
de Lapsis (p. 181), et in persecutione Valeriani ex
epist. 77. Eamdem confessionis laudem adepti, ut
capite 24 observavimus, qui sub Decio lapsi fue-
rant. Quod quidem de plurimis intelligi debet, non
tamen de omnibos; nam auctor libri ad Novatia^
num, alios ex eomm numero adhuc poenitentiae
addictos commemorat. Sed quia epist. 81 alii Vale-

145

VITA S. CYPRIANI.

i46

riani, alii Decii persecutioni ascribant, exponen- a eum argumento est ad gloriam pervenisse. Confes-

dam Dobis est ad hanc potius sub Gallo et Volu-
siano persecutionem referenda videatur.

flancepistolamPameliuset Baronius inter postre-
mas Cypriani numerant, et in persecutione Vale-
riaoi scriptam putant. Hac potissimum ratione du-
caotor, quod Rogalianus presbyter et confessor,
quem post De«:ii persecutionem superfuisse con-
slat, in hac epist. 81 vitam pro Christo cum Feli-
cissimo dicatur profudisse. Atque id quidem tabulis
ecclesiasticis consentaneum est^ in quibus, inqnit
Baronius, Rogatiani et Felicissimo « una die passo-
ram natalis solemniias consignata est vii Ral. No-
vembris. » Contra Pearsonius hanc epistolam sub
Decio scriptam esse contendit, cnm lateret Cypria-

sores laudat quod futura tantum cogitent, ut ad
complexum Domini perveniant, ut sequantur in
omnibus Rogatianum, quem jam in multis rebus
imitati fuerant. Jam ergo pervenerat ad conspec-
tum Domini Rogatianus siquidem pervenire ad
conspectum Domini idem est ac Rogatianum iu
omnibus sequi. Paraverat illis Rogatianus primum
hospitium in carcere. Ubi secundum parabat, nisi
in coelo, anlecedens eos veluti metator quidam?
Denique Deum precatur Cyprianus ut id in quo an-
tecedebat eos Rogatianus, in ipsis consummetur et
ad coronam perveniant. Ergo jam ad hanc coronam
Rogatianus pervenerat, quam cum in Decii perse-
cutione adeptus non sil, sed ante e carcere egressus

nus, idque probat ex primis epistolae verbis : « Sa- B sit quam Cyprianus e suo secessu, necesse est hanc

luto Tos, fratres charissimi, optans ipse quoque
conspectu vestro frui, si me ad vos pervenire loci
eondiiio permitteret, » autem loqui solet Cyprianus
e suo secessuy ut in 4.44 «^pist. 5 : a Et quoniam
mihi interesse nunc non permittit loci conditio; »
et in epist. 37 ad eumdem clerum : » Utiuam loci
et gradus mei conditio permitteret ut ipse nunc
praesens esse posseml » Unde concludit Pearsonius
his verbis non exsilium Cypriani sui Valeriano, sed
illius sub Decio secessum denotari. Locum autem
exqno mortuum Rogatianum fuisse judicatur, in
aliam prorsus sententiam accipiendum esse exis-
timat, ac errorem in tabulas ecclesiasticas irrep-

epistolam ad aliud tempus referri. Nititur Tille-
montius his verbis, « viam facientem, vos ante-
cedit, cc ut Rogatianum probet non obiisse cum hsec
epistola scriberetur. At quis nescit linguee latino".
sterilitatem saepe cogerc ut ejusmodi voces usur-
pentur? Martyres in epist. 78 laudant Cyprianum
1 45 quod, cum primus confitendi signum extu-
lerit, ipsius anima cc non tantum martyrum de ssb-
culo jam excedentium socia esse coeperit, sed et
cum futuris coelestem amicitiam » copulaverit. Si-
mili prorsus modo confessores hortatur Cyprianus,
in epist. 9, ut Mappalicum martyrem sequantur.
c Istum nunc beatissimum martyrem, inquit, et

sbse, dam Bedam, qui has Cypriani litteras laudat, ^ alios participes ejusdem congressionis et comites

et ex illis docet Rogatianum et Felicissimum mar-
tjno coronalos esse, Usuardus, Ado et alii sine exa-
nmi(i sequuntur.

Pearsonii senlentia arridet Tillemontio; sed ta-
menmultis rebus perspicitur hanc epistolam non
in secessu scriptam esse, sed Carthagine, cum jam
ohiisset Rogatianus, non tamen sub Valeriano, sed
suhGallo et Volusiano. Nimium apertus est Cypriani
c^otextns, qnam ut Rogatianum et Felicissimum
martyrio coronatos negemus antequam hanc epi-
stolam scriberet Cyprianus. Locum inspiciamus.
« Qoam fidem, inquit, vos quoque retinentes et die
ac nocte meditantes, toto corde ad Deum prompli,
contemptu praesentium futura tantummodo cogi-

in flde stabiles, in dolore patientes, in quaestione
yictores, ut cseteri quoque sectemini et opto pariter
et exhortor, nt, quos vinculum confessionis et hos-
pitium carceris simul junxit, jungat etiam consum-
matio virtutis et corona coelestis. »

Non belle accepit Pearsonius haec verba, « si me
ad Yos pervenire loci condiUo permitteret. » Ait
enim Cyprianum his verbis designare « locum in
quo preesens esse et conspectu confessorum frui
maxime concupivit, sed loci, hoc est Carthaginis,
ubi perseculio jam fervebat, conditionem non per-
misisse. » Verum hac voce non Carthaginem, sed
episcopalem auctoritatem designari perspicitur ex
pluribus Cypriani testimoniis; sic in epist. ii :

tatis, nt ad fructum regni seterni et ad complexum J) « Soilicitudo loci noslri et timor Domini compellit. »

etoscalam Domini et conspectum venire possitis, ut
sei]Qamini in omnibus Rogatianum presbyterum
gloriosum senem, viam vobis ad gloriam temporis
noslri religiosa virtute et divina dignatione facien-
tem, qui cum Felicissimo fratre nostro quieto
semper et sobriOy excipiens ferocientis populi im-
petnm, primnra hospitium vobis in carcere prsepa-
niTii, et metator quodam modo vester, nunc quo-
qne vos antecedit. Qnod ut consunmietur in vobis
^iduis orationibns Dominum deprecamur, ut
ioitiis ad summa pergentibus quos confiteri facit,
^ciat et coronari. » NuIIa fere vox hoc in loco
qns Qon Rogatiannm pro Christo passum indicet.
Yocateum Cyprianus « gloriosum senem, » quod

« Cum illi (marlyres) memores loci nostri ad me
litteras direxerint » (epist. 10). u Congruit ipsi loco
et officio sacerdotii uostri » (epist. 63). Vid. epist.
65. Quamobrem, cum ait Cyprianus in hac epist.
8i : c( Saluto vos, fratres charissimi, optans ipse
quoque conspectu vestro frui, si me ad vos perve-
nire loci conditio permitteret. Quid enim mihi
optatius et Isetius posset accidere, quam nunc vobis
inhserere, ut complectemini me manibus illis quee
purae et innocentes et Dominicam fidem servantes,
sacrilega obsequia respuerunt? Quid jucundius et
sublimius quam osculari nunc ora vestra, conspici
eliam prmsentem ab oculis vestris? » cum h«c,
inquam, ait Cyprianus, indicat se hac una re de-

«47

VITA S. CYPRIANf.

i4g

tineri qnoniiDns invisat martyres, quod metuat ne 4 coDJuncla fuit, multo aplior videtur fuisse ad cieu-

dignitate conspicuus oculos gentilium eifugere non
possit, Nec necesse est eum abfuisse Garthagine
ut sic scriheret : sua enim illum dignitas, etiamsi
adfuisset Carlhagine, dclinere potuit quominus
sanctos martyres inviseret. Nam qui providebat ut
martyres u non glomeratim nec per muUitudinem
simul junctam inviserentur, sed ut presbyteri quo-
qoe qui illic apud confessores » oflferebant, singuli
cum singnlis diaconis alternarent (epist. .^), mullo
minus ipse commisissel , ul in oculos gentilium
incurrens nova incendia comnioveret. Quin etiam
hsec consuetudo ante Cyprianum in Africa vigebat,
ut episcopus confessores non invlseret. Testatur
enim Cypriauus in epp. 10 et 21, id semper in

dos populares motus, cum calamitatis causa ia
Christianos rejiceretur.

XXVII. — Miia charitas S. Cypriani in pestis cata-
miiale, — Religionem, defendit adversus hemeiria-
num, — Totius ecclesiae Carlhaginensis prolixa in
redimendis captivis liberalitas,

Ad persecutionem accedebal lues horrenda qufie,
sub ipsis Deciis, ut verisimile est, incepta, majoreni
in modum sub Gallo et Volusiano grassata est. Hic
Cypriani charitas in ipsis ethnicorum ocuiis enituit,
et ad summam reipublicfiB ulilitatem redundavit.
Nam cum ethnici omnes horrerent et fngijrent con-
tagia ac suos impie exponerent, ac, jacentihus tota
civitate cadaveribus, nemo aliud quidquam respice-

pnrleritum sub auteccssoribus suis factum esse, ut B ret iiisi lucra crudelia, tum vero Christi et Dei Poa-

presbyteri et diaconi plenissimc circa Evangelii
legem martyres et confessores instruerent, et dia-
coni ad carcerem commeantcs martyrum desideria
consiliis suis et Scripturarum prseceptis guberna-
rent. Nihil ergo vetat quominus Cj^prianum in ipsa
urbe necessariis rebus et antecessorum eiemplo a
confessorum conspectu distenlum heec scripsisse
existimemus. Neque etiam dicere verebor non sic
146 locuturum fuisse si abfuisset Carthagine.
Quomodo enim abseutem et in abdilo loco latentem
sola dignitas a complexu martyrum arccret, quem
in ipsa urbe necessariee cautiones ab hoc gaudio et
anlecessorum excmpla removissent? Ilinc in epist.

tifex plebeni uno in loco congregatam vivido hor-
tatu addusit ut pietatis officia non solum in domes-
ticos fidei, sed in ipsos etiam ethuicos conferrent;
ac charitate inflammatus ea dixit quee, si « gentiles
audire poluissent, ait Pontius, forsitan statim crede-
rent. » Distribi\ta sunt ergo continuo pro qualitate
homiuum atque ordinum ministeria. Multi qiii an-
gustia paupertatis beneficia sumptu3 exercere nou
poterant, plus 1 47 sumptibus cxhibebaut; com-
peusantes proprio labore mercedem divitiis omui-
bus chariorem. Fiebat itaque exuberantium opc-
rum largitate quod bonum est ad omnes, non ad
solos domesticos tidei.

9, quam ad martyres et confessoros in secessu p Inter haspersecutioniset pestiscalamitates, scrip-

scriptam esse constat, nou ait secossum suum in
hoc sibi molestum essc, quod eos non possit invi-
serc. Significat urbis desiderium in episL 37, at
nequaquam ut in martyrum complcxibus ho^reat,
sed potius « ut promptus et libens solemni minis-
terio cuncta circa fortissimos fratres dilectionis ob-
sequia compleat. »

Nec congruit ergo hspc epistola Decii tcmporibus,
neque etiam Valeriani persecntioni, cujus primum
impetum snstinuit Cyprianus; uec ei Rogatianns et
Felicissimus, sed ipse aliis omnibus, ut infra vide-
bimus, facem ad confitendnm Christi nomen pra^-
tulit. Multo commodius referetur epist. 21 ad perse-
cutionem Galli et Volusiani, in qua Cyprianus nec

sit Cyprianus librum adversus Demetrianumf quera
Pontius his verbis designat : « Per quem geutiles,
repercussis in se iis qu2B nobis ingertmt, vincereu-
lur? » Yentitabat ad Cyprianum Demetrianus, eum-
que Cyprianus, « oblatrantem adversus Deum et
verbis impiis obstrepcntem, » minime idoneum ju-
dicabat quocum cougraderetur, « cum nec docere
indocilem posse sibi viderelur, nec impium reli-
gione comprimere, nec furentem lenitate cohi-
bcre. » Sed, cum idem Demetrianus dictitaret
« quod bella crebrius surgant, quod lues, quod
fames sseviant, quodque imbres et pluvias serena
longa suspendaut, » Christiauis imputari, tacere ul-
Ira noluit Cyprianus; ac, ne silentium diffidentiaB

Carthagine expulsus est, nec sponte cessit; at mi-])non verecundise tribueretur, huic homini respou-

nime dubium est quin pro se ad aures et ad oculos
confessorum vicarias litteras miserit, cum eos invi-
sere exposita omnium oculis dignitas non sineret.
Mcnse Octobri anni 252, quo Rogatianus et Felicis-
simns passi dicuntur in tabulis ecclesiasticis, perse-
cutio sff^viebat; cujus rei testis est Cornelius. qui
mcnse septembri hujus anni martyr obiit. Pearso-
nius ex populi ferocientis impctu, quem Rogatianus
excepisse dicitur, epist. 8i ad persecutionem Decii
pertinere concludit, quia so^pe iu hac persecutione
popularis temeritas in Cyprianum erupil. Al in per-
secutione Galli eamdem populi temeritatem exper-
tus estCyprianus, ut ipse narrat in epist. 55. Deinde
vcro horr»*nHa illa ppslis qua? cum Galli persecutione

dendum esse duxit, « pariter et c^eteris quos ipse
forsitan concitaverat, et adversum Christianos odia
maledictis vocibus seminando comites sibi plurcs ra-
dicis atque origiuis » suse « pullulatioue » fecerat.
Demonstrat igitur calamitates non inde oriri quod
Deum Christiani colant, sed quod eum gentiles non
colant, ejusque cultores omui cruciatus genere tor-
queant : quamvis aulem hee calamitates ipsos etiam
Chrisliauos atlingaut, eas tamen solis geutiiibus
uocere, nou Christiauis quos ad aeterna gaudia per-
ducunt. Lacljintius (I. v, c. 4) miuus commodc fac-
tum a Cypriano existimavit, ut ad fraugendum et
convinceudum Demetrianum Scripturs potius quam
poctarum ct philosophorum tcstimonia citarct. Sed

149

VJTA S. CYPRIANI.

158

prolerqiiam qaod adhibendaB eraQt Scripturee, ut t
quid Cfaristiani sentii-ent, quid sperarent, in promptu
esset, inest profecto sancti Spiritus testimoniis
taota vis ac tanta majesias, ut Tel eos qui mazime
obdunierunt, permovere possint. (Vid. not. Baluz.)

HiiDc librum in persecnlione Galii et Volusiani
scriptum esse patet ex testimonio Pontii, qui eum
recenset inter libros de Lapsis et de Unitate Eccle^
six post Decii persecutionem scriptos, et librum
di Pulientia, qui persecutionem Valeriani anteces-
sit. Idem etiam effici poiest ex his verbis Cypriani
Ip. 221) : (( Ut memorias taceamus antiquas, et
ultiooes pro cultoribus Dei sippe repetitas nuUo
rocis prseconio reTolTamus, documentum recentis
rei satis est, quod sic celeriter quodque in tanta
celeritate sic granditer nuper secuta defensio est, B
roinis rerum, jacturis opum, dispendio mililum,
dimiontione castrorom. » Legebatur in superiori-
bus editionihus, « ruinis regum, » quibus verbis
Decios desigaari exislimarunt eruditi. Sed, quamvis
Balazius ex Teterum codicum auctoritate posuerit
« rainis rerum, » non minns manifesta descriptio
esl eorum qnie Deciis ob Texatos Christianos
eyenerunt, nec referri potest ad Gordianos aut
Pbiiippos, qni Christianos non sunt persecuti.

148 Demetrianum quem Cyprianus refcllit,
aiii proconsulem Africse, alii unum ex judicibus
fttisse opinati snnt. Crediderim potius unum ali-
qaem ex sophistis fuisse; idqne satis persuadent
crebrffi cnm Cypriano disputationes, calumniae in ^
Christianos et criminationes quas ei exprobrat^
Cvprianns, nequaquam indicans potestatem cura
mala hae mente conjunctam fuisse. Decepisse eru-
ditoshomines videntur hiec verba (p. 219) : a Qui
alios jndicas, aliquando et tu esto tui judex. » Sed
b»c ad judicium forense non pertinent, nec Deme-
triaaom nominatim petit Cyprianus, sed genera-
tim gentiles, quibns, ut ibidem ait, vacabat « inter
ipsa adTersa raalos esse, et in pericuHs tantis
000 de se magis, sed de altero judicare. » Neque
eliam ad Demetrianum proprie spectant heec Terba
'p. 220) : « Innoxios, justos, Deo charos domo
priTas, patrimonio spolias, catenis premis, carcere
iodudis, gladto, besliis, ignibus punis, etc, » sed
geoeratim ad omnes ethnicos, quos, ut fleri so- J)
let in ejosmodi orationibus, nunc singulari nu-
mero, nunc plurali alloquitur. Paulo ante dicebat :
«' Adhuc insnper Dei serTOs et majestati ac nomini
ejus dicatos injustis persecutionibus fatigatis. Sa-
tis Don est quod ipse tu Deum non colis, adhuc
iosuper eos qiii colunt sacrilega infestatione per-
sequeris. »

Cypriani hortatibus accensa plebs Carthaginensis
Ubeoter arripiebat, si qua se daret occasio charitatis
exercende. Qnod tom maxime declaraTit cum octo
Nomidin episcopi graTissimo casu perculsi quod
pltires Christianos e Numidiai in his Tirgines Christo
dicatas, barbari abdoxissent, opem Cypriani implo-
lanint. Tum rero communis Ecclesise Carthagincn-

sis injectus « moaror atque cruciatus de periculo
virginum, pro quibus non tantum libertatis, sed et
pudoris jactura dellenda » videbantur. Quapropter
« prompte oranes et libenter ac largiter subsidia
nummaria fratribus contulerunt, semper quidem
secundum fidei suee firmitatem ad opus Dei proni,
nunc tamen, ait Cyprianus, magis ad opera salu*
taris contemplatione tanti doloris accensi. » Scripsit
itaque Cyprianus epist. 60 ad episcopos Numidix
ac misit « sestercia centum millia nummorum,
cleri et plebis collatione collecta. » Rogat eos sanc-
tus Martyr ut, si quid tale deinceps acciderit, id
sine mora per litteras nuntient, « pro certo habentes
Ecclesiam (Carthaginensem) et fraternitatem uni-
Tersam ne heec nltra fiant precibus orare; si facta
fuerint, libenter et largiter subsidia preestare. »
Subdidit etiam Cyprianus nomina singulorum qui
ad hoc opus tam necessarium prompte ac libenter
operati fuerant, ut eis episcopi Ticem boni operis
in sacrificiis et precibus reprsesentarent; sed et
coUegarum et consacerdotum, qui et ipsi, cum prsR-
sentes esseut, et suo et plebis suae nomine quse-
dam pro Tiribus contnleranti noroina addidit,
eorumque summulas significavit et misit. Haec
Pearsonius contigisse putat initio anni 253, cum
Galli negligentia barbaris nationibus in Romano-
rum fines 149^^^^"^ pateret. Illud saltem Tidetur
statui posse, hanc epistolam post persecotionem
Decii scriptam fuisse. Si quis enim librum de Lapsis
cum hac epistola conferat, facile inteliiget Carlha-
ginenses sic et perseculione expurgatos, et curis ac
laboribus Cypriani immutatos fuisse, ut eosdem
esse Tix agnoscas. Nam, cum antea plurimos in hac
Ecclesia diuturnitas pacis cormpisseti et patrimo-
nii amor sacrificare simulacris adegisset, nunc om-
nes, accepto rei io Numidia gestae nuntio, caplivi-
tatem fratrom suam computant, omnes periculo
virginum moerent et excruciantnr, omnes ad redi-
menda Dei templa certatim opes suas efi^undunt,
omnes precantur ne hsec ultra fiant; sed, si
facta fuerint, libenter et largiter subsidia promit-
tunt.

XXVin. — De hbris et episiolis post persecutionem
scriptis sub Valeriano atque in primordiis Stephani
papas, annis 253 et 254.

Non multo post Lucii martyrium, quod contigit
die quinto Martii hujus anni 253, electus est Ste-
phanus, forte quia jam tum Christianos respirare
sinebant motus in imperio excitati. Nam mense
Maio, ut doctissimis criticis videtor, ultio sangui-
nis Christianorum in Gallo enituit, quem sui mili-
tes, cum repellendo iEmiliano, qui jam Italiam
occupaverat, imparem viderent, imperio et vita
spoliarunt. Cum autem iEmilianus ipse circa Au-
gustum mensem a militibus, qui imperium detule-
rant occisus fuisset, imperio potitus est nemine
interpellante Valerianus, cujus eequitate et eximio
favore summa pax Ecclesi® affulsit. Sed, sedata
persecutionis proceila, pestis ingravescebat. Quara-

i5i

VITA S. CYPRIANI.

obrem Cyprianus, cnm aDimadverieret « in plebe^inquit Cjprianus, si in hoc operis agone currentes
qaosdam vel imbecillitate animi, vel fidei parvitate, dies nos vel reddilionis vel persecutionis invenerit,
vel dulcedine ssecularis vitsB, vel sexus molUlie, nusquam Dominus meriiis nostris ad pnemium
•vel, quod majus est, veritatis errore, minus stare deerit. In pace vincentibus coronam candidam pro
fortiter, nec pectoris sui divinum atque invictum operibus dabit; in persecutione purpuream pro
robur exserere, » non prsetermisit occasionem do- • passione germinabit. »
cendffi veritatis, ac preestantissimum de Mortalitate Ad initium anni 254 refertur epist. 69, quam

librum scripsit, in quo demonstrat ejus esse mor-
tem timere qui ad Christum ire nolit, eos autem
qui vere in Christum credunt, leetari debere cum ad
Christum vocantur. Narrat episcopum quemdam,
qui petebat ut e morbo evaderet, increpitum esse
in visione : « Nobis quoque ipsis, inquit (p. 234),
minimis et extremis quoties revelatum est, quam
frequenter et manifeste de Dei dignatione pree-

ad Florentium Pupianum scripsit Cyprianus, cum
jam sex annis ecclesiam Carthaginensem guberna-
ret. Papianus ille ante persecutionem in Ecclesia
fuerat et communicayerat cum Cjpriano; sed
postea, schismaticis se adyungens, « infanda, tur-
pia, etiam gentilibus exsecranda, » de Cypriano ie-
mere crediderat. Quin etiam litieras ad eum scribere
ausus e$t, in quibus judicem se episcopi sui con-

ceptum est ut contestarer assidue et publice prsedi- B siituens, dicebat sacerdotes humiles esse debere,

carem fratres nostros non esse higendos accersi-
tione Dominica de sseculo liberatos! » Hunc librum
sic designat Poniius post opus adversus Gentiles et
ante libros de Opere et Eleemosyna ac de Patientia :
it A quo Chrisliani mollioris affectus circa amis-
sionem suorum aut, quod magis est, fidei parvioris
consolarentur spe fulurorum. » Scriptus videtur in
pace sub Valeriano : nulla enim inest signiticatio
persecuiionis cum peste conjuncise; quin eiiam
Cyprianus hac calamitate Chrisiianos armari et
praeparari declarat, ut fortiter se gerani cum perse-
caiio venerit. « Excedunt ^ gQ ^^^^ ^^ pace, inquii,
tutffi cum gloria sua virgines , accenduntur te-

scrupulum sibi esse iollendum de animo in quem
iriciderat, Ecclesiam propter Cyprianum portionem
sui in disperso habere, omnes qoi cum eo commu-
nicabant, poUuto illius ore pollutos esse, et spem
vit«e eeternse communicatiouis iliius conlagione per-
didisse. Cyprianus innoceniiam suam ea quse epi-
scopum decebat gravitaie ei conslaniia defendii,
et impudenti obtrectatori, si iemeritatis et superbiee
atque insolentise vel sero poeniteniiam agere coepe-
rii^ veniam offert : « Manente iamen, inquii, apud
nos divinse censurse respectu et metu, ut prius
Dominum meum consulam an iibi pacem 151,
dari et ie ad communicationem Ecclesise suae ad>

pidi, constringuniur remissi, excitantur ignavi, de- p mitti sua ostensione et admonitione permiitit. » Ex

sertores compelluntur ut redeant, gpnliles cogontur
ut credant, veius fidelium populus ad quietem
vocatur, ad aciem recens et copiosus exercilus
robore fortiore colligitur, pugnaturus sine meiu
mortis cum prselium venerit, qui ad militiam tem-
pore mortalitaiis accedit. » Hinc etiam nonnulli
metum suum hoc nomine prseiexebani, quod sibi
pestis occasionem martyrii prseriperet; qua excu-
saiione uti non potuissent. si qna tunc persecutio
aditum ad martyrium aperuisset.

Hunc tamen librum sub Gallo scripium existi-
mai Pearsonius, anno 252, « quia argumentum ab
instante persecutione et antichristo veniente duc-
lum late persequiiur » Cyprianus. Sed, cnm S.

his patet hunc hominem non episcopum fuisse, ut
nonnulli sibi linxerunt, sed laicum Cypriani juris-
diciioni subjectum; cui tamen sese nefario schis-
mate subtraxerat. Nec verisimiiior eorum opinio
qui Pupianum aliquid in persecutione passum esse
contenduni, quia dicii ei Cyprianus (p. 121) : « Ne
forte claritatis ei marlyrii tni dignitas nostra com-
municatione maculeiur. » Et p. i22 : « Persecutio
enim veniens te ad summam martyrii sublimitatem
provexil, me autem proscriptionis onere depressit
cum publice legeretur : « Si quis tenet vel possidet
de bonis Csecilii Cypriani episcopi Christianonim. »
Sed in his verbis manifesta est ironia; nec absi-
mili modo Dionysius Alexandrinus Germani calum-

martyr jamdudum crederet mundi finem et anii-Dnias refellit : « Sed fortasse Germanus, » inqaii

christi adventum instare, hanc opinionem in ipsa
etiam pace retinere debuit, cnm prspsertim lues
quse tum grassabatur, una esse videreiur ex rebus
mundi iinem antecessuris. Hinc eeedem mundi per-
euniis et antichrisii appropinquantis suspiciones
in libris et episiolis posi persecutionem scriptis,
ut in libro de JJnit, Eecles. (pp. 499 et 200), et in
epist. 68, de Basilide et Martiak (p. I20j. Proba-
bilios ergo esi librum de Mortalitate sub Valeriano
scripium esse anno 253 aut 254.

Liber de Opere^t Eleemosyna post librum de Mor*
talitate a Poniio proxime recensetur, ac proinde
sub Valeriano scriptus est. Pacis tempus designat
hcec libri conclu<io : « Si expeditos, si celercs,

apud Euseb. (lib. vii, c. i1), « multis fldei confes-
sionibus gloriatur, multa proedicare potest adversus
se gesta. » Quinetiam indicat Cyprianus non defu-
turam reprehensioni maieriam, si de rebus a Pu-
piano in persecutione et in pace gesiis ioquiratur.
« De iis autem, inquit (p. 124), quse tu egisti vei
in persecutione vel in pace, stultum est ut veUm
te judicare, quando tu magis judicem te nostri
constiiueris. »

Non dubium est quin in Stephani papee primor-
diis, ac pace sub Valeriano vigente Cypriauus epi-
sfolas 67 ei 68 scripserii. Sexagesimse sepUmie
hffic fuii occasio : Marcianus, Arelaiensis episco-
pns, cum se Novaiiano adjunxisset atqne ab Eccle-

i^d

VITA S. CYPRIANL

154

siae caiiiolieee Qnitate discessisset, servis Dei poeni- ^ locum substitutos fuisse. Alius Felix de G«sarau-

teutibus et dolentibus et Ecclesiam lacrymis et
gemitn et dolore pulsantibus divina? pietatis subsi-
dia claudebat; el cum ab episcopis nondum absten-
tus Tideretur, Jactabat se et pr^dicabat quod, No-
?atiano studens et ejus pervicaciam sequens, a
communione se episcoporum segregasset. Scripsit
ea de re semel et iterum ad Cyprianum Faustiuus
Lugdunensis. Ejus litteris acceptis, Cyprianus scri-
bit ad Siepbanum papam, eumque etiam atque
ettam hortalur ut plenissimas lilteras in provin-
ciam et ad plebem Arelate consisfentem dirigat,
quibus abstento Marciano alius in ejus locum sub-
sUtDatur; et cum multi ez fratribus annis supe-
rioribus sine pace eicesserint, vel cceteris subve-

gusta, quem Cyprianus fidei cultorem ac veritatis
defensorem vocat, litteris suis conflrmavit quidquid
ecclesise illae scripserant ac legatis mandaverant.
LeclsB sunt litteree et auditi legali in concilio xxzvii
episcoporum. Cyprianus qui praperal et alii episcopi
respondenint per epist. 68, Basilidis non tam abo-
lita esse quam cumulata delicta, nec rescindi posse
ordinationem jure perfectam ; neque etiam Marliali
fallaciam prodesse posse ; frustra tales episcopatum
sibi usurpare conari, cnm manifestum sit ejusmodi
bomines nec Ecclesice Christi prseesse posse, nec
Deo sacriflcia offerre debere. Indignationem suam
signifieant adversus episcopos qui depositis collegis
favebant, ac plebi ipsi denuntiant cum talibus com-

niatur qui supersunt, qui et diebus ac noctibus B municandum non esse, eorumque contactibus poUui

iogemiscunt. Rogat etiam ut sibi significet quis in
locum Marciani Arelate fuerit substilutus, ut sctat
ad qnem fratres dirigere et cui scribere debeat.
HaDC epistolam Cypriano Launoius abjudicavit, sed
ejus opinio sic inter eruditos ezplosa est, ut actnm
agat qui eam refellere velit.

Circa idem tempus alia res in Hispaniis gesta
charitatem Cypriani, quse Africie finibus non con-
tinebatur, ad succurrendum exteris ecclesiis com-
moTit. Duo episcopi, Basiiides et Martiaiis, ob gra-
vtssima delicta depositi, sacerdotium jore ablalum
sibi Tindicare audebant. Uterque nefando idolola-
tnae libello contaminatus ; Basilides adhuc insu-
per, prseter libelli maculam, cum in infirmitate

qui cum. iilis illicita communicatione miscentur.
QucB qnidem sententia non modo habenas non lazat
licentise populari , sed etiam eam refrenat , ne
arbitratu suo judicium de episcopo suo ferat, aut
legitime ordinatum ab aliis episcopis rejiciens, aut
legitime depositum rctinens.

XXIX. — Dissensiones de baptismo exortx anno 253
easeunte: ac S. Stephanus ante cum Orientalibus
quam eum Afris certavit.

Tandem disserendo pervenimus ad celeberrimam
iliam de boerelicorum baptismo controversiam, in
qua non parva heereticorum aut schismaticorum ma-
nus universae Ecclesiee bellum indixit, sed insignes
ecclesise, AfHca, Cappudocia, Cilicia et finitimffi

decumberet in Deum \ g2 blasphemaverat, et se ^ provincioe de re longc gravissima cum aliis eccle-

blasphemasse eonfessus fuerat , et episcopatum
pro conscientiae sum vulnere sponte deponens, ad
agendam poenitentiam conversus fuerat, Deum de-
preeans, et satis gratulans si sibi vel laico com-
municare contingeret. Martialis quoque , prffiter
gentiliam tnrpia et Intulenta convivia in collegio
diu frequentala, et filios in codem collegio extera-
nini gentium more apud profana sepulcra deposi-
los et alienigenis consepuitos, actis etiam publice
haLitis apnd procuratorem duceuarium obtempe-
rasse se idololatriae el Christum negasse contestatus
fuerat. Cum uterque ob hcec et multa alia delictade-
positus fuisset, Basilides, cujus in locum Sabinus

siis 153 decertanint. Etsi autem in ipso dissen-
sionis incendio luctuosa rerum facies exstitit ,
tamen ex commodis quae in Ecclesiam ex bac con-
troversia fiuxerunt, &cile perspicitur eam Christo
providente et dispensante natam fuisse, non solum
ut res tanti momenti couflato et conspiranti omnium
conseusu aliquando firmaretur, sed etiam ut habe-
rent posteri quid in ejusmodi dissensionibus imi-
tarentur. Nam baptismi haereticorum defensores
fraternsB charitatis foedus non ruperunt cum iis, a
quibus maximam sacramentis injuriam fieri vide-
bant ; isti autem et cum iis quos ne Baptismo qui-
dem initiatos putabant, et cum iis qui Baptismum

de universae fratemitatis suffragio et de episcoporiim t\ morientibus infantibus denegare, et Eucharistiam

uon baptizaiis porrigere videbantur, communicare
non dubitarunt. Initium dissidii refert Tillemontius
ad annum 256, quamvis non improbet Pearsonium,
qui primum Carthaginense conciiium autumno
anni 255 babilum putat. Uterque prius in Africa
quam in Oriente pugnatum opinatur. Qui Stepha-
num anno 255 obiisse volunt, dissidium citius
exarsisse contendunt. Quamvis autem gravibus de
causis Stephanum Tillemontius et Pearsonius anno
257 obiisse existiment, videntur tamen dissensionis
primordia nimium sero collocare. Probare aggre-
diar conlroversiam anno 253 ezeunte coepisse agi-
tari, citiusqiie Stephanum cum Orientalibus quam
cum Afi*is decertasse.

jndicio substitutus fucrat, Romam pergens, Stepha-
num longe positnin et gestce rei ac veritatis igna-
runi fefellit, nt exambiret reponi se i^jusle in
episcopatum de quo fuerat jure deposilus. Nomina-
tim non dicit Cyprianus Martialem quoque Romam
eontendisse, sed id satis indicat cum ait : « Sed
nec Martiali potest profnisse fallacia, quominus
\ps% quoque delictis gravibus involutus episcopatum
lenere non possit. »

Vtdentnr episcopi nonnuUi in Uispania depositis
iilis episcopis favisse , sed Ecclesiee Legionis et
Asturics et £merit«e scripserunt ea de re ad episco-
p05 Africanos, ac legatos miserunt Sabinum et Fe*
licem, quos probabile est in Basilidis et Martialis

VITA S. CYPRIANI.

i^ Cur de baptismo disputari cGeptum esseputem ^lis Tario discordi® genere rampentem, modo cum

anno 253, auctor est Eusebius, qui conceplis ver-
bis declarat (lib. tii, c. 4) Dionysium in litteris ad
Stephanum de baptismo scriplis indicasse » omnes
nbique ecclesias, moUilo jam persecutionis furore^
Novati turbulentam novitatcm detestantes inter se
pacem iniisse. » Yix ergo desierat persecutio cum
exortam de Baptismo controversiam sedare Diony-
81U8 conaretur. Porro, cum persecutio anno 253,
sedata fuerit mense Maio, Dionjsius de baptismo
ad Stephanum serius hoc anno exeunte scripsisse
non videtur. Censet Pearsonius, non improbante
Tillemontio, erratum esse Eusebii, qui quod dize-
rat Dionysius de pace post dissensiones a Novatia-
nis excitatas constituta, id de pace persecutionibus

Orientalibus, quod nec vos latere confidimus, modo
vobiscum qui in meridie estis? » (p. 150). Pr<9clare
observal Tillemontius dissidium Stephani cum
OrieDtaiibus, quod Firmilianus commemorat, non
de Novatiani schismate, ut eiistimavit Lombertus,
sed de baptismo natum fuisse. Nam compressum
fuit in Oriente hoc schisma initio pontiGcatus Ste-
phaui ; nec Orientaies, in his Firmilianus, minus
studii quam ipse Stephanus adhibuere in hoc ex-
stinguendo schismate, nedum pax inter eos et Ste-
phanum rumperetur. Perpauci huic schismati fave-
bant, idque Autiochiee, ut patet ex Epistola Diony-
sii ad ComcUum apud Euseb. (hb. vi, cap. 46).
Loquitur ergo Firmilianus de baptismo. Iliud au-

ethnicorum succedente dictum crediderit. Sed, utBtem ez ejus verbis colligitur non eodem tempore

Eusebius tam oscitanter hallucinatus dicatur, gra-
vem aliquam causam subesse oportet. Distinguit
accurate persecutionis furorem a turbulenta novi-
tate, et pacem inter ecclesias initam a mollito per-
secutionis furore. Quis ergo credat in epistola
Dionysii nihil omnino de sedata persecutione dic-
tum fuisse, quamvis id Eusebius legisse se teste-
tur? 2^ Dionysius in eadem de baptismo epistola
nuntiabat Stephano, ut eventum omnino recentem,
sedatos esse motus quos Novatiani heeresis in
Oriente excitaverat. Sed, si cum hujus dissensionis
line conjuncta sant conlroversice de baplismo pri-
mordia, serius anno 255 poni non debent. Sic

Stephanum cum Orientalibus et Afris deoertasse,
sed variis temporibus et modis; ac res Orieutis
lenius sc habuisse tum cum in Africa majorem in
modum turbarentur. Hinc idem Diooysius in epi-
stola quam, mortuo Stephano, ad Philemonem
presbyterum Romanum scripsit, deprecatorem se
pro Afris solis interponit; atque, ut Romanos
demitiget, demonstrat (apud Euseb. Hist, lib. vii,
c. 5) « non ab Afris solis hunc morem tunc primum
invectum fuisse, » sed idem antea ab Orientalibus
io conciliis statutum ; quod quidem perabsurdum
videretur si istis Roma placatior quam Afris non
fuisset. In epistola autem ad Xystum de Stephano

enim de sedata dissensione loquitur Dionysius, utpejusque cum Afris concertatione disserens aiebat

id non multo post persecutionem conligisse videa-
tur. Quod enim ait, u omnes ubique antistites unum
idemque senlire, et ob pacem insperato 154 factam
incredibiliter IflBtari, » satis indicat mahim ante-
quam radices ageret compressum fuisse, et pacem
sancitam cum metueretur ne dissensio ingra-
vesceret. At si usque ad annum 256 decertatum
fuisset in Oriente de Novatianorum sententia, non
Tidetur incendium multa die confirmatam sic ex-
stingui potuisse, ut nthil omnino ne fumi quidem
superesset. Huc accedit auctoritas Cypriani, qui in
epistola ad Stephanum, circa an. 254 scripta,
testatur Novatianum « semper retusum et refuta-
tum et per totnm orbem a sacerdotibus Dei absten-

« prius ilium ad se scripsisse de Heleno et de Fir-
miliano, ac de omnibus denique sacerdotibus per
Ciliciam, Gappadociam cunctasque linitimas pro*
vincias constitutis; sese ob eamdem causam ab
illorum communione discessurum,eo quod, aiebat,
heereticos 155 rebaptizarent. » Illud prius ar-
gumento est Stephanum ante de eodem haerelico-
rum baptismo cum Cilicia et finitimis provinciis
quam cum Africa pugnasse ; et cum apud Diony-
sium de Heleno et FirmiUano graviter quereretur,
nondum Cyprianum et Africanos episcopos illi ia
oifensionem venisse. Quod autem addebat Diony-
sius, V. de his omnibus ego ad illum scripsi orans
atque obtestans ; » quis ex his verbis non colligat

tum. x> Si ergo totus orbis in damnando Novatiano ]) epistolam illam quam , teste Eusebio, unara ad

jam tum consenserat, epistola Dionysii qu^ hunc
episcoporum antea dissidentium conseusum nun-
tiabat ad annum 256 revocari non potest. Aliud
argumentum in eamdem sententiam suppeditat,
quod secundo loco probandum suscepimus, citius
in Oriente quam in Africa decertatum. Neque
euim si dissensio ante in Oriente quam in Africa
exorta est^ serius coUocari poterit anno 254 aut
exeonle 253.

IUud autem dissidium prius in Cappadocia, CiU-
cia et flnitimis provinciis quam in Africa exarsisse
patetex his Firmiiiani in Stephanum dictis :
« Qaid humiUas aut lenius quam cum tot episcopis
per toturo mundum dissensisse; pacem cum singu-

Stephanum scripsil, non Afrorum, ut opinati sunt
Tillemontius et Pearsonius, sed eorum causa scrip-
tam fuisse de quibus Stephanus scripserat, nempe
Heieni et FirmiUani, qui proinde iUius opera et
commendatione prius usi sunt quam Afri. Iliud
etiam in ea quam refellimas opinione occurrit in -
commodi, quod nimium multi OTentus a Tillemon-
tio et a Pearsonio intra annum concladuntur : tres
synodi Carthaginenses, tot Cypriani epistolffi, Ste-
phani iitterffi ad Dionysium et ad Cyprianum,
ejusque modo cum Orientalibus, modo cum Afris
dissensiones. Longe satius est hanc rerum geata-
rum Tarietatem temporibus distinguere.
Sed forte objicietar quod ait Eusebius lib. vu^

VITA S. CYPRIANI.

iS$

c. 3, spwT(x; 'Quv Tvre Kgicpiovoc, etc. « Primus eonim j^pnano primi dederant sententiffi saae palam et

qui tunc exstitere, Cyprianus, Carlbaginensis epi-
scopus, ho^reticos nonnisi per baptismum ab errore
prius purgatos admittendos esso censuit. » Gerar-
dos , Joannes Yossius cl Yalesius Cusebium erroris
accusant ; sed Pearsonius, etsi recte observat ad-
Tersus Valesium bsec Eusebii verba irpwroc twv Tott
ita reddeuda esse, c< primus eorum qui tunc ezsli-
tere, m non autem ut Valesius, « primus omuium, »
parum tameu InEusebio purgando promovil. Nam,
cum Firroilianus Cypriani aequalis bfiereticorum
baptisma longe ante Cyprianum rejccerit in concilio
Icoiuensi, cui se interfuisse testatur in epbtola ad
Cypriamim, seque Eusebius erroris arguelur, sive
omnium , sive sequalium primum bsec statuisse

aperte prsdicandse. Etsi enim baptisma ab beereticis
adminislralum rejicere solebaut, tamen cum syno-
dusCarthagine haberetur, consulendam illam duxe^
ruut « de iis qui apud hsereticos el scbismaticos
baptizari videnlur, an ad Ecclesiam catbolicam, qus
una est, venientes baptizari debeant. » Cyprianus et
alii episcopi, numero 31 , ut patet ex titulo epist. 70,
laudant Numidas quod « et ipsi vorilatem et flrmi-
tatem catbolica) regulse teneant, seque illis assentiri
profitentur neminem foris baptizari extra Ecclesiam
posse. » Non multo post consultus eadem de re
Cyprianus a Quinto in Mauritania episcopo per
Lucianum presbyterum, scripsit ad eum epist. 71
atque ut sciret a quid nuper in concilio coepiscopi

Cyprianum dixerit. Longe ergo probabilius idcirco Q cum compresbyteris qui aderant, » censuissent,

primas Cypriano deferri, quia plurimum ponderis
huic sententisB addidlt , eique multo celebrior
exsUlit qnam Orieutalibus cum Stephano con-
troTersia.

JXX. Ordo €t series rerum in Africa gestarwn anno
255 et 256, tuque ad conciliufn tertififn Curtha'
ginmse.

De iuitiis h^jus dissensionis in Africa non valde
laborandum ; nam tota res in conjecluris posita.
Pearsonius primum concilium Carthaginense revo-
cat ad aatumnum anni 255. Tillemontius, qui om-
nia intra spatium anni 256 concludit, non improbat
Pearsonium ; nec forte improbetur si quis ab ipso
anni 255 initio controversiam deducat. Hoc tantum

ejusdem epistolse exemplum ilii misit.

Neque etiam multum efQuzit temporis intar hanc
epistolam et concilium secundum Cartbaginense ,
in quo multa quidem prolata atque transacta sunt, »
sed illud in primis, quod Stepbano papae Cypria-
nus ixx episcoporum qui cum ipso sederant no-
mine perscribit eos quiapud bsereticos vel schisma-
ticos tincti sunt, redeuntes ad Ecclesiam baptizari
oportere. Id Cyprianus testatur « diligenter nuper
expressum » fuisse, cum in Epistola ad Quintum,
tum in litteris ad episcopos Numidas, Utriusque epi-
stolsB exemplum mitiit Stepbano cum epist. 72.
Addit in eodem concilio statutum esse consensu et
auctoritate communi « ut etiam si qui presbyteri

statuere possumus prius inter se decertasse Afros C aut diaconi , qui vel in Ecclesia catbolica prius

quam cam Stepbano. In Epistola ad Numidcu re-
felluntur « qui bmreticos asserunt. » Tangit eos-
dem Cyprianus in Epistola ad Quintum. « Nescio
eteoim, inquit, qua prsesumptioneducuntur quidam
de collegis noslris, ut puteut eos qui apud heereticos
d 56 tincti sunt, quando ad nos venerint, bapti-
zari non oportere. » Nec tamen hac institutorum
Tarietate pax et gratia dissituere, ut ex Epistola ad
Stephanum perspicitur. « Cselerum scimus, inquit
Cyprianus, qoosdam quod semel imbiberent noUe
deponere, v nec propositum « suum facile mutare,
sed salTo iuter collegas pacis et concordise vinculo
qa^dam propria, quee apud se semel siut usurpala,

ordinati fuerint, et postmodum perfidi ac rebelles
contra Ecclesiam steteriut, vel apud hcereticos a
pseudoepiscopis et antichnstis contra Cbristi ordi-
nationem profana ordinatione promoti sint , et
coutra altare unum atque diviuum sacrificia foris
falsa ac sacrilega offerre conati sint, eos quoque
1 57 ^^^ conditione suscipi cum revertuntur, ut
communicent laici, et satis habeant quod admit-
tuntur ad pacem qui hostes pacis exstiterint, nec
debere eos reverfentes ea apud nos ordinationis
et honoris arma retinere quibus contra nos pugna*
verint. »
Ad hoc tempus referre cogor legationem episco-

retiuere. » Nonnullos ex Africa episcopos petere r| porum quos concilium Africanum ad Stepbanum

• _• M. %_ ^ • • 1 ■ ^^ • * • J X ■ • M^ **AFT 1 1 • * L W^* ■ I • •

Tidentur haec Cypriani verba in Epistola ad Jubaia^
num : « £t nunc apud quosdam de nostris haeretico-
rum baptisma occupatum asseritur. » Per eumdem
Jubaiaoum venit in Cypriaoi manus epistola ad-
vmus rebaptizantes scripta. Sed ea nec a Stephano
papa, nec ab oilo ex transmarinis episcopis (tunc
eoim recta via Carthaginem ad Cyprianum perve-
nlsset), sed ab Afrorum aliquo videtur elucubrata.
Ipse etiam Jobaianus non omnino assentiebatur Cy-
priaoo, sed adversum rebaptizationi animum signi-
tieabat, quia Novatiaoenses, si quos ex Catholicis in
partes suas allicerent, hoiTcndos eos scelere rebap-
tizabant«
Decem et octo episcopi Numidse occasionem Cy-

misit. Hos legatos episcopos, ait Firmilianus, sic
suscepit Stephanus, « ut eos uec ad sermoncm
saltem colloquii communis admitteret, adhuc iu-
super... praeciperet fraternitati universffi ne quis
eos in domum suam reciperet , ut venientibus non
solum pax et communio, sed et tectum et hospi-
tium nogaretur » (p. 150). Queritur etiam Firmi-
lianus quod Cyprianum Stephanus « pseudochris-
tum et pseudoapostolum et dolosum operarium »
diceret (p. i5f). Hac profecto incredibilia essent,
nisi nitere:^lur duorum bominum testimonio, qui-
bus fides derogari non possit, Firmilianum dico et
Cyprianum, qui Firmiliani epistolam latine reddi-
dit, aut saltem auctoritate sua evulgavit. Sed exa*

{Sd

VITA S. CYPRIANI.

minanda nobis sunt singula Pirmiliani verba, tam ^ vii, c. 5) in epist. ad Xyitum : Kat toT; &Yonn)Toi)

ne illius ({uereiis, qusB sua sponte satis graves sunt,
aliquid addatur, tum ut quo tempore et modo hapc
acta sint dijudicemus.

lllud primo perspicere mihi videor, hos legatos
non maxima celeritate venisse, sed famam eorum
adventus prsenuntiam fuisse. Vetuit enim Stepha-
nus ne quis eos domo exciperet, « ut venientibus
non solum pax et communio, sed et tectum et hos-
pitium negaretur. » Nondum ergo venerant cum
hffic Stephanus ediceret, cui spatium dederunt tum
de ipsorum adventu, tum de rebus in concilio gestis
cognoscendi. Atque inde colligo hanc legationem
non posse ad tertium concilium Garthaginense
referri, quamvisTillemontio secus videatur. Gonstat

Sk ^|M0V xal ovjtirpea^urepoic Atowfft^ xoti ^tXifi|iovi,
av|j4^^tc icpotspov Stefdvb) Yevo|iivotc, xa2 icepl twv aOtwv
fxot Ypofouat, irpOTcpov {ik^ iXlya, xal vuv Sk 8ta icXetovtdv
iiceoretXa. « Sed et charissimis fratribus et compres-
byteris Dionysio ac Philemoni , qui prius StephtDo
assensi fuerant, deque iisdem rebus ad me scripsi-
rant, antea quidem breviter, nenc vero pluribus
verbis scripsi. ,» Liquet ex his verbis Dionysiam et
Philemonem, cum antea in omnibus Stephano as-
sentirentur , postea ab eo aliqua in re dissensisse.
Perabsurbe autem Launoius (tom. VIII), p. 603)
ex his concludit hos duos presbyteros, cum antea
baptismum ab hcereticis dalum non rejicerent ,
postea in Gypriani sententiam concessisse. Per-

enim Rogatianum a Gypriano in Gappadociam mis- B paucos fore arbitror qui Launoii conjecturam non

sum non fuisse nisi postquam legati episcopi Roma

reversi sunt. Sed cum concilium tertium Garthagi-

nense ealendis Septembris celebratum fuerit , ac

Rogatianus, teste Firmiliano , redire festinaverit,

quia hibemum tempus urgebat, quomodo fieri

potuit ut post concilium episcopi legati Romam

irent ac redirent, ac post eorum rcditum Rogatia-

nus in Gappadociam missus, redeundi ante hiemem

spatium haberet? Fatetur Tillemontius hsec non

facile fleri potuisse ; sed tamen non repugnare con-

tendit, posito videlicet utramque legationem itum

et reditum accelerasse. At vidimus episcoporum

quiRomam missi sunt, adventum non valde celerem

explodant. Non eniui hic tam igilur de dogmate
quam de dogmatis defendendi ratione : nec Ste-
phani doc.rinam improbat Dionysius, quippe cum
illam ipse sequeretur, sed in eo lenitatem et
animi moderationem requirit. Quapropter, cum
ait Dionysium et Philemonem Stephano priusas-
sensisse , deque iisdem rebus ad se scripsisse :
id accipi debet de hac Stephani sententia, non
conimunicandum esse cum Heleno ^t Firmiliano,
et aliis rebaptizantibus ; quse prsecipua fuit et dis-
cordiarum origo , et curarum ac sollicitudinum
Dionysiimateria.Quod si Stephani agendi ratiooem
Dionysius et Philemon piH)bare aliquando desie-

sed potius tardum exstitisse ; quod quidem si ani- p runt, tum maxime videntur id fecisse cum eum

madvertisset Tillemontius, credo aliter judicaturum
fuisse. Prffiterea, cum Stephanus in Epistola ad Cy-
prianum, quee ante concilium tertium missa est,
abstinendos putet rebaptizantes , valde dubito an
hoc concilium legatos episcopos ejusmodi pericnlo
exposuisset, ut eis Romascommunionegaretur. Pro-
babilius ergo est legationem post secundum conci-
lium missam fuisse.

Illud etiam ex verbis Firmiliani deduci potest,
edictum 1 58 Stephani non omnino in rem col-
latum fuisse. !<> Incredibile est in tam sancta Ec-
clesia commissum, ut legati episcopi negatum a
fratribus hospitium apud infideles quaererent,
2^ Distinguit Firmilianus tectum et hospitium a

ad extremas illas discordis significationes efferri
Tiderunt ; nec immerito eorum sapientia miti-
gatum existimamus edictum Stephani, quod ne
ipse quidem Firmilianus ad exitum perductum
fuisse dicit, ut legatis episcopis tectum et hospi-
tium negaretur.

Jam vero Tillemontii rationibus non difOcile est
respondere. Verisimile esse non putat Slephanum
ad primum decreti Africani nuntium tam vehemen-
ter exarsisse. Sed hsc difflcultas, quse Tillemontio,
dissensionem in Africa incepisse existimanli, magna
videbatur, ex his quse de Oriente diximus evanescit.
Nec jam mirum est si Stephano, his quse ipsi ^ 59
cum Asiaticis intercesserant accenso , novas faces

pace et communione et sermone colloquii commu- D <loIoris Africana decreta admoverunt.

nis : declarat conceptis verbis episcopos « nec ad
sermonem saltem colloquii communis )> admissos
fuisse : quod autem spectat ad tectum et hospitium,
minas tantum et jussa exprobrat, non rem ipsam,
quam tamen non videtur omissurus fuisse si hoc
etiam humanitatis oflicio caruissent. 3° Verisimile
est in Ecclesia Romana, quas sanctis presbyteris
abundabat, aliquos tunc exstitisse qui se Stepha-
num inter et Cyprianum medios interponerent ; ac
si minus impetrarent a Stephano ut legatos ad
communionem et colloquium admitteret, saltem
eum deterrerent quominus hospitio eos excipi ve-
taret. Neque enim aptiori tempore collocare pos-
sumus quod ait Dionysius (apud Euseb. Hist,, lib.

Queerit etiam Tillemontius cur Stephanus ad Cy-
prianum scripserit, silegatos, nec ad communionem
nec ad colloquium admisit. At minime repugnat ut
duo illi quos diximus presbyteri a sancto Pontifice
impetrarent ut saltem ad Gyprianum scriberet ;
quanquam Stephanus, cum his in litteris rebapti-
zantes abstineudos putet, non multum videtur a sua
in legatos agendi ratione discederc.

IUud etian> argumenti loco sumit Tilleraontius,
quod Gyprianus in concilio tertio Garthaginensi
nihil de his in legatos iiyuriis dkerit : undescrip-
tor doctissimus concludit legationem post conci-
lium tertium coUocandam esse. Sed hoc silentium
lenitati, quiB summa fuit in Gypriano, tribuendum.

VlTA S. CYPRIANI.

162

Id liUeris autem ad Poinpeium, in qaibas Stephani ^ epislolarum in quibus de baptizandis hffiretieis dis-
epistola refeliitur, nonnulla S. Martyri durius in seruerat.

Stephannm dicta exciderunt, qusB in tanta animi
moderatione coneeptum ex maximis contumeliis
dolorem indicant. Idem probant hsc verba ez
Epktola ad Jubaimum, qase ante concilium ter-
tiam ac non multo post secundum scripta est :
(t Car pnevaricatores veritatis, » inqait (p. 133),
a cur proditores unitatis existimamur ? »

Legaiionem proxime seeuta est Epistola ad Ju-
boianum episcopum. Is consuluerat Cyprianum de
baptismo ab hsereticis dato, simulque miserat epi-
stolam non a se sed ab alio scriptam adversus
seaientiam Cjpriani. Refellit hanc epistolam Cy-
piianas, etsummo studio coliigit qoidquid ad causffi

Liber de Baptismo haereticorum, cujus auctor
episcopus erat, ut alias probabimus, tam indignis
conviciis Cyprianum appetit, ut scriptum esse non
dubitem post illud tempus qao Cjprianus ad Ste-
phanum scribens, iis a quibus disseotiebat, ser-
vatffi cbaritatis et concordiffi testimonium tribue-
bat.

Scripta etiam epist. 75 ad Magnum, postquam
disputationis sestus nonnullos ex C^rpriaDi adversa-
riis in convicia et maiedicta abripuerat. Quod enim
eos « pertinaces et indociles » vocat; quod ait
« prsevaricatores iidei atque Ecclesis proditores
intra ipsa septa Ecclesise contra Ecclesiam stare, »

SQS

defensioDem yalere exi9tiinab«t, servala sem- B declarat h«c oraUo illius dolorem, quod animi

per animi moderatione et charitate, qaa nihil anti-
quios habebat. Mittit etiam Jubaiano exemplum
epistol» ad Nwmdas et ad Omntttm, ac forte etiam
proximse sjnodi decreta, de qua sic loquitur : « Et
nuoe quoque cum in unum convenissemus tam
proTincise Afric^e quam Numidiae episcopi numero
septaaginta et unus, hoc idem denao sententia
Dostra firmavimus » (p. 120). Ez quibas patet hanc
epistolam non multo post concilium scriptam
fuisse, sed tamen postquam a Stephano litterse ve-
nissent : nam in Epistola ad Stephanum testatur
Cyprianus nonnullos a se dissentire, « sed salvo
ioter collegas pacis et concordise vinculo. » Contra
in Bpistola ad Jubaianum ait (p. 129) : « Cur prse-

moderationem et unitatis studium, cui maxime
consultum volebat, in omnibus adversariis non
reperiret. Hanc tamen epistolam Baronius et Pear-
sonius primam omnium de baptismo scriptam vo-
lunt, quia in ea Cyprianus priores epistolas non
commemorat. Sed ne hsec quidem epistola in litte-
Tis ad Quintum et Jubaianum et alios memoratur.
Prseterea videtur Magnus, ut observat Tillemon-
tius, prtores epistolas Cypriani notas et perspectas
habuisse : assentiebalur enim ei in omnibus, ac
unus tanturn illius animo scrupulus insidebat, an
inter caeteros hsereticos ii qui a Novatiano venie-
bant, baptizandi essent.
Quaesierat etiam Magnus quid Cypriano de illis

Taricatores TeriUUs, cur proditore» unitatis exisU- ^ «deretur « qui ia inflrmitate et languore gratiam

mamor b (p. 132). Jam tum ergo desiderabat in
adversariis suis pacis et concordise studium quod
scribens ad Stephanum laudaverat.

Misit Jubaiano aliud munus, libellum de bono
PaiimHx, de quo sic loquitur (p. 137) : « Servatur
a nobis patienter et leniter charitas animi, collegii
honor, vinculnm fidei et^concordia sacerdotii.Prop-
ter hoc etiam libellum de bano Patientise, quan-
tam valuit nostra mediocritas, permittente Domino
et inspirante, conscripsimos, qiiem ad te pro mu-
tua dilectione transmisimus. » Prseclare observa-
niDt eniditi viri tam attemperate scriptum esse

bonclibram, utcontroversiam quee tunc fervebat,

... .. ^ ^^ /> • • n Immoderata adversariorum studia justissimam

non magis attigent 160 Cyprianus, quam siU . ,. ^ . ., ,

metuendi causam attulerant Cypriano ne quid vul-

Df.i consequuntur, an habendi sint legitimi Chris*
tiani, » eo quod aqua salutari non loti sint, sed
perfusi. Respondet Cyprianus ejusmodi homines
legitimos essc christianos, ac parvi referre quod
perfusi aut aspersi fuerint. Sic autem eos carpit
qui baptisma heereticorum probant, et baptismo
ecclesiastico majestatem suam et sanctitatem de-
rogabant, ut Romanam Ecclesiam non obscure
designet, in qua notum est clinicos a clero exclu-
sos fuisse.

XXXI. — De concilio tertio Carthaginensi. — Mittit
Cyprianus Rogatianum diaconum ad Fii^milianum,
— De epistola Firmiliani ad Cyprianum.

nulla prorsns exstitisset. Non multo post alium
libnim de Zelo et Idvore scripsit eodem consiiio.
Uterqae recensetur a Pontio post librum de Opere
et Ekemosyna,

Gom littene Stephani in Africam perlatffi fnis-
sent, Pompeius Sabratensis episcopns, idem, ut
Terisimile est, qui ordinationi S. Cornelii interfue-
rat, signiflcavit Cypriano cupidum se esse epistol»
Stepbani videndffi. Morem ei gerit Cyprianus, atque
hanc epistolam refellit paulo commotior, quod
Stephanus « sacerdotes Dei veritatem Christi et
Ecclesi» unitatem tuentes abstinendos » putaret
(epist. 74). Simul Pompeio misit exempla aliarum

neris unitati Ecclesice inureretur. Quare, ut tanto
malo occurrat, 1 Q^ frequenlius quam antea con-
cilium cogit, et cum episcopis nonnullis exterarum
gentium consilia fovendee pacis et unitatis coi^un-

git.

Quo autem anno habita sit haec synodus operae
pretium est inquirere. Tota res pendet ex morte
Stepbani papee ; nam, cum nemo dubitet quin die
secunda Augusti obierit, necesse est ut concilium
Carthaginense tertium, qaod eo adhuc vivente
Kalendis Septembris habitum est, uno ante illius
mortem anno habitum dicatur. Satis aulem inter
omnes convenit Stephanum ordinatum fuisse an-

VltA S. €YPRIAN!.

no 253, sed alii duos tanlum annos sedisse , et ^ bus ad Stephamim ac postea de Africanis ad

anno 255 mortuum esse existimant : aiii qaatuor
ei pontiflcalus annos tribuunt, ejusqne mortem
referunt ad annum 257. Posterior sententia, quam
Tillemontius et Pearsonius secuti sunt, solutior et
explicatior videtur. Nam, si mors Stephani refe-
ratur ad an. 255, concilium tertium Garthaginense
referendum erit ad Kalendas Septembris anni 254,
simuique concurrent Stephani cum Afris et cum
Orientalibus concertationes, quas temporibus divi-
sas esse probavimus. Hnc acceduut rationum mo-
menta, quibus Tillemontius et Pearsonius nituntur ;
illud imprimis, quod Firmilianus in Epislola ad
Cyprianum testetur « ante vigiati et duos fere an-
nos temporibus post Alexandrum imperatorem

Xjslum scripsisse dicatur. Nam, ciim dissidium
Stephaoi cum Orieulalibus nou illad quidem com-
positum fuisset, sed tamen demitigatum, ac istis
consuetudinem suam pacitice retinentibus bellura,
ul ila dicam, in Africam postea translatum fuisset;
mmime mirum si Dionysius non ampUus ad Ste-
phauum scripsit, nec ante studium suuni ad res
pacificandas exsuscitavit quam de rebus Afrorum,
qui iilius opem fortasse serius implorarunt, certo
cognovisset.

Exstant acta hujus lertii concilii Carthaginensis,
cui adfuerunt ex provincia Africa, Numidia et
Mauritania episcopi lxxxv, vel etiam Lxxxvn, si
numerentur duo absentes, Pompeius Sabratensis

multas aecidisse calamitates per Cappadociam et B et Dioga Leptimagnensis, qui vices suas Natali ab

Oea commiserant. Cum ergo in unum couvenissent
Kalendis Septembris cum presbyteris et diaconis,
preesente ctiam plebis maxima parte, lectse stmt
litterffi Jubaiani ad Cyprianum, ilem Cypriani ad
Jubaianum et quas postmodum Cypriano Jubaianus
rescripserat. Tum Cyprianus hortatus est ut sen-
tentiam libere ac paciflce dicerent, « neminem
judicantes, aut a jure communionis aliquem, si
diversum senserit, amoventes. Neque entra quis-
quam nostrom, aiebat, episcopum se esse episco-
porum constituit, aut tyrannico terrore ad obse-
quendi necessitatem collegas suos adigit : » quibus
verbis Stephanum notari observat Baronius. Idem
omnes nno ore pronuntiarunt, ac ultimus omnium
Cyprianus sententiam suam in Epistola ad Jubaia-
num plenissime expressatn fuisse declaravit.

Stabilitam hoc cousilio inter Afros unitatem no-
vis prffisidiis communire statuit Cyprianus. Roga-
tianum diaconum misit cum litteris ad Firmilia-
num, quibus eum de dissensione cum Stephano
certiorem faciebat. Yidetur etiam misisse quae de
baptismo hsereticorum ad alios scripserat; nam
Firmilianus laodat illius adversus Stephanura
responsa, ac nonnulla refert que in Bpistola ad
Jubaiayium legnntur. Pergrata acciderunt Fimii-
liano scripta Cypriani, quoe quidem se quasi saa
propria suscepisse testatur, nec in transcursu
legisse, sed sspe repetita memoriffi mandasse. Sic
Pearsonii sententiam obstruebant, solvi posse vi- J) autem respondet Cypriano, ut quffi ab ipso dicta

per Pontum, ut ex hoc persecutio quoque gravis
adversum nos Christiani nominis fieret. » Quam-
obrem, cum Alezander morluus sit anno 235, an-
nus ab ejus morte vicesimus secundus idem pror-
sus ac 256, ac proinde hoc maxime anno fervebat
dissidium de baptismo nondumque Stephanus
obierat. 2*^ Si mortuus fuisset Stephanus anno 255,
quomodo Cyprianus, qui anno 258 Idibus Septem-
bris vitam pro Christo profudit, tandiu conticuisset
in re tanti momenti? Nihil enim per totum illud
tempus assignari posset quod ab eo aut ad causffi
suffi defeusionem , aut ad renim paciflcationem
factum diceretur. Sed, si controveraia de baptismo
ad annum 256 referatur, non valde mirum vide-
bitur quod Cyprianus post tertium Carthaginense
concilium, post scriptas ad FirmUianum litteras,
conticuerit, quia persecutio, quffi cum anno 257
incepit, his rebus agitandis locum non relinque-
bat. 3° Pluribus argumentis probat Tilleraonlius
S. Stephanum martyrem obiisse; et cum perse-
cutio non exarserit nisi anno 257, inde concludit
sancti illius Paps mortem ad mensem Augustum
ejusdem anni referendam esse, ac proinde conci'>
lium Garthaginense tertium, quod eo adhuc vivente
celebratum est, et litteras Cyprianiatl Firmilianum,
quffi pariter sub Loc Pontifice scriptffi sunt, ad an-
num 256 pertinere.
Prfficipuffi difRcuItates quffi hanc Tillemontii et

dentnr ex his quoe modo observavimus de dissen-
sione serius in Africa quam in Oriente exorta. Hac
enim notata distinctione, nihil jam officit aiictori-
tas Eusebii, nec necesse est accurato scriptori
nffivum absurdum afOngere. Fatetur Tillemontius
non facile explicari 162 posse cur Dionysios
Alexandrinus, si Xystus ne toto quidem atmo prffi-
fuit, tres tamen ad eum litteras dederit, idque
persecutionis et exsilii molestiis detentus, cum ad
Stephanum illius decessorem, sub qno acriores
erant discordiffi, semel tantum scripsisset. Hffic dif-
ficultas, quffi prima specie de Stephani annis ali-
quid demendum ct Xyslo addendiim suadet, non
leviter imminuitur si Dionysius dc rebus Orieiilali-

fuerant, retexat ad confirmandara veritatem, et
quffidam addat ad cumulandam probationcm. Sed
raptim scribenti multa in Stephanum iracundius
dicta exciderunl, quffi fortasse pro eximia animi
moderatione Firmilianus emendasset, nisi spatium
relegendffi, ut par erat, epistolffi Rogatianus morse
impatiens eripuisset. Hffic autem Firmiliani epi-
stola, quffi Laline reddita exstat inter Cypriani-
cas 75, sic Cypriani 163 stylum redolet, ut non
alium interpretem habuisse videatur.

Fidus interpres grffics linguffi ingsnium non-
nullis in locis retinuit. Paulo postinitium (p. i43} :
« Contristantur (Angeli) quando vident diversas
quorumdnm mentes et scissas voluntates, quasi non

165

VlTA S. CYPRIANI.

4to

taDtum Dntim et eamdem Denm simttl invocenty ^ Forie persecutio, qaee paucis postea mensibus

sed separaii3 et divisis ab invicem nec confabulatio
jam possii esse aui sermo communis, » id est, quasi
Doo tanium unum et eumdem Denm simul non
iDTOcent ; quse posirema negaiio nonnunquam
omittitur apnd Latinos, sed sflepius apnd Grtpcos.
(Pag. i45) : « Nisi si his episcopis quibus nunc
nuDor fuii Paulus; » legendum putavii Pamelius
tf de quibns nunc: » sed manifesius est heUenismus,
toOToic hcuTx&KoiQ xotQ vuv « his episcopis nunc
existeniibus. » Facilius hellenismus deprehenditur
io his verbis (p. 147) : « Idem error esi, dsemonum
fallacia ipsa est, » id esi eadem.

Narrai Firmilianus (p. 146), hisioriam mulieris
a dsemone afOatce, quse « etiam hoc frequenier

supervenii, animos a domesiicis couienilonibus ad
religionis defensionem avocavii; sed non alia res
periculum schismatis ab Ecciesia repiilii, quam
uniiatis amor ex utraqne parie impressus animis
et insculpius. Videbatur sibi uiraque pars roazimi
momenii senieniiam defendcre. Non ignorabaot
Cypriani adversarii gravem iiijuriaro a rebapti-
zaniibns fleri et Chrisii sacramentis et aposiplicee
iradiiioni ei toi ecclesiis quse, si vera fuissei Cy-
priani opiniu, communionem homioibus non bapii-
zaiis dedissent, ac seepe eiiam coramisisseni ut
infantes bapiismo defraudaii morereniur. Haec
Cypriano fuisse objecla perspiciiur, ium ez ipsius
epistolis, ium ez libro de Bebaptimate, Parie ex

ausa est , ut et invocatione non coniempii- B &Iia Firmilianos ei Cyprianus, cum hsec qusesiio

bili sanctificare se panem et Eucharisiiam facere
simularei, ei sacrificium Domino (non) sine sacra-
meDio solitffi prsedicaiionis offerrei, » etc. Legii
Rigaliius, cujus noia in edit. Oxon. apponitur,
« solilae precationis. » Ai nihil prorsus mutan-
dQrn ; hesc enim accurate de grsecis ezpressa suni.
Preces in sacrificio fieri soliiee vocaniur apud
Basil. (Episi. 241) baLkrvnamvxa xtipuYV^ta, « preedica-
tioDes ecclesiasiicse. »

Gum ezisiimarei Firmilianus adversarios suos iu
baptismo foris ab aduliis suscepio Cbrisii graiiam
agaoscere, sic eos refellit (p. 147) : « Nam si non
meniitur Aposiolus dicens : Quotquot in Christo

nondum in clarissima luca posiia ei consianti Ec-
clesiae judicio decisa esset^ pessimaro consueiudi-
nem obrepsisse et graviier ab adversariis delinqui
putabani. « Quse ista obstinaiio est, » aii Cyprianos
in Epistola ad Pompeium (pag. 139) c quseve prs-
snmpiio humanam tradiiionem divinse disposiiioni
anteponere, nec animadveriere indignari et irasci
Deum quolies divina preecepta solvii ei prieierii
humana tradiiio? » Queriiur in eadem episiola
auctoritaiem hffireticis aiiribui) fidem et veriiatem
prodi (p. 141). Veriiaiem sibi et aliis idem sen-
iieniibus singulari Dei beneficio reiectam fuisse
credebat, uteamaliis ecclesiis proponeret. « Proinde

iineti e$ti$, Christum induistis, niique qui illic in frusira quidam, » inquii in Epistola ad Jubaia-
Ghrisio bapiizatus esi, induit Chrisium : si autem ^ num (p. 133), » qui ratione vincuniur consueiudi-

iudait Christum, accipere potuit ei Spiriium sanc-
tam, qui a Chrisio missus est, et frusira illi
Teoienii ad accipiendum Spiriium manus impo-
Ditar, nisi si a Christo Spiriium induit, ui apud
hsreticos sit quidem Christus, non sii auiem illic
Spiriius sauctus. » III ud « nisi a Christo Spiriium
induit, » idem valei ac post Chrisium ; nec probabi-
lis esi conjectura Cauchii ei Pamelii qui legendum
pntaot, « nisi a Cbrisio Spiritum non indnii. »

Alium locum longe difficiliorem emendare cona-
bor. De iis qui foris bapiizaii sine novo bapiisroo
iD Ecclesia obierunt , sic statuii Firroilianns
(p. 149) : « Si de seeculo excesserunt, in eorum

nem nobis opponuut, quasi consueiudo major sit
veriiaie, aut non id sit in spiritalibus sequendum
quod in meiius fuerit a sanclo Spiriiu revelaium.
Ignosci enim poiesi simpliciier erranii, sicui de
seipso dicii apostolus Paulus : Qui primo, inquit,
fui blasphemus et persecutor et if\junosus, sed mise-
ricordiam merui, quia ignorans feci, Post inspira-
tionem vero et revelaiionem faciam, qui in eo
quod erraverat perseverat prudens ei sciens, sine
venia ignoraniiae peccal ; prse^umpiione enim aique
obstinatione quadam niiiiur, cum ratione supe-
reiur. » Sic «iiiam Firmilianus : « Qoale delicium
est, inquii (p. 149)^ vel iJloruni qui admittuntur,

Domero qui apud nos catechizati quidem suni, sed j) vel eorum qui admiiiuni, ui non abluiis per Ec-

priQsquam baptizarentur obierunt, habentur. Non
modo dicunt emolumenium veriiaiis et iidei, ad
qoam relicto errore pervenerant, eisi consumma-
tiooem gratis consecuii non sunt morte praiventi.»
Ezisiimai Rigaltius verbum « habent » reponen-
dum post « habentur, » et sic emendat : a Habeni,
DOD modo discuni emolumenium veriiaiiset fldei,»
sed roolio apiius legi posset, « Habeni non modi-
cam emolumentum » pro « non modico dicuni aut
non modo discunt. »

164 KXn. — Nonnullse observationes adduntur
m hane de baptismo controversiam,

Quid in hac causa deinceps Siephanus ac Cy-

prianus egerint, nullo prorsus ezsiat monumenio.

clesiee lavacrum sordibus, nec peccaiis exposiiisi
usurpata temere communicaiioneconiingantcorpus
ei sanguinem Domini ? »

Sed quo majoris momenii suam utraque pars
senieniiam esse duzit, eo roagis in uirisque amor
elucescii uniiatis. In Oriente non videtur magna
fuisse animonim conientio, quamvis plores pro-
vinciffi ab antiqua ei comrouni senieniia discre-
pareni. Dionysius Alezandrinus curo scriberet ad
Siephanuro, ut curo Asiaiicis rebapiizantibus pla-
ceret, suromam episcoporum in Orienie concordiam
laudabai. Ez ^ 35 ^^^ patei Orieniis episcopos
liberalius quam Siephanum egisse cum Asiaticis.
Revera Helenus et Firmilianus magno semper in

VltA S. CYPRIANt.

i68

pretio apud collegas fuerunt. Enituit eliani in Oc- 4 sic in concilio Carthaginensi 1 66 collegas alloqui-

tur : <( Superest ut de hac ipsa re quid singuli sen-
tiamus proferamus, neminem judicanles auta jure
communionis aliquem, si diversum senseriti amo<
ventes. » Donatistse olim de sancto Cjprianou quasi
cnm ipsius laude » dictitabant eum meniitum esse
cc et sinipliciores collegas in verbo capere cogitasse,
ut| cum se diversum sentire prodidissent, tunc con-
tra quam promiserat, excommunicandos esse cen-
seret. » Sed Augustinus hanc calumniam refellit
lib. m de Bapt,, c. 3. Calidus sanc fuit ac justo
vebementior Firmilianus ; sed tamen unitatis amor
in tota ejus spirat epistola, nec quidquam de uni-
tate Ecclesiee signiticantius dici potest. Hinc, quam-
vis veritatem maximi momenti defendere sibi

cidente odium et fuga schismatis. Auctor libri de
Rebaptismate, elsi Cjprianuni indignis opprobriis
et convicils lacerat, fatetur tamen totam hanc
qu8Bstionem inter fratres agitatam fuisse. » Animad-
verto, » inquit initio libri, cc qufiesitum apud fra-
tres quid potius observari oporteat in personam
eorum qui in hseresi quidem sed in nomine Dei
nostri Jesu Christi sint tincti, etc. » Stephanus
justo veheiiientior fuit ; nec idcirco tamen Africa
cum aliis Ecclesiis et cum Romana etiam commu-
nicare desiit. NuIIo sane exstat monumento alios
episcopos suam Afris communionem negasse, et
rebaptizantes abstinendos putasse , ut Stepbanus
putaverat. Quinetiam, cum in ipsa Ecclesia Ro-

mana duo prsestantissimi presbjteri, Philemon et B videretur, quia tamen Ecclesiffi judicium nondum

Dionysins, ut modo vidimus, mature animadverte-
rint quid nimia Stephani scveritas peccaret, me-
rito mihi existimare videor totam illam dissensio-
nem ne sub hoc quidem Pontifice eos habuisse
exitus qui ex primo animorum calore consequi
poterant. Sub S. Xyslo, Stephani successore, etsi
persecutio domesticas rixas compescere aut saltem
inducias afferre debuerat, non tamen videtur de
Baptismo statim contentio refrixisse, siquidem
Dionysius Alexandrinus , inter exsilii molcstias
atque in ipso persecutionis incendio, tres litteras
ad Xystum scripsit, ut eum ad lenitatem et con-
cordiam vocaret. Usus est consiliis Dionysii sanc-
tissimus Martyr; et idcirco <c bonus et pacificus

accesserat, eodem modo agendum putat ac in va-
riis iustitutis ad disciplinam pertinentibus. cc Se-
cundum quod, inquit (p. i44), in caeteris quoquc
plurimis provinciis multapro locorum et noniinum
diversitate variantur, nec tamen propter hoc ab
Ecclesiee pace atque unitate aliquando discessum
est. »

XXXI H. — De epistola o3 Cypriani adversus eos
qui aquam solam in matutino sacrifim adhibe-
bant,

Prseter litleras quas Cyprianus ad causae suse
defensioneni scripsit, aliam, non eadem de re, sed
circa eadem tempora scriptam conjicio, nempe
sexagesimam terliam, ad Csecilium episcopum, ut

sacerdos » a Pontio vocatus creditur, et Ecclesise verisimillimum est, a Bilta, qui primus in concilio

Africance diptychis inter martyres adscriptus ,
quod natam sub Stephano controversiam sedasset.
III um inter et Cyprianum communionem non in-
terruptam fuisse liquet ex epist. 82, in qua narrat
Cyprianus se Romam misisse qui de rebus Eccle-
sise certa referrent. De Dionysio autem non dubium
est quin cum Afris liberaliter egerit, qui adhuc
presbyter nimiam Stephani severitatem probare
desierat. Eadem humanitas ab aliis pontificibus
servata, a donec, » ut ait Augustinus (lib. i de
Bapt.), « plenario totius orbis concilio quod salu-
berrimc sentiebatur etiam remotis dubitationibus
firmaretur. »

Carthagineusi senientiam dixit. Occasionem dedit
huic epistolse prava apud nonuuUos inducta con-
suetudo, ut in matutino sacrificio aquam tantum-
modo adhiberent. Neque id tamen, ut Encratits,
odio vini a Deo creati, committebant, nam vespere
calicem vino mixtum offerebant. Demonstrat Cy-
prianus prava hac consuetudine et Christi pree-
ceptum violari, et sacramentum penitos everti com
sanguis Christi in calice esse non possit nisi vinuni
adhibeatur. Ei his autem verbis, « et viderit, fra-
ter charissime, si quis de antecessoribus nostris
vel ignoranter vel simpliciler non hoc observavit, »
facile perspicitur hoc vitium non tunc primum

Sed amorem unitatis preecipue declaravit Cypiia- J) obrepsisse, sed ab annis inveterasse pluribus, ac

nus, cui veritatcm « nimirum propterea Dominus
non aperuit, » inquit Augustinus (lib. i de Bapt.f
c. 18]j « ut ejus pia et humilitas et charitas in
custodienda salubriler Ecclesise pace patesceret, et
non solum illius temporis Christianis, sed etiam
posteris ad medicinalem, ut ita dicani, notitiam
signaretur. » Quamvis magnum errorem in adver-
sariis perspicere sibi videretur, tamen « in his
quffistionibus, quse, » ut ait Augustinus (lib. m de
Baptj^f c. 3), « nondum ehquatissima perspectione
discussiB sunt, » miuime dubitans quin « habeat
omnis episcopus pro licentia libertatis et potestatis
su£e arhitrium proprium, tamque judicari ab alio
non possit, quam nec ipse potest alterum judicare;»

proiude non in insignem aliquam ecclesiam, sed
potius in pagos quosdam inductuni fuisse : nam, si
quid ejusmodi commissum fuisset in ms^oribus ci-
vitatibus, cito res aliis ecclesiis cognita indignatio-
nem omnium commovis.set. Quare immerito Pear-
sonius id ab episcoporum Carthaginensium aliquo
profluxisse existimat. Illud enim, « si quis de au-
tecessoribus nostris, » non magis ad Cypriani quam
ad Csecilii antecessores refertur ; sed cum unus
sit episcopatus, suos ac C«cilii antecessores vocat
Cyprianus eos qui dudum Ecclesiae prsefuerant.

Cur autem hanc epistolam exorta de Oaptismo
controversia scriptam putem, coujecturam facio ex
his verbis : « Et quia jam secundus ejus adventus

VlTA S. CYPRTANL

nobis appropinquat, magis ac magis benigna ejus ^ nus, param esse ratus quod Dei plebem classico

et larga dignalio corda nostra luce veritatis illu-
minat. » 167 Majus quidpiam indicant heec verba,
qaam ut de rebus in hac epistola pertraclatis in-
teiligantar. Erat enim exploralum omnibus Chris-
liania sanguinem Christi in calice esse non posse
nisi Tinum offeratur ; atque in hoc genere perpauci
peccabant, idque metu magis et pravo pudore,
quam errore pertinaci. At in controversia quam de
baptismo Cyprianus cum tot Ecclesiis habuit, veri-
tatem sibi et collegis idem sentientibus singulari
beneficio revelatam contendebat, ut praecedenti
capite observavimus. Uanc uberiorem illustratio-
nem, hanc benignam et largam Christi dignationem
obiter taugere videtur in hac epistola 63. Huc ac-

suee vocis erigeret, nisi credeutium fidem et dica-
tam Deo devotaroque virtutem divina ^ QQ leclione
firmaret. Scripsit itaque librum de Exhortatione
martyriif totum pene ex Scripturfie testimoniis
compositum. Frustra Baronius et Fellus hoc opus
sub Gallo collocant ; recensetur enim a Pontio dia-
cono post libros de Patientia et de Zelo et Livorey
ut observat Tillemontius. Cum auteni Cypriani
confessio et martyrium ipsius actis, quse infra ap-
ponemus, consignata sint, non teram tempus in
iisdem rebus enarrandis, sed satis erit scriptas in
hac persecutione epistolas breviter recensere.

Cum edixisset Valerianus ne Christiani conven-
tus agerent et coemeteria ingrederentur,aat si quis

cedil quod objectam consuetudinis auctoritatem in B huic proscepto non pareret, capite plecteretur,

epistolis de baptismo scriptis eodem modo ac in
sexagesima tertia refellit.

Hanc tamen epistolam Pearsonius ad annum 233
eollocat in Galli et Volusiani persecutione. Tempus
persecQtionis colligit tum ex Christi adventus ex-
spectatione, tum ez hb verbis (p. 409) : « Nisi si in
sacrificiis matutinis hoc quis veretur, ne per sa-
porem vini redoleat sanguinem Christi. Sic ergo
incipit et a passione Christi in persecutionibus fra-
ternitas retardari, dum in oblationibus discit de
sanguine ejus et cruore confundi. »

Quod spectat ad Christi adventum, non minus
aperta est illius exspectatio, ut supra diximus.

Cyprianus omnium primus in Africa persecutionis
impetum videtur excepisse. Id enim observarunt
eruditi viri ex his verbis epist. 78, ubi Cjprianum
sic martyres alloquuntur : « Quasi bonus et verus
doctor, qoid nos discipuli secutt apud preesidem di-
cere deberemus, prior apud acta proconsulis pro-
nunttasti; et tuba canens Dei, milites coelestibus
armis instructos ad cougressionis prselium exci-
tasti, et in acie prima pugnans spiritali gladio dia-
bolum interfecisti ; agmina quoque fratrum hinc et
inde verbis tuis composuisti, » etc.

Christum summa animi firmitodine confessus
coram Paterno proconsule tertio cal. sept. anno 257,

c. 28, in nonnuUis Cypriani operibus, quse in pace p exsul deportatur in abditum et abstrusum locum,

schpta esse conslat. In allato autem testimonio non
enm metnm Cyprianus exprobrat iis quos i*efellit,
ne quis ex vini odore Christianus esse argueretur ;
qaomodo enim id suspicati essent ethnici, quos
penitus latebat quid in ChrisUanorum mysteriis
ageretur f sed ne vini matutinus odor minus ho-
nestam et dignam homine sobrio speciem haberet.
Hinc pacis potios quam persecutionis tempus indi-
cat Cyprianus, dum ait eos ad sanguinem in per-
secationibus fundendum fieri tardiores qai ex
sanguinis Christi communione tam leve incommo-
dum reformidant ; quamquam inanem illum metum
non asseverando, sed potius conjiciendo repre-
hendit.

XXXIV. — Confessio et martyrivm Cypriani,
Tot eximiis Cypriani de Ccclesia meritis, tot re-
bus prseclare gesUs nihii addi posse videbatur
pneter confessionis et martyrii laudem. Utrumque
Christi dono consecutus est in persecutione Vale-
riani, qui cum ChrisUanos aliquamdiu privatim ac
publice omni humanitate fovisset, postea Macriani
artibus inductus, magnum se quemdnm ac felicem
imperatorem fore speravit si Christianam religio-
nem oppuguaret. Cum persecuUo instaret in Africa,
Fortnnatus episcopus, idein forte qui in synodo
Cartbaginensi dicitur episcopus a Tuccabori, Cy-
priannm rogavit ut ad preeparandas et corroboran-
das fratrum mentes de divinis Sciipturis horta-
menta componeret. Libenter obteroperavit Cypria-

Patrol. IV.

qui Curubis dicebatur. Comitatus est eum in exsilio
Pontius diaconus, qui vitam ipsius scripsit. £o au-
tem die quo primum in exsUii loco manserunt,
monitus est Cyprianus visione noctorna de futuro
martyrio; sed impetravit dilaUonem crastini, ut
res suas die illo quem impetraverat, ordinaret.
Verum cr bic dies unus significabat annum, ait
PonUus : nam eo die post exactum annum corona-
tus est, quo hoc illi ante anuum fuerat ostensum. »
Eo autem facilius illi rebus ecclesise suse providere
ac in primis in subievandis pauperibus curas im-
pendere, quod sub Xysto « bono et pacifico sacer-
dote, » ut ait PonUus, sedaUe dissensiones magnis
eum molestiis exsolverant. Cum Cyprianus in exsi-
Dlio moraretur, multi episcopi constanUam ejus
imitaU sunt, eorumque exemplum secuta muIUplex
plebis portio confessa est pariter cum eis et pari-
ter coronata est, a prsBposItis suis nec carcere nec
metallo separata. Neque in hoc numero virgines
et pueri defuerunt. Beatorum martyrum pai*s coro-
nata, pars in carcere remansit; alii metallis dam-
naU sunt, ubi quot eerumnas pertulerint perspici
polest ex epistola 77, quam ad eos srripsit Cypria-
nus gratulandi magis quam consolandi causa. Vincti
erant pedes traversariis et compedibus; humi ja-
cebaut sine lecto; panis exiguus praebebutur; vestis
algentibus deerat ; semitonsi capitis, capillus hor-
rebat. Inscripta est epistola coepiscopis, presbytcfis
et diaconibus et cwteris fratribus, Simul misit pecu-

VITA S. CYPRIANI.

i72

niae summam sao et Quirini nomine per Heren- j^ ubiqae bortatu eorum possit frateroitas corrobo-

nianum hjpodiaconum, et Lucanum et Maximum
et Amantium, acoljlhos. Gratias egerunt confes-
sores per tres diversas litteras, quia vaiiis in locis
laborabant. Exstant ^QQ hce litterse, suntque
Gyprianicas 78, 79, 80.

Cypriani charitas Africee finibus non contine-
batur; sed si codici antiquissimo fides habenda,
litteris hortatus est duos olios martjres, Augusti-
num et Felicitatem, qui Capuae in Campania passi
feruntur in eadem Valeriani persecutione. Utrius-
que nomen legitur in antiquis Martyrologiis Hiero-
nymo ascriptis. Existimal TinemonliusCyprianum,
praetcr librum de Rxhorlatione Mariyrii, praeter
litteras ad Confessores, aliud opus in eamdem sen-

rari. Pro eo quod Valerianus rescripsisse dicitur,
nt CflBsariaui, « quicumque vel prins confessi fue-
rant, vcl nunc confessi fuerint, confiscentur et vincti
in Caesarianas possessioues descripti mittantur, »
multo aptius legi posset « et scripti, » ut est in cod.
Veron.,veI « etinscripti, 170 ^^^^^ Colbert. 2442.
Inter supplicia veniebat ilia inscripti frontis igno-
minia, ut patet ex his verbis Pontii : « Quis deni-
que tot confessores frontium notatarum secunda
inscriptione signatos, et ad ezemplum martyrii
superstites reservatos, incentivo tubfle coelestis ani-
maret ? »

Postquam perlatum est ad Cyprianum frumenta-
rios missos esse qui eum Uticam perducerenl, con-

tentiam scripsisse. Nam Pontius, postquam librum B silio charissimorum consensit ut de hortis suis in

de Exhortationemartyrii commemoravit, hsec addit:
« Quis denique tot confessores frontium notata-
rum secnnda inscriptione signatos, et ad ezemplum
marlyrii superslites reservatos, incentivo tubee
coelestis animaret ? » Porro, cum Pontius libros a
Cypriano scriplos hoc loco recenseat, nec quid-
quam dicat de epistolis, librum aliquem vir eru-
ditus his verbis indicari putat.

Cum diu Curubis moraretor Cyprianus, Paterno
proconsuli successit Galerius Maximus, qui Cypria-
num, ab exsilio revocatum, in hortis manere jussit
dum sententiam de illo ferret. Ho? hortos Cypria-
nus initio conversionis vendidei*at, ac pretium di-

abditum aliquem locum secederet. Inde ad eccle-
siam suam scripsit epistolam uitimam, qu» est 83,
seque hanc secedendi causam habuisse narrat,
quod committere noluerit ut, in aliena civitate
accepta super confessione sententia, ezinde martyr
ad Dominum proficisceretur; « Quandoquidem ego,
inquit, et pro me et pro vobis apud vos confiteri,
et ibi pati, et exinde ad Dominum proflcisci, oralio-
nibus continuis deprecer, et votis omnibus exop-
tem, et debeam. » Hortatur ut quietem et tran-
quillitatem teneant, nec quisquam tumultum mo-
veat, aul ultro se gentilibus offerat.
Cum rediisset Carthaginem proconsul, rediit Cy-

stribuerat pauperibus ; sed ei Dei indulgentia resti-p prianusin hortossuos,carnif]cemezspectans.<( Con

tntos fuisse discimus ex Pontio diacono. Dum
autem ecclesiae suffi prospicit, ac diem ex die
exspectat, ut promisso in visione martyrio coro-
netur, varii et incerti sermones in vulgus sparsi
eum adduxerunt ut Romam mitteret qui certa et
exploratade rebus Ecclesise refeiTent. Hi reditu suo
nuutiaveruut rescripsisse Valerianum ad senatum
ut episcopi, presbyteri et diaconi in contineuti
animadvertantur ; senalores vero et viri egregii et
equites Romani, dignitate amissa, etiam bonis
spolientur, et si, ademptis facultatibus, Christiani
esse perseveraverint, capite quoque mulctentur;
matronse, ademptis bonis, in ezsiiium relegentur;
Cffisariani quicumque vel prius confessi fuerant.

veniebant interim, ait Pontius, plores egregii et
clarissimi ordiuis et sanguinis, sed et sfleculi nobi-
litate generosi, qui, propter amicitiam ejus anti-
quam, secessum subinde suaderent ; et, ne parum
esset nuda suadela, etiam loca in que secederet
oifcrebant. » Idcm etiam suadebant et fldeles non
pauci. Non dubitasset discedere Cyprlanus, si Deus
jussisset, ut observat idem Ponlius. Tunc autem
suadelis minime annuit ; sed moricndi pro Christo
cupidus, alios etiam ad constantiam hortari non
desinebat. Tandem venit in horlos princeps, jussu
proconsulis, cum militibus suis, ac comprehensus
Cyprianus Christum postridie, id est f4 Septem-
bris, anno 258, confessus est et sanguinem pro eo

vel nunc confessi fuerint, confiscentur, et vincti in i\ fudil, ut perspici potest ez ejus Vita a Pontio

Ca^sarianas possessiones descripti mittantur. Adde
bant Xystum in cnemeterio animadversum octavo
Iduiim Augustarum die, et cum eo diacones qua-
tuor; sed et persecntioni quotidie prcefectos in-
stare, ut si qui sibi oblati fuerint animadvertantur,
et bona eorum fisco vindicentur. Libenter his de
rebus certiores collegas fecisset Cyprianus, sed
non erat facultas clericorum quos mitteret : nam
universi sub iclu agonis constituti recedere omnino
Carthagine non poterant, parati omnes, pro animi
sui devotione, ad divinam et coelestem gloriam.
Tundem, oblata occasione, scribit ad Successum
episcopum, epist. 82 de rebus Roma allatis, eum*
que rogat at hffic per eum collegis innotescant, ut

scripta, et Actis proconsularibus, ubi variae con-
fessionis et martyrii circumstantiee, ad quas lecto-
rem dimittimus, accurate describuutur. Utriusque
monumenti contextum ex Actis Martyrum sinceris^
utpote accuratius ibi quam in editionibus Cypriani
castigatum, cum nonnullis doctissimi editoris notis
excerpsimus, Unum est quod aciyiciam ad laudem
S. Cypriani, sacras ejus reliquias summa cum
veneratione in monasterio Compendiensi a tempo
ribus Caroli Calvi asservari. Hanc euim basilicam
imperator ille in palatio suo magnifice eztruxit,
eamque prseclarissimis dotavit privilegiis, ac ibi
corpus sancti Martyris, quod ab Aarone Persarum
rege legatis Caroli Magni concessum, ac Arelate et

VITA S. CYPRIANI.

474

deinde Logduni deposilum fuerat, Yeluti eximium A pestem horrendam quije sub Gallo et Volusiano

quoddam prassidium ac ornamentum collocari vo-

Idt, ul Ado Viennensis et certissima ejusdem mo-

nasterii instrumenta testantur.

171 XXXV. — De libris Cypnano ascriptis , ac
primvm de trihm epistolis a Baluzio vulgatis, —
Recensentur lihride Spectaculis, de Laude Martyriif
de Rebaptismate, de Pudidtia, ad Novatianum,
etc.

Ad ea qaa^ de Cypriam gestis et scriptis disse-

niimas, noDnalia videntur appingenda de ascriptis

ipsias nomini operibus, iis presertim quse sua com-

mendat antiquitas. Tres epistolas ex antiquis co-

dicibas eruit Baluzius, sed eas eruditus criticus

^eouinas esse non pronuntiat. Prima, quse est Cor-

grassata est. Sed, cum libellus inscriptus sit Hojsi
et Maximo, quos anno 251 martyrio coronatos esse
constat, nec pestis ante Galli et Volusiani imperium
exarserit, inde colligit Fcllus auctorem libeili in
rebus ab aetate sua 172 remotisparum commode
flnxisse. At nodum incidit Baluzins, qui hunc titu-
lum, ad Moysem et Maximum, in vetustis codici-
bus desiderari testatur. His adde observationem
Tiliemontii, qui ex quodam Dionysii Alexandrini
apud Euseb. (lib. vii, c. ii) de diaconis peste con-
sumptis testimonio, quod ad Decii tempora videtur
necessario referendum, hanc pestem sub hoc im-
peratore incepisse concludit, quamvis sub Gallo et
Volusiano potissimum saevierit. Cseterum, etsi hoc

nelii papse ad Cyprianum adversus pravam rebapti- p

»Ddi noTitaUm. pr« se fert maoifesUm fraudis et ** "P"" «1«^'""" «sse conlendo, non tamen Cypriano

A 1*_1* *B« «1*1*111 ^> * *

mendacii notam ; quippe cum hanc controversiam
sub Gornelio natam non fuisse, ac summam sem-
per consensionem Cornelium inter et Cypiianum
iDlercessisse constet. Secunda prodit sub nomine
CTpriani ad plebem Carthaginis ; sed eetatem Cy-
priani non refert, aliud enim nihil loquitur nisi de
Scriptorarum traditoribus, et ab illius stylo adhuc
longias remota est. Tertiam Cyprianus scribere
dicitur benedicto et diiectissimo parenti Turasio,
utiiiius animum dolore commotum de filifle dormi-
tione consoletur. Nonnulla insunt iis quce leguniur
io libro Cypriani de Moi'talitate simillima, sed stylus

adjudicaverim; tanla est huic libelio cum Cypriairi
scriptis styli discrcpantia.

Sequitur in editione Baluzii liber de Eebaptismate,
sive adversus rebaptizantes, de quo consuH pos-
sunt notffi Haluzii. Opusa nonnullis tribuiturUrsino
monacho, qucm Gennadius, adversus eos qui re-
baptizabant, sieculo quarto scripsisse testatur. Quae
Ursini monachi libro contineri ait Gennadius, ca
in hac de rebaptismate pertractatione non difiicile
est animadvertere, nihil enim aliud agit auctor,
quicumque tandem ille sit, nisi ut eos qui in hae-
resi baptizati sunt nou rebaptizandos, sed ad sanio-
remfidem conversis manas imponendasesse evincat.

omnino diversus. Ceeterum monebo hanc epistoiam

inler opera Hierx)nymi jamdudum vulgatam, iu C ^**** •'''"'°"' •non«cl'"» «belli hujus auclor viderl

Tetnslis et recenUoribus editionibus sub nomiue ^*"» ?«""'• "'*' episcoP»* f"i«»e tertio s«culo di-

Hieronymi ad Tyrasium reperiri.

Noa indignum opus Cypriano liber de Spectaculis,
sive eloquentiam spectes, sive evangelicum vigorem:
multa concurruut probabilia cur ei tribuatur.
Scribit episcopns ad ecclesiam suam, a qua aberat
invitus; scribit eo tempore quo mos deferendee
domum Eucharistiae vigebat , quod Christianis
maiime cavendnm erat ab ethnicorum moribus.
Mulla ex TertuIIiano imitatione expressa , qui
pridem iisdem de rebus Carthagine disseruerat.
Nec mirum est si in magna illa urbe, cui nuUum
deerat speclaculorum genus, mali contagium ipsos
Christianos tentavit. Sed tamen causee non viden

catur. Episcopum se esse noster ille scriptor di-
serte declarat : « Siqnidem per nos baptisma tra-
detur, inquit (pag. 360), integre et solemniter et
per omnia qu£e scripta sunt assigneiur, atque sine
ulla ullius rei separatione tradatur ; nut si a minore
clero per necessitatem traditum fuerit, eventum
exspcctemus, ut aut suppleatur a nobis, ant a Do-
mino supplendum reservetur. » Occurrunt in eodem
scriptore sseculi tertii perspicuee nolse. Sic enim de
tota illa controversia loquitur, ut eam recens exor-
tam esse, et adhuc vigere indicet. Ait enim (pag.
354) a monstri simile esse episcopos talia scandala
cogitare : propositum sibi esse turbulentis homi-

lar subesse satis graves ut liber de Sp«ctacttto »"*•"»"''«• «"^"^ *""" "egotium agere incipiant

Cypriano adjndicelur. Nulla illius mentio apud
Pontium, et quamvis ex his qui inter Cypriani
opera editi fuemnt, nullus ad S. Martyris stylum
propios accedat, inest tamen quiedam dissimili-
tttdo, quam aures legendo Cypriano as.suet8e et
contrit^e facile percipiant.

Ascriptus est Cypriano liber de Laude martyrii,
quem Erasmns, Dapinus et Felius otiosi declama-
toris foetum esse opinati sunt. At profecto sequius
judicandum erat de eximio opere ad cohortandos
coofessores composito non sine viviilo quodam pic-
tatis ardore^ quem frigidus verborum artifex non
facUe imitetur. lUud etiam antiquitatem hujus ope-
ris commeadat, quod nonnuliis locis deploret auctor

persuadere. » In ipso illo loco qui a Baluzio obji-
citur, utile esse slatuit (p. 357) « tot annorum
totque ecclesiarum, itemque apostolorum et episco-
porum auctoritati cum bona ratione adquiescere,
cum sit maximum incommodum atque dispendium
sanctissimee matris Ecclesiee adversus prisca con-
sulta ])Ost tot sfficulorum tantam seriem nunc pri-
mum repente ac sine ratione insurgere. » Colligi
ex his verbis non debet auctorem s«eculo quarto
vixisse, sed tantummodo eum in exaggerando non
valde timidum fuisse. Nam, prceterquam quod ne
quarto quidem saeculo sine absui*da exaggeratione
objicere potuit « tot faeculorum tantam seriem, »
certe conceptis verbis declarat tunc primum coo*

ii^

VltA S. CYt>RlANt.

176

troversiam de baptisTHo hfiereticorum exarsisse ; a hffireticum Novatianum. fiis autem verbis indicat

quod sfeculo tertio proprie congruit. Quin eiiam
Cyprianum ipsum, tacito nominc, ut adhuc viven-
tem et diversas partes aucloritate sua luenlem
oppugnat. Statuil enim d». 353) ejusmodi conlro-
versise nullum aiium esse fructum nisi ut unns
homo, quicumque iile esl, magna» prudentiae et
constanliae esse apud quosdam leves homines ^73
inani gloria prsedicclur, el hopreticorum stupore
prseditus, quibus hoc unum solatium est, si non
soli peccare videantur, errores et vilia universa-
rum ecclesiarum correxisse apud simillimos sui
et compares celebretur. Quis Cypriano tamindignis
modis conviciatus fuisset, postquam maculam cr-
roris, quem non sine summa animi moderatione

episcopum se essc, ac perhumaniter lapsis jamdti-
dum pcenitentiam agentibus consuleutem, molesle
ferre quod suee lenitati adversarium habeat haere-
ticum Novatianum. Hinc etiam infra, postquam
de iis locutus est qui « prima acie, id est Deciana
persecutione vulnerati, postea, id est secundo prm-
lio » vicerant, addit eorum « pares,hocestiDeodem
crimine lapsus sui adhuc usque constitutos nec ad
pcenitentiam admittendos » a Novatianis judicari.
174 Nondum ergo auctor hujus operis pacem
concesserat his qui sub Decio lapsi fuerant. Non
enim de aliis loquitur ; pares illos vocat eorum qni
primo in praelio victi, in secundo victores fuerant;
ait eos post longam temporum seriem agentes poe-

in re nondum decisa defenderat, niartyrio abstersit, Q nas dare, et adhuc usque constitutos in eodem

ejusque nominis , refrigerato contentionis sestu ,
summa exstitil in omnibus ecclesiis celebritas ?

Existimavit Pamelius librum de Pudiciiia a Cy-
priano in secessu scriptum esse, nec sane indignus
videlur sancto Martyre, adco insignis est pietatis
notis; et ab episcopo absenle ab ecclesia sua scrip-
tum esse constat. Sed ad styli dissimiiitudinem
accedit Pontii silentium, qui ea maxime commemo-
rare debuit quee in secessu scripta fuerant. Peranti-
quus est auctor, quicumque tandem ille sit, et
persecutionibus nondum sedatis scribebat. « Vir-
ginitas, inquil (pag. 4), persecutionem non potest
timert», dum illam de securitate potest provocare. »
Conjicit tamen Tillemontius hsec de persecutioni-

crimine lapsus, quod alii martyrio expiaverant. At
Cyprianus instante Galli et Volusiani persecutione
lapsos, qui a primo lapsus die pcenitentiam egerant,
in Dominicum gregem collegerat, ac eis sanguinem
Christi dederat, ut illos ad suum pro Christo fua-
dendum armarct.

Novatianus hoc in libro (p. i4) dicitur aliorum
delicta, dum in Ecclesia esset, ut propria flevisse.
Sed mirum est unde hanc sibi humanitatis et dili-
gentiae in lapsis curandis laudem comparaverit.
Videtur repugnare Comelii testimonium, qui Nova-
tianum in persecutione Decii fratribus auxilio indi-
gentibus succurrere noluisse testatur apud Euseb.
(lib. VI, c. 43). Sed forte hsec humanitatis existima-

bus Wandalorum intelligi posse ; atque ex preecla- G tio ad Novatianum pei^venit ex praeciarissimis Gieri

ris de Christi gratia testimoniis suspicatur hunc
scnptorem Augustino posteriorem esse. Sed minus
probabilis heec conjectura, cum apud Cyprianum
ipsum multo plura, atque haud scio an expressiora
occurrant ejusmodi testimonia.

Constat auctorem libri ad Novatianum cequalem
esse Cypriani, nec dubium esse potest quin in paci-
licis et Ecclesiae faventibus Valeriani primordiis
scripserit. Unam enim tantum persccutionem nu-
merat post eam quee sub Decio seeviit, et eos qui in
prima ceciderunt, in secunda victores fuisse dicit
(pag. 11). Videtur etiam .Africanus fuisse, tum quia
sic ludit in Felicissimi nomine, qui vix notus extra

Homaui litteris, inter Cyprianicas 31, quee a Nova-
tiano scriptae in totum orbem missee fuerunt, teste
Cypriano, epist. 52.

Librum de Aleatoribus non esse Cjpriani inter
omnes convenit. Liquet ex initio foetum esse alica-
jus episcopi, vel etiam, ut Bellarminus existimavit,
Romani Pontilicis. Antiquum opus esse demon-
strat Scripturee citandee ratio. Serius tamen scrip-
tum non immerito videretur, si in ipsis presbyte-
ris, ut nonnulli opinati sunt, vitiosam aleee coa-
suetudinem vituperaret. Scd nihil vetat de laicis
intelligi heec verba : « Manus quae ad sacrificium
Dominicum admissa, et quod ad salutem totius

Africam fuit : « Quid ad ista respondeant perver- ^ hominis pertinet, dignatione suscipit, quee divina

sissimi isti Novatiani, vel nunc iufelicissimi pauci
(p. 9) ? » tum quia, solam Ecclesiam coeiesti ratione
baptizare pronuntians, heereticorum baptisma non
obscure rejicit (pag. 10). Sola styli dissimilitudo
Tiilemontium deterruit quominus hoc opus Cy-
priano tribueret. Sed tamen, preeter hanc ratio-
uem, alia videtur afferri posse : nam declarat auc-
tor hujus libri in ipso exordio, a cogitanti (sibi
et) intolerabiliter animo eestuanti quidnam agere
(deberet) de miserandis fratribus quivuInerati,non
propria voluntate sed diaboli ssevientis irruptione,
adhiic usquc, hoc est, per longam temporum seriem
agentes poenas darent, ex adverso » exortum essp.
alium hostem etipsiuspaterneepietatisadversanum

sacramenta consummat. » Neque etiam controver-
siam ullam movere possint, liber de Montibus Sina
et Sion, duee Orationes Cypriano affictee, liber de
duodecim cardinalibus Chnisti oper^us, Ceieberri-
mum est hoc postremum opus, quod Pameiius, aut
Cypriani, aut eequalis scriptoris esse contendit.
Sed jamdudum ex codicibus mss. adjudicatus est
Arnoldo Boneevaiiis abbati in dioecesi Camutensi.
Sequuntur queedam carmina, quee in vetustis codi-
cibus nunc Cypriano, nunc Tertulliano afficta, utri-
que ab omnibus criticis abjudicantur.

XXX VL — De singularitate clericorum, epistola Celsi
ad Vigilium, et nonnullis aJiis.

Non leviter errarunt qui librum de Singularitate

<77

VITA S. CYPRIANI.

178

Clericorum Cypriaoo» aut Origeni aut Augustiuo ^ Vulgatam revocarent; sed seepe ex vetustis codici*

attribueruut. Cypriano et Augnstino penitus abju-
dicat stjli dissimilitudo , et Origeni episcopaiis
dignitas, qua videtur auctor hujus operis urnatus
fuisse. Visa est nounuilis ratio probabilis cur hunc
librum Origeni affingerent, quod laudari in hoc
libfo eos crederent qui sese studio castitatis evirant.
At ii nequaquam laudantur, vel potius cavet auctor
operis ne laudare illos videatur. Ail enim : u De
quibus modo examinationis suspendo senlentiam,
relinqaens alia disputatione promendam. n Atque,
etiamsi ejusmodi facinus 175 ^^^ ^^ ^^^^ proba-
retur, num idcirco tribuendus esset Origeni, qui
quod adolescens commiserat, cetate maturior im-
probavit ?

bus vera legendi ratio dignoscitur.

Statuere ergo licet hunc scriptorem tertio aut
quarto ineunte sseculo vixisse. Episcopum fuisse
declarat ipsius in regenda ecclesia et in admonen-
dis clericis sollicitudo, quibus testatur numquam
litteras suas defnisse, « quse per absentiam nostram,
inquit, frequentiam omnibus peusaverunt. » Ante
hunc librum scripserat iliis epistolam, « quee om-
nium morum instiluta de lege commendans, sum-
matim omnia contineret, quaecumque uuiversis cle-
licis generaliter ad dirigendam regulam competunt
disciplinse. )>

Nihii dicam de expositione in Symbolum, quod
eximium opus, Hieronymo etiam adscriptum, nunc

Sed nemo longius aberravita vero quam editor B omnium 176 judicio restituitur legitinio parenti

OzoniensiSy qui hunc librum circa Bedde tempora
scriptum existiraat. Liquet hunc scriptorem vixisse
cum persecutiones nondum desiisseut : « Mentior,
inquity si non videmus exinde interitus phirimo-
ram. Quauti et quales episcopi et clerici, simul et
kici, post confessionum victoriarumque calcata cer-
tamina, post magnalia et signa vel mirabilia
usquequaque monstrata, noscuntur cum his omni-
bus naufragasse, cum voluut in navi fragili navi-
gare! » Objiciebant clenci quos refellit, nonnulios
« feminas habentes in domibus martyrium consecu-
tos esse, ut illorum innocens conscientia proba-
retar. In martyrio, aiebant, ignoscitur nobis, sicut

RufQno. Pauio accnratius examinanda Celsi ad
Vigilium epistola. Nihil aliud est hic iibelius quam
pisefatio sive epistola nuncupatoria Celsi cujusdam
senis christiani in Altercalionem Joannis et Papisci;
quod opus ex graeco latinum a se factum Vigilio
episcopo nuncupavit. Damnum fccimus tum peran-
tiqui iilius libri, tum etiam iatinffi interpretationis;
sola exstat prsefatio sive epistoia nuncupatoria. Cum
Jason Christianus Hebrffius cum Papisco, Judaeo
Alexandrino, de veritate christianee religionis disse^
ruisset, ac judseus, post plurimas obstinati animi
signiricationes, tandem oppugnatse veritati dedisset
manus, lilteris grsecis mandata sunt quse inter

indultum est parentibus. » Elucet etiam scriptoris p utrumque tanto studio fuerant disputata. Non con-

antiquitas ex iUius de angehs opinione, quos putat
ti cam feminis cecidisse. » Quod autem ait Chrisium
seipsum comparare Deo ausum non esse, id profecto
redolet setatem Ario antiquiorem, quce nonnun-
qaam ad Personarum distinctionem attentior erat,
quam ad aequalitatem defendendam.

Ilis rationibus nititur editor Oxoniensis (not. 1),
qaod circa Bedse tempora de clericorum coelibatu
maxime ferveret prcesertim in Occidente controver-
sia; qaod tunc revelationibus, ut hoc ipso in libro,
coDJugium sacerdotum prohibitum diceretur; quod
hanc libnim post Vulgatam versionem in usu re-
ceptam scriptum fuisse constet. Sed nihil prorsus
agit petita ex revelationibus ratio, quee mnlto fre-

stat ab ipso Jasone scriptum esse colloquium,
quamvis nemo aptius id facere potuisse videatur.
Opus altribuebat S. Lucee Clemens Alexandrinus in
sexto Hypotyposeon iibro, ut testatur Maximus in
schoiiis ad Ubrum Dionysii de Myst» Theol., cap. 1 ,
sed id prorsus improbabiie est. Ipse Maximus
Aristoni Pellseo ibidem acfjudicat.

Ceisus Epicureos cum historias Judeeorum et
Christianorum fabulas esse contenderet, ac operam
ab utrisque in nonnullis allegorice interpretandis
adhibitam floccifaceret, in exemplum adducebat
Papisci cujusdam et Jasonis &vTiXoYCav, quam, ut
miseratione et odio digniorem quam risu, ne refel-
lendam quidem judicabat. Observat Origenes (iv

-. - * i -X- A -* i DCels., p. 199 ex omnibus Chnstianorum libns alle-

qnentiores fuenmt tertio et quarto s«eculo, quam*^ '*^ ' . , ■, ■,. j.

gorias et enarrationes non contemnendo aicendi

genere continentibus^ eum a Celso electum esse

qui vilior sit et ad mullos ac simpliciores fide

imbuendos aptior, quam ad intelligentiores permo-

vendos ; sed tamen nihil in eo occurrere contendit

quod odio dignum sit, nec aliud quidquam requirit

ad Celsi condemnationem, nisi ut legatur ille liber,

« in quo describitur Christianus cum Judeeo disse-

rens ex scripturis Judaicis, et quse de Christo pra-

dicta sunt in Jesum convenire demonstrans ; idque

altero adversus hanc disputationem strenue et

Judaei peraonce convenienter obnitente. » Ex his

perspici potest quibus de rebus hoc in libro per-

tractum fuerit. Coliigit ex Origene Tillemontius

cirea Bedae tempora. Jam tertio sceculo prohibiUe
faerant clericis mulieres subintroductse : nam Paulo
Samosateno^ inter alia plurima, illud etiam crimini
Tertcrant Antiocheni Patres, quod cum ipse ejus-
modi mulieres, tum etiam, ipso connivente, prcs-
bjteri et diaconi habuissent. Legi etiam potest,
epist. 62 Cypriani. Quod spectat ad Vulgatam ver-
sionem, num, quaeso, illam sequitui hic scriptor
cum sic Apostolnm citat : Posteriora quidem obli-
viscens, ad ea quw sunt ante petens, ad regulam
sequor, ad palmam supemx vocationis Domini nos-
tri Jesu CfiHsti. Fecere id quidem librarii in hoc
hbro et mulLis ahis, ut Scripturoe testimonia ad

170

YITA S. CYPRIANI.

180

hanc sententiam ab auctore hujus libri diligenter . pace viventem nemo spe et exspectatione martyrem

inculcari, « omnis sapientiffi fontem ac pnncipium dicere potuit.

esse Deo uniTersorum credere, et actiones omnes

eo rcferre ut illi quacumque de re placealur, ac ne

cogitare quidem quidquam quod illi displiceat;

quippe cum non solum dicta et facta. sed etiam

cogitationes judicandae sint. » Sed hanc sententiam

Origenes Jasonis propriam non facit, sed ut com-

mune principium commemorat omnium apud Ghris-

tianos librorum. Hieronymus Quasst, in Gen., tes-

talur initium Genesis in AHercatione Jasonis et Pu-

pisci sic exponi : Jn Filio fecit Deus ccelum et terram;

citat etiam illud ex eodem libro : AoifiopCa 8eou 6

xpeiAdtievoc, Maledictio Dei qui appensus est, libr. ii in

Epist. ad Galat. His adde Maximum qui loco supra

Sequitur alius tractalus adversus Judxos, Cy-
priano prorsus abjudicandus. yulto absurdius fe-
cere qui librum de revelatione Capitis beati Joannis
Baptistae inter opera Gypriani ediderunt. Reperitur
fabulosum opus in antiquissima Vindelici Spirensis
editione. Erasmi nomini non leve dedecus inusse-
runt (1. Gravius et Pamelius, qui librum de duplici
Martyrio elucubratum ab eo et afQctum Cypriano
judicarunt. De hoc libello diximus in praefatione.
De duodecim Ahusionibus swculi variae sunt con-
jecturffi, aliis laico cuidam Erardo nomine, aliis S.
Patritio Hibemorum apostolo adjudicantibus. Opus
Augustino tribuitur in mullis codicibus antiquis,

citato ait se legisse septem coelos in dialogo Jaso- Q ac cum illius operibus editus est. Testatur Fellus

nis et Papisci. Brevem autem fuisse hanc pertrac-
tationcm indicat Latinus interpres, qui « Judaici
4*77 <^OTdis obstinatam duritiam brevi monitione
ac leni increpatione mollitam » fuisse dicit. Sic
cnim emendavimus pro eo quod antea legebatur
<f Hebraea monitione. »

Opinatns est Pamelius Jasonem Hebraeum illum
christianum, qui Papiscum Judaeum Alexandrinum
ad christianam religionem adduxit, eumdem esse
ac eum de quo mentio fit Act,, xvii, et xvi Epist. ad
Romanos; sed nullo prorsus momento nititur bsec
coujeclura. Non dubium quin vixerit sseculo se-
cundo^ cum illius disceptatio cognita Celso fuerit.
Episcopum aut saltem presbyterum fuisse credide-

olim in linguam Anglorum translatum fuisse, et
iu volumine manu scripto homiliarum Saxonica-
rum reperiri sub hoc titulo : De duodedm abusivis,
secundum disputationem S. Cypriani episcopi et mar-
tyris, At nullum prorsus monumentum a pietate
Cypriani longius distat quam Coena 178 CyprianL
Nihil enim aliud habet prceter ineptissimos jocos,
non ex rebus profanis, sed, quod Turca dignius
quam Ghristiano existimat Tiliemoutius, ex Scrip-
turis sacris per fas et nefas deducios. Testatur
Salmasius in nolis ad Flavium Vopiscum (p. 39C),
se beneficio doctissimi jurisconsulti Jureti habuisse
hunc libellum manu scriptum ab Azelino monacho
Hhemensi versibus redditum cum hoc titulo :

rim, siquidem Papiscus veritatis luce perculsus, ^ « Coena Azelini Rhemensis monachi, quam condi-

ut signaculum sumeret deprecatus Jasonem postu-
lavit.

Quod spectat ad latinum interpretem, is senem
se esse dicit ac Gelsum vocari; disceptationem
Jasonis Hebrffii christiani et Papisci Judeei Alexan-
drini latinis litteris illustrare aggressns est, t( ani-
mante Dei ope et servata verborum proprietate, »
ut prseclarissimam victoriani, quam veritas ex Pa-
pisci eordc reporlaverat, ad cognitioneifi Greece
nescientium transferret. Nuncupat interpretationem
suam Vigilio episcopo, tum ut sacerdos utriusque
lingufle peritus et sancli Spiritus veneratione vere-
cundus, auctoritate Spiritus sancli opus compro-

dit ad Henricum imperatorem, imitatus Gyprianum
Garthaginensem. » Vide de eodem libro Casimirum
Oudin.

Nonnulla alia nomen Gypriani prce se ferunt,
velut Tyronis et Senecx Notae, quas Cyprianum
auxisse vocabulis Ghristianorum usui aptis existi-
mat post Trithemium Gruterus, a quo hae notae in
lucem edit« sunt. Editnm est ab Anglis snb nomine
Gypriani computum Paschale, quod a Paulo diacono
designari existimant; cum ait Cyprianum chroni-
cam valde utilem composuisse. Scriptoris «etatem
indicat computum , quod ad quintum Gordiani
annum, et consuies Arianum et Papum perducitur.

baret et emendaretj tum ut hac prima dilectionis D ^^"^ ^«^'^*'*^ repugnat ul jam tum conversus fuisse

petitione in discipulonim numerum ab eo adscisce-
retur. £x quibus perspicitur Gelsum in eam urbem
cui praeerat Vigilius, non multo ante venisse quam
ei hoc munus offerret. Illnm in hanc urbem ex
allera parte provincifie traxerat fama Vigilii; nec
senectus, nec itineris longinquitas, nec tribulatio
inopiffi alque penuriae deterrnerant. Hunc Vigilium
Pamelius Tridentinam episcopum fuisse conjicit;
sed quod Gelsus Vigilio suo de futuro martyrio
gratalator, eumque ait Dei judicio martyrem desti-
natum ftiisse cam mirabili modo episcopus consti-
tutus est, id Vigilio Tridentino aptari non potest,
qnem sfiecnlo quarto exeunte in snmma Ecclcsie

Gyprianus exislimetur, quamvis id Pontius diaco-
nus suadeat serius coutigisse. Sed uon quadrat
hujus scriptoris styli barbaries cum elegantia ser-
monis quam Gypriano in primordiis conversionis
studio fuisse perspicitur ex Epistola ad Donatum,
Reperit editor Oxouiensis duos libeilos sub nomine
Cypriani, alterum latine, alterum grsece scriptum.
Primi titulus Secreta Cypriani : alterius EOxoi Kuicpia-
vo\i. Utrumqne, utpote foedissim» superslitionis ple-
num, luce prorsns indignum judicavit. Hsc autem
supposita videntur fuisse Gypriano Antiocheno, de
quo jam nobis agendum.

iSi

VITA S. CYPRIANI.

182

I^yU. -- Ik S. Cypriani Antiocheni pomitentia, ei ^femo, Christiani vocanlur Galitei, i d magDam

aliis duobus libellis ad eum pertinentibus.

Sapra conati sumus probare Cjprianum Antio-
chenam non esse hominem fabulosum, ut existi-
maTii Oxoniensis editor. Nunc consideranda nobis
iliius Pcenitentia sive Confessio, quod opus latine
editum ab Anglis, grcece et ktine vulgandum duxi-
mus. Agemus etiam de duobus aliis libellis, nempe
Concersione Justinm et Cyprianif et utriusque Pas-
sione, quos conjuncte cum Confessione ex vetusto
codice sancti Audoeni Rhotomagensis erutos, non
ita pridem duo eruditi viri, D. £dmundas Martene
et D. Ursinus Durand Latine ediderunt, tom. III
Tkesauri anecdotorum,

Existimavit S. Gregorius Nazianzenus Gonfessio-

habet necessitudinem cum sBtate Juliani imperato-
ris, quem nemo nescit hoc nomine Chrisiianos soli-
tum compellare : satis apposita videntur ad hoc
tempus quse in utroque libello de inanibus magica
artis in Christianos conatibus leguntur.

Non pugnat cum saeculi tertii institutis commissa
Justinse monasterii virgiuum administratio, ut legi-
mus sub finem Conversionis; siquidem jam tum
exstitisse ejusmodi virginum coenobia perspicitur
ex Vita S. Antonii, qui sororem suam, teste Atha-
nasio (n. 3), in parthenonem educandam deduxit
circa annum 271 : sed sseculo qnarto magis quam
tertio congruit quod eadem Juslina capillos Deo
totondisse dicitur sub finem Confessionis. Testatur

neniab ipso martyre scriptam fuisse. Ait enim inB Hieronymus in Epistola ad Sabinianum, morem

orat. 18 (p. 278), illum « vits tuie turpitudinem
longa oratione proscindisse, ut ipsam quoque sce-
Jeram confessionem Deo muneris loco offerret, ac
maltis eorum qai ab improba et flagitiosa vivendi
ratione animum revocant, ad melius sperandum
via existeret. » Idem etiam existimant Tilletaontius
et qai triplex illud monumentum vulgarunt. Sed,
qoominus his assentiar, detinent me non solum
magic» artis quidam efifectus fabulam redolentes,
sed ipsa etiam magicarum operationum longa de-
scriptio et 179 exquisits de siogulis vitiorum for-
mis ambages, qu8e prorsus frigidce videntur, et
curiosa magis consideratione quam pungente inti-

esse in iEgypti et Syriae monasteriis, ut tam virgo
quam vidua quae se Deo voverint, crinem monaste-
riorum matribus offerant desecandum : quod qui-
dem addit munditiei causa fieri, quia ejusmodi
feminse nec lavacro nec oleo utebantur. Hic autem
observabo ejusmodi virgines longe ab illis discre-
pare quas synodus Gangrensis anathemate damna-
vit; de quibus etiam Theodosins sauxit an. 390,
u ut feminae qu8e crinem suum, contra divinas hu-
manasque leges, instinctu persuas^ professionis

absciderint, ab ecclesise foribus arceantur ; adeo

quidem ut episcopus, ionso capite feminam si in-
troire pcrmiserit, ipse etiam cum 180 hqjusmodi

mos sensus dolore contineri. Deinde vero is qui ^ contubemiis, arceatur » etc. {Cod, Theod., tom. VI

Cyprianum in hoc libro loqnentem inducit, non
obscure indicat se in ejns sceleribus enarrandis
non certa semper et explorata sequi, sed ex iis quae
a magis fieri solent, quid Cyprianus egisset coigi-
cere. Ait enim Eusebius Gypriano !: « Probo con-
fessionem iuam, qua mihi impietates a te admissas
et non admissas enarrasti. » Numquam heec scrip-
sissei ipse Cyprianus; sed alius his verbis admo-
nei se idcirco tot scelera Cypriano attribuisse,
non quod omnia ab eo commissa certo sciret, sed
quod pleraque , utpote a magis perpetrari solita ,
oeleberrimus magus evitasse non videretur. In quo
quidem sioceri scriptoris ofQcio functus est, qui
fucom lectoribus facere noluerit, si quam in scri-

p. 61). Existimat Gothofredus omnem prorsus ra-
dendi capitis morem a synodo Gangrensi et a
Theodosio in feminis fuisse damnatum. Unde vir
doctissimus iu morem a Syrie et i€gypti monaste-
riis, ac postea ab aliis ascilum, velnt in magnum
nefas invehitur, ac non sine ingenti queritur dolore
« quod tandem mores in potestatem suam leges
humanas et divinas perduxerint. » At luce clarius
est nec synodum Gangrensem, nec Theodosium ad
eas virgiues respexisse, quas testatur Hieronymus,
etsi crines tonderent, velato tamen ac ligato esse
capite ; sed ad alias longe dissimile^, quee, ut ait
synodus Gangrensis, « prseceptum subjectionis ��
dissolvebant, &vaXuou9ai xb n^6<rzcex\M Tvi^ Oicororpflc, quia

bendo licentiam sibi sumeret. Quamvis ergo hoc [) scilicet intecto capite incedebant. Unde Theodosius,

opas non scriptum sit ab ipso Cypriano, non tamen
illius conversio fabulis adscribenda; nec si quis
hnnc eyenium elegit in quo ornando et amplifi-
cando elaboraret, idcirco historise summa in suspi-
cionem rocanda, cum preesertim scriptor ille nti
potuerii antiquioribus monumentis qu® Cypriani
ei Justinffi martyrii acta, ut legimus sub finem li-
belli de utriusqoe passione, a ab initio usque in
finem scripta 9 continebant.

Quod spectat ad tempus quo hsec scripta Confes-
fio, etsi huic operi nulla prorsus apud editorem
Oxoniensem lides, illud tamen existimat Constan-
tini imperio antiquius. Sed quod in Conversione,
qa« ejusdem scriptoris foetus videtur esse ac Con-

cum ejusmodi feminae ab omnibus videri possent,
episcopos deponi jobet si introitum illis in eccle-
siam concesserint.

Com ergo triplex illud monumentum pluribus
seeculi quarti notis signatum sit, sicque aliquo in-
tervallo distet a Cypria*ao Antiocheno, fieri potuit
ut ad historice summam nonnuUa omandi aut
amplificandi cansa adderentur. Displicet enim mihi
Justina super fenestram sedens, dum diaconum
Prselium de Evangelio disserentem audit, ac per
fenestram quotidie ab eodem diacono solita edo-
ceri. Item de Thecla Paulum audiente dictum in
hujus virginis Vita. Preeterea, quae latine tantum
exstant; non tanti esse momenti debent quanti c

Id3 NOTITIA CODD. MSS. 184

set grsecus ipse coutextus : nam, cum, latinam ^ rum natalia Latini celebrant, vel at apud GrsBcoSi

Confessionis interpretationem cum graeco contextu die 2 Octobris, necesse est, ut observat Tillemontius,

conferens , multa interpretem detraxisse , multa id anno 304 contigisse. Neque enim anno 303 con*

addidisse, et in plurimis a vero sensu aberrasse tingere potuit; quia Diocletianus hoc anno circa

d'eprehenderim, vereor ne idem in duas alias partes mensem novembrem Romae versabatur, nec perse-

evenerit. Hinc pihil reperias in Conversione de cutio ante annum 304 adversus laicos ezarsit

preeclara illa prece qua Justina Deiparam teste neque 181 etiam anno 305, quia hoc anno Dio-

Gregorio Nazianzeno, in ipso tentationis discri- cletianos jam mense maio imperium abdicaverat.

mine orabat, ut virgini Virgo succurreret, nihil de Videtur aetate provectus fuisse Cyprianus cum

combustis a Cypriano magicis libris ante baptis- vitam pro Christo profudit. Annos triginta natus

mum, nihil de ostiarii munere, quod ei post bap- ex iEgjpto in Chaldffiam profectus est, ibique com-

tismum commissum est. Eadem forte de causa in moratus rediit in patriam, ubi multis facinoribus

Passione Cypriani et Justinx judex qui eos damna- famam et nomen adeptus est, ac tandem aliquando,

vit, comes Orientis dicitur, et Diocletiano sic scri- cum nefarise arlis irritos in Justinam conatus sen-

bit : Claudio (Biocletiano cod. Colbert.), Csesari sisset, nomen dedit Christianae religioni. Post an-
magno^ terrw et maris domino, salutem» Sic etiam B num presbylcr factus est, et sexdecim annis in hoc

Cyprianus et Justina Damascum accersuntur, quam- gradu 182 ^x&ctis Anthimo episcopo successit.

vis apudPhotium Justina jam antea in hanc urbem Necesse est eom in episcopatu plures annos Ira-

migrasse, tunc autem solus Cyprianus eo perductus duxisse , « siquidem multorum corda illuminabat

fuisse dicatur. per verbum Dei et convertebat ab omni hseresi et

Cyprianum cum Justina passum esse Nicomediae aogebat gregem Christi. » Anthimus autem Cypriaoi

sub Diocletiano et Maximiano tum cum Diocletia- decessor Optato successerat , a quo iEdesius et

nus Nicomedice versaretur, ex Eudocise apud Pho- Ciedonia cum filia Justina baptizati sunt; iEdesius

tium testimonio perspicitur, et ex ipsa Passione. etiam presbyter creatus, quo minislerio per annum

Quod si passi sunt die 26 septembris, qu o die eo- et menses sex perfunctus est.

NOTITIA CODICUM MSS.

QUI AD HANC EDITIONEM AOORNANDAM ADHIBITI FUERE.

Contulerat Baluzius cum codicibus manuscriptis plurima Cypriani operum edita exemplaria, quse nobis
inspicere non Ucuit. Sed ex ejus notis existimari polest quantum industriae ac laboris in hoc genere
insumpserit. Nam, prseter codices qui Manutio, Pamelio, Rigaltio et AngUs usui fueruat, habuit Baluzius
ac diligenter cum editis coutuUt plures ex bibliotheca Regia, in his vetustum codicem qui olim fuit S.
Martini Tornacensis : ex bibliotheca autem Colbertina codices, 137, 782, 801, 24i2, et vetustissimum
1305, qui fuit olim bibliothecse Thuanise, et aliiim qui fuit olim coUegli Fuxensis : ex bibUotheca Remi-
giana unum vetustissimum, et alium receutiorem : unum ex mooasterio S. Dionysii iu eadem urbe :
plures etiam tum ex S. Vicloris Pdrisiensis, tum ex ipsias Baluzii bibliotheca. His addc StigUMrbuum
ante annos mUle scriptum, Beccensem, Divioneusem, Gorbeiensem, Gratianopolitanum clarissimi viri
Gasparis Boni, Burgundicum, Fossateusem, Carnotensem, Lamonianum, Compendiensem, Pithoeanum
Sorbonicum, Monasteriensem, nunc Parisiis in bibliotheca Augustiaiauorum suburbii S. Germani asser-
vatum, Floriacensem, Moyssiacensem, yetustum librum qui fuit Raymundi episcopi Acconensis; alios
denique ex monasteriis S. Arnuiphi Metensi:!, S. Mtchaelis in periculo maris, S. Germani a Pralis, S.
GaUi, Montis S. Eligii. Prseterea missee ad Baluzium fuerunt vari« lectiones excerptfle ex codicibus Vatica-
nis, ut patet ex ejus noUs ad Epistolam Cypriani xlvui. Ex his autem codicibus, quos recensuimus, non-
nulli ab Anglis citari solent : sed tamen sic iUis utitur Baluzius, ut eos contulisse cum editis aut saltem
consuluisse videatur.

Adhibuimus etiam ad opera Cypriano ascripta veteres libros ex bibliotheca Regia, ex Colbertina, ex
Sorbonica , Victorina et Sangermanensi. Sed ad ea quee majoris sunt pretii , accurate emendanda et
castiganda magno in primis usui fuerunt tres antiquissimi codices , Remigianos unus ad epistolam
Celsi ad VigUium, et duo Sangermanenses ad librum de Singularitate Clericorum et Expositionem in
Symbokm.

D. Pbuo. Maran.

185 INOEX CAPITUM. 186

INDEX CAPITUM

QUJE IN PRiEFATlONE, ET VITA S. CYPRIANI, NUNG PRIMUM ADORNATA,

CONTINENTUR.

Prxfatio, in qua, poit enumerattu saneti Cy^iani operum editionet, de S. Martyris doctrina plurilm disse-

ritur. Pag. 9.
I. Cypmni sententia de anitate et infallibilitate Ecclesiae, 15.

n. Refellnntnr qni episoopos apnd Cypriannm jnre divino a presbyteris distingni negant, 83.
m. Primatns Ecclesiae Roman» a S. Cypriano semper agnitns, S3.

iT. De dissensione S. Cypriani cnm S. Stephano. Nnllnm baptisma probatnm Stepbano, nisi qnod ex praBScripta
a Christo forma datnm esset, S7.

V. S. Cyprianns sententiam adversariomm minns inteliexit. De baptismo in Cbristi nomine. Stephani sen-

tentia orta ab apostolis, 31.

VI. Qnibns potissimnm rationibns sese S. Cyprianns defenderit Nec sacramenta a malis in Ecclesia admini-

strata, nec traditionem rejecit, 35.
vn. Conflrmationem non confnndit S. Cyprianns cnm impositione mannnm in haereticos redenntes. Conflrma-

tionem inter sacramenta nnmerat, 39.
vm. PoenitentiaB sacramentnm ex S. Cypriani testimoniis defenditnr. Quam necessarinm jndicaverit, qnam sancte

administrari volnerit ostenditnr. Nonnulla illins dicta explicantur, 42.

IX. Utmm in Africa ante S. Cypriannm gravissimis criminibns negata fuerit commnnio post poBniten-

tiaro, 47.

X. Utmm nova snb S. Cypriano indncta sit disciplina, ac pristina severitas in solos apostatas et desertores

retenta? 51.

XI. Utmm S. Cyprianns lapsis in decnrsn poenitentiae morientibns pacem negaverit, his tantnm exceptis qni

libellos a martyribns acceperant, 55.
xn. Utmm concilium Carthaginense poenitentiam sacriflcatis per totnm vitae tempns imposnerit, 59.
xm. Oe Cbristi in Encharistia praesentia, 62.
xnr. De Commnnione snb ntraqne specie, 66.

XV. S. Cypriani sententia de sacriflcio, de pnrgatorio et invocatione sanctomm, 67.

XVI. De Cbristi divinitate, ejnsque gratia, 71.

Vita sancti Cypriani, nunc primum adomata, 74.
I. De S. Cypriano nondum Christiano. Distingnendns est a Cypriano Antiocheno, 73.
n. De S. Cypriani oonversione. Catechumenns bona sua distribuit, seque voto oontinentiae obstrinxit. Dicer-

tnm qno anno et tempore baptizatus, 77.
m. De stndiis et scriptis S. Cypriani a baptismo usque ad ordinationem, 81.

IV. Cyprianns presbyterium et sacerdotium statim accipit. Quo anno ordinatus episcopns. Res gestae et scriptae

in primordiis episoopatns, 82.

V. De persecntione Dedi ejnsque initiis, ac de magno lapsoram et confessoram numero, 86.

VI. In qno positnm eomm delictum qui Libeilatici appellati sunt, 89.

VII. C>i)rianns secedit in persecutione justissimis de causis, 93.

vm. De litteris Cieri Romani Carthaginem mlssis, postquam Gyprianum secessisse nnntiatum est, 95.

IX. De prima Cypriani Romanoram litteris responsione. De tredecim litteris ante secundam responsionem

scriptis et simnl cum illa Roinam perlatis, ex quibus multas desiderari ostenditur, 97.

X. Ordo Epistolaram Cypriani ante deciroam quintam ad Romanos scriptam, ac primo de quinta et nona.

Referenda ad aiiud tempus tricesima septima, 99.

XI. Qninqne S. Cypriani litterae de Lapsis. Facinus presbyterorum qui communionem lapsis dederant, non

dissimulavit. Non snspensionem sed excommunicationem illis minatur, 101.
xu. De epistola 15 S. Cypriani et pluribns aliis paulo post novo tnmultu exorto scriptis, 107.
xni. De epistola Celerini ad Lndannm et responsio Luciani, 109.

XIV. Scribit S. Cyprianus ad cleram de ordinatione Saturi et Optati. Yariae lapsoram ad S. Cyprianum litterae.

Cleras reroovet a coromnnione sua Gainm Diddensem. Quo tempore litterae 23 et 29 scriptae. De Cleri
Romani et confessoram litteris^ 111.

XV. Persecutio recradescit; pax futura S. Cypriano revelatur. Res interim ab eo gestae et scriptae anno 250

exennte recensentur, 113.

XVI. Vicarios pro se mittit Cyprianus. Minae Felicissimi, 115.

XVII. Schisma Felicissimi anno 251 ineunte. Novatus unns ex quinque schismaticis presbyteris. De epistola 40

Cypriani, 117.
xvm. Redit Cyprianns, persecntione sopita, et cum coilegis deliberat de causa lapsoram ; sed ante concilium
scribit libram de Lapsis, 119.

XIX. Pradentia sancti Cypriani in comprimendo schismate Novatiani, et conflrmando episoopatu S. Cor-

nelii, 123.

XX. Qno tempore empit schisma Novatiani, 125.

XXI. Qno tempore ordinatus Novatianns, 129.

XXII. Ordo reram a sancto Cypriano gestaram in cansa Coraelii, 131.

xxni. Novi conatns Novatiani. Reditns confessorum Romanoram in Ecclesiam hortatu Cypriani ; id ante
concilium Romannm anni 251 contigisse ostenditnr, 133.

XXIV. De gestis et scriptis S. Cypriani anno 252 ante persecutionem, 137.

XXV. Persectttio revelatnr Cypriano. Hortatur Thibaritanos ad oertamen. Lapsis poBnitentibus pacein restitu'' '--

conciilo, quod ab alio Idibus Mail habito distingui debet, 1 U.

ORDO EPISTOLARUM S. CYPRIANI.

188

187

Yxvi. S. Cornelio gratulatnr confessionis landem S. Cyprianas. Confessores Cartbaginenses exhortatar per
epist. 81, quae in hac persecutione scriptam fuisse ostenditur anno 252, 143.

xxvii. Mira charitas S. Cypriani in pestis calamitate. Religionem defendit adversus Demetrianum. Totius
ecclesiSB Carthaginensis prolixa in redimendis captivis liberalitas, 148.

xxvui. De libris et epistolis post persecutionem scriptis sub Yaleriano atque in primordiis Stephani pap», anno
m et 254, 149.

XXIX. Dissensiones de baptismo exortao anno 253 exennte : ac S. Stephanns ante cnm Orientalibns quam cum

Afris certavit, 154.

XXX. Ordo et series rerum in Africa gestarum anno 255 et 250, usque ad ooncilium tertium Carthagi-

nense, 157.

XXXI. De concilio tertio Carthaginensi. Mittit Cyprianus Rogatianum diaconum ad Firmilianum. De epistola

Firmiliani ad Cyprianum, 161.

XXXII. Nonnullae observationes adduntur in hanc de baptismo controversiam, 155.

XXXIII. De Epistola 63 Cypriani adversus eos qui aquam solam in matutino sacriflcio adhibebant, 168.

XXXIV. Confessio et martyrium Cypriani, 169.

XXXV. De libris Cypriano ascriptis, ac primum de tribus epistolis a Baluzio vulgatis. Recensentur libri de

Spectaculis, de Laude martyrii, de Rebaptismate, de Pudicitia, ad Novatianuniy etc., 173.

XXXVI. De Singuiaritate clericorum, epistola Celsi ad Yigilium, et nonnullis aliis, 176.
xxxvii. DeS. Cypriani Antiocheni PoBnitentia, et aliis duobus libeliis ad eum pertinentibus, 181.

ORDO EPISTOLARUM SANCTI CYPRIANI

QUEH PAHELICS ET BALUZIUS SECUTI SUNT,

COMPARATUS GUM ORDINE EDITIONIS OXONIENSIS.

OXON.

Pambl.

Baldz.

I
II

III

VIII

XII

XIII

XIV

XVI

XVII

XVIII

XIX

XXI

XXII

XXIII

XXIV

XXV

XXVI

XXVII

XXVllI

XXIX

XXX

XXXI

XXXII

XXXIII

XXXIV

XXXV

XXXVI

XXXVII

XXXVIII

XXXIX

XLl

.11

Expuncta a Baluzio.

Ad Donatum. Pag.

Gleri Romani ad clerum Carthaginensem de secesaa divi Cypriani.

Ad presbyteroB et diaconoa Roms consistentea.

Ad presbyteros et diaconos.

Ad Rogatianam presbytenim et ceteroB confessores.

Ad clerum, de precando Deo.

Ad martyres et confessorea.

Ad clerum, de quibusdam preBbyteris qui temere pacem lapais dederunt,

necdum sedata persecutione et citra conacientiam epiBcoporum.
Ad martyreB et confeBBores qoi lapBis petierunt pacem dari.
Ad plebem.

Ad clf^rum, de lajpBiB et catecbumeniB, ne vacui exeant.
Ad clerum, de biB aui ad pacem feBtinant.
Ad presbyteroB et aiaconoB RomiB consiBtenteB.
Ad Moysen et Maximum et caeteroB confesBoreB.
GonfeBBorum ad Cyprianam.

Ad preBbyteroB et diaconoB, de prscedenti et duabas BequentibuB epiBtolifl.
Calaonii ad Cyprianum.
Cypriani Caldonio.
Geierini ad Lucianum.
Luciani ad Celerinum.
Ad clerum Romn consiBtentero, de multiB confeBBoribuB et de Luclani

inyerecundia et Gelerini coufessoris modestia.
Ad clerum, de litteria Romam missis et de Saturo lectore et Optato

bypodiacono factis.
Ad MoyBen et Maximum et csBteroB confesBoreB.

Moyses, MaximuB, NicoBtratuB et alii confeBsoreB respondent praBcedenti epiBtolsB.
GyprianuB lapsiB.
Ad preBbyteroB et diaconoB.
Ad presbyteroB et diaconos RoroaB consiBtentes.
PreBbyteri et diaconi RomaB consiBteateB ad Cypriannm.
Cleri Roirani od Gyprianum

Ad clerum CarthagineDsem, de misBis Romaro et acceptis inde litteriB-
Ad clerum et plebem, de Aurelio iectore ordinato.
Ad clerum ct plebem, de Gelerino lcctore ordinato.
Ad eosdem, de Nnmidico ordinato presbylero.
Ad clerum, de cara paupenim et peregrinorum.

Ad clerum. ut confeBBoribus in carcere conBlitutis onmlB hnmanitaB probeatar.
Ad Galdonium, Herculanum et casteros, de abstinendo FeliciBsimo.
Galdonii, Herculani et csterorum epiBtoIa ad Gyprianum, de abstento Feli»

cisBimo cum BoiB,
Ad plebem, de qainqne preBbyteris Bchismaticis factionis FeliciBBimi.
Ad uornelium, auod ordmationem Novatiani npn receperit.
Ad Gomelium, de ordinatione ejuB a se comprobata et de FeiicidBimo.

KD.

NOV.

BAL.

BD.

19S

225

230

232

Ib,

283

235

240

245

250

253

256

258

!b.

260

261

2G4

266

/6.

269

271

273

Ib.

274

279

282

287

/6.

288

290

298

800

802

803

307

315

317

820

324

326

327

829

831

ib.

832

339

Ib.

IS9

OPUSCULORUM SERiES

190

OXOM.

Pambl. Baluz.

XLIll

XLIV

XLV

XLVI

XLVIl

XLVIII

XLIX

Lll

UII

LIV

LVI

LVII

LVIII

LIX

LXI

LXII

LXIU

iXIV

LXV

LXVI

LXVII

LXVIII

LXIX

LXX

I.XXI

7«

LXXII

LXXIII

LXXIV

LXXV

LXXVl

LXXVII

LXXVIII

LXXIX

LXXX

LXXXI

LXXXII

IJLXXIII

SD. NOV.

BAL.

/A.

Ad eumdem, quod ad coDressores a Novatiano seductos lilteras fecerit.

Ad conresdored Romauod, utad uuitatcm redeaot.

Ad Cornelium, dn Polycarpo Hadrumptino.

Comelii ad Cyprianum, de coiiCcssoribtis ad uDilatem reversia

Cypriani ad Cornelium, respoasum congratulatorium de illorum reditu ex

«cbismate.
Coroelii ad Cyprianum, de factione Novatiaai cum suia.
Cypriani responsum ad Cornelium, de Novati sceleribud
Maximi et csterorum coufeasorum ad Cypriannm, do suo roditu ex echlsmate
Gypriani ad confcssorcB, de reditu ex scbismate congratulatoria.
Ad Antonianum, de Cornelio et Novatiano.

Ad Forlunatum et alios collegas, de iis qui per tormenta auperautor .
Ad CoraeUum, de pace lapaia danda.

Ad Comelium, de rortunato et Fclicissimo, aive contra hffirelicos.
Ad Thibaritanos, de exhortatione martyrii
Ad Comelinm in exsilio, de ejua conressione.
Ad Lucium, Papaui Romanum^ reveraum ab exsilio.
Ad Fidum, de inrantibus baptizandis.

Ad opiscopos Numidas. de redemptione fratrum ex captivitalc Barbarorum.
Ad Euchratium, de histrione,
Ad Pomponium, de virginibus.
Ad GGecilium, de sacramento Dominici calicis.
Ad Epictetum et plebem Asauritanorum, de Fortunaliauo, quondam eoram

episcopo.
Ad Rogatianum, de diacooo qui contra episcopum contendit.
Ad clerum et plebem Furnis consistentem, de victore qui Fauatinum preaby-

terom tutorem nominavit.
Ad Stephanum, de Marciano Arelatensi, qui Novatiano consensit.
Ad clerum et plebea in Hispania consistentes, de Basilide et Maitiale.
Ad Florentium Pupianum, de obtrectaloribus.

Ad Januarium et cflBteros epiacopos Numidas^ de baptizandis hffirelicis.
Ad Quinlum, de haBrelicis oaptizandis.
Ad Stcphanom papam, dc concilio.
Ad Jubaianum, de hoereticis baplizandis.

Ad Pompeium, contra epistolaui Stephani, de haBrelicis bapUzandis.
FirmilianiepiscopiCiesareflBCappadocisadCyprianum,contraepistolamStephanil42
Ad Magnum, de baptizandis Novatianis et de iis aui in lecto gratiam consequuntur. 1 58
Ad Nemesianom et cflsteros martyres in metallo constilutos. 159

Nemeeiani, Dativi, Felicis et Victoris responsum ad Cyprianum. I6i

Ad cumdem Lucii et cfleterorum martyrum responsum. 162

Felicis, Jaderis, Poliani et cfleterorum martyruui ret>ponsum ad Cyprianum. 163
Cyprianiad Scrgium ctRogatianum et cfleteros confessoresincarcere constitutos. Ib.
Ad Successum, de nuntiis Roma reversis persecutionem nuntiantibus. 166

Ad clerum etplebem, de suo secessu, paulo ante passionem. 166

Cornelii papee ad C^^prianum. 167

Ad plebem Cartbaginis. /6.

Ad Turflisium presbylerum. 168

61
62
63
64
65
C6
76
77
79
90
94
96
97
99
101
102
104

110
112

114
Pag. 115
117
121
124
126
128
129
188

ED.
839
840
841
/6.

//;.
842

/6.

Ib.

Ib.
345
346
348

Ib.
349
358

Ib,
859

Ib.
862
864
872

889
898

897
899
400
Ib.
408
Ib.
411
412
Ib,
418
414
Ib.
420
422
428
424
429
431
432
483
484

TRACTATUS.

Libcr de Habilu virginnm Pag.

Librr de Lapsis.

liber de Unitate Ecclesise.

Uber de Orationc Dominica.

Libor ad Deinetrianum.

Liber de Idolorum Vanitate.

Liher de &lortalitatc

Liber de Opere et Eleemosyna.

Liber de Bono Patientis.

Liber de Zelo et Livore.

Epistola ad Fortunatum, dc Eihortatione

BD.

BAL.
175
181
193
S04
216
225
229
287
247
255

NOV.
ED.
439
468
493
519
545
5G5
583
601
G21
637

martyrii.
Tcstimonionim libri tres adversns Judfltos. Pag
Liber primus.
Liber secnndus.
Liber tertius.
Conciiium Cartbagincnse Sententiee episcop.

Lxxxvii, de beereticis baptizandis.
Libcr de Spectaculis.
Liber de Laude Martyrii.
Anonymi libcr de Renaptismate.

ED.

NOV.

BAL.

ED.

261

651

.274

678

276

679

283

695

298

723

329

l.L

389

779

343

787

353

t.L

OPUSCULA VULGO ADSCMPTA SANCTO CYPRIANO

EX EDITIONIBUS OXONIANA ET BALUZUNA.

ED. BAL.

Dc disciplina ct bono PudicitiflB. Pag. ij
Ad Novatianum bflerelicnm, quod lapsis spes

vcuiflB noD cst dcnc gnud*i. vij

De Aleatoribns.

De montibus Sina et Sion.

Oratio Cypriani Antiocheni pro martyribus.

KD.

BAL.

xvi

xxii

191

S. CYPRIANI OPERUM PARS I. — EPISTOLiE.

192

EO. BAL.

Oratio Gypriani AntiocheDl quam sob die

passioDis fiuflB dixit. Pag. xxxiij
Arnoldi abbatis BoDfle-Yallis tractatus de

Dovissimis yerbia DomiDi id cruce. xzxvij

De ejosdem cardiDalibus operibus Cbrbti. Ixxj

Carmeu, GeDesis. cliz

GarmeD, Sodoma. cliij

GarmcD, ad Seoatorem apostatam. clvij
HymDus YictoriDi PictavieDsis de crace

DomiDi. clix

De Singularitata clericorum. dxj

Expositio iu Symbolum apostolorum.

Ad Yigilium episcopum, de Judaica iucre-

dulitate.
Tractatus adversus JudtBOS qui iusecuti

suDt DomiDum.
De RevelatioDe capitis beati JoaDDis

BaptistflB.
De duplici mflirtyrio ad FortuDatum.
De duodecim abusiouibus soBcuii.
CoBDa, Cypriaijo falso ioscripta.
Confesslo saocti Cypridni.

BD. BAL.

Pag. cxcvij

ccxxxij

ccxlj

ccxlvij

cclii

cclxxv

cclxxvij

CCXCT

ORDO EPISTOLARUM ALPHABETICUS.

AotODiaDo, LII. Pair.

CflBcilio, LXIII. ^

Caidonii Cypriano, XIX.
CaldoDio, XX.

CaldoDio, HerculaDO et caBteris, XXXYIII.
Caidonii, Hereu/ani, etc, Cynriano, XXXIX.
Ceierini Lueiano, XXI.
Clero Cartbag., Y.
Eidem, VI.
Eidem, YIII.
Floreotio PupiaDo, LXIX.
FortuDaloetaliis, LIIL
FnrDitaDorum clero et plebi, lAVI.
HispaDiarum clero et plebi, LXVllI.
Jauuario et aliis Numidis, LX.

lisdem, LXX.
JubaiaDo, LXXIII.
Upsis, XXVU.
Luciani Ceierino, XXIL
Lucio papflB, LYIII.

Eidem, X.

Eidem, XIII.

Eidem, XIV.

Eidem, XVUI.

Eidem, XXIV.

Eidem, XXVIIL

Eidem, XXXII.

Eidem, XXXVI.

Eidem, XXXYIL
Clero et plebi Carthag., XXXIil.

lisdem, XXXIY.

lisdem, XXXV.

lisdem, LXXXIU.
Confessorum Cypriano, XVII.
Comeiii papm Cf/priano, XLVl.

Eidem. XLVm.
Coroelio, XLL

Eidem, XLU.

Eidem, XLIII.

Eidem, XLV.

Eidem, XLVII.

ED.
PAM.

66
104

ibid.

121

114

117

124

129

/6.

166

tfO

NOV.
BD.
845
872
271
278
829
831
274
232
283
240
400
346
387
400
359
408
412
800
279
358
250
258
260
208
187
800
815
826
327
817
320
824
481
268
341
842
889
/6.
/6.
841
/6.

Eidem, XLIX. Pag.

Eidem, LV.

Eidem, LVU.
GorDelio syDodi AfricaDflB, LTV.
DoDato, II.

Epicteto et plebi AssuritaDorum, LXIV.
Euchratio, LXI.

Feiicis cum aiiis Cypriano, LXXX.
Fido, LIX.

Firmiiiani Cjfpriano, LXXY.
Lucii episropi et aiiorum Cypriano, LXXIX.
AlagDO, LXXVI.
Martyribus et coDfessoribus, IX.

lisdem, XI.
Maximo et aliis, XUV.
Maximi et aiiorum Cypriano, L.

lisdem, CypriaDi, LI.
Moysi et Maximo cum aliis, XYI.

lisdem, XXV.
Eorumdem Cypriano, XXYI.
NemesiaDO et aliia, LXXYII.
Eiusdem et aiiorum Cypriano, LXXYIIL
Plebi CarthagiDeDsi, Xll.

Eidem, XL.
Pompeio, LXXIV .
PompODio, LXII-
QuiDto, LXXI.
RogatiaDO episcopo, LXY.
RogatiaDo cum aliis, IJCXXl.
RogatiaDO presbytero cum aliis, VII.
Romaui Cleri CarthagiDeDsi clero, UI.
Romaoo Clero CypriaDi, IV.

Eidem, XV.

Eidem, XXIU.

Eidem, XXIX.
Aomani Cieri Cypriano, XXX.
Ejusdem eidem, XXXI.
StephaDO papflB, LXYII.

Eidem, LXXII.
Successo, LXXXII.
TbibaritaDflB plebi, LYI. 90 849

BD.

HOV.

BAL.

ED.

, 68

342

348

358

348

198

110

389

101

362

168

423

359

143

413

162

422

158

414

245

258

840

342

/6.

264

288

290

158

414

161

420

256

832

138

413

102

364

126

408

112

893

168

423

235

225

230

261

282

302

803

307

115

399

128

411

165

429

ORDO

EPISTOLARUM ET TRACTATUUM SANCTI CYPRIANI,
Accommodatus ad ea quae iu Yita S. Martyris disseniimus.

NoD mnlto post baptismum epistola ad DoDatum et liber de Vanitate idolomm,

Tres libroB Tettimoniorum et librum de Habitu virginum vel presbyter scripsit CypriaDUS, vel iuitio episco-
patus.

Epistola 66 iDitio episcopatus aute persecutioDem Decii. Scriptffi existimautur iu ADDalibus CypriaDicis
circa idem tempus 61, 62, 65 ; sed ultima videtur potius scripta post bssresim Novatiaui : du8B priores nulla
temporis nota signat».

m EMST6LA t. <d4

AnDO 2S0 in secessu sancti Cjpriani» epistola 3, qate est cleri Romani; 4, qufie est responsio Cyprianl.
Litter» tredecim in epist. 15 commemoratcB, ex quibus septem tantum habemus, nempe 5, 9, i1, iO, 12, 13,
14. H» Romam missee cum epist. xv vigente jam sBstate. Paulo posl 19, quffi est Caldonii ad Cyprianum ;
iO, responsio Cypriani; 17, Luciani et confessorum; 18 ad presbyteros et diaconos; ti, Luciani ad Celerinum
responsio. Celerini autem epistola, qu» est 21, scripla fuerat diebus pascbalibus. Sex ille epistolfis Romam
miss» cum epistolis 33 et 35, paulo post scriptis. Bodem tempore epistola 34 et paulo post 37, 38, 39. Post
epistolam Cypriani vigesimam nonam venerunt Roma epistoiffi 31 et 36. Tum scribit Cyprianus epist. 33, et
paulo post accipit Roma epistolam 30. Circa mensem Octobrem epist. 37. Non multo post epist. 8. Bodem
aono 350, exeunte vel etiam, si cui magis placeat, anno 351 ineunte, scriptfls sunt epistolss 16, 35, 33, 34, 7,
6, 38, 38, 29y in epistolis 16 et 35, nulla pacis mentio; quin etiam in epist. 16 confessores, ut in media
persecutione, ita laudat et bortatur Cyprianus.

Anno 351 paulo ante Pascba epistola 1t, morante adhuc in secessu Cypriano. Non multo post Pascba ac
reditum Cypriani, liber de lapsis. Paulo post reditum legatorum epistola 61, per Primitivum presbyteruna,
et ante illins reditum epistola 43, cum quadragesima terlia et quadragesima quarta ac libro de Unilate
Eccle$i9. Deinde epistola 45, paulo post reditum Primitivi. Bpistoles 68 et 46, quas sunt Cornelii, et 50, qua
est confessorum. allatie per Nicepborum, qui cum Mettio, ut verisimile est, epistolas 43, 43, 44, detulerat.
His tribus litteris respondet Cyprianus epistolas 49, 47, 51.

Anno 353 ineunte, epistola 53. Bodem anno liber de Oratione Dominica, Circa Pascba epistola 53. Post Idus
Um epistola 50, 64, deinde 55, 56, 57.

Anno 353 exeunte 58, 81.

Anno 353 aut 353 liber adversus Demetnanum^ et epist. 60.

Anno ^S& aut 354 liber de Mortalitate; nec multo post alius de Ojpere et eteemoiyna,

Anno 354 epist. 69. Forte eodem anno, aut saltem ante dissensionem Afrorum cum Stephano epistolfls
97,68.

Anno 355 circa autumnum epistola 70, tum 71.

Anno 356 paulo post Pascha epist. 73, tum 73, 74, 76. Circa idem tempus scripti libri de PcUientia et
de Zelo et Livore. Bodem anno K-ilendis Septembris concilium tertium Cartbaginense, tum instante
hieme epistola 75, Firmiliani ad Cyprianum, epistola 63 post exortam de baptismo controversiam, ac forte
aono 357.

Anno ^7 liber de Exhorlatione martyrii. Bodem anno vel anno fBS epistolffi 77, 78, 70, 80.

Anno 358, mense Augusto epistola 83, et paulo ante martyrium epist. 83.

D. P. Marazi.

S. THASCII CJICILII CYPRIANI

EPISCOPl CARTHAGINENSIS ET MARTYRIS

OPERUM PARS PRIMA. — EPISTOLiE.

183-192 EPISTOLA PRIMA (1). ^ jam promissis admoniius satisfacit , ac multis gra-

,p -. , „. , rv t . vv <wiiii Dei per baptismum collatam commendans ,

Erstm., Pamel.,ep. II. Rigal.. ep. lOion., Lips.fliber \ ^\ ..„..* ^ ^ j i

de Gratia Dei.) quantum sii mutatus ab illo sigmficat, et ad oculum

demonstratis mundi erroribus, ad contemptum ejus^

▲D DONATDM ^ ad ossiduam deniquB lecHonemetorationemadhor-

AB<KniE!froii. — Promiserat Donato Cyprianus ser- tatur.
nmem se cum illo habi^rum de rebus divinis ; L Csecilius Cyprianus Donato salalem. Beae ad-

Yarise lectiones.

* Ad Donatum de erroribos mondi et contemptu ejus Camb, Dun, Viet, De disciplina ad Donatum Voe.
4, de Qratia Dei. Oxon. Goid.

Steph. Baluzii notse.

(1) Hanc epistolam babent omnes editiones et n antiquis, in Veronensi nimirum omnium vetustis-

plerique libri reteres. Non exstat tamen in uno " simo, in SejBjuieriano item antiquissimo, in duobus

bibliotheciB Regiee, in uno monasterii sancti Re- Vaticanis, in omnibus iis quibus usus est Quillei-

migii, Remensis, in duobus monasterii Compedien- mus Morellius, in eo qui fuit Raymundi episcopi

sis, in eo quem habui ex monasterio Sancli Mi- Acconensis, ut adnotatum reperi manu Simonis

chaelis in periculo maris, neque demum in Cor- Goulartii, qui eo usus est, et in viginti et uno

beiensi. Quod ideo annotandum esse arbitratus sum cum quibus ego contuli opera lieati martyris. Imo

qma vir doctissimus Nicolaas Rigaltius , haud in codice sancti Eiigii Alrebalensis ita scriptum

dubie lapsu memorifls, vel per incogitantiam, in vidi in calce islins epistolse : Explicit prima epi-

observationibus suis ad opera sancti Cypriani refert stola.

plures varias lectiones istius epistolffi ex codice Illam sanctus Augustinus citet, ex eaque frag-

Gorbeiensi, in quo ea non babetur. menta refert in libro iv de Doctrina CHristiann,

I*rimum Ula locum obtinet in multis codicibus cap. 14, elin serm. 34i, in nova edilione pag. 1236.

i9^

S. CYPRIANI O^ERUII l^ARS 1. — EPlSTOLiE.

mones (2), 193 Donaie (3) charissime. Nam et^proisus hoc tempus est, cam *, indulgente viode-
promiiisse me memini, et reddendi tempesiivum mia (4), solutusaotmus ^94 ^° ^^^^^^^"'^ ^^'^^o^Q^^

Yarise leciiones.

s Quodir. Ben Bod. 3. Quo Lamb. Sb. Lin. NC, 1. Spir, Thu. Voss. Vict. Quo indultis yindemiis reaolntus
Vou. 4

Steph. Baluzii notaB.

Cyprianumque graviter reprehendit quod 111 am
spumeo yerborum ambitu ornaverit; quia nimi-
rum putabat, ut opinor, regnum Dei, ut verbis utar
Sulpicii in prologo libri de Vita Sancti Martiniy non
in eloquentia sed in flde constare. Ego vero iiiecum
sffipenumero admiratus sum illam Augustini censu-
ram in hac epistola, qu» tota de Deo est et repre-
hensio morum corruptorum et depravatorum seeculi,
reprehendendls gravitatem et eloquentiam sermo-
nis, tanquam si res Dei electissimis verbis gravis-
simisque sententiis rhetorice ornare fas non esset.
Contra, si uspiam opus est eloquentia, id vero in
primis, mea quidem sententia, palam est obtinere
debere in compositionibus ad majestatem et glo-
riam summi Dei pertinentibus , quamvis , ut ait
sanctus Hilarius in libro ii de Trinitale, ad ea qu»
Dei sunt ezsequenda sermo omnis inflrmus sit.
Item Macarius Mucius in Prffifatione ad carmen
suum de Triumpho crucis : « Negare non ausim,
inquit, eam esse divinarum rerum vim atque dig-
nitatem, ut nullo stylo assequi possimus, non ta-
men ita remotam censeo, ut Camenis inaccessibi-
lem rear. » Nam, ut ait Novatianus, in libro de
Trinitale : « Ad cogitandam et ad eloquendam
Dei majestatem, et eloquentia omnis merito muta
est et mens exigua est. > Bxemplis talibus plena
sunt omnia. Quis umquam reprehendit eloquentiam
in sancto Joanne Chrysostomo? qui eruditius aut
acutius Apologetico Tertulliani? qui, ut ait sanctus
Hieronymus in epistola ad Magnum adversus Jo-
vinianum, cunctam sseculi continet disciplinam :
quid elegantius Octai?io Minucii Felicis? Neque
Arnobio sua defuit eloquentia. Lactantii libros
divinnrum Institutionum omnes consentiunt Tul-
lianam eloquentiam redolere. Etiam lucubrationes
sancti Hieronymi, etsi is in epistola ad Pamma-
chium scribat dissimulandam et fugiendam esse
eloquii venustatem in interpretatione ecclesias-
tica, quam ipse vitavit in interpretatione libro-
rum sacm Scriptur», rhetoricffi tamen flosculis
ubique abundant et ambitiosa eloquentia et illo-
rum qui hoc scribendi genere utuntur defensio-
nem suscepit in eadem epistola ad Magnum. Ex
quo necessario consequitur reprehensioni obnoxios
esse uuctores ecclesiaslicos melioris notse, si cen-
sura a sancto Augustino lata adversns hanc Cypria-
ni epistolam justa est ac legitima. Quare amplec-
tenda omnino mihi videtur Lactantii sententia qui
(lib. v,«cap. 1) ait scientiam litterarum non modo
nihil nocere religioni atque justitin, sed etiam pro-
desse quamplurimum si is qui eas didicerit, sit
virtutibus instruclior et veritate sapientior. Etiam
is qui anno 1483 procuravit editionem Venetam
operum sancti Cypriani ita loquitur in Prsefatione
8UU : « ^quo enim satis animo ferre nequaquam
possum recentiorum quoruradam novam hseresim,
qui nullum orationis florem sequentes putaut quod
expolito limatoque tractatur eloquio rel sacne ad-
modum officere. • Bt paulo post : « Nam si elo-
quentiam rem mediam esse agnoscunt, qua et recte
uti et male posaumus, quis mentis compos dicere
audet non debere dogmatis Christiani professores
in defendenda veritale ea uti qua in extoll^nda
falsitate omnes abusi sunt gentiles ? » Ita eliam
lensit Joannes Maldonatus scribens ad Petrum Ma-
durum : « Cur enim, iuquit, Christus non habeat
meiiorcs oratorea quam diabolus ? )» In eadera quo-
sententia taisse Joannem Sicbardum liquet

ez Prflsfatione ejus ad libros Recognitionum sancti
Clementis. Bxstat in volumine Orationum M. Anto-
nii Majoragii oratio adversus eos qui omand»
orationls studium et dicendi elegantiam vituperant,
eoruinque opinionem vocat hseresim. Paulus quo-
que Cortesius in Procemio libri sui sententiBrum
damnat eos theologos qui disserendi elegantiam a
theologia sejungunt. Bt nihilominus verum est quod
ait sauctus Hieronymus in epistola de Filio prodigo
ad papam Damasum, in ecclesiasticis rebus non
3 quosri verba sed sensus. Ila etiam sensit Faustinus
episcopus in Prsefatione libri de Fide, contra Aria-
nos : « In causa, inquit, fldei non sermonum subli-
mitas requirenda est, quando ipsa sola testimonia
sufflciunt. »

(2) Bene admones. In libro Fuxensi scriptum est
Vere admonee, et in margine, Alii dicunt : Bene.
Hanc porro lectionem esse meliorem, prseter aucto-
ritatem veterum exemplarium, probatur etiam auc-
torilale Hufini in prologo Homiliarum Origenis in
Numeros, apud Henricum Valesium, in aduotatio-
nibus ad Historiam Ecclesiasticam Eusebii (pag.
129), ubi sic habetur : « Utor verbis tibi, frater,
beaii marlyris. » — « Bene admones, Donate charis-
sime. Nam et promisisse me memini. » Et paulo
posl : A Sed reddenda^ polUcitationi non tempesti-
vum, ut ille ait, sed tempestuosum nobis tempus
ac lurbidum fuit. » Ex his interim beati Cypriani
verbis coUigi posso videlur illum in hac epistola

(^ respondere ei qua Donatus eum admonuerat uti
promissis ac recepto suo satisfaceret. Non iude ta-
men colligi debet epistolium quod Pamelius invenii
in codico Camberonensi, quodque nos invenimus
etiam in veteri libro qui fuit Francisci PithcBi, inde,
inquam, coUigi non debet epistolium illud, in cujos
fronte posilum est nomen Donati ad Cyprianum
scribenlis, esse admonitionem qua permotus Cy-
prianus hanc epistolam ad eum dedit. Non dubita-
bat i^amelius quin legitimus Donati fcetus esset,
eamque seutentiam fucile amplexus est iiloatrissimua
cardinalis Baronius in Annalibus eccleeiasticis. Alii
illud ut spurium rejecerunt, quorum ego opinioui
lubenter accedo. Et tamen arbitror istic, uti fecerc
Rigaltius ct episcopus Oxoniensis, esse ponendutn,
ne quam mihi negligentiam curiosus lector imputare
possit. Sic ergo habet :

« Donatus Cypriano : Credo te retiuere, sanctis-
sime Cypriane, quse nobis fuerit apud oratorea gar*
rulitas, unus sensus, uua cogiiatio, individua dilec*

D tio. Quare non et in divina lectione ita animis robo-
ramur, aut non ea semper nobis fuit cogitatio, sicul
promittebamus, ut simul crederemus. »

(3) Donate. Donaii nomen vulgalissimum erat in
Africa, ut eliam scriptum est in capite tertio epi-
stol89 secundse sancti Augustini od Heusium^ Gio-
rium et Felices. Sequenli saeculo, Lactant.us librum
dc Mortibus Persecutorum scripsit ad Donatum con-
fessorem, illum ipsum, ut opinari licet, cui dicavii
etiam IiIE>rum d*' Ira Dei. Perslo enim in ea sen-
tentia quam prompsi cum ederem Hbrum de Afor-
tibus Persecutorum. Scio virum oplimum et mihi
reverendum Nicolaum Le Nourry aliter senaisae,

etDonatum cui inscriptua esi Itber de Ira Dei pu-

taase-

(4) Indulgente vindemia. Bnnodius, lib. ix, epist-
3 : « Sit inter nos felicium vindemiarom vicecoUo-
qulum. »

I§7

EPISTOLA t.

(5) ac statas 'anni fatiscentis (6) inducias sortttur^. ^pectoris enidire (9). Ac ne colloquium * nostram

Locus etiam (7) cam die convenit et mulcendis
sensibas ac fovendis ad lenes auras blandientis
^ Qg aulumni bortonim facies amoena consentit.
Hic jucundum sermonibus diem ducere et studen-
tibas ^ fabulis (8) in divina preecepta conscientiam

arbiter profanus impediat, aut clamor intemperans
familise strepeotis (10) obtundat, petamus banc
sedem (H). Dant secessum vicina secreta; ubi
dum erratici palmitam lapsus (12) nexibus pendulis
per 196 &i*undine5. b^ulas repunt, viteam porli-

Yariae lectiones.

' Status Lttm. Ben. Bbor, Un, NC. 1. Reg. 4. 8ed maU. Ratas Fofi. VieL ^ Sortiatur Lam, Bod. 3.
Ebor. Un. NC. i. Ben, Vo$». 4. Feriatur Thu. < Stupentibus Vict. • Bloquium Lam. Ebor. Un. NC.
i. Ben.

Steph. Baluzii not».

taase fuisse diveraom ab eo cujus nomen exstat in d
initio Jibri a me editi. Diveraoa autem ftiissd binc se
probare putavit rir optimus quod ex libro de Ira Dei
manifestum sit Donatum cui dicatus est fuisse recen-
ter conversum ad rell|0onem Christi, quod de alio
dici non posse ait. Brravit in nomine vir clarissimus.
Transtalit ad Donatum ea qutt pertinebant ad Deme-
trianum, cui dicatus est liber De Opificio Dei, ex quo
constat Demetrianum rudem adhuc ftiisse nostrorum
mysteriorum. — Donate. In codice sancti Amulphi
Metensis scriptum est : « Bene admones, frater cha-
riasime Donate. »

(5) Solemne» ae $taia9. Multum varlant in hoc
loco libri veteres. Quidam enim babent slattUcu pro
rotc», alii ratae (utosgtie, vel raias tantum. Unus
rero babet solemnes ac ratas, et snpra lineam wl
siatutas. Bgo pnefero lectlonem vulgatam, qua
mlhi yidetur optlma et certissima. Nam Cicero
dixit alicubi solemne et statum sacrificium. In lege
m Cod. de i)ilQtionib., legilur : « Ferice sunt velp
repentiniB rel solemnes. » Solemnes autem juris-vi
consalti eas esse aiunt quee sunt anniversariffi ac
legiiimiB. Recte igitur Cyprianus dixit inducias sive
ferias solemnes ac statas, quas ideo statas appellari
ait Featus, quia cerio statutoque die observantur.
Yide Macrobium Jib. i Satum., caputltf, et Juretum
ad Symmachum, lib. m, epist. 21, ad ilium locum, et
feriarum reliquia.

(6) FatiscentU. Id esl fessi et labentU, ut apud Vir-
gilinm et Ovidium. Hanc lectionem, qu8B optima et
rerissima est, non inveni nisi in uno libro meo ve-
teri optimo. Reliqui omnes et omnes editiones habent
fatiganlis. Lucretius, libro m, loquens de anima,
com dixisset eam ceu (timum dissolvi in altas aeris
■uras, addit.

Simal 8BV0 fessa £iti8cit.

Bt lib. V dicit omnia vinci ab sdvo, etiam saxa et
altas turres,

Et delobra deam simalacraqae fe»sa fatisci. J}

Similem errorem in Actis sanctarum martyrum
PerjjfetuM et Felicitatis annotavit Lucas Holstenlus,
obi, pro eo quod legitur defatigationibuM, censet
legendum esse de factionihus. (Male codicum prope
omnium et edltionum lectioni Baluzius ex uno li-
bro substituit fatiscentis. Fatigantis enim idem est
sc jocanHs, ludentis. Cf. Cbr. Qfr. Mulleri obss. ad
5 loca epist. Cypr., Qer» 1779, p. 3 seq. Gold-
Hoaif.}

(7) Locus etiam. Cicero, in libro de claris Ora"
totibus : « Sed, quod facilius sermo explicetur, se-
denles, si vldetur, agamus. Cum idem placuisset
illis, tom in propatnlo propter Platonis statuam
consedimus. » Hieronymus, adversus Jovinianum,
lib. n : « Platonici quoque et Stoici in templorum
locis et porticibus versabantur. » Rusticus diaconus
in Piefatlone Dialogi adversus Acephalos : « Silen-
Uum loci- et temporis commoditas et commune

constitutum et ab aliis rebus ferise nobiscum inte*
rim concurrunt almul. »

(8) Studentibus fabulis. Bgo semper existimavi
locum hunc esse mendosum et viros doctissimps
frustra hactenus laborasse in eo emendando vel
explicando. Cum vero ei qussrerem medicinam,
occurrit mihi commutandam forte an eese vocem
studentibus cum voce ludentibuSf ut istic legatur
ludentibus fabulis, ut apud Minucium fabulis fallen-
tibus. Nam fabulis ludere dixit Ausonius in epistola
tertia ad librum, ut eat ad Probum : « Suescat pe-
ritis fabulis simul jocari et ludere. » Ludentibus
igitur fabulis, sed peritis et seriis, coUoquium age-
bant Cyprianus et Donatus. Neque enim putandum
est eonim sermones fuisse ludicros aut rerum col-
loquia leviorum, cum de rebus maximi momenti
ad gioriam et religionem summi Dei pertinentibus
tractaretur inter viros graves : nisi si, qul mos est
dialogorum, Donatum et se ipsum locutos esse sup-
posuit Cyprianus quee numquam locuti erant, ut
de se ipso et Varrone ait Cicero, in initio Academi-
carum Qumtionum. Julius Firmicus in prafatione
librorum de Instttutione Matheseos : « Honestas et va-
rias sermonum fabulas serebamus. »

(9) Srudire. Deest hic aliquid ; sensus enim non
est integer. Sed sunt pleraque istiusmodi in Cy-
priano. Cum videret autem Lombertus sensum non
esse integrum, sic vertit hunc locum ac si Cypria-
nus scripsisset : « Conscientiam pectoris erudire
juvat. »

(10) Pamilim strepentis. Sanctus Hieronymus, in
epist. ad Demetriadem, de Virginitate servanda,
eam laudat quod « inter gemmas et sericum, inter
eunucborum et puellarum catervas, et adulationem
et ministeria familisa perstrepentis , et exquisitas
epulas, quas ample domus prsBbebat abundan-
tia, appetisset jejuniorum laborem, asperitatem
vestium, victus continentiam. » Item in epistola
ad Lmtam^ de instiiutione lilim, monet ne intersit
nupliis servitorum, neque famili» perstrepentis lusi-
bus misceatur. Bl in caloe libri cutversus Belvidium^
inter incommoda matrimonii rursum numerat faml-
liam perstrepentem.

(li) Pelamus hanc sedem, Citat hunc locum Abee-
lardus in extremo libro ii Theologim Christianm.

(\% Erratici palmitum lapaus. Cicero in libro de
Senectute : « Vitis quidem, qu» natura caduca est,
et nisi fulta sit, ad terram feriur, eadem, ut se
erigat, claviculis suis quusi manibus quidquid est
nacta complectitur , quam serpentem multiplici
lapsu et erratico ferro amputans coercet ars agrico-
larum, ne silvescat sermentis et in omnes partes
ftmdatur. » Sidonius lib. v, epist. 17 : « Hic pars
sub umbra palmitis aduUi quam stipitibus altalis
cancellatimque pend<%ntibus pampinis superducta
texuerat. » Vide \ntra in notis ad librum primum
Testimoniorum adversus Judmos, cap. 31 » in voce
Citicium.

S. CYPRIANI OPERUM PAtlS I. - EPlSTOLiC.

cum (13) frondea tecta (44) fecerant. Bene hic stu- ^ illecebris, in me oculus tui» <<> (17) fixus 197

dia in aures (i5) damus; et dum in arbores et in
vites ^ oblectante pruspectu oculos amoenamas ,
animum simul (i6) et auditus instruit et pascit ^
obtutus : quamquam tibi sola nunc gratia, sola
cura ' sermonis est. Gontemptis voluptariee visionis

est. Tam aure (18) quam ^^ mente totus auditor (19)
es, et hoc, amore quo diligis.

II. Cseterum , quale vei quantum est quod in
pectus tuum veniat ex nobis? Exilis ingenii (20)
angusta mediocritas tenues admodum fruges parit,

Yariae lectiones.

'Vites videmus Eb. Ar. Pam, Lam. Reg, Viles quas videmua Bod, 3. NC. 1. Spir, Pem. Ef. Man.
Possat. Vldemus oblectantem prospectum Thu. Et vites Oxon. * Ut pascit Salis ^ Cura nunc Mieh.
Vict. " Oculoa tuos flxus es Oxon. " Quo ore qua Lam. Lin, NC, 1. Ebor, Voss. 2 Tam ore quam Bod. 3.
Fo9sat. Spir. Rem. Erasm. Mam. Morel. Quo more qua meote Thu. Vict. O quam recta mente Voss. 4. Quam
ore, quam mente Oxon.

Steph. Baluzii noiaB.

(31) Viteam porticum. Virgiliua, lib. ui GeorgieO'

rum :

Hic noctem ludo dacnnt, et poeula Inti
Fermento atque acldis iQUtantur vitea sorbis.

Prudentius in Hamartigefiia :

Sepibus et densis vallentur vitea nira.

Et in Hymno ante cibum :

Hic obi vitea pampineo
Bracbia palmile luxuriant.

(14) Frondea Ueta. Rx Vlrgilio, lib. iv Georgico-
rum :

Et frondea semper
Tecta petunt.

OvidiuSj lib. m Fa$torum,

Frondea focta casa est.

Arator lib. ii Acluum apostolieorum^ dixit frondeam
comam veris. Sic Cicero, enarraturus sermones in-
ter ipsum, Quintum fratrem et Titum Pomponium
Atticum habitos de legibus, cum dixisset Platonem
cum Clinia et cum Lacedcemonio Mogillo cestivo die
in cupressetis Cnidiorum et spatiis sylvestribus
de institutis rerum publicarum ac de optimis legi-
bus disputasse, ait se et Quintum et Atticum, inter
procerissimas populos, in viridi opacaque ripa inam-
bulantes, tum autem residentes, queesiisse iisdem de
rebus aliquid uberius quam forensis usus desi-
deret. Sic Lucianus in Dialogo domu$ Socratem
ait sub platano frondente et herba virescente et
fonte limpido sedisse cum Phflsdro Myrrhinusio.
Vide Sirmondum in nolia ad Sidonium, lib. ii, epist.
i, in verbo Hippodromus.

(15) /n aures. Codez Beccenais habet in aurae,
quod satis congruit cum his quss sequnntur.

(16) Animus simut. Idem codex : « Anima simul
et auditus instruitur et pascitur obtutus. »

(17} Oculus tuus, HflBC est lectio veterum editio-
num et plurimorum veterum codicum optimfls notee.
Primus omnium Rigaltius mutavit et edidit, oculos
tuos fixus es. Secula est postea - editio Anglicana,
quee Rigaltianum imitata est, quamvis in ea adno-
tatum sit leclionem quam nos revocamus exstare in
plurihus antiquls codioihus manuscriptis. Miror
autem eam lectionem, quee Latina non est, potuiaae
placere hominibua erudilis. Ortam illam esse ma-
nifestum est ex permutatione litterarum o et u,
quas Quintilianus, lib. i, cap. 4, adnotat olim per-
sflspe mutari solitas in scrihendo, quod etiam ad-
uotatum reperi in libro primo Prisciani. Itaque in
vetustissimo epistolarum aancli Cypriani codlce^
1305 bibliothec» Colhertinee, qui fuit olim Thuanee,
diserte scriptum eet oculos iuos fixus est, sed supra
lineam litlera u Juncta est cum his duabua vocibus,
ut sciret lector emendationem esse et eam esse ve-
ram lectionem quss siiperposita erai. Nam ego ssepe
vidi in vetustis codicibus aliorum scriptorum eum-
dem modum emendalionis servatum, nimirum ubi
per errorem scripta erat litlern o superpositam csse

i> litteram u et e converso. Confirmat autem lectio-
nem libri Colbertini etiam ille qui fUit Raymundi
episcopi Acconensis, in quo scriptum erat : « Ocu-
lus tuus flxus est. » Quare recte mea sententia fecit
Lucas Fredericus Reinhartus, qui in sua Bpiatola-
rum sancti Martyris editione veterem lectionem
revocavit^ et ad marginem rejecit eam quam Rigal-
tius substituerat, Plinius^ lib xi, cap. 37 : « Animo
autem videmus, animo cemimus. Oculi, ceu vasa
qusedam, visihilem ejus partem accipiunt atque
transmittunt. »

(18) Tum aure Antea legebatur tam ore quam
mente, pessimo sensu. Neque enim ore audimus,
aed aures Psal. XLViii : Auribus perdpe verba oris
mei, et alibi scepe. Hunc Cypriani locum ego emen-
daveram ex certissima conjectura. Putaham autem
me primum ftiisse qui illum emendasset; verum
postea deprehendi eam emendationem fuisse fac-
tam ante me a Rigaltio in ohservationibus suis.
Neque mihi placet censura Gronovii censentis hanc
Rigaltii emendationem non esse legitlmam : nihil

G enim ad hunc locum faciunt verba Plinii, attentus
et pendens^ quse Gronovius, lih. lu Obseroat.
cap. 13. afifert ut ostendat vocem ore non esse mu-
tundum in aure.

(19) Totus auditor. Plinius, lib. i, cap. 7, loquena
de Deo : « Totus est visus, totus auditus. » Item No«
vatianus in libro de Trinitate : « Casterum ipse totua
oculus, quia totus videt; totus auris, quia totus
audit. » Hinc sanctus Leo papa in sermone Nativitatis
Domini : « Dominus tuus uhique prflesens. » Bt Cy-
prlanus ipse, in initio libri de Oratione Dommica
(pag. 904), ait : « Deum uhique esse prsesentem, au-
dire omnes et videre. »

(20) Exilis ingenii, Hieronymus in Prssfatione
libri tertii in Bpistolam ad Galatas : Exitis ingenii
rivutum vix parvo strepentem murmure sentientas.
Ruricius, episcopus Lemovicensis, lib. i, epist. 10 :
« Me sciatis laborare egestate ac sterilitate exilis
ingenii. » Symmachus lib. ix, epist. 10 : « Mei In-

D genii exilitas etiam parum miratur. » Aliis verbis
idem dixit Lactantius, in capite primo Ubri de
Opificio Dei : « Quanlum possibilitas intelligenti»
meee pervidet. » Cassianus, in prsefatione CoUalio-
num : « In quantum tenuitas nostri suffecit inge-
nii. » Julius Firmicus, in prsefutione de Institutione
Matheseos : « In nobis tenue est ingenium. » Pro
quo Martialis lib. ix, epigr. 51, dixit pusittum
ingenium. Hieronymus, in epitaphio Nepotiani :
« Grandes materias ingenia parva non sustinent. »
Amoldus Bonevallensis in editione Anglicana :
« Sublimes materias sublimium ingeniorum exigunt
tractatores. » Recte. « Btenim magna ingenia, ut
ait Velleius Paterculus, magnis adjutoribus egeni. »
PrsBclare Quintilianus in Prfefatione OrcUoriarum
ln9titutionum : « IUud tamen in primis testanduia
est, nihii preecepta atque artes valere nisi adUu-
vante natura. Quapropter, cui deerit ingenium, non
magis hec scripta sunt, quam de agrorum culturoi

EPISTOLA t.

202

nallisad copiam foecundi cespitis culminibos ^' (21) ^ tis '* sseculi nutabundus ac dubius vestigiis ober-

ingrarescit. Aggrediar tamea facultate ^' qua ▼aieo ;
Dam et materia dicendi facit mecum ^*. In judiciis,
in concione ^* pro roslris, opulenta facundia toIu-
biii ** ambitione jactetur. G um vero de Domino
198 1)^0 " ▼ox ^s^i vocis pura '" sinceritas non
eioqQentise viribns (22) nititur ad fidei argumenta,
sed rebns. Denique accipe non diserta (23) sed
fortia, nec ad audientiae (24) populahs illecebram <*
culto sermone fncata *®, sed ad divinam indolgen-
tiam prBedicandam rudi veritate simplicia. Accipe
qnod sentitar antequam dic ilur, nec permoras tem-
porum longa agnitione colligitur, sed compendio
gratise maturantis hauritur.

rantibus fluctuarem, vitce ^^ meae nescius, veritatis
ac lucis alienus, difficile proi^sus ac durum pro
illis tunc moribus opinabar quod in salutem mibi
divina indulgentia poUicebatur, ut quis renasci (27)
denuo posset , utque in novam vitam lavacro
aquse salutaris animatus *^, quod prius fuerat
exponeret, et, corporis licet '^ manente compage '^,
hominem animo ac mente *^ mutaret. Qui pqssi-
bilis '*, aiebam, est tanta conversio, ut repente ac
perniciter exuatur quod vel genuinum situ ^* mate-
riffi naturalis obduruit, vel usurpatum diu senio
vetustatis inolevit? Alta bsec et profunda penitus
radice sedenint. Quando parcimoniam discit qui

epularibus ccenis et largis dapibus assuevit ? et qui

ni. Ego *^ cum in tenebris (25) atqne in nocte B pretiosa veste conspicuus in auro atque in pur-

emGi (26) 199 j^^^^™> cumque in salo jactan- pura (28) fulsit, ad plebeium se ac simpUcem

YariaB lectiones.'

*« Cnlmis Oxon. " Facultatem Ben. ^^ Metum Goul, «< In judicii contentione Vict, Lin, Goui. Judicii
concione Thu. Foss, «^ Nobili Fab. ^^ Domino et Deo Fom. Et de Domino et de Deo Thu. ^* Purce Kms. 4.
iMllecebras Ar, Lam, ^^ Fucatam Thu. *> Ergo Pamei, nuiiis prmidiit posuit, ** Hujus omnM e/ mss.
CorpoTea Rigalt. *^ Manente materia fAti. *' Hominum ac mentem Vict. ** Quid impossibilius aiebam,
qnam Pem, Lam, Bb. Reg. Quin Pem. Foss, Spir . Rem. Manu, Cui Goui. Lam, Quomodo Vos», 4. *' Qenitum in
sinu, nota marginaiis vet, eod, Gemino Bitu Voss. 4. Spir, Genilum in ainu Bod, 3.

Steph. Baluzii nots.

sterilibuB terris. » Idem, lib. vin, cap. 4, ait ut ter-
ram culta^ aic animam disciplinis uberiorem fieri.
AmmiaLus Marcellinus, initio libri xvi : Instru-
menta omnia mediocris ingenii si sufiTeceriDt com- n
molurus. »

f21) CuhninibM. Ita omnes editiones ante Pamelia-
nam. Consentiunt etiam vetera ezemplaria. Quan-
quam autem vox culmis, quam Pamelius alteri
substituit, bona sit el bonum sensum constituat, re-
yocandam esse putavi veterem lectionem, quce et
ipsa optima est : culmen enim significat summita-
tem alicu]ua rei. In codice Turonensi scriptum est
euUmnibuM, et supra lineam vel culmis.

(ifl Non ehquentiss viribus. Hieronymus in epi-
stola ad Pammachium pro libris suis adversus
Jovinianum : « Porro eloquentiam , quam pro
Christo in Cicerone contemnls, in parvulis non re-
qniras ; ecclesiastica interpretatio , etiamsi babet
eloquii venustatem , dissimulare eam debet et
fugere. »

(i3} Non diserla. Hieronymus in epistola ad
Nepotianum, de vita clericorum : « Audi igitur, ut
beafus Cyprianus ait, non diserta, sed fortia. » Ru- |x
ricius, lib. i, epist. 17 : « Cerli sumns quod non*^
tam diserta cupitis audire sed fortia. » Julianus Po.
merius, lib. iii, de Vita contemplativa, cap. 34 :
« Prudentibus viris non placent phalerata sed for-
tia. »

(i4) Nec ad audientiss Codex episcopi Acconensis :
« Nec audieniisB popularis illecebra culto sermone
fucata. »

(K) Ego ciim in ienebris. Citat hunc locum
sanctus Augnstinns, serm. 312, in nova editione.
Videtur autem Sedulius ab faoc loco mutuasse quee
de Bua conversione ad Deum scribit in Epittola ad
Macedonium : « Cum scecularibus igitur studiis
occupalos, inquil, vim impalienlis ingenii, quod
Divinitatis in mc providentia generavit, non ulili-
lati animae sed inani vita dependerem, et littera-
ri» solatia discipIincB lusibus infructuosl operis,
non anctori, deservire, tandem misericors Deus
ranm conditor clementius fabricam sui juris

Patrol, 1Y.

aspexit et stultos in me mundann sapientise diutiua
haberi sensus indoluit, ac fatuum prudentifB mor-
talis ingenium coelesti sale condivit. Moz ut camis
oculos interior caligo deseruit, per sentes du-
mosi ruris errantia in berbam florei cespitis revolvi
vestigia, tutoque nisu melioris arbilrii cultum
illustrati pectoris Deo dicavi. » Minucius Felix de se
loquens : « Cum, discussa caligine, de tenebrarum
profundo in lucem sapienti» et virtutis emerge-
rem. » Lucianus, presbyter Antiochenus, apud
Rufinum, lib. ix, cap. c, asserens fidem nostram
adversus gentiles : « Erravimus etiam nos ali-
quando, et simulacra qu» ipsi finximus deos coeli
ac terrsB putabamus auctores. » Commodianus,
Instmct. 26 : « Gens et ego fui, perversa mente
moratus, et vilam istius siBculi veram esse puta-
bam. » Vide etiam InstrucU 1 et 33.

(26) /n nocte cssca. Id est idololatria. Hieronymus,
in caput lertium JoncB : « Proponamus beatum Cy-
prianum, qui prius idoIoIatrisB assertor fuit« et in
tantam gloriam crevit eloqnentisB ut oratoriam quO'
que doceret Carthagini, audisse tandem sermonem
Jonee, et ad poenitentiam conversum in tantam ve-
nisse virtutem ut Christum publice prsedicaret, et
pro illo cervicem gladio flecteret. v

(27) Renasci. Non enim nascimur, sed renascimur
Christiani. Tertullianus, in Apologetico : « Fiant,
non nascuntur Christiani. » Item Hieronjmus in
libro adversus Vigitantium et in Epistola ad Lsstam,
de Institutione filise. Apud Primasium, in Prologo
commentarii in Bpistolas Pauii, Christiani aiunt ad
Judsos : « Filios AbrahsB non facit nativitas, sed
fldes. » Vide qus de Christianorum nativitate ait
Munnulus a Qirba in concilio Carthaginensi, et qusB
Pontius diaconuB in Vita Cypriani dicit de nativitate
coBlesti.

(38) /n auro... purpura, Hieronymus in Epistola
ad Heliodorum de laude vitCB soUtariee, et in Epi-
stola ad Lsstam de Institutione filin : « In auro
atque purpura ludere. » M. Cato apud A. Gellium,
lib. II, cap. 18 : « Fures privatorum facinoram in
nervo atque in compedibus eetatem agunt, fures

a03 5;. CYPRIANI OPEmJM

cuUum quando deponit? Fascibns ille (29) oblecia-
ius et honoribus, esse privatus et inglorius non
potest. Hic siipatus clientium cuneis, 200 ^^^'
quentiore comitatu officiosi agminis (30) honestatus,
poenam putat (3i) esse cum solus est. Tenacibus
semper illecebris (32) necesse est, ut solebai, vino-
lentia invitet, inflet superbia, iracundia inflammet,
rapacitas inquietet , crudelitas stimulet , ambitio
delectet, libido prfficipitet ^» (33).

IV. Hiec egomet ^^ ssepe mncum. Nam, ut ipse **
quamplnrimis vitce prioris erroribus (34) impli-
citus 3' tenebar, quibus exui me posse non cre-
derem , sic vitiis ^^ adhserentibas obsecundans
eram , et desperatione ^^ meliorum , malis meis
veluti jam propriis ac vernaculis oifavebam (35).

PARS I, — EPIStOLifi.

^04

^ Sed , postquam , undse genitalis auiilio superioris
aevi labe deiersa, in expiatum pectus serenum ac
purum desuper se lumen ^^ infudit, postquam ,
coelitus spiritu hausto , in novum me hominem
nalivitas secunda reparavit, mirum in modum
protinus conflrmare se dubia, patere clausa, lucere
tenebrosa^\ facultatem dare quod prius diflicile
videbatur, geri posse quod impossibile putabatur ^*,
ut esset agnoscere 201 ierrenum fuisse quod
prius carnaliter naium delictis obnoxium viveret^
Dei esse coepisse quod jam Spiritus sanctus ani-
maret. Scis ipse profecto ei mecum pariier re-
cognoscis quid detraxerii upbis quidve contulerit
mors ista criminum, vita virtuium. Scis ipse , nec
prsedico. In proprias laudes^' (36) odiosa^® jactatio

VariaB lectiones.

^^ £t libido prsecipitet Thu. '« Ego memini Ebor. Ben. '* Nam ipse Lam. Ehor. Vott. % Vict. » Impli-
catus Thu. Fois. ^ Segnis viiiis Thu. '^ Eram desperatione Thum. Vost. Fiei. >* Desuper se lumen
deest apud Pam. Rig. ^^ Cceperunt add. Vost. 4. '* Putabatur esse, agnoscere terrenum fuisse, quod prius

ut vere Dei esse Lam. Eb. GouL Vict. >' Scribere in proprias Ben. Ebor, Lam. In propriis laudibus

Rem. ^ Otiosa Spir, Rem. Eras. Foss. Vict.

Steph. Baluzii notae.

publici in auro atque in purpura. » Sanctus Am- Tk puto isiic esse melius. Contra paulo InAra reiinui
brosius, sive quis alius, lib. iii Offieior , cap. Z, horroribus in hac ipsa Bpistola, ut suo loco di-
ait : < Servorum tamen occulta furta, divitum cetur.

rapinsD publicsB. » Seneca, epist. 76 : « Nemo ex
islis quos purpuratos vides felix est, non magis
quibus sceptrum et chlamydem in scena fabulas
assignant. »

(^) Fascibus ille. Ista Cyprianum de se scripsisse
censuit Guillelmus Cave, quia putabat illum hono-
ribus in republica functum antequam fieret Chris-
tianus. Verum cum nuspiam inveniamus ' illum
habuisse honores, magistratus, imperia, nulla nos
ratio movere potest ut verba illa perlinere putemus
ad Cjprianum. Rhelorem fuisse scimus, sed non
proconsulem, prstorem, aut prsesidem, noc ullo
alio magislraiu funclum. Error ille hinc ortus est
quod Cyprianum nostrum confudit cum Cypriano
Antiocheno. Porro fascium decus et imperium
dixit Columella in Prsefatione librorum de Agri-
cuUura.

(35) Offavebam. Ita scriptum vidi in quibusdam
libris veteribus, pro quo veieres editiones ante Ri-
galtianam adfavebam. Infra in epist. 52, videmus
offocari pro suffocari^ et offeclura pro effectura in
senientia quam in causa baptismi hsereticonim
protulit Munnulus a Girba in concilio Carthagi-
nensi.

(36) /n proprias laudes. Ruricius, lib. 11, epist. i :
« In propriis laudibus, sicut diciiiu', esi odiosa jac-
ialio. » Ita velus codex sancti Galli, pro quo Cani-
sius edidit jactantia. Quo verbo usum esse Cypria-
num satis coustat. Vera profecto est illa Cypriani
sententia. Unde illud vulgatum : « Laus proprio
sordescit in ore. » Proverbiorum xxi : Laudet te
atienus, et non os tuum. Auguslinus in Epistola ad
Valerium comitem : « Et ideo de te narratio suavior
nobis erat, quia ea dicebat quae ipse non posses, ne

(30) Ofliciosi agmtnis. In uno ex veieribus libris G quidem me Inquirente, rescribere, ne tuanim iau-

dum, quod sancla Scripiura prohibet, fieres prsB-
dicator. » Apud Eusebium, lib. 11 Hist. ecctes., cap.
30, multum vituperatur Paulus Samosatenus quod
de se magniflce loqueretur, non ut episcopus, sed
ut sophisia quidam et impostor. Plinius, lib. i,
epist. 8 : « Etenim, si aliense quoque laudes parum
eequis auribus accipi solent, quam difficile est ob—
tinere ne molesta videatur oratio de se uut de suls
dissereniis. » Dionysius Halicarnasseus , in iniiio
Hisioriarum suarum ait non fUiurum se esse muU
tum in propriis laudibus, quod audientibus gra-
ves molestasque esse sciret. Symmachus, lib. i,
episi. 1 : « Nempn derides quod de me aliqua justo
indulgentius prsdicavi. Et hsec est vera atque
digna reprehensio. Omnis quippe oitentatio non
caret suspicione mendacii ; quia quidquid assumi-
tur, proprium non putatur. Dehinc jactantia avara
laudis multum d«3C0quit de pudore. » Hinc fortassis

meis legitur : honestioris agminis... Sic etiam habe-
bai codex episcopi Acconensis.

(31) Pcenam putat. Vide quee de hoc argumento an-
noiat Casaubonus ad librum iertium Suetonii in
verbo : Si non dominaris.

(Si) Hlecebris. In editionibus Pamelii et Rigaltii
additur assuetum. Angli annotant Pamelium vocem
illam addidisse contra fidem omnium veterum
etemplarium. Quod verum est. Ego enim illam
non reperi nisi in uno regio quod fuit olim sancti
Martini Tomacensis. In Divionensi, in recenttore
Remigiano, et in uno meo scriptum esi dediium.
Quod indicare videtur adjectam hanc vocem fuisse
ab eo qui pularet deesse hic aliquid. Itaque arbilra-
tus sum recte ceusuisse Anglos illam esse eliminan-
dam.

(33} Libido prxcipitet. Seneca, epist. 10 : « Tunc au-
daciam acuit, libidinem irritat, iracundiam instigat. »

Commodianus, Instruct. 03 : « Libido praecipitat. » J) illud Symmachianum a Sidonio laudatum : « Ut

Ubi inierim admonendum est, quamvis res sit exi-
gui momenti, in veteri libro Commodiani istic scrip-
tum esse : Belligerare cupis, pro eo quod Rigaltius
edidit : Belligerare quaris.

(34) Erroribus. Plerique libri veteres et editio-
nes omnes ante Manutianam prseferunt horroribus,
Bt tamen multi libri habent erroribus. Quod ego

vera laus ornat, ita falsa castigat. » Cui sententice
consonat Anastasius papa in epistola ad Joannem
episcopum Hierosolymitanum : « Duplex enim cauaa
me hoc poscere constringit, ne consacerdoiis tui
sensibus aut dolorem falsa laus ingerati aut pudo-
rem vera succendat. » Quiniilianus, lib. iv, cap. 1 :
« Nonnunquam contingit relatio meritorum, do

EPISTOU 1.

est; qaamvis non jactatum possii esse, sed gra- ^ teneas (30), si illapsa ** (40) firmitate vestigii tui *«

tum , qaidquid non virtuii kominis adscribitur, sed
de Dei mnnere prsdicaUir; ut jam non peccare
esse coeperii iidei, quod ante peecatum est, fue-
rit ^^ erroris humani. Dei est , inquam, Dei est
202 omne ^* quod possumus. Inde vivimus, inde
poUemus, inde sompto ei concepio vigore *', hac
adhuc positi fuiurorum indicia pr«enoscimus. Sit
tanium timor innocentis custos (37), ut, qai in
mentes nostras indulgentise coelesiis allapsu cle-
menter Dominus inlluxii ^^, in animi obleciantis
hospitio jusia ^^ obiemperatione ieneatur, ne ac-
cepia ^* secnriias (38] indiligeniiam pariat, et vetus
denuo hosiis obrepat.
V. Cffiterum, si iu innocentiffi, si jusiiiie viam ^^

incedas, si in Deum viribus totis ac toto corde
suspensus hoc 203 ^i^ ianium quod esse coepisii,
tanium iibi ad licentiam datur quantum gratise
spiritaiis augeiur. Non enim, qui ^^ beneficiorum
ierrestrium mos esi, in capessendo munere >>
coelesti mensnra '^ ulla vel modus est. Pro-
fluens largiier Spiriius nullis finibus premitur,
nec coercentibus clausiris intra certa metarum
spatia frenaiur '* : manal jugiter^ exuberat afflueu-
ier. Nostrum tanium sitiai pecius ]et pateal :
quanium illuc fidei '^ capacis aflerimus, tantuni
gratie inundanlis haurimus. Inde jam facultus
daiur, casUiate sobria, menie integra, voce pura,
virtuie sincera^ii)"^ in medelam dolenlium (42)

Yariae lectiones.

•< Peccaium fuerit Lam. Ar. Eb. Generis, NC. 1. ♦« Dei omne Oxon. *» Sumpio vigore Voss. 4.
** Quod in menies nostras clemenier Dominus iDfluxii Ar. Ebor. Inflixit, Ben. Lam, Bod. 3. Voss. 4 5;>t>.
NC. i. Pem. Eras. Manut. Inluxii Moreli. Vict. ♦* JuBtam per oraiionem Ben. Ar. ♦• Ne cum accei>la
s. i. par. vetus Pem. Lam. Eb. Voss. Nec recepia Poss. % «^ Justiiioe Semiiam Un. ♦' Teneas illapsa
firmiiaie vesiigii Ukm. NC. i. Ebor. Thu. Foss. ♦» Vesiigiis tuis Voss. A. Moreil. «• Qualis Voss. 4.
s' Munere divino Viet. ^* Censura Lam. Eb. Lin. *> Refrenaiur Lam. Ben, Ebor. Thu. Vict. ^ IUic fide
Viet. " Sancia Ben.

Steph. Baluzii notae.

quibaa verecundius dicendum erit sua quam aliena
laudaniis. » Bi lib. xi, cap. 1 : « Omnis sui vitiosa
jactaiio est, affiarique audientibus non fasiidium
modo, sed plerumque eiiam odium. » Ante eum
Cicero dixerai in libro I Offioiorum : « Deforme etiam
est de se ipso prsBdicare. » Sciebai enim verum
esse quod Julius Cesar aii> in libro secundo Com-
mentariorum de bello eivi/t, lil>enter homines de
Buis laudibus prsadicare ; quod non faciiiasse ilium
tradii Dio CasBius, lib. xxxvii. Et tamen idem
Gicero putabai licere interdum de se magniflce
predicare. Ait quippe in libro Officiorum : « Licei
entm, Marce fili, apud te gloriari, ad quem et
hsreditas hujus glorise ei facinorum imiiaiio per-
tinet. » Idem in Oratione de Responsia aruipicum :
« Potesi quisquam in rebus magnis cum invidia
veTsaius saiis graviter conira inimici coniumeliam
sine sua lande respondere. » Plauius, in Amphi-
iTfone :, « Qui non deliquii, decei audacem esse,
confidenier pro se ei proterve loqui. » Licei enim
aliquando excurrere in proprias laudes, exemplo
sancti Panli apostoli, in Bpistola secunda ad Go-
rinthioB (XI, ii) : /n qao quis audet, ut insipiem
dico» audeo et ego. Hebrssi sunt, et ego, Israelitm
sunt^ 0t ego. Minigtri Ckrigti mnt, ut minus sapiens
dieo, phu eqo. In Mudoribut plurimis, in carceribus
alntndantiuM , in plagis hupra modum, in tnortibus
frequenter, etc. Quomodo auiem se quis possii ali-
qnando iaudare explicai sancius Augustinus in Psal-
mum Gxuy. Bxsiat apud Plutarchum libellus qua
quis ralione se ipsum citra invidiam laudare possit.
Aristoteles de semetipao, ui Valerius Maximus tradit
lib. VII9 cap. 3, in neutram partem loqui debere pras-
dicabat, quoniam laudare se vani, vituperare stulti
esset. Nam in se dicere non est fere nisi scurrarum,
ni ait Quiniilianus lib. vi, cap. 3. Vide Demosthenis
Orationem de Corona.

(37) Timor innocentiss custos. Golumella in pree-
iiitione libri xii : « Metus plurimum confert ad di-
Hgentiam custodiendi. » T. Livius, lib. xxxiv :
« Diaciplina custos infirmitatis, quam inler vall-
diorea optime timor continei. » Vegetius lib. iv,
cap. 13 : « Timor magis frangit insuetos. » Ter-
tuiUaBUS lib. 11, de Cuttu feminarum : < Timor fun-
damentom saluiis esi. » In Psalmo Gxviii : Initium
iapientim timor Oomiui. Bt alibi : Beatus vir qui

P timet Dominum. Lactaniius, in libro de Ira Dci ,
B cap. il, ait religionem esse non posse ubi melus

nullus est. Item in libro iii Thebaidos et apud Pelru-

nium:

Primus in orbe deos fecit timor.

Relatio Leonis papce 11, ad Constantinum impeia-
torem inserta actis sextce synodi : ^ Pietas enim
vestra fructus misericordice est. Potestas autcni
custos est disciplinfls. » Ennodius, in Vita samti
Epiphanii^ ait verecundiam esse matrem bonoriiin
operum.

(38) Ne securitas. Cyprianus, in libro de Lapsis,
p. 132 : « Traditam nobis disciplinam pax longa cor
ruperat. » Secunde enim res, ut ait T. Livius
libro VI, negligentiam creant ; ideoque eis non niul-
ium fidendum idem ait in libro xui. Vide nolas
nostras ad librum sextum Salviani.

(39) Viam teneas. Quidam libri veieres prse-
ferunt semitam. Pamelius, a quo csBteri acceperunt

p edidit : « Si jusiitiam teneas, si illapsa firmiia-
te vesligil tui incedas, si in Deum viribus totid, »
etc.

(40) Illapsa. Id est, si ita firmo pede viam justi-
iies leneas ut ab ea non deflecias, ui non labaris :
Hlapsa, id esi, non lapsa. Libellus Precum Marcel-
lini et Fausiini : « Inlapsa flrmitate vesUgii. » Quss
suni verba Gypriani.

(4i) Vyrtute sincera. Ista exciderunt in ediUoni-
bus Pamelii et Rigaliii. Bxstant enim in aliis et
in muliis aniiquis codicibus. Anglicana editio repo-
suit.

(42) Medetam dotentium. lia codex monasterii
Beccensis ei codex episcopi Acconensis, Veronen-
sis el unus Vaticanus : Medeliam dotentium. Vete-
res editiones habebani : In medutla adotescentium,
Morellius posuii : /n meduUa adolentium. In codice
sancti Arnulphi Metensis scriptum est : /n medeta
adoientium. In uno regio ei in uno meo : Inde me-
T\ dela languentium. Aique hanc leciionem esse me-
liorem existimasse videtur Rigaliius, ei vocem
doientium, ques hodie exstai in vulgatis editionibus,
censet esse potius ab interprete quam ab auctore.
£i quia in aniiquis edltionibus videbat scriptum
esse : /n medulla adotescentium ^ quam scripiuram
conflrmant qussdam vetera exemplaria, hinc coUegit

i ■

r v

> •

^^^

'■^>»> -t »

■fil*.

207

S. CYPRIANI PARS 1. - EPISTOL*.

£08

posse Yenenonim (43) iirus exstingaere '^ ; animo-
rum de5ipientium labes, reddita sanitate, purgare ;
infestis jubere pacem, violentis quietem, ferocien-
tibus lenitatem; immundos et erraticos spiritus (44),
qui se expugnandis hominibua ^^ immerserint "»
ad confessionem minis increpantibus cogere, ut
recedant, duris verberibus urgere; 204 conflic-
tantes, ejulantes (45), gementes incremento pcenffi
propagantiseztendere, flagris c»dere, igne torrere.
Res illic geritor, nec videtur; oeculta plaga, et
pCBua *^ manifesta. Ita quod esse jam coepimus
acceptus spiritus licentia sua potitur; quod nec-
dum corpus ac membra mutavimus, adhuc camalis
aspectus seecuii nube csBcatur. Quantus hic animi
potentatus, quantus vis est, non tantum ipsum esse
subtractum perniciosis contactibus mundi, ut quis ^^
Gxpiatus et puros nulla incursantis inimici labe ca-
piatur , sed adhuc m^jorem et fortiorem viribus

VariaB

^ fieri, ut in omnem adversarii grassantis exercitura
imperiosum jure dominetur I

VI. Atque , ut iilustrius, veritate patefacta, di-
vini muneris indicia clarescant, lucem tibi ad cog-
nitionem dabo; malorum (46) caligine abstersa ^*,
operti (47) saeculi tenebras revelabo. Paulisper te
crede subduci in montis ardui (48) verticem celsio-
rem, speculare 205 ^^^^ rerum infra te jacentium
£BLcies ; et, oculis in diversa porrectis, ipse a ter-
renis contactibus liber fluctuantis mundi turbines
intuere : jam seeculi et ipse misereberis tuiqne ad-
monitus et plus in Deum gratus, majore Isetitia
quod evaseris gratulaberis. Gerne lu ** itinera latro-
nibus ciausa, maria obsessa prsedonibus, cruenlo
horrore castrorum bella ubique divisa *'. Madet

B orbis mutuo sanguine ; et homieidium, cum admit-
tnnt (49) singuli, crimen est, virtus vocatur (50)
cum publice geritur. Impunitatem sceleribus ac-

lectiones.

^ Exstingui Thu, '^ Ad expugnandos homines Viet, ^ Immerserant Thu. <' Sed poena Thu,
Oxon, *i Detersa Lam. ** Cernes tu Ar, Pem. ^^ DlSusa Ar, lam. Ebor. Ben.

Steph. Baluzii noiad.

Quia

emendatissimum fore hunc locum si scriberetur : /n
medelam doleseentium. Verum ego hanc vocem nus-
piam reperi. Itaque puto lectionem veterum llbro-
mm, quam retinui, prffiferendam esse voci nove,
quce nullam aliam habet originem quam conjectu-
ram Rigaltii. In epistola 5i, pag. 77, scriptum est :
« Merito trahebatur dolentium pcenitentia. » Porro
medulla pro medela positum aliquando fuisse per er-
rorem librariorum videre poterit lector in tomo Ca-
pitularium, pag. 1011.

(43) Venenorum. Duo libri veteres habent vetemo-
rum.

(44) Erraticos spiritw. Infra in libro de Idolorum
Vanitate, pag. 2^6 : Spiritus insinceri et vagi, Ubi
vide notas.

(45) Ejutdniee. Tertullianus , in Apologetico :
« Christum timentes in Deo et Deum in Christo
subjiciuntur servis Dei et Christi. Ita de contactu
atque afflatu nostro, contemplatione et reprsesenta-
tione ignis illius correpti, etiam de corporibus
nostro imperio excedunt inviti et dolentes et vobis
prsesentibus erabescentes. » Idem, adversus Scapu-
lam : « Dsemones autem non tantum respuimus,
veram et revincimus et quotidie traducimus et de
hominibus expellimus, sicut plurimis notum est. »
Minucius Felix : « Hoec omnia sciunt plerique ves-
trum ipsos dsemones de semetvpsis confiteri quo-
ties a nobis et tormentis verborum et orationia
incendiis de corporibus exiguntur. » Julius Firmi-
cus, de Errore profanarum retigionum : « Sic in cor-
pore hominum constituti dii vestri verbo Dei spiri-
tualium flammaram igne torquentur, et qui apud vos
quasi dii coluntur, apud nos religiosse fidei medela,
Christi gratia, humano subjacentes imperio et tor-
menta repugnantes sustinent, et victi pcBnis ultrici-
bus Bubjugantur. » Laclantius, lib. iv, cap. 27 :
« Quanto terrori sit dsemonibus hoc signum sciet
qui viderit, quatenus adjurati per Christum de cor-
poribus qusB obsederint fugiant. » Btiam reliqui»
martyrum fUgabant dflemones. In libello quippe Pre-
cum Marceltini et Faustini scriptum est de virtute
reliquiarum Ruflniani martjris : « Sciunt hoc Nea-
politani in Campania, ubi reliqni» craoris ejus in
obsessis corporibus deemonia affligunt. » Vide Hie-
ronymum, in libro adversus Yigitantium, ubi idem
testatur de reliquiis martymm.

(46; Malarum. BraamuB addidit btandienUwn,

Sed hsec vox neque in veteribus libris exstat neque
in antiquis editionibus. Infi^ tamen legitur malorum
blandientium virus. Hinc ergo videtur Brasmus acca-
pisse.

(47) OperH. Nescio qua auctoritate ductus Rigaltius
maluit edere opertas contra omnium veteram iibro-
ram et editionum fidem. Nam epitheton iUud nullo
modo convenit cum tenebris, qu» semper operl»

p sunt. Nisi si vidit codicem sancti Amulphi Metensis,
^ In quo solo leperi scriptum opm-tas. Scio Apuleium
scripsisse : « Noctemque et opertas exoptat ultro
tenebras. » Veram ejus auctoritas tanti non esl ut
mutari propterea debeat oratio Cypriani. Nam ipse
Cyprianus, in libro de Opere et eieemosynis, pag. 241,
dixit : « Oculi superfusi nigroris tenebris et nocte
contecti. » Et Virgilius :

Nox operit terras.
Apud Ovidium : « iBmua mona opertus nubibna. »

...Et fluidis adopertus nnbibns flsther.
Palladius lib. i, d^ Re rustica, tit. 3 : Loca nebula--
rum noctibus dfsoluta, Bt nihilominus Angli reti>
nuerant editionem Rigaltii. Miror autem eum mo-
nuisse scriptiun esse operti in codice Gorbeienai»
in quo certum est non haberi epiatolam ad Dana^
tum.

(48) /n montis ardui. Hieronymus, in Bpitaphio
Nepotiani : « O si possemus in talem ascendere spe-
culam de qua unlversam terram sub nostris pedibua

D ceraeremus, jam tibi ostenderem totius orbia rainas,
gentes gentibus et regnis regna collisa. » Matth^us
Bossus, lib. I, epist. 1, ad Philippum Parmensem, In
qua disputat de mundi fuga atque contemptu :
« Quod tu quoque ut plene percipias, a ceateria ani-
mum oro paramper averte atque veluti in subliml
specula pone atque constitue, unde uno spectea et
ceraas intuitu quss deorsum hic inter homines mise-
randa et tetra geruntor. » Sic Mercurius, apud Lu-
cianum, in Contemptantibus, volens ostendere Cha-
ronti ea quse in orbe terrarum flebant, eum in excel-
sum montem arboribus densom deducit, ut iude
omnia videre possit.

(49) Homicidium cum admittunt. Seneca : «Bx sena^

tuaconsuUis

(StO) Virtus vocatur. Lactantina, lib. i, cap. 18 :

« Quo plorea

EPISTOLA I.

2i0

qairit, Don iQnoceniise ratio, sed sffiTitiffi ** magni- & possit occidere peritia est, usus est, ars est. Sce-

tudo.

VII. JaiHy si ad urbes ipsas oculos *^ tuos atque
206 ^^^ convertas, celebritatem (5i) oflfiendes
omni solitudine tristiorem. Paratur gladiatorius
iudus, ut libidinem crudelium luminum sanguis
oblectet. Impletur in succum ** cibis fortioribus cor-
pQs, et arrinse loris membrorum ^^ moles robusta
pinguescit, ut saginatus in poenam cbarius pereat.
Homo Qcciditur (52) in bominis voluptatem ; et ut quis

lus non tantum geritur, sed et docetur. Quid po-
test inhumanius, quid acerbius dici? Discipiina
est ut perimere quis possit, et gloria est quod pe-
rimit **. Quid illud, oro te, quale est ubi se feris
objiciunt quos nemo damnavit (53), sBtate integra
(54), honesta satis forma (55), 207 ^^^^ pretiosa
(56)? Viventes (57) in ultroneom funus (58) ornan-
tur, malis suis miseri gloriantur. Pugnant ad bestias
(59), non crimine (60), sed furore. Spectant lilios

Yariae lectiones.

** Vitii Lin. << Ad urbes oculos Bod, i. <« Siccnm Spir Bem, <' Ad ruinam corporis membrorum Ben,
Lam. Ebor, NC, et arvinffi roris Spir, Hem, Assidui nidoris Erat, ** Peremit Fost,

Steph. Baluzii notaB.

senattisconsultia plebisque scitis sadYa exercentur, n
et poblice jnbentur vetita privalim. » In comoedia *^
Queroli scriplum est neminem dicere verum, et
falsum dicere crtmen non esse , quia commune est,
id est vulgo fit, et ideo licitum est. Vetus auctor
AUercaiionis Synagog.^eet Eeeletim, fol. 41 : < Sed quo-
niam mos erat, crimen non erat. »

Qao plures homines afflixerint, apoliaverint, occi-
derint, eo se nobiliores et clariorea putant, et
inanis glori» apecie capti sceleribus suia nomen
virtutis imponunt. » Seneca, Bercule furente :
€ ProBpeniin ac felix scelus virtus vocatur. » Idem,
Hercule CEieo : « Vitium impotens virtus vocatur. »
Lucanus lib. i : « Scelerique nefando Nomen erit
virtas. » Auctor epistole aecundaB ad Amicum
Mgroium inter opera Hieronymi : « Injuriam fecisse
virtus est. »

(51) Ceiebriiatem, Contra in Epistola Zosimi
pap» ad He»ychium : « Monachorum solitudo omni
frequentia major. » Nam , ut ait Hieronymus , in C
EpUaphio MareeltWj monachorum erat immodica
mnltitudo. Quippe monachi , quibus interdicte
erant civitates, deserta loca et vastas solitudines
sequi atque habitare jubentur, ut est in Codice
Theodosiano. Hieronymus, in Epistoia ad Rusticum
monachum scripsit : « Qnid desideramus urbium
frequentiam qui de singularitate censemur? » Sed
ista disciplina, ut ferme accidit, in diversum mu-
tata fnit sequentibus temporibus, et monachi
paulatim, relictis sedibus suis, in urbes commea-
mnt. Non damno posteriorem hanc institutionem,
cum sciam, una et sola fidei regula irreformabili
manente, ut Tertullianus ait, csetera conversationis
et discipliniB adroittere novitatem correctionis.
Scio prsterea et mecum totus orbis scit ingentia
commoda provenisse reipublicsB ChristiansB ex
monachorum Inter nos habitantium conversatione
et ex studiis eornm in communem, eamque mag-
nam, Ecclesi» utilitatem. Sed a me obtinere non D
possom quin damnem sarabaitas quosdam et gyro-
vagos qui se eremitas esse aiunt, et nihil minus
6unt, cum frequentissime derelinquant solitudines
Buas et nrbes frequentent aperte contra vitsB for-
mam quam sibi prsBscripserunt. Illud in primis
8«pe miratus sum, fuisse paulo ante hos trecentos
annos unum episcopum, Joannem videlicet epi-
Bcopnm Giennensem, qui, dimisso episcopatu, pa-
lam et publice professus est se velle ducere vitam
eremiticam, et tamen semper residebat in curia
Romana, et qut secundum institutum suum procul
abesse debebat atractationenegotiorum publicorum,
se totom dabat miscendis rebus in initiis nefandi
tllius schismatis quod post mortem Gregorif pape XI
exortnm est in Bcclesia Romana.

(SS) Hamo ocdditur. Seneca, epist. 7 : « Nunc
omissis nugis mera homicidia sunt » Idem lib. x
de Vita beaia^ cep. 2 : « Qladiatoribus quare

populus irascitur et tam inique ut injuriam putet
quod non libenter pereunt! Contemni se judicat,
et vultu, gestu, ardore de spectatore in adversa-
rium vertitur. » Tertullianus in libro de Spectaculis :
« Cerle quidem gladialores innocentes in ludum
veniunt ut publicffi voluptatis flant. Etiam qui
damnalur in ludum, quale est ut de leviore delicto
in homicidas emendalione proficiant. » Et paulo
post : « Imo qui propter homicidsB poBnam pro-
bandam ad spectaculum ventl, idem gladiatorem
ad homicidium flagellis et virgis compellit invi-
tum. » Acta sanctarum PerpetucB et Felicitatis :
« Cum populus illos in medio postularet ut gladio
penetranti in eorum corpore oculos suos comites
homicidii adjungeret, » etc. Prudentius in Hamarti-
genia :

Sanguinis humani spectacula publicus edit.

Consessus.

Gbservant bilarem de funere plebem.

Idem, lib. i adversus Symmachum :

Funditur bumanns latiari in funere sanguis,
Gonsessusque ilUc spectantem solvit ad aram.
Platonis fora vota sui.

Vide Lactantium, lib. v, cap. iO, Cassiodomm,
lib. V, epist. 43 ; et Muretum, in epistolam SenecsB.

(53) Quo$ nemo damnavii, In editione Morellii legi-
tur : « Quos nemo damnavit ad bestias. » Sed istud
est purum glossema.

(54) ^tate iniegra, Pacuvius apud A. Gellium,
lib. xui, cap. 38 : « ^tate integra, feroci ingenio,
facie procera virum. »

(55) Honesia forma. Codex Gratianopolitanus habet
venueta.

(56) Veete pretiosa, Infra in iibro de Habiiu
virginum^ pag. i75 : « Aut veste pretiosa, » ex
Paulo.

(57) Viventes. Pamelius adjecit Juvenes ex codice
Camberonensi. Verum cum ea auctoritas sit sin-
gularis, et non constet hic agi de Juvenibus, sed
de viris fortibus, hec vox sublata est in sequenti-
bus editionibus, quanquam lectio qusB juvenes habet
potest confirmari ex iis veterum locis qusB refert
Bulengerus in iibro de Venatione circiy cap. 3.

(58) In ultroneum funus, Id est, se ipsi sponte et
ultro destinant ad mortem. Funus autem istic signi-
flcatmortem, cadaver, non vero solemnia exsequia-
rum, uti fusius ostendemus ad epistolam 3i Cypriani.
Non cepit ergo sensnm hujus loci Lombertus. Sic
enim veriit : Des gens d la /laur de leur cMge, bien
faits, bien vestus, s'apresteni de sang froid pour faire
eux-mesmes leurs funSraiites,

(59) Pugnant ad bestias, Rigaltius scripsit :

«i Pugnant

(60) Non crimine. Amobius, lib. n : Interficere se v
alios nullius ob meriti causam, sed in gratam volup-
tatem consessorum. » Ruflnus, lib. xx, cap. 18,

« Vindictam dari non crimini sed furori. »

S. CYPRIANI OPERUM PARS I. — EPISTOUE.

212

suos patres : firaier in cayea est, et soror pnesto
ost. Et spectacuU licet pratium largior muneris
.!pparatu8 amplificet , ut mceroribus siiis mater
intersit, hoc, proh dolor ^* I mater et redimit ; et in
Um impiis spectaculis tamque diris et funestis "^^
tsse se non putant oculis ^^ parricidis.

VIII. GouYerte hinc yultus ad diversi ^* spectaculi
(()l) non minus poenitenda contagia (62) : in thea-
Iris 208 G[uuque conspicies quod tibi et dolori
^ it et pudori. Cothurnus est tragicus prisca facinora

A carmine ^' (63) recensere. De parricidiis et incestis
horror (64) antiquus, expressa ad imagmem veri-
tatis actioue, repUcatur, ne, sseculis transeuntibus,
exolescat quod aliquando commissum est. Admo^
netur setas omnis auditu fieri posse quod factum
est. Numquam aevi senio delicta moriuntnr, num-
quam temporibus crimen obruitur, nnmquam scelus
oblivione sepelitur. Exempla fiunt quee esse jam fa-
cinora destiterunt. Tum delectat in minis turpitndi-
nummagisterio(65)209^®^T*^^^°°^^ gesserit re-

Yariae lectiones.

«^ Pro dolore Vict. '» Duris sceleribus Pem, Voss, 2. Ebor. Lin. NC. 1. ^* Oculi plerique nut. et impr.
'< Diversa Oxon. ^^ Priso carmine Bod. 3. Facinora carminum Lam. Ehor. Un» NC. 1. Ben. Thu, Yict. Prisca
carminum facinora Oxon.

Steph. Baluzii notae.

« Pugnant ad bestias bestiee. » Quod ille mihi vide-
tur accepisse ex annotatione marginali Nicolai
ad editionem Pamelianam, ubi vir doctissimus
scripsit : « Pugnant ad bestias bestifle, non nomi-
ne, sed furore. » Sed non indicavit locum unde
accepjt hanc lectionem. At ego inveni ita scriptum
fuisse in libro Veronensi. Vocem vero bestissy
qu8B certe inutilis est in hoc loco, neque in aliis
libris antiquis inveni neque in antiquis editionibus.
Et hunc quoque locum infeliciter vertit Lomber-
tus, non sua culpa, sed quia exprimere voluit id
quod legebat in editione Rigaltii. Sic ergo vertit :
Des bestes combattent ainsi contre des bestes, non
poiir expier leurs enmes, mais pour assouvir leur
fureur. Verus sensus est iste : Pugnant gladiatores
ad bestias, id est cum bestiis, non crimine, id est,
non ad bestiais damnati pro suis criminibus, sed
furore, ut videlicet se forles ostendant et peritos
in arte gladiatoria. Recte igitur Angli sustulerunt
vocem bestim ab hoc loco, quoniam, ut ipsi aiunt,
cum de hominibus agat auctor, miaime putandus
est illos frigido et populari convicio liestias appel-
lasse. Lndum bestiariorum dixit Seneca, epist. 66
et 70. Vide eumdem, lib. ii, de Ira Dei^ cap. 8,
et Sjmmachum lib. ii, epist. 46, cum notis Jureti.
Cseterum admoneo, Rigaltium in addendis ad ob-
servationes suas dicere scriptum esse errore pro
farore in libro Nicolai Fabri. Quod verum non
est.

(61) Diversi spectaculi. Ita veleres libri fere omnes
et veteres editiones. Pro quo Pamellus et alii
post eum posuerunt diversa. Quam lectionem, ne
quid dissimulem, reperi in duobus antiquis codi-
cibus.

(6i) Cantagia. Lubenter arripio occasiones quee se
ofiferunt emendandi loca veterum scriptorum quae
mibi videntur esse depravata. In Epistola quinta
HormisdfB pape ad episcopos per Hispaniam consti-
tutos ita vulgo scriptum est : « Ab omni vos erran-
tium communione separetis. > Et in marglne, conta-
ghne. At in vetustissimo et optimo codice biblio-
thecse ColbertinsB legitur cagnatione, et in alio item
vetustissimo monasterii sancli Remigii Remensis,
cognitione. Quae duae lectiones, quamvis falss, osten-
dunt legendum esse contagione. Confirmant autem
hanc leclionem ea quse prsecedunt.

(63) Parricidiis. Ita scriptum vidi in editione
Morelliana et in tredecim codicibus antiquis. Sic
etiam in suo se legisse testatur Qronovius, cap. 3,
Observationum suarum in Scriptoribus ecclesiasticis.
Aliee editiones et decem libri veteres habent parri-
cidis. Illud quoque addam, quamvis fortasse sit
extra reni : Hieronymum, in Dialogo adverms Pe^
ifjitmu.-i }K:r.i'ciil uu \ocare eum qui cuui p '^.uii.
liumiat^m de morle Uberare non liberat, et inlibro u

D adversua Jovinianum parricidas ex pententia Pytha-
goreorum qui abietem quemcunque succiderint.
Optatus, autem, in libro vii adversus Donatistas ait
illum esse homicidam qui nuUa necessitate cogente,
nuUa jussione, nulla potestate, sed furore adactus,
de volnntate sua fecerit quod prohibent leges.
Widus monachus, in Epistota ad Heriberium archie-
piscopumf in libro i Miscellaneorum nostrorum,
pag. 412 : « Fratemse mortis crimen incurrit quis-
quis, cum potest, fratrem a morte minime derendit. »
Apuleius lib. vii Metamorphoseon : « An iguoras eos
etiam qui morituris auxilium salutare denegariut,
quia contra bonos mores id ipsum fecerint, solere
puniri ? »

(04) Horror. Retmui hanc vocem, quamvis An-
gli, auctoritate sumpta ex codice Gronovii, illam
expunxerint et hujus loco scripserinl error^ quam
lectionem reperi etiam in libro Fuxensi. Sed in
omnibus aliis antiquis, qui sunt numero duo et
p viginti, et in antiquis editionibus scriptum est
^ horror. Itaque non audeo mutare contra tot aucto-
ritates, prsesertim cum certum sit hanc lectionem
constituere bonum sensum. Sic apud Ciceronem,
in oratione pro Milone, scribi debere : « Afferunt
tamen oratori horroris aliquid, » non vero terroris,
observat Dionysius Lambinus. Apud Avitum Vien-
nensem, epist. 6, legitur : « Quis ergo mihi per-
suadere conetur post errores funerum sepulcrum
posse mundari ? » pro quo scriptum est horrores
in codice Marnesii. Contra in libello Precum Marcel-
tini et Faustini, cum in editione vulgata legatur :
« quod moveat ad horrorem, » in quibusdam vetustis
codicibus scriptum est : « quod moveat ab errore. »
Hic interim locus utilis esse poterit ad emendandos
simUes errores ubi defuerit auctoritas veterum
exemplarium.

(65) Magisterio. Prima fronte mihi videbatur
mendum esse in hoc loco et emendandum ita esse
^ ut legeretur magisterium. Nam ila scriptum vidi
mJ in duobus antiquis codicibus. Verum omnes alii
repugnant, itemque omnes editiones. Denique pe-
nitius inspicienti quid dicere voluerit Cypriauus
persuasum mihi fuit illum scripsisse magisterio^ ita
ut dicere voluerit delectari multitudinem cum
videt mimoa actitare turpitudines, et histriones
flagitia repreesentare. Id quod fieri ait turpitudi^
num magislerio, id est, magisterio impudicm artis,
ul in epistola 61, ad Euchratium, arle qu» magia-
tra est turpitudinum docendarum^ quod mimi ma-
gistri sint ostendendarum turpiludinum. Nam SBtas
lasciva magnam voluptatem capiebat ex iUa Ucen-
tia theatrorum. Inde est quod cum caatiores esse
oporteat ludos spectante censore, ut ait Flavius
V.>p;si:u--, 'nC<ir'tt'), cuiu M. I\):\iu=; C^^to, nl lib. ii,
cap. lU tcbtalui- Vulcnui 2»i«aimu;i| iuUod llord*

EPISTOLA I.

214

eogQOscere,ve1quidgererepossilaudire.Adulterium 4 vitia publicfie auctoritatis malo, qnie pudica fortasse
disdtur (66) dum Tidetur 21 Q' ^^ lenociaante ad ad spectaculum matrona (67) processerat, 211 ^^

Steph. Baluzii notae.

!es spectaret, populua ut mims nudarentur postu-
lare enibait, et eo discedente, mox Itetitia publica
SQbsecuta est. In celebratione enim ludonim flora-
lium, ut tradit Lactanlius, femin» nudabantur ad
lasciyiam juvenum hominum oculis explendam.
Qaod etiam in Epistola lxxix testatur Seneca. Hinc
ergo illustratur locus Cypriani paulo obscurior.

(86) AdttUerium discitur. Seneca, epist. 7 : « Ho-
mines cnm docent diacunt. » Certum est ludos flo-
rales fuisse ludos impudentis. et licentiam theatra-
iem fuisse Immoderatam et inflnitam apud Romanos,
muitas illic tnqritadines criminosas, multas in spec-
tacolis impuriiateB, ut SalTiani verbis utar, commilti
coDsuevisse. In theatrorum impudicitiam sic inve-
hitnr TertuUianus, lib. de Spectacl., c. 17 : « Simi-

manifeste qui, per quod agnoscitur^ tollit. Quid
autem spei superest in hujusmodi homine ? Nemo
in castra hostium transit, nisi projectis armis suis,
nisi destilutis Bignii et sacramentis principis sui,
nisi pactus simul perire. An ille recogitavit eo tem-
pore de Deo, posltus illic ubi nihil est Deo ? Pa*
Cttm, opinor, habebit in animo contendens pro au-
riga, pudicitiam ediscet, attonilus in mimos. Imo
in omni spectaculo nullum magis scandalum oc-
curret, quam ipse ille mulierum et virorum accu-
ratior cultus : ipse in favoribus aut conspiratio aut
dissensio inter se de commercio scintillas libi-
dinum conflabellant. Nemo denique in spectaculo
ineundo prius cogitat, nisi videri et videre. Sed
tragcDdo vociferante exclamationes ilie alicujus

liter impadicitiam omnem, inquit, amoliri jubemur. ^ prophetee retractabit. Inter efifeminationis modoa
Hoc igitcr modo etiam a theatro separamur, quod ^ pgaimmn secum comminiscelur, et cum athleto
est privatum consistorium impudiciti», ubt nihil
probatur, quam quod alibi non probatur. Ita summa
gratia ejus de spurcitia plurimum concinnata est.

quam Atellanus gesticulator, quam mimus etiam per
mulieres reprcesentat sexum pudoris exterminans,'
ut facihus domi quam in scona erubescant ; quam
denique Pantomimus a pueritia patitur in corpore,
ut artifex esse possit. Ipsa etiam prostibula publicos
libidinis hosticB in scena proferuntur, plus misersB
in prsesentia feminarum, quibus latebant, perque
omnis statis, omnis dignitatis ora transducuntur,
locus, stipes, elogium, etiam quibus opus npn est,
pnedicatur. Taceo de reliquis, ea qu» in tenebris
etspeluncis suis delitescere decebat, ne diem con-
taminarent. Erubescat senatus, erubescant ordines
omnes. Ipsae illee pudoris sui interemptrices de ges-
tibua suis ad lucem et populum expavescentes se-
mel anno erabescunt. Quod si nobis omnis impu-

agent, ille dicturus est repercutiendum non esae;
poterit et de misericordia moveri deflxus in morsus
ursorum, et spongias retiariorum. Avertat Deus
a suis tantam voluptatis exitios» cupiditatem.
Quale est enim de Ecclesla Dei in diaboli ecclesiam
tendere? de cobIo, quod aiunt, in ccBnum? illaa
manus quas ad Dominum extuleris, postmodum lau-
dando hislrionem fatigare? ex ore quo Amen in
sanctum protuleris, gladiatori testimonium reddere,
EU aluva; alii omnino dicere nisi Deo Christo ? »
Sic etiam Cyrillus Hierosolymitanus in Cateche$,
mystag. i, docet Christianos spectaculis renun-
tiasse, cum in baptismo pompis diaboH renuntia-
runt : « Postea dicis, inquit, et omni pompse Hlius.
Pompa vero diaboli, theatrorum insanise, equorum
cursus In hippodromis, venationes in circo, et reli-
qua hujusceraodi vanitas, de qua liberari se postu-
lans sanctus Deo dicit : Averte oculos meoe, nevi-

dicitia exsecranda est, cur liceat audire q}X2d \o(imVt dennt mnitatem {Psal. cxviii, 37). Ne tibi studio et

noD Ucet ? Cum etiam scurrilitatem et omne vanum
Tettum judtcatum a Deo sciamus, cur eque liceat
Tidere qus facere flagilium est ? » Insitus erat
etbnicorum animis tantus amor theatrorum, ut
plures, teate TertuIIiano, a Christianorum secta ma-
gis periculum voluptatis, quam vitse avocaret. Nec
deerant qui Christianos existimarent, « expeditum
morti genusy ad hanc obstinationem abdicatione
Toluptatum erudiri, quos facilius vitam contemnant,
amputatis quast retinaculis ejus » (Mid., cap. 1 et 2).
Quamvis autem impermissa esseut Christianis
spectacnla, nec hujus religionis hac in re severitas
etbnicos ipaos lateret, residebant tamen interdum
in Donnullis Chrlstianis hujus vitii, id est, specta-
culorum amoris, veluti queedam fibrse in quibus
ereilendis non segniter sancli Patres elaborarunt.

cordi sit theatri insania, ubi conspicias mimorum pe-
tulantias omnt contumelia et dedecore abundantes,
atque effeminatorum virorum furoris et amentiee
plenas saltationes. Neque illa eorum qui in circen-
sibus venerationibus sese feris exponunt, ut infeli-
cem alvum demulceant ; qui ut ventrem alimentis
deliniant, ipsi revera ventris immitium ferarum
pabulum fiunt : atque ut rectius dicam, pro ventre
quem unum Deum noverunt, propriam vitam in
prfficipitium singularibus certaminibus objiciunt.
Fuge etiam equorum curricula, quod prorsus insa-
num est supinasque animas dejicit spectaculum.
Haec enim omnia diaboli pomp» exsistunt. » Nec
omittenda quse leguntur in libro de Spectaculis^ qui
S. Cypriano adscribitur : « Sed ut de hoc scen®
inquinamento inverecundo transitum faciam, » inquit

auctor

Inter rationum momenta, quibus uti solebant, vi-

detur illud memorabile quod ex promissionibus

baptismi ducebant, ut ex duobus locupletibus testi- D (^*) Matrona. Mulier quee in matrlmonium cum

bu9 perspici potest, Tertulliano et Cyrillo Hiero- viro convenit, ut ait A. Gellius, sed in primis no-

&olrmitano, quorum primus sic loquitur In libro de
Baptismo, cap. M : « Quot adhuc modis peroraba-
mus, inquit, nihil ex his quse spectaculis deputantur,
placitumDeo esse, aut congruens Dei servis, quod
Domino placitum non sit, si omnia propter diabo-
lum instituta, et ex diaboli rebus instructa mons-
travimus ? nihil enim non diaboli est, quidquid Det
DOQ est, vel Deo displicet : hoc erit pompa diaboli,
adversus quam in signaculo fldei ejeramus. Quod
autem ejeramus, neque facto, neque dicto, neque
Tisu, neque prospectu participare debemus. Csete-
rnm nonne ejeramus et rescindimus signaculum,
rescindendo testationem ejus? Numquid ergo super-
est ut ab ipsis ethnicis responsum flagitemus ? Illi
jam nobis renuntient, an liceat Christianis specta-
culo uti. Atqui hinc vel maxime intelligunt faclum
Cbristianum de repudio spectaculprum. Itaque ne^at

bilis et primi ordinis, non e plebe. Unde in libro
Tertullianl de PaHio legimus matronas sine stola
redargutas, quia stola erat insigne matronarum,
quam mariti dabant novis nuptis, ut docet etiam
Cicero, in secunda Philippica ; et in libro secundo
ejusdem Tertulliani ad Uxorem notatur dives ma-
tronsD nomine inflata. Bt apud Rufinum, lib. i in
Oseam : « Mulier quse matronalibus illustratur insig-
nibus. » In Actis passionis sanctarum Perpctuse et
Felicitatis ita scriptum est : « Ubia Perpetua ho-
nesta liberaliter instituta, matrona licet nupta, ha-
bens patrem et matrem. » In hoc loco intelligendo
laboravit Lucas Hotstenius, vHio nimirum inlerpunc-
tionis, cum sit legendum : « Matrona, licet nupta,
habens patrem et matrem. » Hinc matronalis sedu-
Jitas apud Columellam in Prwfatione libri duode-

cimi i apud

2t5

S. CYPRIANI OPERUM PARS I. — EPISTOLE.

246

spectaculo reyertitur impudica (68). Adhuc deinde, ^ ministris avibas prosilire. Quffire jam nunc an

morum quanta labes, qnaB probrorum fomenta, quae
alimenta ''^ vitiornm, histrionicis gestibus inqui-
nari, videre contra foedus jusque nascendi ''" pa-
tientiam incest® turpitudinis elaboratam I Eviran-
tur mares (69)^ honor omniset vigor sexus enervati
corpohs dedecore moUitur, plusque illic placet
quisquis virum in feminam magis fregerit (70). In
laudem crescit "^^ ex crimine, et peritior ^^ quo
tui*pior (7i) judicatur. Spectatur hic, proh nefas!
et libenter "^*, Quid non possit suadere qui talis est?
Movet sensus, mulcet affectns, expugnat boni pecto>
ris conscientiam fortiorem ; nec deest probri blan-
dientis auctoritas, ut auditu molliore pemicies
hominibus obrepat. Exprimunt impudicam Vene

possit esse qui spectat integer vel pudicus. Deos
212 ^"o^ "^ ^"^3 venerantur imitantur, fiunt
miseris et religiosa ^* delicta (72).

IX. si possis, in illa sublimi specula consti-
tutus , oculos toos inserere secretis , recludere
cubiculorum obductas fores, et ad conscientiam lu-
minum penetralia occutta reserarel aspicias ab
impudicis geri quod nec possit aspicere frons '* pu-
dica, videas quod crimen sit et videre, videas quod
vitiorum furore dementes ^' gessisse se negant et
gerere festinant : libidinibus insanis in viros viri
prornunt ; liunt qufie nec iilis ^* possunt placere qui
faciunt. Mentior nisi alios qui talis est increpat.Tur-
pes turpis infamat ; et evasisse se conscium credit,

rem, adulterum Martem, Jovem illum suum, non B quasi conscientia (73) satis non sit. lidem in publico

magis regno quam vitiis principem, in terrenos
amores cum ipsis suis fulminibus ardentem, nunc
in plumas oloris albescere "^*, nunc aureo imbre
defluere, nunc in puerorum pubescentium raptus

accusatores, in occulto rei, in semetipsos censores
pariter et nocentes : damnant foris quod intus ope-
rantur ; admittunt libenter quod cum admiserint ^'
criminantur : audacia prorsus cnm vitiis faciens '*

Variae lectiones.

'♦ Ineitamenta Vtct, '» Legemque nascendi Voss. ^^ Et laudem consequitor Vict. ^^ Eo perilior Bod. 3-
'^ Libenter admittitur Voss, 4. '' Florescere Spir. Rem. *^ Cum deos Voss. 4. " * Miseris religiosa Bod. 3.
**Mens Lam. NC. i. Ebor. '' Gementes Spir. Rem. Era*, *♦ IUis ipsis Pam. >^ Et alios cum admiserint
Mor. M Pro conviclis faciens Eras. Favens Lam. Ben. Ebor. Conviciis faciens Spir, Rem,

Steph. Baluzii notae.

auctor p. 341, « pudet referre qu89 dicuntur, pu-
det etiam accusare qu8e fiunt, argumentorum stro-
phas, adulterorum fallacias, mulierum impudicitias,
scurriles jocos, parasitos sordidos, ipsos quoque
patresfamilias togatos modo stupidos, modo obsce-

imaginibus fornicationum omnis plebs animo fomi-
catur, el qui forte ad spectaculum puri venerant, a
theatro aduUeri revertuntur. »

(69) Evirantur mares. Codex Leliensis : « Hebe-
tatur maris honor in hominibus, et vigor, » etc.

nos, in omnibus stolidos, in omnibus inverecundos. \j (70) Virum in feminam fregerit. Infra, epist.

Et cum nuUi hominum aut generi aut professioni
ab improborum istorum sermone parcatur, ab
omnibus tamen ad spectaculum convenitur. Com-
mune dedecus delectat, videre vel recognoscere otia
vel discere. Concurritur illic ad pudorem publicum
lupanaris, ad obscenitatis magisterium, ne quid
secreto minus agatur quam quod in publico discitur ;
et inter ipsas leges docetur quidquid legibus inter-
dicitur. Quid inter hsec Christianus fidelis facit,
cul vitia non licet nec cogitare, quid oblectatur si-
mulacris libidinis, ut in ipsis deposita verecuodia
audacior fiat ad crimina ? Discit et facere dum con-
suescit videre. »

cimi; apud Plinium, lib. v, epist. 16, matronalis
gravitas; in libro secundo TertuUiani de CuUu fe-
minarum, matronalia decoramenta, et feriss matro-
nales in libro de Idololatria. Lampridius, in Helio-

« Docens quo modo masculus frangatur in femi-
nam. » Salvianus lib. vii, cap. 19 : « Cum enim
muliebrem habitum viri sumerent, et magis quam
mulieres gradum frangerent. » Arnobius lib. n :
« Vigorem virilitatis exponere et in habitum femi-
narum deliciasque mollire. » Hieronymus in Epi-
stola ad Heliodorum : «c Histrio fractus in feminam.
TertuUianus, in Ubro de Speclaculis : « QusB privata
et propria sunt scensB, de gestu et flexu corporis
moUitiss Venerid et Liberi immolent. » Lactantius,
lib. VI, cap. 20 : « Histrionum quoque impudici
motus quid aUud nisi libidines docent et instigant,
quorum enervata corpora et in muUebrem incessum
habitumque molUta impudicas feminas inhonestis
gesUbus mentiuntur ? » Sanctus Ambrosius, in
Epistola ad Sabinum episcopum : « Quid utique lam
deforme visibiU spectaculo quam hisLrionicos sinuare
gestus et femineo usu moUire membra ? » Pruden-
gabalo : « Facta sunt S. C. ridicula de legibus D lius, in f/amar^/^«iia : « Turpe semivirorum mem-

matronalibus. » Elegans ost et dignus referri locus
Columellad de maritis ad villas suas proficisci cu-
pienUbus. Sic ergo ait lib. i, cap. 4 : « Jucundius
itaque viro si etiam matrona comitetur, cujus ut
&ezu8, ita animus est delicatior. Quamobrem
amoenitate aliqua demerenda erit, quo paUentius
moretur cum viro. » In libello Precum Marcellini et
Faustini scriptum est Damasum papam in tantutn a
matronis dilectum fuisse ut earum auriscalpius dice-
retur. Sed hffic scribebantur ab adversariis ejus.
Apud Ovidium, Ub. ii Metamorph., et lib. xvi Fas-
torum, tum etiam apud SiUum Italicum, Juno voca-
tur Matrona tonantis. Vide Lambinimi ad Horatium,
Ub. III, od. 3.

(68) Revertitur impudica. Infra in libro de Habitu
Virginum, pag. 179 : « Quantum a proposito suo
virgo deficit quando pudica qu» venerat impudica
discedit ! » Salvianus lib vi, cap. 3 : « Ilaque in UUs

bra theatrali spectat vertigiue ferri. » Et infra :
« CernBS moUescere cultu heroas vetulos. » Colu-
mella, in Prmfalione librorum de Agricultura ait
eetatem suam miratam fuisse gestus effeminatorum,
quod a natura sexum viris denegatum muliebri
motu mentirentur, deciperentque oculos spectan-
tium. VideQuintilianum, lib. ii, cap. 1.

(71) Eo peritior quo turpior, Phfiedra Hippolyto
apud Ovidium :

Pejor adQllerio tnrpis adalter abest.

(72) Religiosa dilecta. Lactantius, lib. i, cap. 20 :
« Quid mirum si ab hac gente universa flagitia ma-
narunt apud quam ipsa vitia religiosa sunt ? »

(73) Quasi conscientia. Xres Ubri veteres prflBfe-
runt : « Quasi conscientiam suam non posse effugere
satis non sit. »

117

EPISTOLA I.

2<d

■t impudentia coQgniens impudicis. Nolo mireris 4 pace rupU,foruiii liiibusmugilinsaDuniyhasiaillic

(]ue loquDDiur hujusroodi ; ore iilo (74) quidquid
jam Toce deliuquiiur miuus esi.

213 ^«Sed tibi, post insidiosas vias, postdiver-
ids orbe loto multiplices pugnas, posi speciacnla vel
rruenta vel turpia, post libidinum prubra vel lupa-
naribus prostituia vel domesticis parietibus obsepta,
quonim quo secrelior culpa, major audacia est,
foram fortasse videaiur immune, qnod ab injuriis
lacessentibos liberum, nuUis malorum coniactibus
pollaatur. Illuc aciem iuam flecte. Pura illic qu®
detesteris invenies, magis oculosiuos inde diveries.
Incisse suni licei leges duodecim tabulis, et publice
aere praeiixo '^ jura prffiscripta *" sint, inter leges
ipsas (75) delinquitur, inter jura peccaiur. Inno- j^ siiiutfie vocis venalis audacia, cum inierim nocenies
centia nec illic ubi defenditur reservatnr. Sffivit nec cum innocentibus pereuni*^. Nullus delegibus
invicem discordantium rabies, ei inier togas (76) meius(79) est; de qusBsiiore (80), de judice pavor

Yarise lectiones.

^ Publico sere presfixo Pem. Lam, Eb. NC. 1. Vost. 3. Publica Voss. 2. Publica Vou, 4. Prafixa Spir. Rem.
" Proscripta Jlian. ^ Paironua scilicet Voss. 4. ^ Judex senientiam Voss. 4. '^ Inimicus insimulat,
calumniatur, impugnat iestes, infamai verum, ubique grassatur Vict. ** Criminia Rig, Pem. Bod. 3. Voss. 3.
Un. Spir, R$m. Man, Mor. *' Cum nocentlbus innocenies pereunt Lam. Bw. Ar. NC. 1.

Steph. Baluzii notae.

et gladius et carnifex prcesio esi, ungula effodiens,
equuleus extendens, ignis exurens, ad hominis cor*
pus 214 unum supplicia plura quam membra (77).
Quis inier hsec vero subveniai ? Paronus ^* ? preeva-
ricatur et decipii. Judex ? sed senieniiam '^ vendit.
Qui sedet crimina vindicaturus admiiiii, ei ui reus
innoccLS pereat, lit nocens jodex. Fiagrant ubique
delicta, et passim muUiformi genere peccandi per
improbas mentes nocens virus operaiur. Hic
iestamentum subjicil (78), ille falsum capitali
fraude conscribii; bic arceniur beereditaiibus
liberi, illic bonis donaniur alieni ; inimicus insi-
mulat, calumniator impugnai, tesiis infamai. Uiro-
bique grassatur '* in mendacium criminum *' pro*

(74) B^jumodi. Ors illo. Antea legebaiur : Hu-
jusmodi ore illo. Qusdam veiera exemplaria me do-
cuerant hunc locum iia esse coustituendum ei in-
terpangendum. Et ita ante me monuerat Gronovius,
lib. iji, Dissertat. cap. 12. Praeterea hsB duas pos-
treme voces perperam conjunguntur cum antece-
dentibns in Yulgatis editionibus, cum quee supra
dicuntur nullam cum his vocibus connexionem (]|
habeant. Nihil enim illic scriptum est de ore. Eras-
mas, Manulius, et Pamelius ediderunt ore illo pot-
hito. Sed hanc postremam vocem neque veteres
libri, si unum excipias, agnoscunt, neque veteres
edilionea.

(75, Inter leges ipsas. Hieronymus, lib. i, pag. 4,
adtersus Jovinianum : « Quotidie mGBchorum san-
guis effundeiur, adulteria damnantur^ et inter leges
ipsas et secures ac tribunalia flagrans libido domi-
nator. » Symmachus, lib. ir, epist. 52 : « Nos legum
inane nomen vocamus. » Valerius Maximus, lib. ix,
cap. 1 : « Legum victrix audacia » Seneca Hcrcnle
furme ait arma vincere leges. Bt apud Ciceronem
in Oratione pro Milone : « Silent leges inter arma. »
Oridias lib. v Trisiium :

Non metuant lcges, sed ceditviribus flBquum,
Victaque pugoaci jora sab cnse jacent.

In Tito Livio vero, lib. x : « Jam regi leges, non f)
regere. » Seneca, lib. ix de Beneficiis , cap. 38 :
«Legum prsBsidio qui plurimum in illas peccave-
nint protegujitur. » Tacitus, lib. i Annalium : « Inva-
lido legum auxilio, » et infra : « Victa est sine dubio
lex. 9 Citai porro hunc Cjprianl locum Agobardus,
sed valde decurtatum, ui assolet.

(76} Inter togas. Infra in iibro adversus Demetria*
AtMR, pag. 219 : «( Uostem quereris exurgere, quasi
et si hostis desit, esse pax inter ipsas togas possit. »
Seneca lib. ii de Ira^ cap. 7 : « Inter istos quoa
togalos vides nulla pax est. » Tertullianus, in libro
^ Palllo : « Plus iogse Iffisere rempublicam quam
loricGB. » Plorualib. iv, cap. i2 : « Togas et sroviora
armis jura videruut. » Illud quoque admoneri non
iDcuogruum est, in codice Tornacensi bibliolhecfP
fegie scriptum esse. « Inter reges pace rupta, » et
tapra Uneam, vet iogas. Sed illam leciionem con-
itat esae falsisiiiutuu, itemque eam quw ^x&Uii ia

libro Fuxensi : « Inter treugas pace mpta, nondum
invento vocabulo treugarum.

(77) Quam membra. Ali» editiones habent : Quam
membra sunt. Sic etiam legiiur in quinque libris
veteribus. At cum vox illa ultima non eutet in
reliquis exemplaribus antiquis quibus usus sum nec
in pluribus AngUcanis, et dictio slt elegantior abs-
que voce illa quam puto esse ex glossemate, eam
sustuli. Infra, epist. 8, pag. i6 : « Quamvis tor-
querentur in servis Dei jam non membra sed vul-
nera. »

(78} Testamentum tubjicit. Quidam codices habent
subdicit, alii substituit, id est, supponit. Valerius
Maximus, lib. ix, cap. 4 : « Cum falsum testamen-
tum quidam in Qrsecia subjecissent. » A. Qellius
lib. V, cap. 9 : « Sortem nominis falsam subjici. »
Julius Paulus, lib. iv : Sentent. tit. 7 : « Non tantum
is qui testamentum subjicit. » Cicero, in Paradoxis :
« Testamenta subjecta. » Arnoblus, lib. ii, c. 43 :
« Idcirco animas misit ut viarum alise infestarent
meatus, alifB circumscriberent nescios, testamenta
supponerent falsa. » Lactantius, lib. v, cap. 9 :
« Non enim de nostro sed de iilorum numero semper
exsistuntqui hffireditaies captant, iestamenta sup-
ponunt. » Testamentorum insidias, dixit Plinius»
lib. xxix, cap. 1.

(79) NuUus de legibus metus. Cassiodorus, in Prsefa-
tione Variarum : « Deinde mores pravos corrigis
auctoritate rectoris, audaciam frangis, timorem legi-
bus reddis. » T. Livius, Ilb. u dixit : « Jus vi obru-
tum. » Horatius, lib. i, sat. 3 :

Jura invenla meta injuali fateare necesse est.

(80) De qumsitore. Qui quaestionum judicla exercet,
qui capitalibus judiciis praest, ut loquitur Pompo-
nius, lib. ii, D. de Origine juris. Ammianus Marcel-
linus, lib. xxix, ait qusBsiioris iniquitatem omnibus
esse criminibus graviorem. Prudentius in Carmine
de Hippolyto :

lode furcns qneesitor ait : Jam, torior, ab uno
Desiiie. Si vana ettt qua::<tio, morte agitur.

Aliud est officium qunsitoris apud Julianum ante-
cessorjui.

S. CYPRIANI OPEilUM PARS I. — EPISTOLiE.

220

nullus. Qnod potest redimi (%\) non timetur. Esse^
jam inter nocentes innoxium crimen est '^. Halos
quisquis (82) non imitatur ^'^ oflfendit. 21 5 ^^^'
sensere jnra peccatis, et coepit licitum esse (83) quod
publicum est. Qois illic rerum pudor, qusB esse
possit integritas, ubi qui damnent improbos desunt,
Boii ibi ^^ qui damnentur occurrunt ?

XI. Sed, ne nos videamur ^^ eligere fortasse
pejora, et studio destruendi per ea oculos tuos
docere quorum tristis atque aversandus aspectus
ora et vultus conscientiee melioris offendat, jam
tibi illa que ignorantia ss^cularis bona opinatur
ostendam. lllic etiam fugienda conspicies. Quos
honores putas essei quos fasces, quam afOuentiam

in divitiis, qoam potentiam in castris *^, in
magistratu purpureQ speciem , in principatu ••
licentiee potestatem, malorum blandientium virus
occultum est et * arridentis nequitiffi facies quidem
Iffita, sed calamitalis abstrusse * illecebrosa fallacia ;
instar quoddam ^ 216 veneni, ubi, in letbales
succos dulcedine aspersa calliditate fallendi sapore
medicato, poculum videtur esse quod sumitur; ubi
epota res est (84), pernicics hausta grassatur.
Quippe illum vides qui, amictu clariore conspicuus,
fulgere sibi videtur in purpura. Quibus hoc ^ sor-
dibus emit ut fulgeat, quos arrogantium fastus
prins^ perLulit , quas superbas fores matuttnns
salutator (85) obsedit, quod tumentium ^ co ntu '

Yariae lectiones.

^ Criminis est Oxon. ^^ Malus quisquis dnm non imitatur Ebor. Lam. ^ Soli ubi Lam. Ebor. An. Thu.
Eras. Morel. Voss. 4. ^^ Sed videamus Lam. Ebor. NC. 1. Nos videamus Bod. 3. Manut. Morel. ^^ Rigalt.
omnia per interrog. repetitas sextulit. ■• Magistralus — Principatibus NC. i. Eb. Lam. • BXomit. Oxon.
* Calamitatis abstrussB Pem. Voss. 2. sed 'omiss. ' Cujusdam Vosa. % * Quibus hic Voss. 4. ' Prius omittit
Voss. • Qu8B tumentum Bod. Spir. Ren. Foss.

Steph. Baluzii notae.

(81) Quos potesi redimi. In lege Salica, tit. 55,
manus que prsecidi debuerat secundum legem redi-
mitur pretio. Bt lib. m Capitularium , cap. 10,
poBna constituitur adversus perjurum ut perdat
mannm vel redimat. Vide Notas ad Reginonem,
pag. 583. Et tamen erant quasdam peccata quse non
redimebantur, veluti si qnis perjurium fecisset lib. v
CQpitularium, cap. 196 : « Si quis post pacem faclam
cum inimico auo eum occiderit », lib. vi, cap. 272.
lUi enim manum perdere debentj neque eia licet
eam redimere.

(84) Malos quisquii. Tacitua, lib. iv Annatium :
« Etiam gloria ac virtus infensos habet, ut nimis ex
propinquo dlversa argnens. » Castigare enim videtur
(ut aiunt Lactantius, lib. v, cap. ; et Hieronymus,
in Spistokk ad Virginem exsulem) quisquis ab ejus
convarsatione dissentit. Sulp. Severus, lib. ii Sacrm
HistorisB : « Quippe semper inimica virtutibus vitia
sunt, et optimi quique ab improbis quasi expro-
brantes aspiciuntur. » Bst enim, ut lib. ii, cap. li ; et
lib. III, cap. 7, ait Quintilianus, quesdam virtutum
vitiorumque vicinia. Bt Seneca, epist. 45, ait vitia
sub virtutnm nomine obrepere et illis immixta tra-
here secum illas. Yereque dixit T. Livius mala
bonis adhflsrere et in animis hominum potentiora
esse. Vide A. Gellium, lib. vi, cap. 1.

(83) Coepit licitum esse. Tertullianus, in libro de
Corona : « Sed quod non prohibetur uitro permis-
aum est. Immo prohibelur quod non ultro permis-
sum est. » Sanctus Ambrosius in Epistola ad Pater^
num : « Prsstendis enim in litteris tuis quia permis-
sum hoc divino jure connubium hujusmodi pigno-
ribus existimatur eo quod non prohibitum. Bgo
autem et prohibitum assero. » Bt paulo post : « Quod
si ideo permissum putas quia specialiter non est
prohibitum, nec illud prohibitum sermone legis
reperias ne pater filiam suam accipiat uxorem...
Numquld ideo licet quod non esl prahibitum ? »
Bx indulgentla enim est quodcumque permittitur,
ut ait TertuUianus in libro de Exhortatione castitatis.
In ComoBdia Queroli scriptum est falsum dicere non
esse crimen, quia commune est, et adulterium quo-
que crimen non esse, et ideo licitum esse quia nec
permitti nec prohiberi potest. Vetus auctor Alterca-
tionis Synagogas et Ecclesiso : « Pro magno crimine
objiciuntur Jacob quatuor uxores. Sed quoniam mos
erat, cHmen aon erat. Nunc autem crimen est, quia

mos non est. »

r84) Epota res est. MuUum variant in hoc loco
libri veteres et veteres editiones. In quibusdam
enim legitur epota est/t in aliis epotata, epotaris,
epotatum eM, immo etiam epotandum. Cum autem
lectio quam nos prsBferimus reperiatur in multo
pluribus antiquis codicibus quam ali», confirmeat
etiam illam codex Segnierianus et editiones qu8B
Pamelianam anlecesserunt, existimavimus illam
esse revocandam. CsBterum quia Pamelius, ut edi-
tioni SU8B adderet auctoritatem alicujus vetuatioris,
adnotavit Gravium ita restituisse hunc locum :
monendus est lector istud non esse verum. Nam in
editione qusB dicitur Qravii aperte scriptum est,
epota res asf, et in margine, epotaoimus. Gronovius,
lib. III Observat. cap. 24, monet se in Fuxensi
codice vidisse scriptum, epota res est. Quod verum
est.

(85} Matutinus salutator. Virgilius, lib. n, pag. 5
Georgicorum :

Si non ingentem foribus domus alta saperbis
Mane salulantum totis vomit «Bdibus undam.

Martialis lib. x, Bpigr. 10 :

Mane salutator limina milie teras.

Ideo Uoratius, Epodon xi, scripsit : « Superba
civium potentium limina. » Claudianus, lib. i, m
Rufinum : « Turba salutantum latas ibi perstrepit
OBdes. » Bo autem processerat ambitio salutalionum
matutinarum ut qui cupiebant esse primi salutantes
noctem vigilem ducerent ante januas eminentium
potestatum, ut docet Symmachus, lib. iv, epist. 41 .
Adnotat Suetonius Caligulam natura timidum ac
difAdentem salutatoribus scrutatores semper oppo-
suisse acerbissimos, sed eam consuetudinem omis-
sam esse a Vespasiano. ABiius Lampridius, in Vita
AleaDandri Severi scribit illum admisisse salutatores
quasi unum de senatoribus, patente velo, admisslo-
nalibus remotis, cum antea salutare principem non
D liceret, quod eos videre non poterat : « Salutatos
autem, inquit idem auctor, consessum obtulit
omnibus senatoribus ; atque ideo nisi honestos et
bonsB famfB homines ad salutationem non admisit,
jussitque ut nemo ingrediatur nisi qui se innocentem
noverit. Per prssconem edixit ut nemo salutarel
principem qui se farem esse nosset... » Contra
Maximinus junior, ut tradit Julius CapitoUnus ;

EPiSTOLA I

weliosa resiigia ^ stipalas in clientium caneos ?
aote praecessit, ut ipsum etiam salutalum ' coraes
postniodum pompa preecederet, obnoxia non homini,
sed potestati I neqoe enim coli moribus meruit
ilJe, sed fascibus. florum denique yideas exitus
lurpes , cum auceps temporum (86) palpator
abscessit, cum privati latus nudum desertor asse-
clafopdaYit (87). Tunc laceratee domus plagee 217
conscientiam feriuntf tunc rei famiiiaris exhaustee
10 damna noscuntur, quibus redemptus favor vulgi,
et caducis atque inanibus Yotis popularis aura
qaaesita est. Stulta prorsus et vana jactura *S frus-
trantis spectaculi Toluptate id parare voluisse
qaodnecpopulasacciperet et perderet magistratus?

A XII. Sed et quos ■* divites opinaris continuanteB
saltibus saltus et, de confinio paupehbus exclusis»
infinita ac sine terminis rora latius porrigentes,
qoibus argenti et auri maximum pondus et pecu-
nianim ingentium vel exstructi aggeres vel defossse
strues, 218 ^^^ etiam inter divitias suas trepidos
cogitationis incertce sollicitudo discruciat, ne preedo
vastet, ne percussor infestet, ue inimica cvgusqae
locupletioris invidia calumniosis litibus inquietet.
Non cibus secnro ^' somnosve contingit. Suspirat
ille in convivio, bibat licet gemma (88) ; et cum
epulis marcidum corpus torus mollior alto sina
condiderit •*, vigilat in pluma (89); nec intelligit
miser speciosa sibi esse supplicia, auro se alligatum

Yariae lectiones,

' Contumelioais ▼estigiis Ar. Ben, Lam, Bbor, • Stipatua cUentium Sper. Eras. Cuueis, Oxon, ^ Salu-
tantium Lambr. Eras « Exhausta Spir. Aem. Erat, << Jactatio Pem, Vosa. 2. " Quod Pem. Mor.
'* Securua £am. Sb^, Spir, Rem. Era$. Securoa Vqss %, Mor. Securum Vo$s. 4. *^ Condat lam. Ebor, lin.
Ben. Gondidit.

Steph. Baluzii nots.

« In salutationibua superbisaimaa erat, et manum n
porrigebat, et genoa slbi osculari patiebatur, non- *^
nanquam etiam pedes. » Simile quid apud Lucia-
nam in Neeromaniia, ubi irridet eos qui, cum in
potestate constitoti essent, felicea et beatoa saln-
tantes se facturos putarent, si pectos dextramve
porrigentea darent osculandam. Do honore et jure
salntationum malte exatant conatitutionea in Codice
Theodosiano. Plura de hoc argumento dici pos-
sent; sed iata aufHciunt. Vide nihilominus Senecam
epist. 91; et A. Qelllum, lib. iv, et lib. xx, cap. 1;
etsanctum Augustlnum, lib. vi Confen.y cap. i.

(86) Aucepa Itmportim. Qui tempus aucupalurj ut
Bit Cicero, ia Oratione pro Roseio Amerino, Id vero
facere palpatores, id est adulatorea, constat. In ali-
qnot antiquis codicibus et editionibus legilur
afic»p«.

(87) A$$ecla fcBdavit. Id eat, nudum latus reliquit,
nli recte explicatum eat in Editione Anglicana.
Quod evenisae Agrippinss matri Neronis notat Taci-
tas lib. XIII Annalium^ ubi ait deaertam illam fuisse G
a tnrba aalatantium postquam et excubias militarea

et Germanos custodes Nero removit. Hieronymus,
in Epistola ad Furiam, de Viduitate servanda : « Nec
procurator calamiatratus, nec formoaus coUacta-
neus, nec candidus et rubicundus asaecla adheereat
lateri tuo. » Arcadius et Honorius AA. in Conslitu-
tions lata adversus Butropium eunuchum in 1. xvii
Cod, Theodos, de Pcsnis : « Divinum prsemium con-
snlalus lutulentum prodigium contagione foedavit. »
Uinc iUttd vulgatum : « Omnia cesserunt eunucho
consule monstra. »

(88) Bibat gemma, Virgilius, lib. n Georgicou, « Ut
gemma bibat. » Et lib. i jEneidos :

Hic regina gravem gemniis aoroqae poposcit
Impleriqae mero pateram.

Seneca, cap. 3 de Providentia : « Quanto magis
bttic invidendum eat quam illis quibus gemma mi- ri
nistratur. » Julius Capitolinua, in jEiio Vero . « Data
ettam aurea atque argeniea pocula et gemmata. »
Item in Qalieno : « Qemmata vasa fecit. » Mar-
lialis, lib. xu, Bplgr. it : « Te potare decct gemraa,»
ifi est in vase gemmato, in vase gemmis ornato.
JnTenalis, Sat. x : « Cum pocula sumes gemmata. »
Mem, in Satira v, ait parasito, si ei propinetur in
conTivio vas aureum, custodem dari qui numeret
gemmas. Pr)po;liuj, lib. lu, Elog m : v< Nec bibit

a gemma divite nostra suis. » Silins Italicus, Itb. xn :
« Poculaque Eoa luxum irritantia gemma. > Statius,
lib. I Thebaidos : « Nec cura mero committere gem-
mas. » ^lius Spurtianus scribit Zenobiam uaam
esse vasis aureis gemmatis ad convivla. Latinus
Pacatus Drepanius, in Panegyrico Theodoeii : « Nisi
SBStivam in gemmis capacibus glaciem flamma
fregissent. » Sidonius, lib. ii, epist. 43 : « Fumarent
falerno gemmro capaces. » Idem, in Carmine ii :
« Qemmatam pateram rex ipse retenta. » Lucianus
in Cataplo memorat pocula gemmis distincla, et
Apuleius, lib. ii Metamorphoseon, gemmns formataa
in pocula vinl. Hieronymus, in Vita Pauli eremitss :
« Vos gemma bibitis, ille concavis naturs manibua
satisfecit. » Idem, in Epistola ad Paulum, alphabeto
Hebraico : < Habeant sibi cseteri, si velint, snas
opes, gemma bibant. » Seneca, epist. 119 : « Utmm
slt aureum poculum, an crystnllinum, an murrhi-
num, an Tiburtinus calix, an manus concava, nihil
refert. » CsBlerum hic admonendum est Rigaltium
edidisse bibat gemmas^ et ideo Lombertum, qui
illius editione utebatur, male verlisse : ils boivent
des perles et de Vambre gris. Addidit tamen Lom-
bertus hanc postremam vocem, cum nihil simile
exstet apud Cyprianum. Sunt qui pulant hoc genus
liquoris fuisse incognitum antiquis. Alii lamen
aiunt esse succinum, de quo vlde Diodorum Sicu-
lum, lib. V.

(89) Vigilat in pluma. Seneca, in libro de Prori-
dentia, cap. 3 : « Tam vigilabit in pluma qnam ille
in cruce. » Martialis, lib. ix, Epigr. xciv : Pervigil
in pluma Caius ecce jacet. Hieronymus, in Epistola
nd Marceltam, de iEgrotatione Blesillse : « IUo tem-
pore plumarum quoque dura mollities videbatur,
et in exstructis thoris jacere vix poterat. » Seneca,
Hercule CEtwo : « Aurea nunquam tecta quietem^
vigilesque trahit purpura noctes. » Prudentius, in
Hamartigenia : « At nos delicias plumarum et linea
texta sternimus. » Rigaltios scripsit : « Vigilat ta-
men in pluma, » contra omnium veterum librorum
et editionum fidem. Puto autem illum addidiase
vocem tamen ex exemplari editionis Pamelianss quo
Nicolaus Faber utebatur, in cuJub margine vir doo-
tissimus eam posuerat sua manu, nulla mentione
loci ubi invenerat. Certe non exstat in veteri libro
monasterii Fossalensis cum quo ille contulit plu-
rima loca sancti Cypriani. Eam tamen vocem reli-
nuit editio Anglicana. Reinhartus ezplosit. Certe non
est iVv^UJsana.

S. CYPRIANI OPERUM PARS I. — EPISTOLiE.

teneri, et possideri magis (90) quam possidere di- k hoc tantum ne possidere alteri liceat. El» o noml-

Yitias '* atque opes (9i). Atque, o deteslabilis cse-
citas mentium et copiditatis insanse 21 9 profonda
caligo I cum exonerare se possit et levare ponde-
ribns, pergit magis fortunis augentibus incubare,
pergit poenalibus cumulis pertinaciter adhserere.
NuUain chentes inde largitio est, cum indigenti-
bus nulla partitio '*; et pecuniam suam dicunt
quam, Yelut alienam domi clausam, sollicilo labore
custodiunt, ex qua non amicis, non liberis quic-
qnam, non sibi denique impertiunt. Possident ad

num quauta diversitas I bona appellant ex qoibus
nuilus illis nisi ad res malas usus est.

Xill. An tu vel illos putas tutos, ilios saltem in-
ter honorum infulas et opes largas stabili firmitate
securos, quos regalis aulae splendore fulgentes ar-
morum excubantium tutela circumstat? Major illis
qiiam cseteris metus est. Tam ille temere (92) co-
gitur quam timetur. Exigit p(Bnas pariter de poten-
tiore sublimitas, sit licet satellitum manu septos *\
et clausum 220 ^^ protectum iatus (93) numeroso

Yariae lectiones.

*< Divitias. O detestabilis Ebor, Lin. Atque adeo detest. Lam. Instabilis Mor, NC. 1. Ebor. ttntu proeedente
Opes. O detest. Oxon. Divitias atque o detest. Gold. << Participatio, portio Lam, Eb. Ben. M. A. *' Seplum
Bod. 3.

Steph. Baluzii not».

(90) Possideri magis. Infra, in libro de lapsis, |>
pag. 185 : « Possidere se credunt qUi potius possi-
dentur. » Hieronymus in Epistola ad Paulinum de
InstituUone Monacbi : « Cn^tea ille Tbebanus, bomo
quondam ditissimus, cum ad phllosopbandum Athe-
nas pergeret, magnum auri pondus adjecit : non
putavit se simul posse et virtutes et divitias possi-
dere. » Item in libro secundo advereus Jovinianum
et in Bpistola consolatoria ad Julianum : « Crates
ille Thebanus, projecto in mare non parvo auri
pondere : Abite, inquit, pessum, malae cupiditates.
Kgo vos mgam, ne ipse mergar a vobis. » Projiciens
autem opes auas in mare, ut docet Oregorius
Nazianzenus, Oralione in laudem BasHii^ dixit :

«c Crates Cratetem Thebanum libertate donat. » Sed
illum proplerea culpatum esse ab Apollonio TjansBO
refert Philostratus, in Vita ejus lib. ii, cap. 10.
Seneca, cap. 22 de Vita beaia : « Divitiea mese sunt,
tu divitiarum es. » Item, epist. 115 : « Majore tor-
menlo pecunia possidetur quam quseritur. » Item, p
epist. 119 : « Nam quod ad illos pertinet quos falso^
divitiarum nomen invasit occupata paupertas, sic
dlvitias habent quomodo habere dicimur febrem,
cum illa nos habeat. B contrario dicere debemus :
Febris ilium tenet. Eodem modo dicendum est :
Divitise illum tenent. » Valerius Maximus, lib. ix,
cap, 4 : « Procul dubio is non possidet divitias.
sed a divitiia possessus est. » Simile quid apud
Philostratum, in Vita ApollonH Tyansri, lib. v,
cap. 8.

(91) Atque opes. Has duas voces, quas non inveni
in antiquis editionibus neque in ullo eorum vete-
rum exempliirium quibus utor, quse a Pamelio
adject» sunt, et Gronovius, lib. iii Observal. cap. i2,
monuit esse delendas, ego quoque putaveram omitti
debere, cum prsBsertim viderem Ciceronem^ in libro
deAmicitia, ponere discrimem inter divitias et opes.
Alt enim : « Divities, ut utare ; opes ut colare. »
Verum nihil mutare volui, quia video receptam esse
hanc lectionem. Potest enim adjuvari ex discrimine D
quod Cicero ponit inter divitias atque opea. Lom-
bertus ita vertit hunc locum ac si voces illes non
essent Cypriani, quia divitisB el opes eodem vocabulo
exprimuntur apud Gralloa.

(92) Tam ille timere. Cicero. in libro primo ds
Officiis : « Etenim qui se metui volunt a quibua
metuuntur, eoadem metuant ipsi necesse est. »
Idem, in libro de Amicitia : « Quis enim aut eum
diligit quem metuit, aut eum a quo se metui pu-
tat ? « Seneca, lib. i de CUmentia, cap. 9 : « Tan-
tum enim necesae eat timeat quantum timeri vo-
luit. » Idem, epist. 105 : « Adjice nunc quod qui
timetur timet. » Idem, lib. iv de Beneficiis, cap. 19 :
« Nec quisquam amat quos timet. » Non potest
enim (ut idem ait in epistola 47} amor cum timore
misceri. Seneca CEdipo : « Qui sceptra duo sevus

imperio regit, timet timentes. » Idem Agamem-
none : « Metui cupiunt, metuique timent » Ble-
gans est in Octavia ejusdem auctoris Diaiogus
inter Neronem et Senecam. Nero ait : « Fernim
tuetur principem. » Seneca respondet : « Melius
fldes. » Reponit Nero : « Decet timeri Cesarem. »
Seneca vero : « At plus diligi. » Recte profecto.
Adnotat enim Velleiua Paterculus Csesarem, quem
Dio Cassius, lib. xxxviii et xui, scribit natura pla-
cidum et mansuetissimum et nequaquam iracun-
dum fuisse, itemque Augustum, ita a patre, ut
idem Dio, lib. xlvii testatur, edoctum, adnotal, in-
quam, Velleius Csesarem, cum ei Pansa et Hirlius
consulerent ut prlncipatum armis qusBsitum armis
teneret, respondisse, amari se quam tiroeri malle,
diversum nimirum a Maximino, cui, ut ait Julius
Capitolinus, persuasum erat, nisi crudelitate im-
perium non teneri. Nam amari, coli, diligi majus
imperio esse scripsit Sjmmachus, lib. x, epist 54,
aive in Relatione ad imperatores. Laudat Sidonius,
lib. II, eptst. 3, regem Gothorum Theodoricum, et
ponit inter prsecipuas ejus laudes : « Dicam quod
sentio. Timet timeri. » Bt tamen aliquando timor
signum eat amoris, et Martialis dicit, lib. x, Bpigr. ux :
« Res eat imperioaa timor. » Vulcatius Qallicanus
ait de Avidio Cassio : « Meruit timeri quia non
metuit. » Id ipsum dixerat Lucanus, lib. v : « Me~
ruitque timeri non metuens. » Ammianus Marcel-
linus, lib. xv, adnotat Julianum imperatorem dllec-
tum arctissime dum timeretur, et lib. xxvu, Pr»-
textatum prsefectum Urbi, cum timeretur, amorem
non perdidisse civium ; quia maximo amori, ut
ait Mamertinus, maximua timor junctus est. Contra
Flavius Vopiscus, queritur de infelicitate prin-
cipis Aureliani, qui cum esset optimus, timebatur
quidem, sed non amabatur. Sunt enim aliquando
subjecti protervi et contumaces, quia, ut ait
Xenophon in libro v de Paedia Cyn, metus et lex
satis sunt ad amorem inhibendum. Sunt enim ali-
quando principes ita parum amantes subjectos ut
se ab illis amari non curent, uti de Alexandro
M. testatur Seneca, lib. i de Beneficiis, c. 15, aiens
illum summum bonum duxisse terrori ease cunctis
mortalibus. Sane justum est ut populi obediant
principibus eosque timeant; alioqui corruit respu-
blica. Sed tamen principea omni ope niti decet
ut se plus amari diligant quam timeri, uti fa-
ciebat Titus imperator, ob hoc vocatus DeliciSB
generis humani. Sic se tutos prsBstabunt adyersua
insidias et conspirationes, et se liberabunt a metu.
Nam verum est quod muUl prodidere, necesee esae
ut multoa timeat quem multi timent. Nemo enim
poteat terribilis esae aecurus, ut ait Seneca, epist.
105.

(93) Protectum latus. Hinc orta dignitas pn>~
tectomm inclinante imperio Romano, qui ita dicti

2S5

EWSTOLA 1.

226

stipatore tneatur. Qaam secnros non sinit esse^
subjectos, tam necesse est non sit et ipse securus.
Ante ipsos terret potestas sua quos facit ^* esse
terribiles. Arridet ut sseviat (94), blanditur ut fallat,
illicit at occidat, extollit ^* nt deprimat. Foenore
qaodain nocendi, quam fuerit ampliorsumma digni-
talis et hononim (95), tam major ezigitur usura
IKBoarum.

XIV. Una igitur placida et fida tranquillitas, una
solida et firma et perpetua (96) securitas, si quis,
ab bis inqnietantis s^culi turbinibus extractus,
salataris portus statione fundatus (97), ad coBlum
ocqIos toUat *^ a terris, et ad Domini monus admis-
sQs, ac Deo suo mente jam proximus, quicquid
apad cseteros in rebus hnmanis sublime ac magnum
Tidetar, infra suam jacere conscientiam glorietur. B
Nihil appetere jam , nihii desiderare de seculo
potest qui sieculo m^or est. Quam stabiiis, quam
ioGODCossa tutela 221 ^^f quam perennibus bo-
nis '* coeleste pnesidiom, implicantis mondilaqueis
solTi, in lucem immortalitatis fleternae de terrena
fsce purgari 1 Viderit '* quffi in nos prius infestan-
tis inimici pernicies insidiosa grassata sit. Plus
amare compellimur quod foturi sumus, dum et scire
eooceditur et damnare quod eramus. Nec ad hoc
pretiis aot ambitu aut manu opus est, ut hominis
sumona tcI dignitas vel potestas elaborata mole *'
pariatnr; sed gratuitum *^ de Deo munus (98) et
facile est *'. Ut sponte sol radiat, dies luminat (99),

fons rigat, imber irrorat, ita se Spirttos coelestis
infundit. Postquam auctorem suum, coelnm in-
tuens, anima cognovit, sole altior '^ et hac omni
terrena potestate sublimior, id esse incipit quod
esse se credit.

XV. Tu tantum, quem jam spiritalibus castris
coelestis militia signavit, tene incorruptam, tene so-
briam relig^osis virtutibus disciplinam. Sit tibi vel
oratio assidua vel lectio : nunc cum *^ Deo loquere,
nunc Deus tecum : ille te prseceptis suis instruat,
ilie disponat. Quem ille divitem fecerit ", nemo
pauperem faciet : penuria essenulia jam poteritcui
semel pectus ** coelestis sagina saturavit. Jara tibi
auro distincta laqueariaet pretiosi marmoriscrustis
222 vestita domicilia sordebunt, cum scieris te
excolendum '® magis, te potius oroandum, domum
tibi hanc esse potiorem quam Doroinus insedit
templi vice, in qua Spiritus sanctus coepit habitare.
Pingamus hanc domum pigmentis innocentie, lu-
minemus'Uuce jnstitiae : hec nunquam procombet
in lapsum senio vetustalis, nec, pigmento parietis
aut auro *' exolescente foedabitur. Gaduca sunt
qufficunque fucata sunt, nec fiduciam prceben.t pos-
sidentibus sLabiiem qusB possessionis ^' non habent
▼eritatem (i). Hiec manet *^ cultu jugiter vivido,
honore integro, splendore diuturno. Aboleri non
potest nec exstingui, potest tantum in meiius cor-
pore redeunte formari.

XVI. HcBc interim brevibus, Donate charissime :

Yariae lectiones.

*Qaam ftLCii Aod. 3. ^ Fallat, extollit Pem. Vois. 9. *» Oculoa tollit Vou. 2. *« Bonis affluena Gout.
Monl. n Videre Jlor. Videri Lam. " Manu Lin. ^ Bt gratnitum Voss. 2. Munus religioaa mente conci-
pitur Voss. *^ Facile esl. Sponte Lam. Eb. ** Solo altior Oxon. *' Nunc tu cum. Ar. Eb. Lam. Ben,
** Mandalorum suorum fecerit Pem. Voss. 2. Fab. *' Gum semel pectus Ar, Pem. ^' Bsse excolendum
Vos.i, Itft. 31 iiiuminemus Pam. Rig. ^* Pigmentum parietis auro Lam. Bbor. Lin. NC.i. '' Possessioni-
bus Pem Lab. Bod. ^ Firmitatem. Manet Voss. 3.

Steph. fialuzii notae.

snnt quod principis latus protegerent. Imperatores
Honorins et Theodosius, 1. ix Cod. IheodoB,^ de Do-
mesticis et Protectoribus : « Devotissimos pro-
tectores, qui armatam militiam subeuntes, non
solum defendendi corporis sui, verum etiam pro-
tegendi lateris nostri soUicitudinem patiuntur, unde
eliam Protectomm nomen sortiti sunt, inglorios esse
non patimur. »

(94) Arridei ut ssBoiat. Infra, in libro de Habitu
Virginum, pag. 130 : « Hic diabolus blanditur ut
fallat, arridet ut noceat, iiiicit ut occidat. » Ruri-
dns, lib. n, epiat. 12 : « Blanditur ut capiat, famu-
iatnr ot teneat, illicit ut occidat. »

(95) Honarum. Miror auctorem editionis quee di-
citar Gravii, Pamelium, Rigaltium, et Angios ma-
luiaae scribere bonorum. Btenim omnes editiones
antiquss et omnia vetera exemplaria quibus naus
snm habent honorum vel konoris. In uno tamen
Regio, qui fuit ollm monasterii sancti Martini Tor-
oacensis, mendose scriptum eat bonorum.

(96) Et perpetua. Ista desunt in duodecim vetus-
tis ezemplaribus optimia. Bzstant tamen in septem.
Si raUo habenda esset numeri ad numerum, ex-
pungenda esaent. Videntur autem esse ex glos-
lemale.

(97) Fundatus. Ita reposuimua secuti auctorita*
tem optimorum libronun et veterum editionum pro

p eo quod Rigaltius edidit fundetur. Bt tamen ea
quoque lectio reperitur in quibusdam codicibus
antiquis.

(98) Gratuitum de Deo munus. Bam sententiam,
inquit Morellius. cum quidam non intelligerent,
verba alia interseruerunt ; itaque imprimendum
curarunt : « Curarum de Deo munus religiosa
mente concipitur et facile est. » Notat edilionem
Erasmi.

(d9) Dies luminat. Hffic exstant in omnibua edi-
tionibus ante Rigaltianam et in pleriaque codicibua
manuscriptis, etiam in Seguieriano et in eo quo
Florus ulebatur, tum etiam in iis quos Angli vi-
derunt. Bl tamen illi quoque ea omiserunt in sua
editione. Illa etiam in sua versione omisit Lom-
bertus, non aliam ob causam quam quia non ex-
stabat in editione Rigaltii. Reinharlus posuit dies
illuminat.

(1) Veritatem. Ita codex Seguierianus et alii veteres
etiam ille quo Florus utebatur. l^ro quo Rigaltlus
D omnium primus posuit. /irmitatem, ex libro, ut opi-
nor, Nicolai Fabri cujus ^upra feci mentionem.
Miror aulem eam lectionem, quam ipse Rigaltius ait
arbitrari se esse falsissimam, ab eo tamen positam
fuisse in textu Cypriani. Rigalllanam editionem
secuti sunt Angli et Reinhartua.

S4t S, CYPHtANt Ol^ERUM

oam, etsi facilem de bonitate patientiam "'^, men-
tem solidam '^, tidem tutam salutaris auditus oble-
ctat, oihilque tam tuis auribus gratum est quam
quod in Deo *^ gratum est, moderari tamen dicen-
da '^ debemus simul juncti et ssepius collocuturi ^'.
Et, qnoniam feriata nunc qnies (2) ac tempus est
otiosum, quidquid inclinato ^^ jam sole in vespe-
ram dici superest, ducamus hanc diem IsBti, nec
sitvel hora convivii (3) gratiee coeiestis immunis.
Sonet psalmos ^^ 223 convivium sobrium ; et ut
tibi tenax memoria est, vox canora, aggredere hoc
munus ex more *'. Magis charissimos pasces, si
sit *^ nobis spiritalis auditio, prolectet aures reli-
giosa mulcedo (4).

i>ARS I. - Et^fStOLit:. 4S«

^ EPISTOLA 11 (5).

(Pamel.j ui; Rigal.,PaIuz., Paris., ii; Oxon. Lips., viii.1

CLERI nOHANI AD CLERUM CARTHAOINENSBM, DB
SECESSU DIVI CYPRIANI.

Argumentum. — Intellexerat clerus Romanus a Cre-
mcntio hypodiacono secessisse Cyprianum in per-
secutione : pro suo itaque zelo fidei, cterum Car^
thaginensem officii 224 ^* admonet ac instruit,
quid circa lapsos, interea dum abest illorum episco-
pus, fieri oporteat,

L Didicimus secessisse benedictum (6) papam (7)
Cyprianum, a Crementio (8) subdiacono, qui a vo-
bis ad nos venit, certa ez causa : quod utique

Yari^e iectiones.

>< Si facile — de bonitate patientie Vost. 3. ** Mentem in Deum aolidam Ar. Pem. Lin. '? In Domino
Lin. Deo Oxon. '^ In dicendo Fab,, in Deo Spir. Bem. Man. Morel. Desunt m Rig, et Pamel, >' Locuturi
Lin Voss. «. EOor. Impressi fere omncs. *» Inclinante Voss, ♦< Psalmus Voss^ ♦» Bx ore tuo magis More/.
Magis enim Pab. ♦> Pasces : sit Lam. Bbor, Bod, Lin. NC. i.

Steph. Baluzii notaB.

(2) Feriata nunc quies. Bgo puto errare eos qui
ez his verbis et ex iis qusB statim sequuntur colle-
gerunt Cyprianum frequentasse adbuc forum eo
tempore quo scripsit hanc epistolam. Nam cum
constet illam scriptom esse postquam Cyprianus
amplexus est fidem Chrisli, probabile non est illum
forum, adversus quod fortiter declamat, frequentcsse
cum illam scripsit. Adde quod Pontius in Yita ejus
ait illum presbyterium et sacerdotium staUm acce-
pisse. Denique nuspiam invonitur illum fuisse aena-
torem ac forum frequentasse.

(3) Hora convivii. Terlullianus in Apologetico :
« Si bonesta causa est convivii, reliquum ordinem
sstimare qui sit de religionis officio. Nihil vilitatis,
nihil immodestisB admittit. Non prius discumbatur
quam oratio ad Deum prsegustetur. ^que oratio
convivium dirimat. » Optatus, lib. vii : « Omnistrac-
tatus in Bcclesia a nomine Dei incipiatur et ejus-
dem Dei nomine terminetur. » Hieronymus in Epi-
stola de vitando suspecto Contubernio : « Persona-
bit interim aliquis lector ad mensam et inter Psal-
mos dulcimodulamine aure, »etc. Idem in Epistola ad
Marcellam qua eam invitat ut commigret Bethleem ;
« Ambrosius noster refert se nunquam cibum Ori-
gene prsssente sine lectione sumpsisse, nunquam
inissesomnum nisi unus e fratribus sacris litteris
personaret, hoc diebus egisse et noctibus, ut et lec-
tio orationem exciperet et oratio lectionem. » Am-
brosii istius, qui amicus erat Origenis, prseclaram
mentionem, ut Id quoque obiter dicam, f^cit Euse-
bius, lib. IV, cap. 18. Iterum Hieronymus, in Epistola
ad Eustochium de acceptis ab ea Munusculis ait :
« Ita tibi semper comedendum est ut cibum et oratio
Bubsequatur et lectio. » Item, in Ilbro adverstis Vigi-
lantium : « Inter phialas phiiosophatur, et ad pla-
centas liguriens Psalmorum modulatione muicetur. »
Yide qusB de hoc argumento ex Clemente Alexan-
drino et Eusebio Ccesariensi adnotavit doctissimus et
optimus amicus noster Domnus Bemardus a Monle-
falcone in Notis ad Librum Philonis de Vita contem-
plativot p. Ii9.

(4) Mutcedo, A Gellius lib. xix, cap. 9 : « Ejus-
que lingusB exercitationes doceret qusB multas vo-
luptates nullamque mulcedinem Veneris atque
MuscB haberet. » Sanctus Hicronymus, seu quis
alius, in Epistola ad Amicvm segrotum : « Pars est
enim procul dubio maximarum medelarum fratemi
consolaminis friictus et fomes dictomm mulcedine
consolationis levamen fessis animis introduxit. »
Boetius^ lib. ii de Consolatione philosophiss : « Jam

o cantum illa flnierat cum me audiendl avidum
arreciisque adhuc auribus carminis mulcedo defl-
xerat. » Sidonius, libro v, epistola 18 : « Cultu
peracto vigiliamm, quas altemante mulcedine
monachi clericique psalmicines concelebraverant,
quisque in diversa secessimus. » Mulcebritatem ante
hos ducenlos annos dixit quidam frater Bertholdus
ordinis fTatram Prsedicatoram in opusculo quod
inscriptum esl Horologium devotionis. Inter jocoa
AndresB Arnaldi exstat sequens distichum incerti
auctoris :

Qoos anguis dirns tristi dulcedine pavit,
Hos sanguis mirus Christi dulcedine lavit.

(5) Istius epistolffi duo vetera exemplaria habui-
mus, unum e bibliotheca nustra> aliud ex urbe
Gratiauopolitana. Angli unum habuere ex biblio-
theca Bodleiana, Guillelmus Morellius, qui primus
illam edidit, admonuit in titulo scriptam esse a
p Celerino ad Lucianum, haud dubie quia in veteri
^ codice ex quo is eam descripsit sequebatur, ut in
uno meo veteri in Qrationopoiitano, et in 199 Yati-
cano, post epistolam Luciani ad Celerinum. Pame-
lius vero, qui videbal illam non esse scriptam ab
uno uliquo, sed a pluribus, neque ad unum Lucia-
num, qui presbyter non foit, sed ad plures pre-
sbyteros conscriptam, titulum hunc mutare non est
veritus, potissimum cum ex vicinitate litteramm
error potuerit contingere ut pro eo quod erat
cleri Romani substitutum sit a quopiam Ceterini.
Atque hanc Pamelii emendationem, quia bona est,
secutcB sunt posteriores editiones. Itaque in Teteri

libro

(G) Benedictum. Non est cognomen hoc loco Be-
nedictus ut observavit Sirmondus ad Sidonium, sed
epithetum quo Christianos viros plerique omabant.
Exemplis a viro doctissimo allatis addo ego Tertul-
Hanum in libro de Pvdidtia Zephyrinum vocare
D benedictum papam.

(7) Papom. Vetus codex meus, Papatem. Sic
etiam in codicibus in editione Anglicana laudatis et
in annotationibus Morellii. Sic etiam legebat Lati-
nus Latinius in libris suis veteribus. Vide epist. 16
et40.

(8) Crementio, Ita codex meus et editio Morellti.
Quo etiam modo nominatum illum invenio in ple*
risque libris antiquls. Puto autem eam esse veram
lectionem. Nam et Crementii martyris mentio est in
Martyrologio Romano, xvi Kal. MaU,

EPISTOLA It.

230

recte feceril, propterea qood (9) sit persona insig- j^
nis (10). £t immioeDte agone quem permisit Deus
iii sffculo colluctandi causa ^^ cum adversario si-
mul cum servis suis, volens etiam angelis et homi-
Dibas certamen hoc manifestare, ut qui vicerit co-
ronetur, victus vero repoi taverit ^^ in se seuten-
tiam, quse nobis manifestata est. Et cum incumbat
nobis, qui videmur 225 pi^o^positi (11) esse et
Ticepastoris (12) custodire gregem, si negligentes

inveniamur, diceiur nobis quod et antecessoribus
nostris (43) dictum est, qui tam negiigentes prae-
positi erant, quoniam perditum (i4) non requisivi«
mus, et errantem non correximus, et claudum non
coUigavimus^^^ et lac eorum (15) edebamus, et
lanis eorum operiebamur {Ezech.^ xxxiv, 3, 4). De-
nique et ipse Dominus implens quffi erant scripta
in Lege et Prophetis docet dicens ^"^ : Ego sum
pastor bonus, qui pono animam meam pro ovibus

Yariae lectiones.

^ Colluctandi cauaa, ftimnl cum Vai.i, ^^ Portaverit Oxon. ^* Colleglmus Fa/. 1. ^' Prophetas dixit
Yat. 1.

Steph. Baluzii notaB.

Ubro meo legitur : « Incipit epiatola rescTlpta ad manifestom est ex contextu episto)» clerum Roma*
Cyprianum a clero Romano. » Quod est aliquanto num de nulla tum eccleaia gubemanda sollicitum
malius quam In editione llorellii. At in codice Gra- p fuisse quam de sua, ex usu nimirum ubique re-
tianopolitano scriptum est : « Celerini responsio ad ^ cepto, ut ecclesia epiacopo viduata regeretur a clero

Lucianum de cura paatoria et ad obviandam ido-
lolatriam. » Ne&do autem quam ob cauaam Angli
inscriptionem iatiua epistolse rejecerunt ad margi-
nem. Non docendus erat primo intuitu lecto^ a qui-
bus et ad qnos acripta erat epistola. lidem refutant
Rigaltinm, qui scripserat cieri vocem perperam
trabi ad peraonas eccleaiasticas hominesque aacria
ordiDibus inslitutos designandos. Sane verum est
RigaUii observationem admodum prolixam esse
Terum paralogismum^ in quo nihil sani, nihi) veri
scriptum est. Tertullianus in Isbro de Exhortatione
nstiiatis : « Differentiam inter ordinem et plebem
coDstitnit BcclesisB auctoritas. » Vide Opuscula Petri
de l^larca, p. 72, ubi agit de diacrimine clericorum
et iBiconim ex jure divino.

(9) Propterea quod. Hsec duo vocabula, quse dee-
raot in editione Rigaltii, nos revocavimus, quia
exstant in editionibua Morellii et Pamelii et in uno

ecclesiSB vacantis, ut agnoscit etiam Naclantua epi-
scopuB CiugienBia in tractatione de Papse et dmci"
lii potestate. Quod liquet etiam ex eo quod, poat
mortem papse Martlni istius nominis primi, qiiia
episcopatus cessavit spatio triginta et quinque die-
rum, presbyteri BcclesisB RomansB prsBfuerunt, ut
legitur in gestia pontificalibus, id est illi ex pre-
sbyterio Romano qui csBteria prseeminebant, id est
archidiaconua, archipresbyter et primicerius, ut
docet ejuadem Martini Epistola ad Eliterum. Hi
enim locum reprSBsentabant pontiflcis. Ubi interim
adnotabo vitio scriptoris factum videri ut archi-
diaconus istic nominetur ante archipresbyterum.
nisi jam tum ila immunita erat disciplina EcclesiSB
RomansB, ut archidiaconus prseferretur archipre-
abytero. Nam ex tibro diumo Pontificum constat
archipreabyterum primo loco nominatum ante ar-
chidiaconum in epistola a clero Romano acripta ad

codice meo optimo. Rigaltius nullum vetus exem- G exarchum de trausitu pontificia.

pUr habuit iatius epistolSB cujus auctoritate uteretur
ad mutandam hanc lectionem. Latinius putabat vo-
oem quod esse delendam.

iiO) Pereona ineignis. Id est cui debeatur reve-
rentia, ut aii Quintilianus lib. vi, cap. 1 ; quam ideo
hoDoraliorem personam vocat Childebertus rex in
coDstitutione edita a Sirmondo. In capitulari Metensi
Pipini regis, cap. 2 : « De ecclesiaaticis vero qui
rapradicla facinora commiserint, si bona persona
iberit, » id est insignis, ut planum eat ex iis qusB
seqauDtnr. Authenticam personam pro intigni dixit
Philippus epiaeopua Firmanua apostolicse Sedis lega-
iDS in capite % Concilii quod apud Budam celebra-
vit anno 1379. Vide tom. IV Capitularium pag. i030
ezlrema.

(ii) Qtti nidemur prmpoeiti. Nimirum quia post
mortem episcopi Romani cura illiua ecclesisB in-
CDmbebat clero urbico. Ne quis iata cum Baronio,

(li) Vice pastoris. Veteres libri habent pastorum.
Nihil tamen mutare voluimus, quia constat hanc
epiatolam a clero Romano scriptam ease ad Cypria-
num eo tempore quo Romana Bccleaia npn habebat
pastorem. David Blondellus, ut ostenderet presby-
teros esse, in hoc loco ad vocem pastoris addidit
nimirum Chrieti. Sed profecto multum erravit. Istic
enim per vocem pastaris manifeate intelligitur epi-
scopus Romanua. Bt tum, exstincto Fabiauo, clerus
Romanus regebat Bcclesiam vice pastoris donec
alius episcopus substitueretur in loco Fabiani.

(13) Anteceeearibue nostris. Hsec verba, ques quam-
dam habent obacuritatem , Angli transtulerunt ad
sacerdotes JudSBorum, quia certo constat illa ab Bze-
chiele scripta esse adversus eos.

(14) Quoniam perditum. Hic locua Bzechielia, qui
valde mutilus est, multo integrior exstat in epi-
stola 54. Hkc verba et quffi postea sequuntur sanctus

Binio, Papebrochio transferat ad proBrogativam D Hierouymus illa explicans transtulit ad superbiam

illias BcaleeisB, ad quam sede vacante pertioeat -"«-'»—-"•" ""— — «*— ——♦-<««<» "— -«"*

aolltciittdo omnium eccleaiarum, adeoque clericis

Romanis, quod Petri BcclesisB essent administri,

nniversaUa gregis cura mandata : nam etiam nos-

tria temporibua, qoamvis constet Sedis ApostolicsB

BQCtoritatem et poteatatem valde explicatam et

unpliflcatam fuisae, cardinales tamen, qui succes-

lenuit dericla urbicia, penes quos est regimen

Bcciesi» RomansB vacante sede, curam et sollici-

tadiaem suam nullatenua extendunt ad alias ec-

clesias, ni etiam teatatur Guillelmua de Monte-

laadano, in cap. Ubi majus de Elect., in Sexto.

itam AlvaniB Pelagiua, lib. i de Ptanctu Bcctesise,

cap. 20, ubi diaerte scribit « quod vacante papalu

nailus succedit papae in jurisdictione, etiam coBtus

cardinaUum> nisi in minimis. » Vide etiam Jaco-

bttium, lib. IV, art. 3, et Augustinum, de Anehona,

^ptdtL 3, art. 8y de potestate ecclesiaatica. Certe

episcoporum, quos acriter perstringii. Hsec aunt
ejus verba : « Quod proprie ad supercilium episco-
porum perttnet, inquit, eorum videlicet qui operi-
bus dedecorant nominis dignitatem, et pro humili-
tate assumunt superbiam, ut honorem se putent
consecutoa, non oniis, ei quoscumque in Bccleaia
viderint priepotentes et Dei habere sermonem, op-
primere videntur. » Ab his longe distnbat Valerii
cum Augustino humilis ei a proprisB laudis amore
aliena agendi ratio.

(IS) X.ac eorum, In uno veteri libro legitur tactem,
GIossflB Philoxeni : Lactem TdiXa. Plaulus, Bacchidi-
bus : « QuSB nec lactem nec lanam ullam habent. »
Sic apud Apuleium, lib. viii Meiamorphoieon, No-
nius Marcellus adnotat antiquos dixisse /acte in no-
minativo.

S. CYPRtANI OPEhUM PARS 1. — EPlSTOLifi.

meis. Mercenariu& autem et cujus non sunt fyroprise
oves, cum viderit lupum venientem (16), relinquit et
fugit^*, et lupus dispergit eas [Jam., x, li, 12).
Sed et Simoni sic dicit ^* : Btligis me ? Respondit :
JHHgo. Ait ei : Pasce oves meas {Joan,<f xzi, 17).
Hoc verbum factum ex actu ipso quo cessit (17)
cognoscimus, et cseteri discipuli (18) similiterfe-
ceruDt.

226 ^^* Nolumus ergo, fratres dilectissimi, vos
mercenarios inYeniri ^^, sed bonos pastores, cum
sciatis tum non minimam periculum incumbere si
non bortati fueritis fratres nostros stare '^ in fide
immobiles, ne in praeceps euntium ^* ad idololatriam
funditus eradicetur fraternitas. Nec enim hoc so-
lum ^^ verbis vos hortamur, sed discere poterilis
a pluribus a nobis ad vos venientibus quoniam ea
omnia nos Deo adjuvante et fecimus et facimus
cnm omni sollicitudine et periculo sfleculari, ante
oculos plus habentes timorem Dei et poenas perpe-
tuas quam ^* timorem hominum et brevem inju-
riam, non deserentes fraternitatem, et hortantes
eos stare in fide et paratos esse ire "" cum Domino.
Sed et ascendentes (19) ad hoc '^^ quod compelle-

g bantur revocavimus. Ecdesia 227 (20) stat *' in
fide, licet quidem terrore ipso corapulsi, sive quod
essent insignes personse, sive apprehensi, timore
hominum vererentur'^ : quos quidem separatos a
nobis non dereliquimus, sed ipsos cohortati sumus
et hortamur agere poenitentiam, si quo modo in-
dulgentiam poterunt recipere ab eo qui potest
prsestare, ne, si relicti fuerint a nobis, pejores
efQciantur.

II [. Videtis ergo, fratres, quoniam et vos hoc
facere debetis, ut etiam illi qui ceciderunt hortatn
yeslro corrigentes, animos eonim, si apprehensi
fuerint iterato, confiteantur, ut possint priorem
errorem corrigere, et alia quee iucumbunt vobis ;
quee etiam et ipsa subdidimus, ut si qui in hanc

B tentationem inciderunt, coeperint apprehendi infir-
mitate, et agant poenitentiam facti sui et deside-
rent communionem, utique subveniri eis debet,
sive viduse, sive clinomeni (21), qui se ezhibere
non possunt, sive hi qui in carceribus sunt, sive
ezclusi de sedibus suis '^^, utique habere debent
qui eis ministrent. Sed et catecumini (22) appre-
hensi infirmitate decepti esse non debebunl, ut eis

YarisB lectiones.

^•Relinquens et fugit Vat. 2. *** Simoni dicit Vat. i. «• Invenire /mp. << Vestros stare Vat. i. Oxon.
<* Ne prsBceps iens Oxon. ^^ Hsscsolum Vat. S. ^* Ante oculos habentes — magis qaam Vat. 2. " Parato&
esse debere ire Oxon. ^' Attendentes ad hoc Jmpr. ^' Ecclesia ista fortis in fide Impr. ^ Revertuntur
/mp.Ruerunt Oxon, '^Expulsi a sedibus. Vat. 1.

Steph. Baluzii notae.

(16) Lupum venientem. Hieronymus, ibidem : « Mer- q
cenarii, qui lucrum tantum de gregibus conside-
rant, et cum lupum viderint, fugiunt, quorum ne-
gligeDtia grez Domini devoratur a bestiis agri. »

(17) Quo cessit. Locus obscurus. Latinius mo-
nuit in uno veteri codice legi gessit, in alio vero
geHum. Sed in meo et in editione Morellii legitur
cessH. Rigaltius ista refert ad tempus illud quo, post
apprehensum Christum a Judeeis, Petrus non pro-
prie fugit, sed cessit sive abscesstt aut recessit.
Nam, ul est in Bvangelio, sequebatur quidem Chris-
tum, sed longo intervallo, quod fugce speciem prse-
buit ; ideoque in Evangelio legitur discipulos omnes
relicto Christo fugfsse. Sed, quod Rigaltii pace
dizerim et Anglorum. qui ejus observationem adscl-
vere, hujus loci est sententia : verbum Christi,
Pasce oves meas, ez actu ipso quo cessit, id est ez
eo quem habuit ezitu impletum cognoscimus. Oppo-
nit enim clerus Romanus Christum et apostolos
pastoribus Judaeorum, nec Petro ezprobrat fugam
in passione Christi, sed laudat ejus diligentiam inD
pascendis ovibus, quemadmodum ei Christus post
resurrectionem mandaverat.

(18) Bl cwteri diseipuli. Subjungit Rigaltius hanc
cleri Romani epistolam Petrum magis onerare quod
ait et c»teri discipuli similiter fecerunt^ tanquam ad
ezemplum Petri. Sed hsec observatio falsa est, ut
Jam dizi ; nec clerus Romanus his verbis, et cmteri
ditcipuli simititer fecerunt, indicat apostolos fugien-
tem Petrum secutos esse, sed potius ejus ezemplo
In pascendis ovibus summum studium adhibuisse.
Nihil magis alienum a proposito cleri Romani,
quam a Petro et aliis discipulis exemplum ignavise
in pascendis ovibus repetere. Prselerea claudicat Ri-
galtii ratiocinatio : Petrus fugit, fUgerunt eiiam alii
discipuli : fugerunt igitur ad ezemplum Petri, qui
dedit illis ezemplum fugiendi. Mattheeus enim et
Marcus aiunt omnes discipulos relicto Cbristo Ai-
giBse, nulla Petri menlione.

(19) Aseendentes, in CapltoHum videlicet, ibi sacri-
ficaturi diis gentium. Sed de ea re pluribuB agemua
ad epistolam 55.

(20) Ecclesia, Romana, quam vocat fortem, quia
firma et mobilis constitit inter durissimas persecu-
tiones. Quanquam ne in hac quidem Bcclesia lapsi
defuerunt, siquidem eorum causam clerus integram
servavit ad electionem episcopi. Sed hi pauciores
numero fuere quam Carthagine.

(21) CUnomeni. Codez meus habet domeni, Gra-
tianopolitanus cfilidomeni ; Morellius posuit clydO"
meni, Latinius et Rigaltius clinameni. Postea secuta
est editio Anglicana, in qua, rejectis cseteris lectio-
nibus, absque ulla veterum librorum auctoritate,
tantum ez conjectura sumpta ez epistola papee
Comelii ad Fabium episcopum Antiochenum, quse
Qrsece ezstat apud Busebium, scriptum est thlibo-
meni. Et quanquam ea emendatio videatur esae
bona, transferenda tamen non erat in conteztum
absque majori i^ucloritate. Nam reliquse lectiones
possunt etiam esse bonse. Cseterum ea emendatio,
quam Angli videntur accepisse ez annotationibus
Henrici Valesii ad Histariam ecclesiasticam Busebii,
neque Valesii est neque Anglorum, sed illustrissimi
viri Francisci Bosqueti, qui eam primus protulit
anno 1033, in libro primo Historiarum Ecclesim Gatli^
cansB. Porro quos Grfleci vocant thlibomenos^ Rufinus
vertit indigentes, Baronius fluctuantes, valde diverso
sensu. Vide primam Dissertationem Cyprianicam viri
clarissimi Henrici Dodwelli. (Ed. Lipsiensis sequitur
conjecturam Dodv^elli in Dissertat. Cypr., 1, 7, legen-
tis : Clydonizomeni.)

(22) CcUecumini. Sic scribere placuit, non bo-
lum quia ita invenimus scriptum in omnibus anti-
quis codicibus, sed in primis propter auctoritatem
Commodiani, qui nos dubitare non sinit quin hoc
vocabulum vetustis temporibus ita scriberelur.
Sane in veteri glossario bibliothecsB regifls legi :
CATBQUHmjs, inttrueius, audiens. In veteri item

EPISTOLA III.

234

sabyeDiatnr ; el, quod maximum est, corpora mar- ^ ipso id satis coUigi queat. Desideratur autem

t}TaiD (23) aut csterorum si non sepeliantDr, grande
periculara imminet eis quibus incumbit hoc opus.
Cujascumque ergo Yestrum, quacumque occasione
faerit effectum hoc opus, certi sumus eum bonum
228 K^Q™ «estimariy ut qni in minimo fidelis
fuit constituatur super decem civilates. Faciat au-
te.D Deos, qui omnia prsestat sperantibus in se,
at omnes nos in his operibus inyeniamur. Salutant
Tos fratres qui sunt in yincnlis, et presbyteri et tota
Ecclesia, quse et ipsa cum summa sollicitadine
eicabat pro omnibus qiii iuTocant nomen Domini.
Sed et Tos ^^ pelimns mutua vice memores sitis
nostri. Sciatis autem Bassianum (24) pervenisse ad
nos ; et petimus vos, qui habetis zelum Dei, harum

epistola cleri Romani ad quam respondet Cypria-
nus.

I. Cyprianus presbyteris et diaconibus Romse
consistentibns fratrihus salutem. Cum de excessu
229 ^o"^ ^^^^ (^^) collegae mei rnmor apud nos
incertus esset, fratres charissimi, et opinio dubia
nutaret, accepi a vobis litteras ad me missas per
Crementium ®® * hypodiaconum, quibus plenissime
de glorioso ejus exitu instruerer ; et exsultavi satis
qood, pro integritateadministrationisejus, consum-
matio quoque honesta processerit. In quo vobis
quoque pluriraum gratulor quod ejus memoriam
tam celebri et illustri testimonio prosequamini, ut
per vos innotesceret nobis quod et vobis esset

litterarum exemplum ad quoscumqoe poteritis 6 circa praepositi memoriam gloriosum, et nobis quo-

transmittere per idoneas occasiones, vel vestras
faciatis, sive nuntium miltatis, ut stent fortes et
immobiles in fide. Optamus vos, fratres charissimi,
semper bene valere.

EPISTOLA III.

(Crasm., m, ti; Pamel., iv; Big., Baluz., Paria., m ;

Oion., LipB., IX.)

AD PHBSBTTEROS BT DUCONOS fLOUA CONSISTENTES .

Argohentuh. — Epistola hsBC famUiaris est ; quare
arqumento non indiget, potissimum cum ex titulo

que fidei ac virtutis prseberet exemplum. Nam
quantum ^^ perniciosa res est ad sequentium lap-
sum ruina praspositi (26), in tantum contra utile
est et salutare cum se episcopus per firmamentum
fidei fratribus prsebet imitandum.

II. Legt etiam alias litteras *' in quibus nec quis
scripserit (27), nec ad quos scriptum sit, signifi-
canter expressum est. Et quoniam me in iisdem
litteris el scriptura et sensus et chartffi ipsse quoque
moverunt ne quid ex vero vel subtractum sit vel

Yarise lectiones.

** Sed et no8 /mo. *** Clementium Oxon, '< Quanto Lam. Ebor. NC. 1. *■ Legi etiam litteras Oxon.

Steph. Baluzii notse.

glossario meo : « Catechumenus, instructus sive p in anno uno. Vide Baronium in iVo(aa'oni6ti« od ifar-

aadiens, pro eo quod adhnc doctrinam fidei audiat,
necdom tamen baptismum recepit. » Et in libro
Corbeiensi et in Puxensi, quando agitur de hoc
hoouDam genere legitur Cat*cumino$t quod idem
esl. Notum quippe est litteras i et e ssspe permutari
solitas apud antiquos. Adnotat Holstenius in notis
ad Acta sanctarum PerpetusB et Felicitatis cathecu-
mtnt Bcriptum esse in vetustis membranis Casinen-
siinis et apud Mombritium, existimare autem se
ita eo ssecalo prolatas fuisse hujusmodi voces.
Hieronymus in Bpittoia ad Oceanum in causa matri-
monii : « Audiant cathecumini, qui sunt fidei candi-
dati. » Sic apud Marium Mercatorem in editione
nostra, pag. 347, legitur cateciemt pro catechiimi.
Vide Cselium Calcagninum lib. i, epist. 9 ; et notas
ad Ci^tularia, p. 1350.

(23) Corpora martyrum. Ut diversa sunt hominum
ingenia, ita diversas sunt opiniones. Hunc locum

tyrotogium Romanum die iv Augusti.

(24) Bassianum. Assentior Pamelio existimanti illum
fuisse e clero Romano. Illius mentio est etiam in
epistola 22, qusB est Luciani ad Celerinum tum RomsB
constitutum.

(23) Boni viri. Fabiani episcopi Romani. Hoc
epithetum tribuere consuevit Cyprianus episcopis
defunctis, ut in epistola 72, Agrippino episcopo Car-
thaginensl. EpistoIsB, ab Origine scriptn ad Fabia-
num, Romanae urbis episcopum, meminit Hierony-
mus in Epistola ad Pammachium et Oceanum,
itemque Rufinus in libro priore Apologiarum suarum
adversus Hieronymum.

(26) Praspositi, Baronius, loquens de excessu
PapsB Fabiani, notat illum a Cypriano nominatum
modo collegam, modo praepositumy utpote qui, cum
coepiscopus esset, potestate tamen in hierarchire
ecclesiasticee ordine casteris ille prsspositus esset

Rigaltius interpretatus est de cura tantum sepe- «x episcopis. Poterat Baronius suam illam opinionem
liendorum martyrum. Bgo voro eo usus sum ut ^ confirmare auctoritate epistolse Bonifacii papsB II ad

Eulalium, in qua episcopus Romanus dicitur esse
unus ad quem possit recurri prmpositus. Verum
Baronius sciebat epistolam illam esse supposili-
tiara. Officii mei est annotare errores commissos in
interpretatione eorum quse scripta reperiuntur a

Cypriano
(27) Nec quis scripserit. Retinuimus lectionem quam
veteres editiones prsBferunt, quam omnes libri ve>
teres confirmant. Primus Manutius posuit, nec qui
scripserint. Qusb lectio bona non est. Nam epistola
qusB omnium nomine scripta erat, ab uno scripta
erat, ut in calce epist. 16 : Lucianus scripsit ; ut docet
etiam epist. 22, qusB est Cypriani ad presl)ytero8 et
diaconos RomsB consistentes, Sic in conciliis unus
pro omnibus loquebatur, quemadmodum a nobls
observatum est in dissertatione de Concilio Telep-
tensi.

ostenderem errare vehementer eos qui conteudunt
veteres Christianos nullam curam habuisse reli-
qniarum hominum sanctorum. Id quod a me osten'-
8um eat in oratione quam hahui publice LutetisB
cam in coUegio regio interpretarer titulum Decre-
talium de Reliquiis et Veneratione safictorum. Tanta
enim tum cura erat sepeliendorum hominum sanc-
toram, ut nihil omitterent eorum qusB poterant
demonstrare eorum memoriam et venerationem
erga eos; adeo ut T^uIIianus, in Apologetico tes-
tetnr plurioris et charioris suas merces Christianis
Bepeliendis profligasse quam diis fumigandis. Ex
qno coUigi posse videtur illos condidisse etiam eo-
rum corpora odoribus Arabicis, quos in sepeliendis
corporibus adhibitos fulsse constat. Sane Plinius,
lib. xn, cap. 18, scribit Neronem plus cynnamomi
in ftmere PoppacB incendiase quam Arabia producat

Pateol. IV.

S. CYPRIANl OPERUM PARS I, — EPlSTOLiE.

immutatum» eamdem ad vos epistolam authen- j^
ticam remisi (28), ut recognoscatis an ipsa sit
quam Crementio hypodiacono perferendara dedistis.
Perquam etenim grave est si epislolae clericce verilas
mendacio aliquo et fraude corrupta est. Hoc igitur
ut scire possimus, et scripturam et subscriptio-
nem (2^) an vestra (30) sit recognoscite, et nobis
quid sit in vero rescribite. Opto vos, fratres cha-
rissimi, semper bene valere.

230 EPISTOLA IV (31).
(PameL, v; Rig., Baluz., Paris;, iv. ; Ozon., Ltpa.,v.)

Argumentuh. — Horiatur clerum suum P. Cypria-
nus, jam in secessu constitutus, ut vice sua rite
fungantur, neve quid aut constitutis in carcet^e aut
casteris pauperibus desit : deinde ut plebem in-n
quiete contineant, ne, si glomeratm ad martyres
in carcere visitandos concuirant, tandem id iiHs
interdicatur.

L Cyprianus presbyteris et diaconibus fratribus
charissimis salutem. SalHto vos incolumis per Dei
gratiam, fratres charissimi, Isetus quod circa inco-
lumitatem quoque vestram omnia integra esse^cog-
noverim. Et quoniam mihi interesse nunc non
permittit loci conditio, peto vos pro fide et reli-
gione vestra fungamini illic et vestris partibus et
roeis, ut nihil vel ad disciplinam vel ad diligentiam
desit. Quantum autem ad sumptus suggerendos,
sive illis qui, gloriosa voce Dominum confessi, in
carcere sunt constituti, sive iis qui pauperes et in-
digentes laborant et tamen in Domino perseverant, C
peto, nihil desit, cum summula (32) omnis qu»

redacta est illic sit apud clericos distributa propter
ejusmodi casus, ut haberent plui^es unde ad ne-
cessitates et pressuras singulorum operari possint.
IL Peto quoque ut ad procurandam quietem
solertia et sollicitudo vestra non desit ^'. Nam etsi
fratres 231 P^^^ dilectione sua cupidi sunt ad con-
veniendum et visitandum confessores bonos quos
illustravit jam gloriosis initiis divina dignatio,
tamen caute hoc, et non glomeratim (33), nec per
raultitudinem simul junctam puto esse facieiulum,
ne ex hoc ipso invidia concitetur, et introenndi
aditus denegetur, et dum insatiabiles totom volu-
mus, totum perdamus (34). Consulite ergo et pro-
videte ut cum temperamento hoc agi tutins pos-
sit *^, ita ut presbyteri quoque qui illic apud con-
fessores offerunt, singuli cum singulis diaconis per
vices alternent, quia et mntatio personarnm et
vicissitudo convenientium minuit invidiam. Girca
omnia enim mites et humiies, ut servis Dei con-
gruit, temporibus servire et quieti prospicere et
plebi providere debemus. Opto vos, fratres charis-
simi ac desiderantissimi ''^, semper bene valere et
nostri meminisse. Fraternitatem universam salutate.
Salutant vos (35) Victor diaconus et qui mecum sunl.
Valete.

EPISTOLA V (36).

(Brasm., m, 20; Pamel., iv; Rig-, Raloz., Paris., v;

Ozon.y Lips., XIV.;

AD PRESBTTEROS ET DIACONOS.

Argumentum. — Ejusdem pene argumenti est cum
prsecedenti, prseterquam quod confessores quoque

Yarise lectiones.

<' Non desinat : etsi Morei, Pem. Rig. ^ Hoc tutius possit impleri Vat. 1. *' Desideratissimi
Oxon,

Steph. Baluzii notae.

Cypriano. Baronii observatio posset habere speciem
veri, si Cyprianus solum papam nominaret prapo-
situm : at, cum certum sit illum omnes episcopos
vulgo vocare prmposHos^ ruit omnino sententia Ba-
ronii. Itaque istic Cyprianus Fabianum papam vocat
prmpositum, quia episcopus erat et coUega Cypriani
episcopi. Agendum est in rebus historicis simpli-
citer, procul ab omni afifectu; alioqui perit fides
rerum.

(28) Epistolam remisi. Vide quCB de ea re dicuntur
infra ad epistolam 20.

(29) Scripturam et suftscriptionem. Ita veteres libri D
et veleres editiones. Editio Manutii, scriptura et
subscriptio. Hanc auctoritatem secut» sunt posterio-
res editiones, eamque lectionem male mutatam
fuisse ait Gronovius cap. 14 Observationum suarum
in Scriptoribui ecclesiasticis.

(30) An vestra. In libro Fuzensi scriptum est, an a
manu vestra. Quod puto ego esse ex glossemate, cum
certum sit, uti mox dicebam, epistolas ab uno scribi
solitas. In concilio Chalcedonensi , pag. 1091, ex
nostra recensione legitur, cujus manus sil. Ubi vide
annotationem Rustici.

(31) Prima epistolea istius editio prodiit ex typogra-
phia ^fanutii. Rarissima sunt vetusta illius exempla-
ria. Ego quinque habui : unum ex mea bibliotheca,
aliud quo!t fuit coUegii Fuxensis, tertium ex monas-
terio saucti Dionysii Remensis, quartum ex monas-
terio Montis Sancti Bligii, quintum ex urbe Oratia-
nopolitana.

(32) Summula. Antea legebatur siunma. Seqni pla-
cuit auctoritatem veterum librorum. Attamen Dio-
nysianus habet summa.

(33) Non glomeratim. Hoc loco usus esl Holstenius
in Notis ad Acta sanctorum Perpetuss et Felicitatis
ut probaret fideles Christianos caute et timide ple-
rumque accessisse ad carceres, et fere singulos, ne
semetipsos perderent, aut invidiam concitarent apud
persecutores, si catervatim eo infiuerent. Apud An-
gelum Politianum lib. i Epistolarum exstat Epistola
Pomponii Lseti ad Politianum, in qua sic legitur :
« Cum de altitudine ingenii tui cogito, non possum
non admirari cur nostri graculatim et turmatim ad
te non advolent. »

(34) Totum perdamus. Quillelmus Durandi epi-
scopus Mimatensis in libro n de Modo generalis Con-
cilii celebrandi, cap. 7 : « Proverbium vulgare eat :
Qui totum vult, totum perdit. Bcclesia Romana sive
yindicat universa. Unde timendum est quod uni-
versa perdat. » Vide addilionem nostram ad caput
primum libri primi de Concordia Sacerdotii et im-
perii.

(35) Saiutant vos. In codioe sancti Eligii legitur :
« Salutant vos Victor diaconus et qui cum eo sunt
fratres. » In Gratianopolitano : « Salutant vos Victor,
et qui mecum sunt salutant. »

(36) In editione Anglicana adnotatum est pauca
reperiri exemplaria istius epistolss. Bgo habni
novem.

J37

EPISTOLA V.

438

9ut ofpcii vuli admoneri a clero, ut humlitati ^
dent operaiR, ac presbyteris ac diaconis morem
gerant; obiier etiam secessus sui causam reddit,
JSsl autem etiam haec e numero epistolarum 13, de
qaibus infta epistola i5.

1. Cyprianus pFesbyteris et diacoDis fratribus sa-
lutem. OptaTeram quidem, fratres charissimi, ut
rmifeTmmQllQ^clQmm nostrum integrum et inco-
kmem meis litteris salutarem. Sed quoniam infesta
lempestas, qum plebem nos^am ex maxima parte
prostrarit, hunc quoque ^^ addidit Uostris doloribus
cumulnm ut etiam cleri portionem sua strage
perstringeret, oramus Dominum ut vos saltem,
quos et in fide (37) et in virtute stare cognovimns,
tatos quoque in posterum per dirinam misericor-
diam saJutemns. Et quamquam cansa oompelleret B
ul ipse ad vos prosperare et venire deberem, primo
CQpiditate et desiderio vestri, qu8e res in votis
mels snmma est, tum deinde ut ea quse circa
Ecclesis gubemaeula *^ utiiilas communis exposcit
tractare simnl et plurimorum consilio examinata
delimare (38) possemus, tamen potius visum est
adhac interim latebram et quietem tenere respectu
otiiitatum aliaruro quse ad pacem omnium nostrum
pertinent, et salulem, qnarum vobis a TertuUo
fratre nostro charissimo ratio reddetur : qui pro
cstera ** sna cura quam impense *' divinis operi-
bns impertit, etiam hujus consilii auctor fuit ut cau- C

tus et moderatus existerem, nec meum conspectum
publicum, etmaxime ejus loci ubi toties'^^ ilagita-
tus (39) et qusesilus fuissem, temere committerem.
n. Fretns ergo et dilectione et religione vestra,
qoam satis novi, his littcris et hortor et mando ut
vos, quorum miuime illic invidiosa et non adeo
periculosa prcesentia est, vice mea fungamini
circa gerenda ea quse administratio religiosa de-
poscit. Habeatur interim quantum potest et quomo-
do potest et pauperum cura, sed qui tamen incoo-
cussa fide stantes gregem Ghristi non reliquerunt,
ut hisad tolerandam penuriam sumptus per vestram
diligentiam suggeratur, ne quod circa fidentes(40)
tempestas non fecit, cirea 233 i^borantes necessi-
tas faciat. Confessoribus etiam gloriosis impertiatur
cura propensior. Et quamquam sciam plurimos ex
his fratrum voto et dilectione susceptos, tamen si
qui sunt qui vel vestitu vel sumptu indigeant,
sicut etiam pridem vobis scripseram cum adhuc
essent in carcere constituti, subministrentur eis
quflecumque sunt necessaria, modo ut sciant ex
vobis et instruantur et discant quid, secundum
Scripturarum magisterium, ecclesiastica disciplina
deposcat, humiles et modestos et quietos esse debe-
re, ut honorem sui norainis servent, et qui gloriosi
voce fuerunfS sint et moribus gloriosi, faciant se
dignos ut, in omnibns Dominum promerentes, ad
coelestem coronam laudis suee consummalione per-

* Hinc qaoque Fon. Viet. Bod. i.
^ Mec iis locis in quibus totiens Fots.

Variae lectiones.

^ Gubemaculum Oxon. <* Sincera Vat. 3.
'* Ut qui . . . fuerint Man, Oxon.

Steph. Baliizii notae.

^ Impendens Oxon.

(37) Quot et in fide. Codex Fossatensis et Camo-
tensis et veleres editiones : « Quos in constantia
et fidei virtute. » Manutius mutavit et induxit aliam
ledionem. Lector judicabit utra sit melior. Utraque
eoim bona est,

(38) DeHtmare. Ita llbri veteres et veteres edi-
tiooes, etiam Brasmica. Manutii editio, itemque
Morelliana, et codex Gratianopolitanus babent li-
nare. Nonios Marcellus, fimare, delimarey Plinius
lib. XXXIV, cap. 11 : « Alii delimatam seris scobem
aceU) spargunt. » In bulla Hadriani Papee I pro
moiiasterio sancti Martini Turonensis. « Quod si
abbas ejusdem monasterii nuUo modo voluerit inter
eos deiimari, » etc. In simili privilegio pro monas-
terio sancti Dionysii In Francia ita scriptum est :
« Quodsi abbas ejusdem monasterii uUo modo vo-
luerit imter eos declamari. » Pro quo pato scriben-
dom esse delimarij ut in bulla sancti Martini. BuUa
Oregorii Paps V pro eodem monasterio sancti
Maitini : « Qaod si abbas ^usdem monasterii nuUo
modo voluerit inter eos sententiam delimare. »

(39) Flagitatus^ ad leonem, ut infra epist. 14
ettS.

(40) Cirea fidentes, id est fortes in fide, ut loquitur
Apostolus. Certum est aliquot vetera exemplaria et
omnes editiones ante Manutianam, etiam Spiren-
flem, pnsferre banc lectionem. Alia, quss habet
circu fidem exstat etiam in aliquot antiquis codici-
bos et in posterioribus editionibus. Bgo vero puto
primam ease meliorcm. Comparatio est inter fiden-
tes, Id est fortes et laborantes, id est pauperes et
^iuUgentes, ut Gyprianus loquitur in epistola 4,

victus necessitatem patientes. Ait ergo Cyprianus
timendum esse ne ii qui inconcussa fide stantes sive
fortes fuerunt, necessitate labantur, ai eoram pau-
pertati non subveniatur. Cicero, lib. ni QutBstionum
Tusculanarum : « Qui fortis est, idem fldens est. »
Seneca, epist. 85. « Qui fortis eat, sine timore est. »
Cicero, lib. i Tusculanarum Qusfstionum : « Fidenti
animo gradiatur ad mortem. » Ammianus Marcel-
linus, lib. xvi : « Ili quieti et cauti animi, isti
fidentes, grandissimis illis corporibus freli ; » et
paulo post : « Quos Romanus jam fldenter stravit. »
Horat., 1. m, Od. 3 :

n Fidens jnventns horrida bracbiis.

Seneca tragicus, Hercule fUrente : « Quemcumque
fortem videris, miseram neges. » Ipse Cyprianus
in epistola 52, ad Antonianumy pag. 72 : <t Manet
vero fidentium robur immobile, et apud timentes et
diligentes corde toto Dominum stabilis et fortis
perseverat integritas. » Idem, in libro de Mortalitate,
pag. 232 : « Datur velocius tutela fidentibus, perfi-
dis pmna. » In libro contra Demetrianum, pag. 221 :
« Certi et fidentes, » alio sensu. Istic enim vox
fidentes sfgniflcat eos qui confldunt in promissioni-
bus Cbristi. Josephus, in libro de Imperio Rationis,
ex interpretatione Erasmi : « Qui sapiens itaque et
forlis, hic totius dominus est passionis, utpote qui
bene cogitatam prsecogitat, et acceptam respuit
nusquam. » Eodem isto ultimo sensu quo vos fi-
dentes usurpatur a Cypriano, Ammianus Marcelli-
nus, lib. XVII, dixit : « Rogaturi suppllciter pacem,
fldentes ad principis venere conspectum. »

r- • - »

239

S. CYPRFANI OPERUM PARS I. — EPlSTOLiC.

240

veniant. Plus enim superest quam quod transactum
videtur, cum scriptum sit : kfiXe mortem ne laudes
hominem quemquam (Eccle., xi, 30). Et iterum : Esto
fidelis usque ad mortem^ et dabo tibi coronam vitas
(Apoc, n, 10). El Dominus quoque dicat : Qui tole-
raverit usque ad finem, hic salvabitur (Matth., x, 22).
Imitentur Dominum, qui sub ipso tempore pas-
sionis non superbior sed humilior fnit. Tunc enim
discipolorum (41) suorum pedes lavit dicens : 8i
ego lavi pedes vestros, magister et Dominus, et vos
debetis aliorum pedes lavare. Exemplum enim dedi
vobis ut sicut ego feci et vos faciatis '" (Joan., xiii,
i4, 15). Item Pauli apostoli documenta sectentur ^^,
qui, post carcerem sfiepe repelitum, post flagella,
post bestias, circa omnia mitis et humilis perseve-
ravit, nec post tertium coelum et paradisnm quic-
quam sibi insolenter assumpsitdicens :234 Neque
gratis panem manducavimus ab aliquo vestrum, sed ^*
in labore et fatigatione nocte et die operantes, ne
quem vestrum gravaremus (II Thess., ii, 8).

III. Heec singula, oro vos, insinuate fratribus
nostris. Et quia is exaltabitur qui se humiliaverit ^^^
(Luc, xiv, 11), nunc esl ut magis insidiantem adver-
sarium metuant, qui fortiorem qnemque magis
aggreditur, et, acrior factus hoc ipso quo victus
est, superantem ]superare conatur. Dominus faciat
ut et ego iterum illos mature ^* videre et salutari
exhortatione ^^ componere mentes eomm ad ser-
vandam gloriam suam possim. Doleo enim quando
audio quosdam improbe et insolenter discurrere et
ad ineptias vel ad discordias vacare ; Christi mem-
bra, et jam Chrislnm confessa, per concubitus illi-
citos (42) inquinari, nec a diaconis aut presbyteris
regi posse, sed id agere ut per paucorum praYos et
malos mores multorum et bonorum confessorum
gloria honesta roaculetur : quos vereri debent, ne

^ ipsorum testimonio et judicio condemnati, ab eo-
rum societale priventnr. Is enim demum confessor
illustris et vertis est de quo postmodum non eru-
bescit Ecclesia, sed gloriatur.

IV. Ad id vero quod scripserunt mihi compres-
byteri nostri Donatus et Fortunatus (43), Novatus
(44) et Gordius, solus rescribere nihil potui, quando
a primordio episcopatus mei statuerim nihil sine
consilio vestro et sine consensu plebis mea priva-
tim sententia gerere. Sed, ciun ad vos per Dei gra*
tiam venero, tunc de iis quie vel gesta snnt vel
gerenda, sicut honor mutuus poscit, in commune
tractabimus. Opto vos (45), 235 ^^tres charissi-
mi ac desiderantissimi, semper bene valere et mei
meminisse. Fraternitatem quee vobiscum est mul-

B tum a me salutate, et utnostri meminerit admonete.

Valete.

EPISTOLA VI.

(Erasm., i, 5 ; Pamel, vii ; Rig., Baluz., Parb, vi ;

Oxon., Lips., xni.)

▲D R06ATUNUM PRBSBTTBRUM BT CinBROS CONPBSSO-

RBS.

Argumbntuh. — Bogatianum et cmteros confessores
exhortatur ad disdphnam observandam, ne qui
Christum voce confessi fiierant, operibus abnegare
viderentur : ohiter inerepans quosdam eorum qui,
extorres faeti ob fidm^ in patriam tamen tt^ussi
reverti non verebantur, atque hoc est quod Cypria-
nus infra dicit, epistola 15, extorribus quando
oportuit objurgationem non defUisse' nam in se-
C cessu scriptam hanc epistolam patet.

I. Cyprianns Rogatiano (46) presbylero et cieteris
confessoribus fratribus salutem. Et jampridem vo-
bis, fratres charissimi ac fortissimi, litteras mise-
ram, quibus fidei et virtuti vestrce verbis exnltan-
tibus gralularer, et nunc non alind in primi» voz

Yariae lectiones.

'* Faciatis aliis Poss. Viet. Man. '^ Sectemus Man. '« AJb aliquo, sed Man.
humiliaverint Bod. 1. '* Maturius Ver. "" Salutare et exhorlatione. Man.

Steph. Baluzii notae.

'* Bxaltabuntur . •

(41) Ptfctpulomm. Antea legebatur aposXoXorum.
Venim, quia libri manuscripti et veteres editiones
habent dtsc/pti/orum, quo etiam modo scriptum est
in Evangelio secundum Joannem, nos eam lectio-
nem revocavimus.

(43) ConcMtus iUieHos. Infra, epist. 6, pag. 12 :
« Turpi et infami concubitu. » Item epist. 62, pag. 103 :
« Conjacentium duorum turpis et foeda dormitio
quantum sceleris et criminis confitetur. » Hiero-
nymus in epistola de vitando swpecto Contubemio :
« Ad extremum hoc dico, quod si etiam haec con-
scientia criminis vulnus non habet, habet tamen
fama ignominiam. » Cassianus, Collat. xxi, cap. 33 :
« Voluntas ipsa culpabilis est, et ad velocissimos
adulteriorum raptatur excessus consuetudo concu-
bitus. » De contubernalibus clericorum feminis vide
Notas Frontonis Ducaei in librum sancti Joannia
Chrysosiomi adversus eos qui subintroductas habent,
Petavii animadversiones ad Bpiphanium agentem de
heeresi Autidicomarianitarum, et Henricum Vale-
sium in Annotationibus ad librum vi Historim eccle-
siasticw Eusebii, cap. 39.

(43) Fortunatus. Nomen istius hominis deest in

antiquis editionibus et in plerisque codicibus anti-
quis. Exstat tamen in uno meo optimo et m Gratia-
nopolitano. Manutiana editio inyexit, Pamelius
monuit desiderari in codice AfQigemensi.
D (44) Novatus. Et istud quoque nomen desideratur
in libro Fuxensi, qnamyis hsec epislola bis in eo
descripta sit.

(45) Opto vos. Hsec omnia desunt in antiquis libris
et editionibus, et edita sunt primum a Mtinutio.
Bxstant tamen in meo et in Gratianopolitano.

(46) Rogatiano. Censuit Pamelius hunc Roga-
tianum fUisse diversum ab eo cui inscripta est epi-
stola 81, quem editiones quiedam et quidam librl
veteres vocant juvenem, et ex ilia epistola coUegit
Rogatianum ad quem ista data est, martyrio con-
summatum fuisse eo tempore quo altera scripta
est, quia sanctus Cyprianus ait illum cseteris con-
fessoribus hospitium prseparasse in carcere, in quem
coDjectus erat cum FelicissimOf et nunc quoque eos
antecedere. Ista quidem videntur oslendere Roga>
tianum fuisse martyrii candidatum. Sed non pro-
bant eum subiisse martyrium.

241

EPISTOLA. VI.

242

Dostracomplectitarquam utlffito animo frequeoter a sibi gratiam tenere potuerunt ^^. Recedente ab iis

disciplina Dominica, recessit et gratia.

III. Perseyerandum nobis est in arcto et in an*
gusto itinere laudis et gloriae ; et cum quies et hu-
militas et bonorura morum tranquillitas Christianis
omnibus congruat, secundum Domini vocem, qui
neminem alium respieit ^^ nisi humilem et quietum
et trementem sermonessuos (ha., lxvi, 2), tum magis
hoc obserrare et implere confessores «* (5i) oportet,
qui exemplum facti estis 237 cseteris fratribus,
ad quorum mores omnium vita et actus debeat
proYOcari. Nam, sicut Judo^i a Deo alienati sunt,
propter quos nomen Dei blasphematur in gentibus,
ita contra Deo chari sunt per quoram disciplinam
nomen Domini laudabili testimonio prsBdicatur, si-

ac semper gloriam vestri nominis prsedicemus.Quid
enim vel majus in voUs meis potest esse vel me-
lias quam cum video confessionis vestr» honore
lumiQatum gregem Christi ? Nam, cum gaudere in
hoc omnesfratres oporteat, tum in gaudio communi
major est episcopi 236 portio : Ecclesiffi eoim
gloria praepositi gloria (47) est. Quantum dolemns
ex illis quos tempestas inimica prostravit, tan-
tam Isetamur ex vobis, quos diabolus superare non
potoit.

II. Hortamnr tamen per communem fidem, per
peetoris nostri veram circa vos et simplicem cha-
ritatem, ut, qui adversarinm prima hac congres-
siooe vieistis, gloriam vestram forti et perseveranti^*

rirtute teneatis. \dhuc in sfleculo sumus, adhuc in B cutscriptum est, Domino prsemonente et dicente :

ade constituti, de vita nostra (48) quotidie dimi-
eamns. Danda opera est ut post haec initia ad in-
crementa qnoque veniatur, et consummetnr in vobis
qood jam rndimentis felicibus esse coepistis. Parum
est adipisci aliquid potuisse ; plus est quod adep-
tusesposse servare (49); sicut et fides ipsa etna-
tivitas salntaris, non accepta, sed custodita, vivifi-
cat. Nec slatim consecutio, sed consummatio ho-
minem Deo servat. Dominns hoc magisterio suo
docait dicens : Ecce sanus factus es, jam noli pec-
care,nequid iibi deteriusfiat''^ (Joan,, y, 14). Puta
hoc illum (50) et confessori suo dicere : « Ecce con-
fessor factus es, jam noli peccare, ne quid tibi de-

Luceat lumen vestrum coram hommibus, ut videant
opera vestra bona, et clarificent Patrem vestrum qtii
incoRlis est(Matth., v, 16). Et Paulus apostolus di-
cit : Lucete sicut (52) luminaria in mundo (Philip,,
II, 15). Et Petrus similiter hortatur : Sicut hospites,
inquit, et peregrini, abstinete vos a camalibus desi-
deriis, quae militant adversus animamf conversatio-
nem " habentes inter gentiles «* bonam, ut, dum de-
traetant (53) de vobis quasi de malignis, bona opera
vestra aspicientes magnificent Dominum (I Petr., u,
11, 12). Quod quidem maxima pars vestrum cum
meo gaudio curat, et confessionis ipsius honore '^
melior facta, tranquillis et bonis moribus gloriam

terius fiat. » Salomon denique et Saul et cmteri p suam cnstodit et servat.

mu)ti,quamditt inviisDomini ambulaverunt,datam IV. Sed quosdam audio inficere numerum ves-

Variae lectiones.

" Fortiter SC. 2. ^ Aliquid tibi delerius contingat Bod, 1. "Non ambulaverunt,datam. . . . non potue-
rant Lam, Bbor. NC. 1. Bod. 1, 3. •« Prospicit Ebor. NC. 1. Reclpit Lin. »» Confessores in lerra Lam. NC. !.
'^Gonversaiionem vestram Pem. ^* Inter gentes Ebor. NC. 1. Lam. ^ A confessionis ipsius honore
Bed 3. Lin.

Steph. Baiuzii nota.

(47) Prmpositi gloria. Quidam libri veteres habent
kmor.

(48) 00 vita nostra. Id est, quotidie sumus in peri>
calo vit» nostree. Hic est venis et genuinus horum
verborum sensus. Non possum igitur assentiri Ri-
galtio SCTibenti istic agi de vita SBtema. Nihilo magis
Teram est hsec verba ez epistola 13, pag. 23 : « Vitss
ipsi omnium nostrum convenit, » habere eum sen-
sum. In epistola 26, pag. 36, scriptum est : « Propter
te iDteriicimur totadie, » pro eo quod in capite octavo
Bpistolse ad Romanos legitur : Propter te mortifica-
•Mir toia die. Hieronymus, in Bpistola ad Rusticum :
« Nihil Christiano laboriosms, qui de vita quotidie
pericUtatur. » Idem, in Epistola ad Suniam et Frete-
^, tractans de loco illo Psalmi cxvni : Anima mea
m manAus meis semper, ait istius loci hunc esse
sensam : « Quotidie periclitor, et quasi in manibus
meis sanguinem meum porto. » Caius Cssar apud
Sallustium in Catilina : « Libertas et anima nostra
io dnbio est. »

(49} Posse servare. Ovidius, lib. ii de Arte amandi :

NoQ minor est virtus qnam quserere parta tueri.

JqIjiis CsBsar, in Oratione ad suos legatos et centu-
rioQes apud Dionem Cassium, lib. xxxvui, ait iis-
dem artibns et quferi bona et retineri. Et M. Anto-
itiufi, in oratione funebri in Ceesarem, apud eumdem
Dioaem Ub. xuv, scribit difQcilius esse conservare

res quam parare. Quod etiam sensisse Msscenatem
liquet ex Oratione ejus ad Augustum in libro lii
ejusdem Dionis. Apud T. Livlum : « Vincere scis^
Hannibal, victoria uti nescis. »

(50j Puta hoc illum. Membrum hoc deerat in an-
tiquis editionibus. Erasmus restituit. Exstat autem
in multis codicibus antiquis. Deest in codice sancti
Amulphi.

D(5i) Implere confessores. ;Rigaltius scripsit, « im-
plere vos confessores. » Ego vero vocem vos, que
neque in antiquis editionibus habetur neque in an-
tiquis codicibus, sustuli. Scio illam nihil ofQcere
sententise Cypriani. Sed, quia ahbi non inveni quam
in editione Rigaltiana, existimavi esse toUendam.
Id vero admoneo ne quis imputet mihi temerita-
tem.

(53) Lucete sicut. Vide adnotationes Erasmi in ca-
put secundum EpistolsB Pauli ad Phitippenses.

(53) Detrectant. Ita nos reposuimus, secuti lec-
tionem meliorum librorum et veterum editionum.
Codex Fuxensis et editio Rigaltii habent retractant.
Sed in lingua latina aliud est retractare, aliud de-
trectare. T. Livius, lib. xxxviu : « Ceeca est invi-
dia, nec quicquam aliud scit quam detrectare vir-
tutes. » In eumdem sensum Apuleius in libro primo
Floridorum : « In magna civitate hoc quoque ge~
nus invenitur, qui meliores obtrectare malint quam
imitari. »

•v^

243

S. CYPRIANI OPERUM PARS I. — EPISTOLiG.

244

I .

trum et laudem prsscipui nominis pra?a sua con- ^
servalione destruere : quos etiam vos ipsi, utpole
amatores et cons^rvatores laudis ^^ vestrse, objur-
gare et comprimere et emendare debelis. Cum
quanto enim nominis vestri pudore delinquitur,
quando aliquis tumulentus (54) et lasciviens de-
moratur (55), alius in eam patriam 238 unde ex-
torris factus est regreditur, ut apprehensus (56),
non jam quasi Christianus (57), sed quasi nocens
pereat ? Inflari aliquos et tumere audio, cum scrip-
tum sit : }^oli altum sapere, sed time. Si enim Do-
minus naturalibm ramis non pepercit, ne forte nec
tibiparcat (Rom., xi, 20, 2i). Dominus uoster sicut
ovis ad victimam ductus est, et sicut agmis coram
tondente se sine voce sic non aperuit os suum
(Jsa., Liii, 7). Non sum, inquit, contumax, neque^
contradico ^'^. Dorsum meum posui ad' fUsgella et
maxillas meas ad palmas. Faciem autem meam non
averti a fceditate sputorum (Isa., l, 5, 6). Et quis-
quam per ipsum nunc atque in ipso vivens extol-

lere se audet et superbire, immemor et factorum
quse iUe gessit^^, et mandatorum quae nobis vel
per se vel per apostolos suos tradiditf Quod si.
non est major domino suo servtts (Joan., lui, 15,
16), qui Dominum sequuntur, hnmiles et quieti et
taciturni vestigia ejus imitentur, quando quisque "*
inferior fuerit sublimior fiat , dicente Domino :
Qui minimus fuerit invobis, hic erit magnus (Luc.,
IX, 48).

V. Quid deinde illud, qnam vobis exsecrandum
debet videri, quod cum summo animi nostri ge-
mitu et dolore cognovimus non deesse qui Dei
templa (58) et post confessionem sanctiflcata et il-
lustrala membra turpi et infami concubitu suoplus
maculent, cubilia sua 239 ^^^ feminis (59) pro-
miscua *^ (60) jungentes, quando, etsi stuprum con-
scientiffi eorum desit, hoc ipso grande crimen est
quod illorum scandalo in aliorum ruinas exempla
nascuntur ^^ Contentiones quoque et semulationes
inter vos nullas esse oportet, cum pacem suam no-

Yariae lectioDes.

^ Conversationis et laudis Lam, Bbor, NC. 1. Bod. 1.2. ^ Contradicens Un. NC. 1.2. * Ille in lege
gessit Voss. 2. * Quanto quisque Pem. Quanto quisquis Oxon. ^ Feminis permisceant Lin. NC. 1.
®i Ezempla monstrantur Lam. nascuntur Bod. 1. Ebor. Lin.

Steph. Baluzii not«.

(54) \Alxquis Xemulentus. Antea legebatur alius ah
aquis tumulenius^ id est a baptismo, ut interpre-
tatur Rigaltius. Aliffi editiones, ut idem annotat,
babent quando alius aliquis vel quando unus ali-
quis. Quee postrema lectio exstat in codice Thuano.

sed propter quedam latrocinfa. » Ante Cyprianam
sanctus Petnis dixerat in Epistola sua prima cap. 4 :
Nec quisquam vestrum tanquam fur aut homicida pa~
liatur, aut tamquam maleficus, aut curas alienas agens,
sed tamquam Christianus.

Yetus codex sancti Remigii Remensis habet, apud f\ (58) Dei tempia. Hleronymus, in Bpistola ad Pattli-

aquas; Corbeiensis, apud aquas temulentus; Turo-
nensis : Quando unus apud aqiMS. Angli retinue-
runt veterem editionem, nullam aliam auctoritatem
afiferentes pro lectione supposita a Rigaltio quam
ipsius Rlgaltii, cujus tamen refellunt lectionem.
Reinhartus quoque revocavit veterem lectionem.
Ego secutus sum auctoritatem codicis Seguierlani,
Metensis, Beccensis, Gratianopolitani et Lamo-
niani.

(55) Demoratur. Hsec lectio constans est in edi-
tionibus tam antiquis quam novis, et in antiquis
exemplaribus manuscriptis. Kt tamen Qoulartius
annotat nonnullos scribere denotaiur, et in mar-
gine libri sui excusi scripsit ila legere Bezam.
Hanc quoque variam lectionem notavit Reinhartus
in margine susb editionis, ex Rigaltio nimirum,
qui in Observationibus suis ait qussdam CypHanl
exemplaria habere denotaiur. Sed ego eam lectionem

num, de Institutione monachi : « Verum Christi tem-
plum anima credentis est. »

(59) Cti6tlt'a Cfim feminis. Rem tractat valde peri-
culosam, ut notat etiam Marbodus, episcopus Re-
donensis in Bpistola ad Robertum de Arbrissello.
Nam, quia ille nlmio continentise zelo inter duaa
puellas nocte cubare ferebatur et eo modo cona-
batur accensum camis ardorem exstinguere, novo
et inaudito, ut ad eum scribit GoffHdus abbas Vin-
docinensis, sed infructuoso genere martyrii ; addit
Goffridus illud nuUo modo posse esse utile neque
fructuosum quod contra rationem noscitur eaae
prsBsumptum. Videtur autem Goffridus id quod dixit
de novo martyrii genere mutuatus ex libro primo
sancti Ambrosii de Virginibus, cap. 2, ubi loquens
de sancta Agnete : « Novum martyrii genus, inqoit.
Nondum idonea poenee, et jam matura victoriee, cer-
tare difficilis, facilis coronari, » etc. Bleganter, ut

non inveni nisi in uno codice Vaticano citato in n solet, et prudenter Hieronymus in Epistola ad Lastam^

margine exemplaris mei editionis ManutiansB et in
exemplari editionis Pamelianffi quod fuit Nicolai
Fabri. Sic etiam in margine editionis Lugdunensis
anni iSSO, scriptum reperi a quodam studioso.
Existimat autem Goulartius lectionem demoraturj si
retineatur, posse idem signiflcare quod moratur,
prima longa, id est insanit, seu morionem agit, quod
a GrsBcis sumptum esse ait et a Suetonio usurpatum
in Nerone.

(56) Apprehensus. Reposui vocem quffi melius con-
venire visa est cum stylo Cypriani. Quidam enim
vetusti codices et qusBdam editiones habent ut de-
prehentus : alii, et ii quidem optimi, unde apprehen^
sus. Vide qu» notavi ad librum de Lapsis.

(57) Quasi Christianus. Apud Rufinum, lib. v. Hist.
ecctes.^ c. 8, refertur ex Apollonio Alexandrum so-
cium PriscsD prophetiss», qui semetipsum martyrem
dicebat, judicatum fuisse apud iEmilium Frontinum
proconsulem Ephesi : « Non propter nomcn Christi,

de Institutione filieB : « Quidam putant majons esse
virtutis prsBsentem contemnere voluptatem. Tamen
ego arbitror securioris continentisB esse nescire quod
qusBrat. »

(60) Promiscua. Hsbc lectio, quam omnes editio-
nes habent, quam confirmant libri veteres, optima
est. Et tamen Rigaltius ei bonsB lectioni prsBtuUt
erroneam qu» exstat in codice Thuaneo ; in quo^
omissa una litterula a librario, scriptum eat pra-
misca. Erratum est igitur in editione Anglicana,
ubi adnotatum est in codice Thuano scriptum esse
promiscuaf cum contra Rigailiua in observationi-
bus suis rationem reddiderit cur hanc lectionem
rejecerit. Apud A. Gellium legitur promfsca, impro-
miscay impromisce in editione Henrici Stephani.
Nicolaus Perollus pag. 752, 1185, adnotat veteres
promiscam pro promiscue scripsisse. Promisce legi
apud Macrobium pro promiscue in editione Uenrici
Stephani.

243

EPISTOLA VII.

246

bis dimiserit Dominus, et scriptum sit : Uiliges j^
proximum tuum tamquam te, Si autem mordetis et
incusatis invicem, videte ne consumamini ah tnvicem
(G<ilat,,v, 14, 15). A cooviciis etiam et maledictis^',
qusso vos, abstinele, quia neque malediei regnum
M consequuntur (I Cor., vi, 10), et lingua quee
Christum (61) confessa est, incolumis et pura cum
5U0 honore servanda est : nam qui paciiica et bo-
na et jasta,secundum pr<eceptam Ghristi, loquitur,
Ghristum quotidie coniitetur. Sseculo renuntiave-
ramus '^ cum baptizati sumus. Sed nunc vere re-
Duntiavimus sseculo qnando tentati et probati a
Deo, nostra omnia relinquentes, Dominum secuti
somus, et fide ac timore ejus stamus et vivimus.

VI. Corroboremus nos exhortationibus •* mutuis,
el magis ac magis proficiamus in Domino, ut, "
cura, pro sua misericordia, pacem fecerit, quam
se facturam repromittit, novi et pene mutati ad
Ecclesiam revertamnr, et excipiantnos, sive fratres
Dostri, sive gentiles, circa omnia correctos •* at-
que in melius reformatos, et 240 4"^ admirati
fuerant prius in virlutibus gloriam, nunc admi-
rentur in moribus disciplinam. Et quamquam cle-
ro (62) nostro, et nuper cuni adhuc esselis in car-
eere constituti, sed nunc quoque denuo, plenissime
scripserim ut, si quid vel ad vestitum vestrum vel
ad victum necessarium faerit, suggeratur, tamen
etiam ipse de sumpticulis propriis (63) quos me-

cum ferebam misi vobls ccl, sed ct alia ccl pro-

xime miseram. Victor quoque ex lectore diaconus,

qui mecum est, misit vobis clxxv. Gaudeo autem

quando cognosco plurimos fratres nostros pro sua

dilectione certatim concurrere et necessitates ves-

tras suis coliationibus adjuvare. Opto vos (64),

fratres charissimi, semper bene valere et nostri

meminisse.

EPISTOLA Vll (65).

(Erasm., IV, k; Pamel., vin; Ozon., Ups., xi; Rigalt.,

Baluz., Paris., vil)

AD CLBRUM, DB PRECANDO DRO.

Argumentum. — Ejusdem fere est argumenli cum
duabus prascedentibus, prxterquam quod hic ad
preces exhortetur assiduas.

I. Cyprianus presbyteris et diaconibus fratribus
salutem. Quaraquam sciam, fratres charissimi, pro
timore quem singuli debemus Deo, vos quoqne ilfic
241 assiduis orationibus et enixis precibus in-
stanter incumb'3re, admoneo tamen et ipse religio-
sam soUicitudinem (66) vestram ut '* ad placandum
atque exorandum Dominum, non voce sola, sed et
jejuniis et lacrymis et omni genere deprecatiouiif
ingemiscamus. Intelligendum est enim et confilen-
dum pressurae istius tam tnrbidam vastitatem, qum
gregem nostrum maxima ex parte populata est et
adhuc usque populatur, secundum peccata nostra
venisse, dum viam Domini non teuemus (67), nec

Yariae lectiones.

^ A convlciis moledicis NC. 2. Lam. '' Seeculo renuntiamus Bod. 1. %. Ebor. NC. 1. 2.
bus et precibus Lin. NC. 2. *■ Incorruptos Bod. ^ Religionem vestram, ut Rig.

Steph. Baluzii notae.

^* Exhortationi-

(6i) Lingua qum Christum. Idem Gyprianus, in
libro de Exhortatiane martyrii, cap. M : « Produc-
ta et exsecta priujs lingua que confessa Deum fue-
rat. » Plinioa, lib. vii, cap. 23 : « Anaxarchus cum
torqueretur, prsecisam dentibus linguam unamque
opem indicii in tyranni os expuit. » Eamdem histo-
riam fusins refert Valerius Maximus, lib. iii, cap. 3.
Vide Cujacium, lib. xix Observat., cap. 6.

(62) Et quamquam clero. Tamenetsi Rigaltius, qui
primus hoc segmentum reperit in codice sancti Re-
migii, illud cnm ipsa epistola non ediderit, sed retu-
lerit inter observationes ; tamenetsi Angli secuti sint
exemplum Rigaltii, ego illud attexui-epistolsB, non
dubitans quin sit Cypriani, quamvis in uno tantum
▼eteri libro repertum sit. Reinhartus non altexuit
epistolce, sed addidit in calce, admonens Rigsllium
edidisse ex codice Remensi.

(63) Sumpticulis propriis. Vel de quantitate pro-
pria, ut in epistola 36, pag 49, loquitur ipse Cy-
prianus, id est ex bonis qusB erant CflBcilii Cypriani,
qnomm mentio est in epistola 69, ad Florentium.
Non puto enim istud esse intelligendum de ea parte
reddituum Bcclesise qu» ad episcopum pertinebat,
Dondum inventa divisione bonorum, quia Ecclesia
nondum habebat divitias atque opes. Ea tum susten-
tabatur oblationibus fidelium, quss gratuit» erant ac
volantartSB, non coactffi. TertuUianus, in Apologe-
tico : « Modicam unusquisque stipem menstrua die,
^el cum velis, et si modo possis, apponit. Nam
nemo compellitnr, sed sponte confert. Hsec quaai
deposita pietatis sunt. Nam inde non epulis nec
potaculis nec ingralis veretrinis dispensatur, sed

p egenis alendis humandisque. » Habuisse Cyprianum
bona constat : de hortis ab eo venditia inter initia
fidei 8U8B et Dei indulgentia restitutis testalur ipse
Cyprianus, epist. 63, et Pontius diaconus in Vita
ejus.

(64) Opto vos. Retinui editionem vulgatam, quse
bona est. Admoneo tamen editionem Spirensemj,
veterem Venetam, eam quss est Rembolti, Erasmi-
cam, et Morellianam prseferre : « Opto te, frater, »
et ita etiam scriptum esse in sedecim codicibus
antiquis. Et hsec quoque lectio optima est. Tamen-
etsi enim epistola scripta sit ad plures, prsscipue
tamen et nominatim scripta est ad Rogatianum, per-
sonam illustrem. Et ideo Cyprianus finem ei impo-
nens, clausulam valedictoriam, ut aolet, ad eum
dirigere potuit.

(65) De precando Deo. Miror Rigaltium, qui sciebat
sanctum Augustinum, I. iv de Baptismo conira Dona-
tista^, c. 2, ea verba referre tanquam Cypriani, scie-

Tv bat preeterea ea haberi in quibusdam antiquis editio-

^ nibus : miror, inquam, eum illa omisisse in sua.

Illa etiam omiserunt Angli. Nos restituimus propter

auctoritatem Augustini et plurimorum veterum li-

brorum.

(66) Religiosam sollicitudinem. Hsec est lectio om-
nium' veterum librorum et editionum. In Rigaltiana
tamen scriptum est religionem vestram. Angli repo-
suerunt veterem lectionem.

(67) Viam Domini non tenemus. Citat hunc quoque
locum sanctus AugusUuus in libro paulo ante iau-
dato, cap. 3.

•,T yt^'"^

247

S. CYPRIANI OPERUM PARS 1. — EPISTOLiE.

248

data nobis ad salutcm coBlesiia mandala servamus. ^ta concordia, cum scriptum sit, Dem qui inkabitare

Fecit Dominus noster voluntatem Patris, et nos
non facimus Domini voluntalem, patrimonio et
lucro studentes, superbiam sectantes, semulationi
et dissensioni vacantes, simplicitatis et fidei ne-
gligentes, sseculo verbis solis et non factis renun-
tiantes, unusquisque sibi placentes et omnibus dis-
plicentes. Vapulamus itaque ut meremur, cum
scriptum sit : Servus autem ille qui cognoseit volun-
tatem domini sui, et non paruerit ®^ voluniati ejus,
vapulabit multis [Luc., xii, 47). Quas autem plagas,
quee verbera non meremur, quando nec confessores,
qui exemplo caeteris ad bonos mores esse debue-
rant, teneant disciplinam ? Itaque, dum quosdam in-
solenter extollit confessionis suee tumida ®* et in-

facit unanimes in domo {Psal, Lxvn, 7), et in Actis
apostolorum legamus, Turba autem eorum qui cre-
diderant anxma ac mente una agebant (Act., iv, 32) ;
et Dominus sua voce mandaverit dicens : Hoc est
mandatum meum, ut diligatis invicem (Joan., xv,
17); et iterum : Dico autem vobis quoniam, si duo-
bus ex vobis convenerit ^ in terra, de omni re quam-
cnmque petieritis continget vobis a Patre meo qui in
CiBlis est (Matth,, xviii, 19). Quod si duo unanimes
tanlum possunt, quid si unanimitas apud omnes
esset? Quod si secundum pacem quam nobis Do-
minus dedit universis fratribus conveniret, jampri-
dem de divina misericordia impetrassemus quod
petimus, nec tamdiu in hoc salutis et fidei nostrac

verecunda jactatio, tormenta venerunt *' ei tor- *> periculo fluctuaremus. Imo vero, nec venissent

menta sine fine tortoris, sine exitu damnationis,
sine solatio mortis, tormenta quse ad coronam non
facilo dimittant, sed tamdiu torqueant quamdiu de-
jiciant; nisi si aliquis, divina dignatione subtrac-
tus, inter ipsa cruciamenta profecerit ^ adeptus glo-
riam non termino supplioii, sed velocitate moriendi.
n. Haec patimur delicto et merito nostro, |sicut
preemonuii divina censura dicens : Si dereliquerint
kgem meam et in judiciis meis ', non ambulaverint,
si justificationes meas profanaoerint et prsecepta mea
non observaverint, visitabo in virga facinora eorum
et in flageUis delieta eorum (Psal, lxxxui, 3i-33).
Virgas igitur et flagella senlimus, qui Deo nec bo-

fratribus baec mala, si in unum fraternitas fuisset
animata.

IV. Nam et illud ostensum est, quod sederet
paterfamilias, sedente sibi ad dexleram juvene ;
qui juvenis, anxius etcum quadam indignatione sub-
tristis, maxillam manu tenens, mcesto vultu sede-
bat. Alius vero in sinistra parte consistens rete
portabat, quod se mittere, ut circumstantem popu-
lum caperet, minabatur. Et cum miraretur quid
hoc esset ille qui vidit, dictum est ei jnvenem qui
ad dexieram sic sederet, contristare et dolere qnod
praecepta sua non observarentur ; iilum vero in
sinistra exultare quod sibi daretur occasio ut a

nis factis placemus, nec pro peccatis satisfacimus. n patrefamilias potestatem sumeret saeviendi. Hoc

Rogemus de intimo corde et de tota mente miseri-
cordiam Dei, quia et ipse addit dicens : Misericor^
diam autem meam non dispergam ab eis (Ibid,).
Petamus et accipiemus ; et si accipiendi roora et
tardiias fuerit, quoniam graviter offendimus, pul-
semus, quia et pulsanti aperietiir (Matth,, vii, 7, 8,
xvuT, 19 ; Luc, xi, 9, 10), 242 ^^ modo pulsent
ostium preces, gemitus et lacrymae nostrse, quibus
insistere et immorari oportei etsi sit unanimis
oratio.

III. Nam quod magis suasit et compulit ut has
ad voslitteras scriberem, scire debetis^ sicut Domi-
nus ostendere et reveiare dignatus est^, dictum
esse in visione : Petite et impetratis * ; tunc deinde

prius longe ostensum est, quam tempestas vastita-
tis hujus oriretur ^ (68). Et vidimus impletum quod
fuerat ostensum, ut, dum Domini preecepta con-
temnimus , dum datse legis mandata saluiaria
243 ^^^ tenemus, facultatem nocendi inimicus
acciperet, minus amnatos et ad repugnandum
minus cautos jactu retis operiret.

V. Oremus instanter et assiduis precibus inge-
miscamus. Nam et hoc nobis non olim " per vi-
sionem, fratres charissimi, exprobratum sciatis,
quod dormitemus in precibus, nec vigilanter ore-
mus. Et Deus utique, qui quem corripit diligit
(Proiv,, III, 12), quando corripii ad hoc corripit ut
emendei, ad hoc emendat ut servet. £xcutiamus

prflpceptum plebi assistenti ut pro quibusdam per- D itaque et abrumpamus somni vincula, et instanter

sonis designaiis sibi petereni, in petendo auiem
f uisse dissonas voces et dispares ^ voluntates, et
vehementer hoc displicuisse illi qui dizerat, Petite,
et impetratis, quod plebis insequaliias discreparei,
nec esset fratrum consensio una et simplex et junc-

ac vigilanter oremus, sicut Paulus apostolus prae-
cipit dicens : Instateoraiioni vigilantes m ea (Coloss.,
IV, 2). Nam et apostoli orare diebus ac noctibus
non destitenmt, et Dominns quoque ipse discipUnae
magister et exempli nosiri via frequenler ei vigi-

Yariae lectiones.

^ Fecerit M. R. ^* Tumor Corb, ^ In tormenta venenini, tormenta Corb, * Defecerit Oxon. * Viis
meis Voss, 1. Pem, ' Dignatur Oxon. * Impetrabiiis Bod. 1 Vet. innom. ^Dissonantes voces et dissipaias
Xtn. *Duoex vobis convenerint fiocf. 1, 3. Voss, 1, 2. conveneritis Rig. ' Operaretur Lin, Bt videmiiB
Vet. innom. > Jam olim Erasm.

Steph. Baluzii notae.

(68) Oriretur. In uno codice regio legiiur^ « Vasti- tum est : « Tempestas vastationis hujus oriretur.

tatis hujus accederei et impetus maliiifle nostrse erga
nos ingrueret. » Sed alii codices repugnani ei omnes
editiones. In veluslissimo codice Remigiano scrip-

In Lamoniano : « Tempeslas vastis bujus opera-
reiur. »

249

EPISTOLA Vll.

250

iaoter oravit, sicat in Evaogelio legimas : ExUt in j^ jatn pectus illecebra scecQlaris eaervet, vei ne Iar«

fnontem craref et fuit pentocloiis tn oratione Dei [Lue.,
Yi, 12). Et utique, qaod orabat orabat ille pro nobis,
lum peccator ipse non esset, sed alieoa peccata*
portaret. Adeo aatem pro nobis iile deprecabatur at
legamos alio loco : Dixit autem Ikmdnus ad Petrum :
Ecce Satanas postiUavU ut vos vexaret quomodo tri-
ticm. Ego autem rogavi pro te ne defieiat fides tua
(lue., zzii, 31). Quod si pro nobis ac pro deiictis
Qostris ille et laborabat et vigilabat et precaba-
tor, quanto nos magis insistere precibas et orare,
et primo ipsum Dominum rogare, tum deinde per
ipsam Oeo Patri satisfacere debemus? Habemus
adTocatam et deprecatorem pro peccatis nostiis
iesum Ghristnm Dominum et Deum nostrum, si

gioribus epulis mens gravata minas ad preces
orationis evigilet.

VII. Dissimulare haec singula et apud conscien-
tiam meam solus occultare non debui« quibus
unusquisque nostrum et instrui et regi possit. Nec
ipsi denique^*^ (70) apud vos hanc epistolam teneatis
occultam, sed legendam fratribus suggeratis. Inter-
cipere (71) enim quibus nos Dominus admonere et
instruere dignatur, ejus est, qui admoneri et in-
strui fratrem suum nolit. Probari nos a Domino
aostro sciant, nec uuquam a tide qua in eum semeL
credidimus, prssentis pressur» conflictatione de-
ficiant. Delicta sua singuli recognoscentes , vei
modo conversationem veteris hominis ezponant.

modo nos in priBteritum peccasse poeniteaty et con- B Nemo enim retro attendens et superponens manum

suam super aratrum aptus est regno Dei. Denique
et uzor Lot, quee liberata, contra prsBceptura, retro
respezit, quod evaserat perdidit (72). Attendamus
non posteriora, quo diabolus revocat, sed priora,
quo Christus vocat. Oculos erigamus ad coalumy ne
oblectamentis et illecebris nos suis terra decipiat.
Unusquisque orat Deum, non pro se tantum, sed
pro omnibus fratribus, sicut Dominus orare nos
docuit; ubi non singulis privatam precem mandat,
sed oratione communi et concordi prece orantes pro
omniiuis jussit orare. Si nos Dominus humiles et
quietos, si nobis invicem copulatos, si circa iram
suam timidos, si prsesenti tribulatione correctos

fitentes atque intelligentes delicta nostra^ quibus
oQnc Dominum offendimus, vel de cstero nos am-
bulare in viis ejus et prsecepta ejus metuere spon-
deamos, Paier nos corrigit et tuetar, stantes tamen
in fide et pressuris atque angustiis, scilicet Christo
ejas firmiter adheerentes, sicut scriptum est : Otits
m separabU a dUectione Christi? prestura, an an-
uustiaf an per^ecutio, an fames, an nuditas, an peri-
mtum, an gladius? (Rm,, viii, 35.) Nihil horum
potest separare credentes, nihil potest avellere cor-
pori ejus et sanguini coheerentes. Persecutio ista
examinatio est atqoe ezploratio 244 pectoris
Qostri (69). Excuti nos Deus voluit et probari, sicut

suos semper probaTil ; nec tamen in probationibus p emendatosque conspezerit : tutos ab inimid infes-

eJQs aliquando auzilium credentibus defuit.

VI. Denique ad minimum famulum suum et in
delictis licet plurimis constitutum et dignatione ejns
iDdignam, tamen iUe pro sua circa nos bonitate
QiaDdare dignatus est. « Dic illi, inquit, securus
sit, qoia paz Yentura est ; sed quod interim morula
est, sQpersunt adhac aliqui qui probentur. » Sed
et de victu parco et sobrio potu divinis dignalioni-
bus admonemur ; scilicet ne vigore coelesti sublime

tationibus 245 ezhibebit. Preecessit disciplina,
sequetur et venia.

YIII. Nos tantum, sine cessatione poscendi et cum
fide accipiendi, simplices et unanimes Dominum
deprecemur, cum gemitu pariter et fletn deprecau-
tes, sicut deprecari oporlet eos qui sint positi inter
plangentium ruinas et timentium reiiquias, inter
numerosam languentium <^ stragem et eziguam
stantium firmitatem. Rogemus pacem *' maturius

YariaB lectiones.

* Nostra peccata Lin, Vots, i, 2. Bod, 1. Pem. ** rpsi ulique Oxon. ** Jacentium Bod. i. Stantium pau-
citatem Lin, Pem, Bod. \, 3. Voss. % Thu. Fost. <* Pacem Ecclesi» suee Voss. 1. Bod. 3.

Steph. Baluzii notae.

(09) PectoHs noslri. Dusb sunt hujus loci lectio- t\
nes in antiquis codicibus. Eam quam nos retinemus
invenimus in octo codicibus. Aliam, quse habet
peecati nostri, exhibent omnes editiones quse Pame-
lianam antecesserunt, eam vero prseferunt etiam
QQdecim libri veteres ; eaque adjuvari potest ez
eo qnod in initio libri Job reperitur : « Ut qussras
iniquitaUm meam et peecatum meum scrutens. Nos-
tram vero confirmant plurima sacrse Scripturse loca
in qnibos Deus yocatur scrutator cordis et renis, ut
e(iam adnotatur in calce epistolsa octavse. In codice
Plori scriptum erat peccati nostri.

(TO) Nec tpst denique. Quamquam prior lectio, qusB
babet utiquej bona sit, eam prsBtuU qusB nititur
BQclorilate omnium fere veterum exemplarium.

(71) Intercipere, id est supprimere^ modo lo-
qoendi multum remoto a yera significatione hujus
▼ocabuli. Bt tameu Tacitus in Vita Agricol» vide-

tur eo vocabulo usus esse in eodem sensu quo Cy-
prianus. Ait enim : « Nec Agricola unquam per
alios gesta avidus intercepit, sed cenlurio seu
prffifectus incorruptum facti testem habebat. » Item
Seneca, lib. de BeneficiiSy p 17 : Urit illum et
angit intercepti beneficii conscientia. » Q. Curtius,
lib. zv : « Alieno enim sanguine partam gloriam
intercipi. » Arnobius, lib. m : « Nam intercipere
scripta et publicatam velle submergere lectionem
non est deos defendere, sed veritatis testificatio-
nem timere. » Cassianus, I. ix, c. ii : « Intercipiens
efficaciam orationum ; » et Collat, lib. i, cap. 11 :
« Charitas nullo intercipiatur tempore. »

(72) Perdidit. Ita veteres editiones et omnes fere
libri veteres. In uno tamen meo scriptum est indicit.
Quod videtur esse melius. In vetustissimo Remigiauo
percidit.

j i

i <

I '

1» '

S. CYPRIANI OPERUM PARS I. — EPISTOUE.

reddi, cito latebrifl nostris et periculis subveniri, ^ natos, quosdam vero ad coronam Tictoriffi jam

jamque proximos *>, universos autem quos agmiDe
glorioso carcer inclusit, pari ac simili calore viriu-
tis ad gerendum certamen animatos, sicut esse
oportet in divinis castris milites Christi, ut iocor-
ruptam fidei iirmitatem non blanditise decipiaat,
non minffi terreant, non crudatus ac tormenta
devincanty quia major est qui in nobis est qnam
qui est in hoc mundo (I Joan., vr, A), nec plus ad
dejiciendum potest terrena poena quam ad erigea-
dum tutela divina. Probata res est certamine fra-
trum glorioso, qui, ad lormenta vincenda casteris
duces facti, exemplum virtutis ac fidei prsebuerunt,
congressi in acie donec acies succumberet victa. Qui-
bus ego vos laudibus predicem, fortissimi fratres?
B Robur pectoris vestri et perseveranUam fidei, quo
prseconio vocis exomem? Tolerastis *^ usque ad con-
snmmaUonem glorios durissimam qusestioneni, nec
cessistis, sed vobis potius snppHcia cesserunt. Finem
doloribus^'', qoem tormenta non dabant, corons
dederunt. Qusestio (75) gravior*' ad hoc diu perse-
veravit, non ut stantem fidem dejiceret, sed ul
homines Dei ad Dominum velocius mitteret. Yidit
admirans prssentium multitudo coelesle certamen,
certamen Dei, certamen spiritaie, prcelium Christi ",
stetisse servos ejus voce libera, mente incormpta,
virtule divina, telis qoidem seecularibus nudos, sed
armis fidei credentes (76) armatos***. Steterunt
torti torquenlibus fortiores (77), et pnlsantes ac

impleri quae ^^ famulis suis Dominus dignatur osten-
dere, redintegraUonem Ecclesiae, securitatem salu-
tis nostrae, post pluvias serenitatem, post tenebras
lucem, post procellas et turbines placidam lenita-
tem, pia paternae dilectionis auxilia, divinse majes-
tatis solita magnalia, quibus et persequenUum blas-
phemia retundatur, et lapsonim poenitentia refor-
metur, et forUs et stabilis perseverantium fiducia
glorietur. Opto vos, fratres charissimi, semper bene
valere et nostri meminisse. Fratemitatem meo no-
mine salutate, et ut nostri meminerint admonete.
Valete.

EPISTOLA VIII.

(^rasm., u, 6; Pamel., ix; Rig., Baluz., Paris., vni;

Oxon. Lips., X.)

AO MARTYRES BT C0NFBSS0RB8.

AaouMBifroM. — Martyres A/ricsB Cyprianus tniris
modis a constantia commendans, invUai ad per^e-
verantiam, eoBemplo Mappalici eorum coHegse.

Gjprianus martyribus et confessoribus in Christo
Domino nostro et in Deo Patre perpetuam salutem.
Exulto leetns et gratulor, fortissimi ac beaUssimi
fratres, cognita fide ac virtute veslra, in quibus
mater Ecelesia gloriatur (73). Gloriata est et nuper
quidem cum confessione perstante suscepta poena
est quffi confessores GhrisU fecit extorres. Confessio
tamen 246 pi^ffisons quanto in passione forUor,
tanto clarior et major in honore est. Crevit pugna,

crevit et pugnantium gloria. Nec retardati estis ab n laniantes ungnlas pulsata ac laniata membra vice-
acie tormentomm metu^ sed ipsis tormentis magis nmt. Inexpugnabilem iidem superare non potuit
ac magis esUs ad aciem provocati, fortes et stabiles saeviens diu plaga repetita, quamvis, rapta compage
ad maximi certaminis prselium <^ prompta devotione viseeram, 247 torquerentur in servis Dei jam non
redi8Us(74). Ex quibus quosdam jam comperi coro- membra (78), sed vulnera. Fluebat sanguis qui

Yariae lectiones.

*' In plerisque Foss. Corb. ^ Certaminis prsemium P«m. Pretium Corb. ^* Victorifie proxlmos Oxfxn.
^ Tolerantes Pem. Utiqne Bod. 1. ^' Finem doloram Oxon. ^* Laniena Oxon. Laniatito Pem. Laniendl
mora Bod. Lanio gravior Ben. QusesUo Thu. ^^ Spiritale certamen^ prselium Oxon. Spiritale prslium Christi.
Voss. i. Bod. i, 3. Pem. *^ Fidei ardentis armatos Pem,

Steph. Baluzii nota.

(73) Ecclesia gloriatur. In codice sancti Arnulphi
Metensis legitur : « Bcclesia gratulatur. Et nuper
quidem. » In Carnotensi : « Qratulatur vel gloriatur.
Et nuper. »

(74) Devotione redistis. lidem codices habent pro- D
distis.

(75J Qumstio. Revocavi hanc lectionem, quam libri
veteres et editiones antiquee preeferunt. In editione
ManuUana scriptum est laniena. Pamelius ita quoque
posuit. Sed nostra lectio, quse nititur auctoritate,
recle congruit cum his quse paulo ante dicta sunt :
« Tolerastis durissimam qusestionem, et infra, in
queestione victores. » Angli prolulerunt quasdam
varias lectiones quse probare possunt aliam leclio-
nem posse esse bonam.

(76) Credentes. Hanc lectionem preeferunl veteres
libri et editiones, nisi quod interdum vidi scriptum
credentis. In libro tamen Divionensi et in recenUore
Remigiano legitur constanter. Quod mihi videtur
esse melius. Sed mutare non sum ausus propter
repugnantiam aliomm exemplarium.

(77) Torti . . . fortiores. Sulpitius Severus in
Epistola ad Eusebium : Sed his tolerandis atque

vincendis prsecipuam semper justoram fuisse vir-
tutem, dum per omnia tentamenta patientes, sem-
per invicU, tanto forUus vincerent quanto gravius
pertulissent. » Apud Rufinum, lib. v, cap. i, in
Historia martyrum Lugdunemium, « Bx ipsa quippe
sanctorum patienUa ssevior eis contentionis rabies
accendebatur, et velut pudore ({uodam faUgabantur,
quia major inesset cruciatis quam craciantibus vir-

tus. »

(78) Jam non membra. Sic supra, in epistola ad
Donatumj p. 5 : « Jam non membra, sed vulnera. »
Ammianus Marcellinus, lib. xxrx, enarrans lanie-
nam exercitam in Diogenem quemdam ut verba
placentia principi loqueretur, ait Ulum : « Cum poe-
nis non sufficerenl membra, > v». 'vm combuslum.
Idera lib. xiv, loquens de Busebic quodam misere
craciato ait illum ita evisceratum ut cruciatibui
membra deessent. Sanctus Ambroaius in libro i de
VirginibuSj loquens de martyrio sanct» Agnelis
« Fuitne in illo corpusculo vulneri locus ? » T. Li-
vius, lib. nr, « Quid jam integri esse in corpore loci
ad nova vulnera recipienda? » JusUnus lib u : « Ve-
lut a singulis membris poense exigerentur. ^ Bla-

253

EPISTOLA VIII.

2S4

inceQdinm penecotionis exstingueret, qui fiamnias
et ignes gehenns glorioso cruore sopiret. quale
illud fiiit spectaculum Domino (79), quam sublime,
qnam roagntim, quam Dei oculis sacramento ac
devotione militis ejas accepturo^ sicut scriptum est
in Psalmis, Spiritu sancto loquente ad nos pariter
et moDente : Fretiosa est in tompeclu Domini mors
justorum ejus {PsaL cxv, i5). Pretiosa mors hspc
est que emit immortalitatem prelio sui sanguinis '*,
qu83 accepit coronam de ** consummatione virtutis.
Qoam lietus illic (80) Christus fiiit I quam libens in
talibus servis suis et pugnavit et vicit protector
fidei, et dans credentihns tantum quantum se credit
capere qui sumitl Certamini suo adfuit, preeliato-
res atque assertores sui nominis erexit, corrobora-
vit, aoimavit. Ei qui pro nobis mortem semel viciti
semper vincit in nobis. €um vos, inquit, tradiderint^
wUte cogitare quid hquamini : dabitur enim vobis
in iUa hora quid loquamini. Non enim vos estis qui
loquimini, sed Spiritus PaMs vestri qui loquHur tri
vobis [Matth*, x, 19, 20). Documentum rei prssens
prslium priBbnit. Vox plena Spiritu sancto de mar-
tjiis ore prorupit, cum Mappalicus (8i) beatissimns
ioler cnidatus suos proconsuli diceret : « Videbis
cras agonem. » Et quod ille com virtntis ac fidei
testimonio dixit, Dominus implevit. Agon coslestis
exhibitus*', ei Dei servus in agonis promissi cer-
tamine coronatos est. 248 ^^^ ®^^ agon quem
propheta Isaias ante prtedixit (82) dicens : Non pu-
sUlum vobis eertamen cum hominibus, quoniam Deus
ynBstat agonem {Isa., vii, i3). £t, ul ostenderet
qnis hic agon futunis esaet, addidil dicens : Ecee

f^virgo in uterum*^ aecipiet (83) et pariet /Utum^ ei
voeabiHs nomen ejus Emmanuel (Ibid,, H). Hic est
agon fidei nostrae qoa congredimnr, qua vincimos,
qua coronamur. Hic est agon quem nobis ostendit
beatus Paulus apostolos, in quo oportet nos currere
el ad coronam glorise (84) pervenire : Nesdtis^ in-
quit, quia qui in stadio currunt, omnes quidem eur-
runt, unus tamen aecipit pahnamf Sie eurrite ut
oceupetis (85). Et illi quidem ut eorruptibHem coro-
nam accipiant, nos autem incorruptam^^ (I Cor,, ix,
24, 25). Item suum certamen ostendens, et hostiam
se Domini cito futurum esse promittens, ait : Ego
jam libor 'S et tempus instat assumpUonis mese, Bo^
num agonem certavi, cursum perfeci, fUiem servavi.
Jam superest mihi corona justitim, quam mihi reddet

B Domtntis tn illa die, ille justus judex, non solum
autem mihi^ sed et omnibus qui diHgunt adnentum
^us (il Tim., IV, 6-8). Hunc igitur agonem per pro-
phetas ante prffidictnm, per Dominum commissnm,
per apostolos gestum, Mappalicus suo et coliegarum
soorom nomine proconsnli repromisii. Nec fefellit
in promisso sno vox fldelis : pugnam quam spo-
pondit exhibuit, et palmam quam meruit accepit.
Islum nnnc beatissimum martyrem, et aiios parti-
cipes ejusdem congressionis (86), milites et comiies
in fide stabiles, in doiore 249 patientes, in qoses-
tione victores ut cfleieri quoque sectemini et opto
pariter et exhortor; ut quos vinculum confessionis
et hospitium carceris simul junxit, jungat eUam

p consummatio virtutis et corona ccelestis, ut lacrymas
matris Ecclesiie, qnie plangit ruinas et fwiera plu-
rimomm, vos vestra Iselitia tergeatis, et cseterorum

Yariae lectiones.

" Preiioea Yis sanguinis Corb. ■* Coronam Dei Bod. 3. Pem. " Agone ccBleetis exhibitionis Vost. 2.
ExUbitus est Bod. i. ^ Utero Thu. Fots. Bod. i, 2. ef Adv. Jud. *^ Incorruptibilem Voss. 2. Bod. \. ** Bgo
jam immobor Bod. 3. Delibor Fost. Oorb.

Steph. Baluzii notse.

ganter yaria illa tormentorum et cructatnnm genera
describuntur in libro i Silii Italici :

NoD ignes, candensqae calybs, non verbera pasdim
lelibcie innomeriB lacerom scindentia corpusy
CATDiflcesTe maou», penitQsque iofuBa medullis
PesUs, et in medio lucentes vulnere ilamnuB
Ceasavere.

i79) Speetaeulum Domino. Godtcea sancli Arnulphi
et Camotensis habent I>omini.

(W) Qaam Iseius ilUc. lidem codices prseferunt in
iUit.

{81) Mappalicus. Kalendarium Cartbaginiense
editum a Mabilonio : xiii Kalend. Maias martyris
Mappaliei. Ai in Martyrologio monasterii Einsidlen-
sis edito ab eodem Mabillonio eat xv Kal. Maii,
qU etiam in antlquis martyrologiorum scriptoribus.
Sanctom Gypriannm fuisse sepultnm in loco qui
Mappalia vocatur scribit Victor Vitensis lib. i,
cap. 5.

(82) Prmdixit. Veteres ediliones Manutiana anti-
qaiores et qusedam vetera exemplaria prseferunt
VTmitii.

{8;i] Accipiel. In quibusdam codicibus antiquis
scriptum est concipiet. Sic etiam editiones quee
precesaerunt Eraamicam.

(84) Coromim gloriw. Ex. I Epistola beati Petri,

Percipietis - immarcescibilem gloritt coronam. Hic
Gypriani locus varie legitur in antiquis codicibus.
Quidam enim hai>ent coronam gloritt^ alii gloriam
corontt. Hanc discrepantiam invexit audacia libra-
riorum. Bonam lectionem habebat etiam liber Flori.
Apud Gassianum lib. vi, cap. 3, lego coronts gloriam
pro quo fortassis reponendum esset coroncm glO"
risB.

,85) Ut occupetis. Postea sequebatur in quibuadam
vetustia codicibus et editionibus : Omnit autem qui
agonizai in omnibus continens est. Sed cum segmen-
tum illud non inveniatur in multis codicibus, desit
autem in editionibus Manutii et Morellii, cum vi-
deam hunc ipsum Pauli locum descriptum in libro
tertio Testimonorium, cap. 26, absque iilo segmento,
rursum non haberi in Epistola ad Fortunatum, de
exhortatione martyrii in optimis et vetustissimis
exemplaribus, expunxi ubique, quia existimo ad-
ditum fuisse a quodam studioso ex Epistola Pauli,
ubi exstat Sic in pluribus Gypriani locis addita
sunt segmenta ex libris sacrs ScripturflB quie omis-
sa patabant ii qui illa addidemnt. Vide adnota-
tiones Erasmi in hunc Pauli locum.

(86) EJusdem contjressionis. Godex sancti Amulphi
hsLbet consensionis, Garnolensis consensionis vel cou-
gretsioms.

255

S. CYPRIANI OPERUM PARS I. — EPISTOLiE.

i56

qaoqae stantium firmitatem vestri exempli provo- ^ foriissimi ac beatissiroi fralres, semper in Domino
catione soHdetis. Si vos acies vocaverit*^, si cer-
taminis vestri dies venerit, militate fortiter, dimi-
eate constauter, scientes vos sub oculis prsesentis

Domini dimicare, confessione nominis ejus ad ipsius
gloriam pervenire; qui non sic est ut servos suos
tantum spectei, sed et ipse luctatur in nobis, ipse
congreditar, ipse in certamine agonis nostri et
coronat pariter et coronatur. Quod si ante diem
certaminis vestri, de indulgentia Domini, pax super-
venerit, vobis tamen maneat volantas integra (87)
et conscientia gloriosa. Nec contristetur aliquis
ex vobis quasi illis minor sit qui ante vos tor-
menla perpessi, victo et calcato ssculo, ad Domi-
num glorioso itinere venerunt. Dominus scrutator

bene valere et nostri meminisse. Valete.

EPISTOLA IX (93).
(Erasm., m, U ; Pamel., x; Rig., Baluz., Paris., ix;

Oxon., Ups., XXI.)

AD CLERUM, DE OinBDSDAll PRESBTTERIS QUl TEMERE
PACEM LAPSIS DEDERUNT, NECDUM SEDATA PEESECU-
TIONB BT CITRA CONSCIENTIAM BPISCOPORUM.

Argumentum hujus epistolaB habes infta tn hxc xierha,
episiola 14 : <c Presbyteris, inquit, et diaemibius
non defuit sacerdoUi vigor, ut quidam, mmus disci-
plinx memores et temeraria festinatume prsedpUes,
qui cum lapsis communicare :am cceperant, com-
primerentur, »

I. Cyprianus presbyteris et diaconibus fratribus

est renis et cordis, arcana perspicit et intaetur B salutem. Diu patientiam meam tenui (94), fralres

occulta. Ad coronam de eo'* (88) promerendam
sufficit ipsius testimoniam solum qui judicaturus
est. Ergo utraque res, fratres charissimi (89), su-
blimis pariter et illustris : iila securior, ad Domi-
num victorise consummatione properare; hffc lce-
tior, accepto post gloriam commeatu (90) in Eccle-
siffi laude ilorere. beatam Ecclesiam nostram,
quam sic honor divinae dignatiouis illuminat, quam
temporibus nostris gloriosus martyrum sanguis
iilustrat! Erat ante in operibus fratrum candida,
nunc facta est in martyrum cruore purpurea : flo-
ribus ejus nec lilia nec ross desunt. Certent nunc
singuli ad utriusque honoris amplissimam dignita-

charissimi, quasi verecundum silentium nostniin
proficeret ad quietem : sed, cum quorumdam im-
moderata et abrupta praesumptio temeritate sua et
hoQorem martyrum et confessoruro pudorem et
plebis universtt tranquiUitatem turbare couetur»
tacere ultra non oportet, ne ad periculum et plebis
pariter et nostrum tacitumitas nimia procedat.
Quod enim non periculum metuere debemns de
oifensa Domini quando aliqui de presbyteris (95),
nec Evangelii nec loci sui memores, sed neque
futurum Domini judicium neque nunc sibi prspo-
situm episcopum cogitantes, quod nunquam omnino
sub anlecessoribus (96) factum est, cum contamelia

tem. Accipiant coronas vel de opere candidas, vel et contemptu priepositi totum sibi vindicent?
de passione purpnreas. 250 ^^ coelestibus castris ^ II. Atque utinam non proskata fratrum nostro-
et pax et acies (9i) habent llores suos, quibus runi salute (97) sibi omnia vindicarentl Contume-
miles Christi ob gloriam coronetur. Opto vos (92), liam episcopatus 251 nostri dissimulare et ferre

Yariae lectiones.

« Provocaverit Oxon, •• Dei Oxon,

Steph. Baluzii noisB.

(87) Voluntas integra. Hieronymus, lib. u, adversus
Jovinianum : « In martyre enim voluntas, ex qua
ipsa mors nascitur, coronatur. » Vide notas ad epi-
stolam 52, in verbo passus est,

(88) Ad coronam d$ eo. lidem codices habent ad
coronam Dei. Sic etiam quedam editiones.

(89) Fratres charissimi. Codex aancti Amulphi,
fratres dilectissimi.

(90) Accepto C4)mmeatu. Id est indulgentia perma-
nendi in hac vita, uti recte explicat Rigaitius in
librum Tertulliani de Fuga in persecutione.

(91) Pax et acies. In libro de Zelo et {ttx>re, p. 260 :
« Habot et pax coronas suas. » Bt in libro de Opere
et eleemosyniSf p. 246 : « In pace vincentibua coro-
nam candidam pro operibus dabit, in persecutione
purpuream pro paasione geminabit. » In libro de
Exhortatione mariyrii, ad Fortunantum, p. 374 : In
militia, in pace conscientia coronabitur, Hieronymus,
in Epistola ad Furiam^ de Viduitate scrvanda; et
in Epistola ad Heiiodorum, de laude Vit» solitaris :
« Virginum lilia et martyrum rosas ». Idem in Vita
Malcbi monachi : « Habet et servata pudicitia mar-
tyrium suum. » Sanctus Ambrosius in Episiota ad
Simplicianum : « Sunt nobis quflsdam el in pace
prsBlia et in bello pax. »

(92) Opto vos. Hec desunt in libro Camotensi.

(93) Inscriptio ipsius epistolsB, cujusmodi istic
ponitur, descripta est ex codice nostro Fossatensi,
ex velere Victorino, ex Michaelino, et ex editione

Spirensi, tum etiam ex vetere Venela. Pessimiim
illius summarium posuerunt Angli in margine.

(94) Patiemiam tenui. Arcadius et Honorius impe-
ratores lib. xiu Cod. Theodos.^ de desertoribus : « Ut
in his patientiam tenemus. »

(95) Aiiqui de presbyteris. Angli putant hic agi de
quinque presbyteris seditiosis ; de quibus videodcB
not8B nostrss ad epistoiam 38.

(96) Anteeessoribus nostris. Infra, epist. 70, ad epi*
scopos Numidas : a SentenUam nostram non novam

D promimus, sed jam pridem ab antecessoribua nostris
statutam. » Non agilur istic de episcopis Cartha-
ginensibus antecessoribus Cypriani, sed in univer-
sum de episcopis qui Bcclesiam Africanam guber-
navemnt ante Cyprianum, de septuaginta nimiram
episcopis quos interfuisse concilio habito sub
Agrippino docet sanctus Augustinus,in lihTode unico
BaptismOf contra Petilianum, et lib xii de Baptismo^
contra Donatistas, cap. 12.

(07) Prostrata salute. Ita omnia fere vetera exem-
plaria et editiones omnes ante Manutianam, in qua
scriptum est : € Contra fratmm nostromm salu-
tem. » Sed hanc lectionem ego non reperi nisi
in duobus antiquis. Reinharlus maluit velerem
lectionem. Eam porro adjuvant hsec verba in epi-
stola ii, pag. 2 : € Persecutionis infeatatione pro-
strati; » et epistola 37, pag. 50 : « Persecutionis
tempestale prostrati. » Optatus Milevitanus, lib. i :
« Persecutio nonnuUos funeslom prostravit in mor-

i57

&t>]STOlA Dt.

258

possem *', sicut dissimulavi semper et pertDli. Sed ^ impositionem episcopi et cleri 252 j"^ commuui-

dissimalandi nunc locus non est quando decipitur
ffaternitas nostra a qnibusdam Testrum, qai, dum
sioe ratione restituendffi salutis plausibiies esse cn-
pioot, magis lapsis obeunt. Summum enim delictum
esse quod persecutio committi coegit, sciunt ipsi
etiam qui commiserunt, cum dixerit Dominus et
jodex noster : Qui me confessus fuerii coram Aomt-
nilm, et ego Utum con/lle6or eoram Patre meo qui
in calis esl. Qui autem me negavmt, et ego Ulum
negaho {Matth,, x, 32, 33) ; et iterum dixerit : Omnia
feetata remittentur /Utis hominum et blasphemim '^.
Out autem blasphemaverit in Spiritum '^ eanctum,
wn habebit '* remissam, sed reus est (98) mtemi
pacati (Jrore., m, 28, 29) ; item beatus Apostolus

cationis accipiant, nunc crudo tempore, persecu-
tione adhuc perseverante, nondum restituta Eccle-
siee ipsius pace, ad communicationem admittuntur
et offertur nomen eornm (2), et, nondum poeniten-
tia acta, nondum exomologesi facta, nondum manu
eis ab episcopo et clero imposita, Eucharistia illis
datur, cum scriptum sit : Qui ederit panem aut bi-
berit calicem Damini indigne , reus erit corpwis et
sanguinis Domthi (I Cor», xi, 27).

III. Sed nunc illi rei non sunt qui minus Scrip-
turse legem tenent. Erunt autem rei qui prsesunt ^^
et haec fratribus non suggerunt, ut, instmcti a prse-
positis, faciant omnia cum Dei timore et cum data
ab eo et prsescripta obserratione. Exponunt deinde

diierit : N<m potestis calicem Damini bibere et ca- B invidiee '" beatos martyres, et gloriosos servos Dei

Ucem dmMmiorum» Non potestis menssB Domini
ommunicare et mensse dmnoniorum (I Car,, x, 20,
21). Hee qui subtrahit fratribns nostris, decipit mi-
seros (99) ; ut qui possnnt^ agentes poenitentiam (1)
Teram, Deoque Patri ** et misericordi precibus
et operibus snis satisfacere, seducantur ut magis
pereant, etqui erigere se possent, plus cadant.Nam,
cam in minoribus peccatis aganl peccatores pceni-
teotiam justo tempore, et, secundnm disciplins
ordinem, ad exomologesim Teniant, et per manus

cum Dei sacerdote committunt, ut, cum illi meroo-
res loci (3) nostri ** ad me litteras direxerint, et
petierint tunc desideria sua examinari et pacem
quando ipsa ante mater nostra Ecclesia pacem de
misericordia Domini prior sumpserit, et nos di?ina
protectio reduces ad ecclesiam soam fecerit, hi,
sublato honore quem nobis beati martjres cum
confessoribus servant, contempta Domini lege (4)
et observatione, quam iidem martyres et confessores
tenendam mandant, ante exstinctum persecutionis

Yariae lectiones.

*^ Contumeliam... possum Oxon, ** Hominum. Qui autem Bod, 2. '< Blasphemaverit Spiritum Oxon.
)' Non habet Ar. Ebor. Lam, NC. 1. >' Poasunt agere poanitentiam, Deoque Patri Ar, Lam, Sbor. Bor, %,
NC. \. ^ Legem tenuerint, rei autem qui prsaunt Ar. Bor. 2. Lam. NC. i. " Bxponunt de invidia Lam.
Kbor. NC. 1. ^ Memores legis nostr» Ltm. Bbor. NC. i. Bod. 2.

Steph. Balozii nots.

tem. > Lambinus putat apud Ciceronem in Catili- n veteres editionea ante Manutianam pmferre ad mi-
naria secunda legi debere : « Jacet ille nunc pro- sericordiam. Quam lectionem reperi etiam in codice

stratiisque est. » Bt moz ait : « Plua enim eat pro-
stratum esse quam jacere. » Quee sententia Lam-
bim convenit cum his verbis Cypriani ex epistola
40, p. 54 : « Nemo jacentes prostemat et depri-
mat »

(96) Sed reus est. Pro his in vetustiore libro Remi-
giano scriptum est : « Neque hic neque in venturo, »
quod sumptum est ex capite xii Bvangelii secundum
Ualthflsum. Hieronymus in Bpistola ad Marcellam
de blasphemia in Spiritum aanctum : « Probet itaque
Novatianus aliquem de his qui sacriflcare compulsi
&Dt6 tribunal judicis respondisse omnia quse in
BTangelio scripta aunt non a Filio Dei, sed a Beelze-
bod principe dsBmoniorum esse profecta, et tunc
poterit approbare irremissibllem in Spiritum sanctum
esse blaaphemiam. »

MiseroM. Codex Fuxensis, innocenies. Id quod

Foaaatensi, in Compendiensi vetere, et in recentiore
Remigiano. Vetus Victorinus habet utramque lec-
tionem. Btenim cum in illo scriptum primo fuisaet
misericordif additum eat supra lineam vel ad miseri'
cordiam.

(2) Offertur nomen eorutn. Hanc lectionem, quAB
est vulgata, habent quinque libri veteres. In duobus
aliis legitur : « Offeruntur nomina eorum ; » in
Fuxenai, « Pro nomine eorum. » Alii quatuor et edi-
tio Manutii : « Offertur nomine eorum. » Insignis
est locus Tertulliani, in libro de Monogamia^ ubi
agens de muliere juncta viro, quem repudiare non
potest, ait : « Bnimvero et pro anima ejus orat, et
refrigerlum interim adpostulat ei, et in prima resur-
rectione consortium, et offert annuis diebus dormi-
tionis ejus. » Vide scholia Jacobi Biblii ad Oratio-
nem Qregorii Nazianzent in laudem Cwsarii fratris

didunis sum non pertinet ad explicationem 'loci tv «t dissertationem v Cyprianicam Henrici Dodwelll.

istlTis Cyprianicl : dlcam tamen propter hanc vo-*^ Vide etiam tom. II Capiiularium, pBg, 1129.

cem, qua significantur etiam miseri apud Ammia-
num llarcellinum. Scribit ille in libro xxvni, Va-
leQtioianum, hominem propalam ferocem, inter
imperandi exordium duos homines minime malos,
Dioclem videlicet ex Comite largitionum Illyrici,
et Diodorum ex agente in rebus, jussisse occidi :
* Quorum memoriam , inquit Marcellinus , apud
Mediolanum colentes nunc quoque Cbristiani, lo-
cum ubt sepulti sunt Ad. innocentes appellant. » Bt
mox eo6 ut martyres ait cultos fuisse a Christianis.
'.() Agentes pcenitentiam. Mullum variant in hoc
loco vetera e^emplaria. Bgo amplexus sum lectio-
nem quae mihi visa est melior. Illud interim ad-
nooeo, pro eo quod istic scriptum est, misericordi^

(3) Memores loci. Ita codex Fuxensis et editio
Manutiana. Superiores editiones et plures libri ve-
teres in editione Anglicana laudati habent iegis nos^
trm. Atque hanc lectionem magls probat Gronovius
in capite i4 observationum suarum m Scriptoribus
eccletiasticis, et ait Cyprianum hic intelligere evan-
gelicam legem, a qua arceasit disciplinam ecclesias-
ticam; et ut ostendat opinionem suam esse bo-
nam, affert hunc locum ex Bpistola sequenti, in qua
sic legitur : « IUi contra evangelicam legem, » et
mox alia qusdam loca stmilia ex quibusdam aliis
Bpistolis.

(4) Domini lege. In libro Beccensi scriptum est :
« Contempta Dominicso legis observatione. »

25»

S. CVPRlANI OPERUM PAhS I. — EPlSTOLfi.

meium, ante redituro Dostram, ante ipsnm pene j^ I. Gyprianus martyribas et confessoribus cha-

mariyrum excessum,communicent cum Iapsis253
et oiTerantet £ucharistiara tradant, quando, eliamsi
martjres per calorem glori«e Scripturam minus
contemplantes ^^, plus aliquid cuperent, a presbj-
teris et diaconis suggerentibus admoneri debereni,
sicut semper in prseteritum facium est.

IV. Gastigare nos itaque divina censura nec
noctibus desinit nec diebus. Prseter nocturnas
enim visiones, per dies quoqne impletur apud nos
Spiritu sancto puerorum innocens setas, qusB in
exstasi videt oculis et audit et loquiiur ea quibus
Dos Dominus monere ei inslruere dignatur. Et
audietis omnia qnando ad vos reducem me Domi-
Dus fecerit, qui ut secederem jussit. Interim teme-

rissimis frdtribus salutem. Sollicitudo loci nosiri
et timor Domini 254 compellit, fortissimi ac bea-
tissimi fratres (7), admonere vos litieris nostris
ut a quibus tam devoie et fortiter servatur fides
Domini *^, ab iisdem lex quoque et disciplina
Domini reservetur. Nam, cum omnes miliies **
Ghristi cusiodire oporteai praecepla imperaioris
^ii, tum vos magis praeceptis ejus obtemperare
plus convenit, qui exemplum celeris facli estis et
virtutis et timoris Dei. Et credideram quidem pres-
byteros et diaconos qui illic praesentes sunt mo-
nere vos et instruere plenissime circa Evangelii
legem, sicui in prfleteritum semper sub antecesso-
ribus nostris factum est, ut diaconi, ad carcerem

rarii " et incauti et tumidi quidam inter vos, qui B commeantes, mariyrum ^' desideria consiliis suis

hominem non cogtiant,vel Deum timeant, scienies,
quoniam si ultra in iisdem perseveraverint, uiar ea
admonitione ** (5) qua me nii Dominus jubet, ut
inierim prohibeaniur offerre, acturi et apud nos
et apud confessores ipsos et apud plebem univer-
sam causam suam, cum, Domino permiitenie, in
sinum mairis Ecclesise recolligi cceperimus. De hoc
ad mariyres et confessores et ad plebem litieras
feci, qaas uiraque vobis legi mandavi. Opto vos,
fraires cbarissimi ac desiderantissimi, in Domino
semper bene valere ei nostri meminisse. Valete.

EPISTOLA X (6).

(Brasm., m, Ift ; Pamel., xi ; Rig., Balnz., Paris., x;

Oxon., lips., XV.)

AD MARTTRBS BT CONFESSORES QUI LAPSIS PETIERUNT

PACBH DARI.

Aroumbntum htijus epUtolw habei infra in tec verba,
epistola i6 : « Cum compmssem eos qui sacrilegis
contactibus mant^ suas atque ora mactUassent, vel
nefandis libellis nihilominus conscientiam polluis-
sent, exambire ad mariyres passim, confessores quo-
que importuna et gratiosa deprecatione corrumpere,
ut sine discrimine et examine singuhrum darentur
libellorum millia, contra Evangelii legem, liiteras
feci quibus martyres et amfessores consUio meo
quantum possem ad Dommica prsecepta revoca-
rem, »

ei Scripturarum prscepiis gubernareni. Sed nnnc
cum maximo animi dolore cognosco non tantum
illic vobis non suggeri divina praecepta, sed adhuc
potias impediri ^', ut ea quse a vobis ipsis et circa
Deum cauie et circa sacerdoiem Dei honohfice
fiunt, a quibusdam presbyteris resolvaniur, qui
nec iimorem Dei nec episcopi hooorem cogitantes
(cum vos ad me litieras direxeritis, quibus exami-
nari desideria vestra et quibasdam lapsis pacem
dari posiulaiis cum, persecutione flnita, conveoire
in unum cum clero et recolligi coeperimus), illi
contra Evangelii legem, contra vestram quoque
honorificam petitionem, anle aciam poenitentiam,
p ante exomologesim, gravissimi aique extremi de*
licti faciam, asle manum ab episcopo et clero (8)
in pcenitentiam impositam, offerre pro illis (9) et
Eucharisiiam dari, id est, sanctum Domini corpns
profanare andeant, cura scriptum sit : Qiit ederii
panem aut biberit caUeem Dommi iadigne, rem erii
corporis et sanguinis Domini (I Cor., xi, 27).

U. Et lapsis qaidem potest in hoc venia concedi.
Quis enim non mortuus viviiicari properet ** f qais
non ad salutem suam venire festinet? Sed preepo-
siiorum est prsceptum ienere, ei vel properanles
(10) vel ignoranles instruere, ne qui ovium pasto-
res esse debent lanii fiant. Ea enim concedere quae
in perniciem vertant, decipere est; nec erigitur

Yariae lecUones.

'7 Contemplantes contra legem Dei Oxon, Legem Domini Lips. >* Interim morari Foss. Vict. Mtch,
'* Perseverarint vitare admonitionem Mss. H. ^<^Domino Oxon *^ Honestos milites Veron. ^* Conve*
nientes martyres Ver ♦» Inveniri Corb. Impr. *♦ Viviflcari optet Corb.

Steph. Baluzii nots.

(5) AdmonitiOM. Id esi suspensionis censnra, ui i\ animadversionem ad Epiphanium in beeresi tlQ^ qu»

interpretatur Baronius hunc Cypriani locum refe- est Novatianonim.

rens. (9) Offerre pro iliis. Ita veteres libn et veleres

editiones. Quo etiam modo scriptum est in Bpistola
sequenti. Manutius posuit : « Oiferre lapsis ~pacero. »
Morellius, ea mutatione insuper habita, reUnuit
veterem lectionem. Rigaltius sequi maluit editio-
nem Manutii. Angli reposuerunt veterem. Reinhartus
secutus est editiones Manutii ei Rigaltii. Sic se
habent hominum ingdnia.

(10) Properantes. Sic in epistola sequenti : « IVop«-
randum tamen non puto, nec incaute aliquid ei /estt-
fianter agendum. » Bpist. 18 : « Temeraria feetina^
tione ieposita. »

(6) Inscriptionem hujus epistolse talem posuimua
qualem reperimus in plnrimis antiquis exemplari-
bus et in vetustioribus editionibus.

(7) Fratres. Antea legebatur mariyres, quod non
flolet Cyprianus. Bgo emendavi ex veteri libro sanc-
ti Michaelis in periculo maris. Nam etiam in hac
ipsa Bpislola Cyprianus ad eos scribens ait, fortis-
simi et charissimi (ratres.

(8) Ab episcopo et ciero Sic eliam in Bpistola
sequenti. Brgo non solua episcopus imponebat
manum lapsis adBcclesiam redeuniibus.Vide Peiarii

261

Et^ISTOU tU

i^2

lapsus, sed per Dei oiFensain magis impellitur ^ IV. De hoc et ad clerum et ad plebem litteras

SIC

ad rainam. Vel ex Yobis itaque discant quod docere
debuerant. Pelitiones et desideria veslra episcopo
serrent, et ad pacem vobLs petentibus dandam ma-
turum et pacatum tempus exspectent ^*. 265 ^^^
est(1i)uta Domino pacem ^* maler prior sumat,
tuQc secundum vestra desideria (12) de filiorum
pace tractetur *'.

III. Et quoniam audio, fortissimi et chariasiou
fratresy impudentia (13) vos quorumdam premi et
Terecundiam vestram vim pati, oro voa quibus
possum precibus ut, Evangelii memores et consi-
derantes quie et qualia in prieteritum antecessores
Testri martyres concesserint *", quam soliiciti in
omnibus fuerint, vos quoque soliicite et caute

feci, quas utrasque vobis legi mandavi. Sed et
iliud ad diligentiam vestram redigere et emendare
debetis, ut nominatim designetis eos quibus pacem
dari desideratis. Audio enim quibosdam sic libellos
fieri utdicatur: « Communicetille(lo)... cumsui8,>i
quod nunquam omnino a marlyribus factum est,
ut incerta et csca(16) 256 petitio invidsam nobis
postmodum cumulet. Late enim patet quando di-
citor, « ille cum suis, » et possunt nobis viceni et
iriceni et amplins offerri qui propinqui et afflnes
et liberti ac domestici esse asseverantur ejus qni
accipit ^^ iibellum. Et ideo peto ut eos quos ipsi
videtis, quos noslis, quorum poenitentiam satisfac-
tioni proximam conspicitis (17), designetis nomina-
petentinm desideria ** ponderetis, utpote amici B I^uu libello, et sic ad nos fldei ac disciplinie con-

Domini et com illo postmodum jndicaturi, inspi-
ciatis et actum et opera et merita singulorum,
ipsonim quoque delictorum genera et qualitates
cogitetis, ne, si qnid abrupte et indigne vel a no-
bis promissum vel a nobis factum fuerit, apud
gentiles quoque ipsos ecclesia nostra erubescere
iacipiat. Visitamur enim et castigamur freqoenter,
etutDomini mandata incorrupta et inviolata (14)
permaneanty admonemur. Quod quidem nec illic
apud vos cessare cpgnosco quominus piurimos
quoque ez yobis instruat ad Ecclesise disciplinam
divina censura. Hoc antem totum polest fieri, si
ea quae a vobis petuntur religiosa contemplatione
modereminiy inteiligentes et comprimentes eos qui,

gruentes litteraa dirigatis. Opto vos, fortissimi ac
dileclissimi *> fratres, in Domino semper bene
valere et nostri meminisse. Valete.

EPIST0LAXI(18).

(Erasm., iii, 16; Pamel., xu; Rigalt., Balux., Parls., xi;

Oion., Lips., XYir.)

AD PLBBBM.

Argumbntum hMJus quoque epistolm habet sxpe dieta
episi. XIV : « Plebi quoque, inqjAit, ipsi, quantum
potuimus, animmi composuimus etutin ecclesiastica
disciplina servarentur imiruximus. »

I. Cyprianus fratribus in plebe consistentibua

„ ^ ,— , salutem. Ingemiscere voa et dolere minas (19)

personas accipientes , in beneficiis vestris aut C fratnim nostrorum ex me scio, fratres charissimi,
gratificantur ", aut illicit« negotiationis nundinas qui et ipse vobiscum pro singolifl ingemisco (20)
aocupantur. pariter et doleo, et patior ac sentio quod beatus

Yariae lectioDes.

♦5 Servent, ad pacem... exspectantes Ar, Lam, Ebor, Bod, 2. *• A Domlno pacem Oxon, ex cod. Lam. Ebor.

»5 1" "^; 5' n?^: *• ^fw- .^<^*- Ante Domini pacem /mpr. ♦' Tractabilur Ver, *• Consenserint Ar. Lam.

?2i*-^/> .^"i^li?.P,®*®?**^, desideria. »• Ut aut gratificent Ar. Ebor. Lam, NC. i. '• Accepit Lam.
Ebor. SC. i. •* Fideliaaimi Ver. *^

Steph. Baluzii notae.

(11) Ante est. Ita veteres editionea ante Manutia-
nam. Angli novam lectionem, quam non alibi reperi^
iQTexenint. Bdiderunt enim : « A Domino pacem
mater, » omissa voce ante.

(M) Vestra desideria. Codex Fttxensia, Vestram
feiaianem.
(13) ImpuderUia. Idem codex et Veronensis. Ab

omissa aunt etiam in Fuxensi. Ea vero defuiase in

Veronensi adnotalum est in margine exemplaris

mei edilionia Manutian». Ut inde colligi possit

Rigaltium, qui usus est exemplari ejusdem editio-

nis in quo exstabant esBdem variSB lectiones qusa

habentur in meo, illius exemplaris auctoritate

. . ... .. , „. — delevlsse has voces in sua edltione. AngU reposue-

impadentibus quibusdttm. » Sic eUam scriptum vidi tv runt.

in lihro Dlonysii Remensis. ^ (18) Ex hac epislola collegit Rigaltlus non Un-

(U) [nvtolata. Idem codex Fuxensis, mmaculata. tum clericos, sed etiam laicos tum Judlcasse cum

(15} Communicet Hle. C^jus nomen hic positum
erat. Olim, ut patet ex libro diurno pontiflcum
Romanornm, ex Hieronymo, Cassiodoro, et aliis
iocis, sic indicabant nomina eorum qucD scribenda
erant. Sequens SBtas posuit litteram N^ omissa veteri
fonnola.

(16) Incerta et ctKa. Ba lectio certa est. Bt tamen
?mnque libri veteres et vetustiores editiones habeut
«»«erta et certa, Sic audacia librariorum induxit

mullos errores in lucubrationes meliorum scripto-

rom.

(17) Satisfactioni proximam conspicitis. Ita vele-
res lUni et veteres editiones. Rigaltius scripsil :
< Qoorum pcsnitenliam scitis. » Quod ego pulo
^um accepisse ex codice Veronensi, in quo, haud
<»al)ie per incogitantiam scriptoria, omissa erant
b«c dtto vocabula, satisfactioni projHmam, quse

episcopo et clericis de rebus gravissimi momenti,
nempe de pcBnitentia lapsoriim, de recipiendis in
Bcclesiam lapsis, de libellis quos ipsi impelra-
veranta martyribus, de pace lapsis a mariyribus
data. Concilium Carthaginense iv, can. 23 : « Ut
episcopus nullius causam audiat absque prsesentia
clericorum plebiumque. » Sic enim legitur in vetus-
tissimo codice ms. ecclesise Urgellensis. Yide epist.
13, i6, 28et 31.

(10) Ruinas. Rigaltius et editio Anglicana habent
ruinam. Sed huic lectioni repugnant omnia vetera
exemplaria et omnes editiones. Sicetiam vulgo solet
scribere Cyprianus.

(fO) Qui et ipse .. ingemisco. Haec desunt in sex
antiquis codicibus et in edilionibus quie antecesse •
runt Manutianam. Bxstant lamen in multis libris
veteribus.

263

S. CYPRiANI OPERtJM PARS I. — EPISTOLiE.

Apostolus dizit : Quis infirmatur, inquit, et ego non ^
infmwr? quis scandalizatur, et ego non uror? (II
Cor,, XI, 29). Et iterum posuit in Epistola sua
dicons : Si patitur membrum unum, compatiuntur
et caetera mmbra; et si Isetatur memhrum unum,
collsBtantur et csetera mmbra (I Cor., xii, 26).
Gompatior ergo et condoleo de fratribus nostris qui,
lapsi et persecutionis infestatione prostrati, partem
nostrorum viscerum secum trahentes, parem dolorem
257 iiobis suis Tulneribus intulerunt; quibas
potens est divina misericordia medelam dare.
Properandum tamen non puto "^, nec incaute
aliquid et festinanter gerendum, ne, dum temere
pax usurpatur ^^, divin» indignationis offensa
gravius provocetur. Fecerunt ad nos quibusdam
beati martyres litteras, petentea examinari deside* B
ria sua. Cum, pace nobis omnibus a Domino prius
data, ad Ecclesiam regredi coBperimos, tunc ^^^
examinabuntur singula pnesentibus et judicanti-
bus vobis.

11. Aodio tamen quosdam de presbyteris, nec
Evangelii roemores, nec quid ad nos martjres
scripseriut cogitantes, nec episcopo honorem sacer-
dotii sui et cathedree reservantes, jam cum lapsis
communicare coBpisse et offerre pro illis et Eocha-
ristiam dare, quando oporteat ad haec per ordinem
perveniri. Nam, cum in minoribus delictis quee
non in Deum committuntur , poenitentia agatur
justo tempore, et exomolegesis iiat iospecta Tita
ejus qui agit pcenitentiam, nec ad communicatio- p
nem venire qois possit nisi prius illi ab episcopo et
clero manus fuerit imposita , quanto magis in
his ^^ gravissimis ei extremis delictis caute omnia
et moderate, secundum disciplinam Domini, obser-

vari oportet ? Quod quidem nostri ^*' presbyteri et
diaconi monere debuerant, ut commendatas sibi
*oves foverent et divino magisterio ad viam depre-
candsB salutis instruerent. Ego plebis nostrse et
quietem novi pariterettimorem, quisatisfactione'^'
Dei et deprecatione vigilarent, nisi illos quidam de
presbyteris gratificantes decepissent.

III. Vel vos itaque singulos regite, el consilio ac
moderatione vestra, secundum divina prsecepta,
lapsorum animos temperate. Nemo adhnc impor-
tuno tempore acerba poma decerpat. Nemo navem
soam qnassatam et perforatam Ouctibus, priusquam
diligenter 258 refecerit,in altum denuo commil-
tat. Nemo tunicam scissam accipere et induere
properet (2i), nisi eam ab artifice perito sartam
viderit et a fnllone cnratam receperit. Audiant,
qnseso, patienter consilium nostrum " ; exspectent
regressionem nostram, ut, cum ad vos per Dei
misericordiam venerimus , convocati coepiscopi
plures, secundum Domini disciplinam et confessso-
rom praesentiam et vestram quoque sententiam ^^
(22), beatorum marlyrum litteras et desideria
examinare possimus. De hoc et ad clerum et ad
martyres et confessores litteras feci^ quas utrasque
legi vobis mandavi. Opto vos^ firatres charissimi ac
desiderantissimi, in Domino semper bene valere et
nostri meminisse. Valete.

EPISTOLA XII (23).

(Erasm., iii, 17; Pamel., xm; Rigalt., Balui., Paris.^xu;

Oxon.^ Lips., xxm.)

AD CLERUH, DE LAPSIS ET CATBCHDMENIS, NE YACUI

EXBANT.

Argumbntum hujus etiam et sequentis epistolsB
hahes infra, epist. 14 : « Postmodum vero tn-

YariaB leciiones.

^' Properamus^ dum tamen non putem Lam. Ebor. NC, 2. ^ Ne si temere pax usurpetur Ar, Lam. Kbor.
Bod.t NC. 2. ^' Tunc omisit ex Oxon. M. R. i. ^ Hoc majus in his Lam. Ebor. NC. 1. Bod. 1, 2. ^^ Quod
quidem nostros Ar. Lam. Bod, NC. 1. Ebor. ^ Timorem in satisfactione, Ar. Lam. Bod. 1. 2. Ebor. NC. i.
*' Gonsilium meum Lam. Ebor. NC. 2. «^ Slc Bod. 2.

Steph. Baluzii notae.

(21) Properet. Ita Manutius et alii poat eum. Supe-
riores editionea habent potett.

(22) Et vestram quoque sententiam. Hoc segmen-
tum, quod exstat in editionibus Manutii et Morellii,
quod nos etiam reperimus in quatuor libris anti-D
quis, retinere placuit. Pamelius ezpunxit, profes-
8U8 se ita facere quia nuspiam apud Cyprianum
tantum auctorilatis plebi tributum reperiebat ut
sententiam illi dicere permittat. In quo falsum esse
Pamelium liquet ex his quss dicta sunt paulo ante
et ex pluribus aliis locis sancti martyris. Miror
autem Rigaltium omisisse hoc segmentum m sua
editione. Miror etiam Anglos, qui illud invenerant
in suis codicibus, illud nihilominus omisisse. Puto
autem illos omisisse quia incommodabat censura
quam ipsi protulerunt adversus observationem
Rigaltii de suffragio plebis in judiciis ecclesiasticis.
Omissum quoque est in editione Reinharti.

(i3) In veteri codice ms. monasterii sancti Eligii
Atrebatensis hsBC epistola dicitur scripta ad clerum
CapusB. QuflB lectio fortaasis daret ansam existimandi
canonem 48, codicis canonum eccIesisB African»,
in qao agitur de plenaria synodo Capuensiy non

debere intelligl de concilio apud Capuam Campanie
habito in causa eccleslas Antiochenss et Bonoai
episcopi Macedonis negantis virginitatem Matris
Domini, sed de quadam plenaria synodo Africana
habita apud Capuam. Hanc co^jecturam jnvare
potest fragmentum veteris codicis ms. bibliothecsd
Bodieian», in quo scriptum est saactum Cyprianum
per epistolas horlatum esse Augustinum et Felicita-
tem, qui passi sunl apud civitatem Capoensem
metropoiim Campaniea. Quo loco illustrissimus
episcopus Oxoniensis, qui fragmentum illud edidit
cum operibus sancti Cypriani, suspicatur hssc
verba, metropolim Campanim, esse additamentum
librarii, cui notior erat Italia quam Africa. Exisii-
mabat igitur doctisaimus episcopus fiiisae in Afirica
civitatem Capuensem. Recte. Nam vix opinari licet
synodum plenariam cujus meminit canon AiHcanns
alibi habitam fuisse quam in Africa Ubi aulem
sita fuerik hiec Capua Africe, si tamen ulla fnit,
difQcile exploratu est. Capaa vero erat in provincia
Byzacena. Vide Joannem Tristanum a sancto Aman-
tio in tomo II Gommentariorum anorum, pag. lx.

265

EPfSTOLA XTII.

266

quit, cum quidam de lapsis, Hve sua sponte, sive k
aHquo incUatore, audaei /lagitatume proruerent
ut paeem sUri a martyribus et eonfessoribus pro-
missam, extorqvere violento impetu niterentur ; de
hoe etiam bis ad derum Utteras feci et legi eis
mandavi, ut, ad Uhrum violentiam interim quoquo
genere mitigandam, si qui libello a martyribus
accepto de ssecuh excederent, eosomologesi facta
etmanu eis tn pmitentiam imposita, cum pace
sibi a martyribus promissa ad Dominum remitte-
rentur, etc»

I. Cjprianos preabyteris et diaconibus fralribus
salutein. Miror vos, Iratres charissimi, ad muUas
epistolas 259 ^^^ <ia&8 a<i ▼os frequenter misi,
nibil mihi (24) rescripsisse, cam fratemitatb nostrs
Tel utilitas vel necessitas sic ntique gubernetur, B
si a Tobis introcti rerom gerendarum consilium
limare possimus. Quoniam tamen (25) video facnl-
tatem veniendi ad vos nondum esse et jam eestatem
co^isse, quod tempus infirmitatibQS assiduis (26)

et gravibus infestatnr ^\ occurrendum pnto fra-
tribus nostris ut qui libellos a martyribus accepe-
ront, et prserogativa eorum apud Deum adlJQvari
possunt (27), si incommodo aliquo et infirmitatis
pericoio occupati fuerint, non exspectata prtesentia
Dostra apud presbyterum quemcunque prsesentem,
Tel, si preabyter repertus non fuerit, ut urgere
exitus coeperity apud diaconum (28) quoque ezomo*
logesin (29) fecere delicti sui possint, ut manu eis
in poenitentiam imposita veniant ad Dominum cum
pace quam dari martjres litteris ad nos factis^
desideraverunt.

II. Caeteram quoque partem *' plebis quae lapsa
est praesentia vestra fovete, et, ut a fide et mise-
ricordia Domini non defldant vestro solatio focil-

late. Neque enim deserentur ab ope et auzilio
Domini hi qui mites et humiles et poenitentiam
vere agi^ntes in bonis operibus perseveraverint ^^,
quominus illis quoqae divino remedio consu-
latur. Audientibus etiam, si qui fuerint peri-
culo prfleventi et in ezitu constituti, vigilantia
vestra non desit, implorantibus divinam gratiam
misericordia Domini non denegetur. Opto vos,
fratres charissimi, semper bene valere et nostri
meminisse. Fraternilatem universam meo nomine
salutate, et ut nostri meminerit admonete *^ et ro-
gate. Valete.

260 EPISTOLA XIII (30).

(Erasm., m, 18 ; Pamel.,xiv ; Rigalt..Baluz., Paris., xur;

OxoD., Lips., zix,)

AD CLBRUM, OE HIS QXJl AD PACEM FESTINANT.

ARGUMBifTUM. — Ad paccm per pcBnitentiam venien-
dum : illa autem agitur servando mandata, Infir-
mitate pressi, si martyrum suffragiis subkventur,
ad pacem admitti possunt : caeteri usque ad pacem
EcclesisB factam detinendi,

I. GypriaDUs presbyteris et diaconibus fratribus
salutem. Legi litteras vestras, fratres charissimi,
quibus scripsistis saiubre consilium veslrum non
deesse fratribus nostris, ut, temeraria festinatione
deposita, religiosam patientiam Deo prsebeant, ut,
cnm in unum per ejus misericordiam venerimus, de
omnibus speciebus secundum ecclesiasticam disci-
plinam tractare possimus, mazime cum scriptum
sit : Memento unde cedderis, et age pcenUentiam
(Apoc., II, 5). Poenitentiam autem iJie agit qui,
divini praecepti memor (31), mitis *' et patiens et
sacerdotibus Dei obtemperans, obsequiis suis et
operibus (32) justis Dominum promeretur.

II. Quoniam tamen significatis quosdam immode-

Yarise lectioneB.

*' Infestat Bod. 1, 2. Lam, Ebor, NC. ** Desideraverunt. Partem Ai^. *> Operationibus perseveraverant
Lm.Ebor. SC, I. Opinionibus Neap. ** Meminit exorare Ar. Lam, Bbor. NC. i. Bod, 2. *s Divinis prce-
ceptis mitis Oxm. Divini mitis Lam. Bbor. NC. 1.

Steph. Baluzii notae.

iU) Nthil mihi. Heec est lectio veterum librorum
Teteram editionum. Veronensis tamen et Fuxensis
i^abent nunquam mihi rtscripsisse. Hinc ergo pro~
fecta est lectio quam prfleferunt editiones Rigaltii et
Anglorum. I^

1^} Quoniam tamen. Vide Ferdinandum Mendozam ^
ad canonem 32 lUiberitanum.

[tt) Quod tempus in/irmitaiibus astiduis. Sic Ruri-
cias, lib. ii, epist. 32, se excusans apud Gsesarium
Arelatensem quod Agathensi synodo non interfuis-
set, ait non potuisse se adesse propter eestus istius
regioDis, primee niminim Narbonensis, in qua sita
est Agatha : « Quia cestivis etiam in hospitio meo,
mquit, et locis frigidis ipsam consueludinariam
infinnitatem sustentare non valeo. »

|i7) Bt prmrogativx... possunt. Isla, qu8B certe
oecessaria non sunt, deaunt in sex libris antiquis.
Ssse tamen Cypriani putat Pamelius, uti ego non
dimteor qnin possint esse Cypriani. Manutius addi-
dit ex codice Veronensi, ut opinor. Bxstant enim in
Fuxenai, quem puto descriptum esse ex Veronensi
ant ex aLio quodam simili, et in Beccensi. Bxstant
etiam in editione MoreUii.

{^]Apud diaeonum, Vide Petavii diatribum de

Patiol. IY.

Posnitentia et reeonciliatione veteris Eectesim moribus
receptaj cap. 2 et 4.

(29) Exornologesin, Vide eamdem diatril)am, cap.
1 et 2, et Animadversiones ejusdem Petavii ad
£pt7apAium, p. 71, 233 et 230, editionis Parisien-
sis.

(30) Inscriptionem hujus Bpistolfe talem posui;
dualem reperi in omnibus antiquis exemplaribua,
duobus exceptis, in quibus legitur eucharistiam pro
pacem. Quo etiam modo legitur in vetere edilione
Veneta, in ea quam Rembollus emisit, et in editio-
nibus Brasmi et Morellii. Sed Spirensis, Manutiana^
cseteree, habent pacem. Angli aliter posuerunt pro
captu ingenii sui.

(31) Divini prmcepti memor. Locum hunc supple-
vimus ex fide vetusti codicis Regiani. Respicit
autem Cyprianus ad illud ByangeUi secundum
MatthfiBum : Discite a me quia mitis sum et humilts
corde.

(32) Operibus. Ita codex sancti Dionysii Remensis
et Gratianopolitanus, tum etiam vetus editio Veneta
et Morelliaoa. Aliee veteres editiones et novem libri
veteres habent opinionibus, Bgo preefero operibus^
voce sueta sancto Martyri.

267

S. CYPRIANl OPERUM PaRS I. — EPISTOLiE.

tv. •.

V'-

ratos esse et communicatiouem accipieadam festi-
naater urgere, et desiderastis in hac re f ormam a
me yobis (33) dari, satis plene scripsisse me ad hanc
rem proximis litteris ad vos factis credo, ut qui
libellum (34) a martyribus acceperunt (35), et
auxilio eorum adjuvari apud Dominum in delictis
suis possunt, si premi infirmitate aliqua et peri-
culo coeperint, exomologesi 261 (^^) ^^^^ ^^
manu eis a vobis in pcenitentiam imposita, cum
pace (37) a martyribus sibi promissa ad Dominum
remittantur. Gaeteri vero qui, oullo libello a mar-
tyribus accepto, invidiam faciunt, quoniam non
paucornm, nec ecclesise unius aut unius provinciee,
sed totius orbis hsec causa est, exspectent de Domini
protectione Ecclesise ipsius (38) pubhcam pacem.
Hoc enim et verecundise et disciplinsB et vitse ipsi
omnium nostrum convenit, ut preepositi cum
clero (39) convenientes, preesente etiam stantium
plebe ^^ (40), quibus et ipsis pro ilde et timore suo
honor habendus est, disponere omnia consilii com-
munis religione possimus. Cseterum, quam irreU-
giosum est et ipsLs quoque feslinantibus pernicio-
sum, ut, cum extorres et patria pulsi ac bonis suis
omnibus spoliati, nondum ad Ecclesiam redierint,
quidam de lapsis confessores ipsos prcevenire et
ante eos ad Ecclesiam ^^ introire festinent 1 Qui
si nimium properant (41), habent tn sua potestate
quod postulant, tempore ipso sibi plus quam postu-
lant largiente (42). Acies adhuc geritur, et agon

A quotidie celebratur. Si commissi vere et firmiter
poenitet et fidei calor prsevalet ^*, qui differri non
potest, potest coronari. Opto vos, fratres charis-
simi, semper bene valere et nostri meminisse.
Fraternitatem universam meo nomine salutate, et
ut nostri memores sintadmonete. Valete.

EPISTOLA XIV (43).

(Erasm., m,5; Pamel., xv; Rigalt., Baluz., Paris., xiv;

Oxon., Lips., XX.)

AD PRESBTTEROS ET DIACONOS aOMiB CONSISTENTES.

262 Arguhbntum. — Secessus sui et eorum qux in
illo gessit, rationem reddit, rnissis Romam in sui
purgationem, q^ias ad suos scripserat, epistolarum
exemplis, imo iisdem quibus illic verbis utitur. Cf,
epist, 22, ad Cler. Rom.

B I. Cyprianus presbyteris et diaconibus Romae coq-
sistentibus fratribus salutem. Quoniam comperi,
fratres charissimi, minus simpliciter et minus fide-
liter vobis renuntiari quse hic a nobis et gesta
sunt et geruntur, necessarium duxi has ad vos lit-
teras facere, quibus vobis actus nostri et disci-
plinse et diligentise ratio redderetur. Nam, sicut
Domini mandata (44) instruunt, orto (45) statim
turbationis impetu primo, eum me clamore vio-
lento frequenter populus flagitasset, aon tam meam
salutem quam quietem fratrum publicam cogitans,
interim secessi, ne per inverecundam ^* prsesen-
tiam nostram, seditio quse coeperaty plus provo-
caretur. Absens tamen corpore, nec spiritu ^^ nec

Yariae lectiones.

M Et stantium plebe Oxon, Astante plebe Benev, ^ Et ante ad Ecclesiam Oxon. ^ Calor permanet Ar.
NC. 1. Lam. Bhor, Bod. 2. «' Verecundam Lin. ?« Nec scriptis Bod. 1.

Steph. ficduzii notae.

(33) Vohis a me. In libro Beccensi legitur : « Vobis r^
a me dari litteras, sciatis plene scripsisse me. »

(^) Qui libeHum. Vide Animadversiones Petavii
ad Epipfianiumf p. 233, 250, editionis Parisiensis et
Dallseum, lib. vii de Poenis et Satisfactionibus humanis
cap. 16, p. 709.

(35) Acceperunt. Godex Gratianopolitanus habet :
« Acceperint et auxilio eorum adjuvari apud Du-
minum in delictis suis possunt, si premi infirmitate
aliqua el periculo coeperint, exomologesi facta, et
manu eis a vobia in poenitentiam posita, pace a
martyribus promissa ad Dominum remittantur.
GsBteri vero qui nullo libello, » etc.

(36) Exomologesi. Id est satisfactione, si vera est
interpretatio Dallsei. At TertuUianus In libro de
Monogamia, exomologesin ait esse petitionem venise,
quia qui petit veniam, delictum confitetur. Vide
eumdem in libro de Po^nitentia.

(37) Cum pace. Id est viatico. Vide Beveregium in
canonem 13 Nicsenum.

(38) Ecclesix ipsius. Vetus codex Remigianus : D
« BcclesisB prius publicam pacem. » Supra, epist. 10 :

« Ante est ut a Domino pacem mater prior
sumat. »

(39) Prmpositi cum Clero. Duo libri veteres prsefe-
runt : « Ut episcopi plurea in unum convenientes. »
Recte. Quippe Gyprianus vulgo per prsepositos intel-
ligit episcopos.

(40) Stantium plebe. Hieronymus, in epistola ad
tiavinamf de servanda viduitate : « Ex qao intelli-
gimus illum non stantibus coronam, sed jacentibus
manimi porrigere. »

(41) Qui si nimium properatU. Hoc fragmen-
tum refertur infra, ,in epistola 52, ad Antonianum
p. 67.

(42) Largiente. Hanc vocem nuspiam reperi
quam in libro Gratianopolitano. Sane largienter
vel largiter scriptum est in aliis, et aUerutrum
horum vocabuiorum sic iilic constituit initium
sequentis periodi : « Largiter acies adhuc geri-
tur. »

(43) lilustrissimus cardinalis Baronius ait hanc
Epistolam scriptam a Gypriano esse ad clerum Ro-
manum, cui Cyprianus instituti sui, ut par erat,
rationem reddit. Sed erravit vir doctissimus. Scripta
est ad eos e clero Garthaginensi qui Ronue tam
erant, ut manifeste patet ex uitimis verbis epistoisa,
in qua Gyprianus scribit se eos exspectare ut cum
eorum consilio disponere singula et reformare
possit. Itaque hinc coUigi non potest Gyprianum
pro debito suo scripsisse ad clerum Romanum,
quem constat, uti antea dixi, non habuisse curam
universalis Ecclesise sede vacante. AngU tamen
credidenmt scriptam esse epistolam ad clerum Ro-
manum, itemque Reinhartus, qui novam inscripUo-
nem posuit.

(44) Sicut Domini mandata. Duo libri veteres ha-
bent, Sicut Domini mandatis instruimur.

(45) Orto. Mirum est hanc vocem, absque qua
constare potest sensus, sed qusB tamen Ulum cla-
riorem reddit, deesse in decem optimis exempJarU)us
antiquis editionibus. Primus Manutius Ulam addi-
dit, MorelUus rejecit. Exstat tamen in aex codicibus
antiquis.

EPISTOLA XV.

270

aciu oec monitis meis defui quominus secundum ^
DomiDJ pracepta, fratribus nostris in quibus possem
mea mediocrilato ^' consulerem.

II. £t quid egerim loquontur vobis epi^tolee pro
temporibas emissn numero tredecim, qoas ad yos
traQsmisi ; in quibus nec clero consilium, nec con-
fe^ribus exhortatio, nec extorribus (46), quando
oportuit, objurgatio, nec universffi fraternitati ad
deprecandam Dei roisericordiam allocutio et per-
soasio nostra defuit, quantum, secundum legem
tidei et timorem (47) Dei, Domino suggerente, nostra
mediocritas potuit eniti. Posteaquam vero et tor
menta venerunt, sive jam tortis 263 fratribus
Do$tris, sive adhuc ut torquerentur inclusis, ad
corroborandos et confortandos ^' (48) eos noster
sermo penetrayit.Wtem, cum comperissem eos qui B
sacrilegis contactibus manus suas atque ora macu*
lassent, vel nefandis libellis nihilominus conscien-
liam polluissent, exambire ad martjres passiro,
coofessores quoque importuna et gratiosa depre-
tatione corrumpere, ut sine ullo discrimine atque
examine singulorum darentur quotidie libellorum
millia contra Evangelii legem, litteras feci quibus
martyres et confessores consilio meo quantum
possem ad Dominica prscepta revocarem. Item
presbyteris et diaconibus non defuit (49) sacerdo-

tii vigor, ut quidam, minus disciplinae memores
et temeraria festinalione prsecipites, qui cum lap-
sis communicare jara coeperant, comprimcrentur,
iotercedentibus nobis. Plebi quoque ipsi quan-^
tum potuimns animum (50) composuimus, et
ut ecclesiastica disciplina servaretur^^ instruxi-
mu9.

III. Postmoduro vero, cum quidam de lapsis, sive
Mia sponte, sive aliquo incitatore (51), audaci fla-
gitalione pronierenf* (52) ut pacem sibi amartyri-
bus et confessoribus promissam extorquere violento
impetu niterentur, de hoc etiam his ad clerum lit-
teras feci et legi eis mandavi, ut ad illorum vio-
leotiam interim quoquo genere mitigandam, si qui

libello a martyribus accepto de seeculo excedereut,
exomologcsi facla et manu eis in pofaitentiam
imposita, cum pace sibi a martyribus promissa ad
Dominum remitterentur. Nec in hoc iegeni dedi,
aut me auctorem temere constilui. Sed, cum vi-
deretur et honor martyribus habendus et eorum
qui omnia turbare cupiebant, impetus compri-
mendus, et preeterea vestra scripta legissem qum
huc ad clenim nostrum per Crementium ^^ hypo-
diaconum nuper feceratis, ut iis qui post lapsum
infirmitate apprehensi essent, et poenitentes com-
municationem desiderarent, subveniretur, standum
putavi 264 ^^ ^^^ vestra sententia, ne actus nos-
ter, qui adunatus esse et consentire circa omnia
debet, in aliquo discreparet. Plane cieterorum cau-
sas, quamvis libeilo a martyribus accepto, diiTerri
mandavi et in nostram prsesentiam rcservari, ut,
cum, pace a Domino nobis data, plures praepositi
convenire in unum CGeperimus, communicato etiam
vobiscum consilio, disponere singuia et reformare
possimus. Opto vos, fratres charissimi,seroper bene
valerc.

EPISTOLA XV.

(Erasm., ii, 4 ; Pamel., xvi ; Rtgalt., Baluz., Paris., xv;

Oxon., Lips., xxxvir.^

AD MOYSEN ET MAXI1IUM ET C.eT£ROS CONFESSORES.

Argumbntum hujus epistolse habes infra, epistola 31,
ubi clerus Romanus : « In quo loco, inquiunt,
maximas tibi atque uberes gratias referre debe-
mus et reddimus, quod illorum carceris tenebras
litteris Hluminasti; quod ad Hlcs venisti, guo-
modo inlroire potuisti; quod illorum animos sua
fide et confessione robustos tuis allocutionibus
litterisque reereasti ; quod^ felicitates eorum con-
dignis laudibus prosccutus, accendisti ad multo
ardentiorem ccelestis gloiix cupiditatem; quod
pronosimpulisti; quod, ut credimus et optamus,
victores futuros viribus tui sermonis ajiimasti;
ut quanqiiam hoc totum de fUle confitentium et
divina ifidulgentia venire videatur , tamen in

Yariae lectiones.

'^Posset mea mediocritas Lin, ^* Sic Lam, Lin. Bod. 1, 2. NC. 1. Ebor. '''Ecclesiasticam disciplinamserva-
rent Bod. 1. «. '♦ Proruperint Lam. Bbor. NC. 1. Bod, 1, 2. ^* Clementium Oxon,

Sieph. Baluzii notae.

'M] Extorribus. Id est iis qui sponte seu coactii\
profecti erant in exsilium pro causa fidei. In quibus-
dam velustis codicibus legitur extorrentibus. Vide
epist. 39, et annales Cyprianicos ad annum 250.
Vide etiam Carolum Guyetum, lib. u, pag. 173,
ffeortologiw.

;47) Timorem Dei. Codex Fuxensis, et timorem
Domini suggerere nottra mediocritas potuil. Postea
r«ro quam^ etc.

(48) Confortandos. Rigaltius posuit confirmandoSi
contra omnium veterum codicum et editiouum
fitiein. Miror autem Anglos, qui leclionem quam nos
revocamus inveniebant eliam in vetustis exem-
plaribas suis^ retinuisse quod erat scriptum
meditione Rigaltii. Reinhartus repoauit confortan^
dot.

(4d) Diaconis non defuit. Erant illi in tertio sa-
oerdotio conatitatt, ut in libro primo ait Optatus,

et multa facere poterant in absentia episcoporum
et presbyteronim. Itaque recte ait Cyprianus non
defuisse illis sacerdotii vigorem. Vide epistolam
Augustini presbyteri ad Valerium.

(50) Animum. Hanc vocem, qnse deerat in aliis
editionibus, et deest in multis codicibus autiqnis,
MHnutiana editio addidit. Inveni autem iUam in
octo codicibus manuscriptis. Rigaltius posuit ant-
mo8.

>5i} Sive aliquo incitatore. In libro Fuxensi legi-
tur, « Sine aliquo disputatore. » In Divionensi et
in uno Remigiano : « Nescio quo disputalore inci-
tante. »

(5i) Proruerent. Ita omnes veteres libri et edi-
liones, etiam ea qum est Reinharti. Codex Vero-
nensls habet prorumperent. Hinc ergo orta
est mutatio quam Rigallins invexit in hunc lo-
cum.

t -

♦
i

•i r.

■I" ;

^Jk-:'-

•■•■ V

1-*'

271

S. CYPRIANI OPERUM PARS h — EPISTOLifi.

•^1^2

fmviyrio t:a/ii ttW ea? aZt^uo debitores facti esse vi- ^ in orationemeministis,qai spirantes** (58)jam sola

deantur, »

1. Gyprianus lioysi et Maximo presbyteris et cee-
teris confessoribus fratribus salutem. Et cunctos
vos pariter et singulos repreesentayit affectibus
nostris, fratres charissimi, Celerinus (53) adve-
niens, et fidei ac virtutis veslrse comes, et glorio-
sis congressionibus " 265 ^®' miles. Uni-
versos vos illo (54) veniente conspeximus ;
et cum charitatem ^^ circa me vestram dulciter ac
ssepe loquereturi in ejus sermonibus vos audieba-
mus. Satis ac plurimum gaudeo quando a vobis per
tales talia perferuntur. Vobiscum iliic in carcere
quodam modo et nos sumus, divinee dignationis
ornamenta (55) vobiscum sentire nos credimus,
qui sic vestris cordibus adhseremus ^^. Honori nos B fascibus glorientur. Ecce dignitft coelestis in vobis

ccelestia et tantum divina (59) meditantes, ad fas-
tigia celsiora mora ipsa passionis ascenditis, lon-
goque temporum ductu glorias vestras nontrahi-
tis ^* (60), sed augetis. Beatum facit prima et una
confessio. Vos toties confitemini qnoties, rogati ut
de carcere recedatis, carcerem fide et virtute prse-
eligitis. Tot vestrse laudes quot dies ; quot mensium
curricula^ tot incrementa meritorum. Semel viaeit
qui statim 266 P&titur : at qui manens ^^ semper
in poenis congreditur cnm dolore nec vincitur, quo-
tidie coronatur.

H. Eant nunc magistratus et consules sive pro-
consules, annuae dignitatis insignibus et duodecim

vestro charitas vestra '• individua connectit, se-
parari ^^ dilecUonem spiritus non sinit. Vos illic
confessio, me^^ affectio includit. Et nos quidem
vestri diebus a(? noctibus memores, et quando in
sacrificiis precem cum pluribus facimus, et cum in
secessu (56) privatis precibus oramus, coronis ac
laudibus vestris plenam a Domino faventiam ^* (57)
postulamus. Sed ad reddendam vobis vicem minor
est nostra mediocritas. Plus vos datis quando nostri

honoris annui(6i)claritate signata est (62), et jam
revertentis anni volubilem circulum victricis glorise
dintumitate transgressa est. lUnminabat mundam
sol oriens et luna decurrens : sed vobis idem qui
solem fecit et lunam, mqjus in carcere lumen fuit ;
et in corde ac mentibus vestris Christi claritudo
resplendens, horribiles cseteris (63) atqne funestas
poenalis loci tenebras sterna illa et candida luce
radiavit. Per vieissitudines mensium (64) transmea-

Yariae lectiones.

'* Gongressibus Oxon, ^^ Dei charitate Corb, ^s inhseremus Oxon. ''' Nostra Ebor. *® Separari enim Lam,
si Me hic N. Fab. ^t Domini faventiam Lam. Bod. 3. NC. 1. 2. Lm. >> Sperantes Bod, i. Vat, Thu. Corb.
^ Subtrahitis Bod, i. Thu. Foss, Corb, ^^ Manens in prseliis Lam,

Steph. Baluzii notae.

(53) Celerinus, Gujus egregias laudes comme-Q
morat sanctus Gyprianus epist. 34, ad clerum et
plebem (pag. 47), et cujus perhonorlfica mentio
habetur in epistola Comelii papse ad Fabium epi-
scopum Antiochenum apud Busebium, lib. vi, cap.43
HistoriaB ecclesiastica scripta, ut opinor, eo tempore
quo Celerinus erat apud Coraelium. Omnino enim
sentio cum illuBtrisBimo cardinale Baronio Celeri-
num in hac Cornelii epistola laudatum, eum esse
qui fuit lectOT ecclesise Garthaginensis. Illud autem
obiter admonebo, Marianum Victorium in adnota-
tionibus suis ad opera sancti Hieronymi confudisse
hunc Fabium eplscopum Antiochenum cum Fla-
viano episcopo Gonstantinopolitano, cujus multa
mentio in concilio Ephesino et in Ghalcedonensi. In
hunc errorem inductus est vir doctissimus ez falsa
lectione quae anliquitus irrepsit in librum sancti
Hieronymi de Viris iUustribuSj ubi scriptum est Cor-
nelium papam scripsisse quatuor epistolas ad Fla-
vianum episcopum Antiochenum ; pro quo vetera D
illius iibri exemplaria et postrema Hieronymianorum
operum editio recte habent scriptum nomen Fabii.
Hujus porro Gelerini epistola ad Lucianum exstat
infra inter epistolas sancti Cypriani. Vide notas ad
epistolam 34.

Alterius Gelerini, qui pater erat AgeruchisB, me-
minit sanctus Hieronymus in epistola ad Ageru-
chiam; alterius inscriptio vetus, edita a Reinesio,
pag. 161. Celerini prstoris nomen exstat in historia
passionis sanctomm Chrysanthi et Dariee apud
Surium, tom. V.

(54) Vos in HU). Ruricius, lib. ii, epist. 32 : « Frater
et compresbyter noster Capillutus dupliciter hac
vice nobis gratus appaniit, dum et ipse nobis jamdiu
desideratus occurrit, et quamdam vestri prse&entiam
per vestras litteras reprosentat. »

(85) Omafnenta, Ita Rigaltius, propterea repre-

hensus in editione Anglicana. Bt tamen auctorem
hujus lectionis habuit editionem Manutianam, in
qua ita scriptum est, eique scriptur» consentiunt
novem vetera exemplaria. Sane vox kortamento,
quam preefemnt veteres editiones et decem ilem
vetera exemplaria, bona esse potest. Illam ergo
prsetulit Reinhartus. Adjuvari autem potest ex hoc
loco libri de Lapsis (pag. 183) : « Bpiscopi plurimi,
quos et hortamento esse oportet caBteris et exem-
plo. »

(56) /n secessu. Duo libri veteres habent in secreto^
quod videtur melius. Et tamen mutare noluimus,
quia omnes fere libri veteres et omnes editiones
habent in secessu.

(57) A Domino faventiam. Codices Gamotensis et
Beccensis habent Domini faventiam. Festus : « Fa-
ventia bonam orationem significat. » Accius GSnom.,
apud Nonium Marcellum : « Omnibus faustis accep-
tam habeant faventiam. » Sic enim recte hunc locum
emendavit Hadrianus Junius.

(58) Spirantes. Codex Camotensis, sperantes :
Metensis sancti Arnulphi, spirantes vet eperantes.

(59) Ifoni ipsa passionis. Codices Fuxensis et Eli-
gianus, hora ipsa. Gorbeiensis, ad horam ipsam.

(60) Non trahitis. Codex Camotensis, subtrahitis.

(61) Honoris annui. Vetus Remigianus, annuo cla-
ritatis honore.

(62) Signata est. Codex sancti Arnulphi, signatur.

(63) Horribites cmteris. Codex Camotensis, carceris
vel cssteris.

(64) Mensium. Veteres libri habent mensuum, Quo
etiam modo scspe scriplum vidi in vetustis exempla-
ribus manuscriptis aliorum vetemm scriptorum.
Mensum vero pro mensuum frequenter scriptum est
in Codice Theodosiano. Mensum quoque legitur
apud A. Gellium, lib. i, cap. itf. Vide adnotationes
Dionysii Lambini in Becundam Verrinam Ciceronis.

273

EPISTOLA XV.

274

Tit lubemam (65) : sed et vos iDclusi iempora hie- ^ runt. Sed et vestra non minor gloria, qui adhuc in

mis persecutionis hieme pensabatis '^. (66) Successit
hiemi vema temperies rosis laeta et floribus coro-
Data : sed vobis ros«e et flores de paradisi deliciis
aderant (67), et caput vestrum serta coelestia coro-
nabant. iEstas ecce messium fertilitate fecunda est,
et area frugibus pleiia est : sed vos, qui gloriam
seminastis, frugem gloriee metistis (68), atque. in
Domini area constituti, exuri paleas inezstinguLbili
igne conspicitis ^"^ ; igsi, ut tritici grana purgata et
fnimenta pretiosa, jam purgati (69) et conditi,
hospitium 267 carceris horreum computatis. Nec
deest autumno ad munera fungenda temporis"^
gratia spiritalis. Yindemia foris premitur, et pro-
fQtara poculis in lorcularibus uva calcatur. Vos de

certamiue constituti et comitum ^' glorias (72) secu-
turi, pugnam diu geritis, immotaque et inconcussa
fide stabiles quotidie spectaculum Deo vestris vir-
tutibus exhibetis. Quo longior vestra pugna ^^ (73),
hoc corona sublimior. Agon onus, sed multipiici
prffiliorum nnmerositate congestus. Famem vincitis
et sitim spernitis, et squalorem carceris ac recep-
taculi poenalis horrorem roboris vigore calcatis.
Pcena illic subigitur (74), cruciatns obteritur, nec
mors metuitur (75), sed optatur; qusB scilicet
immortalitatis preemio vincitur, ut vitee seternitate
qui vicerit coronetur^*. Qui nunc in vobis animus,
quam sublime, quam capax pectus, ubi talia et
tanta volvuntur, ubi non nisi Dei 268 preecepta

Domini vinea pingues racemi, et jam maturis fruc- B et Christi preemia cogitantur ! Voluntas est illic tan-

tlbus botri, pressuree seecularis infestatione calcati,
torcular vestrum (70) carcere torquente sentitis (7i),
et Tini vice sanguinem funditis ; ad passionis tole-
raotiam fortes, martyrii poculum libenter hauritis.
Sic apud servos Dei annus evolvitur; sic spiritalibus
meritis et coelestibus prsemiis temporum vicissitudo
eelebratur.

III. Beati satis qoi, ex vobis per hsec gloriarum
Testigia commeantes, jam de saeculo recesserunt,
confectoque itinere virtutis ac fidei, ad complexum
et osculum Domini, Domino ipso gaudente, vene-

tum Dei; et in carne adhuc licet vobis positis, vita
jam vivitur non prsesentis sceculi, sed futuri.

IV. Nunc est, fratres charissimi, ut memores mei
sitis, ut inter magnas atque divinas cogitationes
vestras nos quoque animo ac mente volvatis, sim-
qoe in precibus et orationibus vestris cum vox illa,
purificatione confessionis illustris et jugi honoris
sui tenore laudabilis, ad Dei aures penetrat, et
aperto sibi coelo, de his subacti mundi partibus
ad supema transmissa, impetrat de Domini boni-
tate (76) quod postulat. Quid enim petitis de indul-

Variae lectiones.

"Pensatis Bod, 1. Thu, ^ Perspicitls Bod. 1. Corh, ** Fugendi temporis Lam» ** Comitum gloriam
Pm, Lin, Ebor. NC. i, 2. -^ Confessio Thu. Bod, 1. ®* Honoretur Man. Voss. 1, 3. Af. H. Thu. Poss, Corb.
Vicerint honorentur Bod. i. 3.

Steph. Baluzii notae.

(65) Eibemum. Antea editum erat lempw hiber-* p nem Rigaltii, quse obscurltatem inducit in hoc loco

num. Ego sostuli vocem tempus, quia plerique co-
dices illam non habent, ideoque videtur esse ex
^ossemate et quta antiqui dicebant hibemum tan-
tam. Seneca epist. i5 : « Una Hannibalem hiberna
sohenmt. » TertuHianus, lib. i adverstis Mareionem :
< Totos annus hibemum est. » Sunt etiam alia
exempla. Sed ista sufficiunt. Vide notas ad Capituk^
no,pag. 1185.

[68} PefMabiiis. Codex sancti Amulphi, pensatis.
Qnodyidetur melius.

(67) Aderant. Ita plerique libri yeteres. In quin-
que tamen et in antiquis editionibus scriptum est
adherebani. Morellius addidit adhwent.

(68) Metistis. Codices Caraotensis et sancti Araul-
phi, fMlitis,

(69) Purgati. Veteres editiones, etiam Brasmica
et Ifanutiana^ prseferant probati. Ita etiam multi
Teteres lihri. Pamelius maluit purgati, nullum (a-
mei Teterem librum laudans. Nos secuti sumus

Vetus, qusB nostra est, plana est et minime difficilis
intellectu.

(7i) Comitum. In quibusdam vetustis codicibus
scriptum est militum, quam lectionem non probo.
Illam affero tantum ut iDterdum proferam aliqua
exempla licentics Yeteram librariomm.

(73) Vestra pugna. Hsec est, ut opinor, vera lectio
hujus loci, quam et veteres editiones et plures op-
timi libri coniirmant. Alia, quffi sequitur, videtur
esse ex glossemate. In quibusdam itaque codicibus
legitur, « Vestra confessio vel pugna. » Morellii edi-
tio habet vestra confessio tantum. Bam lectionem
adjuvant ea qufle dicuntur paulo ante : « Beatum
facit prima et una confessio. »

(74) Subigitur. Codices Caraotensia et sancti Ar-
nulphi subjicitur.

(75) Nec mors metuitur. Tertullianus in libro de
Spectaculis ait Christianos esse expeditum morti ge-
nus. Antonius Pius in rescripto ad Asianos, apud

iUiiis emendationem, quia credidimus iUam esse ^ Rufinum, lib. iv, cap. 13, ait Christianos animam

l>onam, eamque confirmatam vidimus auctoritate
aliquorum veteram librorum.

(70) Torcular vestrum. Ita legi in octo codicibus
aDtiqois. At veteres editiones ante Pamelianam et
oovem vetera exemplaria habent nostrum. Nostra
editio est melior.

(71) Torquente sentitis. Hanc lectionem reperi in
omnibus libria antiquis et in omnibus editionibus,
m\ qnod codex Turonensis habet fudistis pro
^<nti(tg. Nescio porro unde Rigaltius sumpsit id
quod est in ejus editione, ubi legitur torquentes
tanlam. « * Puto tamen eum in hunc errorem induc-
tnm faisse ex codice Corbeiensi, in quo omissa
^t per iucnriam librarit vox sentitis. Nam csetera
su&t paria. Miror aatem Anglos prsetulisse eUitio-

ponere pro Deo suo et mortem libenter amplecti.
Vide Luciferum Calaritanum in libro ad Constan-
tium de moriendo pro Dei Pilio,

(76) De Domini bonitate. Hssc est lectio omnium
editionum quss prodierant ante eam quse est Ri-
galtii, qui istic posuit votutUate. Accepit autem
hanc lectionem ex antiquo codice monasterii sancti
Remigii Remensis, ex Corbeiensi et ex Fuxensl :
ususest enim his tribus exemplaribus. Badem ex-
stat in Turonensi. Bonam, quce nostra est, exhi-
bent omnes fere reliqui veteres ILbri, etiam ii quos
editio Anglicana commemorat. Bt tamen Angli re-
tinuerant in contextu lectionem quam non esse
bonam ostendunt etiam sequentia. Duo libri veteres
prsdferuat pietate.

275

S. CYPRIANI OPERUM PARS I. — EPISTOUE.

gentia DomiDi (77) qnod non impetrare mereamini, ^ 269 ^^^^ ^^^ universis de quibus apud te '' ratio

qui sic Domioi mandata seiTastis, qui evangelicam

disciplinam (78) sincero Hdei vigore tenuistis, qui

incorrupto honore virtutis cum prseceptis Domini

et cum apostolis ejus fortiter stantes, nutantem

multorum fidem martyrii vestri veritate solidastis?

Vere Evangelii testes et vere martyres Ghristi, ra-

dicibus ejus innixi, super petram robusta mole**

fundati, discipUnam cum virtute junxistis, ad

timorem Dei cseteros provocastis, martjria ves-

tra exempla fecistis. Opto vos, fortissimi ac bea-

tissimi fratres, semper bene valere et nostri memi-

nisse.

EPISTOLA XVI (79).

(Pamel., xvii; Rigalt., Baluz., Paris., xvi; Oxon., Lips.,

XXIII.)
CONFESSORUM AD CYPRIANOH.

constiterit quid post commissum egerint, dedisse
pacem (81), et hanc formam per te et aliis episcopis
innotescere volnimus. Optamus te (82) cum sanctis
martyribus pacem habere. Praesente (83) de clero
et exorcista et lectore, Lucianus (84) scripsit.

EPISTOLA XVII (85).

(Erasm., ui, 19 ; Pamel., xviii, Rigalt., Baluz., Paris., xvn;

Oxon., Lips., XXVI.)

AD PRESBYTEROS ET DUCONOSj DE PIt£CEDENTI ET
DDABUS SEQUENTIBDS EPISTOUS.

Argdmentdm. — NuUa ratio habenda libellorum mut'
tyrum, ante pacem Ecclesiae redditam,

Cyprianus presbyteris et diaconibus fratribus

1} salutem. Dominus ioquitur et dicit : Super quem

respiciam, nisi super humilem et quietum, et tremen'

Argdmentdm. — Libellus martyrum nomine aLuciano tem 270 sermones meos (Isa., lxvi, 2)? Hoc cura

scriptus. debeamus omnes esse*^, tum modo'^ hijgusmodi

Universi confessores Gypriano papae (80) salutem. illi esse debent quibus laboraudum est ot, post

Variae lectiones.

■'* Superpetrffl robustam molem Bod, 5. ^» Adte Ver. ^* JSsse hujusmodi Lam. Ebor. NC. «. ^^ Tum ma-
gis Bod. 1. Manut. tunc maxime Neap.

Steph. Baluzii notae.

(77) De indulgentia Domini. In codice Turonensi
et in Corbeiensi legitur, « de indulgentia et Domini
Yoluntate quod non impetrare. » Vide notas
nostras ad caput 36 Lactantii de Mortibus Persecu-
torum.

(78) Bvangelicam disciplinam. Ante editionem
Manutianam legebatur evangelicam viam. Sed hanc/^
loctionem in nuUo eorum veterum codicum reperi
quibus usus sum. Et tamen ea placuit More lio.

(79) Istius epistolsB, quse primum prodiit in edi-
tione Mauutiana, habui duo vetera exemplaria,
unum e bibliotheoa mea, aliud ex urbe Gratianopo-
litana. Angii nullum laudant preeter Veronense, id
est, ut puto, editionem Manutianam, uti Rigaltius
quandoque laudat codicem Veronensem pro editione
Manutiana. Recte, ut opinor ; nam mihi constat eos
qui editionem illam adomarunt usos fuisse codice
Veroneusi.

(80) Cypriano papm, Codex meus et editio Manu-
tiana, Papati. Sic etiam legebat Latinus Latinius
in libris suis veteubus. Vide tom. IV Analectorum
Mabillonii, pag. 104. Sic Thomati pro Thomm in
collatione cum Severiauis, et Menati pro Menm in
vetustis codicibus mss. Liberati. Papse nomen olim
commune erat omnibus episcopis. Postea istud dis-
plicuit Romanis. Qua de re vide quse dicta olim a «^
ifobis sunt ad epist. 81 Lupi Ferrariensis, et Ludo- ^
vicum Ceelium Rhodiginum, lib. vi, cap. 43.

(81) Dedisse pacem. Vel hic locus ostendit erro-
rem Goularti scribentis nuspiam neque apud Ter-
tuliianum neque apud Cyprianum iuveniri martyres
pacem dedisse lapsis. Pra^terea ex epistola Luciani
ad Celerinum et ex epistola istius ad Lucianum
liquet Paulum et csteros in carcere constitutos
dedisse pacem lapsis. Et nota est tempestas quae
orta est in ecclesia Africana quia Cyprianus recu-
sabat eis dare pacem quibus concessa erat a mar-
tyribus. TertuUianus in libro de Pudicitia : « Pacem
quidam in Kcclesia non habentes a martyribus in
carcere exorare consueverunt. » Vide Henrici
Valesii Notas ad librum vi Historim ecclesiasticm
Eiwbii, cap. 42.

(82) Optamus te. Angli putarunt verba hsec in-
terminationem couliuere, ita nimirum ut, si hec
minus prfBStaret Cyprinnus, martyres cum ipso non

communicarent. Quam observationem ut certam et
minime ambiguam repetunt in observationibus ad
epist. 22, qu83 data est ad presbyteros et diaconos
Romm contistenles, At ego non video quonam modo
excommunicatio possit his verbis intelligi. Videbant
Lucianus et cseteri qui cum eo eraat confessores
Cyprianum se prsebere admodum difficilem in reci-
piendis lapsis quibus marlyres et confessores,
quorum illi magnam in hoc credebant esse auctori-
tatem, pacem dederant, quibuB Lucianus et csteri
dederant pacem in nomine marlyrum et confesso-
rum, et segre ferebant duram illam antistilis sui
disciplinam, quam preeter &equum et bonum esse
putabant. Hanc ob causam, quia seditio propterea
commota erat in quibusdam oppidis provincis,
optant ei scribentes ut pacem habeat cum martyri-
bus, ut severitatem misericordia mitiget, sic concor-
diam et pacem redintegrari posse inter eam et mar-
tyres ac plebem commotam. An ideo minanlur
excommunicationem, si oorum desideriis non ac-
quiescat ? non ita sane. Preces sunt, non mandata,
nec minee. Aliud est optare, aliud jubere, aliud
pOBuam intentare. Nemo sic petit ut minetur, inquit
Hieronymus in Vita Pauli primi eremitm. Item Pelrus
Venerabilis abbas Cluniacensis, lib. i, epist. 8 :

« Precibus non

(83) Prmsente. Heec vox deest in libro meo vetere,
ubi locus vacuus relictus est. In. Gratianopolitano
scriptum est Prwtet^ea, Editio Manutii habet pr^sby-
ter. Ego puto ponendum esse prxscnte de ctero et
exorcista et lectore, ut significare voluerint coufes-
sores epistolam scriplam esse prsBsentibus exorcista
et lectore, prmsente pro prmsentibuSj ut apud Plau-
tum legisse me memini prmsetite nobis. Dicebant
autem, ut docet Nonius Marcellus, dbsente nobis et
prsesente nobis pro prmsentibus et absentibus nobis.
Et mox aflfert locum Plauti ex Amphitryone. Vide
etiam in verbo Prmsente et Salmasium ad scnplores
Historim Auguttm, pag. 91.

(84) Lucianus. A quo scriptam esae hanc epistolam
docet Cyprianus epist. 22.

(85) Pamelius, in adnotationibus ad epist. 21, notat
istam esse fictitiam. Non possum autem divinare
quibus ratiouibus permolus lla aen»ei'it.

2T7

EPISTOLA XVIII.

278

gravem lapsum, yera poenitentia ei humilitate tota a
promereri Dominum possint. Legi autem et uni-
rersorum confessorum litteras, quas voluerunt per
me coUegis omnibus innotescere et ad eos pacem
a se datam pervenire de quibus apud nos ratio
coQstiterit quid post commissum egerint. Quee res
cum omninm noslrum consilium et sententiam
exspeclet'^ (86), praejudicare ego et soli mihi rem
commuQem vindicare non audeo. Et ideo instetur
iflterim epistolis quas ad vos proiime feceram, qua-
ram ezemplum collegis quoque multis jam misi;
qui rescripseront '^ placere sibi quod statuimus,
nec ab eo recedendum esse donec, pace nobis a
Domiao reddita, in unom convenire et singulorum
caasas examinare possimus. Sed et quid mihi Cal-
dooius collega meus scripserit quidque ego ei re- B
scripserim ut sciretis, utriusque epistolse exemplum
litteris271 meis junxi. Quod totumpeto fratribus
nostris legatis, ut magis ac magis ad patientiam (87)
componantur, nec delicto proprio (88) a^jiciant adhuc
aliad deiictum, dum nec nobis (89) nec Evangelio
Tolunt servire, nec secundum universoruro confes*

sorum litteras caosas suas examinari permittunt.
Opto vos, fratres charissimi, sempcr bene valere
et nostri meminisse. Fraternitatem universam salu-
tate. Valete.

EPISTOLA XVIII (90).
(Pamel., xix; Rigalt., Baluz., Paris., xviii; Oxon., Lips.,

XXIV.)
CALDOXII AD CYPRIANUM (91).

Argumentuu. — Cum lapsorum quidam, nova urgente
persecutione, Chrislum confessi essent atque 272
adeo antequam in exsilium proficiscerentur, pacem
peterent, consulit Cyprianum Caldonius an pax
iHis danda foret,

Cypriano et compresbyteris Carthagini consi-
stentibus Caldonius saiutem. Necessitas tempo-
rum (92) facit ut non temere pacem demus. Sed
oportebat vobis scribere, quoniam ii qui, postea-
quam sacrificaverunt, iterato tenti (93), extorres
sunt facti. Videntur ergo mihi abluisse prius de-
lictum dum possessiones et domos dimittunt, et
poenitentiam agentes Christum sequuntur. Ergo

Variae lectiones.

'* Spectet M. A. Monut, Bzpectet Oxfm. Baiux. Upt. ^ Perscripeenmt Manut.

Steph. fialuzii notaB.

« Precibus, non minis, obsequiis, non contumeliis,
solet qnod petitur impetrari. » Sane Cyprianus vehe-
menter admodum conqueritur de audacia Luciani,
non tamen propter minas excommunicationis, qua-
nim ne verbo quidem meminit, sed quia, quod ei
minime conveniebat neque licebat, pacem dederat
lapsis in nomine martymm et confessorum absque
nlla interventione auctoritatis episcopi , et quia se
Talgi imperiti auctorem constltuerat, quod eo suasore
seditiones multas esse factas et conflalas constabat.
H»c est Cypriani conquestio de Luciano. Quss
quamvis magna et justa foret, ei tamen Cyprianus
non minatur excommunicationem. Vide qu89 adno-
tamus ad epist. 30.

fS8) Senttntiam exspectet. Melius in codice Car-
notensi speciet. Atque ita posuissem si codicem
illum, qui sero venit in manus meas, habuissem eo
tempore quo epistola ista ezcudebatur.

(^) Patientiam. Hanc lectionem non inveni nisi
in daobus libris veteribus. Alii et veteres editiones
prseferunt pceniteniiam. Utraque lectio potest esse
bona. Itaque nihil mutare volui. Nam perssepe in
antiquis codicibus manuscriptis vidi patientiam
positam pro pcenitenlia et e convereo. Pamelius
prtBtulit ultimam lectionem. Ea placult etiam
ReiDharto.

(W) Delicto proprio. Codex Carnotensis habet
^m. Recte. Bt ita reponendum est.

(89) Dum nee nobis. Hanc lectionem improbat
Gronorius, cap. 14 observationum suarum in Scrip-
toribus eceieeiasticis, aiens hunc fastum nunquam
foisse beatiasimi Cypriani, nt nolle sibi quemquam,
non solum illos, servire quereretur. Bgo puto hanc
observationem falsam esse et Pameiium frustra
▼apnlare a Gronovio in editione hujus loci. Pame-
Hqs enlm non fuit primus qui ita scripserit, cum
profiteatur se ezpressisse editiones Manutii et Mo-
rellii. Ipse Cyprianus ait in epist. 38, « Nec loci mei
bonore motus. » Sunt etiam alia loca in quibus
commemorat suam dignitatem et auctoritatem ut
episcopus.

>.90) Prima editio iatius epistoliB prodiit ex typo-

graphia Manutii. In nuUo autem eorum veterum
ezemplarium quibus utor illam reperi nisi in uno
meo, in Gratianopolitano et in eo quod habui ex
monasterio Remensi sancti Dionysii. Angli unum
Ct habuerunt ex bibliotheca Bodleiana. Pamelius nul-
lum habuisse videtur, neque Rigaltius.

(91) Caldonii ad Cyprianum. Hanc inscriptionem,
qu8S certa est, addidi ez libro meo.

(92) Temporum. Ita codices Remensis et Bodleianus
quibus consentiunt editiones Manutii et Rigaltii. At
Morelliana et Anglicana prseferunt temporis. Quse
lectio reperitur etiam in libro meo et in Gratiano-
politano.

(93) Iterato tenti. Sic emendavimus, repugnan-
tibus licet antiquis codicibus et editionibus. Bmen-
datio certa est. Nam et Celerinus, pag. 28, dicet :
« Te pro nomine Domini nostri tentum, » et Lu-
cianus, pag. 30 : « Iterato reclusi sumus. » Sunt
etiam alia loca his similia in lucubrationibus Cy-
priani. Sulpitius Severus, Dial. i, cap. 14 : « Tentus
in vinculis. » Rufinus, lib. v Hist. eccl.y cap. i6 :
« Quis eorum pro nomine Domini tentus non est ? »
Gesta pontificalia edita ab Bmmanuele Schelstrato,

D pag- ^i ' « Tentus a Maximiano. » Hieronymus, in
epistola ad Lucianum Boeticum : « Adolescens ille
qui opertus sindone sequebatur Jesum, quia tentus
fuerat a ministris, terrenum abjiciens operimentum
nudus evasit. » Rhabanus in libro de Computo ,
cap. 64 : « Domioum eadem vespera tentum a
JudsBis. » Recte. Nam in Bvangelio Mattheei scrip-
tum est JudflBos manus injecisse in Jesum et tenuisse
eum. Hinc in actis sancti Savini episcopi et mar-
tyris in libro ii Miscellaneorum nostrorum, pag. 47,
Maximianus Aug. ait : « Tamen, patres conscripti,
concedam facultatem ut ubicunque inventi fuerint
Christiani, teneantur a prsefecto. » Apud Ammia»
num Marcellinum, lib. xvi, « Sed fastus barbaricus
ridens, tentis legatis adusque perfectum opus castro-
rum. » Antoninus Constantiniensis in epistola con-
solatoria ad Arcadium : « Bcce pro homine tentus
es. » Vide acta passionis sancti Stephani paps et
martyris.

S. CYPRIANI OPERUM PARS 1. — EPISTOLiE.

280

FeJix, qui presbylerium sabminisirabat (94) sub k
Decimo^ proximus mibi vinculis (95) (plenius cog-
novi eumdem Felicem) , Victoria (96) •• conjux
ejus ^' et Lucins fideles extorres (97) facti relique-
runt possessiones, quas nunc fiscus tenet. Sed et
mulier (98) nomine Bona, quce tracta est a marito
273 ^^ sacrificandum, quae conscieniia (99) non
commissi, sed quia tenentes ^ manus ejus ipsi sacri-
ficaverunt (f) coepit' dicere contra, Non feci, vos
fecistis; sic et ipsa extorris facta est. Gum ergo
universi pacem peterent dicentes : Recuperavimus
fidem quam amiseramus, poenitentiam agentes, et
Christum publice sumus confessi; quamvis mihi
videantur debere (2) pacem acGipere, tamen ad
consilium (3) vestnim eos dimisi, ne videar aliquid

iis nempe lapsis pacem negandam non esse, qui
vera poBnitentia et Christi nominis confessione Ulam
meruennt, atque adeo sibi reddiderint,

Cyprianus Caldonio fratri salutem. Accepimus
litteras tuas, frater charissime, salis sobrias et
integritatis ac fidei plenas. Nec miramur si, exer-
citatus et in Scripturis Dominicis periins, caute
omnia et consulte geras. Recte autem sensisti circa
imperiiendam (6) frairibus nostris pacemi quam
sibi ipsi vera poeniieniia et Dominic» confessionis
gloria reddiderunt, sermonibus suis justificati,
quibus se anie damnaverant. Cum ergo ' abiuerint
omne delictum, ei maculam prisiinam (7) assisiente
sibi Domino potiore 274 ^irtute (8) deleverint,
jacere ultra sub diabolo quasi prostrati non debent

iemere praBsumere. Si quid ergo ex communi consi- B qui extorres facii et bonis snis omnibus spoliali,

erexeruni se ei cum Chrisio stare coeperuni. Atque
uiinam sic et c«eieri posi lapsum poenitenies in
staium prisiinum reformeniurl quos nunc urgentes
ei pacem iemere aique imporiune extorquentes
quomodo disposuerimus ui scires, iibrum (9) tibi
cum epistolis numero quinque misi, quas ad cierum
et ad plebem et ad martyres quoque et confessores
feci ; qu8e episiolae jam plurimis collegis uostris
missae placuerunt, ei rescripseruni se quoque no-

lio placuerii, scribite mihi. Salutaie nosiros (4). Vos

nosiri. Opio vos (5), fraires charissimi, semper

bene valere.

EPISTOLA XIX.

(Erasm.^ m, iO; Pamel., xx; Rigalt, Balax., Paris., xix;

Oxon.| Lips , XXV.)

RKSPONDBT CALDONIO.

Argumentdm. — Nihil peculiare agit hac epistola
Cyprianus, quam quod CaldonH sententix accedit.

Yariae lectiones.

'SProximus mihi vinclis Bod. I. *' Conjux ejus Oxon. Lips. ^ Sed ienentes Bod. 1. * Sic ipsa coepit
Bod. 1. ' Cum ergo me Bod, 1.

Steph. Baluzii notaB.

(94) Presbyterium subminittrabat. Quamvis alii p Sed illa erai Remensis. Altera vero Bona , cujus

aliter sentiant, ego puio meliorem esse opinionem
Pamelii censentis illic intelligi hunc Felicem vices
exercuisse Decimi in ecclesia cujus cura commissa
erat Decimo, qui, aui extorris aut tentus in carcere,
non poterai exsequi ministerium suum.

(95) Proximus mihi vinculis. Hanc lectionem, quam
prsefert editio Morellii, quam prcBferunt etiam anti-
qui codices, revocari debere visum est. Est enim
optima. Alia, qusB habet vicinus pro vinculis, non po-
teat esse bona.

(96) Felix et Victoria. Vetus Kalendarium ec-
clesiee Carthaginensis editum a Mabillonio : « V
Idus Febr. sanctorum Felicis, Victoris et Ja-
nuarii. »

(97) Extorres. Codex Dionysianus ei meus habent
extorrentes. In eodem codice meo scriptum est
extorrentes in episiola 20, pag. 29, et de extorrenti-
bus in epistola 39, pag. 52. Quo etiam modo posi-

mentionem faciiPeirus de NatalLbus, lib. vm, cap. 71,
erat iBgyptiaca, ques alio nomine apud suos iEgyp-
iios Cordimunda vocabatur.

(99) Oius conscientia. Editio Manutii et codex
Remensis. quae conscientiam mn commisit. Morel-
lius, quss etiam conscientta non commissi. Sic etiam
in meo vetere. Rigaltius, qtus conscientia non com-
missi. Codex Gratianopolitanus, quso conscientia non
commisit.

(1) Sacrificaverunt. Ita editio Morellii ei codex Re-
mensis. Sic etiam legitur in meo et in Graiianopo-
liiano. Alie editiones habent sacrificabani. Bt postea
additur in iisdem codicibus et in editione MorelUana,
sic ipse cospit dicere.

(2) Videantur debere. In codice Remensi, in Gra-
tianopolitano et in meo legilur videantur ac debeant
accipere. Sic etiam editio Morelliana.

(3) Consilium. Antea scriptum erat consuUum. Sed

tum est in editione Manutiana. Ita etiam habuisse «^ hujus vocis alia est significatio, videlicei de re deli-
codicem Veronensem hinc colligo quod in variis ^ berata. Bmendatum est ex manuscripiis.

lectionibus ex codice illo descriptis, in margine
•xemplaris mei editionis Manutianee nulla varia
lectio apposita est ad hanc epistolam. Extorris porro
est qui extra patrium solum et terram patriam
ejectus est. Cyprianus in libro de Lapsis, pag. 184 :
« Relinquenda erat patria et patrimonii facienda
jactura. » Vide Baronium ad annum 25, et in Ad-
notationibus ad Martyrologium Romanum die se-
cunda Januarii. Vide etiam Glossarium Latinuro
Cangii.

(98) Sed et mulier. Editio Morelliana : « Sed et
seu per se aut per eosdem mulier nomine Bona. »
Codex Remensis : « Sed et super se opera eadem
mulier nomine Ibono. » Bodleianus, « Sed et super se
et pro eodem. » Gratianopoliianus, « Sed et super^
est aut eodem. » Meus, « Sed et super se opere
eadem mulier nomine Bono. » Alterius Bonse men-
tio est in Martyrologio Romano die 24 Aprilis.

(4) Salutate nostros. Angli monent legeudum esse
vestros. Qusb conjectura videtur esse bona. Verum
editiones et scripti libri repugnani.

(5) Opto vos. Sic reposuimus ex eodem codice Re-
mensi, cum antea legeretur : Opto vos felicissimos ben»
valere.

(6) Impertiendam. Hanc lectionem reperi in qua-
tuordecim exemplaribus antiquis. Bditio Spirensis
et vetus Veneta, quamvis sint in hoc loco men-
dossB, monstrant tamen hanc lectionem esse bonam.
Uabent enim impertinentiam. Remboltus, imper-
titam.

(7) Maculam pristinam. Plerique libri veteres et
editiones habent primam.

(8) Potiore virtule. NonnuIIi codices antiqoi pr»fe-
runt posteriore.

(9) Librum. De Lapsis, ut interpretatur Rigallius.
Angli coutrai rejeota Rigaltii seuiwtia iuterpretan-

isi

EPISTOLA XX.

282

biscum in eodem consilio secaQdum catholicam
fiJem stare. Qaod ipsum etiam tu ad coUegas
Dostrosqaos potueris transmitte^, ut apud omnes
aoas actas et una consensio, secundam Domini
precepta teneatur. Opto te, frater charissime,
semper bene valere.

EPKTOLA XX (40).

(Pamei., xxi; Rigalt., Baliu., Paris., u; Oxon., Lips.,

xzi.)

CELEBmi AD LUCIAKUM.

ARGDHEirnni. — Celerinus pro s^n^oribus suis Aonue
lojpsis, pacem a confessoribus Carthaginensibus
fetit.

I. Gelerinus Luciano salatem. Haec cum tibi scn-
berem, domine frater, gaodens et tristis eram : gau-
deDs 60 qaod audierim te pro nomine Domini nos-
tri Jesa Christi Salvatoris nostri tentum, et illius
nomen penes magistratus hujus mundi (11) con-
fessum, tristis autem in eo quod ab eo ez quo te
dedozi, nunquam litteras tuas accipere potui. Et
nmic modo duplez mihi tristitia incubuit, qaod^
cuffl Montanum fratrem nostrum communem abs te
de carcere ad me esse 275 venturum sciebas (12),
de salole tua Tel quid penes te agatur raihi non
sigQificaTeris. Sed hoc solet' contingere servis Dei,

f^ mazime eis qui in confessione Ghristi sant consti-
tuti. Scio enim quoniam unusquisque jam quae sunt
seeculi non attendit, quoniam coronam coelestem
sperat. Ego enim dixi forlasse oblitum te esse mihi
scribere. Nam, ut tibi (13) quoque de inflmo tuus
yel frater dicar, si fuero * dignus Gelerinus audire,
tamen cum essem et ego in tam (14) florida con-
fessione, fratres meos vetustissimos memorabam,
et eos litteris meis memoravi charitatem pristinam
eorum penes me meosque nunc esse. Peto tamen,
charissime, a Domino ut, si ante (15) cruore illo
sancto laveris, si prius passus fueris pro nomine
Domini nostri Jesu Christi quam littteree mese te in
hoc mundo apprehendant, vel nunc si apprehende-
rint, mihi ad ha»c rescribas. Sic coronet te'' cujus

B nomen confessus es. Gredo enim quoniam, etsi in
hoc mundo nos non viderimus, in futuro tamen nos
coram Ghristo^ complectemur. Pete ut sim* dignus
et ego coronari cum numero vestro.

276 ^l- ^'^ magna tamen tribulatione me con-
stitutum scias^^, et, ac si sis meeum prsesens, sic
charitatis pristinee reminiscor die ac nocte. Deus
solus scit. Et ideo peto ut annuas desiderio meo et
mecum doleas in morte sororis meee, quoe cecidit
in hac vastatione a Ghristo. Sacrificavit enim et

Yariae lectiones.

* Transmittere Ar. Lam. Sbor. Bod. 1, 2. NC. 1. ' Bt hoc solet Ox<m. * Dicat si fUero Impr, Audires
A Sah. ' Si coronet te. Vat, " Nos coram vel cum Christo Bod. Vat, ^ Per te slm Impr. ^ Magna con-
stitQtom sciaa Impr.

Steph. Baluzii noUe.

tar de faaciculo epistolarum. Sed profecto errave- r
mot. Qaippe Cjpriaaoa apertlssime distinguit li-
bram ab epistolis, librum cum epiitolis numero
quinque mist.

(10) Hanc epistolam primus omnium edidit Mo-
relltus. Postea Pameliua, qui fatetur se nullum vetus
Uiios exemplar habuisse, illam recudit, eamque ex
Ingenio interdum emendavit. Latinius habuit duo
▼eteni illius exemplaria, et in ejus adnotationibus ad
Cyprianam, pag. 195, adnotatum est illum feliciter
egieQdaase hanc epistolam. Quod verum non est,
cum difficile admodum sit eam bene emendare ob
errores qui in eam inrepserunt in antiquis exempla-
ribus. Bgo dao habui, unum ex urbe Gratianopoli-
taaa, aiiud ex bibliotheca mea. Angli laudant unum
VaticaQum et unum Bodleiauum. Certe exstat ho-
dieque in Vaticano (199), uno eorum, ut opinor, quse
LatiQius viderat.

(11) Bujus mundt. Antea legebatur hujusmodi^
nallo sensu. Angli protulerunt veram lectionem. p|
Uooet aulem Latinius illam exstare in suis exem- ^
plaribus. Ita etiam legitur in meo et in Gratiano-
potitaao.

(12) Sciebas. Cum hflec lectio habeatur in editioni-
bns MorelUi, Pamelii et Rtgaltii, tum etiam in codice
Vaticano, conflrment autem iliam duo vetera ezem-
plaria qoibuB utor, tamenetsi in meo scriptum sit
per errorem edebam, Angli tamen maluerunt scribas.
At si attendissent Celerlnum de Luciano conqueri
qaod ad se non scripserit per Montanum, quem
sciebat ad se esse veaturum, aliter sensissent.
Uaque certum est eam lectionem quam nos retinui-
mos esse bonam.

(13) Sam ut tibi. Reprrsentavimns istic lec-
tionem veterum librorum et editionum. Angli ex
i&genio, nollaro entrn velus exemplar citant, scrip-
NrQat : « Nam ut lum quoque de iufimo tuo vel frd-

tre dlcam, si fuero dignus ; Celerinus audiretur. »
Sane Latinius, cum in codice Valicano scriptum vi-
deret ut est in meo et in vulgatis editionibus, legen-
dum censuerat ferme uti ab Anglis excusum est. la
Gratiaoopolitano scriptum est : « Oblitum esse te
mihi scribere, ut tu quoque de infimo vel flratre
dlcam^ » etc.

(14) Cum essem... in tam. Id est, cum essem in car-
cere constitutus propter nomen Domini.

(15) Ut si anle. Hiec est lectio editionis Morel-
liansB. Sic etiam In veteri libro meo et in Bodleiano.
Male in Gratianopoiitano, ut a me cruore iUo. Pa-
melius existimans non licuisse Luciano rescribere
post cruoris pro Christo effusionem, credidit deesse
in hoc loco negationem, ideoque illam interserere
non est veritus. Non placuit ea audacia Latinio,
qui censuit hanc orationem nulla indigere nega-
tione. Angli in eadem sententia ftiere quoad nega-
tionem, sed alio transtulerunt argumentum. Ita
quippe interpretantur hunc locum, alioqui satis ob-
scurum et implicitum, tanquam si Celerinus, timens
ne Lucianus excederet ante datam pacem et indul-
gentiam sororibus suis, quse lapsss erant, petiisset a
Domino ut earum misereretur, eisque post excessum
Luciani daret indulgentiam quam Lucianus morte
pneventus non dedisset. Verum ea interpretatio ferri
non potest, cum nulla sororum Celerini mentio
facta fuerit antea. Vera itaque, ut ego quidem arbi-
tror, ac genuina hujus loci sententia bflec est : Con-
questos erat Celerinus de negligentia Luciani in
scribendo, qui tamenetsi sciret Montanum venturum
ad se esse, nibil per eum scripserat de salute sua vel
quid apud eum ageretur. Nunc vero pelit ut, si ante
Lncianus spiritum effuderit quam hse lilterse perve-
niant ad ea loca in quibus habitabat, nihil rescribat,
rescribat tamen si adbuc superstes fuerit cum iUee
huc perveneriut.

283

S. CYPRIANI OPERUM PARS I. — EPISTOLiE.

exacerbayit Dominum nostram. Quod nobis mani- j^
festum videtur. Pro cujus factis ego in hac die
IstiUae Paschse (16) flens die ac nocte, in ciiicio et
cinere, lacrymabundus dies ^* exegi et exigo usque
in hodiernum, donec auxilium Domini nostri Jesu
Ghristi [subyeniat] (17) el pietas per te vel per eos
dominos meos qui coronati fuerint, a quibus postu-
laturus (18) es ut veniam habeant nefanda nau-
fragia^'. Memoratns sum enim^^ charitalis tuae
pristinae, qnod cum omnibus doieas pro sororibus
nostris (19), quas et tu bene nosti, id est Numeria
et Candida; pro quarum peccato, quia nos fratres
habenty debemus excubare. Credo enim Christum
secundum earum poenitentiam et opera quse penes
collegas nostros fecerunt extorres, qui a vobis vene-
runt, a quibus ipsis de operibus eorum 277 ^
audies, jara Christum eis, vobis martyribus suis
pelentibus, indulturum.

III. Audivi enim te floridiorum ministerium^*
percepisse. te felicem, suscipere ^^ vota tua quse
semper desiderasti vel in terra dormiens! Optasti
pro nomine illius in carcerem mitti; quod nunc
tibi contigit, sicut scriptum est : Det tibi Dominus
secundum cor tuum {Psal, xix, 5). Et nunc super
ipsos (20) factus antistes Dei recognovit idem minis-
ter *^. Rogo itaque, domino, et peto per Dominuin
nostrum Jesum Christum ut caeteris coUegis tuis,
fratribus tuis (21), meis dominis referas, et ab eis
petas ut quicunque prior vestrum coronatus fuerit,
istis sororibus nostris Numerifle et Candids tale
peccatum remittant. Nam hanc ipsam Etecusam (22)
semper appeliavi, testis est nobis Deus, quia pro se
dona numeravit ne 278 sacrificaret ; sed tantum
ascendisse videtur usque ad Tria Fata ^^ (23), et
inde descendisse. Hanc ^^ ergo non sacriGcasse ego
scio. Quarum jam causa audita, praeceperunt eas

Yarise lectiones.

^^ Lacrymabundos dies Vat. ^ A quibus postulandum est ut subvenerit tam nefando naufragio Vat. Sub-
veniat tam nefando L*ps. ^^ Memor sum enim Vatic. ^* Fioride omnium eorum ministerium Vat. ^^ Suscipe
Impr. ^« Enim minister Bod, i. *' Tria facta Impr. « Has Vat.

Steph. Baluzii notae.

(16) In latHia Pascha. Codex Gratianopolitanus, in
hac die UetitisB. Cassiodorus, lib. iv, epist. 42 : « Mar-
ciani atque Maximi nos querela pulsavit cum pas-
chalibus diebus patemi luctus essent vulnere sau-
ciati et in ipso ieetitise tempore, » etc.

Pascha. Ita scribebant anliqui. Tertullianus in
libro de Corona : « Kadem immunitate a die Paschse G
in Pentecosten usque gaudemus. » Idem, lib. ir, ad
uxorem : « Quis denique solemnibus Paschse abnoc-
tantem securus suslinebit ? » Item, lib. iv, ad-
versus Mardonem : « Nam e tot festis Judaeorum
Pascbse diem elegit. » Concilium Gabarsussitanum,
« Intra diem Paschse futurse. » Appendix commoni-
torii Honorii Aug. in causa Eulalii et Bonifacii con-
tendentium de episcopatu Romano apud Baronium,
« Dies qui imminebant sanctee Paschse. » Arator,
lib. n Actuum apostolicorum : « Gaudia Pascbae
eiecto latrone colis. » Sic etiam Rufinus in iibris
HisiorisB ecelesiasticw et in libris Recognitionum D.
Clementis. Vide notas Sirmondi ad Goncilium pri-
mum Arelatense.

(17) Subveniat. Ego addidi hanc vocem ex conjec-
tura, tantum ut sensum eo modo constituerem.
bi quis maluerit substiluere aliud vocabulum, non
repugno.

(18) Postulaturus. Godex Gratianopolitanus, postu- D
landum esi subveniat tam nefando naufragio.

(19) Pro sororibus nostris. Ita editio Anglicana,
quaoi confirmat codex Gratianopolitanus. Ita quoque
se scriptum vidisse in duobus antiquis codicibus
testatur Latinius. In meo legitur, « Per sorores
nostras. »

(20) Et nunc super ipsos. Godex meus, « Et nunc
super ipsos factus antistites Dei recognovit, id est
minister. » Sic etiam in Gratianopolitano, nisi quod
illic scriptum est anlistes. Sidonius lib. vii, epist. 17:
« QusBSo ut abbas sit frater Auxanius, tu vero et su-
pra abbatem. »

(21) Frdtribus tuis. Ita veteres libri et editiones.
Male in editione Anglicana, « Fratribus tuis et meis^
meis dominis. »

{tl) Etecusam. Gisberlus Guperus, in epistola ad
Paulum Voetium, monet episcopum Gestriensem
rescripsisse jEcusam. iBcusam dixit Julius Firmi-

cus in quibusdam editionibus, in aliis iSthusam.
Verum iEcusa illa multum differt ab Etecusa.
(Haud conlemnenda profecto esset conjectura Dod-
welli Diss. Cypr. ad ep. 22 (?}, legendum esse jEcu-
sam ; Aexooaai enim dicebantur, qu® contra volunta-
tem vi contumeliisque superatae cesserant. Modo
mss. faverent. (Goldast.)

(23) Tria Fata. Ila codex Vaticanus, in editione
Anglicana laudatus, duo vetera '^emplaria Latinii,
unum ex mea bibliotheca. Neque dubium est quin
haec sit vera lectio. Hic autem locus, qui nullam,
ut ego quidem arbitror, habet difficuUatem, valde
vexalus est ab interpretibus , exislimantibus eam
lectionem noii esse bonam. Et tamen mihi constat
nullam aliam posse esse bonam prseter istam. Con-
firmant porro eam loca ad explicationem hujus
loci ex gestis pontificallbus allata a viris doctissi-
mis. Negari quippe non potest quin Romse, unde
heec epistola scripta est, ftierit locus appellatus Tria
Fata. Hujus rei locuples nobis testis est Procopius,
lib. I, cap. 25, de Betlo Goihico, ubi scribit Janum
sedem habuisse in foro ex adverso curiae super
THa Fata. Gonstat autem mulierem de qua agitur
in hac epistola Gelerini, ascendisse, in capitolium
videlicet, ut sacrificaret, sed substitisse ad Tria
Fatay et inde descendisse, pcenitudine yidelicet
ductam. Gum vero Procopius scrlbat Tria Faia
fuisse prope sedem Jani ex adverso curice, cum P.
Victor templum Jani ponat prope forum, cum Dio-
nysius Halicarnasseus, lib. ii, doceat forum posi-
tum fuisse medio inter Gapitolium et palatium spa-
tio, in planilie Gapitolio subjocta, Onuphrius autem
Panvinius in descriptione urbis Romee annotaverit
montem Palatinum habere ad occasum forum Ro-
manum et Gapitolium et ad septentrionem viam
Sacram, et auctof Gestorum pontificatium tradat
basilicam sanctorum Gosmas et Damiani, qu» erat
sita in Tribus Faiis, fuisse sitam in via Sacra,
quam Ovidius, in libro iii Trisiium, locat prope
forum el palatium, ubi Fabiorum fomicem fuisse
docet Gicero, in Oratione pro Ch. Plancio, hunc
aulom fornicem fuisse vicinum rostris doceat Se-
neca, in capite u libri Quod in sapientem non cadit
inJuriQt et fornicem illum Asconius P»dianus io

!85

EPISTOIA XXI.

286

pra^positi (24) tantisper sic esse donec episcopus j^estcamdiaboIo,qui etChristinomenestfortiter con-
constituatur. Sed quatenus per vestras sanctas ora-
tiooes *' ei petitiones, in quas nos '° tidimus, quo-
iiiaai estis amici sed et testes Christi, quod ^^ om-
iiia indolgeatis.

IV. Peto ergo, domine charissime Luciane, me-
nior sis mei, et petitioni meae annuas. Sic Christus
coronam illam sanctam, quam tibi non tantum in
confessione sed et in sanctimonio (25) tradidit in
qua semper cucurristi, exemplum sanctornm sem-
per et testis fuisti, ut omnibus dominis meis, fra-
thbus tuis confessoribus, referas de hoc facto, ut a
Tobis auxilium recipiant. Nam hoc, domine fraler,
scire debes, me 279 ^^^ solum hoc pro eis petere,
sed et Statium (26) etSeverianum et omnes confesso-

fessus^', qui et ibi in pcena ungularum fortiter est
coufessus, qui et hoc nimis rogat et petit. Salutant
te fratres tui Calphurnius ot Maria et omnes sancti
fratres. Nam et hoc scire debes, me et dominis
meis fratribus tuis [litteras] scripsisse, quas peto
illis eas legere digueris.

EPISTOLA XXI (28).
(Pamel., xxn; Rig., Baluz., Paris., xxi; Oxon., Lips.,

XXII.)
LUCIANUS RE3P0NDET CELERINO.

Argdmentum. — Lucianiis Ce/mnt petitioni anmit.

I. Lucianus Celerino domino, si dignus fiiero

Yocari, collega in Christo salutem. Aceepi litteras

tuas, domine frater dilectissime, in quibus me tan-

resquiindehuca Tobis venen]nt,adquosipsseinpor-B tum gravasti, ut propter tuam gravationem" tanto

tam descenderunt, et in urbem levaverunt quod sexa-
gintaquinque rainistraverunt,et usque in hodiernum
in omnibus foverunt. Sunt enim penes illas omnes.
Plus autem gravare cor illudsanctum tuum non debui,
cum sciam te prona voluntate operari. Salutant te
Macharius (27) cum sororibus suis Comelia et Eme-
rita, quie leetantur de confessione tua florida, sed ct
omniom fratrum, et Satuminus, qui et ipse luctatus

gaudio pene exciderim, ut litteras quas ^^ et ego
optabam 280 P^^^ tantum temporislegere,inqui-
bus mei dignatus es memorare *^, beneficio tant®
tuffi humilitatis legere exultaverim, qui scribens
mihi diceres '^ : Si dignus fuero frater nominari
tuus, homini^ qui apud pusilliores nomen Dei cum
timore confessus sum. Nam tu, Deo volente, ipsum
anguem majorem (29) metatorem'^ antichristi(dO),

Yariae lectiones.

^ Operationes Vat. ■• Nobis Vat, •< Qui Vat, •* Bst confessus Oxon. •' Perpetua gravatione Impr,
^ Litteras tuas quas Oxon. ex Vat. *s Memorari Oxon, ex Vat. ** Dicis Itnpr. ^ Majorem et atrociorem
Yat.

Stepb. Baluzii notaB.

Commeniario ad actionem primam in Verrem scripse-
ril situm fuisse in clivo capitoiino et inde rectam
viam ad fonim fuisse per forum et per Tria
Faia. Dio vero Cassius, lib. liv, et Herodianus,
lib. IV, aditum fuisse per viam Sacram in forum,
DiaDifestom est eam lectionem esse veram quam
D03 retinuimus. Quare nollem viros doctissimos
fuisse tam faciles in recipienda conjectura Gronovii
scribeulis in cap. 14 Observationum in scriptoribus
eccie:»iasticis dryfacta reponendum esse iu hac epi-
stola Celerini pro Tria Pata, cum certum sit eam
emeiidationem esse tentatam contra omnium vete-
rum libronim et editionum fidem et absque ulla
necessitale. Itaque jure meritoque rejecta est in
edilione Anglicana. Porro Celerinum, quod nobis
nunc iucumbit probandum, fuisse tum Romffi, et
alii jam monuerunt, et liquet ex loco ipsius epistolflBi
paf^. 29, ubi Celerinus ait supersessum esse causa)
quarumdam mulierum dofiec episcapua eonstituatur,
i<i est, donec locus Petri, qui vacabat post mortem
Fabiani, accepisset episcopum, praecipue vero ex
epistola 22, pag. 32, in qua Cyprianus scriblt ad
presbyteros et diaconos Romee cousistentes mittere
8€ ad eos epistolam Ceierini ad Lucianum, ut recog-
uoscant an vera sit. Missam aulem fuisse per Cre-
meotium hypodiaconum facile colligitur ex episto*
lU 4 et 14.

(24) Pnepotiti. Id est, illi e clero qui ecclesiaai Ro-
i&anam gubemabant post mortem Fabiani.

(25) Sanctimonio. Ita libri veteres et hic et aiibi.
Possem plurima exempla proferre ut ostenderem
Teteres ila vulgo scripsisse. Sed supersedeo, quia
puto lectores mihi facile fidem prsestituros. Eodem
modo dicebant blasphemium pro blasphemia ut nota-
Timas ad Marium Mercatorem, pag. 45i. Addo tamen
doctissimos monachos quibus debemus novam edi-
Uonem operum sancti Augustini posuisse in epi-
stola 61 ganctimonii et continentim, Item in rescripto
Hoaorii et Theodosii AA. ad Aurelianum contra Pe-

p lagianos.

^ (26) Sed et Statium. Ita codex meus et Gratianopoli-
tanus. Ita quoque constat habnisse vetera exemplaria
Latinii. Sic etiam legendum esse censuerat Pame-
lius, cum antea scriptum esset statim. Vide notas ad
epistolam liv.

(27) Machario. Satis scio scribendum fuisse Maca-
rio, si constaret Afros scripsisse uli Grceci scribe-
bant. At cum invenirem hoc vocabulum in vetustis
exemplaribus Cypriani scriptum cum aspiratione,
scirem preeterea Afros et plerosque Latinos qusedam
vocabuia scripsisse diverse, ut patet in verbo catecu-
minus et in verbo acolytus, tum etiam in vocabulo
Arnus, censui debere me in hoc loco sequi scriptu-
ram veterum exemplarium sancti Cypriani. Sic etiam
scribit Franciscus Maria Florentinius in editione
vetustissimi martyrologii , vi Idus Decembris : /n
Africa sanctorum Primi, Macharii, Justi, Et in epi-
stola 29 sancti Augustini, in nova editione, scriptum
est Machario, juxta fidem codicis Cisterciensis ez quo

D edita est.

(28) Duo tantum hujus epistolse vetera ezemplaria
habul, unum ex urbe Gratianopolitana, aliud ex
bibliotheca mea. Angli unum laudant ex Vaticana,
illud nimirum, ut opinor, quod notatum est nu-
mero 190 in bibliotheca Vaticana. Uabuisse se eam
in suis codicibus testatur Lalinius, sed ita corruptam
ut vix intelligi sententia ejus posset. Pamelius et
Rigaltius fatentur se nullum vetus ilUus exemplar
habuisse.

(29) Anguem majorem. Id est Decium imperato-
rem, quem eoasecrabile animat vocat Lactantius in

libro

(30) Metatorem antichnsli. Lucifer episcopus Cala-
ritanus Constantium imperatorem Arrianum vocat
prsecursorem Anticbristi , quod idem est. Contra
Lactantius, lib. iv, cap. 11, Christum vocat metato-
rem templi Dei, id est BccIesisB. De metatoribus vide
quee dicunlur iufra ad epist. 81.

i87

S. CYPRIANl OPERUM PARS I. — EPISTOLiR.

non tantom confessus deterraisii vocibas illis et a
yerbis deificis quibus scio quasi amatores fidei et
zelotypi disciplinse Gbristi in qua te novi (3i) vi-
vacitaie versari te gaudeo, vicisti. Nunc, cbarissi-
me, jam inter martyres deputande '^, voluisti nos
litteris tuis gravare, in quibus significasti de soro-
ribus nostris; pro quibus utinam fieri posset ut
sine tanto scelere commisso memoriam faceremusl
Non profecto tantis lacrymis incumberemus ut
nune.

Ili Scire debuisti quid circa nos actum sit. Gum
benedictus martyr Paulus adbuc in corpore esset,
vocavit jne, et dixit mibi : Luciane, coram Cbristo
tibi dico ut, si quis post arcessitionem meam
abs te pacem petierit, da >* in nomine meo ; sed et
omnes quos Dominus in tanta tribulatione arces- B
sire dignatus est , universi litteras ez compacto
universis pacem dimisimus. Vides ergo, frater,
quoniam partim (32) ejus quod mibi Paulus pne-
cepit quam universis quod censuimus, ex quibus
eramus in bac tribnlatioDe, cum jussi sumus "^
secnndum prseceptum imperatoris fame et siti ne-
cari, et reciusi sumus in duabus cellis, 281 ^^
ut no8 afficerent (33) fame et siti. Sed et ignis ab
opere pressuree nostrse tam intolerabilis erat '^

qua.m nemo portare posset. Sed nunc ipsam clari-
tatem sumus consecuti, Et ideo, frater cbarissime,
saluta Numeriam et Candidam, quae secundum
Pauli praeceptum et cffiterorum martyrum, quorum
nomina subjicio, Bassi in pejerario (34), Mappalici
in quffistione , Fortunionis in carcere , Pauli a
quffistione (35), Fortunatffi, Victorini, Victoris,
Herennii, Credulffi, Hereuffi, Donati, Firmi, Venusti,
Fructi, Juliffi, Martialis et Aristonis, qui Deo volente
in carcere fame necati sunt, quorum et nos socios
futuros intra dies audietis. Jam enim ex quo .''
iterato reclusi sumus sunt dies octo in die quo tibi
litteras scripsi. Nam et ante dies octo per dies
quinque medios modicam panis accepimus et aquam
ad mensuram. Et ideo, frater, peto ut, sicut hic
cam Dominus coeperit ipsi Ecclesiffi pacem dare,
secundum prfficeptum Pauli et nostrum tractatum,
exposila causa apud episcopumetfaetaexomologesi,
babeant pacem, non tantum hffi, sed et quas scisad
animom (36) noslrum pertinere.

IIL Salutant vos collegffi mei universi, Vos, sa-
lutate confessores Domini qui ibi vobiscum sunt,
quorum nomina significasti ; inter quos et Satur-
ninus cum comitibus (37) suis , sed et coUega
meus, et Maris, Collecta (38) et Emerita, Calphur-

«• Deputandos Vat. •» Des Oxon.
Oxon. '* Tam enim ut Oxon,

Yaride lectiones.

* Cum jussimus Impr. ^* Ignis vapore ; et pressura nostra intoler. erat

Steph. Baluzii notae.

libro de MortibuB Persecutorum. Sic Prudentius in r*
carmine de sancto Fructuoso, episcopo Tarraconensiy
^milianum pnesidem vocal cruentum coluhrum.
Sic Hunericus, rex Vandalorum, vocatur vetemosus
anguis in historia passionis martynim qui vi Non.
Julii passi sunt apud Cartbaginem sub ejus imperio.
Et auctor Vit® Gregorii pap» IX, apud Odoricum
Rainaidum, an. 1238, § 72, Fridericum II imperatorem
vocat tortuosum colubrum. Nabucbodonosor vocatur
aquila grandis ab Hieronymo et Tbeodoreto, ut notat
Fronto Ducsus in annotationibus ad tomum primum
operum sancti Joannis Cbrysostomi. Ad Decium
pertinent hffic verba Gypriani de Celerino in
epistola 34, pag. 47 : « Hic inter persecutionia
initia cum ipso infestationis principe et auctore con-
gressus ; » et fortassis ea qu» de bominis maligni,
velut serpentis astutia venenata, ait in epistola 46,
pag. 60.

(3i) Te novi. Quamvis editio Morellii, ex qua aliffi
propagatffi sunt, babeat lenoris; cum tamen veteres «^
libri, etiam unus quem laudat Latinius, babeant te ^
novi, hanc lectionem arbitratus sum esse retinendam,
tum quia veterum librorum auctoritate nititur, tum
quia videtur esse melior.

(32) Quoniam partim. Ita reposui secutus fidem libri
mei veteris et Gratfanopolitani. Vaticanus in editione
Anglicaua laudatua babet Quoniam partem. Editio-
nes, quod tam ptacuit.

(33) Afficerent. Ita editio MorelUi et reliquffi. Codex
Latinii et meus, ut non afficiebat. GratianopoUtanus,
t(a quod non efficiebatur.

(34) Basfi in pejerario. Ita MorelUus. RigaUius
conjecit legendum esse in petrario, id est in lapi-
dicina. Codex Vaticanus et Latinius, ln perario,
vel imperario, quod adjuvare potest conjecturam
RigaUii. Unus Bodleianus, pegrario. Meus, pighe"
rario. GratianopoUtanus imperario, ut in codice
Latinii. Angli posuerunt in contextu conjecluram

Rigaltii. Maximus episcopus Taurinensis in bomilia
de non timendis bostibus camalibus : « Piraterium
Latine experimentum dici potest. » Hffic bomiUa
olim exstabat in editionibns operum sancti Ambrosii.
Sed monachi Benedictini recte monuerunt esse
Maximi.

(35) /n quesstione. Infra epist. 69, pag. 123, « tot
confessores queestionati et torti, » non ut veritas
qusBreretur, sed ut per tormenta queestionis coge-
rentur ad relinquendam veritatem. Hinc qussstionarii
in actis sanctorum Luciani et Marciani dicti quorum
ofiflcium erat reos applicare ad qusdstionem et tor-
mentis exagitare. lidem dicti camifices, ut ostendit
in suo Glossario Latino doctissimus amicus olim
noster Carolus Dufresnius Gangius. Quffistionis autem
tormenta cogebant interdum innocentes ad confiten-
dum crimina de quibus accusabantur^ uti notatum a
nobis est in notis ad Vita^ Paparum Avenionensium,
pag. S09.

(36) Animum. Codex Vaticanus et meus, tum etiam
is qui Aiit Latinii babent animam.

(57) Comitibus. Ita editio MoreUiana. AngU malue-
runt omnibus, testati se ita scriptum vidisse in codice
Vaticano. Sic etiam codex Latinii. At GratianopoU-
tanus habet comitibus. Meus motibus, quod propios
accedit ad vocem comitibus.

(38) Maris, Coltecta. Hffic lectio reperitur in
editione Morellii, in veteri libro meo, et in Gra-
tianopolitano. Pamelius mutavit ex ingenio, absque
uUius veteris exemplaria auctoritate, et posuit,
Maearius, Comelia, quia videbat Macarii et alio-
rum decem martyrum festum celebrari vi Idus
Apriiis. Et tamen Maris nomen non est obscu-
rum in bistoria ecclesiastica. Maris episcopus
Cbalcedonensis claruit eevo Juiiani imperatoris.
Alter Maris eiiam episcopus Chalcedonensis inter-
fuit concilio Cbalcedonensi, Marius Dolicbensis con-
cilio Constantinopolitano primo. Nota est contro-

J80

EMSTOLA XXII.

290

oius et Maria, Sabina, Spesina, et sorores, Janua- j^ tulacunque ratio declarata est, aliud accessit quod

nec ipsum latere vos debuit. Nam frater noster
Lucianus, et ipse unus de confessoribus , fide
quidem calidus et yirtute robustus, sed minus'^
Dominica lectione fundatus, queedam conatus est,
imperiti jampridem (4i ) se vulgi auctorem ^^ 283
constiiueus, ut manu ejus scripti libelli (42) grega-
tim multis (43) nomine Pauli dareniur, cum Map-
palicus martyr cautus et verecundus, legis ac
disciplinie memor, nuUas contra Evangelium lit-
teras fecerit, sed tantum domestica pietate commo-
ius matri suee (44) quee lapsa fuerat^^, mandave-
rit pacem dari; Saturninus quoque post tormenta
adhuc in carcere oonstitutus nullas ejusmodi lit*
teras emiserit. Lucianus vero^ non tantum Paulo

AiGCXEimjM. — His Htteris Cyprianm clerum Aomo- B adhuc in carcere posito nomine illius libellos

ria, Dativa, Donata. Salutamus cum suis Saturum,
BassiaDom, et universum 282 clerum, Uranium,
AJeiiam, Quintianum, Colonicam, et universos
qaomm nomina non seripsi, qaia jam lassus eram.
Ideo ignoscere debent. Opto vos bene valere,
AJexium et Getulicum et argentarios et sorores.
Salataot vos sorores mes Januaria et Sophia quas
Tobis commendo.

EPISTOLA XXII (39).

(Pamel, xzm; Rigalt., Balox., Paris., zzu; Oxon., Lips.,

zxvu.)

AD CLnUM ROILS CONSISTBNTEM, DE MULHS CONFBS-
SORIBOS ST DB LUCIAm INVBBBGUNDU ET CBLBHINI
CONFBSSOHIS MODBSTIA.

Kum eertiorem reddit de seditiosa lapsarum postu-
latione, ut ad pacem restituerentur et de inverecun-
dia Luciani. Quse quo melius intelligantur, litteras
tum suas, tum Celerini et Luciani transmittendas
curai Cyprianus,

L Cjprianus presbyteris et diaconibus Romse
coQsistentibus fratribus salutem. Post factas (40)
ad Tos litteras, fratres charissimi, quibus actus
noster expositns et disciplinfle ac diUgentiee quan-

manu sua scriptos passim dedit, sed et post ejus
ezcessum eadem facere sub €yus nomine (45) per-
severavit dicens hoc sibi ab illo mandatum ^*, ne
sciens domino magis quam conservo obtemperau-
dum. 284 Aurelii quoque adolescentis tormenta
perpessi nomine libelli multi dati sunt <^usdem
Luciani manu scripti, quod litteras ille non nos*
set (46).
IL Cui rei ut aliquatenus posset obsisti, litteras

Yariae lectiones.

*'* RobustuB minus Impr, ** Imperite ]am se auctorem Ver. '^ Bt sorori qu» lapse fuerunt Omm, ^ Ab
illo esse mandatum Bod, 1.

Steph. Baluzii notae.

Teraia de epiatola IbsB episcopi Bdesseni ad Marim n
Persam in concilio quinto, cujus etiam mentio facla
esi in Bphesino. Maris monachi meminit Theodoretus
in capite 20 Uistoriw religiosm.

(39) Hanc epistolam, quoe primum excusa est in
edilione Manutiana, in nuflo eorum vetenim exem-
plahom quibus utor reperi quam in Fuxensi, in
Gratianopolitano, in uno meo, et in eo quod serva-
lur in monasterio Remensi sancti Dionysii. Angli
anicnm habuerunt ex bLbliotheca Bodleiana. Pame-
lins eam invenerat in codice AngUcano Joannis
Harrisii.

(40j Poet factas. Bditio Morellii, codex meus, Gra-
tianopolitanus et unus Bodleianus habent : FaUis ad
K» Htteris.

(41) Imperii jampridem, Vox jampridem deest in
codioe Remensi. In Fuxensi scriptum est imperitia
taa pri4em.se. Quse lectio videtur convenire cum iis
qtUB paolo ante dixit Cyprianus de Luciano, illum
muQus Dominica lectione fundatum fuisse. Vocatur
auiem iterum imperiius in hac ipsa epistola. Sanctus U
Uieronymus^ in Bpistoia ad Nepotianum, de vita cle*
ricorum : « Celeritate dicendi apud imperium vulgus
admirationem sui facere indoctorum hominum est. »
Bt infra : « Nihil tam facile quam vUem plebecu-*
lam et indoctam concionem iingu» volubilitate
decipere, quee quidquid non intelligitplus miratur. »
Amulpbua Lexoviensia, epist. 32 : « Sunt enim qui-
dam qui eo difficilia majoris lestimant, quia minus
inteUecta mirantur, et tanquam puerilia reputant
qufls jucunda lucidi sermonis serenitas iliustrat. »
Nolum est quod tradit Quintilianus, lib. vm, cap. 3,
(uisse proceptorum aliquem qui discipulos obscu-
rare qnae dicerent juberet.

(4ij Seripti iibetli. Godex Fuxensis, in quo bis
deacripu eat hec epistola, habet in uno loco « libel-
lu scriptus^ gregatim multis nomine Pauli dare-
tor. »

(43) Multis, In codice sancti Dionysii Remenais
scriptum est ructis^ in Fuxensi rustis. In Vila
sanctee Tygris virginis Mauriance in Sabaudia edita
in tomo quinto Junii Bollandiani legitur, pag. 75 :
« Concessit etiam vallem Cottianam in gyrum
MauriansB structam et rustes et fivum, quse muris et
tectis ecclesisB ministrarent. » Ubi Daniel Pape-
brochius conjicit per rustea intelligi debere rusticos,
quos aiias dicimus servos giebse. Bx quo fortassis
colligi posset reponendum esse rusticis^ tanquam
Cyprianus in eo perstiterit quod paulo ante dixit,
Lucianum se imperiti vulgi auctorem constituisse.
Si quis hanc conjecturam approbat, ea uti
potest.

(44) Matri su». Hsec tantum editio Manutii.
MoreUius et Pamelius adjecerunt et sorori. NuUa
porro sororis mentio est in codice Remensi, neque
in Fuxensi, in quibus scriptum est qtus lapsa fuerat,
In variis lectionibus quas habeo ex codice Vero-
nensi nuila quoque sororis mentio. Bxatat tamen in
meo et in Gratianopolitano.

(45) Sub njus nomine. Codex Remenais, sub ejusmodi
occasione perseveraverit.

(46) Litieras non nosset. Hinc ergo coUigi potest
hunc Aurelium esse diversum ab AureUo lectore
eccleslee Carthaginensis, de cujus ordinatione agitur
in epistola 3i. Sic iu prima collatione Carthaginensi
inter Catholicos et Donatistas, cap. 133, Trifolius
episcopus Aborensis subscribit pro Paulino Zumensi
prsesente litteras nesciente. Bt in professione
2ienonis chorepiscopi sectse quartodecimanbrum»
relata in actione prima conciiii Chalcedonensis,
Flavius Paliadius subscribit pro eo ob quod
prsuens diceret lilteras se ignorare. Imo in con-
cUio Chalcedonensi, post relecta acta quedam
Bphesinse primce synodi, subscribU Blias epi-
Bcopus Hadrianopolis per Romanum episcopum
Myrorum, ob quod neseiebam litteras, et Cajumaa

294

S. CYPRIANI OPERUM PARS 1. — EPISTOLiE.

ad eos feci, qtias ad vus sub epistola priorc trans- a martyribas et confessoribus datam clamitabant ,

confestim sibi reprcBsentari coegenint, territis et
subactis praepositis suis, qui ad resistendum minus
virtute animi et robore Gdei praevalebant. Apud
nos etiam quidam turbulenti, qui vix a uobis in
praeteritum regebantur, et in nostram praesen-
tiam** differebantur, per hanc epistolam velut
quibusdam facibus accensi, plus exardescere et
pacem sibi datam extorquere coepernnt. De qaibus
quales ad clerum noslrum litteras fecerim, exem-
plum vobis misi. Sed et quid mibi Caldonius (50)
collega pro integritate et fide sua scripserit, qtiid-
que ego ei rescripserim, utrumque ad vos legendum
transmisi. Exempla quoque epistolae Gelerini boDi
et robusti confessoris, quam ad Lucianum eamdem

misi, quibus pelere et suadere non destiti ut
Dominicae legis el Evangelii ratio (4-7) tenere-
tur. Postquam vero ad eos litteras misi| ut quasi
moderatius aliquid et temperantius fieret, univer-
sorum confessorum nomine ^"^, idem Lucianus epi-
stolam scripsit (48), qua pene omne vinculum fidei
et timor Dei et mandatum Domini et Evangelii
sanctitas et firmitas solveretur. Scripsit enim om*
nium nomine universis eos pacem dedisse et hanc
formam 285 P^^ ^^ ^^^^^ episcopis innotescere
velie, c^jus epistolae excmplum ad vos transmisi.
Additum est plane, de quibus ratio constiterit quid
post commissum egerint. Qnae res raajorem nobis
eonflat invidiam, ut nos cum singulorum causas

audire et excutere coeperimus, videamur multis B confessorem scripserit, item quid Lucianos (54 ) ei

negare quod se nunc omnes jactant a martjribus
et confessoribus accepisse.

III. Denique hujus seditionis origo jam coepit.
Namque ^^ in provincia nostra per aliquot civitates
in prsepositos iropetus per multitudinem ^' fac-
tus est, et pacem, quam semel*^ (49) cuncti a

37 Nomine bsec
Lat.

Vat

rescripserit , misi vobis, ut sciretis et laborem
circa*' omnia et diligentiam nostram, et verila-
tem ipsam^' disceretis, Ceierinus confessor quam
sit moderatus et cautus, et humilitate ac timore
sectee nostrae (52) verecundus, Lucianus vero
circa intelligentiam Dominicse lecUonis, ut dixi

Yariae lectiones.

3« Nam Oxon. »* Multiludinum Impr. ♦• Quamvis semel Veran. quam vIbb

Steph. Baliizii notsB.

eplscopus Phoeniceasis vel Pbaunse, ut est in vete-
ribus libris^ per coepiscopum suum Dionysium,
propter quod IHteras ignorem, Itaqne sequens etas
providit huic incommodo, et statuit ut illiterati ad
ecclesiasticum servitium non admitterentur, quia

actum et opera et merita singulorum, ipsorum
quoque dehctorum genera et qualitates, et quos
ipsi noverant quorum poenitentiam satisfactioni
proximam conspiciebant^ eos nominatim libelHs
designarent. Duo autem adhuc observanda sunt :

litteris carens non potest sacris aptus esse officiis, ^ !<> confessores non dedisse pacem, sed petiisse ut
ut legitur in epistola papee Gtelasii ad episcopos per ^ daretur ; 2« ne illud quidem ausos fuisse postulare,

ut ante reditum Cypriani pax lapsis daretur, sed
hac in re morem episcopo suo gessisse. Quare non
eorum auclorilale quinque presbyteri, sed sua im-
probitale adducti sunt ut.ante reditum episcopi, ac
eo prorsus inconsulto, lapsos ad communionem
udmitterent.

(47) Evangelii ratio. Codex Fuxensis, evangelicM
traditionis disciplina.

(48) Lucianus epistolam Bcripsil. Id est cpislo-

lam 16.

(49j Pacem quam semel. Terlullianus in hbro ad
Martyres : « Quam pacem quidam in Ecclesia non
habentes a martyribus in carcere exorare consue-
verunt, » Vide Dallseum, lib. vii de Pcenie et Sati$'
factionibus humanis, cap. 16.

(50) Caldoniu$. Cujus epistola ad Cyprianum esl 18,
inter Epistolas Cypriani. Cyprianus autem ei res*
pondet epist. 10.

Lucaniam et Brutios et Siciliam constitutos. Ful-
bertus episcopus Camotensis, ad Robertum regem
' Francorum acribens epist. 88 de electione Franconis
episcopi Parisiensis, ait se illam approbare ^t est
optime litteratus. Anno 1097, cum vacaret ecclesia
Pragensis, electus est Normannus diaconus ut illic
episcopus esset, vir, qux prima eet in c/erico virtus,
inquit Cosmas decanus Pragensis, apprime litieratus.
In concilio Remensi anni 991, Amulphus episco-
pus Aurelianensis ait in capite 28 nullum pene
hoc tempore Romse fuisse qui litteras didicerit.
In hac autem epistola et in pluribus aliis in eam-
dem sententiam scriptis, sic de libeilis martyram
loquitur Cyprianus, ut minime neget eoram
meritis lapsos adjuvari posse. Nam in epistola
13 edicit, « ut qui libellos a martyribus acceperunt,
et prserogativa eorum apud Deum adjuvari possunt^
ai incommodo aiiquo et infirmitatis periculo occu-

pati fuerint, non exspeclata ipsius prwsentia, apud D <^*) ^«cionws. Idem procul dubio cujus menUo esi

in epistola 78, pag. 161, in qua vocatur Lucanus in
quibuBdam velustis codicibus et editionibus.

(5i) Sectx nostras. Sic olim vocabatur Bcclesia
calholica. Hodie vocabulum illud invidiosum est,
ut pridem monuit Erasmus in caput xx.iv Actoritm
Vide Pamelii notas ad hanc epistoiam et Xisti Betu-
leii notas ad Lactantium, pag. 482. (Sectm nomino
in bonam partem frequenter utitur Tertullianus.
pro confessione Chrisliana, uli videre est libris de
Fuga in persecutione, de Pallio et Apologetico contra
gentes. Quem pro more suo imitatur Cyprianus, tum
hic tum Bpistola 34, de Celerino, et pr«fat. Hb. i
Testimoniorum ad Quirinum. Sic etiam Act., xxvi,
alp€<nv in bonam partem accepisse Apofltolum,
teslis est Beda Retractatione sua in Acta, pro qfuo
ibidem sectam non male vertit noster interpres.
Pambl.)

presbyterum quemcunque prsesentem, vel si pre-
Bbyter repertus non fuerit et urgere exitus cceperit,
apud diaconum quoque exomologesin delicti sui
facere possint, » etc. Credebat ergo Cyprianus
martyrum preerogativa, vel, ul ait in epistola 14,
« Auxilio eorum adjuvari apud Dominum in delic-
tis suis posse. » Sic etiam in libro de Lapsis, pag.
187, fatetur martyrum mandatis aliquid concedi
posse, « si justa, si licita, si non contra ipsum
Dominum a Dei sacerdote facienda, si obtempe*
rantis facilis et prona consensio, si petentis fuerit
religiosa moderatio. » Quare non ipsam consuetu-
dinem, quse dudum in Ecclesia vigebat, sed abusum
rituperat, et nimiam nonnuUorum confessoram,
imprimis Luciani licentiam, qui libellos in hanc
sententiam scoptos dabant : « Communicet ille
cum Buis, nec observabant quod Cyprianus pr»-
ceperat in epistola 11, ut diligenter inspicerent et

^293

EPISTOLA XXIV.

miDus p«rittis ** (33), et circainviduim verectindiee ^gtiod ^^ adnunHavimus vobis, annthema sit : sicut

nostrae relinquendam facilitaie sua molestus (54).
Nam, cum Dominus dixerit in nomine Patris et
Filii et Spiritus sancti genLes tingui (Mattk,,
XXVII, i9) et in baptismo prsterita peccata dimitti
Joim., III, 4), hic, prsecepti et legis ignarns, man-
dat pacem dari et 286 peccata dimitti in PauH
nomine, et hoc sibi dicit ab illo esse mandatum,
sicut in litteris ejusdem Luciani ad Celerinum
(aclis animadvertetis : quibns minime ^^ considera-
Tit qnod non martyres Evangelium faciant, sed
per Evangelium martyres fiant ; quando et Paulus
aposlolus, quem Dominns vas eleclionis suffi dixit
[Aet., IX, 15;, posuerit in Epistola sua dicens :
Mtror quod sie tam cito demutamini ab eo qui vos

prasdiximus, et nunc iterum dico, si quis vobis ad-
nuntiaverit praeterquam quod ** accepistis, anathema
sit{Galat.,i, 6, 8).

IV. Opportune vero supervenerunt littera» vestrae,
qoas accepi, ad clerom facLas, item quas beati
confessores Moyses et Maximus, Nicostratus et
ceeteri Satumino et Aurelio et caeteris miserunt, in
quibus Evangelii plenus vigor et disciplina robusta
legis DominicfiB continentur. Laborantes hic nos et
contra invidiee impetum totis lidei viribus resisten-
tes multum sermo vester adjuvit ut divinitus com-
pendium fieret, et priusquam venirent ad vos
litterse quas vobis proxime niisi, ut declararetis
nobis quod secundum Evangelii legem (55) nobis-

tocavU in graiiam, ad aliud Evangelium ; quod non B cum fortiter atque unanimiter eliam vestra sen-
est aUud : nisi si sunt aliquiqui vos turbant et vo- lentia ^*' concurrat. Opto vos, fratres chsrissimi ac
Imt cMvertere Evangelium Christi. Sed, licet nos desiderantissimi **, semper bene valere.
aut angelus de coUo aliter adnttntiet praeterquam

Quoniam opera sancti Cypriani vulgo citari solent secundum ordinem quem obtment in editione Pamelii et
in Rignltiana, nosque, hunc ordinem sequi decrevimus, typographus autem, ex cujus officina prodiit editio
Kignitiana, numerum xxiii omisit per saltum in edendis Epistolis, admonere visum est nos quoque eumdem
trrorem retinuisse, propter raticnes qttam in initio istius admonitionis adduximus.

D. Pr. Maran.

287 EPISTOLA XXIV.

(Erasm., iv, 23; Pamel.^ Rigalt., Baluz., xxiv ; Paris.,
xxm; Oxon., Lips.^xxvui.)

AD CLERLX, DE LITTBRIS ROMAM MISSIS ET DE SATURO
LECTORB ET OPTATO HTPODIACONO FACTrS.

Argumehtum. — Clerus hac epistola certior fit or-
dinationis Saturi et Optati, et de iis quse Uomam
v^ripsit Cyprianus,

Cjprianus presbyteris et diaconibus fratribus
salutem. Ne quid conscientiam vestram lateret,
fratres charissimi, quid mihi scriptum sit, quidque
ego rescripserim (56), utriusque epistolce vobis
eiemplum misi ; et credo vobis id quod rescripsi
Don displicere. Sed et illud ad vos perferre litteris
nieis debui, urgente causa clero in Urbe consistenti
litleras me misisse. Et quoniam oportuit me per

clericos scribere, scio autem *' nostros plurimos
absentes esse, paucos vero qni illic sunt vix ad
ministerium quotidiani operis (57) sufficere, necesse
fuit novos aliquos constituere qui mitterentur ^®.
Fecisse me autem sciatis lectorem Saturum et hy-
podiaconum Optatum confessorem,quos jam pridem
communi consilio clero (58) proximos feceramus,
quando aut Saturo die Paschee semel atque iterum
lectionem dedimus, aut quando cum presbyte-
ris (59) doctoribus lectores diligenter probaremus,
Optatum inter lectores doctorem audientium con-
stituimus, examinantes an congruerent illis om-
nia (60) quee esse debent in iis qui ad clerum para-
bantur. Nihil ergo a me absentibus vobis novum
factum est, sed quod jampridem communi consilio
omnium nostrum coeperat, necessitate urgente

VariaB lectiones.

♦'Sententiam Bod, *• Laborare circa Bod. 1. *» Veritate ipsa. Bod. i. ♦* Diximus imperitus Bod. i.
«Qoibusminus Bod. \. *• Praterquod Bod. \. Pr»terqnam adnuntiavimus Oxon. *f PrflBsentia Bod. i.
** Desideratissimi Oxon. Lipt. *• Scio enim Lam. Ebor. NC. i.M. A. «» Qui minialrent Ar. Ebor, Lam. NC.
1. MR.

Steph. Baluzii notse.

(S3) Minus peritus. Codex Remensis et Fuxensis, t\
imptritus.

I5i) Molestus. Codex Remensis et Gratianopoli-

taous et editio Bfanutii, modestus. Quo etiam

modo scriptum est in libro meo vetere. Fuxensis

in ano exemplari habet moiestus, in alio immodes-
tus.

('i$) S^undum Evangelii legem. In codice Re-
mensi et tn uno exemplari Puxensi legitur : « Legem
i&isi et vobiscum fortiter et unanimlter etiam nostra
concarrat. »

^i Qttidque ego rescripserim. Ista desunt in
^tioDibns qu» Manutianam antecesserunt. Desunt
etiam in octo codicibus antiquis a me visis et in
qnibusdam Angllcanis.

i^) ¥tfitilentim quotidiani operis. In libro meo

vetere legitur : « Ministeril quotidiani opus. » In
Fnxensi: «Ministerium quotidianum non sufficere.»
In Beccensi et in Camotensl : « Ministerium quoti-
dianum operis sufficere. »

(58) Clero. Id est iis ex clero Carthaginensi qui
tum RomsB erant, ad quos scripta est epistola ItH.

(59) Cum presbyteris. Hic locus valde perturbatus
est in antiquis exemplaribus. Pamelius lectionem
quam nos retinuimus ait se consarcinasse.

(60) Omnia. Ita omnes libri veteres et editiones.
Verum quia in editione Rigaltii mendose excusum
est monia pro omnia, Angli absque ulla vetusti
codicis auctoritate, existimantes haud dubie sylla-
bas testi excidisse typographis Rigaltii, posuerunt
testimonia. Kt tamen Rigaltius monuerat in erralis
legendum esse omnia.

29S

S. CVPRIANl OPEllUM PARJS 1. - EPISTOLE.

promotum esi. Opto vos, fratres charissimi, semper ^ iternm cum confessione gemioatos promerendi

Dei titulis, stare lirmo *^ gradu, et in hac aciequi
Evangelium conantur irrumpere et , prseceptis
Domini subruendis manus 289 unputs inferen-
tes ^', fidei robore snbmovere, prffibuisse ante

(Erasm., iv, «iPamel.. Rlgd.,Balu2., xxv; Paris., xxiv; {^^4^ virtutum, nunc et morum ma^steria prffi-

bere. Dominus post resurrectionem mittens aposto-

los mandat et dicit : Data est mihi (mnis potestiis

Epistola hsec est gratulatoria ad in calo et in terra. Ite ergo et docete gentes mnes,

tingentes *^ eos in nomine Patris et Pilii et Sptn^u^
I. Cyprianus Moysi et Maximo presbyteris et sancti, docentes eos observare omnia qusecunque
csBteris confessoribus, dilectissimis fratribus, sa- praecepi vobis {Matth,, xxviii, 19). Et Joaones

bene valere et nostri meminisse. Fraternitatem
salutate. Valete.

288 EPISTOLA XXV (6i).

amel., Rigal., Baluz.,
Ozon., Lips., xxviii.)

AD MOY8BN ET HAXIHUH ET CjBTEROS CONFESSORES.

Arguhbntum. -

confessores Romanos.

hitem. Gloriam fidei et virtutis vestrfle, fortis-
simi ^' ac beatissimi fratres , jampridem de
opinione cognoveram, leetatus satis et plurimum

apostolus mandati memor in Epistola soa postmo-
dum ponit ^^ : In hoc, inqoit, intelligimus quia
cognovimus eum, si prascepta ejus custodiamiK, Qui

gratulatus quod vos confessione sui nominis para- '' dicit quoniam cognovit eum et mandata ejus non

verit '* ad coronam Domini nostri Jesu Christi
preecipua dignatio. Vos enim primores et duces
ad nostri temporis preelium facti, ccelestis militise

servat, mendax est et veritas in Ulo non est (I Joan.,
II, 3, 4). Hffic preecepta custodienda ** suggeritis
diviua et ccelestia mandata servatis. Hoc est coa-

signa movistis. Vos spiritale certamen quod nunc fessorem Domini, hoc est esse martyrem Christi,

geri Deus voluit vestris virtutibus imbuistis. Vos
surgentis belli impetus primos immobiii robore
atqoe inconcussa stabilitate *' fregistis. Inde initia
felicia pugnandi orta sunt ; inde vincendi auspicia
coeperunt. Contigit^^ hic per tormenta consum-
mari ^^ martyria. Sed qui in congressione '^ prse-
cedens exemplum virtutis fratribus factus est, cum
martyribus in honore communis est. Coronas
vestra ^"^ manu sertas inde huc tradidistis, et de
poculo salutari fratribus propinastis.

II. Accessit ad confessioais exordia gloriosa et
miiitifie ^^ victricis auspicia disciplins tenor qnem de
epistolfie vigore perspeximus, quam modo ad coUe-
gas vestros in confessione vobiscum Domino ^*

servare vocis suse inviolatam circa omnia, et
solidam flrmitatem. Nam vdle prseter Domi-
num ^^ (63) martyiem fleri et precepta Domioi
destruere conari , ut adversus illum dignatione
quam tibi dederit, armis ab illo acceptis rebellem
quodammodo fieri, hoc est Christum confiteri
velle ^^ et Evangelium Christi negare. Laetor igitar
ex vobis, forlissimi ^" ac fidelissimi fratres; et
quantum gratulor martyribus istic ^* honoratis (64)
p ob virium gloriam, tantum gratulor pariter et vobis
ob Dominicse etiam disciplinae coronam. Dignatio-
nem suam Dominus multiplici genere largitatis
infudit, bononim mihtum laudes et glorias spirita-
les copiosa varietate distribuit. Honoris vestri

copulatos (62) soiUcita admonitione misistis ^^ ut participes et nos sumus, gloriam vestram nostram

Evangeliisanctaprfficeptaettraditanobissemeiman- gloriam computamus, quorum tempora illustravit

data vitalia forti et stabili observatione teneantur. tanta felicitas, ut setatem nostram (65) videre con-

Ecce alios gloriee vestrse subiimis gradus, ecce tingeret probatos servos Dei et Christi milites

Yarise lectiones.

^< Chariftsimi Lam. Ebor. ^* lUustraverit Ver. " Inconcussa fidei stabilitate Lam, ^ Contingit Oxon.
" Consummare Ver. ^ Confesaione Lam. Ebor. NC. i. " Vestras MR. » Ad gloriosae mUiti» Pem. Voss.
^Domini Bod. i. *' Fecistis Ver. << Firmas Bod. i. ** Et banc aciem quae Evangelium — impias inferre
Lam. Ebor, NC. i. Quee in Evangelio coronatur Ver, Vat. innom. Spir. Reb, *^ Baptizantes Ebor. NC. 1.
•♦ Ponit et dicU Pem. Lin. Voss. 2. •« Cum custodienda Oxon. •• Pro Domino NC. «. ^ NoUe Pem. •• Di-
lectissimi fratres Lam. Lin. Ebor. NC. 1. •• Illis Pem.

Steph. Baluzii notse.

(61) In vetusto codice Remigiano epistola ista|v (63) Prmler Dominum. In plerisque veteribus li-
dicitar scripta Mosi, Maximo» Nicostrato et cseteris. " bris scriplum est, Per Dominum. In uno meo : « Nam

In veteri Catalogo episcoporum BcclesieB Romans,
queui Rigaltius laudat ex codice Nicolai Fabri
Peirescii, legitur : e Post passionem Fabii Moyses
et Mazimus presbyteri et Nicostratus diaconus com-
prehensi sunt et in carcerem sunt missi. Ita etiam
in aUo catalogo quem ex Cuspiniano edidit iEgi-
dius Bucberius ; ex quo colUgitur pro Fabii, quod
est in libro Peirescii, reponendum esse Fabiani.
Maximum fuisse presbyterum Bcclesias Romanee
testatur papa ComeUus apud Eusebium, lib. vi,
cap. 3 HistorisB ecclesiaslicw. Vide Baronii Adnota-
tiones ad Martyrologium Romanum die 19 Novem-
bris.

(690 Domino eopuUUoi. In codice Beccensi scrip-
tum est Domini,

pr»ter Dominum martyrem fieri. » In Beccensi:
4( Nec propter Dominum martyria fieri. » Ita etiam
fere Carnolensis.

(64) Honoratis. Codex Gratianopolitanus, honeratis.
Quidam Ubri veteres et qusedam editiones habent
coronatis.

(65) jEtaiem nostram. Ita nos reposuimus secuU
auctoritatem veterum editionum et octo veterum
exemplarium. Fatendum tamen est lectionem qnse
habet tstate nostra exstare etiam in octo codicibus
antiquis.

In calce hujus epistolee et in caice epistola B4,
scriptum est antiquitus in codice Pithoei : « Emen-
davit Justinus Romse. »

297

EPISTOLA XXVI.

298

coronatos. Opio tos ^*, fortissimi, ac beatissimi ^ tenebris candida lax et refulgens ''*. Ita illas animo

•_„•___ - - ■ 1- ■--- 1- ^i _«.! * • • X» •«• « !_ • 1_ • A i • « •

fratres, semper bene valere et nostri meminisse.

290 EPISTOLA XXVI (66).
(Palm « Bigalk., Baloz., xxti; Paris., xxt; Ozon , Lips.,

XXXI.)

MOTSBS, KAXIMUS, NICOSTIUTUS, ET kUl CONFESSORBS
RBSPONBBNT PBjBCBDENTI BPISTOUK.

Argumentum. — Solatia quse ex Cyprianis litieris
perceperant Rtmani eonfessores, grati agnoscunt,
— Martifrium non poena, sed felieitas, ■— Voces
evangelkw faees ad tnfiammandam fidem. — Jn
lapsorum causa Cypriani sententise aoceditur.

I. Cfficilio Cypriano (67), episcopo Ecclesise Gar-
thagiuensinm , Moyses et Maximus presbjteri et
Nieostratos et Rnfinos diaconi et cceteri confesso-

sitiente perbibimas et Toto esuriente suscepimus,
ot ad certamen inimici ^'' ex illis nos satis pastos
et saginatos (68) gaudeamns. Reddet tibi Dominus
pro ista 291 ^^^ cbaritate mercedem, et bigus
tam boni operis repriesentabit debitam frugem. Non
minus enim coronee mercede condignos est qui bor-
tatus est quam qui et passas est, non minus laude
condignus qui docuit quam qui et fecit. Non minus
honorandus est qui monuit quam qui dimicaWt,
nisiquoniam nonnunquammagis gloriffi cumulus re-
dundat ad eum qui instituit quam ad eum qui se doci-
bilem discipulum subminislravil. Hic enim fortassis
hoc quod exercuit non babuisset, nisi ille docuisset.
II. Percepimas igitur, iterum dicimus, frater
res in fide veritatis perseTerantes, in Deo Patre et B Cypriane, magna gaudia, magna solatia, magna

in Filio ejus Jesn Ghristo Domino nostro et in
Spiritu sancto salutem. Inter Tarios et mul^iplices,
irater, dolores nobis constitutis propter priesentes
multonim fratram ^' per totum pene orbem ruinas,
hoc praecipnum nobis solatium superrenit, quod
acceptis litteris tnis erecti snmus ^* , et dolentis
animi moeroribas fomenta "^* suscepimus. Unde in-
teliigere jam possumus gratiam diTinie proTiden-
\ui forsitan non ob aliam causam nos tam diu
claosos Tincolis carceris reserTare Toluisse, nisi ut,
iDstmcti ^* et robustius animali litteris tuis, Toto
proaiore ad coronam destinatam possemos perTe-
nire. Ulnzerant enim nobis litterae tuae ut in tem-
pestate ^> quadam serenitas, et in turbido mari

fomenta, mazime quod et gloriosas martyrum, non
dicam mortes, sed immortalitates gloriosis et con-
dignis laudibus prosecutus es. Tales enim excessus
talibus Tocibus prosequendi (69) fuerunt, ut quae
referebantur sic dicerentur qualiter facta sunt. Ex
tois ergo litteris Tidimus gloriosos illos martynim
triumphos, et oculis nostris quodam modo coelum
illos petentes prosecuti sumns, et inter Angelos ac
Potestates Dominationesque coelestes constitutos
contemplati "'* sumus. Sed et Dominum apud Pa-
trem testimonium suam illis promissum perhiben-
tem (70) ^* auribus nostris quodam modo sensi-
mus *^. Hoc est ergo quod et nobis animum in dies
erigit, et ad consequendos gradus tantffi dignationis

exoptata tranquillitas, et in laboribus requies, ut^incendit *^

in periculis et doloribus sanitas, ut in densissimis lil. Qnid enim gioriosius, quidTe felicius alli ho-

Yarise lectiones.

'' Desont relSqua in Cwb. '> Fratrum omittit Oxon. '* Bt rectiaaimus Bod. 3. Lam. Ebor. NC. 1
Bt recreati Ben. '> Dolendi animee roboris fomenta Lom. Lin. NC. i. Bod. 3. ^* Instructius Manut.
'* Bzorta Bod. S. Ben. Lam. Bhor. NC. i. '• Lux reftilgens Ben. Bod, 2. '^ Cerlamen animi Lam.
M. 1 Bbor. TSQuasi contemplati Lam. NC. i. Bbor. Ben, Bod. 1, 3. Vai. Vet. ifinom. '^Reddentem
iMt. Ebor. NC. 1. Ben. ^ Similiter aensimus Bod. %. Lam. Ebor. NC. i. Ben. >i Accendit Ben. inten-
dit Impr.

Sieph. Baluzii notse.

(66) In Tetualissimo codice Sancti Remigii Re-
mensis scriptum est antiquitua in titulo istius epi-
Btole : « Incipit rescriptum Mjsei et Mazimi ad
Cyprianam, quam dictavit NoTatianus. » In Gra-
tianopolitano Myaeus ssepe dicitur quem Tulgo to- -^
camas Moysem. In Martyrologio edito a Floren-U
ti&io 15 Februarii, « CiTitate Asin Moysei. » In
fr«gmenlis Paciani, in codice Plori, legitur in pa-
^esi ad poenitentiam, « Apud Moseum et Tete-
resj * et paulo post : « Moyseum pro blasphema-
^- » In initio conflictus Amobii cum Serapione
i^tar Jfoseo. Vide Prsefationem Tiri clarissimi
domai Bemardi de Montefalcone^ ad Athanasium,
P>g. 34. De NoTatiani eloquentia, a quo epistola
isia dicitur dictata, vide qucB notantur infra ad
episl. 30.

(67) C^ilio Cypnano. Hanc inscriplionem acce-
pimas ex eodem codice sancti Remigii. Eam Tero
ob eam io primi>» causam posuimas, quod ex ea
diacamas formam scribendi illorum temporum. Nam
baad dabie inacripta fuit epistola eo modo quo
legilur in illo Teteri libro.

W Pastoe ei saginaios. Supra ia Epistola ad
*^'*"«««i P«g. 3 (col. iW) : « Impletur in succum

PATBOt. JY,

cibis fortioribus corpus, ut saginatus in poonam
carius pereat. » Mos olim erat, ut annotat Holste-
mus ad Acta sanctarum Perpetum et FeticitatiSj eos
qui vel pGBase causa ad gladiatorium tcI veoatorium
ludum dati essent, aut sponte se iisdem addicerent,
saginari prius a magistris ludi, ut habiliores ac Ta-
lentiores producerentur. Apud T. Livium, lib. v,
scriptum est saginare plebem populares suos ut ju-
gulentur. Tacitus in libro ii Historiarum : « Ibi mi-
litibus Vitellius paratos cibos et gladiatoriam sa-
ginam diTidebat. » Hieronymus in libro ii adversus
Jovinianum : « Athletas, quorum Tita et ars sagina
est. » Q. Curtius, lib. ix : « Intererat epulis Dio-
nysius Atheniensis, pugil nobilis, et ob eximiam
Tirtutem virium a rege promotus et gratus. Invidi
malignique increpabant per seria et ludum saginati
corporis sequi inutilem belluam. » Vide Cassianum,
lib. Ti, cap. 7, de Institutis renuntianiium.

(69) Prosequendi. Ita nos restituimus, secuti aucfo-
ritatem Tetusti codicis Remigiani, cum aotea lege-
retur personandi. Et certe oostra lectio semper melior
apparebit.

C70| Perhibenlem. Codex Fuxeosis : « Perhibeotem
atque reddeotem. »

299

S. CYPRIANI OPERUM

minam poterit ex divina dignaiione contingere,
quam inter ip3os carniflces in ipso interitii (71) con-
fi tcri Dominum 292 Deura, quam inter sjcvientia ^^
sfficularis potestatis varia et ezquisita tormenta,
etiam extorto et excruciato ^^ et eicarnificato cor-
pore, Ghristum Dei Filium, etsi recedente, sed ta-
men libero spirilu, confiteri, quam relicto mundo
coelum petiisse, quam desertis hominibus inter An-
gelos stare, quam impedimentis omnibus sseculari-
bus ruptis in conspectu Dei jam se liberum sistere,
quam coeleste regnum sine ulla cunctatione tenere,
quam collegam passionis cum Christo in Christi
nomiue factum fuisse, quam judicis sui divina dig-
natione Judicem factum fuisse (72), quam imma-
culatam conscientiam de confessione nominis re-
portasse, quam humanis et sacrilegis legibus contra
ildem non obedisse, quam veritatem voce publica
contestatum fuisse, quam ipsam quee ab omnibus
metuatur nrariendu mortem subegisse, quam per
ipsam mortem immortaiitatem consecutum fuisse,
quam omnibus ssevilia! instrumentis excarnificatum
et extortum ^^ ipsis tormentis tormenta superasse,
quam omnibus dilaniati corporis doloribus robore
animi reluctatum fuisse, quam sanguinem suum
proUuentem non horruisse, quam supplicia sua
posl iidem amare coepisse, quam detrimentnm vitee
suse putare non exisse ^^ (73) ?

PARS I. — EPl^TOLifi. 300

^ IV. Ad hoc enim praelium quasi quadam tuba
Evangelii sui nos excitat DOminus dicens : Qui plus
diligil patremaut matrem quam me, non est me dig-
nus ; et qui plus diligit animam ^^ (74) suam quam
me, non est me dignus ; qui non tollit crucem suam
et sequitur me, non est me dignus 293 {Matth., x,
37). Et iterum : Beati qui persecutionem passi fue-
rint ^*^ propter justitiam ; ipsorum enim est regnum
ccelorum. Beati eHtis ^^ cum vos persecuti fuerint et
odio habuerint ^' (75). Gaudete et exsultate, Stc
enim et prophetas persecuti sunt, qui ante vos fue-
runt, patres eorum (76) {Matth,, v, 10, 12). El ite-
rum : Quoniam ante reges et potestates ^^ (77) stor
bitis, et tradet frater fratrem ad mortem, et pater
fUium; et qui perseveraverit usque ad finm, hic

T^salvus ent (Matth., x, 18, 21, 22). Et : Vincenti
dabo sedere super thronum meum, sicut et ego vid
et sedi super thronum Patris mei {Apoc,, m, 21).
Sed et Apostolus ®* : Quis nos separabit a charitat^
Christi? Pressura, an angustia, an persecuUo, an
fames, an nuditas, an periculum, an gladius ? sicut
scriptum est : Qui propter te interfUnmur tota die,
xstimati sumus velut oves victimas (78), sed m m
omnibus supervincimus (79) pro eo qui nos dikxit
(Rom., vm, 35, 37).

V. Hsec et hujusmodi cum in Evangelio collata per-
legamus ^*, et quasi faces quasdam ad inflamman-

Variae lectiones.

** SsBvientes Lam. Ebor. SC. l. «5 Excruciato corpore Lam. Ehor. NC. i. Bod. i, 2. •♦ Excoriatum Lam'
Bod. 2. Ebor. «^ vixisse Vat. Bod. 2. Vicisse Ver. Ben. w Sic Ben. omittit Oxon. ^ Patiunlur Lam. Ebor.
NC. i. w Beati eslis Bod. 1. 8^ Sic Lam. Ehor. NC. i. Oderint Oxon. ^ PrcBsides Bod. i, 2. Lam. Ebor. NC. i.
^* Paulus Lam, Ehor, NC. i. Ben. ** Perlegimus Oxon.

Stepb. Baluzii notae.

(71) /n ipso interitu. In editione Manuiii, cuip
prima editio istius epistolse debetur, et in edilioni-
bus qua) postea secutss sunt logitur interritum.
Quod cum vir doclissimus Dionysius Petavius exi-
stimaret esse mendosum, censuit in notis ad The-
mislium reponi debere inter ictus. Quse conjec-
tura videbatur ei loco admodum convenlre ; eam-
que ego valde probabam, prsBsertim cum ea con-
firmBri posse videretur auctoritate etiam Cypriani,
qui scrihit in epistola 54, pag. 71. « Sub ictu mor-
tis; » in opistola 65, p. 113, « Sub ictu passionis, »
ut apud Pontium quoque diaconum in Vita ejus, in
episloln 81, pag. 165, « Sub ictu agonis, » et in
calce libri adversus Demelrianum^ pag. 2i4, « Sub
ipso exitu vifce. » Verum, inventa semel vera
lectione, non opus est uli conjecturis. Lectionem
autem a me restitutam reperi in eodem libro Remi-
giano. Bamdem habuisse Anglos in suis codicibus,
satis constat.

(7i) Quamjudicis... fuivte. Segmeutum istud dee8t|%
in tribus antiquis codicibus, in Hemigiano nimirum, ^
in Divionensl et in Sorbonico.

(73} Non exisse. Id est, non excessisse a v.ita.
Ipse Cyprianus in libro de Mortalitatey pag.
234 : « Pati timelis, exire non vultis. » Hinc
exitus pro morte seepe apud eumdem Cypria-
num.

(74; Et qui plus diligit animam. Hmc, qu» ex-
stant in editione Manutii, et desunt in Morelliana,
Pamelius conailio potius quam auctorilate preeter-
misit, quia non reperiuntur, ut ille ait, neque in
Orsecis neque in Latinis codicibus. Sed ego in

emendandis Cypriani operibus non quffiro quid repe-
riatur in GrsBcis et Latinis exemplaribus sacronim
Bibliorum, sed quid Cyprianus scripserit. Exstat
autem hcBC sententia in duobus antiquis codicibus
sancti Remigii Remensis, in Sorbonico et in Fu-
xensi, id est in omnibua fere codicibus antiquis.
Btenim sex tantum epistolsB istius antiqua
exemplaria habui. Exstat etiam In quatnor
antiquis codicibus laudatis in editione Angli-
cana.

(75) Odio hahuerint. Ita vetus codex Remigianus,
Sorbonicus, Divionensis, Gratianopolitanus et Fu-
xensis. Ita etiam editto Manutiana.

(76) Patres eorum. Hsbc desunt in codice Remigiano
et Fuxensi.

(77) Potestates. lidem libri veteres habent prm-
sides.

(78) Vidim». Ita etiam in epistola ad Fortuna-
tum de Exhortatime Martyrii, cap. 6, et lib. in
Testimoniorumy cap. 18. At tres codices nostri et
quinqu<^ In editione Anglicana laudali prsBferunt
occfstonis, Fuxensis jugulationis. Vulgata editio Epi-
stolsB Pauli ad Romanos occisionis. Sic etiam citat
sanctus Augustinus, lib. i Retractat.^ cap. 7, et
lib. IV de Doctrina Christiana, cap. 20. Item Prima-
sius. Vide annotationes Erasmi in hunc locum
Pauli.

(79) Supervincimus. Cum viderem pro hac voce,
qusd Latina non est, scriptum esse speramus in co-
dice Remigiano veteri, in Gratianopolitano et in
Divionensi, tum etiam in quinque quorum varisB
lectiones exstant in editione Anglicana, huc yalde

•,«>

301

EPISTOLA XXVI.

302

dam fidem Dominicis vocibas sappositas nobis sen- k non consuevit vulnerari. Cui enim magis hec ut

tiamus, hostes veritalis jam non tantum non per-
horrescimus, sed et provocamus (80), et inimicos
Dei jam hoc ipso qaod non cessimus vicimus ^^,
et nefarias contra 294 veritatem leges ^^ subegi-
mus. Et 81 nondum nostnim sangainem fudimus,
sed fnndere *^ (81) parati snmus, nemo hane (82)
dilationis nostree moram clementiam jndicet, quas
nobb ofQcit, quffi impedimentum glorice facit (83),
quffi coelum differt, qas gioriosum Dei conspectum
inhibet. In hnjusmodi enim cerlamine, et in hnjus-
modi, nbi decertat fides **, prffilio, mora marty-
res *' noD detulisse, vera clemenlia est. Pete ergo,
Cypriane charissime, nt nos gratia sua Dominus
magis ac magis in dies singulos quosque uberius *^

pro ncfbis petat mandare debemus, quam tam glo-
rioso episcopo, ut hosli» destinati ' petant auxilium
de sacerdote ?

VI. Ecce aliud gaudium nostrum, quod in ofQcio
295 episcopatus tui, licet interim (86) a fratribus
pro temporis conditione distractus es, tamen non
defuisti, quod iitteris confessores frequenter cor-
roborasti, quod etiam sumptus necessarios de tuis
laboribus justis prffibuisti , qood in omnibus te
prffisentem quodammodo semper exhibuisti, quod
in nulla ofQcii tui parte quasi aliquis desertor
claudicasti. Sed quod nos ad majorem Iffilitiam ro-
bustius provocavil * tacere non possumus, quin
omni vocis nostrffi testimonio prosequamur. Ani-

atqne propensius et armet et illnstret et viribus B madvertimus enim te congruente censura (87) et

potentiffi suffi firmet ac roboret '*, et quasi ^ opti-
mus imperator, milites suos, quos usque adhuc in
caslris carceris exercuit et probavit (84), producat
jamad propositi certaminis campum. Porrigat no-
bis arma divina, illa tela quffi nesciunt vinci, lori-
cam justitiffi quffi nunquam solet rumpi, clypeum
fidei qui non potest perforari, galeam salutis (85)
quffi noa potest frangi ', et gladium spiritus, qui

eos digne objur^asse (88) qui, immemores delicto-
rum suorura, pacem a presbyteris per absentiam
tuam (89) festinata et prfficipiti cupiditate extor-
sissent '^, et illos qui sine respectu Evangelii sanc-
tum Domini canibus (90) et margaritas porcis
profana ® facilitate donassent, cum grande delic-
tum, et per totum pene orbem incredibiii vasta-
tione grassatum, non oporteat nisi, ut ipse scribis,

VarisB lectiones.

'< Vincimus Lam. Ebor, NC. i. Bod. 3. ■* Civitatem leges Ver. '^ Fudisse Oxoti. ^ Certamine ubi
decertat fides Lam. Ebor. NC. i. Ben. '^ Martyres prffilio non Lam, Ebor. NC, i. Ben. *" Liberius Lam. Sbor.
NC. 1. ^ Probet ac formet Lam, Ebor. NC. 1. Ben. ^ Qua oplimns Ver. Quia Vat. * Galea — frangi omittit
Ovm. 'Destinatse Ver. Ben. ^ Provocaatis Lam. Ebor. NC. 1. Bod. 3. 'Bxtorsisae dicuntur Lam. Ebor.
Bod. i. NC. i. • Prona Ver.

Steph. fialuzii notse.

inclinabat animus nt vocem minime Latinam ex- n etiam sanctum Ambrosium, sive quia alius auctor

pimgerem, eam quffi Latina est snbslituerem, pr»-
sertim cam ea exstet in Vulgata editione Epistolffi
sancti Pauli ad Romanos, et iila quoque utatur
sanctos martyr in libro de Exhortatione Martyrii
ad Fortunatum. Vemm, cum viderem illum posuisse
tupervindmus in libro ni Testimoniorum, cap. 18,
eamque vocem retentam esse a Tertulliano in
8corpi<MC^f et a sancto Auguatino, lib. iv de Doctrina
Ckristiana, cap. 90, et iib. ii de Civitate Dei, cap. 23,
tum etiam in epistola Evodii ad Augustinum,
existimavi nihil esse mutandum. Sic in Psalmia
saepe legitur Supersperavi ; apud Tertullianum^
in libro de Pceniteniia, Supertcenditur ; apud Sym*
machum, lib. i, epist. 56, Superpingo; apud Sido-
nium, lib. ix, epist. 3, Superinspicis. Hic interim
admonendum est codicem Veronenaem habere
Sapervineimus in libro ad Fortunatum, non vero
Spsramus.

est (cap. 27) O/JISciorum!, et concilium Bliberita-
num, canone 00, et Rigaltium ad Epistolam iv
Cypriani.

(81) Fundere. Hffic est lectio voteris libri Remi-
giani, certe optima. Sic etiam habent tres libri
veteres laudati in editione Anglicana.

(8i] Nemo hanc. Idem codex Remigianus . « Ne-
mo hanc dilectionem nostram more dementiffi ju-
dicet. »

(83) Qum impedimentum glorim fadt. Istud deest in
eodem codice Remigiano.

(84) Exercuit et probavit. Codex Divionensis et
recentior Remigianus, ut probavit et probat. In illis
autem omittitur vox exercuit.

(85) Galeam salutis. Istud addidimus ex vetusto
Remigiano, auctoritatem quoque secuti quinque
veterum exemplarium Anglicanorum.

(86) Licet interim. In eodem vetusto codice Re-

(80) Provocamw, id est, ultro nos offerimus ^. migiano legilur, « licet inler initia fratribus pro
peraecutoribuB, mori optantes, ut feceranl olim *^ temporis conditione destriclis, » haud dubie pro

inartyree Lugdnnenses et Viennenses apud Kuae-
biom. TertnUianus in libro ad Scapulam : « Denique,
cum omni sevitia vestra concertamus, etiam uitro
erampentes. » Vide Acta passionis sanctt Stephani
Papjt et martyris in ipso initio. fik tamen publica
temporis illiua diaciplina prohibebat ne quis ultro
ae offerret, cum hoc Scriptura divina prohii>eat, ut
iegitur in Actibus proconaularibus de martyrio
Cypriani ; qnia non temeritas, sed fidea et modestia
ooronatar, ut legitnr in epistoia Ecclesi» SmyrnsBO-
ram apad Buaebium, ex veraione Rufini. Deinde
liensarius episcopus Carthaginensis istud ita aevere
prohiboit utetiam honorari prohibuerit Christianoa
qai se offerreat peraecutionibus non comprehensi,
nti plnribiis dictum a nobis est ad caput unde-
cioiam Lactantii de Mortibus Persscutorum. Vide

distractis. Ita etiam quinque codices Anglicani.

(87) Te congruente censura. Idem codex Remi-
gianus, « Tua congruente censura eos digne. » Ita
etiam recentior Remigianus et Compendieosis.

(88) Eos objurgasse. Respicit hic locus ad Epi-
stolam XXII, in qua agitur de pace quam quidam
turbulenti sibi datam aiebant a confessoribus et
martyribus. Queb res magnam invidiam conflaverat
Cypriano, quia id aiebat factum esse contra disci-
plinam ecclesiasticam. Vide etiam epist. 14.

(89) Per absentiam tuam. Editio Manatiana et qua-
tuor libri veteres, per impalientiam. Utraque lectio
potesi esse bona.

(00) Canibus. Hflsc vox itemque tox porcts desunt-
in omnibus libris veteribus.

303

S. CYPRIANI OPERUM PARS 1. — EPISTOLiE.

304

■ '.

k» l'

U :>

T»

caiite moderateque tractari , consultis omnibusA VII. Eluendee sunt igilur impio sacrificio manus

episcopis, presbjteris, diaconibus, confessoribus,
et ipsis stantibns laicis (91), ut in tuis litteris et
ipse testaris ; ne, dum volumus importune ruinis
subvenire, alias majores ruinas videamur parare :
ubi enim (92) divinus "^ sermo relinquitur, si tam
facile peccantibus venia prsestetur? Fovendi sunt
sane ipsorum ^ animi et ad 296 maturitatis sue
tempus nutriendi, et de Scripturis sanctis quam
ingens et supra omnia peccatum commiserint in-
struendi (93). Nec hoc animeutur quia multi
sont (94); sed hoc ipso magis reprimantur quia
non pauci sunt. Nihil ad extenuationem delictiname-
rus impudens valere (95) consuevit *, sed pudor,
sed modestia, sed patientia (96); sed disciplina,

inquinatse operibus bonis ^'^, et nefario cibo ora
misera ^^ polluta poenitenli» sunt *' ver® sermo-
nibus expianda, et in secretis cordis fidelis novei-
landus et consecrandus est animus '^. Crebri poe-
nitentium gemitus audiantur : non semel tautum,
sed 297 iterum fideles ex oculis lacrymee profun-
dantur^ ut illi ipsi oculi qui male simulacra con-
spexerunt, quse iilicita commiserant, satisfacienti-
bus ^^ Deo fletibus deleant. Non est nisi patien-
tia (99) morbis necessaria. Luctantur cum suo do-
lore qui languent, et ita demum sperant sanitatem,
si tolerantia superarint dolorem ; infidelis eoim
cicatrix quam cito festinans medicus induxit ,
et ad quemlibet casum medela rescenditur *', si

sed humilitas atque subjectio ^^, sed aiienum de se B non ^^ fideliter de ipsa larditate remedia prs?sten-

expectasse judicium, sed alienam de suo ^^ susti-
nuisse sententiam. Hoc est quod poenitentiam pro-
bat; hoc est quod impresso ^' vuineri inducit cica-
tricem ; hoc estquod dejectse mentis ruinas(97) eri-
gitetattollit,quod ardentem delictorum aestuantium
vaporem restinguit (98) etfinit. Non enim quse sano-
rum sunt corporum medicus segris dabit ^^, ne im-
portunus cibus tempestatem valetudinis ssevientis '*
non reprimat, sed accendat ; scilicet ne quod po-
tuisset maturius jejunio extenuari *', per impatien-
tiam longius pasta cruditate producal **.

tor : cito rursus in incendium flamma ** revocatur,
nisi totius ignis, etiam usque ad extremam scintil-
lam, materia restinguatur ; ut merito hujusmodi
homines sciant sibi etiam de ipsa mora magis
consuli et fideliora necessariis dilationibus remedia
prsestari. Cseterum, ubi ent quod custodia squalidi
carceris includuntur ^^ qui Christum confitentur,
si sine pericuio fidei sunt qui negavernnt? ubi,
quod in nomine Dei catenarum ambitu vinciuntor,
si sine communicatione non sont qui confessionem
Dei non retinuerunt ^^ ? ubi, quod detenti martyres

Yariae lectiones.

7 Divini metus Lam. Ebor, Bod. \. NC. i. ^ Lapsorum Vat. ' Impudens contulit. Vat. " Subjectio :
Hoc est Lam. Ebor. ^* Sed de suo actu Bod. \. ^* Hoc impresso. Ver. ^^ Sanis corporibus, sed segns
medicus dabitur Lam. Ebor. 2. NC. 1. ** Ssevientis omittit lam. NC. 1. Ebor. ^^ Attenuante sanari Lam. Bod.
i, 2. NC. 1. Attenuari Ver. « Videatur produci Lam. Ebor. Bod. i, 2. Ben. Manut. ^^ Malis Ben. Lam. Ebor,
NC. i. « Misera omittit. Lam. NC. 2. Ben. *» Patienter addit NC. i. Veris sermonibua Lam, Ebor,
NC. i. Ben. «^ Novellandus est animus. Lam. Bod. i, 2. Ebor. NC. i. Ben, •> Satisfacientes Lam,
Bbor. i. NC, i. Ben, " Exstinguitur Vat. " Cui non Lam. Eb^r, NC. i. Ben. " Praestentur. In-
cendium flammse Lam, Ebar. NC. i. Lamina revocatur Ver, *< Cseterum ubi erit quod judicia pa-
tiuntur, quod carcere includuntur Lam. Ebor, NC. i. Bod, 2 Ben. ^ Dei renuerunt Lam. Bbor.
NC. i. Manut.

Steph. Baluzii notae.

(di) Stantibus iaids. Id est laicis qui constantes p ctto ; « Levitatis et peaaimi erroria auctor semper
fuerant in confessione nominis, qui non cesserant est turba. » Et Gicero in initio libri Twculanainm

tormentis, qui non sacrificaverunt idolis. Inde in
epistola sequenti scriptum est Ecclesiam esse con-
stitutam etiam in stantibus. Vide etiam epist. 30.

(92) Ubi enim. Vetus Remigianus : « Ibi enim divi-
nus metus relinquitur cum tam facile peccantibus
venia pnestatur. » Vocem metus babent etiam ali-
quot alii libri veteres.

(93) Et d€ Scripturis inslruet^di. Hsec desunt in tri-
bus anliquis codicibus.

(94) Quia multi sunt. Tertullianus in initio libri
de Pudicitia : « Quasi non facilius sit errare cum
pluribus, quando veritas cum paucis ametur. »
Hieronymus in dialogo adversus Pelagianos : « Mul-
titudo sociorum nunquam te catholicum, sed hse-
reticum esse demonstrabit. » Nam, ut idem alibi ait,
« Peccantium multitudo non quserit errori patro-
cinium. » Seneca in libro de Vita beata cap. 2 :

quxstianum : « Ad vitla consenliens multitudo. »
Adnotat Nonius Marceliua antiquos paucorum nu-
merum posuisse pro bonis, sicut et multorum pro
malis. T. Livius, lib. xxi : « Pauci ac optimus quis-
que Hannoni assentiebantur. «

(95) Valere. Hsec vox non habetur in editione
Morelliana, et deest ettam in quinque codicibus
antiquis. Pro ea autem vetus Remigianus prsefert
proficere.

(96) Patientia. Quidam codices habent poenitmUia,
facili et multum obvio errore, uti monuimus ad
Bpistolam xvn, pag. 403. Godex Qratianopolitanus
et editio Morellii habent sapientia.

(97) Dejectm mentis ruinas. Vetus Remigianus,
declives et trementes ruirias erigit et extotlit.

(98) Vaporem restinguit. Tres libri veteres habent
exstinguit : n Congruas escas medicus segris dat. Non

« Non tam bene cum rebus humanis agitur ut me- 1^ enim, » etc. Vetus Remigianus, morbum restinguit et
liora pluribus placeant. Argumentum pessimi turba ^ finit. Ita etiam Gratianopolitanus.

est » Idem lib. i de Clementiaj cap. 21 : « Fecit enim
consuetudinem peccandi multitudo peccantium. »
Quintilianus, lib. i, cap. 6 : « Unde enim tantum
boni ut pluribus quse vera sunt placeant ? » Ovi-
diuB, lib. I de Arte amandi :

Pleraque sunt semper deteriora bonis.

Matthseua Boasus in disputatione, quse est de Gau'

(99) Nisi patientia. Idem codex Remigianus, non
est impatientia. Ita etiam Sorbonicus, Fuxensis et
OratianopoIitanuB. In recentiore Remigiano et in
Divionensi : Non est nisi patientia in morbis. Luca-
nuB IX :

Gaudet patientia duris.

305

EPISTOLA XXVU.

306

gloiiosas''' animas ponunt, si qai dereliquemnt J^
fidem periculorum et deiictorum suorum non sen-
tiunt magnitudinem? Quod si nimiam impatientiani
prseferunt '* et intolerabili festinatioue (i) commu-
nicationem ezposcunt, frustra querula (2) ista et
indiyidiosa ac nihil adversns veritatem valentia jac-
tant petulanti et infreno ore convicia, quandoqui-
dem licuerit illis suo jure retinere quod nunc sua
sponle qnsesita necessitate '^ coguntur postulare.
Fides enim qu8e potuit Ghristom confiteri, 298
poiuit et a Ghristo in communicatione retineri.
Optamns te (3), beatissime ac gloriosissime papa '^,
io Domino semper bene valere et nostri meminisse.

EPISTOU XXVII (4).

(Pamel., Rigalt., Balaz., zzvu; Paris., zzvi, Ozon.,

Ups.^zzziu.)

CTPRIANUS LAPSIS.

Argumextum. — Argummtum hujus epistolx infra
habes epistola zziz. « Ulteras, inquit, ad me fe-
cerunt, pdcem non dandam sibi postulantes, sed
quasi jam datam sibi vindicantes, quod dicant
Paulum omnibus pacem dedisse, sicut in litteris
eorum quorum exemplum ad vos transmisi, lege-
tis, simul quid et ego eis breviter rescripserim. >>
Desideratur autem lapsorum epistola ad quos re-
scribU,

L Dominns noster, cujns preecepta (5) et mo-
nita observare debemus, episcopi honorem et Ec-
clesiae suse rationem disponens, in Evangelio loqui-
tur ^^ et dicit Petro : JSgo tibi dico quia tu es Petrus,

et super istam petram aedificabo Ecclesiam meam,
et portae inferorum non vincent eam (6) : et tibi dabo
claves (7) regni coslorum; et quas ligaveris super
terram erunt ligata et in ccbUs, et quxcumqiLe sol-
veris super terram erunt soluta et in coilis {Matth.,
zvi, i8, 19). Inde per tempornm et successio-
num vices episcoporum ordinatio et Ecclesi® ra-
tio decurrit, ut Ecclesia super episcopos constitua-
tnr et omnis actus Ecclesias per eosdem prseposi-
tos gubemetui\/Cum hoc ilaque divina lege '■ fun-
datum sit, miror quosdam audaci temeritate sic
mihi 299 scribere voluisse, ut Ecclesiee nomine
litteras facerent (8), « quando '* Ecclesia (9) in
episcopo et clero et lu omuibus stantibus sit
constituta. » Absit enim nec Domini '* misericor-
dia et potestas ejus invicta (10) patiatur ut Eccle-
sia esse dicatur lapsorum numerus, cnm scriptum
sit : Deus non est mortuorum, sed vivorum {Matth,,
zzii, 32). Omnes quidem vivilicari optamus, et ut
in statum pristinum restituantur precibus nostris
et gemitibus oramus. Si autem quidam lapsi
Ecclesiam se volunt esse, et si apud illos atque in
iliis est Ecclcsia, quid superest, quam ut ipsi ro-
gentur a nobis ut nos ad Ecclesiam dignentur ad-
miltere ? Summissos ergo et quietos et verecundos
esse oportet eos qui delicti sui memores sa-
tisfacere Deo debent, nec Ecclesiae nomine
litteras facere, cum se magis sciant Ecclesiee
scribere.
II. Scripserunt autem mihi nuper quidam de

Yarise lectiones.

^Ubiqui detenti gloriosaa, Lam, Bbor, NC. i. Manut, *' PrsBferunt minimam patientiam Ben. Vat. Lam
Ebor. Bod, i, %. NC. 2. Impatientiam pr» se fenmi Oxan. *^ Nunc necessitate Lam. Ebor. NC. 1. ^^ Optamus
te^ frater Rigait. Oxon. '^Loquitur BcclesisB Bod. i. >' Hoc ita divina lege Bod. 1. ^* Voluisse, quando
Jmpr. ** Ne Domini Oxon,

Steph. Baluzii notae.

(1) intoierabili festinatione. Vetera exempla-p
ria y intolerabilem festinationem communicatio-
%is. Sed hanc lecUonem Pamelius ait esse pessi-
mam.

<2) Queruia. Quidam libri veteres, querelosa.

(3) Optamus te. Revocavimus hanc clausulam
Teterom editionum, quam reperimus etiam in qna-
tuor aniiqois codicibus. Nescio autem qua aucto-
ntate Rigaltias aliam induxit, quam ego nuspiam
reperi. A.ngli tamen eam retinuerunt.

(4) Haec epistola in veteri libro sancti Dionysii
Remensis ei in und meo est anepigrapha. In edi-
tione Morelliana dicitur esse Celerini ad lapsos. In
editione Manutiana, quee prima omnium est, et in
iibro Fuxensi, Cyprianus lapsis. Ques est vera
lectio.

(5) Cujvs prsecepta. Sdqui in hoc loco placuit
scripturam libri Fuzensis, quam puto esse melio-
rem ea quam prsBferunt editiones Manutii et
Morellii et vetua liber meus , ubi scriptum est, «v
« Cajns prfiBcepta debemus metuere et observare. » ^
Codex sancti Dionysii Remensis, « prsBcepia servire
et observare. »

;6) Non vincent eam. Ita etiam in libro de Unitate
Ecctesi», pag. 194. Codex Fuxensis : Non prwvalebunt
adtersus eam. Apud Pacianum in epistola ad Sym-
pbronianum contra tractatus Novatianorum : Non
contatescent adversus eam.

(7] Tibi dabo ciaves. Quamvis istic claves non den-
tor PetrOy sed promittantur, veieres tamen existi-

marunt et recte, dalas esse, easque solum Pe-
irum accepisse ait Optatus, sed communicandas
cum cseteris. Gerebat enim^ ut ait sanctus Augus-
iinus, totius Ecclesiee figurata generalitate perso-
nam ; et erant utique ceeteri apostoli quod fuit
Petrus, pari consortio prsediti ei honoris et potesia-
tis, ut ait Cyprianus in libro de Unitate Ecctesias.
Vide epistolam Stephani episcopi LarisseBee ad
Bonifacium papam II, ediiam in collectioue Romana
Holstenii, epistolam Mapinii episcopi Remensis
apud Freherum et Duchesnium , et Franciscum
Masonum lib. iv, cap. 3, 4, de Ministerio Angli-
cano.

(8) Ut Ecclesiae... facerenU Ista addita suni ex libro
meo vetere et ex editione Morellii. Quee miror
prtetermissa fuisse a Pamelio et Rigaltio^ cum
absque iis sensus non sit integer. Recte ergo
feceruni Angli isia reponentes. Reinhartus
omisii, quia ea non inveniebai in editione Rigal-
tii.

(9) Quando Ecclesia. Verba suni lapsonun ad
Cyprianum.

(10; Invicta. Non admonerem hanc vocem, quam
preeferunt editiones Manutii, Morellii, et Pamelii,
qu8B exstat etiam in libro meo veteri et in Gratiauo-
politano, positam a me esse in hoc loco, nisi Rigal-
tius et editio Anglicana pro ea haberent, invidiamy
nullo sensu aut certe pessimo. Puto autem Rigaliium
eam pravam lectionem accepisse ex libro Fuxensi,
quo usum esse illum constai.

307

S. CYPRIANI OPERUM PARS L - EPISTOLiE.

30S

lapsis hamiles et mites et trementes et meiuentes a
Deum, et qui in Ecclesia semper gloriose et grau-
diter operati sunt, ot opus suum nunquam Domino
imputaverunt, scientes illum dixisse : Et cum haec
feceritis, dicite : Servi supervacui sumus; quoddebui-
mus facere, fecimus (Luc,, xui, 10). Qua illi cogi-
tantes, et quamvis libello a martyribus accepto, ut
tamen a Domino satisfactio sua admitti possit,
orantes scripserunt mihi se delictum suum cogno-
scere et poenitentiam veram agere, nec ad pacem
temere aut importune properare^ sed exspectare
preesentiam nostram/dicentespacemquoque ipsam,
si eam nobis prffisentibus acceperint, dulciorem sibi
fttturam. Quibus quantum gratulatus sim Dominus
testis est, qui dignatus est ostendere quid ejus-
modi et tales servi de ejus benignitate (il) me- B
reantur. Quas litteras cum nuper acceperim, et
uunc aliud scripsisse vos legerim, peto discernatis
desideria vestra, et quicumque estis qui has litte-
ras nunc mitistis, nomina vestra libello subjiciatis
et libellum cum singulorum uominibus ad me
trausmiltatis. Ante est enim scire quibus rescri-
bere babeam. Tunc ad singula quae gcripsistis pro
loci et actus nostri mediocritate rescribam. Opto
vos, fratres charissimi, semper bene valere et se-
cundum 300 Domini disciplinam quiete et tran-
quille agere. Valete.

EPISTOLA XXVIII (12).

^ (Pamel., Rig., Baluz., xxvui ; Paris , zxvi ; Oxon.,

Lips., xxxiv.) p

AD PRESBYTEROS ET DIAC0N03.

Argumentum. — Argumentum hujus epistolae satis
convenit cum prxcedenti, ac puto eam esse de qua
in sequenti epistola loquitur ; latuiat enim clerum
suum, quod Gaium Diddensem presbyterum, et
diaconum cijus, qui lapsis temere communicabant,
communione movissent, et ut de aliis quibusdam
idipsum fiat hortatur.

I. Cyprianus presbyteris et diaconibas fratribus
salutem. Integre et cum discipiina fecistis, fratres
charissimiy quod, consilio collegarum mearum qui
prsBsentes erant, Gaio Diddeasi presbytero et dia-
cono ejus censuistis non communicandum, qui
communicando cum lapsis et offerendo oblationes
eorum^ in pravis erroribus suis frequenter depre-
hensi, et semel atque iterum, secundum quod
mihi scripsistis, a coUegis meis moniti ne hoc fa-
cerent, in praesumptione et audacia sua pertiuaci-
ter perstiterunt, decipientes quosdam fratres ex
plebe nostra ; quibus nos omni humilitate '' con-
sultum cupimus, et quorum saluti non adulatione
composita (13), sed sincera fide prospicimus ut
vera poenitentia et gemitu et dolore pleno Domi-
num ^^ deprecentur, quia scriptum est : Memento
unde cecideris, et age poBnitentiam (Apoc, ii, 5) ; et
iterum loquitur Scriptura divina : Stc dieit Doim-
nus : Cum conversus gemueris, tunc salvaberis, et
sciesubi fueris (Tsa,, zxi, 15).

II. Ingemiscere* autem et agere poenitenliam quo-
modo possunt quorum gemitibus et lacrymis in-
tercednnt quidam de presbyteris, ul communican-
dum cum illis temere existiment ? nescientes quia
scriptum est : Qui vos felices ^^ dkunt, m err<>rem.
vos mittiunt, et semitam pedum vestrorum turbant
(Isa.y III, 12). Merito salubria nostra et yera con-
silia nihil promovent, dom blanditiis ^* (14) et palpa-
tionibus perniciosis salutaris 301 ^^ntas impedi-
tur, et patitur lapsorum saucia et aegra mens quod
corporaliter quoque segri et infirmi s«epe patiuntur,
ut« dum salubres dbos et utiles potus quasi ama-
ros et abhorrentes respuunt, et illa quie oblectare
et ad preesens suavia videntur esse appetunt, per-
niciem sibi et mortem per inaudientiam (15) et in-
temperantiam provocent, nec proficiat ad salutem
artiticis medelavera, dum blandimentis decipitdul-
cis illecebra.

Yaria) lectioiies.

'^ Utilitate Bod. 1. ^'Domini Bod. 1. *' Nescientes scriptum esse : Qui vos et beatos Bod» ^" Blandientis
conjic. Rigait.

Steph. Baluzii notae.

(11) Benignitate. Liber meus et editio Morelllana, rv
bonitaiem.

(12) Hsec epistola primum edita est a Manutio.
Pamelius nullum illius vetus exemplar habuit.
Angli unum habuerunt ex bibliotheca Bodleiana.
Ego unum habui ex Colbertina, quod fuit olim
coUegii Fuxensis. Habui etiam unum ex mea, aliud
ex urbe Gratianopolitana. Porro epistola ista bis
descripta est in libro Fuxensi.

(13) Composita. Ita codex Fuxensis et edltiones
Manutii et Morellii. At codex meus et Gratianopo-
litanus preeferant corrupta. Sic etiam In uno
Bodleiano legi monuerunt Angli.

(14) Blanditiis. Tacitus lib. i Historiarum : « Blan-
ditiffi pessimum veri affectus venenum. » Et in Vita
AgricolsB : « Pessimum inimicorum genus laudan-
toB. » Clcero in libro de Amicitia ait nullam pes-
tem esse majorem quam adulationem, blanditiam,
assentationem. Dio Chrysostomus, orat. 3, scribit
omnium vitiorum turpissimum esse adulationem.
Hieronymus in epistola ad Eustochium de virgini-

tate servanda : « Adulator quisque blandiens ini-
micus est. » Idem in Dialogo coutra Pelagiauos :
« Semper insidiosa, callida, blanda est adulatio. »
Sanctus Ambrosius, seu quis alius, lib. iii Officior.j
cap. 16 : « Non est enim vera amicitia ubi est fal-
lax adulalio. » Seneca dixit epist. 45, adulationem
esse similem avaritiee. Apud Plutarchum exstat li-
ber « Quomodo possit adulatorabamicoiDtemosci. »
Symmachus lib. i, epist. 31 : « Quassa flde sunt
qui jugiter blandiuntur. » Ovidius lib. iii Amorumy
eleg. 8 :

Impia sub dulci melle venenii latent.

Placentinos vocat adulatores vetus auctor glossse ad
capitulare Karoli M. de causis Italia, ut monuimus
tom. II Capitularium^ pag. 1043.

(IS^ Inaudiefitiam. Codex Fuxensis, inobedientiam.
Et tamen idem codex in epistola pag. 56, habet,
« qu8B discordiosis et inaudientibus scandaluno.. »
Tertullianus in libro de Exhortatione Castitatis dixit
obaudientiam.

309

EPISTOLA XXX.

310

in. Vos itaqne, secundum litteras meas fideliter ^
et salabriter consuleates, a consiliis melioribus ne
recedatis. Legite yero has easdem litteras et col-
legis meis, si qui aut prsesentes fuerint aut super-
Tenerint, et unanimes et concordes ad fovenda et
saoanda lapsorumTulneraconsilium salubre tenea-
mus, tractaturi plenissime de omnibus cum con-
Tenire in unum per Domini misericordiam coepe-
rimas. Interea, si quis immoderatus et prsBceps,
sire de nostris presbjteris vel diaconibus, sive de
peregrinis, ausus fnerit ante sententiam nostram
communicare cum lapsis, a communicatione nostra
arceatur, apud omnes nos causam dicturus teme-
ritatis suffi quando in unum, permittente Domino,
coaTenerimns. Desiderastis quoqoe et de Philumeno
et Fortnnato hypodiaconis et Favorino acolytho, 6
qoi medio tempore recesserunt et nunc venerunt,
quid mihi videatur rescribam. Cui rei non potui
me sokm (16) judicem dare, cum multi adhuc de
clero absentes sint, nec locum suum (i7) vel 302
sero (i8) repetendum putaverunt, et heec singn-
ioram tractanda sit et limanda plenius ratio, non
lantum cum collegis meis, sed et cum plebe ipsa
aniversa. Expensa enim moderatione libranda et
pronuntianda res est, quse in posterum circa mi-
nistros (19) Ecclesiee constituat exemplum. Inte-
rim se a divisione (20) mensurna (21) tantum
contineant, non quasi a ministerio ecclesiastico
priTati esse videantnr, sed ut integris omnibus ad
nostram priesentiam diflferantur '^. Opto vos, fra- p
tres charissimi, semper bene valere. Fraternitatem
aniversam salatate, et valete.

EPISTOLA XXIX (22).

(Pamcl., Rigalt., Baluz., xxix ; Paris., xxxiii ; Oxon.,

Lips., XXXV.)

AD PRESBVTEROS ET DUCONOS ROMJE CONSISTENTES.

Argumentdh. — Ckrus Romanus certior redditur de
iemeriUUe lapsorum qui pacem deposcebant,

Gyprianus presbyteris et diaconibus Romse con-

sistentibus fratribus salutem. £t dilectio communis

et ratio exposcit, fratres charissimi, nihil conscien-

tiae veslree subtrahere de his quee apud nos geruntur,

ut sit nobis circa utililatem ecclesiasticsB admini-

strationis commuBe consilium. Nam, posteaquam

ad vos litteras feci, quas misi per Saturum lecto-

rem et Optatum hypodiaconum (23), quorumdam

iapsorum conspirata (24) temeritas*^^, qui poeniten-

tiam agere et Deo satisfacere detrectanl, litteras

ad me fecerunt, pacem 303 ^^^ dandam sibi

postulantes, sed quasi jam datam sibi vindicantes,

quod dicant Paulum omnibns pacem dedisse, sicut

in iitteris eorum, quarum exemplum ad vos trans-

misi, legetis, simulque quid ego eis breviter inte-

rim rescripserim ; sed et quales postea ad clerum

litterus fecerim ut scire possetis, hujus quoque rei

exemplum vobis misi. Quod si ultra temeriias

eorum nec vestris litteris compressa fueril, nec

consiliis salubribus (25) obtemperaverit, agemus ea

quee secundum Evangelium Dorainus agere prm-

cepit. Opto vos, fratres charissimi, semper bene

valere. Valete.

EPISTOLA XXX (26).

(Pamel., Rigalt, Baluz., xxx ; Paris., xxix;Oxon., Lipe.
xxxTi ; NoTat. opp. ed. Jackson, p. 309. )

PRESBYTERI BT DIACONI ROMiS CONSISTENTES

AD CTPRIANDM.

Argumentum. — Ecdesia Romana sententiam suam

VariaB lectiones.

^ Cognitio hsBC differatur Bod. i. ^<> Quornmdam prospecta temeritas Oxon, De quorumdam temeritate

JtfOJIIl/.

Steph. Baluzii noiad.

(16) Non potui me solum. Ita Manutius et Rigal-
tlus. Ki in libro meo veteri, in Gratianopolitano et
in ono Bodleiano legitur, « Non puto me solum
ddbere sententiam dare » Slc etiam in editione
Uorellit, nisi quod posuit potui pro puto.

(17) Locum suum. Ila Pamelius et cselen. Manutius
edidit hoc solum. Quo etiam modo legitur in codice
Fttxensi. Sic etiam reperi scnptum fuisse in uno
codice Vaticano.

(18) Sero. Hsec est lectio editionis ManutiansB et
codicis Gratianopolitani. Editio Morrellii et unus
Bodleianus, sorie. Iq meo, sorore^ pro sorte, ut opi-
nor.

(19) Ministros. Quamvis non dubitem quin hsBc
lecliosil bona, admonere tamen debeo in codice
Faxensi, in quo, ut antea dixi^ epistola ista bis
descripta est, constanter scriptum esse omnes viros.
Qao etiam modo scriptum fuisse In Veronensi mihi
CQDstat. Sed alii libri veteres et editiones prssferunt
niniitros.

(%}il divisione. Sic edidit Morellius pro eo quod
editio Manutii habet dictione. Sed in codice Latinii
et in Veronensi, tum etiam in Fuxensi scriptum est
a dictione. Meus confirmat editionem Morellii.

{i\) Mensurna. Inflra epist. 34, pag. 28 : « Divi-
siones mensumas esquatis quantitatibus partian-
iar. 9 Eoflnus lib. rv, cap. 2B : « Gentum quinqua-

ginta denariis menstruss prffistationis. » Codex
Fuxensis et Gratianopolitanus et editio Morellii
mensurantium ; meus mensura tantum.

(22) Tria istius epistol», quam debemus editioni
ManutiansB, exemplaria habui, unum ex bibliothoca
Colbertina, quod fuit olim collegii Fuxensis, aliud
ex mea, tertium ex urbe Gratianopulitana. Angli
unum habuerunt ex Bodleiana.
D (23) Hypodiaconum. Postea in omnibus editionibus
qQ» prodierunt post Manulianam additur fratres
nostros. Quffi verba, addita videlicet a Morellio, nos
suslulimus ut superflua, quia non exstant in libris
nostris veteribus. Et tamen in Gratianopolitano post
hypodiaconum addilur fratrem nostrum.

(24) Quorumdam conspirnta. Nescio qua auctoritate
MorelUus addidil « Quorumdam prospecta lemeri-
late. » Nam, prseterquam quod vox prospecta Istic
necessaria non est, ea non exstat in editione Manutii,
neqae in veteribus codicibus nostris, neque in An-
glicanis. Quare mirum est illam fuisse retentam in
editione Anglicana.

(25) Salubribus. Nos secuti in hoc loco sumus
auctoritatem veterum exemplarium et editionem
Morellii. Rigaltius et Angli prsBtuIerunt lectionem
qu8B habet salutaribus.

(26) Primus Manutius edidit hanc epistolam.
Rarissima autem sunt vetera illius exemplaria. Ego

3il

S. CYPRIANI OPERUM PARS I. — EPISTOLiE.

312

de ktpsis cum Carihaginensis decretis consentien'
temproponit. — Lapsis adhibita indulgentia ad
Evangelii normam exigitur. — Pacem a confessori-
bus concessam gratia tantum et favoribus inniH
inde constat quod lapsi ad episcopos remittantur,
— Seditiosa pacis postulatio Pelicissimi factioni
imputanda,

I. Cypriano papsB (27} presbyteri et diacones Ro-
mffi eonsistentes salutem. Cum perlegissemus,
frater charissime, litteias tuas, quas per Fortuna-
tum hypodiaconum miseras, gemino sumus dolore
perculsi el duplici moBrore confusi, quod neque tibi
requies ulla in tantis persecutionis necessitatibus
traderetur, et iapsorum fralnim immoderata pe-
tulantia usque ad periculosam yerborum temerita-
tem (28) producta denotaretur. Sed, quanquam
nos atque animum nostrum 304 ^^^ ^^® ^^^^'
mus graviter afQigerent, tamen moeroris noslritam
gravem sarcinam yigor tuus et secundum evange-
licam disciplinam adhibila severitas temperat *',
dum et quorumdam improbitatem juste coerces,
et cohortando *' ad poenitentiam, viam legitimam
sahitis ostendis *^. Quos quidem satis mirati sumus
ad hoc osque prosilire voluisse, ut tam urgenter el
tam immaturo atque acerbo tempore, in tam in-
genti etimmenso crimine atque delicto, pacem sibi
non tam peterent quam vindicarent, imo jam et in
coblis habere se dicerent. Qui si habent, quid pe-
tunt quod lenent ? Si autem non habere illos pro-
batur hoc ipso quod petunt, cur non judicium
eorum sustinent a quibos petendam pacem, quam
utique non habent, putaverunt? Quod si aliunde
prs&rogativam communicationis habere se credunt,
cum Evangelio illam conferre conentur ; ut ita de-
mum iirmiter valeat, si ab evangelica lege non dis-

^sonat. Cseterum, quo pacto evangelicam poterit
praestare communicationem quod contra evange-
licam decretum videtur veritatem ? Nam, cum om-
nis praerogativa ita demum ad indulgentise privile-
gium spectet, si ab eo cui sociari quserit non
discrepet, quia ab eo (29) cui sociari quserit discre-
pat, necesse est indulgentiam et privilegiom socie-
latis amittat.

II. Videant igitur quid in hoc negotio agere
conenlur ^*. Nam, si aliud quidem Evangelium,
aliud autem martjrres dicunt posuisse decretum,
collidentes contra Evangelium martyres utrobique
periclitabuntur. Nam et Evangelii fracta jam et
jacens videbitur esse majestas, si potuit alterius
decreti novitate superari, et de martyrum capite

B gloriosa confessiouis corona detracta, si non illam
de Evangelii conservatione inveniantur eonsecuti
unde martyres flunt (30) ; ut merito 305 ^^
magis sit competens nihil contra Evangelium de-
cemere quam qui martyris nomen ex Evangelio
laborat ^^ accipere. Illud prseterea vellemus addi-
scere : si martyres non propter aliud martyres
fiunt nisi ut non sacrificanles teneant Ecclesifle
usque ad effusionem sanguinis sui pacem, ne cru-
ciatus dolore superati, perdendo pacem, perdaat
salutem, quo pacto salutem quam, si sacrificassent,
se habituros non potaverunt» illis existimant do-
nandam qui sacrificasse dicantur, cum legem hane
debeant in aliis tenere quam ipsi videbantur sibi

p ante posuisse? In quo negotio hoc ipsum quod pro
se ipsis facere putaverunt animadverlimus contra
se ipsos protulisse. Nam, si dandam illis pacem
martyres putaverunt, cur ipsi non dederunt ? cur
illos ad episcopum, ot ipsi dicunt, remittendos
censuerunt ? Is enim qui jubet fieri potest utiqae

Yarise lectiones.

*^ Temperata Bod. i, *^ Juste coercet et hortando Oxon. ^> Ostendit Oxon, ** Agere cogentur Bod. 1.
^^ Laborabat Oxon.

Steph. Baluzii nots.

duo habui, unum ex bibliotheca mea, aliud ex urbe
Gralianopolitana. Angli usi sunt in ea emendanda
uno Bodleiano.

Lombertus et Guillelmus Cave aiunt illam scrip-
tam fuisse a Novatiano nomine cleri Romani an-
tequam is faceret schisma, sed non probant. For-
tassis ita conjecerunt ex his verbis epistolseSS, p. 67 :
Novatiano tunc scribente. In veteri codlce Remi-
giano annotatum est epistolam 26 diclatam esse a
Novatiano, ut illic monuimus. Hieronymus in epi-
stola de quinque Qumstionibus ad papam Dama-
sum^ Novatianum vocat eloquentissimum virum, et
in epistola ad Paulum Concordiensem facit mentio-
nem epistolarum Novatiani. Et Gyprianus ipse
epist. 5i, pag. 73, ad Antonianum, loquens de No-
vatiano : « Jactet se licet et philosophiam vel elo-
quentiam suam superbis vocibus prsdicet. » Ejus
habemus tractatum de Trinitate editum cum ope-
ribus TertuUiani.

(27) Pap». In libro meo veteri, in codice 199
bibliothecae Vaticano et in Gratianopolitano scrip-
tum est papali. Sic apud Liberatum cap. 23, qua-
tuor vetusti codices babent Menale pro eo quod in
editionibus .legitur Menna^ ut monuimus ad episto-

lam 16. Vide etiam notas ad epistolam 2, pag. 387.

(28) Verborum temeritatem. Uic locus adjuvare
potest opinionem illustrissimi episcopi OxonieDsis
existimantis verba qusedam minus decocta qu»
exstant in epistola 18 confessorum ad Cyprianum,
continere minas excommunicationis. Verum cum
hujusmodi minanim nullam mentionem faciat saac-
tus martyr in epistola 22, in qua conquerilur de
temeritate Luciani, manifestum videtur verborum
temeritatem quse istic reprehenditur respicere tan-
tum ad temeritatem notatam in epistola prseced.

(29) Quia ab eo. Antea legebatur a Deo. Emen-
davimus ex auctoritate codicum Vaticanorum
citatorum in ora editionis Manutianm, in exemplari
excuso quod penes me est, tum etiam ez Gratia-
nopolitano^ et ex uno meo optimo. Sic vero scribi
debere postulat etiam sensus.

(30) Unde martyres fiunt, Supra, epist, 22^ pag. 3i :
« Minime consideravit quod non martyres Evan-
gelium faciunt, sed per Evangelium martyres
fiunt. » Infra, epist. 33, pag. 46 : « Evangelium
Christi legere unde martyres fiunt. » Et in Ubro de
LapsiSt pag. 188 : « Qui de Bvangelio martyres
fiunt. »

« • ■ « ■

3{3

EPISTOLA XXX.

314

facere quod fieri jubet. Sed, ut intelligimu», imo, ^ humiiitatem : uude etiam mirati sumus quod quae-

ut res ipsa loquitur et clamat, sanctissimi martyres
utrobiqud adhibendum putaTerunt temperamen-
lum et pudoris et veritatis. Nam, quia a mullis
arc^ebantur, dum ad episcopum^* iilos remittunt,
▼erecundis propriffi, ne ulterius inquietarentur,
consolendum putavernnt; et dum illis non ipsf
commanicant, evangelicee legis illibatam sinceri-
tatem custodiendam judicaverunt.

111. Tu tamen, frater, nunquam pro tua charitate
desisias lapsorum animos temperare et errantibui
▼eritatis prsstare medicinam, licet animus sgro-
rmn ^"^ medenlium respuere soleat industriam. Re-
eens 306 ^^ lapsorum nuper hoc vulnus et adhue
in iamorem plaga consurgens; et idcirco certi

dam (33) in te per epislolam injecta durius notare-
mus, cum amorem vestrum matuum et charitatem
exemplis multis reciproc» affectionis in vos invicem
sffipe comperissemus. Tempus est igitur ut agant
delicli poenitentiam, ut probent lapsus sui doiorem,
ut ostendant verecundiam, ut monstrent humilita-
tem, ut exhibeant modestiam, ut de submissione
provocent in se Dei clementiam, et de honore
debito in Dei sacerdotem ^' eliciant in se divinam
misericordiam. Quanto meliores ipsoruni iittere
fuissent si pro ipsis preces stautium humilitate
ipsorum adjutffi fuissentl quoniam et facilius impe-
tratur quod petitur quando is pro quo potitnr con-
dignus est ut quod petitur impetretur.

somus quod, spatio productioris temporis impetu B lY. Quod autem pertinet ad Privatum Lambesi-

. _. j. • . • • _!_!_

isto consenescente, amabunt hoc ipsum, ad fldelem
se dilatos esse medicinam, si tamen desint qui ilios
arment ad periculum proprium, et in perversum
instraentes, pro salutaribus dilationum ^^ remediis
exitiosa deposcant illis properatee conmiunicationis
venena. Neque enim credimus sine instinctu quo-
rumdam ausuros fuisse omnes tam petulanter (3i)
sihi pacem vindicare. Novimus Carthaginensis Ec-
ciesiie fidem, novimus institutionem (32), novimus

tannm (34), pro tuo more fecisti, qui rem nobis
tanquam^^ soilicitam nuntiare voiuisti^ omnes
enim nos 307 decet»* pro corpore totius Eccle-
sise, ci^us per varias quasque provincias membra
digesta sunt, excubare. Sed nos etiam ante litteras
tuas iraus caliidi hominis latere non potuit : nam,
cum antehac quidam ex ipsius nequitiae cohorte
venisset vexillarius (35) Privati Futurus (36), et
fraudulenter litteras a nqbis elicere curaret, nec

Yariae lectiones.

♦• Qui ad ep. Bod. 1. ♦' .figrotana Bod. i. ♦« Dilationis Bod. i, ♦^ Sacerdote Oswn. «• Tanquam deM
Oxan. » Nos docet Bod. i.

Steph. Baluzii notaB.

(31) Tam petulanter, id est, commota seditione ad- p tuissetis incidere, si unde consecrationem honoris
▼ersos prspoaitos ut pacem ab illis extorquerent, ut accepistis, inde legem totius observantiffi sumeretis.

▼idere est in epistola 32, pag. 32.

(32) Novimus institutionem, Puto Romanos istic
loqal de institutione sive initiis Ecclesies Garthagi-
nensis, quam sanctus Augustinus in libro de Uni-
taU Eccte^tM, cap. i5, ex eo collegit accepisse
fidem Christi in initiis fundatss Ecclesi», quia ma-
nifestissimis testimoniis constat Ecclesiam tum
fuisse toto orbe diffusam. Quod etiam sensisse
Tertullianum liquet, ex libro ejus adversum Ju-
dxas et ex libro de PrsBScriptionibus : ex quo colli-
gere Itcet ilium existimasse Ecclesiam Africanam
initia fidei su» debere episcopis Romanis. Ait
enim : « Si aulem Italies adjaces, habes Romam,
uode nobis quoque auctoritas preesto est. » £l Au-
guslinus in Epistola ad Severinum ait ChristiansD
fidei auctoritatem in Africam macavisse ab Bccle-
sia transmarina, id est Romana. Qus opinio con-

et beati Petri apostoli sedes, qu» vobis sacerdotalis
mater est dignitatis, esset ecclesiastic» magistra
rationis. » Suppar Innocentio et Leoni Salvianus
non dubitabat quin Bcclesia Carthaginensis insUtuta
fuisset ab apostolis. ^vo quoque Gregorii M. Nu-
mid» credebant Bcclesiam Africanam fundatam fuisse
ab Apostolis. Porro illustrissimus episcopus Oxonien-
sis in notis ad librum Pontii diaconi de Vita sancti
Cypriani putavit Simonem zelotem fuisse Aftorum
Apostolum, Eysingrenius vero sanctum Crescen-
tem.

(33) Quod quadam. Difficile est certo constituere
lectionem hujus loci. Sed, ut lector scire possit in quo
consistat difficultas, afPeram lectiones veterum libro-
rum. In meo vetere optimo sic scriptum esl, « Quod
quffidam interpreip.re epistolam injecta durius. » In
Gratianopolitano vero sic : « Quod qusdam interprete

firmari potest auctoritate epistol» quam Innocen- wx per epistolam iujectam durius. »

Uu3 papa scripsit ad Decentium episcopum Eugu- ^ (34) Privatuvi Lambesitanum. Vide Annates Cypria-

binum , in qua ait manifestum esse nullum insti-
tais»e Ecclesias in Italia, Galliis, Hispaniis, Africa
atque Sicilia, nisi eos quos venerabilis Petrus aut
ejus successores constituerunt sacerdotes ; et hinc
concludit Ecclesias illas oportere hoc sequi quod
Hcclesia Romana custodit, a qua eas principium
accepisse non dubium est, ne dum peregrinis as-
sertionibus student, « caput instituUonum videan-
tur omittere. » Ita eiiam sanctus Gregorius lib. vii,
iadict. I, epist. 32, scribens ad Dominicum episco-
pom Carthaginensem : « Scientes prflsierea unde
ia Africanis partibus sumpserit ordinatio sacerdota-
Us exordium, laudabiliter agitis quod Sedem apo-
stolicam diligendo ad officU vestri originem pru-
denU recordatione recurriiis. » Badem mente sanc-
ttts Leo papa ita scripsit ad episcopos per Sici-
liam constitutos : a Quam culpam nuUo modo po-

nicas, anno 2: 2, § 8, et Pamelium ad Epistolam 55
Cypriani.

(35) Vexillartus, Id est signifer sediUonis, ul voca-
tur in epistola 55, p. 83, ad Comelium, eo modo quo
Paschasius vocatur signifer furoris in epistola con-
cilii Aquileiensis ad Gratianum imperatorem, et eo
etiam modo quo Latinus Pacatus Drepanius ducem
copiarum Maximi tyranni vocavit « vexillarium sacri-
legss factionis, » in Panegyrico quem dixit Theodo-
sio AuguBto, et auctor Panegyrici dicti Maximiano
Augusto ejus adversarium vocat « signiferum ne-
fari» factionis. » Sic Robertus Gervasli episcopus
Senecensis in traciatu de Schismate, Bartholomffium
archiepiscopum Barensem vocat « vexillarium schis-
maticffi pravitatis, » in noiis ad Vitas Paparum Ave-
nionensiumf pag. 1270.

(36) Puturus. Ita codex Veronensis. Miror Anglos,

34S

S. CYPRIANI OPERUM PARS I. — EPISTOLiE.

316

qais esset latait, nec litteras quas volebat accepit. l consilionim bonoram coheeredes ^*', qaia et afYir-

Oplamus te in Domino bene valere.

EPISTOLA XXXI (37).

(Erasm., n, 7; Pamel., Rigalt., Baluz , xxxi; Paris.,
xxz; OxoD., Lips., xxx; NovatiaD. opp. edit. JacksoD.
p. 277. Galland., Bibliotb. Vett. PP. ni, p. 291.)

CLBRI ROMANI AD CTPRUNUM.

Argumentum. — Qttod paucis epistola prxcedefiti,
nunc latius et solide tractat clerus Romanus. re-
spondens alteri quoque epistolae Cypriani, e qua
verba aliquot citat, quae exstare non putatur, o6t-
ter etiam gratifis agit Cypriano pro missis litteris
ad martyres et eonfessores Romanos. Scripta est
autem, uH et praecedentes ckri Romani, vacante
sede post mortem Fabiani.

matores, esse possimus. Idem omnes credimur
operati^", in quo deprebendimar eadem omnes
censurae et disciplinse consensione sociati.

II. Quid enim magis aut in pace tam aptum aut
in bello persecutionis tam necessarium quam debi-
tam ^'' severitatem divini rigoris tenere? quam qui
remiserit, instabili rerum cursu erret " semper ne-
cesse est, et huc atque illuc variis et incertis ne-
gotiorom tempestatibus dissipetur, et quasi extorto
de manibus consiliorum gubernacula, navim (4i)
ecclesiastic» salutis illidat in scopulos; ut appa-
reat non 309 ^liter saluti ecclesiasticie consuli
posse nisi si qui et contra ipsam faciunt, quasi
quidam adversi fluctas repeilantur, et discipHns
I. Gypriano papee presbyteri et diaconi Romse B ip^i^^ ^^i^P^i* custodita ratio quasisalntarealiquod

consistenles salutem. Quanquam bene sibi (38)
conscius animus, et evangelicse disciplinae vigore ^^*
subnixus, 308 ^^ verus sibi in decretis ^' coeles-
tibus (39) testis effectus, soleat solo Deo judice
esse contentus, nec alterius aut laudes petere aut
accusationes pertimescere, tamen geminata sunt
laude condigni qui, cum conscientiam sciant Deo
soli debere se judici, actus tamen suos desiderant
etiam ab ipsis suis fratribus comprobari. Quod te,
frater Cypriane, facere non mirum est, qui pro tua
verecundia et ingenita ^^ industria consiliorum tuo-
rum nos non tam judices voluisti quam participes
inveniri, ut in tuis rebus gestis laudem lecum.

gubernaculum in tempestate servetur. Nec boc no-
bis nunc nuper consilium cogitatum est, nec heec
apud nos adversus improbos modo supervenerunt
repentina subsidia ; sed antiqua heec apud nos se-
verltas (42), antiqua fides, disciplina legitur anti-
qua : quoniam nec tantas de nobis laudes Aposto-
lus protulisset^* dicendo : Quia fides vestra prxdi-
catur in toto mundo {Rom., i, 8), nisi jam exinde
vigor iste radices fidei de temporibus illis mutua-
tusfuisset; quarum laudum et glorise degenerem^^
fuisse maximum crimen est. Minus esl enim dede-
coris nunquam ad praeconium laudis accessisse,
quam de fastigio laudis ruisse : minus ^' est crimi-

dum illas probamus (40), inveniremus, et tuorum G nis honoratum bono testimonio non fuisse, quam

Variae lectiones.

" Rigore Bod. I. «> Castris Vat. «♦ Et ingenita omitt. Lin. « Consiliorum hseredes Spir. Lin. ^» Qperari
Lin. 57Quam ut debeat Lin. •» Ruat Lin. »9 protulit Lm. Bod. 2. "Degeneres Lin. •« Minoris
Bod. 1.

Steph. Baluzii nots.

qul Rigaltianam editionem sequi solent, excudisse
futurus. Pessime Reinhartus, qui, repudlata edi-
tione Rigaltii, quse bona eat, veterem revocavit et
scripsit : « Privati et ftirto ac ftaudulenter. » In libro
meo veteri legitur « Futuros ac fraudulenter. » Pa-
melius existimavit Futurum et Felicisslmum esse
eumdem homlnem.

(37) Hsec epistola valde mutila et nihilominus inter-
polata est in codice Sancti Amulphi Metensis ; cui
paulo post initium insertum est prolixum fragmen-
tum ex hbro de Laude Martyrii, nimirum ab his

ad Rom. Bx quo liquet errorem esse vetustum.

(39) Decretis cmlestibus. Hanc lecUonem reperi
in octo codicibus antiquis. Angli monent in codice
Vaticano legi castris coelestibus. Quam lectionem
merito ait Rigaltius sibi non placere. De castris coe-
lestibus vide quse notantur ad epistolam 44.

(40) Dum illas probamus. Infra, epist. 71, p. ifl :
« Quse salubriter suggeruntur, si sint vera et legi-
tima, ipsa potius nostra ducamus. » Quod enim proba-
mus nostrum facimus, ut ait imperatur Justinianus
in Constitutione de Conceptione Digestorum. Item

verbis pag. 343, ut qtuintum in expritncndaj usque ad n Coelestinus papa, sive quis alius auctor sit collectio-

secum ipse convolvens. Sed post ista reditur ad epi-
stolam in his verbis p. 44. Habitum nuptiarum non
habentem usque ad finem. PrcBterea magna pars istius
epistolse disjuucta exstat supra iu codice illo post
epistolam 17, qu80 data est ad Coroeliuro et incipit :
Et egisse nos.

(88) Quanquam... sibi. In variis excerptis qusB
exstant in calce Operum sancti Cypriani in veteri
codice, qui fuit olim monasterii Fossatensis, nunc
vero meus est^ cum illic descriptum sit initium
istius epistols, sic legitur in titulo : Incipit ad
Romanos. Quanquam sibi bene conscius. Et in fine
additum est : Explicit ad Romanos. Sed istud fal-
sum esse constat ex tenore ipsius eplstolse, quss
certo scripta est a clero Romano ad Cyprianum,
uti etiam adnotatum est in codice Gratianopolitano
in fronte epistolsd : Cleri Romani ad Cyprianum.
£t tamen Hincmarus in libro de Prmdestinalione
adversuB Gothescaicum, pag. 73, citat ex Epiatola

nis cujusdam ques inter decreta ejus circumfertur,
loquens de sententiis sancti Augustini de gratia
Christi, ait eas suas fecisse antistites apostolicos
cum probarunt. Cassianus, lib. vi de Incamatione
Domini, cap. 9 : « Repetamus confbssionem symboli
et tuam. Tua enim qu» illius, quia confessionem
illius tuam confitendo fecisti. » Joannes Saresbe-
riensis, in prologo Polycratici : « Quidquid ubique
bene dictum est, facio meum. » Idem epist. 230 :
« Nonne et omnia nostra facimus quibus nostram im-
pertimur auctoritatem ? »

(41) Navim. Codex Sancti Remigii Remensis :
« Navem ecclesiasticffi disciplinte illidat. » Divionen-
sls et recentior Victorinus : « Navem Bcclesise falsos
illidat in scopulos. »

(42) Antiqua... severitas. Ista, qusB addita sunt in
editione Manutiana, desuntin antiquis editionibus el
in duobus antiquis codicibus. Habentur autem in
aUlB.

317

£PISTOLA XXXI.

348

hoacH*em bononiin lesUmonioram perdidis3e : mi- j^ ezcusatione prsestigias qa«rit negayit, et qui vult

nus est sine prsedicatione virtutum ignobilem sine
laude jacuisse^*, quam exhsdredem fidei factum
laades proprias perdidisse. Ea enim quse in alici^us
gloriam proferuntar, nisi anxio et soUicito iahore
serrentar, in invidiam maximi criminis intumes-
cont.

ni. Hoc nos non falso dicere superiores nostne
liUene probavemnt (43) in quibus vobis sententiam
Dostram dilucida expositione protulimus et adver-
sus 3d ^^ V^ ^ ^P"^^ infideles illicita nefario-
rum libellorum professione prodiderant, quasi eva-
sari irretientes (44) illos diaboli laqueos viderentur,
qoo <' non minus quam si ad nefarias aquas acces-
sissent, hoc ipso quod ipsum contestati fuerant

videri propositis adversus Evangelium vel edictis
vel legibus satisfecisse, hoc ipso jam paruit quod
videri paruisse se voluit; necnon etiam contra illos
quoque qui iliicitis sacrificiis manus suas atque
ora polluerant, poliutis ante mentibus propriis,
unde etiam sunt ipsie manus atque ora polluta,
fidem nostram consensumque monstravimus. Absit
enim ab Ecclesia Romana vigorem suum tam pro-
fana facilitate dimittere et nervos severitatis eversa
iidei msgestate dissolvere ; ut, cum adhuc non tan-
tum jaceant, sed et cadant eversorum fratrum
ruiniB, properata nimis remedia communicationem
utique non profutura prsBsLentur, 311 ^^ °o^^
per misericordiam falsam vulnera ^^ veteribas trans-

tenerentur, sed etiam adversus illos qui acla *^ B gressionis vulneribus imprimantur, ut miseris ad

fecissent, licet prsesentes cum fierent n<m affuissent,
cum praesentiam snam utiqae ut sic scriberentur
maadando (45) fecissent. Non est enim immunis
(46) a scelere qui ut fieret imperavit (47)^ nec est
alienas a crimine cajus consensa, licet non a se
admissam crimen, tamen pablice iegitur; et cnm
totom fidei sacramentum in confessione Christi
nominis intelligatur esse digestum, qui fallaces in

eversionem majorem eripialur et poenitential Ubi
enim poterit indulgenti» medicina proficere (48), si
etiam ipse medicus intercepta poenitentia indulget
periculis? si tantummodo operit vulnus, nec sinit
necessaria temporis remedia obducere cicatricem?
Hoc non est curare, sed, si dicere verum volumus,
occidere.
lY. Quanquam confessorum quoque quos hic

Yariae lectiones.

*■ Tacuisse Lin, >> Hoc evasuri in retinendis illos diaboli laqueos viderentur, quod Lin. *« Accepta Lin,
Bad. 1. Benev, Manut, Oxan, Lipi. <' Facta vulnera Lin,

Steph. Baluzii notae.

(iS) Liiterm probaverunt. Postea sequitur in codice gentium Placiadem, lib. ii Mythol., ubi agit de Vul-
Sancti Amulphi fragmentum ex libro deLaude Mar- ^ cano et Minerva, legendum est Jupiter imperavit,
tyrii. L pro eo quod ibi legitur impetravit. Confirmat lectio -

(44) Irretieniee. In uno libro meo veteri legitur reti- nem a me retentam in hoo loco Cypriani Lactantiua

nenUe; in Remensi Sancti Dionysii, in retinendie illis
diaboli laqueis.

(45) Mandando. Sic in actis Collationis Cartha-
ginensis inter Catholicos et Donatistas videmus
plures episcopos mandasse coUegis suis ut suam
prassentiam sua pro ipsis subscriptione exhiberent.
Sic, ne e longinquo tantum exempla repetantur,
Natalis ab Oea sententiam dixit in concilio Cartha-
ginenai sub Cypriano pro se et pro Pompeio Sa-
bratensi et Dioga Leptimagnensi, « Qui mihi manda-
Terunt. »

(46] Non eet immunis, Cicero apud Ammianum
3darceUinum iib. xxvii : « Quid enim interest inter
suasorem facti et probatorem ? » quod sumptum est
ex secunda Philippica. Seneca: Troade : « Qui non
Teiuit peccare cum possit, jubet. » Et infra : « Ad
auctorem redit sceleris coacti culpa. » Auctor epi-

in Epitome Divinarum Institutionum cap. 64 : « Ve-
tus prsBceptnm est non occidere. Quod sic accipidebet,
non tanquam jubeamur ab homicidio tantum, quod
olim legibus publicis jubetur, manus abstinere, sed
nec jussione interposita nec verbo licebit periculum
inferre. » Illum enim tormentis subdi oportere cujus
consilio atque instinctu alius ad accusationem ao-
cesserit pronuntiavit imperator Constantinus in titulo
Codicis Theodosiani ad legem Juliam Majestatis,
Bt apud Julium Paulum, lib. v, tit. 23 : « Mandatores
csedis perinde ut homicidse puniantur. » Salvianus,
lib. VII, cap. 19 : « Potestas quippe magna et poten-
tissima, qusB inhibere scelus maximum potest, quasi
probat debere fieri, si siiens patitur perpetrari. In
cujus enim manu est ut prohibeat, jubet agi si non
prohibet admitti. » Ennodius^ lib. i, epist. 5 : « Fe-
cisse scelus credilur qui potuisse facere perhibetur. »

stolae ad Celantiam, inler Opera Uieronymi : « Quan- D Pacianus, in Parseneei ad pmnitentiam : « Addo

tom enim ad peccati rationem pertinet» nocuit qui et
oocere disposult. » Valerius Maximus iib. ix, cap. 2 :
4 laiquo animo scelus intueri scelus admittere
foit. » Aralor, lib. ii Actuum apostolorum : « Nec
poena sequestrat quos par culpa ligat. »

(47) Imperavit. Hssc leotio videtur optima. Bt
tamen illam non inveni nisi in uno veteri libro.
Caeteri eteditiones Pamelianse vetustiores habent
impetravit, Pamelius autem mutavit, secutus con-
jecturam Costerii, quamvis fateatur se ubique le-
Sisse impetravit. Sic in epistola 44 codicis Encyclii
scriptum est in codice Bellovacensi^ « Quibus im-
petrare divino judicio, pro imperare. » Facilis er-
ror, qui admissus est etiam in alio veteri codice
ejosdem ecclesiflB , in breviario nimirum Liberati
cap. i8y ubi pro, « Nihil impetrantes dimisit, » uti
babenl editiones ct tres libri veteres, codex ecclc-
sis Beliovaoefisis habet imperemtee, Sic apud Fui-

etiam non solas manus in homicidio plecti, sed et
omne consilium quod alterius animam impegit in
mortem. » Epistola episcoporum ^gypti ad Leonem
imperatorem in capite 7 Codicis Bncyclii : « Postea
etiam homicida pene manibus propriis hoc nefas
efficiens , et propterea condemnandus , quando
agenti qui jubet malum fieri in supplicio proximus
est. » ^*

(48) Proficere. Ita emendandum esse existimavi, S
secutus auctoritatem veterum exemplarium et edi-
tionum pro eo quod posteriores editiones prsefe-
runt procedere. Sed hanc tamen ultimam lectionem
ego me reperisse fateor in duobus libHs meis vete-
ribus, in Oratianopolitano et in uno Victorino, tum *
etiam in editione Manutiana. Codex Remensis \
sancti Oionysii et Lamonianus habent prodessef eodem [
sensu.

^T^

319

S. CYPRIANI OPERUM PARS I. — EPISTOUE.

320

■ ■■•

>i»i

adhuc in carcerem dignitas sufle confessionis inclu- ^
sit, et ad certamen evangelicum sua fides in con-
fessione jam gloriosa semel coronavit, litteras ha-
beas conspirantes cum litteris nostris, quibus seve-
htatem evaHgelic» disciplinffi protulerunt et illicitas
petitiones ab Ecclesiae pudore revocarnnt. Nisi hoc
fecissent, disciplinee evangeliceB ruin«e non facile
sarcirentur ^^ , prffisertim cum nulli magis tam
congruens esset tenorem evangelici vigoris illiba-
lum dignitatemque servare ^^, quam qui se excru-
ciandos et excarnificandos pro Evangelio furentibus
tradidi sent, ne martyrii** honorem (49) merito
perderent, si in occasione ** martyrii prevaricato-
res Evaiigelii esse voluissent. Nam qui id quod
habet non cuslodit in eo ez quo illud possidet, dum
id ez qiio possidet violat, amittit illud ^^ quod possi- B
debat.

V. In quo loco maximas tibi atque uberes gratias
referre debemus et reddimus quod illorum carceris
tenebras litteris tuis illuminasti ''^ quod ad illos
venisti, quomodo introire potuisti, quod illorum
animos sua fide et confessione robustos tuis allocu-
tionibus litterisque recreasti, qnod, felicitates eorum
312 condignis laudibus prosecutus ^*, accendisti
ad multo ardentiorem ccelestis gloriee copiditatem,
quod pronos impulisti, quod, ut credimus et opta-
mus, victores futuros viribus tui sermonis ani-
masti^'; ut, quanquam hoc totum de fide confi-
tentium ''* et de divina indulgentia venire videatur,

tamen in martyrio suo tibi ex aliqno debitores
facti esse videantur. Sed, ut ad id unde digressus
sermo videbatur esse rursus revertatur, quales
litteras in Siciliam quoqne miserimus subjectas
habebis : quanquam nobis differendffi hijyus rei
necessitas mtgor incumbat, quibns, post excessum
nobilissimse memorise viri Fabiani, nondum est
episcopus propter renim et temporum difficultates
constitutus, qui omnia ista moderetur''* el eorum
qui lapsi sunt possit cum auctoritate et consifio
habere rationem : quanquam nobis in tam ingenli
negotio placeat quod et tu ipse tractasti, prius Ec-
clesise pacem ^^ sustinendam, deinde, sic collatione
consiliorum cum episcopis, presbyteris, diaconis,
coufessonbus pariter ac stantibus laicis facta, lap-
sorum tractare rationem. Perquam enim nobis et
invidiosnm et onerosum videtur non per multos
examinare quod per multos commissum videatur
fuisse, et unum sentenUam dicere, cum tam grande
crimen per multos diffusum notetur exisse; quo-
niam nec firmum decretum potest esse quod non
plurimorum videbitur habnisse consensum. Aspice
totum orbem' pene vastatum et ubiqne jacere de-
jectorum reliquias et ruinas (50), el idcirco tam
grande expeti consilium quam late propagatum
videtur esse delictum. Non sit minor medicina
quam vulnus, non sint minora remedia quam
funera (51), ut, quomodo 313 ^l^^ ruernnt ob
hoc rnerunt quod cseca temeritate uimis incaati

VariaB lectiones.

<^ Sarcirent Bod. 1. «' Ulibata dignitate servare Vai, <* Tradidissent martyres Bod, i. *' OccisioDe Un.
7^ Violat, violat illud Oxm. '< Animasti Fab. ^t Persecutus Oxnn. ^^ Armasti Bod. 1. ^* Hanc totam confi-
dentiam Bod, 1. ^s Mederetur Lin. ^6 Prius; Ecclesise ditting. Oxon.

Steph. Baluzii notae.

(40) Martyrii konorem. Uoc fragmentum istius Bpi- n Ammianus Marcellinus lib. zvi : « Rex Ghonodoma-

\ ■

f
t ■ _

stoISB exstat, ut diximus, in loco non suo in^ codice
sancti Amulphi.

(50) Bt ruinas. Editio Spbensis et tres libri ve-
teres non habent hsec duo vocabula. Veneta vetua
habet. Duo alii libri veteres prsefenint laqueos pro
nitncw.

(51) Funera. Codex Sancti Amulphi habet vulnera.
Qu8B lectio mihi videtur esse melior ; eamque posuis-
sem in contextu, si tum cum hic locus cudebatur
habuissem codicem iUum. At si quis retinendam
putat vocem funera, intelligere oportet mortes, seu
potius cadavera mortuorum. Supra in Epistola ad
Donatumy p. 3 : « Viventes in ultroneum funus
ornantnr. » Funus enim frequenter sumitur pro
corpore mortuo sive cadavere. Apud Virgilium, lib.
IX Mneidos, funus lacerum, id est cadaver dilania-
tum , ut Servius interpretatur. Juvenalis in prima
Satira :

Ducitor iratis plangendam fanos amicis.

Statius initio Thebaidos, « Tumuiisque carentia re-
gum funera. v Sifius Italicus, lib. vni :

Fratrisqae petebat
Mancini stratum sparsa intor fuuera corpos.

TacitUB lib. i ilnna/t»m, « Ut porta triumphaU du-
ceretur funus. » Ubi vide notas Freiushemii. Epitome
AureUi Victoris in Diocletiano : « Funus ejus Ga-
lieni sepulcro infertur. » Apuleius, lib. vm Meta-
morphoseon : « Funus vere toto feralem pompam
prosequente populo deducitur ad sepulturam. »

rius lapsus per funeram straea. » Idem lib. xxxix :
« Funus ejus per vespillones illatum pullati prse-
cedere honorati quamplures. » Item liber xxx :
« Imperator diris pavoribus circumseptus, paula-
timque insiUena funeram moles, ad lancearios con-
fugit. » Julius Capitolinus in Antonino philosopho :
« Denique prius qpiam fiinus conderetur. » Optatos
MUevitanua, lib. ii : « Unicuique sepulcro sufficit
unum funus et clauditur. » Hieronymua in Bpistola
ad Paulinum de Institutione Monachi : « Quanti
hodie sic vivendo portant sua fUnera, et quasi se-
pulcra dealbata^ pleni sunt ossibus mortuoram. »
Idem in Epitaphio Nepotiani : « Quem hsBredem
putavimus funus tenemus. » Idem in Vita Malchi
monachi : « Prosecutus ergo me de monasterio
quasi funus efferret. Rufinus, lib. i, c. 8, Uist.
eccles. : Funera liberorum. Libellus precum oblatus
Valentiniano et Marciano AA. , a Basso episcopo
|x Bphesino in concilio Cbalcedonensi : « Super bsBC
^ etiam multos hominea meoram diverais plagis morti
tradiderant, ita ut fiinera ante januas sanctss Dei
ecclesi» quidam exponerent. » Ubi pro funera auc-
tores editionis RomansB posuerunt in margine ca-
davera per speciem interpretationis. SuIpiUus Se-
verus, Ub. ii Sacras Bietorim, ioquens de inventione
sanctes Cracis Domini nostri Jesu Christi : « Ca-
piunt deinde consiUum ut aUquem recens mortuam
crucibus admoverent. Nec mora, quasi Dei nutu
funeris exstincti solemnibus exsequils deferebatur,
concursuque omnium feretro corpus eruitur —
ftmus excussnm, et inter spectatores auos adstitit. >

321

EPISTOLA XXXI.

322

fuerunt, ita qai hoc dispoaere nituntor, omni j^ 31 4 ^u^^"™ ^^^^' P^^^<^^^^ P^^i^^^ i°<)<^^s^» P<>3^U'

consiliorom moderamine utantur ue quid non ut
oportet factum tanqnam irrituni ab omnibus judi-
cetur.

VI. Uuo igitur eodemque consilio, iisdem preci-
bos et fletibus tam nos> qui usque adhuc videmur
temporis istius rninas subterfugisse, quam illi qui
in has temporis yidentur clades incidisse, divinam
majestatem deprecantes pacem ecclesiastico nomi-
ni (32) postulemus. Mutuis yotis nos invicem fo-
veamus, custodiamus, armemus. Oremus pro lapsis
ut erigantur, oremus pro stantibus ut non ad rui-
nas nsque tententur, oremus ut qui cecidisse refe-
rontur, delicti sui magnitodinem agnoscentes,
inlelligant non momentaneam (53) neque prcepro-

latio verecunda, humilitas necessaria, patientia
non otiosa. Mittant legatos (56) pro suis doloribus
lacrjmas, advocatione fongantur ez intimo pectore
prolati gemitos, dolorem probantes commissi cri-
minis et pudorem.

VII. Imo, si dedecoris admissi magnitudinem
perhorrescunt, si pectoris et conscientise suee le-
thalem plagam et sinuosi vulneris altos recessus
vere medica manu tractant, erabescant et petere ;
nisi quia msgoris est nirsum et periculi et pudoris
auxilium pacis non petiisse : sed hoc totum in sa-
cramento, sed in ipsius postulationis lege, temporis
facto temperamento, sed postolalione demissa, sed
prece subdita, quoniam et qoi petitur flecti debet,

peram desiderare (54) medicinam. Oremns nt B non incitari ^* ; et sicut respici debet divina cle-

effectus indolgenticB lapsorum subsequatnr et poe-
nitentia (55), ut, intellecto suo crimine, velint
nobis interim prsestare patientiam, nec adhuc fluc-
toantem turbent Ecclesiffi statum, ne interiorem
nobis persecutionem ipsi incendisse videantur, et
accedat ad criminum cumulum quod etiam inquieti
foerunt. Mazime enim ilUs congruit verecundia
quorum in delictis danmatur mens inverecunda.
Palsent sane fores, sed non utique confringant ;
adeant ad limen Ecclesiae, sed non utiqne transi-
lianf^ ; castrorum coelestium ezcubent portis, sed
armati modestia, qua intelligant se desertores fuisse.
Resamant precum suarum tubam, sed qoa non

mentia, sic respici dehet et divina censura ; et
sicttt soriptum est : Donavi tibi omne debitum, quia
me rogasti (Matth., zvui, 32), sic scriptum est :
Qut me negaverit caram hommibuSf negabo et ego
eum eoram Patre meo et coram angeUs ejus {Matth,^
z, 33). Deus enim ut est indulgens, ita est prsecep-
torum suorum ezactor, et quidem diligens; et
sicut ad convivium (57) vocat, sic habitum nuptia-
rum non habentem''* ligatis manibus et pedibus
eztra sanctorum coetumforas jactat. Paravitcoelum,
sed paravit et Tartarum : paravit refrigeria, sed
paravit etiam ffitema supplicia : paravit inaccessi-
bilem lucem, sed paravit etiam perpetuffi noctis

beliicom clangant; arment se quidem modestie p vastam ffiternamque *<^ caliginem.
telis, et qoem negando mortis metu fidei dimise- VIII. Cojus temperamenti moderamen nos hic
rant clypeum resumant^ sed ut contra hostem dia- tenere quffirentes diu, et quidem multi, et quidem
bolum vel nunc armati, non conlra Ecciesiam, quffi cum quibusdam episcopis vicinis (58) nobis et ap-
illorum dolet casus, armatos esse se credant. propinquantibus, et quos ez aliis provinciis longe

YaridB lectiones.

^ Ut transiliant vetus mnom, Spir. t* Gitari Lin. ^' Non habentium manus Bod. 1. *^ Bt tetram
Vat.

Steph. Baluzii notae.

Ck>mcBdia Queroli : « Kt nos ipsi funus illud nescio
quo ferebamus. » Sidonius Ub. vii, epist. 17 : « Sibi
mazimus honorandi Ameria partes ipse prsripit. »
Idem carmine xvi eztremo : « Seu mage funeribua
mentem distractus humandis. » Cassiodorus, lib. iii,
epiat. 19 : « Axes ad recondenda funera. » Acta
Ooncilii Bagaiensis, « Pereuntium funeribus plena
sont littora. » Liberatus cap. 11 loquens de morte

(55) PcBnitentia. Antea legebatur poenitentiam, eam-
que lectionem confirmant veteres editiones et septem
vetera ezemplaria. Nostram, quffi videtur esse me-
lior, confirmant tres antiqui codices.

(56) MiUant legntos. TeriuUianus in libro de
Pomitentia, < Presbyteris advolvi et caris Dei ad-
geniculari, fratribus legationes deprecationis su»
injungere. »

Proterii epiacopi Alezandrini : « Occiditur, laniatur, D (57) Conviwum. Ita scriptum est in editione

ejtcitur, et fUnus €|iu8 incenditur; sparguntur et
cineres ejus in ventos. » Assentior Livineio et Acida-
Uo, qoi pro eo quod apud Drepanium in panegyrico
TheodoBU A. legitur, « Damnatorum frena tractas-
sent, » putant reponendum esse funera.

(5S) Kcclesiaetico nomini. Ita noa reposuimus, edi-
tioDem AngUcanam et auctoritatem quorumdam ve-
tenim librorum secuti. Si quis tamen legere malit
nomine, non repogno.

(53) Non momentaneam. Non enim lenta remedia
nec segnes medicos ezpetunt qoffidam tempora, ut
apad Q. Curtium lib. ui de se aiebat magnus
Alexander. Sic in epistola conciUi Chalcedonensis
ad imperatorea in editione Rustlci diaconi legitur :
« llagriBB passiones et medicamenta fortia et medicos
tDdigent sapientes. »

(54) Deeiderare. Dno Ubri veteres habent « deside-
lare debere medidnam. »

Morelliana et in tribus antiquis codicibus. Veteres
editiones et quinque libri veteres pr«Bferunt con-
vivio.

(58) Bpiecopis vidnis. Qui cum vlderent diversas
esse in Bcclesia Christi opiniones circa lapsos ,
ezistimarent autem orienti malo occurrendum
esse, Romam commearunt ut de eorum causa
tractarent. Causa communis erat, qusB commove-
bat universam Ecclesiam. Sciebant autem Uli sin-
gulis episcopis incumbere ut provideant ne quid ea
capiat delrimenti. Itaque ez compacto Romam
profecti, non vero convocati a clero Romano, ut
putavit Baronius, synodum cum presbyteris et
diaconis urbicis celebraverunt, ut firmato consiUo,
quemadmodum scribit in epistola 40 Cyprianus,
quid circa personam eorum observari deberet
consensu omnium statueretur. Hinc coUegit Baro-
nlus concUium eo tempore habitum a dero Ro-

323

S. CYPRUNl OPERUM PARS 1. — EPISTOLiE.

324

positis persecutionis istius ardor ejecerat, ante con- f^ 31 6 i^^os cleri Romam et Cypriani responso

stitutionem 315 episcopi nihii innovandum puta-

vimus, sed lapsorum curam mediocriter temperan-

dam esse credimus ; ut interim, dum episcopus

dari a Deo nobis sustinetur, in suspenso (59)

eorum qui moras possunt (60) dilationis susti-

nere causa teneatur, eorum autem quorum vitffi

suffi finem urgens exitus dilationem non potest fer-

re, acta poenitentia et professa frequenter suorum

detestatione factorum, si lacrymis, si gemitihus, si

fiietibus dolentis ac vere poenitentis animi signa

prodiderint, cum sp«)s vivendi secundum hominem

nuUa substiterit, ita demum caute et sollicite sub-

veniri, Deo ipso sciente quid de talibus faciat et

qualiter judicii sui examinet pondera, nobis tamen

eommtmicanda curet,

Cjprianus presbyteris et diaconibas fratribas
salutem. Quales litteras ad clerum Romffi agentem
fecerim, quidque illi mihi reseripserint, qnid
etiam Moyses et Maximus preabyteji et Nicostratns
et Rufinus ^* diaconi et cffiteri cum eis confessores
in custodia constituti, ffique ad litteras meas re-
scripserint, ut scire possetis, fratres charissimi,
exempla vobis legenda transmisi. Vos curate quan-
tum potestis pro diligentia vestra ut scripta nostra
et illorum rescripta fratribnsnostris innotescant (64).
Sed et si qui de peregrinis episcopi >' (65) collegs
mei, vel presbyteri, vel diacones •* prasentes fae-
rint vel supervenerint, hffic omnia de vobis audiant;

(61) anxie curantibus ut nec «* pronam nostram B et si exempla epistolanim transcribere " et ad

improbi homines laudent faciiitatem, nec vere poe-
nitentes accusent nostram quasi duram crudeli-
tatem. Optamus (62) te, beatissime ac gloriosissime
papa, in Domino semper bene valere et nostri
meminisse.

EPISTOLA XXXII (63).

(Erasm., in, 4; Pamel., Rigalt., Baluz., Oxon., Lipa.,

XXXIT.)

AD CLEBUH CARTHAGINENSEH DE MISSIS ROMAH F.T
ACCEPTIS INDE LITTERIS.

Argumentuh. — Monetur clerus Carthaginensis ut

suos (66) perferre voluerint, facultatem transcrip-
tionis accipiant : quamvis et Sataro iectori (67)
fratri nostro *^ mandaverim ut singulis desideran-
tibus describendi faciat potestatem, ut in eccle-
siarnm statu quoquo modo interim componendo
servetur ab omnibus una et fida '"^ (68) consensio.
De cffiteris vero qu» agenda erant, sicut et coUegis
meis 31 7 plurimis scripsi, plenius concilio oom-
muni tractabimus quando convenire (69) in unum,
permittente Domino, coeperimus. Opto vos, fratres
charissimi ac desideratissimi, semper bene valere.
Fraternitatem salutate. Vaiete.

VariaB lectiones.

"1 Ut in eo Bod, 1. •* RuAis Lam. «* Episoopis Bod. 1. •« Diaconi Ar. Lam. Bhor. NC. 2. *^ Transferre
Neap. ^ Lectori nostro Lam. Bod. 3. «^ Una fide Lin. Bod. i. FideaNC. i. Una fida.

Steph. Baluzii noUe.

mano. Bgo non contradico qiiin eo tempore habitum n teros et diaeonos Bomm eonsistentes. In veteri editlone

sit Rome concilium. Certum quippe est concilium
eese cum episcopi congregati in causa religionis
consulunt in commune. Et tamen R. P. Harduinus
aliter sensit. Concilii enim istius nuUam mentionem
facit in sua Conciliorum editione, quamvis Binius
et Loibbeus illud posuissent in suis. Sed quod alt
Simon Starovolscius concilium illud a clero Ro-
mano congregatum fuisse ad requisitionem D. Cy-
priani, merum commentum est.

(59) In $uspen$o. Sic emendavit Morellius pro eo
quod antea legebatur in suspendio. Unus hber meus
habet voto su8pen$o.

(60) Moras possunlt. Codex Gratianopolitanua, « Qui
foris possunt dilectionem sustinere. » Vetustiores
editiones, « foris possunt dilatione sustineri. »

(61) Nobis tamen. Codex Sancti Dionysii Remensis :
Nos auiem anxie curavimus.

(6i) Optamus. Unus codex meus vetus habet

Veneta : Ad presbyteros Romm eonsistenSes. Codex
Remensis sancti Dionysii : Presbyteris et diacotnbus
fratribus Roma coneistentibus. Ex quodam ergo si-
mili codice emersit lectio Rembolti, Brasmi et
Morelli, qus habet : Presbyteris et diaconibus Roma
consistentibus. Pamelius voces Rom» consisientUtus
expunxit, quia ipsi ex ipso contextu jconstabat non
ad Romanum, sed ad Carthaginensem clerum has
litteras dirigi.

(64) Innotescant. H»c lectio est optima eamqne
prffiferunt aliquot libri veteres et editiones. At aliam,
id est innotescatis, habent etiam aliquot libri veteres
et editio Spirensis, tum etiam vetus Veneta. Bst au-
tem ea quoque optima. Vide notas ad librum Ago-
bardi de insotentia Judssorum.

(65) De per. episcopis. Codex Sancti Amulphi :
« Sed et si qui peregrini episcopi. »

(66) Et ad suos. Reliqua istius EpistoISB desunt in

t Opto te, frater charissime ac sanctissime, semper eodem codice Sancti Arnulphi, et in eorum loco po-
bene valere et nostri meminisse. » Gratianopolita- D situm est prolixum fragmentum epistolss 31, pag.

nus : « Opto te, gloriosissime ac beatissime Papa,
semper in Domino bene valere. »

(63) Heec epistola in editione Spirensi, in codice
Fossatensi, in vetere Compendiensi, in PithoBano, in
Beccensi, in uno Victorino, et in Michaelino inscri-
bitur Epistola prima ad Romanos, in vetere Victo-
rino, in Lsetiensi, in Metensi Sancti Amulphi, et
in fragmentis Bigotianis : Epistola Cypriani ad
Romanos, Melius in recentiore Remigiano et in
Divionensi : Epistola beati Cypriani presbyteris et
diaconibus Carthaginis. Unus meus vetus, Ad cte-
rum Carthaginensem de his qu» €ui confessores et
clerum Romanum scripsercU et de eorum rescriptis.
At in alio meo vetere iia scriptum est : Ad presby'

4i, ab iis verbis : « Vobis sententiam nostram dilu-
cida, » usqne ad, martyrii honorem.

(67) Saturo lectori. In editione ManutU legitur :
« Saturo semper lectori, » in codice Sancti Dionysii
Remensi et in Lamoniano : « Satyro collegae lectori. »
Verum hee lectiones non sunt bonn.

(68) Una et fida. Ita ferme vetera exemplaria.
Queedam tamen habent w%a fide. Bx quo fortassis
colligi posset veram esse lectionem Rembolti, qui
edidit : « Una fidei consensio. » Hanc vero lectlo*

oem

(60) Quando convenire. In codice Pnxenai scriptum
eat : « Quando in unum, permittente Domino, vene-
rimus. »

325

EPISTOLA XXXIII.

326

EPISTQLA XXXIIL

f^ ante coQsulere (72) et mores ac merita siDgulorum
communi consilio ponderare. Sed ezspectanda non
sunt testimonia humaoa cum praecedunt divina
suffragia. Aureiius frater noster, illastris ado-
iescens (73), a Domino jam probatus et Deo ^*
charus, in annis adhuc novellus, sed in virtutis '^
ac iidei laude provectus, minor in statis suab in-
dole, sed magor in honore, gemino hic agone cer-
tavit ; bis coofessus, et bis confessionis sufe victoria
gloriosus, et quaudo vicit in cursu^^ (76) factus
extorris, et cum denuo certamine fortiore pugna-
vit®^, triumphator et victor inpraeliopas8ionis(77).
Quoties (78) adversarius provocare servos Dei

lectiones.

(Inm., 11,51 ; Pamel., Rigalt., Balaz., zxxiii ; Parie.,
xxzn; OxoD., Lips., zxxviu.)

AD CLERUM ET PLEBSM, DB AURELIO LECTORE ORDINATO.

Argcmlntum. — Clero et plebi renuntiat Cypfianus
Aurelium confessorem a se lectorem ordinatum,
obiter virtutis illius et animi constantiam com-
mendans, quibus etiam uUeriorem gradum in ec-
desia merebatur. •

I. Cjprianus presbyteris et diaconibus et plebi
QoiTers® (70) salutem. In ordinationibus cleri-
cis^^ (71), fratres 318 charissimi, solemus vos

Variae

■ De ordinationibus Bod, I. Ordinandis. Pem. Corb. Ordinationibus clericorum Bod. 3. NC. 2. Un. *' Pro-
batos est Voss. 2. Et in Deo Oxon. ^ Virtute Lem. Bbor, Lm. Bod. i. <>* Vicit ezcursu Corb. ^ Repugnavit
Lm. Lin.

Steph. Baluzii nots.

nem retinuenint Brasmus, Morellius et Pamelius. -d esse meliorem.

Rigaltitts mutavit. Mutationem Rigaltii approbavii
editio Anglicana. Ego vero eorum opinioni lubenter
accedo. Quippe istic non agitur de doctrina fidei^
sed de bono disciplinsB. Reinharto tamen magis pla-
cnit editio Rembolti. Ulam confirmant codices Gar-
Qo(6nsis et sancti Amulphi.

(70) Presbyteris universa. Sic etlam in epi-

stola sequenti. In margine libri impressi Nicolai
Fabri ita scriptum est : « Ad presbytaros et dia-
coQos et plebem universam Hipponensem. » Bx quo
colligi posset hanc epistolam fuisse encyclicam et
missam fuisse ad omnea ecclesias Africanas, eas
saUem qu» constitut» erant in provincia procon-
solari.

(71) Ordinatianibus clericis. HcBC^est vera lectio.
Qaidam tamen antiqui codices habent clericorum,
sed per speciem emendationis. Etenim in illis scrip-
tnm primo fuit clericis, et emendatio posita est supra

(75) /n annis noveilus. Mirum non est Aurelium,
qui istic dicitur in annis novellus et adolescens, fac-
tum fuisse lectorem in Bcclesia Carthaginensi, cum
videamus apud Victorem Vitensem lib. v, cap. 9,
plurimos in ea Bccleaia lectores infantulos fuisse sub
episcopo Bttgenio.

(76) /n cursu. Ita editiones Morellii et Rigaltii.
Angli posuerunt incursu^ unica dictione, uti scrip-
tum est in codice Sancti Arnulphi et in Camo-
tensi. Vetus codex ecclesisB sancti Martini Turo-
nensis habet excursu; Corbeiensis ex cursu. Ri-
galtius retinuit lectionem qusB duo Tocabula con-
stituit. Et tamen observationibus suis aliam prse-
tuiit, excursum aiens significare prolusionem ad
fortius certamen, quod probat auctoritate Vegetii.
Cyprianus in libro de Lapsis, pag. iSS, ait perfectio^
nis incursu ; pro quo codex Fuxensis habet impetu,
Incursus alibi quidvis aliud significat, si vera

lioeam. In Qratianopolitano et in veteri editione Ve- p est lectio veterum codicum et yeterum editio*
neta legitur : « In ordinandis clericis. » Codex Sancti ^ num epitomes Victoris de Cmsaribus, in quibua legi-

Anmlplii : <t De ordinandis clericis. »

(71) Solemus vos ante consulere. Ista discipUna
tnin ubiqne recepta erat, ut episcopi neminem in
ciemm adsciscerent nisi cum consensu cleri et
piebis; idqae semper servabatur, nisi magna aliqua
caosa subessei festinandi. Quare mirum non est
episcopum Romanum qui Novatianum ordinavit
presbyterum, cum id fieri clerus universos multi-
qne ex populo justam ob causam repugnarent,
ab omnibust ut lib. vi, cap. 3i, Hist. eccies. scribit
Ru£iiu5, « Specialem gratiam poposcisse ut sibi
boc de isto uno concederetur. » Fuit igitur spe-
calis gratia concessa episcopo a clero et a plebe
Qt NoYatianum ordinaret presbyterum. Bt tamen
Baronius mirum in modum laudans istic modestiam
admirandam summi Pontificis, cujus cum aucto-
riUs in Bcclesia summa esset, tamen non pro
animi arbitrio^ sed fratrum consensu solitus cuncta

tur Augustum, dolore permotum ob exercitum amis-
sum trans Rhenum, cerebri yario incursu parietem
pulsasse. Sed hsDc lectio non placuit Andrea»
Schotto, qui, insuperhabita ea anctoritate, reposuit
incussu. Certum autem est Augustum ea clade adeo
consternatum fuisse ut per continuos menses barba
capilloque submisso, caput interdum foribus illi-
deret.

(77) Passionis. Ila omnes libri veteres et omnea
editiones ante Rigaltianam. Neecio autem unde
ille acceperit vocem confessioniSf quam istic po-
suiU

(78) Quoties. In veteribus libris ssapisaime scrip-
tum videmus quotiens et totiens, etlam in iis qui
continent Opera sancti Cypriani. Cum autem vide-
rem tantum consensum veterum in retinenda scrip-
tura illa, facile adducebar ut ego quoque ita scri-
berem. Abstinui tamen, ratus veram esse observa-

facere, quos aibi renitentes videret, non vi uUa autD tionem Dionysii Lambini, viri doctisaimi, qui in ad-

potestHle cogeret^ sed submisso animo exoraret.

Bbetoricatur istic Baronius^ et mores illorum tem-

ponim accommodans, ut solet, ad nostros, ad facili-

tatem boni istius Papse refert specialem gratiam

ei factam a clero et plebe, ut manifeste patet ex

ea historia. In rebus historicis non speciem expo-

sitioDis quserimus, sed fidem, ut utar verbis

(Juintiliani.

(73) Auretius... adolescens. Hinc constat hunc
Aorelimn esse diversum ab eo cujus mentio facta
tti 1n epistola 22, pag. 31 .

(74) Deo charus. Ita omnia fere vetera exemplaria.
lo duobus tamen legitur « Deo suo charus. » Quod
Rigaltio meliua arrisit. Bgo puto aliam lectionem

notationibus suis ad orationem Ciceronis pro P. Quin-
tio monuit debere semper scribi quoties et toties^
errorem vero eorum qui posuerunt quotiens et totiens,
ortum esse ex consuetudine qiia utebantur antiquia-
simi Romani, qui interdum notabant vocalem e, si
longa esset, linea tenui et non ita longa, hoc modo,
quotids, totids, hincque factum esse ut indocti scrip-
tores librarii, cum existimarent lineolam illam vicem
obtinere litterss n, scripserint quoliens et totiens.
Addit autem Lanibinus hanc scripturam jampri-
dem tacito omnium consensu ejectam et explo-
sam esse. Vide etiam qufls de hoc argumento
scripsit Antonius Augustinus, lib. u Emendationum,
cap. 6.

327

S. CYPRIANI OPERUM PARS I. — EPISTOLiG.

328

▼oluit» toties promptissimus ae fortissimus (79)^ab ofOcio lectionis incipiat, quia et nihil magls

miles et pugnavit et vicit. Parum fuerat sub oculis
ante paucorum, quando eztorris fiebat, congres-
sum 31 9 faisso» meruit et in foro cougredi cla-
riore virtute, ut post magistratus etiam procon-
sulem Yincerel, et post ezsilium tormenta su-
peraret. Nec inyenio quid in eo prsedicare plus
debeam, gloriam volnerum, an verecnndiam mo-
rum, quod honore virtutis insignis est, an quod
pudoris admiratione laudibilis. Ita et dignitate
excelsus est et humilitate submissus, ut appareat
illnm divinitus reservatum qui ad ecclesiasticam
disciplinam ceeteris esset exemplo, quomodo servi
Dei in confessione virtutibus vincerent, post con-
fessionem moribus eminerent.

congruit voci quae Dominum gloriosa prsedicatione
confessa est, qnam celebrandis ** divinis lectio-
nibus personare ; post verba sublimia qus Christi
martyrinm prolocnta sunt, Evangelium Christi le-
gere, unde martyres finnt; ad pulpitnm (81]post
catastam (82) venire, illic fuisse conspicuum
gentilium multitudini, hic a fratribus conspici,
illic auditum esse cura miraculo circumstantis
populi, hic cum gaudio fraternitatis aodiri. Hanc
igitur, fratres 320 dilectissimi, a me et a collegis
qui prffisentes aderant ordinatum sciatis. Quod
vos scio et libenter amplecti et optare tales in
Ecclesia nostra quamplurimos ordinari. Et quoniam
semper gaudium properat (83), nec potest mo-

II. Merebatur talis clericae ordinationis ulteriores B ras (84) ferre laetitia, Dominico (85) legit interim
gradusetincrementamajora, non deannis suis (80), nobis^ id est *^ (86), auspicalus est pacem dam ^^
sed de meritis sestimandus. Sed interim placuit nt dedicat (87) lectionem. Vos orationibus freqaenter

Yaride lectiones.

^' Quam celebrantibus Lam. NC. 1, 3. Lin. ^* Hodie Ebor. *s Auspicatus eat, dum Ebor.

Steph. Baluzii note.

(79) Prompt. ac fortis. Hanc lectionem reperi in
undecim codicibus antiqnis. Alia habet fortinimu$ ac
promptissimus.

(80) Non de annis suis. Virgilius lib. ix ^neidos :

Ante aonos animumque gerens coramque virilem.

Nazarius in Panegyrico Constantini ait : « Osten-
disli cursum eetatlB non exspectandum in festina-
tione virtutis. » Et mox de Crispo : « In quo velox p
virtus eetatis mora non retardata pueriles annos^
gladiis triumphalibus occupavit. » Apud Victorem
Vitensem, lib. v, cap. 10, mentio est duodecim cleri-
corum infantulorum Ecclesie Carthaginiensis, quos
Ariani suis blanditiis avocare non potuerunt a pro-
fessione rect» fidei, et superiores suis inventi sunt
annis. Gravissimis enim tormentis afflicti sunt, et
tamen cstas minor non defecit in dolore. Istud ipsum
versibus elegantissimis expressit vir cum antiquis
comparandus Petrus Comelius in tragCBdia Cidi. Bjus
verba merentur hic describi :

Je suis jeone, il est vrai; mais aux imes bien nSes
La valeur n*attend pas le nombre des annSes.

(Hi) Ad pulpitum, id .est tribunal ecclesise, ut infra,
epist. 34, pag. 48, dicet Cyprianus. Ambonem poste-
rior 8B(as vocavit. Concilium Laodicenum can. 15 ex
interpretatione Dionysii Bxigui : « De his qui de-
bent in ambone, id est in pulpito, psallere. »
Vlde Ciampinum in libro de sacris Mdificiis, p. 15, D
52, et in CoUectione veterum Monumentorum ,
pag. 18. Vide etJam Notas nostras ad Capitularia.
pag. 1147.

(82) Catastam. Vide Vlctorem Giselinum in
Notis ad Hymnum Prudentii de martyribus Cala-
gurritanis.

(83) Gaudium properat. Hieronymus in Epistola
ad Demetriadem de virginitate servanda ait omnes
per Italiam et Africam insulas, audito sanctse vir-
ginis proposito » repletas fuisse hoc rumore , et
Inoffenso pede gaudia longius cucurrisse. Symma-
chns, lib. i, epist. 32, scribit difficiiem esse pa-
tientiam gaudiorum. Martialis, lib. vm, epigr. 21 :
«r Phosphore^ redde diem : quid gaudia nostra
moraris ? » Sanctus Leo papa , epist. 52 , ad epi-
soopos GalliSB : « Nam fratrem Ingennum nolumus
hac exspectatione tardari, cum ob hoc ipsum pro-
perantius remeare debuerit, ne diutius vobisesset
inoognita omnium materia gaudiorum. » Cassio-

dorus, lib. iv, epist. 4 : « Gaudia aemper animos
inquietant. Modus enim raro rebus IsBtis imponitur,
qui magis in tristibus invenitur. » Nam, ut ait
TertuUianus in libro de Pudiciti.a, «^ magis tristiora
cunctantur quam l»ta. » Symmachus, lib. vii,
epist. 1 : « Longiora enim fiunt qusB difTemntur. »
Petronius de Ascylto, « Tardum est differre quod
placet. » Cicero, libro q[uarto Qumtionum Tuscuiana-
rtim, ponit discrimen inter gaudium et Isetitiam. Lac-
tantius, lib. vi, cap. 11 : « L^titia nihil est quam pro-
fusum gaudium. » Hieronymus, in cap. iv Epistolx
cui Galatas : « Gaudium quippe esse aiunt elationem
animi snper his qne digna sunt exsultantis, Iseti-
tiam vero effrenati animi elationem qn» mediom
nesciat et in Ws quoque quee vitio sunt mista laeta*
tur. » Vide Ludovicum Ceslium Rhodiginum, lib. v,
cap. 33.

(84) Nee moras. Omnis enim nimia longa pro-
peranti mora est, ut ait Seneca in Agamemnone.
Bpistola Heronis ad Leandrum apud Ovidium :
« Longa mora est nobis omnis quiB gaudia differt. »
Seneca, Hercule furente : « Odit verus amor nec
patitur moras. » Idem, Thebaide : « Omitto pcBnas
languidas long® mor». » Apuleius, lib. iv Meta-
morphoseon^ dixit impatientiam animse. Juvenalis,
satir. VI : « Impatiensque morce silet. » Lucanus, lib.
vu : « £ger quippe morsB flagransque cupidine
regni. »

(85) Dominico. In libro de Opere et SleemosyniSf
pag. 242 : « Dx>minicum celebrare te credis. »
Bpist. 63, p. 109 : « Numquid ergo Dominioum
post coenam celebrare debemus? » Vide Acta marty-
mm Donatistarum In libro secundo Miscellaneorum
nostrorum, pag. 61, 63, 04, 66.

(86) Id est. Ita libri octo veteres. Quidam alii
habent idem, alii id enim : errore niminun libra-
riorum. In Camotensi hac die. In recenliori Re-
migiano scriptum est : « Dominico legit interim
nobis. Interim nobis hac die auspicatus est pa-
cem. »

(87) Dedicat. Id eat incipit, inchoat, ut palam est
An vero hinc coUigi possit Aurelium, cum ei reci-
tandi Bvangelii potestas esset facta, allocutum esse
et salutasse populum, et pacem et l)enedictionem
Christi Domini fidelibus condonasse, aliis excutien-
dum relinquo. Vide notaa Albaspinei ad concilium
tertium Carthaginense.

329

EPISTOLA XXXIV.

330

insistile, et preces nostras vestris precibus adju- ^ dignatione conjunctuni. Qui cam consentire du-

jaie, ut Domini misericordia favens nobis, cito

plebi sare ct sacerdotem reddat incolumem et

martjrein cum sacerdute lectorem. Opto vos, fra-

tres charissimi '^, in Deo Patre et Christo Jesu

semper bene valere.

EPISTOLA XXXIV (88).

(EresD)-, IV, 5; Pamel., Rigalt., Baluz., xxxiv; Paris.,
XXXIII ; Oxon-, Lips., xxxix.)

AO CLERUX BT PLEBEM, DE CELERINO LECTOBE ORDI-

NATO.

ARGUMENTi pene ejusdem est cum prsBcedenti ,
pxrUr^iam quod muliis commendet Celerini in
mfessione fidei constantiam. Utramque autem in
ucessu scriptam, ipsx eontextus circumstantise
$atis indicant.

I. Cvprianus presbyteris et diaconibus et plebi
oniversa^, 321 i^ratribus in Domino, salutem.
AgDoscenda et amplectenda sunl, fratres dilectis-
simi» beneGcia divina, quibns Ecclesiam suam
Domious illustrare temporibus nostris et honestare
digoalus est, commeatum (89) dando bonis confes-
soribQs suis et martyribus gloriosis, ut, qui su-
biimiter Christum confessi essent, clerum postmo-
dam Christi ministeriis ecclesiasticis adornarent.
Exsultate itaque et gaudete nobiscum litteris '"^
nostris, qnibus ego et coUegse raei qui praesentes
aderant , referimus ad vos Celerinum fratrem

bitaret ecclesinc, ipsius admonitu et hortatu in
visiono per noclcm compulsus est ne ncgaret ^'* no-
bis suadentihus. Cui plus licuit (90) ct coegit quia
nec fas fuerat nec decebat sine honore ecclesiastico
esse quem sic Dominus honoravit coelestis gloriffi
dignitate.

II. Hic ad temporis nostri praelium primus **,
hic inter Christi milites antesignanus, hic inter
persecutionis initia ferventia cum ipso infestationis
principe et auctore congressus, dum inexpugnabili
firmitate certaminis sui adversarium vincit, vin-
cendi aseteris viam fecit, non brevi compendio vul-
nerum viclor, sed 322 adhaerentibus diu et per-
manentibus ^ poenis longse colluctationis miraculo
B triumphator. Per decem et novem dies custodia
carceris septus io nervo ac ferro fuit ; sed, posito
in vinculis corpore, solutus ac liber spiritus man-
sit. Caro famis ac sitis diuturnitate contabuit, sed
animam lide et virtute viventem nutrimentis spiri-
talibus Deus pavit. Jacuit inter poenas pcenis suis
fortior, inclusus includentibus major (91), jacens
stantibtis celsior, vincientibus flrmior vinctus ^, su-
blimior judicantibus judicatus; et quamvis ligati
nervo pedes essent, calcatus (92) serpens et obtri-
tus et victus est. Lucent in corpore glorioso clara
vulnerum signa, eminent ct apparent ^ in nervis
hominis ac membris longa tabe consumptis ex-

Qosirani, virtutibus pariter et moribus gloriosum, pressa vestigia. Sunt magna, sunt mira quae de
clero nostro, non humana suffragatione sed divina ^ virtolibus ejus ac laudibus fraternitas audiat. £1 si

Variae lectiones.

^ Semper add. Pem, Voss. 2. Lam. Lin. NC. 1.2 Et nostri meminisae Lam. NC. i. ^ Lectis

litterls Oxon. ex multis edd. et codd. ^ Est negaret Bigait. ^ Primus ingressus Lam. Ebor. Ben.

ac. l. « Adamentibus Corb. * yincentibus victus Ebor. NC. 4. ^ Eminent apparenter Lam,

Bod. 1, 3.

Steph. Baluzii notae.

(88) In codice 137 bibliothecse Colbertina^ sic et Anglos propter castrum sancti Celerini. In
scriptum est in titulo istius Epistolae : Incipit Chartulario supra nominato, ut ad id redeam unde
Epiitola sancli Cypriani episcopi de Celerino Uctore digressus sum, reperio donum quod tempore Bartho-

<uj plebem, ctnfus natalis celebratur tertio Nofuxs
F(bruarii. Recte. Ejus enim hac die mentio est in
Martyrologiis. At in ecclesia ejus nomini dicata,
de qua mox dicam, festum ejus celebratur die
^eptima Maii. In Vetustissimo Martyrologio mo-
oasterii Gellonensis^ com qiio concordat vetus
codex monasterii sancti Galli in Helvetla, nomi-
Qatur eo die Celerinus, sed absque titulo, qui ta-

lomsei abbatis fecit Hugo dominus de Brajetello.
Dedit autem, annuente uxore sua, consentientibus
quoque Gau£fredo genero ejus et fiHa ejus Her-
visa, « Quamdam ecclesiam quam ccBperat sadificare
in honorem sanctffi Trinitatis in parochia sancti Ce-
lerini, ipsam ecclesiam sancti Celerini cum omnibus
redditibus ad eam pertnentibus. »
(80) Commeatum. Id est commeatum permanendi

men in additionibus ad novam edltionem Usuardi D adhuc aliquantisper in sseculo, ut explicat , et

^ocatur episcopus et confessor. In dioecesi Ceno-
manensi exstat parochialis ecclesia sub nomine
saDcti Celerini ad Sariam fluvium, media, ut aiunt,
via inter Bellum montem et Alenconium. Ibi est
prioratos ordinis sancti Benedicti. In chartulario
Cenomanensi Majoris monasterii Turonensis, a quo
dependet hic prioratus, exstant plures charlcs

recte, Rigaltius. Hieronymus in Epistola ad Paulam
super obitu Bleesillfe filiee ; « Itaque dum spiritus
hos artus regit , dum vitse hujus fruimur com-
meatu. »

(90) Cui plus licuit. Sic distinguendura. Ut autem
ita facerem sensus ipse monebat, et auctorem habui
ut ita distinguerem codicem 201 bibliothecoB Colber-

veteres mentionem facientes hujus parocbiee sancti tinee et Nicolaum Fabrum, qui sic manu sua emen-

Celerini, et in earum una vocatur Serenicus, per
errorem, ut opinor. Nam constat ecclesiam illam
et castrum in eodem loco situm habuisse semper
antiqnitus nomen sancti Celerini, utt etiamnum
^sbent. Bx quo colligi facile potest caslrum sancti
Serenici commemoratum in Historia ecclesiastica
Onlericl Vitalis ease diversum ab isto, adeoque
lalli eos qui sumpta auctoritate ex Orderico erroris
argQunt scripiores historiarum qui menlionem
fsciont belii qnod fuit anno ii3i inter Francos

Patbol. IV.

davit in libro suo impresso. Vide observationes La-
tini Latinii ad hunc locum.

(91) Inclusus ind. major. Sic Hieronymus in Epi"
stola ad Paulinumy de divinse historise libris, lo-
quens de Platone venundato, ait ; « Major emente se
f^it. » Vide, lector, scbolion Erasmi ad hunc Hiero-
nymi locum : ridebis.

(9i) Calcatus. Ktec lectio certa est. El tamen qui-
dam libri veteres habent galeatus.

331

S. CYPRIANI OPERIIM PARS I. — EPISTOLit.

332

V »

aliquis Thomse similis exstiterit qui minus auribiisy^ quid aliud quam superpulpitum^id estsuper tribu-

credat, nec oculorum (93) tides deest ut quis
quod audit et videat. In servo Dei victorian? gloria
Tuluerum fecit, gloriam cicalricum roemoria ^ cu-
stodit.

lil. Nec rudis iste aut novus est in Celerino cha-
rissimo nostro titulus gloriarum ; per vestigia cog-
natiunis (94) sux graditur, parentibus ac propin-
qnis suis honore consimili divinoi dignationis cequa-
tur. Avia ejus Celerina (95) jam pridem martjrio
coronata est. Item patruus 323 ^J"^ ®^ avunculus
Laurentius '^ et Egnatius (96), in castris et ipsi
quondam ssecularibus militantes, sed veri et spiri-
tales Dei milites^ dum diabolum Christi confes-
sione ^ prosternunt, palmas a Domino ^ (97) et co-

nal ecclesiap, oportebat imponi, ut, loci allioris
(I) cclsitale *' subnixus, et plebi uuiversse pro ho-
noris sui claritate conspicuus^ legat praeeepia et
Evangelium Domini, quffi fortiter ac fideliter sequi-
tur? Vox Dominum confessain hisquotidie qusBDo-
minus locutus est audiatur. Viderit an sit ullerior
gradus ad quem (2) profici " in ecclesia possit.Nihil
est in quo magis confessor fratribus prosit '^ quam
ut, dum evangelica lectio de ore ejus auditur, lec-
toris fidem quisquis audierit imitetur. Jungendiis
in leclione Aurelio (3) fuerat, cum quo et diviui
honons socicta.te conjunctus est, cum quo omnibus
virtutis et laudis *^ insignibus copulatus est. Pares
anibo, et utcrquc consimiles, in quantum 324

ronas illustri passione merueruut. SacriDcia pro B gloria sublimes ; in tantum verecundia humiles,

eissemper, ut meministis, oiferimus quoties mar-
iyrum passiones et dies (98) annivcrsaria " comme-
moratione celebrarnus. Nec degener ergo esse nec
minor poterat quem sic domcsticis exemplis virtutis
ac fidei provocabat familise; dignitas et generosa
nobilitas. Quod si in familia sseculari prsedicationis *
et laudis est esse patricium, quanto majoris laudis
et honoris est lieri in coelesti praedicatione genero-
sum (99) I Non invenio quem beatiorem magis dicam,
utrumne illos de posteritaie tam clara, an hunc de
origine gloriosa. Ita aequaliler apud eos recurrit et
commeat divina dignatio, ut et illorum coronam
dignitas sobolis ^^ illustret, et hujus gloriam subli-
mitas generis illuminet.

quantum diviua dignatione promoti, tantum sua
quiete et tranquillitate submissi, et virtutum pari-
ter et morum singulis exempla prsebentes, et con-
gressioni et paci congruentes , ilUc robore , bic
pudore laudabiles.

V. In talibus servis Isetatur Dominus ; in ejus-
modi confessoribus gloriatur, quorum secta et con-
versatio sic proOcit ad praeconium glorise, ut ma-
gisterium cseteris prsebeat disciplinse. Ad hoc eos
Christus esse hic in Ecclesia diu voluit, ad hoc de
media morte subtractos, quadam, ut ita dixerim,
resnrrectione circa eos facta, incoluroes reservavit,
ut, dum nihil in honore ^^ sublimius, nihil in ha-
militate submissius a fratribus cemitor, hos eos-

IV. Hunc ad nos, fratres dilectissimi, cum tanta dem fraternitatis secta (4) *^ comitetur. Hos tamen
Domini dignatione venientem, testimonio et mira- lectores interim constitutos sciatis, quia oportebat
culo ejus ipsius qui se persecutus fuerat illustrem, lucernam super candelabrum poni, unde omnibus

VariaB lectiones.

* Gloria cicatricum memoriam Lam. Ebor. NC. i. ^Laurentinus Egnatiu s Qxon. ^Congressione Oxon.
' Palmas Domini Oxon. <^ Anniversarios Pem, ^ Majoris et laudis Lam. ^^Dignitatis soboles La>n. Ebor,
NC. 1. ^'Celebritate Pem. <« Proficisci Bod. 3. ^» Possit Pem. Voss. 2. ^♦Et fidei Lam. NC. i Ebor, 'Un
humilitate Bod. i. ^^ Sectata Oxon. Sortita Bod. 3.

Steph. Baluzii notae.

(93) Nec oculon Plautus : recte fecisse. Vide Cotelerium in epistolam Ignatii

Plus valet oculatus testia unns quam auriti decem ; martyris ad Ephesios.

Qui audiunl audita sciunl, qui vident plano sciunt. (^) Palmas a Domtno. Sic veteres ediliones el qui-

Moyses eremila apud Rufinum lib. xi, cap. 6 • ^^"^ *^^" ^®*^'^*- ^*^^^ ^«^ lectionem illam puto

« Numquii potest verior esse fides qu&e auribus ca-
pilur, quam qu» oculis pervidelur ? » Contra Apu-
leius in initio libri primi Floridorum tradit Socratem

esse meliorem ea qusB prflsfert palmas Domini
quamvis ista plurinm veterum codicum auctoritale
nitatur. Codex Turonensis habet Palma$ a Deo.

m i8la re non congruisse cum Plaulo el ila conver- n r '?^> f / «'r.""";«T.''' '" f»!''^ *** "«"^n^r
tiose hunc ve.-snm : Sed ista referebat ad oculos " *^°'^'''*'"»- ^' P""* P"*'*' ^*'"'""^"^^ ""° ""^"''

mentis, ad animi Judicia. Vide Lambinum in illud ^?^'ry « j us. • v i^^i%> «;♦

Horatii ex Arle poitica : <»») e«n«ro«ttm. Ego non dubilo qum ha>c lect.o s.t

'^ optima. Moneo tamen glonosum legi in quatuor an-

♦ •

Segnius irritaDt animos demissa peraurem
Quam quee euut oculis subjecta fidelibos.

(04) Per vestigia cogn. Simile quid apud Cassiodo-
rum lib. ui, epist. 6.

^ (95) Celerina. Istius Celerinse, ut opinor, mentio
exstat in libro primo Victoris Vitensis de persecu-
tione Africana. Item alterius in libro Inscriptionem
sancti Pauli de Urbe, pag. 26. Apud sanctum Au-
gustinum in nova editione sermones 48 et 174 notan-
tur habiti in basilica Celerinsa.

(96) Egnalius. Ita codex Thuanus et aliquoi alii.
At in aliis vocatur Ignatins, Utraqfue lectio bona
est. Pamelius scribere maluit Ignatius. Sed alia
mens fuit Latinio, qui aii eos qui meliorum codi-
Cum fidem secuii suni , et posueruni Egnatius ,

tiquis codicibus.

(1) Celsitate. Item codex Colbertinus, celsitudine.

(2) Profici. Retinui hanc lectionem, quamvls anti-
quioresediiioniseisex aniiqua exemplaria prseferant
proficisci^ quia ista nitiiur auctoritate plurium vete-
rum librorum et editionum. Inveni enim illam in
seplem codlcibus antiquis. Neutra auiem bona est.
Conjici posset legendum esse prmfici. Sed bcec
constructio non esset Latina. Melius scriberetur pro-
moveri. Verum omnes libri veieres et omnes edi-
tiones repugnant.

(3) Auretio. De cujus ordinatione acium esi in epi-
siola superiore.

(4) Fratemitatis secta. lU codex Piihoeanus.
Bdiiiones yulgai», quibus conseiitiunt alii libri ve-

313

EPISTOLA XXXV.

S34

laceat, et gloriosos Yaltus in loco altiore constitui, ^

oi)i, ab omni frateraitate circumstante conspecti,

incitamentam gloriie videntibus prsebeant Cffite-

nim presbyterii honorem designasse nos illis jam

iciatis, ut et sportulis iisdem cum presbytens ho-

norentur, et divisiones mensurnas (5) ^"^ sequatis ^^

(juantitatibus partiantur, sessuri nobiscnm provectis

et corroboratis annis suis ; quamvis in nuUo minor

possit videri statis indole qui consnmmavit ffitatem

gloriie dignitate. Opto vos, fratres charissimi et

desiderantissimi, semper bene valere.

EPISTOLA XXXV.

(EnHD., IX, 10; Pamel., Rigol., Baloz., xxzv ; Paris.,
xxxiv ; Ozon., Lips., XL.)

AD KOSDEM, DB NUMIDICO, OBDINATO PRESBTrKRO.

Abguhkntcm. — Nuntiai ekro et plebi Nwnidicum a 6
se ordinatum presbyterum, paueis dignitatem iUius
cmmendan$.

Cjprianus presbyteris et diaconibus et plebi uni-
Ters£ 325 charissimis ac desiderantissimis fra-
tribas, saluteni. Nuntiandum >* vobis fuit, fratres
charissimi, quod pertineat et ad communem l8eti<
tiam etad ecclesise nostrs maximam gloriam. Nam
admonilos nos et instnictos sciatis dignatione di-
Tina ot Namidicus presbyter (6) adscribatur presby-
teroram (7) Carthaginensium numero et nobiscum

sedeat in clero, hice clarissima confessionis illus-
tris ***, et virtutis ac fidei honore sublimis; qui
hortatn suo copiosum martyrum " uumerum (8),
lapidibus et flammis necatum, ante se misit ^^ ;
quique uxorem adheerentem lateri suo concrema-
tam ^^ (9) simul cum cffiteris, conservatam magis
dixerim, Icetus aspexit. Ipse semiustulatus et lapi-
dibus obrutus et pro mortuc derelictus, dum '^
postmodum filia sollicito pietatis obsequio cadaver
patris inquirit, semianimis inventus et eztractus
et ^^ refocillatus, a comitibus (10) quos ipse prsemi-
serat remansit invictus '^. Sed remanendi^ ut vide-
mus, hcec fuit causa ut eum clero uostro Dominus
adjungeret et desoktam per lapsum quorumdam
presbyterorum nostrorum '^ copiam (il) gloriosis
sacerdotibus adornaret. Et promovebitur quidem,
cum Deus permiserit (12), ad amplierem locum
regionis (13) suae, quando in praeseutiam protegente
Domino venerimus. hiterim quod ostenditur fiat,
ut cum gratiarum actioue suscipiamus hoc Dei mu-
nus, speraotes de misericordia Domini ejusmodi
326 ornamenta complura, ut, redintegrato Cccle-
sise suffi robore, tam mites et humiles faciat in
consessus nostri honore llorere. Opto vos, fra-
tres charissimi ac desiderantissimi, semper bene
valere.

Yariae lectiones.

^'Meostruas Pem, Lam. ^'^quales Bod, 1. Ebor. SC. 1. ^^Mandandum Lam. Ebor. Bod, 2. «^Confessio-
nis muneri NC, 3 Confessionis et virtutis ac fidei honore Ebor. Lin. *> Gloriosum martyrem Ben, Ver. Lam.
Ebor. Lin. Bod. 1, 2. '* Ante prsmisit Ben. *' Igne crematam NC. 2. *^ Prope modum rellctus. Deniqtie
dnmBM. *' Bt retractus et vix Ver. Manut. ** Refocillatus remansit invitus Bod, 1. ^^ Presbyterii nostri
copiam Oxon. presbyterorum nostram copiam Lam. Ebor. Lin. Bod. 1.

Steph. Baluzii notae.

teres, habent fratemitas sectata. Verum nostram
lecUonem esse meliorem satis constat, prffisertim
cnm sumpta sit ex codice veteri antiquitus emendato
m urbe Roma a quodam Justino, ut adnotatum est in
cdce epistolffi in codice PithoBano.

(S) Divisiones mensurans» Multum variant Ubri ve-
teres in hoc loco. Quidam enim prieferunt divisiones
mmumas, alii divisiones menstruas divisiones men-
turas, divisiones mensuri» divisiones mensurae. Ha-
drianus Saravia maluit menstruas.

;6) Sumidicus presbyter. Retinui lectionem vulga-
tam. Vox presbyier deest in duobus antiquis codici-
bns. Adscribit illum Cyprianus numero presbytero-
nim Carthaginenslum. Quod sane efflcere nemo
posse Tidetur nisi eplscopus. Quare mimm videri
polestquod ait Cassianus collat. iv, cap. i. Danielem,
diacoDum Paphnutii presbyteri , promotum ab eo
fuisse ad honorem presbyterii, nuUa episcopi men-
tione. Verum satis commode ad hunc locum com-
mentatur Alardus Qazffius, non fuisse Danielem pro-
motnm a Paphnulio, sed missum ad episcopum ut
>I> eo promoveretur. Exempla sequentium temporum
allala a Gazseo fuerunt.

0) Pr^byteror. Ali» editiones et Iria exemplaria
▼elera habent presbyterii Carthaginensis. Quse lectio
bona quoque est. Sed ea quam ego posui> quam in-
▼eni in pluribns antiquis codicibus, mihi videtur esse
melior.

{^) Martyr. numerum. In codice Thuano et in
Puxensl scriptum eslmariyrem verum. Sed h»c lectio
Qon est bona. Gratianopolitanus habet : <x Bonos
aarlyres et veros lapidibus et fiammis necatos ante
H misit. »

n (9) Concrematam. Codex Lamonii, omnino crema-
tam.

(10) A comitibus. Tria exemplaria vetera prffife-
runt ex comitibus, qvLod idem est. Ait enim Cypria-
nus Numidicum remansisse seu superstitem fuisse
comilibus seu sociis marlyrii sui, eo modo quo
Dominus episcopus Antiochenus remansit ab or-
thodoxorum depositione, uti diximus in Prsfatione
nostra ad concilium Chalcedonense, cap. 37. Vido

. rursum qu» notamus ad librum de Oralione Domi"
nica.

(11) Presbyler nostr. Hanc lectionem reperi in
octo codicibus antiquis et in editionibus qus ante-
cesserunt Pamelianam. Pamelius maluit presby-
terii nostri. Presbyterium lapsum non est, sed
presbyteri quidam. Lectio itaque nostra melior
est.

(12) Cum Deus permiserit. In quibusdam vetustis
exemplaribus et editionibus legitur cum tempus

T| permiserit.

^ (13) Regionis. Antea legebatur religionis. Hanc
emendationem, qu® est optima, inveni in duobus
libris antiquis. Notum est autem urbes fuisse di-
visas in regiones. Amplior autem locus regionis
recte dicitur, non vero religionis. Apud Lactau-
tium, Hb. II, c. 18 : « Non in una putius sed in
summa religione quserendus est. » Pro quo quidam
libri veteres habent regione. Item lib. iv, cap. 27,
« Per diversa regionum ; » pro quo codex Bono-
niensis a Thomasio laudatus prssfert religionum.
Lectio tamen qu» habet religionis potest haber^
bonum sonsum.

S. CYPRUNI OPERUM PARS 1. — EPISTOLit:.

336

EPISTOLA XXXVl (U). ^

(Eraam, iii, 24 ;Pamcl.,Rig-, Balu2.,xixvi;Paris ,xxxv;

O.xon , Lips ,vii.)

Al) CLERl M, DE CURA PADPERrM ET PEREGRINORLM.

Argumkntcm. — Monet ne glomeratim martyres visi-
tent, ne vidnas, infiimos, jpauperesve aut pei^egrinos
negligant.

Cyprianus presbytcris et diaconibus, fralribns
charissimis, salutem. Saluto vos, fratres charis-
simi, per Dei graliam incolumis, optans cito ad vos
Tcnire, tit desiderio tam meo qiiam vestro et om-
nium fratrum salisfiat '". Oportet nos tamen paci
communi consulere et interdum, quamvis cum tsedio
animi nostri, deesse vobis, ne prsesentia nostra in-
vidiam et violentiam gentilinm provocet, et simus

manitas et cura adhibeatur circa cmfessores, lum
vivos, tum in carcere defunctos ; ut dies moriis co-
rum diligentei* adnolentur, ad celebrandam qmt-
annis eoium memoriam; dcniquc ut paupcrum
ctiam non obliviscantur.

I. Cyprianus presbyteris el diaconibus fratribus sa
lutem. Quanquam sciam vos, fratres charissimi, litte-
ris meis frequenter admonitos esse nt gloriosa voce
Dominum confessis et in carcere constitutis omnis
diligentia prffibeatur, tamen identidem vobis in-
cumbo, ne quid ad curam desit iis quibus ad gloriam
nihil deest. Atqueutinam loci et gradus meiconditio
permitterelut ipse nunc prassens esse 328 posscm!

^ «« ^..^.v»..^ ».>»»:<. «.,; «««^;- «.,;«♦: ^r^^u-,^ r% promptus et libens solemni minislerio tancta circa
atictores nimpendee pacis, qui magis quieti omnium B . .

consulere debemus. Quando ergo vos scripseritis,
rebus compositis, me venire deberc, aut si ante
dignatus fuerit Dominus ostendcre (15), tunc ad vos
veniam. Ubi enim mihi aut roelius possit esse aut
Iffitius quam illic ubi me Deus et credere voluit et
crescere (16) ? Viduarum et infirmorum 327 ^*
omnium pauperum curam peto diligenter habeatis.
Sed et percgrinis, si qui indigentes fuerint, sump-
tus suggeratis de quantitate mea (17) propria
qnam apud Rogatianum compresbyterum nostrum
dimisi. Quse quantitas ne forte jam universa ero-
gata sit, misi eidem per Naricum acolythum aliam
portionem, ut largios et promptius circa laboran-
tes (18) (lat opcratio. Opto vos, fratres charissimi,

fortissimos fratres nostros dilectionis obsequia com-
plerem. Sed offlcium meum vestra, qusso, dili-
gentia represeutet, et faciat omnia qus fieri oportet
circa eos quos in talibus meritis fidei ac virtatis
suflB ^* illustravit divina dignatio. Corporibus etiam
omnium qui, etsi torti non sunt in carcere, tamen
glorioso exittt mortis excedunt, impertiatur el vigi-
lantia et curapropeasior. Neque enim virlus eorum
aut honor minor esl quo minus ipsi quoque inter
beatos martyres aggregentur : quod in illis est, to-
leraverunt quidquid tolerare parati et prompti fue-
runt. Qui se tormentis et morti sub oculis Dei ob-
tulit, passus est quidquid pati voluit '® ; non enim
ipse tormentis, sed tormenta iose defuerunt ''.

semper bene valere et nostii meminisse. Fraterni- C 9«»< <« »»« '^f'^^»^ f»«^ «>ram hm^ibus. et e»o

tatem vestram meo nomine salutate, et ut nostri

memores sint admonete.

EPISTOLA XXXVII (19).

(Erasm., iii, 6 ; Pamel., Rigalt., Ikilnz., xxxvii ; Paris.,
xxxvi; Oxon., Lips., xii.)

AD CI.ERUH, UT CONFBSSORIBUS IN CARCERE CONSTITUTIS
OHNIS BUMANITAS PR£DEATUR.

ARGUHENTru. — EoTtatur clerum suum ut omnis hu-

in illo confitebor coram Patre meo qui in cmUs esi
(Matth.j X, 32), dicit Dominus '*. Gonfessi sunt
Qui toleraverit usque ad finem, hic salvus erit "
(Ibid., 22). dicit Uominus. Toleraverunt , et ad
finem usque incorrupta et immaculata virtutum
suanim merita pertulerunt. Et iterum scriptum
est : Esto fidelis usque ad mortem, et dabo tibi co-
ronam vitse (Apoc, ii, 10). Usque ad mortem fideles

Yarise lectiones.

"De fralribus satisfiat S. Mieh. ««SufB deest in Oxon. ''Potuit Bod. »« Sicut scriptum est addit 0»>«.,
ex Bod. 1. »'Dicit Dominns deest in Oxon. " Salvabitnr Bod. 1.

Steph. Baluzii notae.

(li) HaiC epistola est ejusdem argumenti cum ubi crevil, factus illic episcopus.
quinta, consule. *. (17) De quantitate mea. Vide Notae ad postremam

(15) Ostendere. Per visionem, in somno. Modus lo--^' partem epistolsQ sext» pag. 393.

quendi frequeiiSer usurpatus a Cypriano.

(iQ) Aut Isetius... crescere. Hsbc desunt in antiquis
editionibus. Hunc ergo hiatuin supplevit editio Ma-
nutii, « aut laetius quam illic ubi me Dominus esse
decrevit. » Morellius autem sic : « Ubi me Deus et
credere voluit et crescere. » Putavit autem Pamelius
lllos ita supplevisse ex ingenio. Frustra. Ea enim
quse Morellius posuit ezstant in uno codice Vaticano
et in tribus aliis antiquis a me visis, nisi quo in uno
eorum, in Fuxensi nimirum, scriptum est secedere
pro credere.

— Crescere. CoBleslinus papa ad episcopos per
Viennensem et Narbonensem provincias constilutos :
« Non mirum si contra ecclesiasticum morem fa-
ciunt qui in Ecclesia non creverunt. » Assentior
autem illustrissimo episcopo Oxoniensi existimanti
Carlhaginem intelligi in hoc loco, ubi Cyprianus
primo credidit in Christum , ubi baptizatus est ,

(18) Laborantes. Pauperes, indigentes, quos Con-
stantinus imperator in 1. iii, et vi Codicis Theodos.
De episcopis et clericis ait ecclesiarum divitiis sus-
tentari debere. Augustinus in Sermone decimo de
Verbis Domini laborantes dixit pro indigentibus,
itemque GrsBCUs episcopus Massiliensis ad Kuricium
Lemovicensem scribens. Symmjichus, lib. iv, epist. 18
« Interea laborantium murmur est. » Vide supra,
pag. 391.

(19) In veteri codice sancti Lamberti Lsstiensis
ita scriptum est in titulo istius epistolee : Cyprianus
ad clerum quod non posset temere Carlhaginem renire,
ut his confessoribus qui in carcere sunt constitnti huma-
nilas omnis prwbeatur. In Compendiensi vero : /nci-
pit ad Clerum eo quod non posset temere Carlhaginem
venire propter corpora quse in Carthagine reddiderunt.
Ista ponebantur pro captu et ingenio veterum libra-
riorum.

337

EPISTOLA XXXVllI.

338

et stabOes et inexpugnabiles perseveraverunt (20). 4
Cum ToIuDtati el confessioni nominis in carcere et
JD TJnculis accedit '^ et moriendi terminus, con-
sufflmata martyris gloria est.

II. Denique et dies eorum (2i) quibus excedunt
innotate, ut commemorationes eorum inter me-
morias martyrum celebrare possimus : quamquam
TertQlIus (22), 329 iidelissimus et devotissimus
fraler noster, pro cffitera soUicitudine '° et cura sua
quam fratribus in omni obsequio operationis im-
pertil, qui nec illic circa curam corporum deest,
scripserit et scribat ac signiHcet mihi dies quibns in
carc«re beali fratres nostri ad immortalitatem (23)
gioriosaB mortis exitu transennt, et celebrentur hic
a nobis oblationes et sacriticia ob commemoratio-

EPISTOLA XXXVill (26).

(Pamel., Rigalt., Baluz., xxxvni; Paris-, xxxvjr; Oxon.,

Lips., XL.)

AD CALDONIUM, HERCrLANUM ET C.ETEROS, DE AB9TI-

NENDO FELICCSSIMO.

Argumentum. — Felicissimiis, una cim sediWonis suas
sociiSy a communiom omnium arcendus,

I. Cyprianus Caldonio el Herculano collegis, item
Rogatiano et Numidico compresbyleris salulem.
Vchementer contristatus sum, fratres charissimi,
acceptis litlcris vestris, ut, cum raihi propositum
semper et votum sit univeream fraternitatem nos-
tram incolumem continere, et illibatum gregem,
secundum quod charitas exigit, rescrvare, nunc
nuntietis Felicissimum multa iraprobe et insidiosc

Deseonim, qua5 cito vobiscura, Doraino protegenle, B essc molitum ; ut praUer fraudes veteros'* et rapi-

uas, de quibus jampridem multa cognoveram, nunc
quoque cum episcopo portionem 330 pl^^'^
dividere, id est, a pdstore oves et filios a parente
separare ", et Christi membra dissipare tentaverit.
Cumque ego vos pro me vicurios miserim, ut expun-
geretis (27) necessitales fratrum nostrorum sump-
tibus, si qui etiam vellent suas artes exercere,
additamento (28) quantum salis esset desideria
eorum juvaretis, simul cliam et aetates eorum et
conditiones et merita discerneretis, ut etiam nunc
ego, cui cura incumbit omnes optime nosse, et
dignos quosque et humiles et mites ad ecclesiasticos

administrationis oflicia promoverem, ille^* inter-

ccsserit ne quis posset expungi, ueve ea qua; de-

VariaB lecliones.

" Cum voluDtate et confcssionis nomine in carcere accidit Impr. Bod. i. ^' Pro certa sollici-
tudine Ver. »« Fraudes suas Bod. 1. *7 A pastore oves separare et filios a parenle secernere Bod, L
^ Illi. Hig.

Stepb. Baluzii notse.

celebrabimus. Paupcribus quoque, ut ssepe jam
scripsi, cura ac diligentia vestra non desit, iis ta-
meD qui, in fide stantes et uobiscum fortiter militiu-
tes, Christi castra non reliquerunt; quibus quidem
QQDC major a nobis et dilectio et cura prseslanda
e?t qaod nec paupertate adacti (2i), nec persecu-
'iunis tempestate prostrati, cum Domino fideliter
^eniuDt, cseteris quoque pauperibns (25) exemplum
fidei pra:buerunt. Opto vos, fratres charissimi ac
desideranlissimi, semper bene valere et nostri me-
miDisse. Fraternitatem meo nomine salutate. Valete.

Persweraverunt. Quidam libri veteres, et ii n (23) ImmortalUatem. Codex Fuxensis : « ad immor-
. ....ii^s v»i — t . ^ talitatis glorlossB palmaru mortjs exitu transeunt. »

Salostius in Jugurtba : « Etenim nemo ignavia im-

mortalis factus. »

(24) Adacti. Ita plerique libri veteres et editiones,
Morellius posuft adjecti^ quam lectionem ego inveni
in libro Qratianopolitano. Angli scripserunt victi ex
fide codicis Bodleiani. Eamdem ego lectionem reperi
in septem codicibus antiquis. Et tumen preefero
veterem.

(25) Pauperibus. Vetus codex Remigianus habet
fratribus.

(26) Heec epistola primum prodiit in editione
Manutiana. Duo porro vetera illius exemplaria
habuerunt Angli, unum ex bibliotheca Vaticana,
aliud ex Bodleiana. Ego illam contuli cum quatuor
antiquis ; quorum unum exstat iu bibliotheca sancti
Dionjsii Remensis, aliud, quod fuit olim collegii
Fuxensis, exstat nunc in Colbertina, terlium in

^os quibus martyres excesserant. Quod sane facile «% mea : quartum habui ex urbe Gratianopolttana.

iJ-ri potest absque usu notarum. Quare non bene *^ (27) Expungerelis. Matricula necessitalum contine-

bat nomina personarum egentium. Cujus ergo ne-
cessitas beneficentia fratrum sublevabatur, ejus et

quidem optimi, habent perv^enerunt.

f2tj Dies eorum. TertuUianus in libro de Corona :
" Oblationes pro defunctis, pro natalitiis annua die
facimus. » Idem in libro de Exhortatione castitatis
nieDtionem facit oblationum qua^ fiebant pro defunc-
tis et eorum spiritu. Yide scholia viri doctissimi
Jacobi Billii ad Orationem Gregorii Nazianzeni in
landem Ctesarii fratris et Euchologium Goaris,
pag. 143.

(2i) TeHullus. Quia sanctus Cyprianus istic ait
TertuUom sibi significasse dies quibus martjres ad
icimortalitatem gloriossB mortis exitu transierant,
exislimarunt Angli Tertullum artem notariam didl-
cisse sub Cypriano rhetore , quem constare satis
putaot eam artem scisse, et notis usum esse ad acta
martynim excipienda. Verum non agitur in hoc
loco de actis martyrum excipiendis, ubi not» pote-
tiL{ esse necessario!, sed tantum de significatis die-

« hoc loco collegerunt Angli munus describendi

acta martyrum concreditum f&isse TertuUo in perse-

^itione Deciana. An vero Cyprianus scierit artem

'jo'ariain, aliis examinandum relinquo. Alius Ter-

-u!!i diaconi Ecclesi» Roman» mentio exstat in

iiova Dostra Collectione ConcHiorum, pag. 1461,

t^uipore Symmachi papce. Eadem porro tempestate

vi^ebat aller Tertuilus civis Romanus, qui filium

mm Placidam tradidit in disciplinam sancto Bene-
licto.

nomeu expungebatur. Sic beneficentia necessitatem
et cum necessitate nomen egentis expungebat. Ri-

OALT.

(28) Additamento. Codex Fuxensis, v Exercere ad-
didit tamen tnmquam sua satis esso desideria. »
Meus : « Exerceret, addidi tamen tamquam sua satis
essent. »

339

S. CYPRrANI OPERUM PARS I. — EPlSTOLiE.

; \

\J ":

'■■.»•

:1 .
U'l -

f r
•"« -•*

:i .

A ■ ' ■•

t •

f':

tt- » .

sideraveram possent diligenti^^ examinatione dis- \ 331 ^^ Augendus (31), qui, nec episcopum uec

Ecclesiam cogitans, pariter se cum illo couspira-
tione et factione sociavit, si ultra cum eo perseve-
raverit, sententiam ferat quam ille in se factiosus
et temerarius provocavit. Sed et quisquis se con-
spirationi et factioni ejus adjunxerit, sciat se in
ecclesia nobiscum non esse communicaturum, qui
sponte maluit ab ecclesia separari. Has litteras
meas fratribus nostris legite, et Carlhaginem (32)
ad clerum quoque transrailtite, additis uominibus
eorum qui cum Felicissimo se junxerunt. Oplo vos,
fratres charissimi, semper bene valere et nostri
meminisse. Valete.

cerni, comminatus sit etiani fratribus nostris qui
primi expungi accesserant (29) polentalu improbo
et terrore violento quod secum in morte*° (30)
non communicarent qui nobis obtemperare voluis-
sent,

n. Cumque post hsec omnia, nec loci mei honore
motus, nec vestra auctoritate et prseseutia frac-
tus, instinctu suo quietem fratrum tnrbans prori-
puerit se cum plurimis, ducem se factionis et
seditionis principem temerario furore contestans;
in quo quidem gratulor plurimos fratres ab hac
audacia recessisse et vobis acquiescere maluisse,
utcum Ecclesia matre remanerent et stipendia ejus
episcopo dispensante perciperent; quod quidem et

EPISTOLA XXXIX (33).

^ . n (Pamel., Rigalt , Baluz., xxxix; Paris., xxxvui; 0.\on,

cffiteros pro certo scio cum pace facturos et cito *> ypg ^uj j

ab errore temerario recessuros. Interim, cum Feli-
cissimus coraminatus sit non communicaturos in
morte secum qui nobis obtemperassent, id est qui
nobis communicarent, accipiat sententiam quam
prior dixit, ut abstentum se a nobis sciat, quando
ad fraudes ejus et rapinas, quas dilucida veritatc
cognovimus, adullerii etiam crimen accedit, quod
fralres nostri graves viri deprehendisse se nuntia-
veruut, et probaturos se asseverarunt. Qua". omnia
tunc cognoscemus quaudo in unum cum collegis

CALOONII, HERCULANl ET CKTERORUM KPISTOLA AD
CYPRUNUM, DE ABSTENTO FELICISSIHO CUM SUIS.

Argumentum. — Quod jusserut illis epistola prxce-
dens, perfidunt Caldonius, Herculanus ac csteri.

Caldonius cum Herculano et Victore collegis, item
332 Rogatiano cum Numidico presbyteris. Absli-
uuimus a communicatione FeUcissimum et Augen-
dum, item Repostum de extorribus, et Irenem Ru-
tilorum, et Paulam sarcinatricem (34); quod ex
adnotatione (35) mea scire debuisti (36). Item absli-

pluribus permittente Domino convenerimus. Sed

Variae lectiones.

3' Diligentis veslrce Bod, 1. ^ Sic edd, et Vat, In monte Manut. Morel, Pamel, Oxon. Lips.

Steph. Baluzii notaB.

(29) Accesserant, Codex sancti Dionysii, arctf«;e-p ad quem vel ad quos scripta sit. Ego non dubito

banlur.

(30) /n morte. Ita veteres libri. Manutius, Morel-
lius et Pamelius maluerunt ^ m monte. Ita etiam
Angli, tamelsi moneant in codice Vaticano scriptum
esse m morte. Nescio autem quem istic montem
apud Carthaginem comminlscatur Pamelius. Et
tamen Rigaltius multum approbavit ejus opinionem.
Vide quse idem Rigaltius de monte Bellonse scribit
in Addeudis ad observationes suas iu TertuIIianum
pag. 127. Baronius anno 254 legit in monte , et
hiuc repetit originem Montensium sive Donatista-
nim. Vide notas nostras ad caput 11 Lactantii de
Mortibus persecutorum et ad acta purgationis Cfeci-
liani.

(31) Augendus. Hic homo confundendus non est
cum Augendo confessore, cujus mentio est in epi-
stola 48, pag. 62.

(32) Carthnginem. Fuit nuper vir quidam doctus et
eruditus qui locum istum existimans esse mendosum

quin sit Caldonii reddentis Cypriano ratioDem
eorum quae ab eo et aliis vicariis collegis suis gesla
fuerant adversus Felicissimum et socios ejus. Itaque
optima est lectio Itbrorum qui habent dehuisti. Solus
enim Caldonius scribit nomine suo et collegarum
suorum. Arbitror autem litteras scriptas ad clerum
Romanum habuisse aliam formam et explicasse
latius, ut par erat, causam Felicissimi, addita porro
fuisse nomina eorum qui se Feiicissimo junxerant,
uti Cyprianus prsescripserat. Hanc meam opinionein
confirmat codex Bodleianus ab illustrissimo epi-
Bcopo Oxoniensi laudalus, in quo epistola ista
dicitur scripta ad Cyprianum. Cadterum assentiri
non possum iis qui putant illam esse tabellam pu-
bliceaffixam etpropositamin ecclesia Carthaginensi.
Est enim certo epislola Caldonii. Istud tamen noa
impedit quin aliquid slmile publicalum sit in ec-
clesia.
(34) Sarcinatricem. Salmasius ad scriptores Historix

censuit hanc vocem esse amovendam ah hoc \oco ^ AugustsB, pag. 408, scripsit /arctnaincem forle erroro

et scribendum esse Romam. Et sane argumenta ejus
ita fortia sunt et valida ut necessaria videatur hsec
emendatio, quamvis omnes editiones et omnia ve-
tera exemplaria , ut ipse annotat et verum est ,
habeant Carthaginem. Quee sententia hinc quoque
confirmari posse videtur quod epistola ista scripta
est in initiis schismaticis Felicissimi, qui de Romano
itinere cogitabat, ut in epistola S5, pag. 85, docet
Cyprianus. Et ideo operse pretium videbatur illum
prcpvenire et admonere clerum Romanum ne se
decipi ac falli sineret fraude et perfidia hominis
scelerati.

(33) Hanc epistolam, cujus duo tantum vetera
exemplaria habui, unum ex bibliotheca mea, aliud
ex urbe Gratianopolitana, primum prodiit ex ty-
pographia Manutii. Variae sunt autem opiniones

typbgraphi. Nonius Marcellus : « Sarcinatricis ,
non, ut quidam volunt, sarsitricis, quasi a sar-
ciendo, sed magis a sarcinis, quod plurimum vos-
tium sumant, Varro onos lyras : Homines rusticos
in vindemia incondita cantare sarcinatricis in
machinis. »

(35) Adnotalione. Id est subscriptione. Vide no-
vam nostram coUectionem Concitiorum^ pag. 101 1,
1090.

(36) Debuisti. Ita editio Manutii et libri veteres.
Morellius et Pamelius posuerunt debuistiSf itemque
editio Anglicana. Sed ista lectio non est bona. Epi-
stola enim est Caldonii scribentis, ut dixi, nouiine
suo et collegarum suorum ad Cyprianum. Rigaltius,
tamonetsi posuerit in coutextu debuistis, in observa-
tionibus censet legendum esse debuisti.

EPISTOLA XL.

342

oaimus Sophroaium, et ipsum de extorribus (37),
Soiiassum budiuarium (38).

EPISTOLA XL.
[Imm , i| 8; Pamel., Rigalt., Balui., xl; Parid., xxxiv;

OXOD., Up«., XUII.) '
AD PLEBSM, DB QUINQCB PRB8BTTBRIS SCHISMATICIS
PACTIONIS FELlCtSSIMI.

ARGnrcfTOM. — Quemadmodum epistola ante hanc
secunda eUro, $ic nunc plebi nuntiat Cyprianus
xUandum Felidssimum, cum SU9 factionis quinque
fmhyteris, qui ium lapsis sine discrimine pacem
dabant, tum seditionem et schisma adversum se
mdtarent,

I. Cjprianus plebi uniyersaB salutem. Quamquam,
fntres charissimi, Virlius ^* (39), fldelissimus atque
iutegerrimus presbyter, item Rogatianus et Numi-
dicDs, 333 presbyteri confessores et gloria di-
tIos dignationis illustres, sed et diaconi, boni
Tiri et ecclesiastic» adnjinislrationi (40) per omnia
obseqaia deroti, cnm csteris ministris^' plenam
Tobis prasentiee suee diligentiam prsBbeant (4i),
et exhortationibus assiduis singulos corroborare,
sd et lapsomni mentes consiliis salubribus regere
elFeformare non desinant, tamen ego quautum pos-
sum admoneo et quomodo possum visito vos litteris

A meis. Littcris, inquam, fratres charissimi : hoc
enim quorumdam prosbytororum (42) malignitas
et perQdia perfecit*', ne ad vos ante diem Paschs
venire licuisset, dum, conjurationis (43) sua; me-
mores, et antiqua illa contra episcopatum meum,
immo contra suffragium vestrum et Dei judicium,
venena retinentes, inslaunint veterem contra nos
(44) impugnationem suam, et sacrilegas machina-
tiones insidiis solitis denuo renovant (45). Et qui-
dem de Dei providentia, nobis hoc nec volentibus
nec optantibus, immo et ignoscentibus (i6) et tacen-
tibus, pcenas quas meruerant pependeront (47), nt
a nobis non ejecti ultro (48) se ejicerent, ipsi in so
pro conscientia sua sententiam darent, secundum
vestrd et divina suffragia conjurati et scelerati de

B Ecclesia sponte se pellcrent.

il. Nunc apparuit^* Felicissimi factio^^ uade
venisset, quibus radicibus et quibus viribus starot.
Hi fomenta olim quibusdam confessoribus et hoKa-
menta tribuebant ne concordarent cum episcojto
suo, ne ecclesiasticam disciplinam cum fide, et
quiete jnxta prscepta Dominica, continerent, ne
confessionis su» 334 gloriam incorrupti et im-
macdlata conscrvationo servarent. Ac, ne parum
fuisset corrupisse quorumdam confessorum mentos

Yariae lectiones.

'«Viritus AfA. Tku. «> Ministeriis Lam, Kbor. NC. i. Thu. Mieh. «•PerAcit Rigalt. Vici. Perfert Bod.S.
♦*Nunc apparebit Un. ^' Provectis Kic. Fat. Profectio Thn.

Stepb. Baluzii notae.

T) Extorribus. Veteres libri et editio Manutii Istic
et paQlo post habent extorrentibus. Quae lectio con-
firmari potest e^ iis qu» observata sunt supra ad
epistolas U et 18.

i38} Budinarium. Vetus liber meus habet budia-
narium. At Salmasius in loco mox laudato censet
reponi debere butinarium a voce Graca povtivcp
apud Hesychium, et inde dictum butinum, quod
acetabulum significat. Si ea conjectura esset certa,
facile amplecterer opinionem Salmasii, cum Quin-
tiiiaoos, lib. i, cap. 4, scribat quamdam cogna-
tionem esse inter litteras t et d, ac propterea
facile existimarem Cyprianum hic loqui de artiflce
acetabolomm sive lagenarum, ut interpretatur
^Qgius, id est parvorum vasorum in quibus re-
ponuDtar olea, vina, et alia liquida, p^mertim cum
Toce bulina utatur Joannes Damascenus a Cangio
cilatus. Plinius, lib. xxi, cap. 3i, scribit, cum
acelabuli mensura dicitur, significari hemine quar-
tam partem, id est drachmas quindecim. lUustris-
simus episcopus Oxoniensis contendit legendum
^ istic apud Gyprianum burdonarium, qua voce
si^aificafi mulionem ait. Sed hiBC conjectura mihi
DOQ probatur, cum nihil in verbo budinarium exstet
ex qno na sumi possit, prsesertim cum burdonarii
naspiam reperiantur apud auctores lingues Latinae.
Si geous illud farciminis quod nos vocamus bodi-
^^ fuisset olim in Africa et vocabulum accedens ad
Qostram vttlgare deprebendi posset in aliquo veteri
Kcriptore, absoluta res esset. Verum nihil istiusmodi
Jeperio.

^ Virtius. Ita scripsi, secutns editionem Manutii,
etquia ita scriptum vidi in multis codicibus antiquis.
Oua:d&m editiones et quidam libri veteres habent
^mius. Uta sunt levioris momenti. £t tamen erant
annotanda.

W EcclesiastioB administrationi. Quidam libri

n veteres habent « ecclesiastics disciplinfe administra-
^ tioni. »

(41) PrsBbeant. Codex Fuxensis prmslent.

{ii) Quorumdam presbyterorum. Nominantur in
epistola S5, pag. 8i, quam consule.

(43/ Conjuralionis. Agitur hic de causa Felicis-
simi, ut patet etiam ex his quse sequuntur et ex
epistola pag. 57 : « Qoantum vero hic et ad presby-
terorum quorumdam et Felicissimi causam perti-
net, » etc.

(ii) Veterem contra nos. Gum Pontii diaconi
testimonio constet quosdam se opposuisse electioni
Cyprlani, hinc colligi posse videtur Felicissimum
fuisso ex illorum numero, et fortasse principem illius
factionis.

(45) Rcnovant. Revocavimus antiquam lectionem,
quiB nititur auctoritate plurium veterum librorum.
Rigaltius posuit revocaniy quia ita scriptum invenit
in Fuxensi. Ea vero lectio exstat etiam in Michae-

Dlino et in Lamoniano. Csetori et editiones Rigaltiana
antiquiores habent uti uos reposuimus. Et tamen
Angli maluerunt sequi editionem Rigaltii, nullum
interim istius su» opinionis tMtimonium referentes
ex libris veteribus, immo plura adducentes in favo-
rem antiquorum editionum Reinhartus quoque rett-
nuit editionem Rigaltii.

(46) Ignoscenlibus. In uno codice Anglicano scrlptum
est ignorantibus Quo eliam modo in margine libri
sui impressi scripsit Nicolaus Faber.

(47) Pependerunt. Non admonerem omnes antiquas
editiones et omnia fere vetera exemplaria preeferre
hanc lectionem, nisi Rigaltius edidisset repcnderunt.
QusB sane lectio nititur auctoritate codicis Veronen-
sis et illius quem habui ex monasterio sancti Biigii
Atrebatensis.

(48) UUro. Codex sancti Arnulphi habet tpsf.

343

S. CYPRFANI OPERUM PARS I. — EPISTOLiE.

344

et coDira sacerdotium (49) Dei portionem rupiaj^
fraiernitatis arraare voluisse, nuiic se ad lapso-
rum perniciem venenata sua deceptione verte-
runt, ut flBgros, et «lucios et ad capienda fortiora
consilia per calamiiatem ruina; suee minus idoneos
et minus solidos, a medela vulneris sui avocent, ct
intermissis precibus et orationibus, quibus Domi-
nus longa et continua saiisfactione placandus est,
ad exitiosam temeritatem mendacio captiosce pacis
invitent.

III. Sed oro vos, fratres, vigilate contra insidias
diaboli, et pro vesira salute solliciti, contra morti-
feram fallaciam diligentius excubate. Persecutio
est bffic alia, et alia tentatio. Quinque isii presby-
teri nibil aliud suni quam quinque primores illi B
qui edicto nuper magistralibus fuerint copulati
ui tidpm nostrara subruerent (50), ut gracilia (51)
frairum corda ad lethales *® laqueos prcevaricatione
veritatis averterent. Eadem nunc raiio, eadem rur-
sus eversio per quinque presbyieros Felicissimo
copulaios ad ruinara saluiis inducitur, ut non
rogelar Deus, nec qni negavit Christum, eumdem
Chrisinm quem negaverat deprecelur, post culpam
criminis loUatur et pceuitentia, nec per tpiscopos
et sacerdotes Domino satisfial, sed, relictis Domini
sacerdotibus ; contra evangelicam disciphnam nova
traditio sacrilega^ institutionis cxsurgai; cumque

semel placaerit iam nobis quam confessoribus et
clericis urbicis (52), item universis epis€opis335
vel in nostra provincia vel trans mare (53) consti-
tutis ut nihil innovetur circa lapsorum causam,
nisi omnes in unum convenerimus, et, coUatis
consiliis, cum disciplina pariter et misericordia
teraperaiam sententiam Gxerimus, conlra hoc con-
silium nosirum rebelletur, et omnis sacerdotalis
auctoritas ei potestas factiosis conspiratioDibus
destruatur.

IV. Quas nunc poenas paiior, fraires charissimi,
quod ipse ad vos in pra^seuiiarum venire non pos-
sum, ipse singulos aggredi, ipse vos, secundum
Domini et Evangelii ejus magisterium ^% cohor-
iari! Non f^uffecerat*^ exsilium jam biennii et a
vultibus atque ab oculis vestris iugubris separatio,
dolor jugis et gemitus, qui me solum sine Tobis
conlinua lameniatione discruciat, lacrimfls diebus
ac noctibus profiuentes, quod sacerdoti quem tanto
amore (54) et ardore fecistis, necdum vos salutare,
necdum complexibus vesiris inhaerere contingat.
Accessit hic tabescenti animo nostro dolor major,
quod in tanta soUicitudine ac oecessitate eicur-
rere ad vos ipse non possum, dum, per minas et
per insidias perfidorum, cavemus ue advenientibus
nobis tumulius illic major oriatur, et, cum paci et
trauquillitaii (55) episcopus providere in omnibus
debeat, ipse materiam ^* seditioni dedisse et perse-

Variae lectiones.

*• Allectare Bod. 1. Thu. *^ MiDisterium Nic. Fab, *» Nos affectat Lam. affecerat Ebor. SC. 1. ^"Magiste-
rium Thu.

Stepb. Baluzii uotae.

(49) Conira sacerdotium, In uno codice Vaticano et n
in Lamoniano legitur» « Adversus dispositionem Do-
mini et contra sacerdotium Dei. » Ubi admoneri con-
venit hanc lectionem non reperiri in codice Thuano,
neque in Fossatensi in quibus Angli dixerunt eam

exslare.

(50) Subruerent. Ita omnes libri veteres et ediliones
Rigalliana antiquiores, si tres priores excip^as, in qui-
bus legitur obruereni. Solus ex codicibus a me visis
Fuxensis habet subverterenL Scio tamen ita quoque
scriptum fuisse iu Veronensi. Verum alia lectio mihi
magis placet, eam porro liquet adjuvari ex lectione
antiquarum editionum.

(51) GracUia, In codice Veronensi et in uno Angli-
C€iD0 scriptum est fragiUa. Sic etiam scripsit Nicolaus
Faber in margine libri sui impressi. In codice La-
monii legitur graciUum^ tanquam si istud referendum
esset ad fratres.

(52) Clericis urbicis. Id esl Romanis, quia Urbis
vocabulo olim inlelligebalur Roma gentium domina, ^
ut ait Quinlilianus, lib. vi, cap. 3, et lib. vui,*^
cap. 12. Oplalus, lib. i : Zephyrino urbico ; et lib.

n : Urbica commoratio; et apud Victorem Viten-
sem, lib. i, c. 8, Urbici captivi... Vide Heriberti
Rosweydi notas in D. Paulinum, pag. 745. In Prffi-
fatione symboU editi in concilio Toletano primo le-
gitur, « Cum praecepto PapsB urbis Romse Leonis. »
At in tribus antiquissimis et priestantissimis codi-
cibus manuscriplis, uuo iliustrissimai ecclcsi» Lug-
dunensis, altero qui fuit Leidradi archiepiscopi
Lugdunensis, et censelur uunc in bibliotlieca Se-
guieriana, tertio bibliothec» Golberlinffi, in quibus
continetur velus coUeclio oauonum facta, ut opi-
nor, paulo post conciiium Toletanum duodecimum;

in tribus, inquam, codicibus illis deest vox Romse,
et legitur simpliciter cum prtecepto Papae Urbis Leonis,
Exstat Hieronymi, epistola ad Paulum urbicum, qure
incipit Nudius tertiuSy et in epistola Augustini ad Casu"
lanum legitur « Sermonem cujusdam urbici. » Apud
Burchardum, lib. iit, cap. 2i6; Juonem, part. iii,
cap. 270; et Gratianum, dist. 2, de consecrat., repe-
ritur quoddam decrelum ex concilio urbico quod sic
habet : « In altari in quo episcopus Missam celebra-
vit, presbyter eodem die aliam celebrare non prsesu-
mat; » quod etiam reperitur in canone decimo synodi
Autissiodorensis sub Aunachario. Et tamen non
semper verum est vocabulum urbici significare
civem Romanum. In epistola quippe Evodii ad Au-
gustinum civis qusBdam cujusdam oppidi Africse
vocatur urbica, id esl civis illius loci : « Sed ecce
post biennium queedam vidua honesta urbica de
Frigentibus. »

(53) Trans mare. Id est Romam. Inde appella-
tiones transmarinee postea vetitse in codice cano-
num EccIesisB Africanee, et ut episcopi Africse
trans mare non proficiscantur nisi consuUo primoe
sedis episcopo; quod et ipsum conflrmatum est a
papa Innocentio. Etiam transmarina judicia pro-
hibita. Vide codicem canonum Bcclesiffi Africanie,
cap. 23. 25, 56, 04.

(54) Quem tanto amore. Codex sancti Bligii Attre-
baiensis. « Quem tanto honore et amore fecisiis. »
Fuxensls, « Tanto ardore, pari dolore. » Ubi videtur
legendum pari honore. Vide Pontium diaconum ubi
agit de electione Cypriani.

( 5) Paci et tranquiliitati» Omnes fere libri veteres
liabent pacem et tranquHliiatem.

345

EPISTOrA XL.

346

culioQcm deniio exacerbasse videalur (56). Hinc f^cadent (Matth, xv, i4). Interceduni precibus ves-

tameo, fralres dilectissimi, hioc admoneo pariter
et cousnlo nc perniciosis vocibas temere eredatis,
ne failacibus verbis consensum facile commodetis,
oe pro luce tenebras, pro die noctem, pro cibo
fainein, pro potu 336 sit