Full text of "Patrologiae cursus completus: sive biblioteca universalis,integra uniformis, commoda, oeconomica ..."

Google

This is a digital copy of a book that was prcscrvod for gcncrations on library shclvcs bcforc it was carcfully scanncd by Googlc as part of a projcct

to make the world's books discoverablc onlinc.

It has survived long enough for the copyright to cxpirc and thc book to cntcr thc public domain. A public domain book is one that was never subjcct

to copyright or whose legal copyright term has expircd. Whcthcr a book is in thc public domain may vary country to country. Public domain books

are our gateways to the past, representing a wealth of history, cultuie and knowledge that's often difficult to discovcr.

Marks, notations and other maiginalia present in the original volume will appear in this flle - a reminder of this book's long journcy from thc

publishcr to a library and fmally to you.

Usage guidelines

Googlc is proud to partncr with libraries to digitize public domain materials and make them widely accessible. Public domain books belong to thc
public and wc arc mcrcly thcir custodians. Nevertheless, this work is expensive, so in order to keep providing tliis resource, we liave taken stcps to
prcvcnt abusc by commcrcial partics, including placing lcchnical rcstrictions on automatcd qucrying.
Wc also ask that you:

+ Make non-commercial use ofthefiles Wc dcsigncd Googlc Book Scarch for usc by individuals, and wc rcqucst that you usc thcsc filcs for
personal, non-commercial purposes.

+ Refrainfivm automated querying Do nol send aulomatcd qucrics of any sort to Googlc's systcm: If you arc conducting rcscarch on machinc
translation, optical character recognition or other areas where access to a laige amount of tcxt is hclpful, plcasc contact us. Wc cncouragc thc
use of public domain materials for these purposes and may be able to help.

+ Maintain attributionTht GoogXt "watermark" you see on each flle is essential for informingpcoplcabout thisprojcct and hclping thcm lind
additional materials through Google Book Search. Please do not remove it.

+ Keep it legal Whatcvcr your usc, rcmember that you are lesponsible for ensuring that what you are doing is legal. Do not assume that just
bccausc wc bclicvc a book is in thc public domain for users in the United States, that the work is also in the public domain for users in other
countrics. Whcthcr a book is still in copyright varies from country to country, and wc can'l offer guidance on whether any speciflc usc of
any speciflc book is allowed. Please do not assume that a book's appearancc in Googlc Book Scarch mcans it can bc uscd in any manncr
anywhere in the world. Copyright infringement liabili^ can be quite severe.

About Google Book Search

Googlc's mission is to organizc thc world's information and to makc it univcrsally acccssiblc and uscful. Googlc Book Scarch hclps rcadcrs
discovcr thc world's books whilc hclping authors and publishcrs rcach ncw audicnccs. You can scarch through thc full icxi of ihis book on thc wcb

at |http://books.qooqle.com/|

y THIS VOLUME
DOES NOT CIRCULATE
OUTSIDE TI:E LiSRARY

,(//^,.C ^ ^AC^lLtl '••'•'■^/.

PATROLOGI.E

CURSUS COMPLETUS,

SEU BIBLIOTHECA UNIVERSALIS, INTEGRA, UNIFORMIS, COMMODA, OECONOMICA,

OHMDl SS. PATRDM, mmm SCItlPTOIUIHP ECCLESIiSmDM.

SIVE LATINORUM, 81VE ORJICORUM,

Qm AB JEVO APOSTOLICO AD TEMPORA INNOCENTII III (ANNO 1216) PRO LATINIS
BT CONCILII FLORENTINI (ANN. 1439) PRO GRMCIS FLORUERUNT :

REGUSIO GHR0N0L06IGA

OMNIOM QU^ EXSTITERE MONUMENTORUM GATHOLIG^ TRADITIONIS PER QUINDEGIM PRIMA

BGGLESLE SJSGULA,

JUXTA BOmONES ACCURATISSIMA8, INTER SE CUMQUE NONNULLIS GODICIBUS MANUSGRIPTIS COLLATAS, PERQUAM DILIOEN-

TBR castioata; dissbrtationibus, commbntariis, variisqub lectionibus continenter illustrata; omnibus

0PERIBU8 PQST AMPLISSIMAS EDITIONES QUiB TRIBUS NOYISSIMIS SiBCUUS DEBE?(TUR ABSOLUTAS OETECTIS, AUGTA ;

INDIGIBUSPARTICULARIBUSANALYTICIS, SINQULOS SIVBTOMOS SIVE AUCTORES ALICUJUS MOMENTI SUBSBQUENTI-

bus,donata; GAPITULIS INTRA IPSUM TEXTUM RITE DISPOSITIS, nbcnon et tjtulis sikgularum pagina-

rum maroinem 8uperi0rem distinguentibus subjectamque matbbiam sionipigantibus, adorna-

ta; opbribos gum dubiis, tum apocryphis, aliqua vbro auctoritatb in ordinb

ad traditionem ecglesiasticam p0llentibu8, amplipicata ;

ducbnti8 bt amplius loguplbtata indigibus auctorum sicut et opbrum, alphabeticis. chronolooicis, 8tati-
8tici8, stnthbticis, analttici8, analogicis, in quodqub relioionis punctum, doomaticum, moralc, litur-

OIGUM, GANONIGUM, DISGIPLINARE. HISTORIGUM, ET GUNCTA ALIA SINE ULLA EXCEPTIONE; SED PRiBSERTIM

DU0BU8 INDICIBUS IMMEN8IS BT OENBRALIBUS^ ALTERO SCILIGET RERUM, QUO CONSULTO, QUIDQUID

NON SOLUM TALI8 TALISVE PATER, VBRUM ETI4M UNUSQUISQUB PATRUM, NE UNO QUIDEM OMISSO,

IN QUODLIBET THEMA 8GRIPSBRIT, UMO XNTUITU GONSPIGIATUR ; ALTBRO SCRIPTURiG

SACRiG, BX QUO LECTORI COMPERIRE SIT OBVIUM QUINAM PATRES BT IN QUIBUS' OPERUM

SUORUM LOCIS SINOULOS SINOULORUM LIBRORUM S. SCRIPTURJB VBRSUS, A PRIMO

OBNBSE08 U8QUE AD NOVXSSIMUM APOCALTPSIS, GOMMENTATI SINT:

BDinO AGCURATISSIMA, GJITBRISQUB OMNIBUS PAGILE ANTEPONENDA, Sl PERPENDANTUR CHARAGTERUM NITIDITAS,

CHART^ QUAUTAS, INTEORITAS TBXTUS, PERFECTIO GORRBGTIONIS, OPERUM RECUSORUM TUM VARIBTA8,

TUM NUMBRUS, PORMA VOLUMINUM PBRQUAM GOMMODA 8IBIQUE IN TOTO PATROLOGIJB DECURSU CONSTANTBR

BliniJS, PRETII BXIOUITA8, PR^SERTIMQUE ISTA COLLEGTIO, UNA, METHODICA ET GHRONOLOOIGA,

SBXGBNTORUM FRAOMBNTORUM 0PU8CUL0RUMQUE HACTBNUS HIG ILLIG SPARSORUM, PRIMUM AUTBM

IN NOSTRA BIBUOTHEGA, BX OPBRIBUS BT HSS. AD OMNES ^TATES, LOGOS, LINOUAS FORMASQUB

PBRTINBNTIBUS, COADUNATORUM.

SERIES LATINA.

IN QDA PRODEtJNT PATRES, DOCTORES SCRIPTORESQDB ECCLESI^ LATIN^

A TERTnLLIANO AD INNOCENnUM m :

AGCURANTE J.-P. MIGNE,

BibliotheeaB CSerl nnlversae,

SIVB GURSUUM COMPLETORUM IN SINGULOS SGIENTLE EGGLBSIASTIGiG RAMOS EDITORE.

PATRQLQrAM bATlNA TOMUS I,

.«•• ••• ••••••*

PARISIIS,

APUD GARNIER FRATRES, EDITORES ET J.-P. MIGNE SUCCESSORES

IN VIA DICTA AVENUIS-DU-MAINB, 189, OUM CHAUSSBE DU-MAINb', 127.

1878

/6^

CUCBT. — EX TTPI8 PaUU DuPOMT, 12, VIA DICTA Bao-d'A8nikbbb (liM, 8-78)«

• •
• • •

• • •

• •".

• • •

^ ^ »• V »

TRADITIO CATHOLIGA

SjECVLVM IIL ANNVS 200.

QUINTI SEPTIMII FLORENTIS

TERTULLIANI

PRESBYTERI CARTHAGINENSIS

OPERA OMNIA,

CUM

SELECTIS PRjECEDENTWM emtionvm, rhenanem nempe, pamelunje,
RIGALTIANjE, parisiensivm, venetje, etc, lectionirvs,

VARIORVMQVE COMMENTARIIS;

ACCURANTE £T DENUO RECOGNOSGENTE J.-P. MIGNE.

BIBLIOT^BCiB CLBBI VNITBBSiB,

8ITB
OUBSUOX C01IPI.ST0RUII IN SIN60L0S SCIENTIi£ ECCLBSUSnC£ RAMOS EDITORB.

TCMUS PRIOR.

• f o»» « »•• .

PARISIIS

APUD GARNIER FRATRES, EDITORES ET J.-P. MIGNE SUCCESSORES,
IN VU DICTA AVENUE-DU-MAINB, 189; OLIM CHAUS3BB-OU-MAINB, 1«.

1879

TRADITIO CATHOLICA

SjECVLVM lll. ANNVS 200.

ELENCHUS

AUCTORUM ET OPERUM QUI IN HOC TOMO I CONTINENTUR

QUINTUS SEPTIMIUS FLORENS TERTULLIANUS.

Gol.

Editorum Patrologice Prcefatio g

VUa TertuUiani, auctore Jacobo Pamelio, qux ejus cetatis viginti quatuor annorum historiam
eontinet * ^^

Dissertatio de vera cetateac doctrina scriptorum quxsupersunt Q.Sept, Tertulliani, auctore
P. Godefrido Lumper^ 0. S. B 125

Varadoxa Tertulliani, cum antidoto Pamelii 22S

Proverbiales FormuUz in operibus Tertullianicis contentm^ brevibus Scholiis illustratce
auctoribus Beato Rhenano et Andr, Hoyo Brugensi , , ^ j57

TERTULUANI OPERUM PARS I, IN QUA CONTINENTUR LIBRI ANTE SUSCEPTUM

MONTANISMUM SCRIPTI
Series prior : Libri apologetigi.

Apologeticus adversus gentes pro chrislianis, PraBmittiturSigeberti Havercampiprafatio. . 30SJ
Joannis Laurentii Mesheimii de atate Apologetici Tertullianif initioque persecutionis Severi

Disquisitio • . . • ggg

Tertulliani ad Naiiones libri duo g29

De Testimonio animaB adversus gentes ggj

Liber ad Martyres ggj

De Spectaculis , 704

De Idololatria 737

Appendix ad libros Apologeticos. — Liber ad Scapulam 773

De Nicolai Le Nourry 0. S. B. Disserlatio in Tertulliani Apologeticum, duos ad Nationes

libros et unum ad Scapulam . A". :i':''i .:.•:.{< /';. ; •.:•:•<• 783

• ••• • •••••••*••• • ••O • • • O . . • • • iW

TerTULLIANI OPERUM PARTIS PRIORIS SERIES POSTBRIOR : LlRRI DOGMATICI ANTE SnSCEPTOM AB

:.••..• -.jj •'•.••: •..••:•::/::•. .•:••:

..;•.,.• Ap^-ft»^ li^NjAKisMui sq^ipffi:.- :: :

Liber de Oratione. In hac nova recensione accedunt Rev. Mart. Jos. Routh Adnotaliones. . . 1243

De Baptismo adversus Quintillam 1305

De Poenitentia 1333

De Patientia • 4359

Ad Uxorem libri duo \ 1385

De Cultu feminarum libri duo 1417

PRiEFATIO.

Omnes Latin» lingusB PatreSySoriptoresque ecole-
aiasticos iterum Javente Deo, almaque Virgine Dei-
para, in lucem emittendos aggressuri ; cum tanto
causs Ghristian® testium agmini, quis potissimum
prffiiret antesignanus, perpenea temporum, rerum,
operum ratione, quadreremus, adfuisset quidem in
promptu, e primis Ecclesiffi incunabulis, melioris
nots vir ao sanctioris ominis nomen ; prsstantior
▼ero pondere ingenii ao doctrinarum copia nemo,
prnter huno nosirum Quintum Septimium Floren-

TEM TeRTULLIANUM.

Laudandum quidem ingenium, damnanda vero
bvresis, ao sane lugenda longioris tanti viri vitie
pars ultima, migorque, in foedos errores impeusa.
At cum aitera pars et melior in fldei certamina stre-
nue fuerit erogata,huic igitur, attentis saltem tem-
porum ratione ac statis jure,prima» habere partes
indulgeatur. Huncmerito suumOccidentalisEoole-
sia sibi vindicet primum assertorem. Hujusce pro-
inde magni nominis umbra ac patrocinio deiensa,
exoriatur et crescat nova baBC omnium,quibu8 ado-
levit Gaiholica Traditio, testimoniorum series in-
tegra, ez omnibus magnis, minimisve concinnanda
scripiis, qu89 ab Apostolorum state ad ultimos
Pdtres in orbe Ghristiano, fidei tuends causa, pro-
diere et supersunt : cuncta jam edita, iterum edi-
tura ; deficientibus de die in diem aut raro occur-
rontibus veterum iibris sufBcienda ; diu a multis
enixe desiderata ; jamdudum nuntiata, sero, quo
providius, inchoata : ardua quippe res et tant»
molis : indefesso tandem molimine, perpetuaque
opera, adsit modo bonus dexterque Deus, finem ad
usque ultimum perducenda.

Nobis vero talia auspicantibus felix faustumque
sit, illud primis infixum vestigiis relegere, illud a
Tertuliiano misere lapso ediscere. nullum nempe
fidei serenda aut servandas unquam fuisse neces-
sarium feracissimi ingenii subsidium, nec ut fir-
mum stet et inconcussum Ecclesin fundamentumi
sufTulciendam esse ab hominumimbecilli manu et
caduca hanc columnam ac firmamenium verita'
tis (1). Fundamentum enim aliud nemo potest ponere,
prxter id quod positum est, guod est Ghristus Je-
sus (2). Firmum fundamentum Deisiatyhabens signa-
culum Koc : Cognovit Bominus qui sunt ejus,et disce-
dat ab iniquitate omnis quinominai nomen Domini (3).

Ea est interea hujusce qui primus occurrittestis
varia ac dubia indoles, ut nonnulla de recto illius

A usu ac vera auctoriiate prnfari non supererit. Alii
enim alia qus de eodem disserenda sunt pro virili
in istius operis decursu dicent.

Prffiibit nempe Pameuus, Septimianos annales
per quatuor et viginti fastuslconsulares contexturus.

Subinde qun oujuslibet libri oocasio, ntaS| au-
ctoritas, quot sint et quandodam sive ante, sive
post susceptum ab auctore Montanismum conscri-
pti, diserte disputabunt Joh. Aug. Noesselt et
D. Gothefredus Lumpbr.

Tum Tertulliani Paradoxa, cum eorum antidoto,
iterata ejusdem Pamelii opera recensebuntur.

Una succedent B. Rbenanus simul et Andrbas
Hovua Brugensis, in explicandis qun frequentiores
usurpat Tertullianus Proverbiales formulas, unde
|. lux non .minima in toto opere suffunditur.

Deinde rara admodum ac pererudita in libros
Apologeticos dissertatione D. Nicol. Le NouRRYar-
dua qunque Septimiann doctrinn momentaquam'
uberiuset plenius exponet.

Interim subnectitur brevis et luculenta Laur.
MosHEMii de ntate Apologetici, initioque peraeou-
tionis Severiann disquisitio.

Interea decurrit integerrimus Tertuiliani textus
prncedentium editionum RhenanXy Pamelianx,
Franckana, RigaltiansRf Parisiensiumy Venetx^ Hat"
tensiSt Wirceburgensis variis iectionibus illustratus,
multorum prnterea nempe Junii, Latinii, Wouwe-
Rii, Salmasii, G1AGCON1I9 ScALHssRi, Semleri^ Ritte-
Rii, Leopoldi correctionibus castigatus, neo non et
adornatus amplissimis Rhbnani,Pam£ui,Pangiroui,
G Lacerda, Albaspinai, Havercampi, Muratorii,
D. CoRBiNiANi Thom^ ot vEriorum commentariis.

His tot et talium virorum cura peractis ad cumu-
lum, ut ita dicam, accedet copiosissimus Tertul-
liann latinitatis index, prncipua Gh. Godofred.
Sghutzii opera digestus.

Unde jam nemo nonvidet quam exiguanovis edi-
toribuB provinoia remaneat, et quam sit nihil pro-
pemodum de suo penu addendum, nisi forle iis
dicenda sint tum qun supra suscipienda decrevi-
mus, de Tertulliani usu et auctoritate, nec etiam
in iis sibimet omnino relictis, eximia nempe et
breviori occurrente de eodem argumento disser-
tatiunoulaD. CorbinianiThomn ; tum qunnam fue-
rint ad usque tempora nostra prncipui io litterarum
j) orbe in Tertullianum impensi labores, quositerum
a doctiss. Ceillerio, Lumper, Schram et Schoenne-

(1) I Tim. lu, 15.

(2) 1 Cor, III, 11.

Patbol. L

(3) II Tim. II, 19.

x\1^

v'<:

PRiEPATIO.

manDydiligenterinvesiigatosacoeptarisnmos^tum A <iuotqaot ecclesiasiioly qui eummoe ac legiiimoa

demum coronidis instar, uberius in hoc procemio
Bupererit 11 indigitare quonam rerum ordine,
librorum serie, dissertationum accessioDSy iectio-
num collatarum varietate, commentariorum uber-
tate ac delectu, appendioum et .indicum culmine
hsc nova editio sit ab aliis secerneuda.

ARTICULU8 PRIMU8.

DE AUCTORrrATE TERTULLIANI.

Aucioritas in eo qui potettaUm habens alios do-
cet, recte a duplici capite deducitur, nempe tum
ab ipsius scientisB lestimatione, tum ab ejusdem
veracitatis fiduoia.

Uni et soli Deo summa auctoritas est, quippe cui

sanciitaiisapicesnondam fuerintadepti,nec rectum
fldei tramitem indeclinabili pede triverint ; cum
enim 19 aliquandiu saltem in ortbodozffi iideigre-
mio coDstiterint, idcirco omnem illis fidem abro-
gare nec par nec fas esi : quinimo in quibus cum
Gatholocis conspirant, in iis eo major penes ipsos
flducia esty quod hinc et ione coliusionem fieri et
amice conjurari nemo sanus existimabit.

His catholicis rei Patristicffi positis criteriiSp
nunc deveniendum est ad propositum nosiram ;
nunc squa lance ac firma esiimandus estQuiNTUs
Septimius Florens Tbrtuluanus, tot vetusiarum
disciplinarum peritissimus ; pbilosophica, histo-
rica, juridica, oratoria ao poetica erudiiione po-
soli summa sii veriias in cognoscendo, et summa «^ tens ; multo susceptam ante fidem forensi laude

in dicendo veracitas.

Quffilibei alia eo major evadit auctoritas, quo
propior ad illam aoceditet perfectiorejusdem par-
iioeps efficitur.

Binc nobis Gatholicis nulla iub soie major, imo
maxima in cgbIo et in terra, nec alia ac Oei ipsius
est, Ecciesin dooentis poiestas, qu» verbo virlulis
Dei (4}, in quo sunt omnes Ihesauri sapienliss et
scientide abscondiii (5), quffi iafallibili nec unquam
ad consummaiionem ssculi deficienda Spiritus
Sancti assistentia, nititur, regitur ac conflrmatur.
• Porro omnibus Gatholicis qui sese Ecclesiffi legi-
timoB filios probare student, necesse esse docet
B. Vincentius Liriaensis, uisanciorum Patrumfidei
inhiereant, aggluiinentur, immoriantur (6). Eam
vero, consentiente tota Traditione, legem ad as- C
sensum Patribus prettandum ponit, ut quidquid
non unum aut duos tantum, sed omnes pariter uno
eodemque consensu aperte, frequenter, perseve-
ranter tenuisse, scripsisse, docuisse cognoveris,
id tibi quoque intelligas absque ulla dubiiatiooe
oredendum.

Patribus vero sigiliatim sumptis nuUaaliacom*
petit auotoritas, nisi privata,ez variis dignosoenda
indiciis, quorum alia uniouique sunt quasi propria,
alia vero deforis desumpta.

In iis autem iptis oonsiderandasunisivequsad
intellectum recte institutum, sive qu» ad sanam
voluntatem pertinent ; hinc nimirum eorum ingenii
vis, doctrinarum ubertas, loqaendi modus ao con-

fiorens ; florentior et accepta fide, utpote totius
Ghristianorum cause, coram imperaioribus, in
orbis Romani foro, defensor ei patronus ; ere a
Gbristo Domino secundffi ac Apostolorum proxims
prffico ; primus Ecclesiffi Laiinffi iesiis et vindex,
imo unus cujus vindiciffi ad nos pervenerini ; in-
signes African» fidei primiUff ; virorum aposioli-
oorum alumnus ; magister et ipse mariyrum, pon-
tificum ei dociorum ; Romffi ad sacra proveciusi
GaribagiDique in presbyierii albo ascripiue ; arca-
norum scieniissimus ; omoium sus eiaiis hffireii-
corum debellator, imo Montani eversor egregius ;
ei tamem (utinam absii I) Monianisia, bffireiicus,
hffireseosque capui emortuum, Ecdesiffi tandem
Jam non homo I...

Gui cum tot sucoessere vices, multiplex ejus esse
debet sstimatio, aliaque evadit prout aliam ipse
tanium a se diversus induit personam. Ac anie
omnia in eo, haud secus ac in cffiteris Ecclesis do-
ctoribus, nonnuilius est preiii erudiiionem profa-
nam a saora sapellectili, scriptorem privaium ab
auctore Gatholico vel Monianista, rem mere litie-
rariam aut historicam a causa dogmatica seoer-*
nere.

At quid causffi essei our in hoc operis mere
pairistici proGsmio ac primo limine diu in Septimii
profaDa iaude murarer? Pauois igitur absolvam
qualis sii rhetor, grammaticus, dialeciicus, seu
formffi excaltorlitterariffi, qualisve sii philosopbus^
philologus, antiquitatum indagator, historiarum

suetudo, unde tuto credi potest quod non deci- Q tenax, juris peritus,omni scientiarumgenereexer-
piantur; illinc autem morum probitas, vitffique ciiatistimus.

sanciiias, qua omnis depellitur suspicio an deoi-
piant aui decipere velint.

Ad hffic quasi intrinseca auctoritatis signa acce-
duQttum diversffi tempornm, locorum, digniiatum,
cntemque in quibus auctores scripserunt circum*
sianiiffi, tum potissimum ianti preiii Judicium quo
Ecclesia scriptores quosdam tituio tacito vel so-
lemni, speciali vel specialissimo probat et dijudicai.

Ne vero amoveantur aut respuantur scripiores

(4) Hebr. i, 3.
(6) Gol. II, 3.

Porro quid de ipsius dicendi, disserendi et argu-
mentandi genere sentiendum sit, paulo infra habes
elegaQier et diserte a doctiss. D. Lumper explica-
ium (7). Pauca tantum addere juvat, ne delicatia-
simus lector ac politioris minerve siudiosior sale-
bris Tertullianffi latiniiatis offendai et hffireat.
Primus fere omnium Tertallianus dogmata tradi-
turus ao mysteria bucusque latio sermoni prorsus
ignoia, proinde novas inirudere formulas ao inau-

(6) Vinceni. Liria. CommonU. II, 20.

(7) Vid. infr., pag. 89-96.

i/f

PRiBFATIO.

dita vooabula, saltem alio aensa nsarpata potait, A Porro cam his feroomDibus titalis commendatur

imo et debait. Nascebatur ac propemonum in cunis
Tagiebat latinitas illa ecclesiastioa, quaa suos ab
initio habuit modoa, suas sive in soluto sermone,
sive in rhythmioo modulo leges, apprime tractan-
dis ccdlestibus sacramentis accommodatas, habait,
sanxit, ao servavit. Quibus autem efformandis ac
per ora hominum evulgandis haud exigua est Ter-
tulliani lausmirumin modum profuis8e;lSquippe
cujufl ingeniam demirati, ac loquelam ipsam, ar-
duam Itoet et asperam, imitati, singuli post eum ao
praesertim plures quos peperit Africana Ecclesia,
clariesiraoram virorum in his tempestatibus fera-
cissima, duce Cypriano, sui, ut ait, magistri me-
rentissimi oultore assidoo, se suamque orationem
ad Tertulliani dictionem certatim effinzerunt.

Haud abs re erit obiter animadvertere quemdam
defeotum subiisse, post ejus a recta fide disces*
snm, Tertulliani ingenium. In libris, ultima, ut
videtor, etate sua in feoe Montanismi exaratis,
aut asperior fit et inaequalior, impotenti abreptus
loquendi prurigine, ao inquieta pugnacitate ; aut
obscoriori sententia, velut de industria, sese ob-
volvit, neo nisi per intrioata loquitur snigmata ;
quffi prasertim vitia in libro dc Pallio, et advertus
YaUnlinianos quasi digito palpanda ooccurrunt.

Eamdem in pejus mutationem forsan reperire
est, cuDQ« vel oblita incomptie inconcinuffique di-
ctionis asperitate, rem penitus acsententiarum vi-

Tertullianus, hinc prscipua desumenda Bunt pro-
pria ipsi ac peculiaria auctoritatis signa.

Tertuliianus, ut a Verbo Dei initium faoiamus,
illius interpretationi, ac Exegetics scientiffi suam
atfert symbolam minime aspernaQdam. Sive enim
Gatholicus, sive Montanista, semper docuit Sori-
pturam veteris novique Teatamenti inspiratam
fuisse (9). Nec minus Scripturas plenitudinem quam
ejus divinitatem adorat (10) : neo eam adorando
traditionem aufert, imo et ad eam, seu ad aposto-
los et discipulos Domini referendam esse 8criptu-
rao interpretationem aperte declarat (11). Quam-
vis nuUibi ex professo de canone 14 Scripturn
sacrffi disseruerit, ex variis tamen ejus operum
n ioois coUigi potest, libros sacros nostra state a
pseudooriticis e numero canonioorum ejectos,
inter sacros divinitusque inspiratos ab eo oonnu-
merari (12).

At susdeque vertitur Terlulliani exegetici au-
ctoritas, modo fldes sit ejus editori novissimo, ao
procacissimo obtrectatori, J. Saiom. Semlero, qui,
prffifracta fronte, asseruit hunc scripiorem oculis
suis manibusque nunquam usurpasse firmcum ullum
codicem Evangeliorum aui Episiolarum^ aiiorumve
sacrorum Bibliorum, nec unquam Grfficos codices,
utpote aduiteratos, adhibere voluisse; — huno
eumdem,Orfficorum oodioum libentissime nescium,
Latinos libros oorrupisse et auxisse glossis senten-
tiisque interpolatis, adhucdum superstitibus, qua^

swra inUospicies^ Illa^^^^^^ G rum pnmus et solus auctor certus est ille Tertullia^

nus (13). Sed quffinam, amabo, fides huic inno-
vandi prurigini adeo petulanti, ut idem audeat pro-
fiteri Latinos omnes scriptorea nunqaam in hisco
primis sfficulis libros Grfficos consululsse, omnes
una conjurasse ut novas glossas invitis Graeooram
codicibus, suis libris ex consulto insererent ; ejus
vero LatinsB translationis prima initia ei recentia
rudimenta ab ipsius Tertulliani tempore, nisi ab
ipsomet oriri ? Sed quid ea commemorem, dum in
hao eadem dissertatione Tertulliani obtrectator eo
audaciffi devenerit, ut, diseussis tam longi temporis
tenebriSy ita enim habet, ipse adeo novus ac pra-
posterus homo, inauditam ab omni retro antiqui-
tate deprehenderit quamdam oonjuratorum tam

librorumque de Oratione, Baptismo ac Pcenitentia^
mflyestaa acgrandis eloquentia, interdum acerrima
ao laconioa brevitate temperata, in inconditam ao
difflaentem facundiam, obvia quffique, vel insulsa»
jactitantem, nec scurriiitatem aut petulantiores
Jooos aspernantem dilabitur.

Sed cum hec, ut dixi, ad profanam criticen po-
tius quam ad dogmaticam Tertulliani auctoritatem
faciunt, huc demumvela damus, haud alio, nisi
inviti, jam abripiendi.

Per eruditionem sacram, inquit Walchius (8),
intelligimus illam qus versatur in rebus non a
natora patefactisachomana facultate cognoscendis.

sed divinitua manifestis ac sanctissimo codioe (cui ]) Grfficorum quam Latinorum, Romo degentium, so.

et veneranda accedit Traditio catholioa), compre-
hensis. Notitia harum rerum variis constat disci-
plioiB, nempe Theologia Exegetica, Dogmatica,
Polemica, Morali, Symbolica, Gatechetica, Homi-
letioa, una cum Historia Ecclesiastica.

cietatem, ex cujus offlcina clam prodiere multa
Tertulliani, nonnuUa Clementis Alexandrini, omnia
Irenffii opera, plane supposititia et spuria? Hffic
quffi oum primum prodierint, portentis similia
merito habita fuere ab ipsis Germani» viris do-

(8) Bibl. Patristic. edit. nov. len. 1834, c. 7,
2 46.

(9) Cf. I de Cultu femin. cap. 3. De Resurrectione
eamis, cap. 22. Lib. in Adv. Marc. cap. 6 ; lib. v,
cap. 7 : lib. de Anima^ cap. 2.

(10} Lib. contr. Hermog. c. 22.
(li) Scorpiae. cap. 12.

(12) Cf. Gottefr. Lumper. Hist. Theol. Critic. d$
vita^ scriptis atque docir. SS. PP. t, VII, cap. 6,
art. 1, p. 242 ei sqq.

(13) Dissert. de varia et incert. indole hor. libror.
ad opp. Tertull. ed. Halx Magdeburg, rurs. recusa
1828, t. V, pp. 176-313.

PR^EPATIO.

ctissimis impetita ao profligata (14), satis est, ut
reprobata derideantur, exposuisse (15).

Magna autem assurgit dogmatica Tertulliani Ga-
tbolici auctoritas ; nec interdum Montanistae asper-
nanda. Triplicem enim quo usi fuere Patres in
exponenda iide modum, nempe tum symbolicum,
quo gravissima fidei dogmata, connexa paucis,
continuo recitantur ; tum polemicum, ad refellen-
doB Gentiies, Judaeos, aut bffireticos accommoda-
tum ; tum discursivum seu oatecbeticum, qui pro
Gbristianorum fidelium usu, modo unum, modo
alterum explicat doctrinas punctum, mirum in
modum item Noster comprebendit.

t5 Nam tres fldei formulas babet, unam eam-
que breviorem in libro de Virginibus velandis (16),
alteram longiorem in Praescrii tionibus Hseretico-
rum (17), tertiam et reoentiorem in lib, adversus
Praxeam (18).

Primus inter Latinos, quoslibet nascentis Ec-
clesiffi bostes polemicis et apologeticis soriptis
aggressus est. Adversus enim gentes scripsit se-
ptem quos inscripsimus Apologeticos libros^ nempe
duos libros ad Nationes^ et Apologeticum magnum^
buno ad praesides, illos ad piebem directos ; item,
de Testimonio animaBf seu Apologetici caput 17
uberius traotatum ; ei librum ad Scaputam, quo
de injusta ac crudeli persecutione conqueritur et
Gbristianorum virtutes laudibus efTert : quibus
accedunt, ad Martyres apologia de martyrii gloria,
ad Ghristianos de Speclaculis etbnicorum fugien-
dis debortatio, ad omnes sive Christi sive deorum
cultores de Idololatria et grandi bijgus criminis gra-
vitate.

Justini pbilosopbi, Ireuffii martjris et aliorum
quorum nomioa ipse prae se fert, vestigia insecu-
tus, Judffiis Messiam a prophetis prffidictum ad^
venisse dembnstrat (19) ; omnesque hffireticosy tum
generatim in Praesaiptionibus^ ne ipso quidem
Montano exoepto, jugulat,tum speoiatim, singulari
quasi certamine confodit. Hinc enim inconditam
Gnosticorum oaterv&m decies exagitat, vinoit et
contundit (20), neo banc aciem, ut videtur,
nisi boste fuso fugatoque, vel emeritus vete-
ranusque miles, deseruit. Praxeam insuper, qui
Deum unum, sed non trinum, asserebat, nec non
et Montanum, ad quem miserabiliter defecit, op-

A pugnavit in boc elegantiori ac pulchello de Pasni"
tentia libello : sophistarom demum insulsa pbilo-
sopbumena de Anima, explodit. Hoc indefesso la-
bore perpeluo certamine decertavit Tertullianus :
oumque, state proveotior ac vulnere insanabili af-
flictus, in Montani partes desciisset, nedum nibii
ab impetu remitteret, acrius sese ad prffilia accin-
xit ac sibi dixisse visus est : Vs mihi si non di-
micavero I

Primus iterum hio Latinis auribus dedit auscul-
tandum ao luculento sermone concinnatum de re
dogmatica in specie distincta tractatum. Adeo vero
in bisoe dogmatibus seorsim sumptis, excelluit, ut
ausim dicere, decurrentibus in immensum annis,
nibil adhucdum prodiisse qui Tertulliani libros

P de Oratione, de Baptismo, de PoBnitentia, de Patien-
tia, caeterosque quos dogmaticos inscribendos cen-
suimus, superaese merito existimetur.

Interea haud infloias ibo vel optima Tertulliani
Bcripta binc et inde plurimo spbalmate laborare,
multa labe venenosa fcBdari. Quffi cum optimo et
salutari antidoto aliquatenus sanata, videas velim,
ex 16 opera veteruni editorum iterum reoeDsitay
ad frontem hujusce tomi afflxa.

Altera manet integrior, nec satis celebranda
TertuUiani laus, moralis nempe ac parasnetica, ex
muitia ejus desumenda libris, ad mores Cbristia-
nos pertinentibus. Quorum duplex est series : prior
ante susceptumab auctoreMontanismum, posterior
ab eo Jam Montanista descripta. Porro in utraque
ad vivum exprimitur vitffi Gbristiane speoulum sive

C in ejus fonte perenni, oratione privata et pu-
blica (21), sive in ejus fluentis uberrimis, sacra-
mentis nempe (22), sive in ipsius actibus oommu-
nibus (23) aut prffistantissimis (24), sive in ritibuB
liturgicis qui ei externam formam efQciunt (25) ;
sive in vitandis ubi periclitatur anima Gbristiana
mundi, carnisve illeoebris (26), aut suscipiendis
unde ea reviviscit operibus (27), aut obeunda
qua gloriflcatur martyrii oroenta palsstra (28).
Equidem in his tractandis frequentius ultra limites
iegitimos abripitur rigidior Montanistffi asperitas ;
at oaute errori latenti in nostris libris provisum
est. Prffiterea nonnisi eiTervesoentis ingenii, ad
magna excitantis ac oommunem bominum modum
exoedentis, impetus plerumque notandus OBt.

(14) Gf. Job. Dan. Scbumann Obss. in veterib,
Eccles. scriptor. spec. III et IV sa^cul. de tnterpo-
lation, quibusdam Codici N. T. TertuUianeo perpe-
ram affctis conjectura. Hannov. 1776, 1777, 4«. —
G. W. Fr. Walcbii de authentia libror. Irensei con-
tra J. Sal. Semt. in novv. commentt. societ. regiffi
Goetting. t. V, par. ii, p. 3.

(15) Gf. quffi infra obiter perstringuntur t. I,
ig. 55, 56 tn not; t. II, pag. 548, 549, 551, 552,
)4, 558, 565, 594.

(16) Gap. 1.

(17) Cap. 13.

(18) Cap. 2.

(19) Gf. G. H. ScbafTenberg comment. Acade-
mic. de Justino, TertuUiano et Cypriano adv. Ju^

dmos disput. Lund. Gotb. 1820, in-4^
D (20) In libr. Scorpiac., adv. GnosUcos, adv. Her-
mogen., adu. Marcion. V ; — adversus Valenti-
nianos ; — de Came Christt ; de Resurrectione
camis.

(21) Lib. de Oratiove.

(22) Lib. de Baptismo de Pcenitentia, de Eucha-
ristia; tib. de Coron. Miiii., de Matrimonio,; lib^ad
Uxor.

(23) De Patientia, de Cultu feminar.

(24) De Vtrg. vel.
(25 De Orat.

(26) Oe Spectac.

(27) De Pcenitent., de Jejun.

(28) Ad Martyr., Scorp.

PRiEFATIO.

Habeas igitur velim Tsrtullianum ex suis tan- A dam super altiludinem nubium (33) ! Ut enim Satan,

tuznmodo scriptis ae solo pecuiiari penu commen-
datum. ^Gommendant eum prceterea h®c prisca
quibtts scribebat temporA, primus inter Afros, in-
ter Latinos primus post pontiGces Romanos, qui
agnitus saltem sit et servatus : fausta docentium
el discipulorum tempora, cum in novo Christia-
Doram semine ferveret calidior Gbristi et marty-
rum sanguis, cum adkucdum Apostolorum vox so-
naret ac reprxsentaretur fades^ cum authenticas
eorum titterae patam recitarentur (29). Gommen-
dant eum et urbs patria ac Ecclesia cujus primus
fuit, quem noverimus, sacerdos ; GarthagOy ut
emula Roma victrix, sio a fide devicta, ut a Petro
Roma,8ic a Petri discipulis acquisita ; nova, si vis,
at suorum infantiumjam felix materetexsullans ; n foretam faustumTERTULLiANiinitiam existimasset?

ita hic fulgure superbiffi dejectus, cecidit semelqne
lapsus, an sarrexerit, nemo vel audet percunctari*
De Salomone quffiritur ; de Origene disputatur ;
de Tertulliano siletur. Diuturno tamen senio con-
tabuit, nec ei defuit longum poenilendi spatium.
Mansisse vero misere pervicacem, ac velut uno
ictu quo ruit delirantem ad usque octogesimum
ferme «tatis suffi annum, imo per quadraginta et
amplius annos, stetisse infensa in Ecclesiam ira
ferocem, ac tela vcl deficiente manu minitantem,
ultima ejus scripta nimium suadent et revincunt.

Ecquis ergo inscrutabilia Dei Judicia non refor-
midet,non horreat ? Quis ad hunc finem cessurum

quam modo nohiles partus orbi renunliarunt, lam
martyres Soyllitani, tum Perpetu», Felicitatis et
sociorum agmen, quorum Septimius noster fuit
coavas, imo, ut quibusdam placet, testis et en-
comiastes (30). Ecclesia hsc diu sanctitate fiorens
et doctrina virorum sibi a Tertulliano continuo
succedentium, haud seous ao si hic Noster eorum
ingenia excitaverit, manus ad prelium docuerit,
ordines ad aoiem intruxerit, eisque novum, ve-
luti belli tesseram, indiderit, effinxeritque elo-
quium,in toto deinceps occidentali orbe Ghristiano
evulgandum. Gommendant eum et viri sanctissimi
quibuscum simul deguit, aut conversatus est, aut
neceasitate, 17 studiorumve similium commercio
junctos, Irensus quem venerabundus meminit,

Dato sub ineuntis sfficuli ortum Apologetico, habi-
tisque csateris pro causa Ghristiana concionibus^
confirmatis inde confessoribus aut ad lauream
martyribus evectis, defervente persecutionum aestu
ac respirante paululum Ecclesia, tandem quadra-
ginta ferme annis ad paoem composita, jam novus
rerum ordo oriebatur et jucundior temporum fa-
cies ; jam, suspeosis auribus, sive gentes, sive
Ghristiani, evangelizantibus pacem, evangelizanti-
bus bona assentabantur. Quod autem in Galliis
Irenaeus, in iEgypto Giemens, in Latio Hippolytus,
hoo in Africa, hoc in toto Occidente Tertullianus
videbatur acturus : adeo ut, divicta plebe, devin-
cerentur et nobiies sapientesque, et ab imo ad
Bummum sdificaretur Ecclesia condereturque or-

, , , _- -,

Gaiusque HippoIytusque,eju8dem Irenaei discipuli, ^ bis Ghristianus. Usc erat, ni fallor, egregia pars

Glemens Alexandrinus coffivus, Origenesque quem
RomiB fortasse obvium habuit, summi demum
episcopornm Episcopi, qui integerrimam ipsi in-
•lillavere doctrinam, quam totam RomaB cum san-
guine suo apostoli profuderunt (31). Gommendant
eum et sexcenti quos prs oculis habuit auctores
cujuslibet generis, sacri et profani, historici, phi-
losophi, poetas, juris omniumque disciplinarum
periti, quorum volumina nocturna manu versavit
et diurna, ac in omnibus suis tabellis prsfixit testi-
monia. Gommendant eum et posteri, sive ab ipso
prozimi, sive novissimi,tum congeneres ejus Afri-
cani, quorum dux D. Gyprianus, Septimii libros
peiitarus, dicere consuevit : Da magistrum (32) ;

cui destiuabatur TertuIIianus.Quid piura? cecidit,
ad infemum detractus^ in profundum taci (34). Hoo
erat ergo in investigabili 18 Dei decreto, ut hseo
nova tot vulneribus adolescens Ccclesia, Judffiis
tandem, Ethnicis, Gnosticis triumphatis, se huic
ofiTensionis lapidi impingeret, ac dum tanti animi
subsidio recreari mereretur ; eumdem lapsum
amitteret, infensum sustineret, reluctantem ac per
quadraginta annos in matris su» gremium insul-
tantem lugeret.Nec jam qusrendum est, ut multis
placuit, an plus Ecclesin profuerit quam nocuerit,
magis vero an sibi ad vitam, necne profuerit. Ec-
clesix homo non est^ ille tot laboribus defunctus,
tot eertaminibus redux I Utinam vero melius confi-

tum nostrates, quorum praeco GI. Bossuetius Mel- D damus his piis identidem per opera ejus respersis

deosis , quoties Terluilianum excitat , in has
voces aut similia : Magnum virum, virum gravem,
aucioriiatef pondere potentemf erumpere videtur.

Magnum igitur Quinti Septimii Florentis Tbr-
TDLLiANi nomen : at quanto majus,ni velut futgur^ de
eoelo cecidisset illc Africanaa EccIesiaB Lucifer, qui
mane oriebatur; nisi in terram corruisset,qui vulne-
rabat gentes; nisi dixisset in corde suo : Ascen*

precibus, ac votum ejus adimpleamus, cum diceret
catechumenis : Igitur^ benedicti^ q%kos gratia Dei
exspectat^ cum de itlo sanctissimo lavacro novi na^
tatis ascenditis, et primas manus apud Matrem cum
(ratribus aperitis, petite de Patre^ petite de Domino^
peculia, gratias, distributiones chirismatum, subji^
ciente : Petite, et accipieiis, inquit. Quxsutis enim,
et invenistis ; pulsastis^ et apertum est vobis, Tantum

(29) De Prxscript. cap, 36.

(30 Gf. Duseru /. A. Noesselt, infra.

(31) Prsescript., o. 36.

[32) S. Hieronym. De Script. eccles.
33) Isa. XIV, 12, 14.
[34) Ibid., 15.

PRiEPATIO.

oro ut, eum petttis, etiam Tertuuiani peccatoris A
memineritis (35).

ARTICULUS II.

DK USU TERTULLIANI.

Quod modo ad dignoscendam veram Tertuluani
auctoritatem, hoc ad rectum antiquissimi hujus
Patris uaum acrius omnino judicium requiri arbi-
tramur. Iterum igitur debet in ejus acriptis consi-
derari tum auctoris nunc Catholici, nunc Monta-
nistas conditio,tum librorum doctrina aut eruditio,
utraque vero aut sacra, autprofana. Sacraejusdem
doctrina ad fideilO dogmata, eruditio vero ad ea
quae tunc in Ecclesia agi solebant, seu ad res disci-
piinse referenda est. I>

Ne in immensum haec prasvia monita oresoant,
non nostrum est hsc sigillatim decurrere, nec ad
amusslm omnia ab eo recte aut proterve dicta re-
censere, qu» sive ad exegesim sacram, sive ad
dogmaticam, moralemve theologiam, sive ad ritus
moresve EcclesiaB, temporumque ac opinionum
historiam spectant.

Noanulla tantum prscipuadoctrinasTertullianeaB
capita, gravissimaque ejusdem errata, summatim
indigitanda sunt, ac excitanda insigniora ejus ope-
rum ioca, qus potissimum in exegetico^ dogmatico*
morali, titurgico et ascetico usu veniunt,quod ad ea
plenius introspicienda sese alacrior accingat qcis-
quisrei patristicaa studet, ac praesertim junioribus
theologia9 et patrologie candidatis tutior expedi-
tiorque via pateat. G

Ante omnia iilud plena voce praedicat Tertul-
LiANUs,totum fidei Christianas aedificium in firmis-
sima veritate historica, ac veneranda traditionis
auctoritate subsistere. Hsec sunt enim ineluctabiiia
faota, quibus, velut asnea catena ac aurea, tota res
Christiana pendet : Deus Pater mittit Filium suum
in hunu mundum,ut Ecclesiam Ghristianam sdifl-
cet. Jesus Ghristus ad hunc eumdem finem mittit
apostolos Buos, et docet ilios veritates omnes qu(B
huic 88diflcationi fundamentum suppeditant et in-

crementum.Apostoli acceptam a Domino dootrinam
tradunt bmnibus ad quas mittuntur Eoclesiis. Ec-
clesiae istaa tenent firmissime iilam apostolorum
doctrinam, ac ceteris communicant, qu» aposto-
lorum neminem viderunt. Et omnes ista BcclesiaB,
invicem coadunataa, unum idemque corpus in uni-
tate eJQsdem doctrinas, ejusdemque fidei consti-
tuunt. Quis porro Bcclesiam hano, oolumnam im-
mobiiem veritatis, deseret, ut amplectatur sectas
ab eadem sejunctas? Hoc est celeberrimum Ter-
tullianesB praesoriptionis argumentum, palmare te-
lum totius polemicad GhristiansB, pulcherrimum
sane ac invictissimum quod usquam inter disce-
ptantes fuerit usurpatum.

Itaque, inquit magnus ille vir, toi ac tantse Eccle-
six, una esi iUa ab apostolis prima, ex qua omnes
[Prxscr. c, 20). — Apostolos Domini habemus auc^
ioresy qu% nec ipsi quidquam ex suo arbitrio^ guod
inducerent, etegerunt ; sed acceptam a Chrisio di%ci -
plinam fideliter natUmibus assignaverunt (Ibid.,
cap. 6). — Nulla jam gens Dei extranea esi, in om-
nem terram, et in ierminos orbis Evangelio corus-
cante (De Anima, c. 49). Innocentiam a Deo edocii,
et perfecte eam novimus, ut a perfecio magistro re^^
velatam, et fideliter custodimus, ut ab ineoniempii^
bili dispeciore mandatam {Apolog., c. 45). Nec dis-
pectore tamen deftdet hxc sexta quam iunc magis
eedificari scias, cum casdi videtur (ad Scap., c. 5).
Piures efficimur^ quoiies metimur a vobis : semen est
sanguis Christianorum {Apolog., cap. 49).

At memenlo claves ejus hic Dominum Petro, ei
per eum EcclesicB reliquisse {Scorp,, c. 10). Habes
Romam, unde nobis quoque aucioritas prmsto est.
Ista quam felix Ecclesia, cui iotam doctrinam apos-
toli cum sanguine suo profuderunt l {Prxscript.,
cap. 36.)

90 Heo ergo Ecclesia una« apostolica, catholica,
sancta, immortaiis ac visibilis, seu Homana, cui
]us competit docendi omnes gentes, snam ab uno
fonte, verbo Dei nempe, sive scripto, sive tradito,
doctrinam accipit. Porro ad eam jure proprio per-
tinet tum traditiones dignoscere, confirmare et

(35) De bapiismOy cap. 10, ultima verba. Ea est
judiciorum de viris summis non raro varietas, ut
oum ad ccelum usque extoliuntur ab his, ab iliis
deprimantur ad imum> Ita fere accidit Tertulliano
nostro ; sicutenim non desunt illius contemptores, D
ita vindices et laudatores nactus est plurimos,eo8-
que perquam liberales. Fuere quibus omnia ejus
opera quee supersunt in Aiontanismo scripta viden-
tur; dum alii eum ad sceleratam Montani commu-
nionem delapsum esse negant. Quin non defuere

aui TertuUianum celebrant a martyrio, quod sub
^ecio sustinuisse dicitur. De his et aliis ad Ter-
tuiliani historiam, auctoritatemque pertinentibus
cf. Ma^deburg. cent. III, cap. 12 ; — Joach. Zent-
gravii Exercitatio, de tapsu Teriull. ad Monlanistas,
Argent. 4704,4«, — Timanni Gessellii Hisi. sac.
ei ecclcs. N. T. jp. 299 ; Petri Alixii Dissert. de
viia et saiptis Teriulliani, Paris, 1680, 8° ; —
De la Motte, Histoire de Tertull. et d^Origine,
Lugd. 1701, in-8o; — Nicol. Le Nourry, Dis-

sert. in Teriull. Apolog. libb. ad Nat. et lib. ad
Scap. — Joh. W. Hopfmann Disserl. Q. S. F.
Tertulliani quse supersunt omnia in Montanismo
scripia videri^ Vitemb. 1738, in-4» ; J. A. Noesselt,
Dissert. III, de vera xtate ac doctrina scriptorum
qu3B supersunt. Q. Sept. Fl. Teriulliani. Hal. 1757 ;
ejusd. tres comment. ad Hist. eccles. pertinenies.
Hal. 1817 ; — Jo& Ant. Gantova de Sepiimio et S.
Epiphanio disseri. li, Mediol. 1783, 8a; — H. Chr.
Baltenstedt TertuUians Geistes fahigkeiten. Retigions
kenntnisse und Theologie, III, commenii., Helmst.,
1785, in-8o. — Aug. Neander Antignosticus, Geist
des Tertuilian. utm Einteit. in dessen Schriften.j
Berol. 1825 ; — Fr. Munster Primordia Ecclesiss
Africanse, Havn. 1829, in-4» ; — C. Joa. Hefele,
Teriullian als Apologet. in Drey et all, Tubinger
Theotog. Quariat — schist. an. 1838 ; — J, A.
Moehler. Pairologie oder christiiehe Liierasrgeschichte,
herausgegeben von D. F. X. Reithmayr., Eegensb.
1840.

PRiEPATIO.

sancire^tQm Scripturas earumqae insplrationem, A explicant ao disjiciunt; nec novarum seotarum au'

interpretationem et canonem statuere. Ubi enim
apparucrit esse vetitatem et disciplin^ et fidei Chri-
stianae, illic erit veritas Scrtpturarum et expositio-
nufHy et Gmnium traditionum Christianarum [Lib, de
Prescript, cap, 19).

Pauca addere est iis que antea de Scripturarum
inspiratione, pleniludine adoranda, apostolica inter^
pretatione ac legitimo canone, ex TertuUiano dixi-
mus ; tantummodo, eum debere esso librorum sa-
crorum usumf ut hceretisi, paraboiis abutentes/
non effingant ipsas matenas dodrinarum, neo Igitur
ad eas provocetur, nec in his constituatur certamen,
in quibus aut nulla^ aut incerta victoria est^ aut par
incert3e.{Praescr., c, 19) : examinandum in primis

tesignani plura ac olim sive Marcio sive Valenti-
ous signa legitim» ac divinsB auctoritatis exhi-
bent;nec ante nec post eos successionis apostolics
yestigium volamve habent; prstereaeorumdoctri-
nas respuunt simul et Ecclesia Romanay et omnes
in orbe terrarum, sive apud Graecos, sive apud
Asiaticos Eeclesiffi (39).

Subinde,ut ad Tertullianum redeamus,recitanda
foret una ex tribus fidei formulis, quas Septimius
libris inseruit, aut ^saltem conferenda, nisi pre-
merent prooemii angustisi cum iidei symbolis
quos IrensBUSy Gregoriusque Thaumaturgus et alii
edidere.

Paucis agemus cum Septimio de Deo ejusque

esse cujus sint Scripturx, a quo, [et per quos, et j^ attributis, cum uberrimam ac copiosissimam dis-

quando, et quibus sit tradita disciplina^ qua fiunt
Christiani; Deum permisisse, imo votuisse eo modo
dispositas Scripturas, ut hzreticis materias submini-
strarent, qui sine Scripturis, esse non possunt [Ibid.
eap. 39). Pralerea in TertuUiano notatu dignus
atque percelebris habetur loous de apostolorum
titteris authenticis, in quem viri perdocti varia
commenti sunt [Ibid., 36) (36). Neo omittenda quee
passim disserit tum de LXX Interpretum versione
(37) , tum de antiquissimis Bibliorum Latinis
translationibusy jam nunc in Occidente vulgatiSy
majorique, eademve ac Grfficorum codicum aucto-
ritate receptis.

Uis autem positis Ecclcsi® fundamentis, idem ut
obiter subvertat caducas haBreticorumsdiflcationes,

sertat. D. Le Nourry, infra damus ; huc igitur
veiim adeas ao videasquonamsextupliciargumento
Deus esse probetur a Tertuliano [cap. 7, art. 1
*pag. 804 et sqq.); quonam sensu dicatur homini-
bus cognitu8,quamvis sit invisibiliSyincomprehen-
sibilis, inestimabiiis ; qu(B hujus veri Dei et vivi
scientiay sapientia et aeternitas (pag. 809 et sqq.) ;
quid sibi vult vox illa Septimii toties agilata,Deum
corpus esse, etsi Deus spiritus est (pag. 811 et
sqq.) (40) . Item lucuienter asserit Tertuilianus
Deum non esse nisi bonum (Scorp. 5) ; (eque ao
Dei bonitatem, ejus tuetur justitiam contra Mar-
oionem (tib. II, c. 11), etsi dicat bonitatem esse
Deo ingenitam , Justitiam vero accidentem, seu
quoad e£reotum,accommodatam creaturs, peccato

nunc eorum in verbo Dei facinora ac Scripturarum ^ posteriorem (Ibid.) : hinc Deum ex nihilo omnia

csedes exprobrat, nunc haeresim et idoloiatriam et
profanam philosophiam parum inter se differre
ostendit, nunc haereseos characteres a Vera Eccle-
sia alienos omnino describit (Advers, Marcion.^
lib. v. cap. 17 ; tib. iv, cap. 19 de Prxscript,, cap.
7, 17, 37, 40, 41, 44); omnesque uno praescriptio-
nis argumento sive prssentes sive futuras, ipsum*
que Montanismum ac Tertullianismum insanabili
vulnere oonfodit et opprimit.

Nec tantummodOf ut voluit in reoenti opere
Neander (38), in Gnotiscos, imo et in omnes has-
reticos, ne novissimis quidem Protestantium sectis
exceptis, 91 invicte valet id genus argumentandi.
Eadem enim prs se ferunt errorum capita neo-

creavisse, nec seternam esse materiam, adversus
Hermogenem egregie contendit (Contr. Hermog.,
cap. 19 et sqq.).

Perspicue adeo ac exacte loquitur Teriullianus
de Trinitate divinarum Personarum et earum con-
Bubstantialitale, ut nihil amplius desiderari queat:
distinguit quippe clarissime, aBque ao nostri svl
theologi et doctores, tres divinas personas, et de
qualibet earum praadicat actuaiem existentiam in
unitate unius ejusdemque naturas, ex quibus sane
constituitur catholics Ecclesise dootrina circa . hoc
mysterium. (Gf. lib. ado. Hermog, cap. 45 ; Adv.
Praxeam, cap. 2, 3, 4, 11, 12, 13, 26, 31).

De Filii vero divinitate, generatione, consub-

terici ac veteres hsretici; ab unitate ao auctoritate D stantiAlitate, filiatione, «Bternitate, de Christo Deo
Ecclesias apostolicae deficiunt; spreta traditione, et homine prophetarum vaticiniis prsBnuntiato, in
ad Scripturas solas provocant ; oanonem pro libitu Judsa carne induto ao oonversato, mortuo, ad

(36) Vide Pamel. nott. ad toc. citat. Hug. Grotii
tract. de veritate Christ. Belig. tib. iii!, notat.;
DodweJ, Dissert. , § 41 ; Richard . Simon. Hist .
crit. du N, T. eh. 4, p. 40 ; Nathan. Lardner. Glau'
bourdigkeit der Evangelischen Geschichte, part. II,
cap. 27, § 8. p. 501-508. Lumper. De viia et scriptis
Tertulliani in Hist. Tfieot. crit. litier. SS. PP: t.VII,
p. 257-262.

(37) Cf. Christ. Cellarii DisseH. XIII, de LXX
Inlerpretib. ; -* Simon de Ma^istris, Dissert. sub-
junctas edttioni Septuagintaviralt version. Daniel. ex

codice Chigiano ; Lump. loc. citat, p. 666 et sqq.
Adisis infra D. Le Nourry Disseriat. c. 6, ar. 2, 3,
p. 787 et sqq.

(38) Antignostikus. Geist. des TfrtuIIian. a. e. i.

(39) Vid. J. A. MoBhler Patrolog. oder christli-
che LiteraBrgeschichte, t. II, p. 354, vers. galiic.
Paris, 1843.

(40) Cf. Nat. Alex. HUt. eui. sxc. ir, art. VIII,
t. III. — Cantova in Dissert. de Septimii et Epi-
phanii alhropomorphismo. Mediol. 1773, in-8o.

33 PRifiFATIOji 24

Titam regresso ac in cgbHs assamptOyiterum remit- A. Rursue eamdem carnem a peccato recreatam et

temus 99 ad eximiutn opus «D. Le Nourry' {inf.
cap. 9), qui egregie contundit pervicaces Marcio-
nis, Apeilis, aliorumque Gnosticorum adinven-
tiones.

Idem adamussim ea qus de angeiis et demoni-
bu8 habet Tertuliianus, expiicat ibid. cap. iO.

Tertullianu8,de bomine dieserens variie suie in
BoriptiSy primo tradit hominem facturam eese Dei
creatoris, constare ex duabus substantiis, corpore
ac anima,ad Bimilitudinem Filii et Spiritus factum
opus, et imagioem Dei, totius universitatis posses-
sorem eBee, atque in hoo ab ipso Deo extructum
fui88e,ut dominus esse posset, dum flt a Domino
(lib. IV, adv. Marc, cap. 37, lib. v oap. 17 ; adv.

cnm aoima rediviva resurgentem, his adumbrat
delineamentis : Cum anima Deo allegitur, ipta
(caro) estt qusB effi^it^ ut anima aUegi possU. Scilicet
caro abluiturf %Z ut anima emaculeiur. Caro ungi-
tury ut anima consecretur.Caro signatur^ ut et anima
muniatur . Caro manus impositione adumbraturf
ut et anima spiritu iHuminetur. Caro corpore et
sanguine Christi vesciiur, ut ei anima de Deo sa-
gineiur{De Resurr. carn., 8). Sequitur animam
nubentem spiriiu caro, ut dotale mancipium^ et jam
non aninue famulajed spiriius.O beaium connubium
si non admiserii adulierium ! (De Anima,41.) Garnis
demum cum Ghristo ovantistriumphum splendide
desoribit : Hic (Jesus GhristuB)... camis quoque de-

Praxeam, oap. 12; de Speci., cap. 2; de Resurrect. fi PO'^^^ ^^<^ *» semetipso, arrhabonem summa
camis. cap. 5, C). toiius. Quemadmodum enim nobis arrliabonem spi-

TertullianuB etBi quibusdam, carptim ejuB Bcri- ^^^ '•*'^'**^ *^ ^' « "^^^ arrhabonem camis acce^
pta iibantibuB, videatur de homine et anima du- ^**» ^^ ^^'^ '^* ^^'«^ P'y^'*' ^^«'«* '«'"'^ »"!*^
riori ac pinguiori minerva philosophari, si penitus . 9^^ndoque redigendse. SecuH esiole, caro et sanguts;
mens ejus intro8piciatur,merito ardua ac subtilis. ft*urpastis et cu^Aum et regnum Dei in Chnsio (De

sima anthropologie ac psychologia aroana acutis-
simo obtutu penetrasse ffistimabitur (41).

Platonis enim instar, partem animas distinguit
duplicem,unam quidem intelligentem ac sapientia
sedem, alteram vero caeoam et intelligentiffi exper-
tem X6'^iy,w et oXoyov) ; animam autem a spiritu
distinguiy sensu gnostico, negat : Si separas spi^
ritum et animam, separa et opera; agant in discreio
aliquid ambo, seorsum anima, seorsum spintusi

Resurr. carn. c. 54).

Nec in hoc animfls integre et innocuflo, quam in
laps» ac maculatflB statu describendo infelicior.
Originale peccatum admittit, docetque egregie
quomodo, quam late et primigenia labes serpserit
ac omnes infecerit : Anima haminis velut surculus
quidam ex matrice Adam in propaginem deducta et
genitalibus feminse foveis commandataj cum omni
stui paratura pullulabit, eto. (De Anim. 19). Sata-
nampronunitas... per quem homo a primordio cir-

anima sine spirUu vivat, spintus sine anima spirei... Q cumventus ut prxceptum Dei excederet, et propterea

Ergo duo non eruntf quae dividi non possunt (De
Anima, cap. 40).

Gum anima idem sit ac spiritus, neoeBsario se-
quitur anime proprietates easdem esse ac proprie-
tates spiritus ; hino animam esse simplicem, a
corpore separatam ; tam duas res quam diversas;
nec proinde impingendum est in id quod et ab eo.
appellatur corporalis et effigiaia,9eu in specie et re
Bubsistens;aliunde confitetur eam Dei flatu natam»
natura Ghristianam, substantia simplicem,liberam
arbitrii, rationalem, immortalem, non ex gratia.u^
omnes ferme veteres, sed ex natura sua : eam
vero post praesentem hanc vitam, vel dolere apud
inferoB, vel gaudere in CQslis (Ibid., cap. 58). EtBi

in moriem datus, cvinde totum genus de suo semine
infeclum, su3S eiiam damnationis traducem fecit (De
Testim. Apim. 3).

Audiamus nuno eumdem Ghristi ortum in terris
quasi novo cantico concinentem : Nove nasci de-
bebat *novae nativiiatis dedicator... Hsec esi naiivitas
nova, dum homo naseitur in Deo, in quo homine
Deus natus esi, came antiqui stminis suscepta, sine
semine aniiquo, ut illam novo semine, id esi spiri-
taliier, reformaret exclusis anliquilatis sordibus
enpiatam (De carne Ghristi, c. 47).

Tertulliano apparuit humanitas et benignitas
Balvatoris in carney Verbum caro factum^tanquam
omnium fidei mysteriorum principium et finis.

alio loco doceat animam, ante universalem resur- jj nov® creationis fastigium etfundamentum,unicum

mundi orientis meditullium, unde omnia in nos
bona derivantur, quo cuncta qu» Deum religant
et homines, remeant et connectantur. Hinc 8e-
ptimii vehemens et acrior impetus quo in admira-
tionem Verbi incarnati rapitur, quo cujuslibet boc
magnum pietatis sacramentum vel leviter impu-
gnantis impios ausus carpit et retundit : quo in-
Banire videiur, pr» nimio in Gbristum natum et
passum stupore : Sed jam hic, inquit Marcioni,
responde, interfector veritatis : Nonne vere crucifixus

reotionem nec paniri, nec gaudere : insuper qusB-
dam peccata post mortem illico nobis luenda fore
sub expectatione resurrectionis.

Garnem ipsam hominis mirum in modum glori-
ficat TertullianuB, nec quemquam forsan ex Patri-
bus reperias qui de ea insigniora dixerit. Quodcun-
que, inquit, limus exprimebatur, Christus cogitaba-
iur homo futurus... Ita limus illejam iunc induens
imaginem Chrisii futuri in came, non tantum Dei
opus eraJk, sed et pignus (De resurr. carn. c. 6.

(44) Vide hsec luculenter exposita in opere jam laudato J. A. McBhler. Patrolog,i. II, p. 364. vers,
gall.

PKiKPATIO.

est Deuif nonne vere mortuuSf u/ vere crueifixus? A.
lumnevere resuscitatus ?... Parce unicx spei totius
orbis» Quid destruis necessariumdedecus fidei? Quod-
cunque Deo indignum est, mihi expedit. Salvus sum,
si non confundar de Domino meo» Qai mei^ inquit^
confusus fueritf confundar et ego ejus, Atias non
invenio materias eonfusionis, qux me per contem-
ptum ruboris probent bene impudentem et feliciter
stultum, Natus est Dei Filius, non 94 pudet, quia
pudendum est. Et mortuus est Dei Filius. Prorsus
eredibile est, quia inepium est ; et sepultus^ resur"
rexit, Certum est^ quia impossibile (De Garn. Ghr.,
cap. 5).

Hec aatis sunto, ut quantum in ezponenda fide
dogmatica prodesse possit Tertullianus innotescat.
Alia perplura sunt dogmata quae, ab eo eadem n
nbertate asserta ao oberius a dootisslmo D. Le
Nourry commentata, babes in hujusce tomi decur-
8U iterum in lucem prolata.

Quam egregie recteque Septimius intellexerit
veram siDceramque operos/e et practics fidei no-
strs nolionem, nibil magis nobis ostendit quam
amplissima disciplina liturgics descriptio, con-
fertaque veterum rituum copia, in omnibus ejus
Bcriptis diffusa. Gum maximi pretii sint qun hanc
primorunQ saeculorum disciplinam atque consue*
tudinee exhibent, singula atferemus quam accurale
litnrgioa documenta, qusB in Septimii scriptis me-
morantur.

Et uta baptismo ordiamus, votustus hic doctor
tradit pricuo loco laboriosa opera ante baptismum Q
suftcipienda, crebras orationes, jejunia, genicula-
tiones et pervigilias, cum confessione saltem oo-
colta omnium retro peocatorum ; deinde qu» ad
collationem baptismi pertineant, trinam immersio-
nem, et trium sanotissimffi Trinitatis personarum
iovocationem, postremo quee subsequantur, nempe
nnotJonem post lavacrum, impositionem manuum,
et, ut pluribue merito viaum est, collationem
Spiritus sancti per confirmationis sacramentum,
imo et Eucbaristia participationem ^Gf. lib. de
Baptismo),

Tertullianus peculiarem tractatum dePoenitentia
concinnavit, pulchrum adeo ac eiegantem, ut eum
Donntilli ausi sint ipsi perperam abjudicare, in
quo omnes Pcenitentiae ante vel post baptismum ])
poblice privatimve peract» ritus affectusque ap-
prime describit, uti aliquatenus videre est paulo
iQfra, ubi de exomologesi, quoe cum provolvit homi-
nem^ magis relevat; cum squalidum facit, magis
mundatum reddit ; cum accusat^ excusat ; cum con^
demnat^ t^bsolvit, (De Poenit. c. 9.)

De Eocharistia disserens Tertuilianus tradit
Chriatianos summo mane convenire consuevisse
ad myslerium hoc celebiandum ; laicos de prssi-
dentium manu sacramentumsumpsisse ; inpropriis
manibus acoepisse ; in proprias domos intulisse.
Qt jejuni, sub una specie participarent : recens

baptizatoB sive infantes, sive adultos, eodem be-
neficio donatos fuisse.

Hierarcbiam ecclesiastioam a laicis diatioctam,
variis instructam ordinibu8,quibu3 suasunt munia,
suaque propria nomina, apud bsBreticos dipturba-
tam aut penitus exstioctam, inconcussam vero et
ab apostoiis ad usque novissima tempora perenni
successione apud Gatholicos servatam,TertuIlianu8
passim profitetur, ac priesertim in aureo illo de
Prxscriptionibus libro, quem forte adhuc Gatholi-
cus conscripsit, jam vero Montanista edidit, in
quo haereticos sui temporis suggillat, quod ordina-
tiones eorum temerarisByleves, inconBtantes,quippe
cum aliuB hodie 95 episcopus, eras alius : bodie
diaeonus^ qui eraa lecior ; hodie presbyter^ qui
eras laicus. (Ibid., c. 41.)

Matrimonium, cum Apostolo vocat magnum sa-
cramentum ; at juxta moechiam et fomicationem
docet reputari conjunctiones occultas^ nec prius apud
Ecctesiam professaSf nec ab episcopo presbyteris et
diaconis monogamis postulatas {Dq Pudicit, c. 4).
GuiqueQillud notum : Unde sufficiamus ad enarran^
dam feticitatem ejus matrimoniij quod Eeciesia
conciiiat et confirmat obiatio et obsignat benedictio,
angeii renuntiant^ Pater rato habet ? (Ad Ux. 1. n,
c. 6.)

Hso demum de prece sive privata, sive poblica,
de sacris synaxibus, ac Dominica cocna. TertuUia-
nus habet : Ghristiani orabant, coolum suspicien-
tes, expansis manibus, in Gbristi cruci affixi mo-
dum ac formam, capite nudo, vultu voceque de-
missa, ad Orientem conversi ; ante orationem
manus abluere, penulam deponere, plerumque
soliti ; alii inter orandum assidentes, alii sub con-
spectu Dei, angelo adhuc orationis stante, stare et
ipsis reverentius aestimantes ; alternis demum
Psalmorum cantibus et bymnis sese recreantes, ac
post precem osculum pacis non subtrabentes ; sine
monitore, qui voce preiret, sed de pectore atque
intimo cordis affectu deprecantes ; die solis cum
laelitia convenientes; tum sacrorum librorum le-
ctioni vacantes ; scripta simul prophetarum« oom-
mentariaque Apostolorum recitantes ; admonitio-
nem praesidentis audientes ; tum castigationes et
censoram divinamexcipientes, a communicatione
orationis et conventus et omnia sancti commercii
delinquentibus relegatis. Episcopi his synaxibus
praesidebant, et eorum auctoritate, prsesbyteri et
diaconi, probati electi, seniores nuncupati ; a qui-
bus nec de aliorum maou, in tempore victus,
etiam antelucanis coetibus, Eucbaristiee sacramen-
tam sive sumendum, sive reservandum, ut domi
sumerent, excipiebant. Erant et praeter diem solis,
jejuoiorum et stationum dies, quibus prolixius
orabant, genua flectentea cum reliquo humilitatis
more, ad aram diutius, accepto oorpore Domini,
stantes. Erant et hor» diei solemniores, nempe
tertia, sexta, nona, praeter logitimas orationes quae
ingressu lucis et noctis debebantur, cibum etla-

PRiEPATIO.

vacrum preire solebant, vigiliisque noctis interci- A do patientix virtute, de vano mulierum cuUu et

debant ; cffiterum nihil omniDO praescriptum est,
nisi omni in tempore et loco orare. Nihil vero ce-
lebrius quam cum ccena Ht qu6B Agape dicitur ;
non prius discumbitur quam oratio ad Deum pra-
gustetur; editur, quantum esurientes frugique ca-
piunt; bibitur, quantum pudicis utile est. Post
ccenam, aqua ad manus abluendas porrigitur, lu-
mina ad usque lucem diei accendebantur ; tum
remota mensai unusquisque ad hymnum aiiquem,
aut desumptum ex Scriptura sancta,au{ de proprio
ingenio elicitum, in totius consessus et coronsB
medio canendum, provocatur : tum precibus grates
Deo referuntur, et inde disceditur ad eamdem
curam modestiae et pudicitiae, qui non tam ccenam

omamento, de illicita spectaculorum frequentia, de
idololatria ei variis ejusdem speciebus,de martyrii
prse omnibus excelientiori magnanimitate.

His, coronidis instar, adneotantar selecta ex
Tertulliani operibus ascetica documenta.

Christianus Deum ttmet, non komines, — « Nos,
qui sub Deo omnium speculatore dispangimur,
quique aeternam ab eo pcBnam providemua, merito
soli innocentis occurrimua, et pro scienti» pleni-
tudine, et pro latebrarum difficultate, et pro ma-
gnitudine cruciatus, non diuturni, verum sempi-
terni, eum timentes, quem timere debebit el ipse,
qui timentes judicat ; Deum, non proconsulem ti-
mentes [InApolog, cap. 45). »

ccenaverint, quam disciplinam. Hanc hostiam de n

corde devotam, fide paatam, veritate curatam, ^ ^^«* «^ pxniUntiam impellii. - « Bonum est

96 innocentia integram, castitate mundam,agape
corouatam, cum pompa operum bonorum, inter
paaimos ethymnos deductam ad Dei altare, omnia
a Deo impetraturam. Ghristiani mactabant.

Strictius ac festino pede cujusnam sit usus Ter-
tuliiani in re morali et ascetica, ut promisimus,
carpimus. Hlico ac primo explorandum foret
quinam qualesve fuerint Ghristianorum mores. Ea
dudplind patientix divinae agere nos, inquit Noster,
satis manifestum esse vobis potest, cum ianta homi-
num multitudo, pars pene major civitatis cujusque,
in silentio ei modestia agimus, singuti forle noti
magisquam omnes; nec aliunde noscibiles, quam de
emendatione vitiorum(Xd Scapul., c. 2).

Jam vero quanta Ghristianorum charitas quaa
vel ethnicos in admirationem rapit : Vide, in-
quiunt, ut invicem se diligant, el ut pro alterutro
mori sint parati ! Ipsi enim ethnici ad occiden^
dum atterutrum paratiores (Apolog. 39). Quanta
coDJugum Gbristianorum castitas, et csslibum
multorum integritas, et virginum innocentia !
Quid enim insigne prxferimus, nisi primam sapieU'
tiam, qua frivola humanx manus opera non ado-
ramus ; abstinentiam, qua ab alieno temperamus ;pu-
dicitiam, quam nec oculis contaminamus ; misericor^
diam.quasuper indigentesflectimur; ipsam verila-
tem, qua o/fendimus ; ipsam tiberlatem, pro qua
mori novimus ! (Lib. i, ad Nation., c. 4.)Guinamin-

pcenitere, an non ? Quid revolvis ? Deus prsocipit.
At etenim ille non prsBcipit tantum, sed etiam
bortatur. Invitat prsemio salutem ; jurans, etiam
vivo dicens, cupit credi 97 sibi. beatos nos,
quorum causa Deus jurat I miserrimos, si nec
jurantiDomino credimus (lib. de Posnit, cap. 4).»
PecccUorem ad se revertentem Deus benigne susci^
pil, -. u Quis ille nobis intelligendus Pater ? Deua
scilicet ; tam Pater nemo, tam pius nemo. Is ergo
te filium suum, etsi accoptum ab eo prodegeris,
etsinudusredieris, recipiet, quia redisti : magis-
que de regressu tuo, quam de alterius sobrietate
lastabitur. Sed si pcBuiteat ex animo... si porcos,
immundum relinquas pecus, si patrem repetas vel
C offensum, Deliqui, dicens, Pater, nec dignus ego
jam vocari tuus, Tantum relevat confessio delicto-
rum^ quantum dissimulatio exaggerat. Gonfessio
enim satisfactionis consilium est, dissimulatio con-
tumaciffi (/^tdem, cap. 8).

<c Exomotogesis prosternendi et bumilifioandi ho-
minis disoiplina eat, conversationem injungens
misericordiaaillicem. De ipso quoque babitu alque
victu mandat, sacco et cineri incubare, corpus
aordibus obscarare, animum mcBroribus dejicere,
illa quffi peccavit, Iristi tractatione mutare ; caste-
rum pastum et potum pura nosse, non ventris
Bcilicet, sed animaB causa : plerumque vero jeju-
niis preces alere, ingemisaere, lacrymari, et mu-

Btianorum moribu, conferat philosophorum prl D «byteris advolvi. e charis Dei adgenicular. omni.
* 4- • 1 "^ p^iiuoupuuruui pi« buB fratribus leKationesdeprecationisBuaBiDjunge-

stantissima exempla modestiaB, «quanimitatis, irairiu"» «jgaviuucD ^^. j o

fidei, Bimplicitatis {Apolog, cap. 46) ? Gasteras ^® (^^»^^» ^. 9).

inter Ghristianorum virtutes maxime emicuit tam
sedula quam dura jejuniorum observantia, qua
non minus quam aliis virtutibus ab ethnicis di-
Bcrepabant. Nec iis satis fuit non solum pu-
blicis iu calamitatibus, sed aliis etiam diebus tam
severa austeraque jejuniorum observatione iram
Dei placare, sed in sacco etiam, ait Tertullianus, et
cinere volutantes, invidia caslum tundimus (Apolog,
cap. 40). Huc referenda forent pulcherrima quae in
libris BpecialibuB ^concinnavit NoBter de oratione.

Ridenda posnitentia, quae delicias non abjtcit. —
« Adjicitoad sumptum, conquirito altilium enor-
mem saginam, defaBcato senectutem vini : cumque
qui intorrogarit cuinam ea largiaris, Deliqui, di-
cito, in Deum, et periclitor in aBternum perire.
Itaque nunc pendeo etmaceroret excrucior, ut
Deum reconciliem mihi, quem delinquendo iassi
(Ibid, cap. U), »

Christiano mundus estinstar carceris. — « Bi reco-
gitemuB ipsum magis mundum carcerem M^ej

;

PRiEPATIO.

exiiFse vos e carcere, quam in oarcerem introlsse,
iDtelligemns. Majores tenebras habet mundus, quae
bominnm pnecordia exceecant ; graBviores catenas
induit mundus, qu« ipsas animas bominum con-
stringnnl ; pejores immunditias exspirat mundus,
libidines hominum. Plures postremo mundus reos
continet, scilicet universum hominum genus. Judi-
cia denique non proconsulisi sed Dei sustinet (lib.
ad Martyr,, cap. 2). »

Exeniplo Cfiristi contemnencUe divUix. — cc Omni
pene in loco de contemnendo saeculo Scripturis do-
miniciscommonetur. Nec major adpecunis contem-
ptum exbortatio subjacet, quam quod ipse Domi-
nus in nllis divitiis invenitur; semper pauperes
justificat, divites prsdamnat. Ita detrimentum pa-
tienti» fastidium opulentisB prsBministravit : de-
monstrans per abjectionem divitiarum, Issuras
qnoqne earum compntaydas non esse (lib. de Pa-
tient. cap. 7). »

Cur de morie amicorum non dolendum, — « Gum
constet de resurrectione mortuorum, vacat dolor
mentis, vacat et impatientia doloris. Gur ergo do-
leas, si periisse non credis ? Profectio est, quam
putas mortem. Non est lugendus, qui antecedit,
sed plane desiderandus. 9S Id quoque desiderium
patientia temperandum. Cur enim immoderate fe-
ras abiissey quem mox subsequeris ? Ccterum
impatienlia in hujusmodi et spei nostrsmale omi-
natur, et fidem praevaricatur. £t Christum isdi-
mns, com evocatos quosque ab illo, quasi jpi-
BerandoB» non «quanimiter accipimus {Ibidem
c. 9). »

Patieniix encomia. — • Satis idoneus p^^tWlias
sequester Deus. Si injuriam deposueris penes
eam, ultor est ; si damnum, restitutor est ; si do-
lorem, medicus est ; ei mortem, resuscitator est.
Quantnm patientie licet, ut Deum habeat debito-
rem ? nec immerito ; omnia enim plaoita ejus
tuetur, omnibus mandatis ejus intervenit. Fidem
mnnit, pacem gubernat, dilectionem adjuvat, hu-
militatem instruit, posnilentiam exspectat, exomo-
logesim assignat, carnem regit, spiritum servat,
linguam frenat, manum continet, tentationes in-
cnlcaty Bcandala pellit, martyria consummat, pau-
perem consolatur, divitem temperat,inGrmum non
exlendit, valentem non consumit, fldelem dcle-
ctat, gentilem invitat, servum Domino, Dominum
Deo commendat, feminam exornat, virum appro-
bat; amatur in puero, laudatur in juvene^ suspici-
tur in sene ; in omni sezu, in omni flatate formosa
est {Ibidem, cap. 17). »

Adver$u$ epectacula et theatra. — « Impudici-
tiam omnem amoHri jubemnr. Hoo igitur modo
etiam a theatro separamur,quod est privatum con-
aistorium impudicitiae, ubi nihil probatur, quam
quod alibi non probator (iib. de Spect ., cap .
17). •

Sceiiici tempir infames. -* « Aroent Bcenioos ho-

^ noribus omnibus simul et ornamentis... Quanta
confessio est malae rei, cujus auctores quam acce-
ptisBimi sine nota non sunt ! » [Ibid., cap. 22.)

Comasdiis Christianis vetitum interesse. — « An
ille recogitabit eo tempore de Deo, posito illic, ubi
nibil est de Deo ?... Pudicitiam ediscet, attonitus
in mimos? imo in omni spectaculo nullum magis
scandalum occurret, quam ipse ille mulierum ct
virorura accuratior cultus, ipsa consensio, ipsa in
favoribus aut conspiratio aut dissensio, inter se de
commercio scintillas libidinum conflabellant.Nemo
denique in spectaculo ineundo prius cogitat, nisi
videri et videre... Avertat Deus a suis tantam vo-
luptatis exitiosee cupiditatem {Ibid. cap. 25). »

VersR Christianorum voluptates in hoc saeculo. —
B « Jam nunc si putas delectamentis exigere spatium
hoc, cur tam ingratus es, ut tot et tales volupta-
tes a Deo contributas tibi satis non habeas, neque
recognoscas? Quid enim jucundius, quam Dei Pa-
tris et Domini reconciliatio ? quam veritatis reve-
^atio? quam errorum recognitio? quam tantorum
retro criminium venia? Quae majorvoluptas,quam
fastidium ipsius voluptatis, quam Sfleculi totius
contemptus, quam vera libertas, quam conscientia
integra, quam vita sufficiens, quam mortis timor
nullus (/^irf., cap. 29)? »

Mati sacerdotes Judxis pejores. — « jProh scelus 1

Semel Judaei Ghristo manus intulerunt; isti impii

sacerdotes OT quotidie corpus ejus lacessunt.

•manUfl pr&oidend^uyljerhit an jam per similitu-

(^"dhiemyAciwoi-Bh: Si^t&manus tua scandalizat,

amputa eam. Qu» magis amputanda, quam in qui-

/tiw Dotaini eorpus icaad^lizfetjir I » (lib.dtf Idolola-

/>Mi, cap. 7.) •" • • - - — ..•

Mulier Christiana hominibus placere negligit, imo
korret. — ■ PerfectflB, *id est ChristianoB pudicae,
appetitionem sui non tantum non appelendam,
sed etiam exsecrandam vobis sciatis : primo,quod
non de integra conscientia venit studium placendi
per decorem, quem naturaliter invitatorem libi-
dinis Bcimus. Quid igitur in te excitas malum
istud? quid invitas, cujus te proflteris extraneam?
tum quod tentationibus viam aperire non debe-
mus, quffi nonnunquam (quod Deus a suis abigat)
instando perficiunt; certe vel spiritu scandalum
{) permovent {De Cullu fem,^ lib. ii, cap. 2). »

Fucos adhibere, quate crimen. — « Non super-
grediendum in ornando corpore ultra, quam quod
simplices et sufficientes munditis concupiscunt,
ultra quam Domino placere; in illum enim delin-
quunt, quaa cutem medicaminibus ungunt, genas
rubore maculant... Displicet illis nimirum plastica
Dei : in ipsis redarguunt, reprehendunt artiQcem
omnium. Reprehendunt enim cum emendant,cum
a(|jiciunt, utique ab adversario artiflce sumentes
addimenta ista, id est diabolo. » {Ibid. cap. 5.)

Imago mulieris Christianse. — t Prodite jam vos,
medioamentis et ornamentis extruct» apostolo-

PRiEPATIO.

rum.... oaput maritis subjicile^ et satis ornatse A
eritis ; manus lanis occupute, pedes domi figite,Jet
plu8 quam in auro placebunt. Vestite vos serico
probitatis, byssino sanctitatis, purpura pudicitijs.
Taliter pigmentat», Deum habebitis amatorem
(Ibid.t cap. 13). »

ChrisUanus voluptates mundi fugere debet. — « Tu
peregrinus mundi bujus, civis supernaB Hierusa-
lem.,. Nihil tibi cum gaudiis seBculi, imo contra-
rium debes. Sasculum enim gaudebii, vos vero lu-
gebitis. Et felices ait lugenies.., Omnia imaginaria
in saBculo, et nibil veri (iib. de Corona militiSf cap.
13). »

Adversus veritatem nulla prsBscriptio. — « Veritati
nemo praescribere potest; non spatium temporum,
°on patrocinia personarum, non privilegium re- B
gionum. Ex his eoim fere consuetudo initium ab
aliqua ignorantia vei simplicitate sortita, in usum
per successionem corroboratur, et ita adversus
veritatem vindicatur. Sed Dominus noster Gbri-
stus veritatem se, non consuetudinem cognomi-
navit (lib. de Virginibus veland,, cap. 1). »

Non ex personis fides probanda, sed personse ex
fide, — « Non ex personis probamus fidem^ sed ex
fide personas ; nemo sapiens est, nisi fidelis : nemo
major, nisi Christianus : nemo autem Ghristianus,
nisi qui ad fi nem usque perseveraverit (De PrX'
sript. advers, Hxret. cap. 3). »

Non alia quxrenda scientia^ quam Jesu Christi.
— « Nobis ouriositate gpiOac itt>fl:esC ^'(fei* Cljfistupi *.
Jesum, neo inquisitioni^rpcist ZJBi^uaig^iAilitV];^!^
credimuB, nihii desideramus ultra credere. Hoc

Deus amandus ut Pater^ timendus ut Dominus.
— « Justitia Dei plenitudo est divinitatis ipsius,
exhibens Deum perreclum,et patrem et dominum:
patrem, clementia; dominum, disciplina :patrem,
potestate blanda ; dominum, severa : patrem,di]i-
gendum, pie ; dominum, timendum necessarie :
diiigendum, quia malit poenitentiam peccatorisi
quam mortem; et timendum, quia nolit peccatores
sui jam non pcQnitentes. Ideo lex utrumque diffi-
nit : Ditiges Deum, et timebis Deum. Aliud obse-
cutori propoBuit, aliud exhorbitatori.Ad omnia oc-
currit tibi Deus, idem percutiens, sed et sanans :
mortificansy sed et vivificans ; humilians, sed et
sublimans ; condens mala, sed et pacem faciens
{Ibid., cap. 13 et 14). »

Hucusque bonum esse ac perutilem TertuIIiani
usum ex omnibus qus de ejus doctrina congessi-
mus enixe probare voluisse videmur ; jam vero
orimini nobis merito foret. ni ad pravum unum
pr89cavendum nihil oonsilii adderemus. At, quem-
admodum quantum prodessc queat [ejus doctrina
statuimus, ita ex ejus erroribus inferendum est
quam nocere possint, quam acri judicio ejus scri-
pta secernenda sint. Porro alia communia habet
paradoxa cum Montanistis, alia vero adeo sibi
propria ut hffiresiarcha inde evaserit, ao horum
errorum asseclas TertuIIianistas, ex auctore nun-
oupatos, protulerit.

enim prius 80 c0P5din^ft^,:^flcrt\e»*aB, quodju&j-jt: :
oredere debeamu«.$Aiy:,^«<pL*i7)/i>*!» V : ::•*::

De clericorum contineniia. — « Quanti igitur et
quant® in ecclesiasticis ordinibus de continentia'
oensentur, qui Deo nubere maluerunt, qui carnis
BUffi honorem instituerunt, quique se Jam illius
pudoris filios dicaverunt, oocidentes in se ooncu-
piscentiam libidinis et totum illud quod intra pa-
radisum non potuit admitti... Inde apud nos ple-
nius atque instructius prflBscribitur unius esse
matrimonii oportere qui adleguntur in ordinem
sacerdotalem {De Exhort. Cast., o. 7, 13). »

Homo imago Dei pcr liberum arbiirium. — « Non
facie homo ad uniformem Dei expressus est ; sed ^
in ea substantia quam ab ipso Deo traxit, id est
anims, ad formam Dei respondentis et arbitrii sul
libertate et potestate signatus est. Hunc statum
ejus confirmavit etiam ipsa lex. Non enim pone*
retur lex ei qui non haberet obsequium debitum
legi in sua potestate : nec rursus comminatio mor-
tis transgressioni ascriberetur, si non et con-
temptus legis in arbitrii libertatem homini depu-
taretur. Sed et alias quale erat, ut totius mundi
possidens homo, non in primis animi sui passione
regnaret, aliorum dominus^ sui famulus (lib. ii»
advers, Marcion.^ cap. 5, 6). »

Gertum indubitatumque est Tertullianum non
^l^m erroribus ao deliramentis Montanistarum
•Bu6scripsisse, verum etiam eadem ardentissime
propinasse. Istiusmodi sunl omnia quibus suum
V^i^^^l^tum passim et procaciter venditat ; quibus
sVciindiis nuptias non solum damnat, sed insuper
enormitatem vooat omni orimine majorem ,quibus
illicitum esse, urgente persecutionis sstu, tum fu-
gere, tum sese pecunia 81 redimere docet. At re-
fugit animus referre injurias quas evomuit doctor
iile protervus contra Dei Ecclesias ; quibus Gatho-
licos impetit, quos passim appellat Psychos^ id est
animales homines ac carnales.Eosdem arguit quod^
agapes oelebrando, ventri indulgerent et impudi-
citiis operam darent, confessoresque in carcere
detentos ad intemperantiam compellerent. Prae-
cipuos habes Tertulliani MontanistaB errores, e
quibus ansam arripuit ipse prodendi odium suum,
animumque erga Catholicos infensissimum.

Pervenimua ad errores qui Tertulliano heBresiar-
chae proprii sunt ac peculiares ; ac ne in inrmen-
Bum protrahamur, ad Pamelii, Rigaltii, csetero-
rumquo commentatorum notas infra subjiciendas,
hsc minutatim pensanda remittimus. Notabiliora
promere sufficiat. Ac prlmo loco, Virginem Dei-
param virginitatem in partu amisisse audet pro-
fiteri. Tum de anima, etsi nonnulla bonigne expli-
oanda cenBemus, multa nullo paoto exouBanda re-
manent, uti, exempli oauea, qusB solemniora et
omni modo oorpulenti» debitai ea quoque adesse

PRiEPATIO.

anime,ip8am ex proprio sexn distiDgai, vel maaca- A o^ub, cam qoinam (herint ia eo viroram doctorum

lino pcilicet vel feminino; trinam» sicuti et cor*
pora, per longum, latum est profundum, dimen-
sionem habere ; corporis humani speciem ac figu-
ram pre se ierre ; non esse qaalitatis inanis et
vacue, sed qusteneri possit* acrei coloris ac lu-
cidam. Notabiliter insuper errat Tertullianus, cum
docet Bcclesiam ibi etiam haberi, ubi sunt duo
vel Ires, licet laici : Ubi tres, Ecclesia est^ licet
kici ! horribilis sane propositio, ex qua funestiora
bene malta pro Bcclesia consequuntur.

Silentio prstereo alios errores quos non solus
ipse propugnavit, sed et alii ex vetustioribus,
caeteroqain in re nondum ab Eoclesia definita ; ex.
gratia, rebaptizandos esseab bsreticis baptizatos;

impensi labores, sive ad codices transcribendos,
sive adeditionesproferendas, sive ad textum in
recentibus linguis transferendum, sive ad qasdam
rei Tertullianes puncta sigillatim enucleanda, in
decursa sflBculorum, singulis volventibus annis,
recensere summatim aggrediamur. Nihil enim ma<
gis ostendit quam tot virorum in eumdem auclo-
rem operosa ac indefessa 8Bmolatio,quanti Tertul-
lianum fecerit omnis retro antiquitas ao recentior
eruditio, quanta fuerit ejus auctoritas, qualive
diligentia ac prudentia quisque ejus scriptis usus
faerit.Prflahabitis eadem in re studiis,ac presertim
Car. Traugott Gottlob Schxnemann rara admodum
fiibliotheca historico-litteraria, libentius, pro more

r, -*\ • • Mi ^ '^ «♦,!*-«•; n nostro ac jure, utentes, primo decodicibus manu-

itemeo refertur opmio millenariorum, et descri- fl . .. •* «•*• j

ptio pamdisi quem in Apologet, cap. 47, appeltal
locumdivinffl amcenitatis, recipiendis sanctorum
Bpiritibos destinatum, et maceria quadam ignesB
zonffi a notitia orbis communis segregatum. Qui-
bQsaddeDdum venitquod habet deangelis aposta-
tis, qui Olias hominum cognoverunt (42).

Illud antem portentam «quare videtur, inqoit
aactor qaidam vita Tertulliani, virum hunc scili-
oet, sublimi iugenio donatum, fidem conciliare po-
tuisse hajusmodi erroribus, ob visiones mulierum
qaibns oqae ac sancti Spiritus revelationibus om-
nimodani fidem prsstabat.

Hinc eum prsBlaudato aaotore concludendum
est (45) jam nos a TertuUiano lapso admoneri quam
labricares sithominum intellectus, de se nimium G tempora, cum ex immani barbaroram colluvie

scriptis, quorum notitia ad usque nos pervenerit,
pauca libabimus ; tum editionum, versionum ao
commentationum amplam setiem ad singulos an-
nos, quantum licuerit, referemus (44).

§ I. DB GODIGIBUS TERTULLUNI.

«Post antiqaissima Gypriani, Lactantii, Hiia-
rii, Eusebii, Rufini, Hieronymi, Augastini, Vin-
centii Lirinensis, de Tertulliani libris, ingenio,
auctoritate testimonia, nulla subinde per plura
saBcuIa remanent ejus vestigia,obrutu8que videtur
sub celeberrimo Gelasii pape decreto, qui indi-
stincta ejus opera inter apocrypha amandavit.
Excitus tandem ex iis apocrypborum tenebris,
rursus in lucem prodiit circa fausta Garoli Magni

prarsamexis, sibi uni omnia tribuens, nimiamque
oredens, nec Z% Bliorum,roaximeque ipsius Eccle-
8i« respiciens auctoritatem 1 quam c;to privati
cujuelibet ingenium subverti queat! quam pronus
ejusdem inerrores lapsus ! quam vere de Tertul-
iiano in saiCommonitorii cap. 48 pronantiaverit
B. Vincentios Lirinensis: Tertullianus catholici
dogmatiSy id est unioersalis ac vetwtse fidei parum
tenax, ae disertior multo quam felicior, muiata
deinceps sententia, fecil ad extremum quod de eo
beatut eonfessor Hilarius quodam loco scribit : Se^
quenti^ inquU^ errore detraxit scriptis prebabilibus
auctoritatem.

ARTICULDS in.

DK LITTERARII8 TBRTULUANI ANNALIBU8.

Modo perpensa, utut fieri Iicuit;Tertulliani mul-
tipHci aactoritate, atque datis, qu» ausi sumus
ac potiora duximus,dereotoejuBdem usu consiliis,
jam ex hoc ordine rerum miaime declinare vide-

emersa renascerentur studia litterarum. Que im-
primisfloruere Lugduni, invetusta eruditionis ao
eloquentiae Gallioffi sede, neo parum favisse archi-
episcopi Lugdunenses, Leidradus inter quos et
Agobardus, memorantur. Porro Tertullianum prffi
omnibus in deliciis habuisse Agobardus cxisti-
mandus est, quippe cujos exstant plures manu-
scripti codices nomen ejus pr« se ferentes. Hino
igitur :

ZZ Sfficulo IX.

«lolnter ann. 814 et 840. I. Codex Agobardi
prior, membranac., litteris unciaiibus minasculiB
elegantibus ao nitidis exaratus, 204 fol. in-4<> com-
Q pactus, vetustate nimia lacer ac diuturno udore
marginum corrosus aolancinatu8,exstat in Blblioth.
reg. sub num. 1622. Jam prope manibus absquo
periculo tractari non poterat, cum nuper eximius
ille codex tandem recenti opera resarcitus est, nec
salvis tamen pluribus foliorum frustulis pellucidis,
in quibus aliquot emicabant grammata quffi nunc,

(42) H»o et alia Tertalliani paradoxa infra repe-
riea cum antidoto Pamelii, et alibi aliis commen-
tttorum notis sanata; ab erroribus quibusdam

terperam ipsi imputatis Tortullianum vindicat
nmp. Biblioth, histor. criiicaPP., t. VU, c. 11,
p. 709 teqq.

(43) Corbiniani Thomffi dissert. final., op. oit.,
p. 192.

(44)Quffi doctissim» Schffinemanni notitiffi ad-
denda censuimus, hffio uncinis prffifigenda cura-
vimus, cffitera novis tantum titulis, aut alio disiin-
ximus ordine.

PRiBFATlO.

znargine defioiente, vel obstante opaco linimine, X << VIL Eod. temp. Code» Colberlinus prior^ qnemy

jabente abbate Golbertino, a Carolo Duchesne,
accepit D. Le Nourry, cui ab annia circiter 700
visus est exaratus.

exstinguuDtur.In ^«'folio.subtitulo recentiori manu
ac litteris quadratisinscripto,hsc vetuetocaractere
leguntur : liber oblatus ad altare s. stephni ex
voTO AGOBARDi EPi. In cod.fol. verso, HIC sdnt tkb-
TULLiANi LiB.xxiii. Sequitur index iste : ad nationes

LIB. I,IT. AD NATIONES I.B. II. DE PRiESCRIPTIONE H-fi-
RETICORUM LIBER I, DE SGORPIAGE : DB TE8T1M0NI0
ANIMi£ — DE GORONA — DB 8PEGTAGULIS LIS (sic) DB
IDOLOLiTBIA LA (sio) — DB CBN8U ANIM-fi — DB ORA-
TIOI^B — DE CULTU FBMINARUM — IT. DB CULTU FBMI-
NARUM — AD UXORBM — IT, AD UXORBM — DB EXHOR-
TATIONE CASTITATIS — DB SPE FIDBLIUM — DE PARADI80
— DE VIRQINIBUS VELANqiS — DE CARNE ET ANIMA. lu

altera columna ejusdem foiii : db carne xpi db

PATIENTIA — DE PiENITENTIA — DE ANIME SUMMIS-
8I0NE — DE SUPERITITIONB SjGCULI — LEOE IN XPO

iHY. Porro deficit codex in libro de Came Christi,
ad b«o capitis X verba : ilem cum prxsumant non
carnis sedanimx noslras. ^ Nihil exstat de sequen-
tibus libris, neculium verbum, dequatuor prffice-
dentibusin indice memoratis.In operimento mem-
branaceo ao rubro,aureis lioeis et litteris distincto,
legitur: jacob, gothofredus. i. g. domo pxrisibnsis
REOUE PARisiORUM BiBLioTBCiG. Hic euim Insignis
est codex quem primus tractavit Gothofredus, e
quo pnmus duos ad Nationes libros edidit, quem-
que his editis regiae bibliotheciB dono dicavit.

« IL Codex Agobardinus, a snperiori diversus, in
Biblioth. Lugduno-Batava,ab Havercampio lauda-
tus, sed non descriptus. Vide infra Haverc. prsefa-
tione ad Apologetic. pag, 250 sqq,

Saeeulo x.

c( IIL Girca ann. 900. Ciodex Claudii Puteani.
caracterepulcherrimo, elegantibuBuncialib. 80 toL
id forma 4* compactus, asservatus in Biblioth.re-
gia, olim n* 3971,nunc 4623notatuB,8olum Apolo-
getic. lib. continens^ quem in manibus habuere ao
cousuluere D. Nic. Le Nourry et Rigalt..

SflBCUlo XI.

« IV. Girca ann. 1000. Codex Petri Pitihcsiy ex
caracterum forma a D. Nicol. Le Nourry et aliis
VV. DD. undecimo seeculo ascriptus, olim ex Pi-
thcBi schedis RR. Patrum Oratorii Jesu collegio

Saeculo daodecimo.

c VIII. Infra ann. 1050, Codex Morbacensis in
cujus fine manu recentiore scribitur : Orate pro
domno abbate Morbacensi^ qui alius non est ao
BartholomaBus de Andelo, anno 1455 monasterio
prsfectus. Varias ejus lectiones sedulo D. Nic. le
Nourry deoerpserat eumque 600 vel 700 abhinc
annis soriptum ducebat.

Ssculo decimotertio.

« IX. Codex Colbertinus recentior.delsLiixB ex urbe
g Tutelensi anno 1687 a D. Stephano Baiuzio, notatus
in Golbert. bibl. n» 5271. olim in Regia 5973, nuno
1689, haud 400 annia recentior judicto D. Le
Nourry. Gontinet in priori parte Didjmi de Spiritu
S» tractalum^ D. Gypriani epp, et. opp, et posteriori
parte Apologeticum Tertuiliani.

Saculo decimo quarto.

« Ab annis 1462 ad 1500 saltem referendi sunt
oodices, quos in uberrima Hirsaugiensis abbatia
bibliotheca vidit J. Trithemius, ao meminit libro
de Script, ecctesiast, ubi de Tertulliano. Ibidem
memoratur adhuo exstare tiber de Exstasi, qui desi-
deratur.

« Anno 1481, pridie Idus Januarii scribebat An^
gelus Politianus de TertuIIiano epistolam haud
C secus ao si ejus libros, quotquot etiamnum habe-
mus, in manibus habuisset.

«X. Ad annum 4492prodiit codex biblioth» re-
gix ParisiensiSy olim num. 4313-3, nuno n. 2616,
prs se ferens, haud amplo volum.50 fol. membra-
nac. constans, nitidaac eleganti oaraoterum recen-
tium forma, ad usum equitis c^jusdam Bartho-
lomffii Ghalei, archigrammatei duoalis Mediolan.,
transcriptus ab Hierooymo Waradeo ; textus opti-
maBnotffi, licet recentior. Post varias remm ao
dominorum vices, ut constat ex notis primo folio
affixis, penes Antonium Faursub num. 478 fuit.

«SflBculo XV ascribuntur Tertulliani quxdam
declamationeSj quaa in catalogo biblioth. Middle-
hiil n. 2377 reporit Hanel acinseruil in sua mss.

Trecensi dono datus, nuno in bibiioth. urbis Mon- D ' ^^ '
tispessulani asservatus, membranac, in-f<>, omnia
Tertulliani opera continet. 84 Gf. Hsnel oatalog.
p. 245. Eo usus est ad suam editionem Rigaltius.

« V. Eod. tempore, Codex Harlanu caracteris
elegantia baud Puteano deterior, neque centum
annis recentior, judice D. Le Nourry, qui eum
accepit ab Achille Harleo, Parisiensis senatus
preBside, in eoque bonas et malas deprehendit
lectiones.

«VL Eod. temp. Codex Augustas TaurinensiSf
cui se offendisse testatur Mabillonius in Itiner.
Italic. I. I,p. 8.

Godices etatis incerte.

«XI. Codex vetus ignotus unde Apologeticua
primum exscriptus est.

85 « Xn, Xill. Hirsaugiensis et Patemiaciensis
primi fuerunt ex quibus TertuUianus, Rhenano
obstetricante, prodiit. » Btiam nuno servantur in
urbe Schlettstadt^ex ipsamet B.Rhenani biblioth.,
Tertniliani scripta qucdam mss. membranac. Gf.
HsBuel. p. 437.

« XIV, XV. Gorziensis et Fuldensis, luem posthao
Fr. Modius diligentiuB excussit, plurimum Tertul-
liano emendando profuerunt.

PRiEFATIO.

tt XVI. Gagnssi €odicem,ex qno pleniorem Terful- A in reliquis Tert. Apologetioi cum Lactantio editio-

lianom dedit, ignoramus.

« Xll. Britannicus ccenobii Masburiensis a Joh.
LelaDdo cum Geleoio commuDicatus, plane egre-
gius ; qui usquedum non habebantur libros Tertull.
praebuit, aliis contra qui jam exstabant, carens.

XVIII, XXIV. Codices PameUi / tres Vaticani
cardinal. Sirlet jussu in usum ejns coUati, duo
monasteriorum S. Amandi et S, Bavonis in Bel-
gio; nnus Anglicanus, qui penes Joh. Glementem
fuit.

XXV. Codex Bongarsii, quo usus est Heraldus.

XXVI. Codex quem Salmasius ad librum de Pallio
perpoliendum adhibuisse professus est.

XXVII. XXVIII. Codices duo membranacei in
bihliotheca Lugduno-Batava n. 324,376 ezsistentes, «>
qaibus liber de Pallio comprehenditur, ac usus
est Havercampius.

Insuper variantes lectiones, quas e variis libris
mss. F. Ursinus collegerat, notemus^ quas post
Wouwerium Rigaltius in usum vocavit.

« XXIX. Codex Fa/£canu5,continen8 cum chronico
V. BediB mnlta alia e quibus fragmentum Tertul-
liani de exsecrandis Dits, primo editum ann. 1630
a J. M. SnaresiOybibliothecs Vatic. custos,nec jam
abhino recusum, iterum in hac nostra editione
datum t. II, col. 1114. Godex ille,inquit Suarezius,
litteris locgobardicis scriptum ante septingentos
vel octogentos annos scriptus videtur.

«XXX. Codex Ambrosianus., e quo Muratorius
eniit ultimam partem tractatus de oratione^ vetu-

nibus exscribi solet, in dimidio fere parte pagins
secundcB folii primi ; tum ipsius anni notaa defec-
tus, vix obvius in hujus looi et typographi editio-
nibus,deindequod post subscriptionem subjicitur:
Sermo de vita seiema (l).qui pariter cum sequenti-
bus Lactantii edit. quaa Tertulliani Apologeticum
adjunctum habent, plerumque prodiit. Possunt
hffic saltem excitare VV. DD. ut curiosius de his,
ubi licet, dispiciant.

1493.

Mediolani per Vldericum Scinzinzeler» fol. Q. $o-
ptimili Flor. TertuIIiani Apologeticus adv. gentes.
Cat. BibL Pinell. p. lat. 682, tom. I.

1494.

Venetiis, curai et expensis nobilis viri Domini Oc^
taoiani Scoti Modoetiensis, 1494, quinto Idus Octo*
bris per Bouctum Locatellum : Q. Sept. Tertulliani
Apologeticus, cum Lactantio.

1500.

Parisiis, ap. Jo. PeHL i<*. Tertulliani Apologeti-
cus, cum Lactantio, si conjectur» fldere licet.

Sfficulo decimo sexto.

1501 — 4600.

Gum Lactantio iterum iterumque prodiit Tertul-
liani Apologeticon : 1502, Venet. fol. ; 1509, Venet.
fol.; 1509, Paris. 4^ ; 1511, Venet. fol. ; 45(3, Paris.
4« ; Fiorent. 8», ap. Phi/. Junt. Juntinae exempla

cruu uiwuiaui paii^m ir«iut«itu« uc vrui,w7ic, vctu- georium etiam rcperias. Vid. Gat. Bibl. Pinell.
stos qnidcm, eodem judice, at nullibi ab eo des- 1 pp i^^ „ ^^
criptuSy nec ulli affixus etati. »
Perperam Tertulliani nomine inscribuntur duo

codices ParisienseSyquorum alius in biblioth.regia
num. 1656, alter in bibl. S.-Genovef. num. 694
asservatur, neuter vero vel minimum Tertulliani
habet vestigium.

§ II. DK 8IN0UL18 SDITIONIBUS, VERSIONIBUS, AG VA
RIOBUM IN TERTULLIANO C0MMENTATI0NIBU8.

SffiCulo XV-XVI.

4483.

Q. Septimii Florentia Apologeticus adversus
gentes. Impressum Venetiis per Bemardinum Bena-
lium. s, a. nota. fol. Gharactere eleganti gaudet.

PP. lat., n. 684.

1545.

Venetiis in xdibus Aldi et Andrex socen, mense
Aprili 1515. In fronte : Tertullianus. Praemittun-
tur praBter Jo. Bapt. Egnatii Ven. ad Gasp. Conta-
renum Patricium Venet. et philosophum prseci-
puum epist. dedicatoriam^ Hieronymi vita Tertul-
liani, et capitum tabula.

1521.

Ed. princeps Basileensis I. Operum Tertulliani,
Bas. apud Froben. fol. « Opera Q. Septimii Fio-
rentis Tertuliiani, inter latinos Ecolesiae scriptores
primi, sine quorum leotione nullum diem inter-
mittebat olim divus Gyprianu8,per Beatum Rhena-

litterisinitialibusminioadpictis.SiDgulatimquidem D NUMScheletstadiensem e tenebris eruta atque a situ

hic Tertailiani libellus in bibliotbeca Begio-acad.
Goett. exsbat et memoratur in biblioth. Pinelliana
1. 1 Patr. Lat. n. 683. Sed, ni failor, ac Lactan-
tianam editionem ab eodem Bern. de Benaliis
factam et a Fabricio oommemoratam pertinet ;
quam, quia forte rarior sit» nolim continuo cum
Banemanno in dobium vocare, 86 et insunt in-
dicia, qns attentum observatorem advertere pos-
snnt in hnjus libelii faabitu veluti capitum tabula
ipaum prscedens, quffi sio exscripta est, ut fere

pro virili vindicata, adjectis singulorum librorum
argumentis et alicubi conjecturis, quibus vetustis-
simus auctor nonnihil illustratur. Quorum catalo-
gum proxima pagina reperies. Floruit sub Gss.
Severo Pertinace et Antonino Garacalla, valde
vicinus apostolorum temporibus, circa annum a
Ghristo passo 160. Quare boni consulenda sunt
hujus Boripta, si alicubi varient a receptis horum
temporum dogmatis,cum omnes synodos anteces-
serit, apostolicis illis exceptis, quarum in Actis

(45) Ad verbum insoriptns : Item sermo de vita xtema, cap, 47.

PILEPATIO.

87 Lucas commeminit. Gaude, ]ector,et hunc tibi A gno et nitido, tum figuris vel emblematiciey ve

rarum ac novum thesaurum para, ao vale. » In
calce, folio ante indicem proximo : Basilex afnui
Jo, Frobenium : mente Julio. an, 1521. Opera qus
in hoc volumine continentur, quorum catalogum
pagina tituli adversa prtebetjhsc sunt : de Patien'
tia liber\ de Came Christi; dt Resurrectione camis ;
de Prmcriptione hasreticorum ; Adversus omnes
hserese^; Adversus Judxos ; Adversus Marcionem
libri V ; Adversus Hermogenem; Adversus Valenti-
nianos; Adversus Praxeam; de Corona militis; Ad
Martyres ; de Posnitentia ; de Virginibus velandis ; ae
Habitu muliebri ; de CuUu feminarum ; ad Uxorem
suam libri II ; de Faga in persecutione ; ad ScapU"
lam ; de Exhortatione castitatis ; de Monogamia ;
de Paitio ; Apotogeticus adversus gentes.

mytbologicis et historicis ligno impresflis, qu»
partim maginea tituli,itemque primaB dedicationis,
et deinde ipsius textus paginam primam cingunt,
partim litteris initialibus majoribus accesserunt.

88 1525. 1528. (46) 1536.

Bae. ap. Froben. f. repetitiones prima.

1539.

Ed. Basileensib II, Basitese. f. Opera Q. Septimii
Florentis Tertuliiani Gartbaginensis» inter Latinos
EcclesioB scriptores primi, sine quorum lectione
nuUum diem intermittebat olim divus Cyprianus,
per Beatum Rhenanum Selestadiensem et tenebris
eruta, atque a situ pro virili vindicata, adjcctis

Tk singulorum librorum argumentis, et nuilibi non
Geperat edendi Tertuliianum coneilium Rhena- ** conjecturis, ac nuper collatione Gorziensis exem-

nus, cum forte in codioem vetustum Patemiaci
(Petertingen) codnobii Transjurani incidissel, mox
adjutus etiam codice Hirsaugiensi (Hirschau).
Utrumque tamen tam corruptum et mendis ple-
num, simul scripturam utrobique tam similem de-
prehendit, ut alter ab altero descriptus videretur,
et ni semei vixdum inscripti libri, dum Frobenii
praela vacarent, typis excudi coepti essent, omnino
ab opere destitutum se fuisse affirmat. Secutus
ergo in protligando labore hoo est, ut quando
loca mendosa deprehenderet, et non subvenirent
exemplaria, sciens religiose esse tractanda auctorum
scripta non secus ac res sacras, nihil mutaret, sed
conjecturas, quse tum in mentem forte veniebanty in

plaris ex Mediomatricibus oblata, non solum longe
emendatiora facta, verum etiam pro re nata novis
ac retextis annotationibus exposita illustrataque.
Quorum catalogum proxima pagina reperies. FIo-
ruit sub Gess. Severo Pertinace, et Antonino Ga-
raralla, valde vicinis apostoiorum temporibus,
circa annum a Ghristo passo 160. Basilea 1539.
HENSE HARTio. Oc hac sccunda editione audiamus,
quae ipse Rhenanuslitteris praefixis,datis Seletstadii
sub Kal. Mart. 4539, scribii : « Iterum damusTer-
tullianum, sed emendatiorem,quam antahac.Gujns
rei causa, quod collationem ejus codicis, 'qui
GorziaQ in Mediomatricibus asservatur diligentia ac
dex^eritate Huberti Custinei — adjuvante Domi-

marginibus adjiceret, quorum nonnullse, inquit, nec C nico Florentino sodali peractam,cura jurisconsulti

fniVit multum arrident, verum cupiebam lectorem
dubitaturum adjuvare. Quod si non ubique successit,
non est idcirco damnandus conatus. Pergit : Uti'
nam mihi copia fuisset exemplaris quod in Gorziensi
ccenobio servaiur, id abest ad tertium miHiarium ab
urbe Mediomatricumy et item ejus quod apud Fuldatn
exstat vet ejus guod esse Homss ferunt. Sedspaliis ini-
qui tempotis exclusi, non potuimus ea nancisci.
Quanquam vereor nihii noslris esse emendatiora,
quando codices quibus usi sumus, Hirsaugensis et
Paterniacensis, tam constanter per omnia consentie-
bantf ex diversis altati bibtiotheciSf et non uno tem-
pore descripti. Sed hujus conferendi laborem aliis
committemus.

D. Glaudii Cautiunculae Ferdinandi Gssaris a con-
silio,tandem nacti sumus. Nec vero tantum profuit
illa, quanquam multum profuit,quantum momenti
attulit ad exactiorem castigationem, quod depre-
hendimus subinde graBcissare Septimium figuris et
constructionibus graecis utentem. Apparet sane
nostrum auctorem in lectione Graecorum veterum
qui plurimi id temporis et soli inter sacros inter-
pretes habebantur assidue versatum, ut imbibitam
et impressam memoriffi Graecorum dialecton etiam
Latine scribens interoblivisci nequiret. Nos hujus-
modi tropos indicavimus,et quidem Sffipe crassius,
modo apertius ; nam volulmus adjuvare studiosos.
Jam dedit retexendarum annotationum ansam col-

Pr»ter argumenta, singnlis Ibris una cum anno- r. lationis istius opportunitas, ubi lectio posterior a

tatiunculis prsmissa, praefixit Rhenanus vitam
Tertuiliani, itemque disputationem, sub nomine
admonitionis ad lectorem de quibusdam Tertuiliani
dogmatis ; subjunguntur vero Definitiones ecclesia-
sticorum dogmatumf posthac Gennadio ascripUe^
et index denique dictionum sententiarumque ac
dogmatum.Inscripsit opus principiSlanislao Turzo.
episcopo Olomutzensi. Ab artificio typogaphico
hsc editio est satis insignis, tum oharactere ma-

priore nonnunquam evariat. Hoc quoniam erat
indicandum, aliam etiam expositionem mutata
verba desiderabant. Non licuit adesse Basilea dum
editur opus. Verum Sigismundus Gelenius, homo
magni litteris judicii, et eruditione summa prs-
ditus, in recognoscendo opere vicariam operam in
officina prestitit, qui merita laude non est frau-
dandus. » — Hanc novs editionis prffifationem ex-
cipiunt Proverbia aut Proverbii specieDi refereatia

(46) In Cat. Bibl. Mus, Britt., t. II, laudautur : Opera — cum annot. B. Rhenani et Fr. Junii .'
Bas. 1528 f. inepte 1 Sghoenemann.

PRiBFATIO.

quibus pMaim in scriptis saiB utitur Sept. Terlul- A qoos Parisiensis recens produxerat, sed e codice

lianns a vulgo maximam pariem deseripta, tom
repetita ex priori editione epistola nuncupatoria
et vita Tertuliianl. Admoniiio de quibuedam Ter-
tulliani dogmatis ad calcem recessit, definitiones
ecclet. dogmatum penitus omissaB sunt. Index no-
Tus et prorsus alius esl. Ad margines textus dicta
et sententiae insigniores diligenter notateB. Z9 Ad-
notationibus ad lib. adv, Valenlinianos accessit
tobula ligoo impressa, doctrinam eorum in effigie
sistens. T&ndem qui singuiarem iibellus superiori
editione constituerat, tractatus Adversus ornnes hx-
reticoSy tanquam particulas perperam avulst» libro
de Prssoriptionibus hio ad corpus suum re-
diit (47).

1545.

Ed. Partsiensis I. — Parisiis fol. per Gagn^um.
Accesserunt Gagnaei opera XI,(48) libri Tertulliani:
de Trinitate lib. i, de Animao testimonio lib. I, de
Anima Ub. I, de Speotaculis lib. I, de Baptismo
lib. I, contra Gnosticos Scorpiacum lib. I, de Ido-
lolatria lib. I, de Pudicitia lib. I, de Jejunio ad-
versus Psychicos lib. I, de Gibis Judaiois epistola,
de Oratione lib. I ; ex quibus de Trinitate et de
Gibis Judaicis posthao Novatiano vindicati sunt.
Unde vero Gagneus nactus sit hos libros cum ip-
sius editionem oculis usurpare non contigerit, di-
cere non habeo, nec reperire quidem potui quem-
qaam, qui bujus editionis notitiam dare opersB
duxisset ; in Gat Bibl. Thottians t. I, p. i, p. 62,
hoc anno et loco,forma item maxima memoratas p
invenio editiones duas, unam, Tertuliiani operaex
recogn, Beati Rkenani, ap. Carolum Quillard, alte-
ram per eumdem ap, Hugonem et hasredes jEmo-
nis a Porta, Utra harum Gagnsei sit, an utraque
nescio.

4550.

Ed. Basilesnsis III. — BasilexAol, « Q.Septimii
Plorentis Tertulliani Garthaginensis presbyteriy
auctoris antiquissimi ac doctissimi scripta,et plura
quam ante, et diiigentius per induslriam bene lit-
teratorom aliquot ad complures veteres e Gallica-
nis Germanicisquebibliothecis conquisitos recogni-
tacodic68,in quibus prscipuus fuit unus longein-
corruptiBsimus in ultimam usque petitus firitan-

Britannico, in quo singuli isti libri exstabant, ex
antehac editis tamen modo illi tres : de Ressurre-
ciione carnis, de Prxscripiiombus adv, haer, et de
Monogamiay reperiebantur.— Preeterea Apologetico
accessit commentarius Fran, Zephyrini Florentini,
nunc primum editus. Repetita etiam hic invenies
Rhenani epistolam nuncupatoriam, vitam Tertul-
lani ac proverbia et admonitionem de dogmatibus.
A 40 chartarum ac typorum eiegantia inter niti-
dissimas numerari debet haBceditio.In Bibliotheca
Baluziana hujus exemplaris Apologeticus cum cod.
ms. collatus erat.

1561.
Parisiis^ apud Andr. Weehelum. 4» Q. Sept. Flor.
Q Tertuliani liber de Prflascriptionibus adversus hs-
reticos, cum scholiis Jo. Quintini Hedui.

1562.
Ed. Basilkensis IV. ~ Basilem^ fol. Repetitio
editionis a. 1550. In flne : Bas.in off. Frob,per Hier.
Frob, ei Nic. Episeopium^ mense septembri.

1562.
«Versio Galltca I. Tractat. TertuII. De Prsescri-
piionibus haereticor.pev Aubertum de Macereyevul-
gata Parisiis. »

1563.
<c Vbrsio Galuca I. Lib. De Corona MiiiHs per
eumdem, ibid. »

1566.
Ed. Basileo-Parisiensis. — Parisii apud Audoe-
num Parvum (49), sub inlersignio Lilii aurei, via ad
D Jacobum. Aocurata Gelenfanae repetitio. Tomis
dpbus 8«. In fine cujusque : Par, excudebat An-
dreas Wechelus, 1566, Index Gelenianus {ab J. G.
confectus quid sibi velit, nescio) ad tomi oujusque
contenta est reformatos.

1572.
« Versio Germaniga I. — Q. 8. F. TertuUiani
cert», justaB et necessarlse Prasscriptiones adversus
omnes haereses in Germanicum idioma a Laurent.
Alberto Francotranslat, etexcus. Delings. »

1679.

Ed. PAMELUNA-ANTVBRPiBNSifl I.fol.— «Q.Septimii
Fior. Tertulliani Carthaginensis presbyteri opera,

niam : non omissis accuratis Beati llhenani anno- D qu» hactenus reperiri potuerunt omnia. Jam po-

tationibus.Gatalogum autem aperiet versa pagina.
Acceasit et index copiosior, Bas. 1550. in llne :
Basilba apud Hier. Froben. et Nig. Episgopium,
ANNO 1550,mensb martio» Guravit hanc editionem
Sigiamundus Gelenius, cujus jam in Rhenani se-
cunda partes laudavimus. Exhibet preter libros
superioribuseditt.BasiieensibusvuIgatoseosquoque

(48) Omnibus Gatbolicis innolescat necesse est
Rhenani animadversiones censoria Inquisitionis
Hispanae virguia notatas fuisse et RomaB a S. Pio
Papa V librorum prohibitorum indici inscripta8,pro-
pter liberiores hujusce editionis animadversiones

Patrol. I.

stremum, ad exemplaria manuscripta collatione
facta; quam accuratissime recognita, aliquot etiam
libris auctiora ; nunc priraum in capita, et certo
ordine habita,quanto fieri potuit temporumratione,
in quinque tomos distincta, cum Jacobi Pameiii
Brugensis, theologi, archidiaconi Audomaropoli-
tani, argumentis et adnotationibus toti operi in-

super Eoclesiffi leges, ritus et institutiones. Edd.

(48) XV numerat Pamelius in Ep. dedic. ed.l579
ad Ponl. Ed. prcllxa ; perperam. ttCHOENEMANN.

(49) Male hajc ap. Rohert Steph, prodiisse Sandio
dicitur. Schoen.

PRiEPATlO.

terjectis ; quibuH tum loci obsouriores explioantur,
tum quidquid ad antiquilatem eoclesiasticam spe-
ctat, iliustratur. Ab eodem Pamelio recens adjecta
Tertulliani Vita, Scripturarumcitatarum index lo-
cupletisBimus, aliaque Prolegomena. » Adjutus est
auctor nov89 hujus receneionis, Jacobus Pamelius
(a Pamele)t imprimis tribus mss. membranaceis
oodicibuB Vaticanis, cardinalis Sirleti, Bibl. tum
VaticansB prffifecti, cura jussuque codici ezcusso
comparatis.Habebat etiam libros mss. monasterio-
rum S.Amandi ac S. Bavonis ot Anglicum codicem
qui penes Jo. Clementem anglum erat; nec non
Latini Latinii Itali et Jo. Harrisii Angli, ab ipeis
cum eo communicatas conjecturas variorumque
denique hominum 41 doctorum varias observatio-
nes. Quibus adminiculis tantum sane profecit, ut
loca innumera castigasse, hiulca supplesse, qus-
dam etiam superflua, quas ex margine in contex-
tum irrepserant, non injuria rescidisse sibi vide-
retur. Primum etiam in capita libros omnes
distinxit, argumentaque nova ad capitum distin-
ctionem comparata et ipsius Tertuiliani verbis
conscripta addidit. Deinde totum opus in quinque
tomos partitum est : quorum primo continentur
libri adversus Gentes et Judffios ; secundo ParsBne-
tlca ; tertio scripta adversus Hareses ; quarto Poe-.
mata cum Fragmentis operum qus desiderantur ;
quinto deniqueea qua adversusEcclesiam scripsit
et aliena quadam : librorum in singulis partibus
eodem quo conscripti putantur, ordinehabito. Ad-
monitionem etiam de Tertuiiani dogmatibus seu
erroribus ea quam Rhenanus conscripserat, longe
locupletiorem et ordine alphabetioo confectam cum
Antidoto, ut vocat, edidit (50). Ordo vero conten-
torum hio est : 1» Dedicatio ad Pontif. Max. Gre-
gorium Xlir, data Duaci ipsa Exaltationis Crucis
die 1579 ; 2» Dedicatio altera ad Philippum II Hisp.
regem script. ib. cod. 14 septembr. 3i^ Indices
librorum quovis tomo contentorum et auctorum
codioumque,qui Tertulliano oastigando usui fuere,
notitia ; tum A^ vita TertuIIiani per Pamelium, et
50 Paradoxa TertuIIiani cum antidoto Pamelii ; 6^
Tertuiiiani Jurisconsulti romani legum rescripta;
tandem 7^ Indices in TertuIIianum, cum looor.,
tum aliorum auctor. ab eo citator., tum rerum. —
qui quarto tomo comprehenduntur,libro8 poeticos
et fragmenta seu indicia potius librorum deperdi-
torum apud alios auctores aut ipsum Tertullianum
obvia primus hio Pamelius operibus TertuII. in-
sernit. Ad poemata quod attinet,in libris adversus
Marcionem et carmine de Judioio Domini Tertul-
liano vindicandis,Ge. Fabricii (in poeticis ohristia-
nis), in carmine de Sodoma vero Sixti Senensis
(Bibl. Sanct. lib. IV) auctoritatem sequebatur ;
Genesin autem et ad senatorem qu» cum Sodoma

(50) Prima quidem editio Pamelii ad manus
non est, neque typographos et bibliopolas, apud
quos prodiit.indagare potuimus,sed desumptahffio
sunt ex ed. Par. 1598, cui qu» insuper accessere,

A carmine Gypriano olim asseruerat, propter ora -
tionis similitudinem, Tertuliiano nunc demum ad-
judicavit et denuo recensuit. Hffic excipiunt Gr»-
corum operum fragmenta: ad amicum philosophum
de Nuptiarum angustiis seu de Virginitate ; de Fato;
dem undis et immundis Animalibus ; de Circumci-
sione ; de vestibus Aaron : de Trinitate ; de censu
Animffi adversus Hermogenem ; adversus Appelle-
tianos ; de Paradiso ; de Spe fldelium ; de Eostasi
l\b. sex : adversus Apollonium ; Aliorum aliquot
et falso inscriptorum. T. V. continentur : de Ex-
hortatione Castitatis ; de Monogamia ; de Fuga in
persecutione, ad Fabium : de Jejuniis adverbus
Psychicos ; de Pudicitia ; Novatiani de Trinitate ;
ejusdem de Cibis judaiois ; ejusd. epistolarum de

P vera Circumcisione et vero Sabbato notulffi.

'^ 1580.

49 Ed. Barilsama.— Parism apud MichJulianum
ad mont divi Hilarii sub imigni stell^ coronalXf
« Opera Tertulliani et Amobii quotquot ab inte-
ritu vindicarisummorum virorumindustria potue-
runt, oum veterum exemplarium tum recentiorum
collatione restituta, locis Scripturffi aucta et illu-
strata commentariis, qus alias auctoribus sub-
obscuris et difflcililmis non mediocrem lucem af-
ferre poterunt. Omnia studio et labore Renati
Laurentii de la Barre, Additis indicibus fldissimiB
et amplissimis. » In flne : « Excudebat Petrus Le
Voirrier, regius in Mathematicis typographus,
Anno salutis hum. M. D. LXXX, meose Junio. »
Primus (5^) Laurentius Barrffius id egit, ut, qu»

C passim in scriptis variis VV.DD. imprimis Heroal-
dus, Alciatus, Grinitus, Turnebus, Vertranius, Ho-
tomannub, Gujacius, Saliger ad emendandum
explicandumve TertuUianum contulissent, conqui-
reret, et excerpta una cum suis adnotationibus
Rhenani commentariis allineret ; ubi vero ilii de-
floerent, in libris soilicet post Rhenanum additis,
de suo proferret : in eo tamen lectoribus molestus,
quod sua nusquam a Rhenani aliorumve distin-
gueret.Rhenani epistolam nuncupatoriam itemque
admonitionem de quibusdam TertuUiani dogmatis
repeti curavit, vitam Tertulliani de suo addidit,
prffiterea amplum prsflxit auctorum, quorum fide
annotatt. conscriptffi sunt, oatalogum. Nuncupavit
hanc editionem prfficeptori suo De La Bigne Th.D*

j) Quod externam faciem spectat, admodum nitida
est editio, adornataque satis commode annota-
tionibus sub textu disppsitis diversis quoque typis
expressis.

1582.
Versio Germanica I. — Libri De Patientia a Luc.
Maio^ Smaikalacn, in-8®.

1583.
Ed. Pambliana-Parisibnsis I. — Parisiis 9ub souto

Buo loco commemorantur. Scqenbm.

(51) Inter repetitiones Pamelianas sine editoris
nomine Caveus iaudat ; perperam. Sghobnem.

.^-

PRiEPATIO,

Basiliensi eol. Pomeliana recusa. Hulc demnm
editioni accessisse videntur : Proverbiales Formui»
Operis Tertullianici corUenix (52), brevibus •choliia
illuetrata per Adream Hoyum Brugensem, cui
bano cnram ipse Pameliua injunzerat, ut prffifixa
Hoyi ad Pamelium epietola, data apud Atrebatea
Kal. Januar. 1583, nos docet (53). Utrum vero et
ejuadem Hoyi in Tertullianum Pamelii op. restitu-
tnm Epigramma, quo aingulorum librorum qui
hoc quinque partito opere continentur, argumenta
ex oniine indicantur, hao demum editione acces-
serit, au olim jam fuerit vulgalum, nesoio. Hujus
ezemplaris apologeticus cum cod. M8. collatus
ezstabat in Bibl. Baiuziana.

1584.
Bd. Pameliana-Antvbbpibnsis II. — Anh>erp,apud
48 Plantin, foL eadem repetita ; in Gat. Bibl.
Leidens. (Logd. Bat. 746.) scribitur : Tertulliani
Op. ez emend. Jao. Pamelli cum coll. codicis MS.
Agobardi per Jo. Meroeriam. Antverp, 1584 f.

1585.
Ed. Pameliana>Parisi£nbi8 II. — Parisiis^ ap,
Mieh. Sonnium. f. Q. Sept. Flor. Tertuliiani opera
omnia, ad ezemplaria mss. collatione recognita,
aliqnot etiam iibris auctiora, ez editione et cum
annotattonibus Jacobi Pamelii : reoedunt ejusdem
Tertulliani vita, aliaque prolegomena. CaL de la
BibL du Roy^ t. I, p. 363. Non sucurrit jamjam,
abi laudata invenerim Tertulliani opera cum nott.
Jae. Pamelii Paris. apud Mich. Somnium, 4548,
quod hino conatat errorem esse typographicum.

1594.
• Vkrsio Galiga II. — Lib. De Gorona Miiitis
per Plorimundum Remond (Louis Riobeome) Bar-
dig. »

4595.
Lugdunit Batavor, ex off, Plantaniana, 4. (Sio in
Gat. Bibl. Leidensis) et 8. Cat. de la BibL du
Roy, pag. 364, t I.) Q. Sept. Flor. Tertulliani
Liber de Pallio, ez editione et cum notis Francisci
Janii.

1596.
Ed. HsiDBLBBROBNflis I. — Heidelb. ap, CommC'
linum^ f. a Rhenano, Pamelio, Junio emendata.
Laadant Sandius, du Pin, et Gave.

1597.
Ed. Pameliana-Frinegkeil£ I. — FraneckeroR
ezcadebat Mg, RadaBUS ord. FrieiaB typ. Q. Septi-

(52) Sandius edit. Parisiensem hujus anni cum
Notis Rbenani et Junii f>, laudat; qua fide, affir-
mare non aosim.

(53) Scilicet ez edit. 1498, Paris. mihi in his
jadioandum fuit, ut semel Jam professus sum.

(54) In Catalogo libr. ezpurgator. Madriti 1584,
jossa Card. Gasp. Quiroga, Archiep. Toletani. gen.
inqois. Hisp. edito. Schoenem.

(56) Perperam laudatur a Fabricio — cum no-
tis Rhenani. Pamelii et Pr. Junii (DeL ser, pro Ver,
ReL Chr, p«213). Sghosnem.

A mii Florentis Tertulliani Garthag. presbjteri ,
auctoris antiquissimi qus adbuc reperiri potue-
runt omnia : ez editione Jacobi Pamelii Brugensis.
Quibus seorsim addit» sunt annotationes Beati
Rhenani Selestadiensis, auctaB censura inquisitio-
nis Hispanicae (54) : itemque castigationes ac nots
perspicu» et breves Francifci-Junii Biturigis, tum
ez mss. fide, et Latini Latinii Viterbiensis, aiio-
rumque syrabolis oomportat», tun: conjecturis
gravissimis atque lectissimis accuratffi. Communes
praeterea indices accesserunt locorum Scriptura
sacr», aliorum auctorum itemque verborum et
rerum locupletissimus. Pamellii teztum atque or-
dinem Junius religiosissime servavit, nisi quod
tomo quarto fragmenta et indicia deperditorum

Q librorum penitus omisit. Annotationes item Pa-
melii omnino absunt (55). Post teztum seosim
primum ipsius Junii, deinde Rhenani animadveiv
siones sobJectaB sunt. Ao ist» quidem, quibus
etiam Junii ad Ordines Belgii P. dedicatio ; data
Lugd. Bat. a. d. Kalend. Martias 1597, cum vita
Tertuiliani ab ipso recens oonscripta prefigitur
(de Pamelio enim judicat non vitam eum Tertui-
liani, sed curiosam iliius 44 temporis historiam
contezere voluisse). Hffio in froote gerunt : ad Q.
S. Fl. Tertulliani opera quc ezstant omnia oasti-
gationes et not», quam mazime in tam vestustum
et gravem scriptorem fieri potuit, perspicu» et
breves (56). In quibus tum omnes ferme omnium
sfficuH noslri doctissimorum hominum lectiones,
emendationes, interpretationesque neoessarisB ez

C mss. fide et conjecturis probabilibus adunanturet
asoribuntur suis auctoribus ; iis etiam ezpres-
sis, qu8B non viss sunt plane rejicula : tum ez
collatione exemplarium loci quam plurimi ad veri-
tatem rerum proprietatemque verborum de peni-
tissima antiquitatis tenebris proferunt suppleti,
correcti, illustrati atque oonfirmati. Post Rhenani
annotationes accessit varianiium lectionum in /t-
brum Apologeiicum ei adversus Judssos indiculus,
quas ez mss. membranarum pr«sertim ms. Ful-
densis coliatione Franciscus Modius firugensis
olim observaverat, et posteaquam diu apud
M. Velserum Angustanum delituerant, ab eo oum
Gasp. Schoppio Franco, tum juvene, communioatffi
erant, qui Junio tandem eas transmiserat. Laudat

D imprimis Junius multas Pamelii emendationes
Fuldensis ms. auctoritate esse firmatas. CoUatio
quidem ipsa ad ed. Barrei 1580, Paris. (57) facta

(56) Quffi breves et perspicuffi ipso Junio visffi
sunt animadversiones, effidem et Scah'gero casti-
gatione dignissimffi, et Scboenemann mers hario-
latioDes habitffi sunt. « Doctissimus Gretserus edi-
dit vindicationem quorumdam locorum Tertullia-
nicorum a Fraocisci Junii Galvinistffi depravatio-
nibus. In opp. Gretz. i. V. pars V, p. 305, edit.
Ratisbon. 1735. f . » Edd.

(57) Hanc editionem Renatum Laurentium Lu-
tetiffi Parisior. 4580, Barreo auctore edidisse
Jonius scribit. Tu vide soo loco a nobis dicta.
Sghobnem.

PRiBFATIO.

erat neo matata a Junio, sed paginflB tantam nova A. Gampiani oblati certaminis in caasa fldei rationes

editionis sunt ascriplo. In Bibl. Leidensi exstant
duo b. e. exemplaria, unum manu Josephi Sca^
ligeri notatum, alterum cui a Dominico Baadio
ascriptffi sunt caetigationee Josepbi 3caligeri ex

autograpbo.

1597.

Ed. PAHELiANi-GBNEVEvsis I. — Getmx com
not. Pamelii (Sand.^ Du Pin, Cave).

1598.

Ed. Pameliana-Parisiensis III. — Pariiiis apud
Laurentium Somnium via Jacobcea in Cireino aureo.
M. D. XCVIII. Vide titulum ed. 1579, cui bic in-
super addita : « Acoeesere et looi ex conjectura
Latini Latinii Viterbiensis restituti, et erudita

decem. CataL BibL Begalis Carthusim S. Martini.
Neapoli 1764. f.

1602.

<c In librum de Prmscriptionibus notas edidit Jus-
tus Galvinas in libro Moguntie edito sub boc ti-
tulo : Prasscriptionum adversus hxreHcos perpetua»
rum tractatus sex. »

1603.

« Tbeodori Petreii confeasio Tertullianioa et Gy«
priana in iv libr. digesta* Paris. in-8*. »

4603.
Francof. 8. Jo. a ff^awer. Emendationes Epidicti-
cffi ad Q. S. Fl. Tertulliani opera. » Jo. a Wower.
lectori : « Totus bic libellus non tam in speciem,

in lib. de Pallio Joannis Mbrcbrii Antecessoris Bi- g quam usum paratus, emendaliones promittit, qui-

turioensis Commentaria. Catalogum totius operis ^^9 Tertulliani opera inflnitis mendis liberantur,
.... . • . _i _ j_ji__A ? _». f_ ' '

inveniet lector post epistolas dedtcatorias ; et in
singulis tomis prsefatiunculas de libroram or-
dine. » — Lat. Latinii emendationes s. conjectur»
post edit. Pamel. a 1583, conseriptc (Praafatio
ipsius d. Rom» Kal. Novemb. M. D. LXXXlV.)
et seorsim edita erant Rom» 1584, per Francisc.
Zannetum et repetitffi postea sunt accuratius a
G. Maoro in Catinii Bibl. Sor. et Prof. p. 191.
Godices quidem non babebat, utebatar tamen co-
dicum ab aliis laudatorum varietate ; 45 insunt
quoque et P. Giaconii Toletani quedam partim
ez ingenio, partim ei God. Vaticano. Gaeterum
typorum et obarta nitore admodum baec erudiUs
commendatur.

1509. C

Eo. PAMEUANA-nBiDELBBROBNSia II. — Beidelh.
apiul Commelin. f. Repetita Pameliana Du Pin.

1599.
Colonix apud Amold. Mylium. 12. Q. Sept.
Flor. Tertnllianus liber de PraBscriptionibus adver-
Bus bsreticos, ex ed. et cum annotationibus Ja-
cobi Pamelii.

1599.
<c Vbrsio Galliga II. — Iterum edita lib. De Co-
rona per eumd. Florimnnd. Ad calcem tract. ejus-
dem de Anticbristo et Antipapissa Jobanns. »

Scoulo XVII. 1601 — 1070.
^600.
Parisiis per Ambros, Drouart. 8. TertuUiani Jiber
de Pallio cum interpretatione gallica et notis latinis "
Bdm. Ricberii. (Cat. de la Biblioth. du Boy,
p. 364.)

1601.
Ed. PAMeLiANA-HEiDBLBERaBNSis III. — Heidel-
hergae. f. cum notis Pamelii. Sand. Cave. Eam-
dem boc anno Genevx prodiisse Dupinius adno-
tavit.

1601.

Calonise Agripp. in-12. Tres gravissiml perpetus

Gatbolic» fidei constanti» testes. Tertullianus de

Prsscriptionibus ; Vincentius Lirinensis Adversus

profanas omnium bareseon novationes. Edmund^

eas exemplo veterum Epidicticas inscripsi ; quia
spocimen et TcpoxaSd^ptvfjia majoris operis ; cui
me, quam primum per verum mearum varietatem
licebit, accingam. Beneficium tamen illarum, ne
quid erres, non tam mibi, quam Fulvio Ursino,
eruditissimo viro, debes ; ex ipsius enim iibro,
qui in Bibliotbeca Vaticana asservatur, ea excerpsi,
et ne fidei mea apad te dubia istius libri usum
mibi concessit doct. vir Dominicus Raynaldus,
ejusdem Bibl. prsf., cujus erga me bumanitatem
et singulare studium nunquam 46 satis prcdicabo.
Quanquam valde voluissem diutius apud me deli-
tuissent^ donec illis ab Ingenio nostro decentior
cultus accessisset. Sed jam sponte currentem inci-
tavit nescio quis clamor, ut hsc publicare festina-
rem, quo satisfieret curiositati illorum qui pati
non poterant bunc exilem et fugientem gloriole
splendorem ad me pertingere. »

1605.
Cracavias, in off. Andr. Petriconii. Q. Sept.
Flor. Tertulliani de Pra^scriptionibus adversus
omnes bareticos liber, diotinctus in capita et bre-
vibus notationibus» ex Jacobi Pameiii commeDtariit
illustratus.

1607.
Ed. PAMBLUNA-FRANECKBRiE III. — Frttneckorm f.
repetita ed. a. 1597. Sand. Fenevx f. f. 0. not. Pa-
melii. Du Pin.

1608.
Ed. Pameliana-Paribibnsis IV. — Puris. f. repe-
titio Pamelians. Paris. 1598. Sand. Pabr. Cave,
Cat. BihL Barher. Mus. Britt.

1609.
Ed. Pameluna-Anterpibnsis III. — Apud Com"
melin. f. Repetitio Pameliane. Antv. 1583. Fa-
bric.

1610.
Ed. Pambliana-Parisibnsis V. — Parisiis. f.
eadem laudante Oudino, p. 218« T. I Comment. de
SS. Bom.

1612.
Franeofurti ad Moenum, typis Riobterianis. /oaii-

PRiEFATlO.

nis a Wower emtndatioxieB EpidieticflB ad Q. Sept.
Flor. Tertulliani opera. Cat. de la Bibl. du Roy.,
p. 365.

1612.
« Versio Galula II. Tract. PradscriplioDum, firos-
MBo interprete, Paris, xn-S^. »

1613.
LyJtetix Parisiorum. Ex off. Plantiniam, apud
Hadrian. Perier, via Jacobea, Q. Septimii Flor.
Tertulliani Apoiogeticus. Desiderius Heraldus ex
anliquis librit emendavit, commeDtario libro illu-
Btravit, et duoB digressionum libros, qoibus ejue*
dem Tertulliani et aliorum scriptorum plurima
loca qua emendantur, qua ezplicantur et illuttran-
tor, adjecit. M, Minucii FeUcis Octavius, Desiderius
Heraldos HS. Reg. ope emendavit et notdS addidit
(Minucii P. libro peculiaris taa?en titulus prsfigi-
tur, quem suo loco vide). In emendando hoc Ter-
tulliaoi libro usus est Heraldus duobus codd. MSS.
altaro Pnteani patris per filios tamen ipsi commu-
nicato, altero Jacobi Bongarsii. Illum etsi jam
olim adbibuerat Jacobus Pamelius, tamen aliorum
librornm prssidio destitutus, non spicilegium, sed
messem integram Heraldo reliquisse videbatur.
Prater oodioes istos adhibuit etiam librum Gujaci^
manu notatum, quem Boogarsii cura Dactus erat ;
unde, qn« ex re esse viderentur laudato auctoris
nomine deprompsit. « In Gommentario nostro. » in»
quit, cc hoc temperamentum sequi 47 studuimus,
ut neque ea qun mediocriter eruditis satis clara
sunt, illustramus , id est , soli accenderemus
facem, neque ea que homines, aiioquin eruditos,
sed aliis scientiis occupatos, morari possint, pror-
8U8 inexpIicataomitteremus.Libri istius ea mistura
est, ut non modo ad humanioris eruditionis stu-
diosos, sed ad theologos praecipueet Jureconsultos
adeo tpsos ejus lectio pertineat : argumentum au-
tem, et qu» in eo disputantur, ea sunt, ut omoium
qui a secull fermento sibi cavere volunt, manibus
libellus hic versari debeat. Rec igitur fecerunt,
ut nonnulla que absque causa hac forent, pror-
8U8 omisissem, quandoque attigerim,8ed attigerim
tantum, et quanlum ad lucem satis esset. Sed et
quia morem istum inolevisse videmus, ut dictionis
aut ritus alicnjus et moris veteris ocoasione homi-
nes paulo longios excorrant sepissime, et multa
tractent,que ad scriptorem, quem pre manibus
habent illustrandum, facianl plane nihil ; et con-
sueiudini satis faceremus, et tncommoda tamen,
qaae inde sequuntur, effugeremus, placuit ea que
erant preter t6 IpYov in alios libros rejicere ; qui-
bo8 ideo Disgressionum nomen dedimus. Atque
eorum priore, que ad humaniorem litteraturam
pertinebant, complexi sumus ; posteriore, qun ad
rituum eccIeBiasticorum illustrationem. Epistola
dedicatoria ad Nic. Brulardum, Francie Cancella-
rium,propter temporum istorum casus lectu digna.
Data cst Lutetie Paris. a. d. Kal. Decembr. 1613.
Hojua libri exemploi quod Bibl. Regio Ac. possi-

A det, varietas lectionis codicis MS. Baliol. Oxon»
ascripta est.

1614.
Parisiis apud Jo. Libertum. 8o. Q. Sept Flor.
Tertulliani liber de Pallio, ex editione et cum in-
terpretatione notisque critieis et historicis Theodori
MarciUi. Cat. de la BibL du Roy. 1. 1, p. 364. n. b.
n. 462. Ibid. n. 565. et Cat. d*une Bibl. & Utr.
776. T. [. p. 557, sic quoque laudatur : Satyrar de
paUio c. interpretatione familiari Bive glossaria et
notationibus reliquis Tkeodari MarciUi.

1616.
Ed. Pamblian4-Par|8Ibn818 VI. — PaHs. f. Pa-
melianu-Paris. repetita. Sand. Cave.

1617.
g Ed. PAHELiAifA-CoLONif I. — CoUmix AgHpp,
foi. apud Antonium Hierat. eadem ac Buperior.
Sand. Fab. Cave. Mus. Britt.

1620.
(c Hbrii. Rathvani Theosophia priscorum Pa-
trum Tertalliani et Gypriani 6dei antique et vite
vere Ghristiane certa et ealularia iradens docu-
menta, e monumentis eorum propriis reddita et
reoitata verbis. »

1622.
« In libr. de Prescriptionibus notas edidit Alba-
spineus annexas ipsius obserfationum Ecclesia-
Bticar. libb. II. Parie., 1672. Helmstad., 1672. »

1622.
LutetisR Parisiorum, sumpt. b. Hier. Drouart, via

p 4S Jacobxa, sub scuto tolari. Q. Sept. Flor. Ter-
tulliani liber de Fallio. Claudius Satmasius recen-
suit, explicavit, notis illuetravit. Notarum liber
titulc peculiari gaudet. Ac de hie satis quidem
constat : id modo notare juvat, preter veteres edi-
liones cod. manu exaratum satiB vetustum et
optime note inspexisse Salmasium ejusque scri-
pturam (que cum prima et secunda Rhenani in
omnibus fere consentiret) ubique fldeliter expres-
sam exhibuisse. Oedicavit librum editor Patri
Benigno Salmasio in sup. Divionensi curia regio
consiliario. Gontra banc Salmasii editionem eodem
a. Rhedonis ap. Ivonem Halecium typographum
juramentum prodiit Antonii Kerkoetii Aremorici
(Dionye. Petavii ex S. I.) animadversorum liber
ad Glaudii Salmasii notas in Tertullianum de

" Pallio. Gui opposita confutatio animadversorum
Antonii Kerkoeiii ad Glaudii Salmasii notas in Ter-
tullianum de Pallio, auctore Francisco Franco J.
G. Middelburgi 1623, et cum mox iterum prodiis-
set : Antonii Kerkoetii Aremorici Mastigophorus
secundus, sive Elenchi confutationis, quam Glau-
dius Salmasius sub ementito nomine Animadversis
Kerkoetianis opposuit, Pars secunda, Parisiis, 1623,
responsum est eodem anno, Parisiis, Refutatione
utriusque Etenchi Cerco Petaviavi, auctore Franct'
sco Franco J. G. et contra denuo emissus : Masti"
gophorus teriius f. Elenchi cdnltdaiiouis SalmasiansR
Pars lII,ibi.cod.a. Ad Tertullianum ex bac. convicio^

PRiEPATIO.

rum mutuorum oolluvie parum fructus redun- A &Ueri traderetur, quot commutarent, delerent*

davit.

1624-1630.
« EDmo La Gkrd^ iMPERFzcrrA. Q. Sept. Flor.
TertuUiani presb. Carthag. opera, argumentis,
explicationibuB, et notis illustrata, auctore J. Lud.
DE LA Gerda 8og. Jesus, cum indice locupletissimo,
Parisiis, sumptibus Mich, Smnii, via Jacobsa, sub
scuto basileeDsi, tom. I, anno. 1624; t. II, ann.
1630. Quorum prior libros sezdecim complectitur,
eo scilicet ordine, de Pallio lib. I ; Apotogetic. lib.
II ; de Testitnonio Animas, lib. iii ; Ad Scapulam^
lib. IV ; de Pcsniienl. lib. v ; de Oraf, lib. vi ; ad
martyras lib. vii ; de Patient, lib. viii ; de Specta'
cutis, lib. iz ; de Idoiolatriay lib. z ; de habiiu mw

transferrenty cum in uno Tertulliano ita sint variffi
circa litleram lectiones. — Earo in bibliotb. re-
fertissimis occurrunt duo isti LacerdsB tomi,
rarius secundo primus sociatur. Unde multas
ineunte admiserunt mendas fabricatores catalogo-
rum bibliotb.,imoetpatristioffibibliograph. aucto-
res peritissimi. Sic enim in cat. biblioth. Barbe-
rinffi t. I et IL ad ann. 1624 referuntur. Sio falso
asserunt Oudinus^ comm. de Script. Eccl. t. I, p.
218; Terlull. opera omnta, et Fabricius in Delin.
scr. de vera Relig, Chrisi. p. 213, pleraque duobus
voluminibus a. 1624 et totidem iterata via a. 1630
prodiisse. De Oudini errore jam admonuit Itiig,
Hist. eccles. ii sfficul. p. 69 et de errore Fabricii

liebri, lib. zi ; de Culiu feminar., lib. zii; ad r^ Schonmann. Bibl. Patr. latin. t. I, pag. 35. » Sic

Uxorem, lib. ziii et ziv ; de Coron. miiUis, lib
zv ; de Veland. Virgin., lib. zvi. Nihil de cditoris
opera, nec de Tertulliano prffivium occurrit; pre-
mittitur tantum epistola nuncupatoria Glariss-
Heroi D. Ant de ia Cerda^ Atanconis, Poci, 0I~
millorum toparchc, Piozii ejusque arcis despotffi,
McBcenati ac fratri suo amantissimo. lo tomo altera
prffifigitur dedicatio Ezceil. Dynast. Gaspari de
Guzman^ Gomiti de Olivares, etc. ; que litterffi
unice in laudibus patronorum ita occupantur, ut
viz semel TertuIIiani nomen in iis appellantur. In
lo tom. quinque libri seqq. conttnentus : De Prae-
soriptionibus adversus haereticos lib. i ; De Baptismo
adversus Quiniiilam lib. ii ; De Anima lib. iii ; De
Carne Christi adversus hwreses quatuor lib. iv ; De

doctiss. Schoenemann, errorum istiusmodi ngi-
dus ezactor, erravit et ipse in describendo quem
non viderat tom. I, in quo XIII libros tantum
contineri, haud ita Qrmus asserit.

1635.

Editio princeps libror. ad Naliones.

Genevx, ap. Petr. et Jae. Chouei, in-4<». Q. Sept.
Flor. TertuUiani libri duo ad Nationes, ad ezeni-
plar Agobardi, Lugdunensis episcopi, cum notis,
labore et studio Jacobi Gothofredi. — Ipsa bec
editio ad manus non est.De cord. qui Agobardi di-
citur, antiquissimo sane et horum librorum qui-
dem haud dubie unico, quem fidei sui diligentia-
que testem Regiffi Bibl. Parisiensi postea donavit
editor, Rigaltius in proxima TertuIUani editione

Resurreciione Caniis iib. v. Gffiteri Tertulliani C scribit, paginas complures adeo foede fuisse vetu-

libri desiderantur, dolendumque est imperfectam
remansisse hanc editionem 419 iniquo supercilio
plerumque despeotam. In utroquetom. edito teztus
oapitibus a Pamelia editione acceptis, nec non et
quamplurimis Eectionibus distinguitur. Guique
libro prffimittitur breve argumentum nimis Jeju-
num ; singulis vero capitibus titulus, summarii
instar, looupletior : singulis autem sectionibus
subjicitur ezplicatio in qua teztus icapa^ppourcixax
evolvitur, completoque capite subeunt amplissimae
notffi, eo uberiores quo ampliua crescit opus, in
verborum et orationis illustratione plurims» pau-
oiores in rerum ao dogmatum indagatione,in utro-
que parumper prolizffi, neutiquam vero omnino

statis injuria, seu potius barbarorum incuria cor-
rosas corruptasque, ut lacuuffi saepenumero etiam
in sua editione occurrant, de quibus sine codicis
integrioris ope ezplendis prorsas desperat. Sunt
aulem, pergit, et prxter lacuuas, alia qux ipsius
antiquarii manus A^ud raro peccavitj quorum certe
nonnuila conjecturis nostris emendari videantur.
Sed iis iamen absque veieris scripturse vestigiis male
credi non diffitemur, neque id nobis permisimuSf
50 ntft locis admodum paucis, nunquam suppressa
libri veleris scriptura. Dicilur nonnunquam hffic
editio a. 1624 facta ; unde utriusque anni notam
diversis ezemplaribus inscriptam esse suspicamur.
Utrum vero et quomodo ab bac Genevensi editione

Buperfluffi. Ad calcem tom. I adduntur in libr. de D diversa sit, quffi eodem anno (1625) Aureliopoli

Pallio ezercitationes in quibus Salmasii liber ad
Btriotos judicis apices deferlur, quibusdam proba-
tur, in multis damnatur, in omnibus doctissime
pensatur. Hffic laudare Juvat quibus concludit Rev.
Auctor: « Mihi snpe contigit prffimeditanti ejus
lectiones, gaudere quod Scripturam sacram ita in-
tegram habeamus et incorruptain, ut nemini sit
dubitandi locus quod, nisi esset, et Salmasio vel

(58) In Cat.de ia B. du R. p. 364 titulus ita con-
cipitur ; « Tert. libri IX^ seu tractatus varii locis
quam plurimis emendati,ez bibliotheca regia editi,
ez recensione et cum observationibus JSicoiai Ri»

impressa circumfertur, dicere non ausim. Hujus
ed. ezemplari in Bibl. Leidensi quffidam sunt
ascripta a Salmasio.

1626.

Lugd. f. Tertull. de Pallio cum comm. de la
Cerda. 1628, 1629 (58).

Lutetise^ iypis Rob. Stephani apud viduam Oli-
varii VarennsH. 8". Q. Sept. Flor. Tertulliani libri

gaiiii, 1628. » Anni nota sic quoque diversimode
passim ezscribitur, ut in ezemplaribus sic eam re-
periri necesse sit. Diserte enim in editione Opp.
Tert. Rigaltiana a. 1641, dedicatio Rigalti ad

PRiEFATIO.

n» ex oodice M0. Agobardi in Bibl. Reg. obvio A
emeDdati et observationibus illQstrati. — Nic. Ri-
gaiiius, cujus Domeo hic siietur, borum opusoulo-
rum editione futuris suis egregiis de Tertulliano
meritis prsludere voiuit. Suut autern libelli isti
Dovem Bequentes : de Oraiione : ad Uxorem L 2 :
de CuUu feminarum L 2 (59) ; de Exhortaiione Ca'
Hitaiit : de Corona ; de Prmscripiione hasrelicorum
et Scorpiace, Godex Agobardi libros xxiv com-
plexas roerat, Dompe, preoter novem illoa, etiam
librum i ei 11 ad Naiumes, neo non de Tesiimonio
animm, de Speciacuiis, de Idololatria, de Censu ani-
mas : de Came Chrisii : et qu8B hodie Tertulliani
scripta desideramue, de Spe fideliumy de Paradiso^
de Atdmx suimissume et de Supersiiiiane ssscuiL
Inscripsit basc Tertolliaoi Rigaltius Card.Armando ^
duci Richelio.

1630.

«Pragmentum ex libris de TertuUiani deexsecran-
disgeniium dm,erutum eBiblioth.Yaticana, studio
Joseph. Mar. Suaresii. Rom., 1630. Paris., eod.
ann. 80. »

4632.

« Joh. Grojus specimen conjecturarum in quflo-
dam loca Origenis, IrenflBi, Tertulliani, et Epi-
phanii edidit Oxon. in-S*. »

1634.

Rd. Rioaltiana L LuieiiXy sumpiibus Maihurini
Du Puis^ via Jaeobxa, sub sxgno CoronaSt f. « Q.
Sept. Flor. Tertuliipni Opera ad vetustissimorum
exemplarium fldemlocisquam plurimisemendata. G
Nicolai Rigaliii J. G. observationibus et notis
iilastrata. Gum indice glossario styli Africani. » —
Qoid nova hac omnium Tert. operum reoensione,
qQs et nuno etiam principatum tenet, e£fecerit,
aut efOcere saltem voluerit Rigaltius, ipsius puto
verbis, etiamsi paulo plenioribus, audire sit pre-
tiom. « Tertulliani, » inqoit, 51 « scripta legenti«
bos, etiam haud mediocriter litteratis, occurrunt
difBcilia non pauca sermonis et scripturaB. Nam
sermonis quidem Africani superbio doctrinam
ferme omniom dote prflBStans lectoros sibi posoebat
ad natum attentissime sagaces. Posteaquam vero
in longe alios incidit, mutari ccepit, a quibus non
potuit capi et spuriasdiiectiones proiegitimis, adul-
terse manus inverecundiasparsit. ScripturflB autem D
nativ» ruina, auctoris verbis semel interceptis, ut
obtrito corpore, sensum una quasi ipsum et men-
tem profligavit. Sic pessimi eorrectores emenda-
tissnma perdidere. Nam quis esset querelarum mo-
dos ? aatquid in tantfls calamitatiscasu tam veteri
noo desperandum?Hasc pestis Homerum jampridem
ita persuaseratyttt Arato quarenti « ubi locorum
haberetur llliadis pristinfle copia, « Timarcbi fllius
Timon cum respondisset : quflsrendam esse in

dacem Richelium ex novem libror. editione a.
MOCXXIX repeti dicitor. Sghobnen.
(59) Nempe libellos de Had^itu muliebri et Culta

exempiaribus antiquis, addiderit : sed nonduam
correctis. Dira natio tam foede Septimii nostri
librosadeo quoque jampridem vexavit, ut jamfalsi
vetustas longi temporis praescriptionem obstruat
veritati. Quod ei veterum librorum appelles fldem.
etiam veterum librorum Gde falsissimflB lectiones
a£feruntur.Nam sunt et libri veteres depravatissime
correoti ; neque ulla spes reducendae unquam ve*
ritatis, nisi tam veteres nanciscantur, ut sint omni
correotorum antiquitate vetustiores. ^tas avorum
laudabiles Rhenani operas vidit, tribus editionibus
elaboratas. Gujus viri fldei, judicio, eruditioni, di-
ligentiflB,8i partium studia meliorum exemplarium
commercia non invidissent, is procul dubio prfle*
stitisset, quod istam nobis hodie operam valde
levaret. Sequens aetas Fulvium Ursinum tulit, qui
eodices inspexerat longe meiiores Rhenanianis,
contentus exoerptas indelectioneseditionis Pame-
lianae marginibus adnotasse, sed ne possessoribus
quidem exemplarium nominatis, Fulvianfle leotio-
nes, in librom ampliss. doctissimique Tolosatium
arcbiepiscopi Gar. Moncbalii ex autographo trans-
fusflB nobis hoc etiam profuerunt, ut earum edi*
tioni, Epidiciids Wowerii NoHs accuraias^ fides
etiam apud austeriores constare debeat ; imo et
Schoppianis illis ex Fuldensi et Vatioano in Apo-
logeticum et adversus Judaeos excerptis ab Junio
publicatis. Quorum certe fldem eo magis refert
ubique testatissimam, quod et multa sunt et prfle-
clara nobis inde notata, qu8B|huic editioni pluri-
mum tribuant iucis et ornamenti. Hfleo erit apud
posteros fletatis nostrfle gloriae. Gui decus accedit
ingens comperlo tandem codice^ quem ex voto
Agobardi episcopi Lugdunensis ad S. Stephani al-
tare oblatum fuisse legimus. Hunc certe librum
ad exemplaria illa nondum correcta descriptum
fuisse, probabuntejus operestituta nitore prisiino
quam plurima, Iquae singula indicare tfledii sane
fuisset molestissimi, pretii vero nullius ; nam hfleo
ipsa Tertullianus avide recepit, et sua, quae male
avulsa fuerant, tam bene bodie cohflerent, ut avelli
unquam potuissu noq credas.Itaque summas recu-
peratorum colligi sat erit, ut inde constet, quid
prflestare simus parati. Sio tamen,ut notabilia tan-
dem oomprehendantur : minutioribus nec 59 ta-
men spernendis, scrupulose calculorom diligentis
relictis, ut sit olim ingens cumuli snmma. Obser*
vationesadjecimusillustrandisaliquot locis obscu-
rioribus, prisci moris jam longa oblivione deleti,
aut eruditionis alicujus reconditfle vestigiis inda-
gandis. In quo, si nonnulla paulo licentius posila
aot disquisita censeantur, ut sunt illa fortasse de
criminum occullorum rasligalione, dcque forma
Dominici vultus ac de lucernis per diem asceneis,
ea sic accipi debent, tanquam Septimianis opinio-
nibus despiciendis animadversa ; minime autem

feminarum codicis laudati auctoritate in unum
duorum librorum tractatum redegit. Schoxnem.

PRiEFATlO.

arguendis catholicorum sententiis autimprobandis A Buit adnotationes, argumenta, vitam et cnt. qun

Patrum Septimio posteriorum decretis (60). Imo
sententias et decreta ipsa Patrum in Ecciesia re-
oeptissimorum semper opposuimus Tertulliano >ut
qui Africanis istis velut salebris olfenduntur, sta-
tlm habeant quo rererre pedem luto possint. Notas
etiam intexuimus variarum lectionum ambiguitati
pensitandsB, veritati ezplorands, conjecturis non-
nunquam explicandis aut conflrmandis. Oenique
Afrioani styli glossas complarium inter sese loco-
rum comparatione ooncinnavimus, interpretandi
ratione certissima, Glossas dizimus GraBco voca-
bulo, quo Fabius tradidit linguas secretioris voces
minus usitatas signiGcari. Porro breviores Obser-
vationes ac Notas plerisque haud satisfacturas soi-

longemajorem voluminis partem (usque ad.p.781)
occupant, ezhibentur bio Latini Latinii conjectu-
rs et emendationes, Jo, Merceri adnotationes,
Edm. Richerii, Theopori Marcilli, Joannis a Wo-
wer et Gabrielis Aibaspinsi, Aureliam,epi8C. nota
et emendationes. Quibus omnibus accommodus est
indez apprime utilis. Quod in titulo ponitur,ha8ce
adnotationes textui Rigaltiano respondere, nume-
ris paginarum in margine observationum adnotatis
e£fectum est, ita tamen ut liberde Paliio et Apo-
logeticus, qui in Rigaltianis plane aliifaoti compa-
rent, ad Pamelianam reoensionem denuo excude-
rentur. Volumen hoo notarum seorsim venit in
Gatalogis quam piurimis ex. c. In Catal. BibL Tat"

mus, nec propterea calpam deprecamar. Afer iste n tianaSt Bodleianaef Firmianse et lyEstrdes. t. /.

lectorem non admittit nisi jam eruditum. » HaBc
Rigaltius in disputatione inscripta : de Terlulliano
etejus scripiii deque variis earum editienibus, et
guid hac nostra praestetur, que una cum epistola
dedicatoria ad Armandum Duc, Bicheliumex ed, IX
librorum a, MDXXIX (sic textui preemittitur.
Hano testimonia vett, de Tertulliano subsequuntur,
et series TertuUiani operum quae hoc volumine con*
iinenlur, Item ex quibus quseque et quoties sint codir
cibus notabiliter emendata, Id quod ad minimum
quatert ad summum ducenties quinquagies (in Apo-
logetioo) in plerisque trigesteSf mgesies, septuagieSf
sed et odies centies, centies trtgesies, interdum
emnibus fere clausuiis factum dlciiur. Liberde Pal-

4636.

« Versjo Galuga 1. Apotogetici, studio Ludovio*
Cyrii, Paris. in'12«. »

1636.
■ Herm.Rathbiani Theesophia sub hac nova insori-
ptione : Theologia speculativa et practioa ex patri-
bus ab insigni quodam theologo collecta et publici
juris facta. Witemberg. »

1639.
« Versio Hispanica I. Libror. Tertuiliani De Pa-
tientia, de lestimonio animse, ad Scaputam, etc. cura
Josephi Pellecier, Barcellon®. »

^639.
« Paqanini Gaudentii Salebra Tertullianice cum

lio, scribit. emendatur omnibusfere lineisjuxta ed, , ^ . , r^ , .

doctissimi SalmasU ad vetu.Ha exemplaria accura- C ejusdem comparat.one dogmatum Ongenis cum

tusimamprssUrquam sex aut septem locis. Textum P^^losophia Platonis. Flor., in-4o. »

exoipitlndex Scriptnrarum sacrarum ; tum sub-

juncta sub titulo incerti auctoris carmina Tertul-

liano olim ascribi solita, adversus Marcionem t,

V, de judicio Domini Genesis, Sodoma : denique

index rernm memorabilium. Observationum libel-

lus peculiari titulo gaudet, 58 eique accessit /n-

dexglossarum Teriulliani egregio consilio et judi-

oio eonfectus. Elegantia et nitore tjporum, si qui-

demprimaed. non inferior sit secunde, quam

coram intuemur, admodum oommendatur hsc

editio, cni bibliopole honestate haud exiguus uti-

litatis cumulus accessit editis plurimorum Vv.Dd.

in Tertull. adnotationibus singulari volumine

4639.
« Versio Hispanica libror. de Patientia, de Testi-
monio animsB, ad Soapulami eto., oura Josephi
Pellecier, Barceiione. »

4640.
« Vbrsio Galuga I. Libror, de oratione. Paris.,
in-42o. — De Patientia, ibid. 12, nuctore Hobierio »

1640.
« Vbrsio Galliga IL Libro DePaltio cura Titre-
villi, Paris. »

1641.
Lutet, Paris. c, insigni magnmnavis.Fol, Toroi II.
Q. Sept. Flor. Tert. opera, argumentis, oxplioa-

tituloque comprehensis : Jaecbi Pametii Brug. D tionibus, notis illustrata, auct. Jo. Lud, de ta
TheoL^ etc. Argumentaet Annatatianes in Q, Sept, Cerda. (Vid. Ed. prim.)

Fl, Tertulliani opera, quibus adjeetx sunt annota-
tiones diversorum, Omnia textui editionis F. Cl.
NiGOLAi RiGALTi J. G. respondcntia, Par, sumpt.
Matth, du Puis, via Jac. sub signo Coronae. 1635,
Praeter ea qus Pamelius in Tertullianumcompo-

(60) His veri»is excusat Rigaltius liberiores opi-
nionesquas in annotationibus suis aliquoties inse-
ruit cum in Cyprianum, tum in Tertullianum ; ve-
rum nescio utrum eos satisfactum fuerit omnibus ;
fatendum est enim, quABdam esse looa in quibus
satis testaturseex sua potiusqnam aactoris mente
loqui el in quibus etiam aberrat a re, ut annota«

54 641.

En. RiGALTiANA II. — Luletiw, sumpt, Matth. Du

Puis, etc. f. Observationibus et Notis atque etiam

Glossario auctior, cujus exemplum cum firequent.

coll. Codd. mss. impr. Agobardini in Bibl. Baluz.

riones scribat aliquando hodierno Eoolesiffi usui
parum consentaneas. Hsc Dupinius et paulo post :
Illi (Rigaltio) exprobratur quod conjecturis fuerit
audacior neo satis acouratus ad Auctorem suum
antiquis manusoriptis roco^noscendum et tandem
suas, aut altorum contextui codjeoturas nulla ma-
nusoriptorum nixus auctoritata. 8pd.

PRiEPATIO.

exstabat. Poat bano repetitam esBe RigaltiaDam P&- j^
ristis, 1544, 46, 50 et 68, Oadinus affirmat.

4644.
<( Paoanini Gaudentii opuscula tHa,quorum ulti-
mom (U philosaphieis apini<mihu$ veterum Ecclesix
Palr«m,multa de Turtulliano quflerit. Pieis, in-4*.»

1644.
a Vbbs. Bibp. II MalritL f. — Tertulliani liberde
Patientia cum commentiB OrU. CaL Bibl, Pinell,
U L p. 89. »

1644.
« Vbrsio Hispaniga II Libr. ad Bcapulam, inler-
prete Pet. Manero, Gssar August. »

1645.
Vbrsio Galuga II. — Librum de PoBuitentia oum
aliis Patrum de bao materia tractatibus Qallice
vertit Antonius Amaldus et Paris. evulg.inter ejus
opp., t. XXVIII, edit. Paris., 4779.

1646.
« Vbrsio Gallica II Apoiogetioi studio Ludov.
Gyrii, in-12». »

1646 — 48 — 50 (61).
Parisiis ap. Mich, Sotg. via Jacobaea sub signo
Phomteis,{o\. Tomi III. Tertullianus redivivus, sco-
liis et observationibus illustralus. In quo utriuxque
jurix forma ad originem suam recensetur, Et aviix
pieiatis amatoribus inquirendi norma prsescribitur,
Auetore P. Qeorgio^ Ambianatef Minorita Capucino^
Parisiis apud suos Professore Theologo, Facete Ri-
galtius grande bocCapuoini opusrespieiensinprfle-
fatione notis in Cypr. prflemissa scribit : Quoad

1651.

ff Tertalliani opp. poetica edidit Andreas Rivinus
ac poBt Pamelium. Junium Bartbium breves notas
addidit, Gotb., 8. »

1655.

« Hbrm. Rathmani Theosophia ter edita subnovo
nomine : Medulla Patrum, hoc est Gonsensus bar-
moniacus Patrum fldei antiquflB et vitflB vere Gbri-
stianc, certis per locos tbeologicos porismatibus
consigDatus, certa et salutaria contra adversarios
quosvis tradens documenta. lo fine additur Theo-
logia Practica 6 Tertulilani et Gypriani propriis
verbis conflrmata et iuci ezposita est a M. Herm. :
Ratbmanno. Witemberg. »

1656.

Lugd. Bat. ex off. Jo. Maire. 8. Q. Sept. Fl.
Tertulliani liberde Pallio. ClaudiusSalmasiusante
mortem recensuit, explicavit, notis illustravit. Ao-
cedit vera ad vivum ejusdem efflgies.

1657.

(Argentorati, 8. Tertclliani opera, opera Boe-
cleri.) Ita Standius. Gudinus contra hujus loci et
anni repetitionem RigaUian» forma non indicata
commemorat.

1658.

Parisiis ap. Jac. Dallin sub signo S. Stephani et
Thomam Joly sttb signo scuti Holiandisef via Jaco-
bsea: fol.Tomi lU. TertuliianiOmniloquium Alpha-
beticum Ratiooale Triparitum, sive Tertulliani
opera omnia in novum ordinem, bactenus intenta-
tum et facilem, omnibus utriusque fori Oratoribus,

Tertullianum attinet, vixest, ut redivivus unquam C rerum bumanarum divinarumque Professoribus

ab oUo mortalium dici queat,qui jam sit borrendis
vel grandium commentariorum sarcinis obrutus et
eootritus. — Antequam autem ad ipsa Tertulliani
opera recedat scoliis suis et observationibos illu-
■tranda, prflBmittit vindioias TertulHaDicas,quarum
prima parte de Tertulliani patria, educatione, stu-
diis aliiaque ad vitam ejus naturalem epectantibus
agit. In secunda parteinter alia disquiritur,quibus
motivis ad Ghristianam fidem adductus fuerit?an
Btatim a conversione baptismo initiatus fuerit ? an
et azorem ad fidem traxerit ? an Ecolesin Doctor,
an Saeerdos, an Monacbns, an Martyr fuerit? Ter-
tia vindiciarnm pars deTertuIliani doctrina ejusque
scriptis tam apologeticis quam polemicis et parsB-

acScriptoribua utilem, dieposita, exposita, iliu-
strata opera fratria Caroli Moreau Augustiniani
Ordinis Eremitarum Gommunit. Bituricens. Gon-
ventus ReginsB MargaritflB, in suburbiis S. Germani
Paris. Quid novi praesttterit Auctor in hoc opere,
summam TheoIogiflB scboIasticaB, positiveetmora-
lis ex Scriptura 8. Patribus et Tertulliano et Au-
gutftino maxime decerptflB, complectente, sequens
pagina indicabit. Titulos II et III voluminis baud
minus prolixos omittimus, et si summam rerum^
quas de novo coniulit Auctor ad iliustrationem Ter-
tuUiani pag. altera Tomi primi exbibita, descri-
ptam dederimus, satis cuique de ingenio editoris
constabit. Ita vero haec sonat :

neticis agit. Ita autem de doctrina ejus se agere j) « Opusbocnovumtripartitumtribustomisabsol-

profitetur, nt ejus 55 errores in bonam partem
Interpretari nitatur. Hfleo et plura super hac edi-
tione Ittigiusin Uist. Eccl. Sec. II, p. 71 sq.

1650.
Lond. 8. TertuUiani opuacula varia. — Inter
Franc.Bous, MeduIIa Patrum pag. 293 — 468. Cat.
Buneau.

vitur. Primus hic tres partes complectitur. Prima
quidem omnes librosTertQlliani^in ordinem alpba-
beticum digestos, profert, supplens quatucr defe-
ctus notabiies, in omnibus bactenus editionibus
prflBtermissos, in praBfatiuncuIa praBmittenda nota-
tos (62). 56 Secunda, pacifice, et absque conten-
tiosa controversia, taoito etiam adversarii ctgus-

(61) Ita jam Geillier p. 526. II, et Gat Bihl.
Chigiamx v. Ambianas. Sed variantin annorum in-
dicio y V. DD. Fabric. {Del, p. 213.) 1646 et 48.
Dopinius 1648 et 50« profert ; qoare utrumque se-
qm placait. MaleSandius quasi repetitam a. 1650

hanc editionem laudat, nisi negligentius hoc scri-
pserit, cum diversas editiones signifioare vellet
facUs, a. 4648. P. Georgii et a. 1650, aliam Ri-
gaitianflB sc. repetitionem. Sghoknbm.
; (62) Quales ? equidem nec dioto loco reperire

PRiEFATlO.

cunque nomine nudo veritatis, et pietatis S. Patri X
Augustino, debite nec non totius operis ex ejus
sententiis lectissirnis contezti ab omni iBmulationis
injuria tutandi respectu, diluit, Alphabetum erro-
rum perperamimputatorum Augu8tino,Tertulliani
in omnibus sanis illustratori, in perversis corre-
ctori. Ubi tota ejus doctrina, maxime vero de pre'
destinatione, gratia, et libero arbitrio, non privata
unius auctoris, sed Galbolica, et ad 8. Scripturs,
Patrum, Gonciliorum. SS.PontiAoum et Tridentinae
quam maxime Synodi et Gonstitutionis Innocentii X
in quinque Proposit. Gensura, regulas, ezacte re-
ducta ; et per 27 qusstiones curiose discnssa, or-
thodoza prorsus esse convincitur. Tertia pars
erroneas, hssreticas, durioresquesententiasTertul-
liani a sana ejus doctrina separatas, ordine pariter ^
alpbabetico oontextas evolvit, ezplicat et Gatholica
8. P. Augustini doctrina dissolvit. Gum gemino
secunds et terti» partis proprio indice ; altero
locorum seleclioris scripturae ibidem ezplicatn»
altero rerum notabiliorum. Secundus ei Tertius To'
mui patiuntur omnia sana ejusdem Tertullian
opera in iocos communes ordine novo et hactenus
intentato, non tantum alphabetico, sed etiam ra-
tionali ezaotissime distincta, brevibus scboliis ad
singula quaeque obscura, ad litteram ezposita, e^
ubique per selectiores ex medulla S. ScripturaB,
Gonoiliorum, Patrum, et S. Augustini prssertim»
nullibi pr(etermissi,aliorum item probatissimorum
auctorum cujusque discipline locos illustrsta.Gum
triplice indice locupletissimo in fine tomi tertii
coUooando ; quidem Scriplura sacr» ezplicata ter C
millies et amplius locis, rerum ac verborum, con-
oionum.De Operisinscriptione (63), dispositione,
otilitate, soiiditate, curiositate et in tanta rerum
diversarum abundantia,oonjunctaque brevitate per-
spicua: necnon Tabelle emblematica fronti ope-
ris Imposits expositione (64), Synopsi quoque vits9
Tertulliani et Augustini,deque symbolicis eorum,
57 ao dissymbolicis proprietatibus et elogiis: de
usu tandem et praxi totius operis habet, quam
attente examinet lector, ut sibi neccessariam, Pre-
fationem generalem, postnuncupatoriamepistolam
immediate subsequentem. » Restat, ut ad illa,qua
in textu prestitisse profitetur, paulisper animad-
vertamus ; sed et hic verbis ipsius defungi licebit.
Itavero pollicetur intexiuinnumeraetiam in emen- j)

ftotui, nec e specialiori, ad qoem inde remittit
ectores, prsfatione certior factus sum : quoniam
vero in ista hujus editionis virtutes ad sex impri-
mis capita refert (et tribus quidem reiiquas carere
diserte afflrmat, nec quartam eis concedere vide-
tur), scil. : quod textu sit emendatior, ScripturaB
S. loca in ipao texlu diverso charactere sint dis-
creta, ad marginem non capita soium libri 88. a
Tertull. laudati, sed versus etiam singuli ad origi-
nale denuo collati, ascripti, Argumenla, auibus
alie editi. laborent, libris prsofixa plana et brevia
— haec ipsa defectuum nomine declarasse Morel-
lum suorum sane bonorum cognitione satis beatumy

putO. SCHOINEM.

(63) Omniloquium^ inquit, hoc opus inscripBl :

datioribw editionilm menda correxisse; virgutarum*
punctorum, accentuum defectus, intelleetum obscu-
rissimi auctoris obnubilanies, supptevisse; eacogra-
phias quam plurimas emeudasse ; ut si typographi
cura autographi purgatissimi solliciiudini responde^
ritf et corrcctori vigilaniissimo parueriif nihii fuiu-
rum sUy quod in hoc textu censoris ocuioM, severxs-
simi ticet, arguendum ostendaiAsiTn faaeo satis erunt,
nec tamen nimia, ut 8pero,pro raritate molis hujus
chartaceae. Inscripsit opus Pomponio de Bellicore
Equiti, et supremi senalus Parisiensis principi.

1662.

Ed, Pameuana-Rothomaqensis I. — Rothomagis f.
Q. S, Fi. TeriuUiani opera omnia, etc, cum Jac.
Pam. argg. etsinnotatt., Latini Latinii oonjecturis
etc, repetita. Ed. 1597.

1662.

<c Le G6nie de Tertullien, par de Fayoile. Paris,
in-4*». »

1664.

Ed. PameuoRioaltiana Priorii. — Lutetise Pari'
siorum, impensis societatis iypographicx librorum
officii ecciesiasiici. Q. Sept. Flor. Tertulliani Opera
ad vetustissimorum exemplarium fidem sedulo
emendata, diligentia Nic, Rigallii J. G. cum ejus-
dem annotationibus integris et varioru n commen-
tariis, seorsim anteaeditis, Ph,Priorius argumenta
et Nota in libro omnes de novo a4jecit et Disser-
tat?.onem apprime utilem conoinnavit. Accedunt
Novatiani traotatuSy de Trinitate et Cibis judaicis,
cum Notis, ut in editione Pamelii. Textus est
Rigaltiana secundae, cujus etiam notse, omnes,
tum quas ad calcem apposuerat, tum ee quae ad
notasin Gyprianum erant a4JectflB, preterea vero
Jac, Pamelii annotationes selectffi, B. RhenanL
Franc, Zephirii, Gabrielis Albaspinei, Ludovici
de la Gerda doctiores observationes, tum Salmasii
in L. dePallio potiores, nec non Mercerii, Wowerii
aliorumque illustrationes et correctiones, denique
ipsius Philippi le Prieur, qui curam hujus editionis
gessit, not» et argumenta in libros omnes acces-
serunt. Gonsllium, quo societatem sibi institutam
esse bibliopolffi fatentur, ut latinos Patres ac ve-
teres SS. Ecclesiastioos eruditorum hominum
lucobratione iilustratos ederent, suocessu caruisse
dolendum est. Nam hsc editio profecto tum ordine
et distributione notarum, quffi textui charactere

tum quod nullam prorsus in eo sententiam vel
lineam ex hoc solo opere, magnam in omni causa
dicendi, Tertuliani prstermiserim : tum quod scri-
bendive copiam ouicunque oratori, scriptorique
prospexerim. Schoenbm.

(64) Adriserant Parisienses imagines Augustini
(cucullati) et Teriutliani (c. Pallio) aere impressas
et titulo operis generali praeflxas cum subscri-
ptione : Duo in Africa ingenii monstra ioliusque
Doctrintx ei Eioqueniix Genii de palma certantes, —
Cachinius ipsis insultasse,yioTe\\\x^ inquit.Hino vero
incumbere sihi existimat TertuUiano conformari et
sicut ille proPallio suo, pro Augustini bardocucuiio
ei sacco apologeticum scribere. SIghobnbm.

6< PR^l

miaori colaiLnis sectis aabjiciuDlur, tum obar-
taruiD et typoratn nitore oaiDium litteratorum
planeom meruit. Priorii Nota parvi quidem pretii
suot, laudaada tamea, quam BdornaadB editiooi
pnestitit, dillgaDtia. Novatiani tractatue ex recen-
aione Paoieliaaa et ejusdem tantura fiS noUsillu-
strati hsbentur. Pr»ter ea, qun Pamelianis edit.
prsmittnntur, vita nempe Tertulliani a Pamelio
conacripta, Paradoxa illiuB eum antidoto, provar-
bialea rormnln toto opere co&tcntn, ex Rigaltiana
aoceseit judicium de Tertulliano, eto., et series
opemm a Rigaltin inBtituta, tum recene Priorii
diaa. qaa TertuUiBni vita, opiniones et errores
expenduDtur.

1664.
« Herm. Rathmanni TheoBopbin edit. quarta
novo ioscripta tilulo : Aurifodina Palrum tlieolo-
gica, (uffl t-pecalativa, itm praclica, cerlit per iocos
thatogicot poritmaiibut MTUigrtata ; cerla ac salu-
laria contra adveriariot quotvit tradens doeumenta,
a multit jamdudum detiderala ; jam nune vero a.b
insigniori (pioiam et de Eccletia Chriiti quam me-
rittttiTno Iheologo pubiici juris facta. An ob fiicum
emptoribua faciendam, an ob gravem eiortam In
Qermania cantroverBiBm RathmanDLBnBm, ezoogi-
tata faerit bKC litulorom varietas, deletumque
auotoris nomen, haud iiquet neo quemquam nnnc
ignorare piget. »

1665.
M Vaaaio GtLuci libror. de Pallio, do Patientia
et ezbortaliune ad mBrtyrea, interprete Hanne-
tiero. >

1673.

• Librum Aimartyret Galiice ioterpretatua eat

Panl. ColomesiuB, Rupell., in-8*. «

i875.

Bntxtilis, f. Tert. liber de PrsBoriptionibuB

contTB hiercticoB c. schol., at notis Chrisliani

Lupi.

1675.
Ed. PAMBUO-ilrGtLTUKA PBtoaii II. — Lutetix
Paritior. ap. Pelr. le Petit, Bub eigno Crucie an-
rMB. Erfmundum CouKtoI wb 6. boTiw PaaVoriB et
Cartlum Augol. sub s. Lfionia aurei. in viaJaco-
bea. Repetita a. 1604, ii jiluriiiu.', monii.i qtae in
prvMrlfnfeni irrepaeranl expurgata. i^ccessM Carmen
da Jaonaet Ninive.

J675.
■• 0« u Momi. OJstolre do Terli.llien ui d'Ori-
BhM-Paria. 1676. — Lugd., 1703. inH", "

taet scriptis,Pa-

« Carman de Jona el Ninive, cum animadv. Ju-
rel, Barthii, Gronovii, ad c«ilcem Pauilmi Petri-
corii, editnm a Chr. Daumio, Lips., in-S'. «
1682.
H Vebsio Gbbuanica I Hb. ad Scapulatn, inter-
prete Abrali. Htnckelmanno. Luoeb., 1684, in-12,
ab eodem vers., lib. ad martyret, in-12. •
1683.
Vebsio Galuca III. — Traot, de PrBSoript., in-
terprete D. Heberto, qui et tractatus de velandia
virginibus.dehabitu ornatuquereminamm Galliee
vertit, Paris. n

1686,
5B Canlabrigis, ex off. /->. Hayer imp. Henr.
_ Dickinion at Rich. Green. 12, Q. Fl. Tert. Apolo-
getiruB et ad Scapullam liber, acceBeit M. Hinuoii
FeliciB Octavius. — Apologetious ad edit. Heraldi,
capit, argumentis ex ed. Lacnrd» addilis, tiber ad
Scapulam ad ejuadem La Cerds ed. eisoripti sunt.
16%.
Ed. Pauelio-Ricaltiana Pbinbii III. — Repetita
eetb. a. aditiu Rigattio-PrioriaoB {Ceiilier).
1699.
u E. Sal, Ctpriani Diatriba BcademioB qua ex-
peDdttar illud TBrtulliani : BKreticorum Patriar-
cha PbilotoplU, iD-4', Helmet. >
Ssoulo XVIII.
1701.
Ed. Veeieta L — VeneUii t. Q. 8. Fl. Tert. op. c.
p variorum notis setectis ad volumiois calcem. —
Pabriciut {Del. p. 215) ex Plalfii Origg. jur. Eccl.
p. S44, non admodum emend&tam esBS narrat.
1701.
f Sal. CiPBiANi CommenUt. de Doctrina Ter-
tnlllani Evangelica inter ejued. dissert. varii ar-
gumenti. Cobourg. »

1702.

BeBtus card. Jaseph. Har. Tbomasius primum

Buarum Institutionum tbeologicarum vulgavit to-

mum, in cujuB oapite edidit librum Tertulliani de

PrasBcriptionibus adversua hsreticos. Rom. in-^".

1702.

« JoH, Ceoyi coujectur. in qusdam loca Tor-

tull. Oion., in fol. »

1702.
D Amslerd. chei. Tom. Lombraii, 8, Apolog6tique
de Tertullien, ou Drtfenss deB Chr6liene contre
les accusations dea Gentih, traduite en franQttia
par Louii Giry, avec le texte latin k cdtS ; ^dition
Bugmentie d'une Dtssert. critique touohant Ter-
tullien et sea ouvrages. — Versio hKo Ludovici
Giry (in seDatu regio Paria. advocati, 1665), ab
anno inde 1636, aliquoties prodiit abBquo teztu
latino.

1703.

■ Anonymi DisBBertatio,qua ut verum genuinnm-

que Tertulliani opus vindicatur CBtologus bcre-

aeo libro Preacriptionum But^eotus. — Mfimoiroa

PRiEPATIO.

de Tr^voux, f(6v. 1703, p. 113 (auctore P. Tourne-
mine ?) »

1704.

« Jo. JoAGH. ZBirrGRAV. Ezercit.de Lapsu Tertul-
liani ad Montanistas, Argenl. in-4^ »

1705.

« Adam Reghemberoh Dissert. an Hasreiicorum
Patriarchx Philosophi ez illo Tertnlliani advers.
Hermogenem, cap. Vi)I. Lips., in-4^ •

1708.

Veneiiis^A, sex tomis, TeriuUianus prxdicans per
Michaelem Viviens. — Fabricius mentionem facere
de eo dicit. — Eph^m^ride» Paris. (Journal des
Sav. 1708 Pebr., pag. 408. Sed nullam ibi libri
mentionem invenire potui.

1710.

« Versio Anolica L Tertulliani, simul et Justini
ac Minucii Felicis Apologeti, et Vincentii Lirinen-
siB Gommonitorii, cum prolegomenis ac notis, au-
ctore Kevio. Lond., II in-8<>.

6omi.

« J. HbnningiBoiimbri DiBtertationesjurieeccle*
fliastici antiqui ad Piinium Secundum et Tertul-
lianum. Lipa., in-8^. »

17i3.

Paiaviiy 4. Tertulliani liber de Oratione cemple-
tu8 cum notis Guid. Panciroli et Ludovici Antonii
Muratorii. — In Muratorii Anecdotis. t. II, p. 1,
56. Ex Codice Biblioth. Ambrosianffi Mediolani.
Notas Quidonis Panciroli juriBConsuIti olim cele-
berrimi Regiensis^ex Gomm. plenioribus in omnia
Tert. opera in bibliotheca P. Joh. Bapt. Gattanei,
Franciscani, tum latentibus, ut salivam popula-
ribns Buis moveret ad delicias istaB tandiu negle-
otas in lucem proferendas edidiL

1714.
« Laur Brorson de Infantariia apud TertuIIia-
num ad Nationea, lib. I, cap. II, Hafn., in-4<>. »

17U-ni5.
« Verbio Galliga II Apologetici, cura Vassoulti,
cum notin. Paris., in-4o, apud Colombai, bis edita
anno 1714 etseq.In utraque prsmittitur egregia de
christ. Relig. Apologetis ac in spec.de Tertuliiano;
notiB haud contemnend®, prsBertim historic». »

4715.
Tertulliani poemata inter opp. vett. poetar, la-
tinor. edita cur. Mich, Maitiere, Lond. in-P.

1715.
« D. NiGOL. Le Nourrt Dissert. in Tertull. Apo-
logetic. duos ad Nationes libr. et unum ad Scapu-
lam, in apparatu ad Biblioth. Max.PP., IL,p.l574-
1590. Paris., in-fol. »

1715.
i' AuausTi Heumanii Emendatio libri TertoIIia-
nei de Prffi8criptionibuB,in actisEruditor.Lipsiens.
anno 1713, p. 299-305. »

1717.
Anonymi expositio de : Caligaia miliiia in libr,
de Idololatria, cap.XlX (nouveau recueil des pi^ces

A fugitives de Tabb^ Archimbaud. t. IV, p. 146-119,
Paris). »

1718.

Lugduni Bai. apud Isaac Severinum» — Q. 8. FL
Tert. Garth. presb. Apologeticus ad Godices mss.et
editiones veteres summa cura recognitus, castiga-
tus, emendatuB, ut et perpetuo Gommentario,in
quo non modo variorum auctorum, sed et plura
S. Scripturffi looa strictius vel uberius explicantur,
elucidantur et iilustrantur, studio et industria Si-
geberii Havereampi V. D. ministri, qui prster ar-
gumenta capitum, indices eliam locupletissimos
tres adjecit ; com figuris et nummorom typis (prs
fixa etiam effigie Tertutliani cum epigrammate).—
Prestantissima hujus libri TertuIIianei editio.

B Quippeeditoriantiquarum rerum cognitione abun-
dantissimo et curiosissimo simul obtigerat appa-
ratuB valde locuples. Etenim, prflBter editiones fere
omnes, adhibuit Codices membran, Biblioih, Lugd,
Bai. duos^ quorum alter,p. 324,alter,61 p.376,Gat.
Bibl. Lugd. H. memorator, tum variantes Leciiones
Codicis Fuidensi* a Modio exscriptas et cum edi-
tione Junii, a. 1592, primum vulgatas, ex isto
autem tempore nulli fere nisi Gotbofredo cognitas
et a Nic.Rigaltio demum in usum vooatus.sed ita
ut quffi ipsi placuerint indo desumpserit, ne«iue
ullam reliquarum, que satis multe erant,in notis
suis mentionem feoerit, quare satis fecundum Ha-
veroampio spicilegium superesset; preterea Colla-
iionem Codicis Agobardini, diversi ab illo qx quo

p magnaBcriptorum reliquorum TertulHani pars olim
fuit excitata, sed note satis bone et nulli ante
ipBum editorum Tert. inspecti. Goliatio vero facta
a Josia Mercero (Agobardi), 1625, ad exemplar ed.
Pamelianae exstat in Bibl. Lug. B. p. 71 ; eamdem
a Paulo Golomesio ad oram ed. Rigaltianae descri-
ptam possidebat Frano.FabriciuH,LugdunuB Theo-
loguB, qui Haveroampii usibus illam cessit. Quo-
niam autem aliquantum jam opere processerant,
antequam ea subminiBtraretur, priorem IX capp.
diversitas, ut et integra ms. membr. secundi L. B.
collatio, quffi opusculo jam ad extremum pro
gresso sbvenerat,a(2(2eiuiortttn loco prffimissae sunt.
NactUB erat insuper Jos, Scaligeri aliquoi conje-
crura; edit. Junii ascripias, aliasque emendaiiones
ex vesiuiis Codd, ejusdem editionis exempiari a

D Petro Scriverio adjectas. His tamen copiis Haver-
campius Rigaltianum textum conflrmavit magis
quam novam recensionem prooudit; in explicandls
vero verbis illustrandisque, que ad historiam, ri-
tus et religiones antiquas pertinent, insigni do-
ctrina, eaque cum judicio temperata, est versatusy
illud imprimis detexisse gaudet,quod bis idem hoo
scriptura hic illic paulum in verbis et oratione
Immutatum Tert. in pobiioum emieerit. Promittit
et reliquos, quos adversus Gentes variis titulis
composuit Tertuilianus, libros, notulis et aliorum
illustratos, in his libros ad Nationes innumeris
locis emendatos, una cum Prolegomenis eroditis

PRiEPATIO.

in quibns omnino de vita 6t Bcriptis ejus uberius A. Flor. Tortulliani, quo iuperflunt/omnia in Monto-
disputaturus ait: qu» cur lucem non aspexerint nismo acripta videri, Vltemberga, in-4«. »

ignoramus. Nummi et alia «re ezpre88a,pro more,
quem tunc ad unum omnes eruditi sequebantur,
oroatui potius quam usui sunt. Ab illis vero ducta
dedicationis occasio adGualterumBlockium g»zo-
pbyiaoii ornatissimi possessorem.

4719.
Anonymi annotationes in librum de Oratione
Tertol. — (M^moires de Tr6vouz, ann. 1719, pag.
1202. — Journal des Savants, ann. 1719, dec, p.
6d3)»

172i.
« Laur* Magalotti iettera sopra un passo di
TertuUiano (in lettere pcientiflce ed erudite del
conte Magalotti, p. 192-198. Firenze, in-4o.] w

1722.
cc Versio Angrlica I. lib. PrsescripHon,^ cura Jo-
seph Berty, cum notis, Ozon., in-12. »

1722.
tc Arn. Grbvb Tertulliani Testimonium de 'Ano-
6cco9ttGbri8to a Tiberiodecreta defensum.Vitemb.,
in-4o. »

1722.
#9« Ghph.Ahbubianni Epistolffi quibuaemendan-
tur atque illustrantur capita I et II Apologetici in
PoBciie, t. I, p. 25-33, 197-212. Hal», in-8«. •

1724.
■ JoB. Laur. Moshbim Gomment. cbronolog.bist.

4739.
« Chph. A. Ueumanni observationes criticffl ad
posteriora Apoiogetici capita in^.Miscell. Groning..
t. II, fasc. 3, p. 479-485. »

1741.
« Chb. Loereri Progr. Jibrum Tertulliani de Pm-
nitentia ipsi vindicans. Altenb. 1741. »

4743.

«JusT. Gar. Wifsenhaubr Disputatio de Jure-
consulto et Q. 8ept Flor. Tertuiliani. Hildesi». »

1744.

Ed. VbnetaII. — VeneiiiSy typis Gasparis Gerardi.
f. Q.SLFl. Tert. Opera— Recusa Priori editio,
B vide tit. ed. ^675 ; in hac vero novissima editione
Veneta additur Sigeberti Havercampi Commenta-
riusin Apologeticum. --Splendidum artis opus.
Notaetextui subjiciuntur: Apologeticus o. comm.
Havercampi a mendis quihusdam expurgatOf ut ibi
additur, peculiari titalo ornatus est adjectaque in
calce Ju. Laur.Mosbemii Disquisitio chronologico-
critica de vera ctate apolog, a Tertulliano con-
soripti ; initioquepersecutionis Severi ; inscripta
viro clariss. Sigeb. Havercampo. 68 — Dolendum
esttot operarum vitiisbanc editionem esse macu-
latam.

1744.
« J. MART.GHLADBfide Stationibus vett. Cbristia-
norum. Gommentarius ad illustr. maxime Tertul-

1752.

de etate Apologetici TertuHiani et initio persecu-

tionis christianorum sub Severo. Helmst., in-4o, g lianum comparatus.Lips. 17447*

et in eju8 dissert. ad Histor. eccles. pertinent.

t,L>

1729.
«VERfiio Qailiga IV tract, de Prffiscription, pro-
diit Paris, in-12 (Journal des savantSyt. LXXXVIII,
p. 499). V. Versio. cod. anno prodiisse memoranl
Ephemerides Trivultianae, mense mart. •

1729.
« Locu8 in Tertuliiani iibro de Prescriptionibus
advers. Hso.. cap. XLIX. Job. Harduini cura in-
terpretatus (M^moires de Tr6voux, an. 1729» m.
maiy p. 842). »

1730.
« D. Remig. Cellerii 0. S. B. Hist. g^n6rale des
aut. ecol^siast., etc., t. II. »

1733.

V Anonymi observationes in Tertullianum et
Gyprianum in Miscellan. observat, in auct., vel.
Illy t. L Amstelodami, in-8o, p. 45-54. »

1733.
« ViRsto Gallica IV, lib. ad martyres edita a
Caubere. Paris., in-8*. »

1735.
c JoH Hbnr. Blumembach de Senatus consulto Q.
Septimio Plorente presbytero et jureconsulto Ter-
tuUiania liber, Lipsi», in-4o. »

4738.
«JoH. Wuill. Hopmanw dissertatio Q. Septiraii

« D. GoRBiNiANi Thom^. 0. S. B. observationei et
not© in tractatum de Prsescriptionibus. Salisburg.
inS». .

1753.

« J. E. Imh. V/ALCEde Apostolorum litteris authen-
ticis a Tertuiliano commemoratis. Jen. 4. »

1755.
« D. CoRBiNUNi Thomoe. 0. S. B. observationes
et nota in libr, Tertulliani de Baptismo et Pceni-
tentia, B. Salisburg. in-8*. »

1756.
« Vbrsio Italica I. TertuIIiani opera omnia ca-
tholica etmoralia italico sermone reddita a do-
D minaSelvatica Bargini, nobili Pisana, habentur

typis edita RomaB apud NicoIaumetMarcum Paglia-
rini. NonnuIIa alia opera, scilicet adversus Judxos;
de Prasscriptionibus ; contra Hermogenem^ ab eadem
illustri femina in itaiicum sermonem tranilata,
edenda promittuntur : num autem edita sint»
ignoro. In Florentinis litterariis foliis legitur a Gf.
V. Bettari italica serraone reddita ea opu:3Cula
quorum versionem D. Bargini omiserat [Lumper ex
ArgelatoetPaitonio deVolgarizzatori bibliotheca).»

1756.
« J. Ge. Gbret Pr. in quemdam Tertulliani de
terrarum motibus locum. Onold., in-4o. »

PRJSFATIO.

1757.

« JoH. AuG. NoEssELTi Oissert. de vera aetato ao
doctrina scriptorucn qua supersunt Q. Septimli
Flor. Tertulliani, Halae. Ejusd. III, diss. ad Hist.
Eccl. pertim., 1847. >

1738-59
« AuG. Heumai«(ni appendiz ad variaa annota-
tiones in Tertullianum, cum analysi accuratiore
libride Praescriptionibusin Act.eruditor. Lipsiens
Supplem., t. VI, sect. 5. »

1758.
« Chr. W. Frang. Walch de Pompis Sanal® ad
Tertuli. de Spectaculis, Gotting., in-4<>. »

1759.
• G. Ge. Sam. Bernold Prog. TertuUiani Apolo-
geticus ab iniquiore reprehensione vindicatus.
ErIang.,in-4^>»

1762.
« Jo. Dan. Van Hovin. spec. annot. ad Tertull.
in Musffium critic. II, 26. •

1764.
<i G. A. Beger Ep. quo sensu Tertullianus Deum
dixerit corpus, LipsiaB, in-4^. »

1766.
c Er. Wernsdorf de {veste Palmata ad Tertul-
liani Apologet., c. 30. Wittemb., in-^^ »

1769.

Gum easdem Vener. Thoroasii Institutiones

Theoiogicas antiquorum Patrum recenseret ao

denuo in lucem ederet Ant. Franc. Vozzisit, G. R.,

iterom eodem curante prodiit liber de PrsBScri-

X t. III, exhibet lib. de velandU Virginibm, de Habitu
muliebriy de Cultu feminarum, ad Uxorem I, II, de
Exhortatione castitatis, de Monogamia, de Fuga in
perseculione, ad Scapulam, de Resurrectione earnis^
de Came Christi; tom IV, de Oratione integrum ex
cod. Ambros, suppIementisaiVuratorto in Anecd.
propositis, de Teslimonio animw^ de Pasnitentia ad
Martyres, de Paiientia, de Spectaculis, de Idotatria^
de Baptisma, de Anima^ de Corona militis, de Pudi-
citia : iom, \ . Apologeticum, ad Nationes I. II, de
Patiio cum I Semleri Dissert. in Tert, de varia et
incertaejus librorumindole; Sextus denique cum
praefatione Semleri Indices locorum 5. 5. in Tert.
opp. occurentium^ rerum et sententiarum memorabi'
lium, laiinitatis Tertullianx, qui perpetoi commen-
tarii vicem sustinere possit. A tomo inde quarto
omnem editionis curam cessit, prasfatus etiam est
Ghrist. Godofred. Schtltzius, Geleb. nunc Acad.
lenens, litt. hum. et eloqu. professor, qui cum jam
superioribus voluminibus operam in colligenda
lectionum varietate navassetet hio abinoeptonihil
descivit^ nisi quod potiores tantum eligendas
varietates lectionis censeret, inutilibus, quo etiam
Franc. Junii hariolationum partem refert, omissis,
Ubi Rbenani ed. deficeret, Pamelianam secutus
antiquam ubique lectionem,nisi,cum omnino ferri
non posse videretur. expresslt. In libris vol. V.
comprehensis Apologeticum ex Havercampi, de
Pallio ex Salmasii emendatione. libros ad Nationes
ex Eigaltii auctoritate proposuit. Utioam verocum
reliquis Gl. Semleri in Tertull. diBsertationibos,

ptionibus nonnullis, auctus notis qu» sanam sa- C novas luci facem praeferentibus, et ista, quam

piunt doctrinam eximiamque eruditionem. Rome,
ex typogr. Marci Palearini, in-4®.

64 1769-76.
Ed. Halensis. — Hatss ap. Salam, ap. Jo. Chr.
Hendel., 6 yoU.yQ. S. Fl. Tert. Opera recensuit
Jo. Salomo Semlbr. — Ab initio seorsim quingue
libri adversus Marcionem prodierunt, quibus tan-
quam tomo primo reliqui, quatuor voluminibus, .
suntadjecti, sextus indices cum glossario Tertul-
liaui prsebet. Editionem librorum adversus Mar-
cionem haud quidem alia de oausa aggressus erat
Semlerus, quam ut Academicis studiis libro pr»
aliis Tertulliani insigni et forma descriptioneque
facto parabitiori inserviret, nec operum edendorum
consilium rationem semel initam mutavit. Textum D
reduxit Rhenanianum, editionis primss, sed suo
partim ingenio,partim suffragantibus editt.reliquis
emendatum, varietaie in dubiis, rarius conjecturis
subscriptis. Ad manus erant preter Rhenani pri-
mam, Pari8ieDsisGagn»i,an.l566,in-8. Pameliana
1597. Franekerana Frano. Junii ejusdem loc. et
com. Rigaltii prima cum Veneta novissima, prs-
terea La^ Latinii Bibl. sacra et prof. el Woverii
Not» Epidictics, an. 1603, tom. II. compleotitur
plerdsque scriptiones poiemicas : de Praescripiio-
nibus hxret, adversus Hermogenem^ Valentinianos,
Praxeam, Judssos, contra gnoslicos, adv. psychichos,

Sohiltzius promiserat historiam operum et editt.
Tertulliani, accessisset ! — Non curiose satis cen-
8or Goett. huic editioni propriam esse inquit
descriptionem librorum per rapita^ quippe qu» a
Pamelii inde temporibus semper obtinuit.

1770.
65 « J. Ghr. Wbrnsdorf Prog. de Ecclesia,
Golumbaedomo simplici, ad loc. Tertulliani advers.
Valentinianos, cap. 3. Helmst., in-4^ »

1772.

i< H. A. Zeibigh P og< de Tertuiliani sententia
deGoIumba in Ghristum devolante, Ger», in-4*. »

1774.

« Enoblb. Kldppfel. Mens Tertulliani de indis-
solubilitate matrimonii in infidelitate contracli
conjuge alterutroad (idem Gbristi confesso. Prib
in 4o. »

1776.

« Ghr. F. RossLBRi Bibliotbek d. Kirchenvater
in Ubersetqungen u. AuszQgen, a. i. f., t. IIL
Lips. »

1776-77.

« Jo. Daniel. Schumann Obss. in veterib. Ecclo-
siffi Scriptoribus sasc. iii et iv de interpolationi-
bus quibusdam codicis N. T. Tertuliiano perperam
affictis conjectura. Hannov. in-4o. »

PRiEPATIO.

1780. A

Bd. Wirgcb0sobn8is. — Wireeburgi in off, libr.
Staheliana : Q. 8. F. Tertulliani opera omDia, t. I,
II, etiam sub tit : Opera omnia '^S. PP. Latino-
rom, vol. I, II. Editor celeb. Oberthur secutua eat
editionem Ualensem,8ed ita ut compararet editio-
oem Pamelianam. Paris. 4608 recuaam et varian-
tes iliias lectiooes parlim ia calce subjicerel, par-
tim, raro tamen et circumspectc, illam emeodaret.
Quod fecit in volumine secoudo, ut ipse fatetur
paalo libdrius, substituendo, vel ex Parisina edi-
tione,vel ex varietatibus lectionum ab Haiensi edi-
tore collectis, binc inde vel voculas alias, ve), ra-
riuB tamen, integras etiam sententias. Prsterea

1790.

« Chr. Birch disserl. quosdam ez Q. Sept. Pl.
Tertulliani collectos atque illuslratos locos theolo-
gicos sistens. Havn. in-4^. »

1791.
« J. Ge. Arn. Oblricrs commentarii de Bcripto-
ribua EccIesiaB Latins priorum vi asculorum, cura
Arn. herm. h. Herem, in-8®. »

1792.
« Yersio Hispanica Apologeue Religionis Ghristia-
n» antiquffi, interprete Em. Ximenes de Urieta,
Madrid. in-4o. »

1792-97.

C( Gh. TrOQOOTT. GoTLIBB S3H0ENEMANN io Bi-

ordinem Hbrorum chronologicum ex Noesselti au- .... ,. ^ , .

ctoritate adopUvit, hac tamen cautela. ut libros g *>^^°*: hislorioo-litteraria PP. Latmor., t. I,

oontra Marcionem, non alii interjectos, prouti ^' '^ ' ** ^

« Versio Gbrmanica Apologetiti sub titulo : Des

▼iri iliius Ghronologia exigebat, sed conjunctos
ona serie, seque immediate excipientes publicaret.
Addidit etiam Garmina Tertulliano olim tribui so-
lita, contra Marcionem scilicet, de Judicio Domini^
de Qenesif de Sodoma^ de Ligno vitx^ a Pamelio
praetermissum, eiad senatorem.

1780.
« In Goilect. Poetar. Vett., edit. Pisauris, t. V,
prodierunt carmina omnia Tertulliano aicripta. »

1780.
« Ghr. God. Scbutz explicatio loco Tertolliani
(de PraescriptionibuB XVI, XVII), de eversione sto-
machi aut cerebri ex congressione scriptorarum-
Jen., in-f>. »

4780.
« Vbrsio Aiioliga I Tertulliani libri ad Scapu-
lam, ap. O. Dalrympls. Edimb. »

1781.
D. P. DoMiN. Schram 0. 8. B. analysis opp.
Tertnlliani in suo magno opere, t. III. »

1783.
« Jos. Ant. Gantova de Septimio et 8. Epipha-
nio dissertit. fl theol. critic. in quibus anthropo-
morphismo neutrum laborrasse ostenditur.Mediol.,
in-8». »

1784.
M t< Ghr. God. Bchutz Prog. de Regula fidei
apad Tertallianum. Jen. »

1784.

/u Assisi 8. Osservazioni sopra rAnalisi del libro
dello prescrizione di Tertulliano. — Precedit eum
vertione italica textos LAtinus Pamelii ex ed. Pra-
neckerana, 1597 (mendose scriptum 1697), et Va-
riantibus LL. Rigaltii ad Venetam, 1744. Liber
ille, ad quem he observationes spectant, prodie-
rat Tioioi, 1783, 8® ; de utroque (Elrichsius noster,
at puio, lectores monebit.

1785.

« II. Ghr. Ballenstendt. Tertuliians Geistes fs-
higkeitan, Religions Kemntnisse o. Theologic. £.
Verabuc. in-8o, Abhadli. Helmst. in-8o.»

Q. Sept. Flor. Tertuliianus vertheidigung D. Ghri-
sti. Sache gegen d. heiden. a. d. l. Francof.,in-8o,
auct. j. F. Kleuker, »

1799.
« D. GoTFRED. LxMPER O. S. B. histor. Theol.
de vita, scriptis atque doctrlna SS. PP., t. Vi, de
vita et scriptis Tertulliani. »

S»CUl0 XIX.

1803-1820.

« Jott. Matth. Schroegkhii Ghristl. Kirchen-
gesch. Lips. XXXV, de 3, 317. •

1820.
p c 0. H. ScHARPENBERO. commcnt. aoad. de Ju-
stino, Tertulliano et Gypriano adv. Judaeos dispu-
tantibus. Lund. Goth. 4«. »

1821.
Tertull. opp. Mediol. (J. A. Moehler., ex opere
posthumo Patrologie oder christliche litteraerge-
Bchichte II.)

1822.
M Versio Galliga IV. — Apologet. Tertulliani,in-
terprete D. Meunier, prior. S. Martini in Gampis
in subnrbio Cabillonensi, optimaB nots ac majoris
famao digna, diu post auct. obitum edita. •

1823.
« J. A. GoENEN Commentat. de Tertulliano,
Ghristianorum et Relig. Christ. advers. gentes
Q Apologeta 67 — in Annai. Acad. Rheno-traject.
Ann. 1823-1824. »

4825.
cc A. Nbander Antignoslikus, Geist de TertuUia-
nus und Einleitung in dessen Schriflen, mit ar-
chffiologischen und dogmenhistorischen Untersu-
chungen. Berl., in-8o. »

1825.
« Versio Gallica V. Apologet. et Prsscription.
adv. bar. interprete de Gourcy, Paris. in-8s ac-
curalis argumentis, exiguis ac paucioribus in
textum, frequentioribus in lectiones varias notis
adornata* •

PRiBPATIO.

1887.

c< Tertulliaai Apologetici edit. nov. cum varr.
Lectt. Jos. loN. RiTTBR. Eberfeld, in-8<». »

1827.
« A. Rdph.Gebser Biblloth. lat. Veterum Poetar.
Ghristiaaor* Jens. Prater primum tomum nihil
ulterius prodiit. »

1827.
Versio Galuga VI. Apologetici Tertull. auot.
J. Fr. Allard human. litter. olim professore nec
hujus conditionis immemore, sive in prsvia dis-
sert. de iaudibus Tertulliani, quem Tullio et De-
mosthene longe eloquentia prestantiorem habet ;
sive in notis ad calcem rejectis, quat, Septimii ple-
rumque oblitus, in quoslibet obvios novatores pu-
gnaciter immittit. »

1827-1829.
« Ed. Hallvnsis II. — Hatss Mandeburgicx apud
Joh, ChriiL Hendei, iterum prodiit in tom. VI,
ed. Semler. Vid. supra. »

1829.
• Fr. Munter Primordia Ecclesin AfricanaB,
Havniffi. in-4°, p. ^28. »

1829.
« In colleotione selecta 88. Ecclesis Patrum
complectente exquisitissima eorum opp. cura A.
B. Gaillau et M. N. S. Guillon, prodiere iibri Ter-
tulliani fere omnesy exceptis tantum sex partim
editis, nempe de Anima, de Fuga in pers., de Pu-
dicitia, de Jejunio, de Exhortat. castit., de Mono-
gamia. tom. VI^ VII. »

1832.
« Versio Galuga I. Libri de Teitimanio anifnm^
qui et ipse cateris Tertull. scriptis elegantia prs-
stantior haud imparem nactus est primum inter-
pretem, in Annal. Philosophias Christianse, ann.
1832, mense Junio, fasoic. 24, ubi interpretis ano-
nymi nomen, iniquo jure lectoribus absconditum,
merito deinceps in indioe detegitur, O. nempe
Melgh. du Lag de Montvert. »

1854.
Tertulliani libri de Pr»scriptionibu8 adv.hffiret.^
de Baptismo, de Poanitentia, de Oratione, seorsim
editi sunt, prffimissa praefatione germanica, sum-
ptibus ao typis Aloys. Attenkover, 1834, in-8o.

1838.

G. Jo8. Eesvle TertuUian als Apologet. in Drey D
et all. Tubinger Theolog. quartals Scbrift. — P. I,
p. 30.

1839.

Bibliotheca PP. icolesiasticorum iatin. selecta, ad
88 optimorum libror. fidem edita, curante E. G.
Gersdorf. in medium posuit ac publici juris fecit
libros Tertull. fere omnes, in duas classes distin-
otos, et suos tom. scilicet i** Libr. Apolegeticos, ad
Martyres, de Spectacul., de Idolol., Apologet. ad
Nat. lib. II, de Testim. Anim. de Gorona miL^ de
Fuga in persec, Scorpiace, ad Scapul. 2<> Libr. ad
ritus et mores Christianor. pertinentes, de Orat.,

A Patient, de Baptismo, de Posnit., ad Ux. lib. n, de
Gultu fem. Jib. ii, de Exhort. cast., de Monog.,
de Pudicit., de Jejuniis, de Virginib. velaod., de
Pallio. — Prodiit haec editio selecta Lips. 1839, 2
tom. in-12, recens. E. P. Leopold. Phil. d. aa. m.
in gymm. Annaberg. Precept. ordin. Laudanda
sane et recensio, ob textus castitatem, et editio ob
cbartar. et typor. uitorem, nuilo vero commen-
tario, lectionum tantum varietate adomata.

1839.
« E. F. Leopold Ueber die Ursachen der ver-
dorl>enem latinitat bei dec schriftstellern naoh dem
Zeitalter d. K. Augustus, hauptsffichllch bei den
Kirchenvffitem, mit besonderer berQcksichtingung
des Tertullian. inserta V. S. V. Iligenii Zeitschria,
£ f. d. bistor. TheoL, vol. VIII, p. 1 e sqq. Lips. »

1840.
Inter Scriptorum ecclesiasticorum opuscula pra-
oipua qusdam Martin. Jos. Routh,S. T. P. collegii
S. Magdalenffi Oxon. prffises, duos Tertulliani li-
bros, de Oratione nempe ac de Prffiscriptione ha-
reticorum, edidit, notisque aliorum et suis orna-
vit, nec non el novo leotionum ad oalcem rejecta-
mm ex Ambros. ood. acceptarum spicilegio adau-
xit. Edit. altera, Oxon.

1842.
K Novissimam ac ampHssimam, qua bactenus
prodierit, TertuIIiani opemm fere universorum
versionem Gallicam nuperrime edidit D. De Ge-
noude, in sua chrestomathia PatriBtioa,cui titulos ;
f* Les Pires de VEglise traduits en Franfais^ t. XII,
Paris, inS^ Hujus autem versionis, que duos et
viginti precipuos Tertulliani librot oontinet,auctor
est II. Denain de Septimii nostri atudiosis bene
meritus, notarum tamen omnino expers^ et omnis
commentarii mole expeditus, elegans potius quam
fidissimus interpres, qui africanffi loquelffi asperi-
tatem splendenti ornavit sermone, egregiaque in-
terdum et ad vivum expressa interpretatione
recreavit. »

1843.
Tantum referre nobis licet, eodem tempore quo
hnc nostra editis typis mandatur, simul et in lu-
oem suboriri alteram Tertulliani editionem, cur.II.
A. Woodhaam. Gantabr.

1833.
His igitur deductis per multa retro sscula litto-
rariis Tertulliani annalibua finem qualemcunque
imponet hsc nova Parisiensis Eomo,quam post tot
aliorum et tantorum labores ideo confldenter
aggredimur, quod nihil nisi alienum ac mutuatum
praestamus. Ut enim ex iis que hactenus opera
TertuIIiani elucidarunt nihil duximus omittendom ;
ita nihil novi, vel inauditi asserendum libenter
profltemur. Equidem in hoc nostro, qaodcunque
sit, opere describendo lectorem diu morari nolui-
mus;.quaBnam tamen huic editioni acoesserint
additamenta, qualisve textua recensio potior ha-
beatur, undenam petierimus perpetuos commen-

PR^ATIO.

tas incDmbit.

tarios, paulo fusius dicftndi animos est ac naoessi- A in lucem xterum proferemus, quo rariQs^et qoastu
taa in/.n«,w» difflcilius ost amplissimum illud rei patristiwB

trium priorum saQculorum armarium.

U«c sunt quflB utiliora duximus praBvia Tertul-
liani nostri limina ao pene dicam Propylea. Qum
cum pertransieris, tutiori pede penetralibus ipsis
Buccedes. Quo jam te mecum pervenisse videaris
veiim, ut, eBdificii prscipui tantisper oblitus, oon-
tinuo remotissimas invisamus appendiculas. Quin-
que ergo reperies in calce repositas, coronidis in-
star, diversi argumenti appendices. Quarum ^rtma
habet carmina sive genuina, sive suppositia, quce
Tertulliani nomine circumferuntur,exiguo quidem,
utpote exigni momenti, commentario illustrata.
Secunda autem fragmentum qiioddam exhibet diu

ARTICULU8 IV.
De nova editione Parisienst,

Coalescit hec editio postea ex tribus partibus
seorsim ordinandis ao describendis, nempe tum
ex prolegomenis quibusdam , lum ex plurimis
appendicibus 89 inter quas hinc et inde decurrit
integer Tertulliani textus, varietate lectionum ac
malto commentario iliustratus.

In primo limine conservare ao typis inamandare
religioDi duximus tertuluani vitam perviginti et
QOATUOR ANNOS s Pamelio concinnatam, brevibus
taatum hic illic respersis annotationibus,ac sedulo

recensa consularium fastuum serie, in praeceden- 3 per multa saeoula in codicibus vaticanis .obrutum.

tibos editionibus mire disturbata, truncatis, inau-
ditisve nominibus horrida,neo etiam nunc purgata
labe quadam perpetua, uoius nempe anni ante-
rioritate, qnaB e vetusta consularium Fastuum
chronotaxi in Pamelianam recensionem inofPenso
pede transmissa, hinc absqoe magno rerum tu.
molto ejici oequivisset.

la his igitor Pamelianis annalibus manent plora
imperfeota, hioloa, conjectanea, erronea ; quibus
resarciendis necessarium subsidium praestat eru-
ditissima J. Aug. Noesselt dissbrtatio de vera

^ATB AG DOGFRINA SGRIPTORUM QUiE 8UPER8UNT Q.

8BPTIM1I TERTULLiANi, cx histona tkeolog, critica de
tnta^ scriptis ac doctrina SS, Patrum D. Lumper
excerpia; quorum opus commune ut libenter edi-
mua, iectoribus pergratum fore rati, ita penes
Qtromqoe stare nonnullas eorum subdubias opi-
niones contestamur.

Qon subinde occurrunt tertuluani paradoxa
tum anlidoto Pamelii^ proverbialesque FORMULiE a
Beaio Rhenano et Andrea Hoyo Bnigensi explanats,
eas ot in csteris, sic et in nostra editione habes,
nec inficias ibimus non potius prsscriptioni cui-
dam ac priorum editionum exemplo, quam patenti
commodo locom fecisse.

Data deinde Apologetica, iterum et quas de pro-
pria ejiis aslate ac specialius de Severian» persecu-
tiomis initio disquisivit J. Laur. Mosheim, ab edi-
tione Veneta secuDda detraximus.

At nihil plenius, integrius et amplius usquam

tandem annum circa 1630 a Joh. Maria Soaresio.
biblioth. vatic. custode, editum, iterumque a duo-
bus sfficulis oblivio obrutum aut despectum. lertia
autem nonnulla deprehendit qus Grsco ore Septi-
mius dixit, transtulit, aut exaravit,atticismi forsan
peritior quem latiuffi urbanitatis. Quarta demum»
quffi penitos amissa desiderantur opera recenset,
aut eorum spicas decerpit, aut spuria resecat.
Tandem Quinta suppeditat eximias D. Gorbiniani
Thom^ adnotationbs in duobus Septimii de Baptis-
mo et Pcsnitentia libris, opimas sane ao uberrima
substantia conferta8,paulo tardius nobis transmis-
sas quam ut suo loco succedant, tempore tamen
sat opportuno ut egregium operi pene absoluto
flnem imponant ac 70 effusas nobis incumbat
agere grates benevolentissimo V. J. B* MaIou,|pro-
fessori Theol. Dogmatic» in univers. Lovaniens.
et ejusdem Acad. Biblioth., cujus ope ac comitate
hffic grati accepimus munuscula, quibus et tu,
candide lector, grato similiter animo utere, ama-
to, et fruere.

Nunc tandem redeuntibus ad operum Tertolliani
corpus, tria iterum secernenda occurrunt : textus
nempe, vari» lectiones, et commentarii, Porro in-
tegerrimam, castissimamque textus recensionem
propalare enixe cupientes, prascuntibus W. CG.
Lumpero. Schoenemann. Walchio, qui omnium
optimam dixerunt Editio . Pamelio-Bigaltianam
Priorii, ann. 1664, huno habuimes editionis nov©
fontem pene omnem et unicum ; neo tamen accu-

de Tertulliano elaboratum est, quam quod publici D ratam csterarum editionum collationem negligen-

juris fecit in suo tantas molis ac doctrinffi Apparatu
d. kicol. lb nourrt monachus Bened, e eongreg» S,
Mttur. ; qui tres quidem libros tantum indagatu-
ros, inde laxatis velis,in altissimam totius Tertul-
liani doctrinam invehitur, loca scopulis, oCfendi-
colisve invia confidenter inquirit ac tuto illustrat,
auum tanto doctori fidelissimum restiluit sensum,
Buam in muilis criminibus falso imputatis causam
vindica^ vera indigitat, errores increpat, conspuit
spurta, verosimilia conjicit, nec ulli audaciori fi-
gmento, vel favente optimi editoris auctoritate,
tetricus censor et asper indulget. Porro eo alacrius

Pataol. L

tes, septera prfficipuas, nompe Rhenani, Pamelii,
Rigaltii, Parisiensem, Venetam, Halensem et Sta-
helianam continuis manibus, nostra dum orietur^
habuimus.Quibus accessit, pro omnibus in ea edi-
tis libris, splendida ac recenlissima recensio,
studio E. P. Leopoldi Lipsiae data, ut bibliotheoffi
Patrum, curante B. G. Gersdorf, insereretur.

QuiDimo eas fere omnes Tertulliani recensiones
cum Priorii textu reprfflsentandas curavimus :
continuos enim subnexuimus variantium lectionum
indiculos, ex optimis codicibus, editisve volumini-
bus quam diligentissime collectos. Hino si manu

PRiEPATIO.

tantummodo obvia quaelibet folia evolvas, hino A ocl*i^io <l^v26^<LU^potius disjecta fuer]t.Alii tempora

inde velim eioitatos videas codices Agobardinosi
Lugduno-Batavos, Fuldenses, Yaticanos. Pamelia-
nos y Ambrosianos , Wouwerianos , Latinianos,
Gelesianos, ac identidem passim nditiones Rbenani,
Pamelii, Rigaltii, Franeckeree, Parisiorum, Vene-
tam, Halensem , Wirceburgensem , Lipsiensero^
Leopoldiy etc. Erunt fortasse qui, longa nostra in
his perlegendis fastidia dedignati, mirabuntur ac
forte dolebunt nosmet in delicatulas ac molestas
tricas misere impegisse ac lectores perperam ad-
duxisse. Erunt autem et alii plures et nquioreSy
qui cum audiendus sit post tot secula redivivua
Tertuilianus, vesana librariorum ac correctorum
recentium licentia miris modis distorbatus^ nihil

pro libitu suo roetientes ac statuenles, ordinem
chronologicum ast^equi studuerunt. Hoc in ani-
mis sibi prscepisse videntur La Gerda et Ober-
thur. AHi, ut Rhenanus et Rigaltius, vetustorum
codicum indices qualescunque in eorum instru-
enda editione duces habuere. Aiii, nec tempornm
nec codicum habita ratione, vel utraque permizta,
Pamelii exemplo, rerum quadam Theologica syn-
thesi deductarum ordinem assumpsere . Alii
demum, et prs cnteris omnium novissimus J. 8.
SemleruSy nihil sibi proposuisse videnfur nisi om-
nia Septimii sive catholici sive Montanistc scripta
ita ez industria miscere ac confundere, ut pro-
miscue ab uno ad ultimum una eaderoque Mon-

esse inane ac insulsum ex iis vel minimis que «v tanistica farragine fcBdari censeantur . NobiB

tanti viri vocem puram putam elicere queant^
nobiscum merito arbitrabuntur. Atqui rem paulo
attentius consideranti sspe sspius illud accidet,
ni fallor, quod ei ez vocula quadam, in lectioni-
bus variantibus timide rejecta, luz amplior forsan
quam ex abundantiori nota suboriatur.

Quibus nihilominus adminiculisnecesseerat ad-
dantur doctissima ac felicissima interpretum et
commentalorum ad Tertullianum ezplicandum
tentamina. Nec solas nec omnes Parisiensis notas
UBurpavimus; omissis nonnuliis quibus vel ple-
rumque brevissima lectionc varia suppletum es
vel quibuB obnitebatur recta (ides catholica, alias
ex iisdem fontibus ac Priorius, nempe precipue e
Pamelii uberrima copia hausimus. Quam frequen-

igitur etsi religio summa futura sit veterum edi-
tionum ordinem in usu acceptum, omni ope con-
servare, nunc in hoc multarum sibi obstrepen-
tium Tertulliani editionum tumultu, necesse fuit
novam seriem, partim chronologicam, partim
8ystematicam,componere.Hinc in duas dividendos
esse partes Septimii tractatus abunde suadet Vita
ejus duplex, altera flde integra, altera hsresi
contaminata. Hinc duos distinguere est tomos,
quorum prior continet scripta ab Auctore adhuc
catholicOy posterior scripta post susceptum ab
eodem Montanismum exarata. RursuB, cum in
utraque vits ejus vice idem modo [adversarios
Buos perstringat, modo buos ad bonos mores
excitet, pars utraque opcrum ad duplex generale

tius licuit, speciales quorumdam librorum anno- ^ caput reducenda venit. Hinc in prima parte series

tationes, pleniores plerumque ac penitius auctoris
sensum introspicientes, prao omnibus coliigendas
duximus. Hinc prster animadversiones Gorbiniaoi
Thomae in libr. Baptismi et PcBnitentis modo lau-
datas, magnam partem perpetui in Apologeticam
Havercampi commentarii, remota sedulo indigesta
quadam classicorum auctornm professoriaethsre-
tica ructatione, accepimus. Hinc in arduo Palii
libro acutissimi Salmasii proverbiales elucubra-
tiones transcribendas curavimus. Hinc primi post
Muratorium, egregias ejus ac Panciruli notas in
Orationis librum dimidia parte adauctum ex ejus-
dem rarissimis Anecdotis deprompsimus . Hinc
demum excitata a Semlero in D.IrenaBum,aIio8que

prior LIBRORUM APOLOQETIGOROMyOempe APOLOGETIGI,
L1BR0RUM AD NATI0NI8, DE TE8TIM0NI0 ANIM^, AD
MARTYRES, DE SPEGTACULIS, DE IDOLOLATRU, quibUS

appendicis instar, libellum auctoris Montanists
AD sGAPULAM,ob rcrum connexionem,subjunximus,
quippe in iis omnibus libris Tertullianus causs
cbristians patronum se proQtetur, ac gentes gen-
tiliaque insectatur. Posterior vero ejusdem partis
serics libros exbibet Tertulliani cathoiici dogmati-
GOrt, in quibus totus est in exponendis ritibas, ac
disciplinis Ghristianorum, nompe de orationb ub.
I., de baptismo lib. i, unum de pqenitettia, duos

AD UXOREM, DB GULTU FEMINARUM DUOS, huUC VerO

ordinem, quisquis cum temporum 79 calculis

Patres lite impia de eorum scriptorum origine, D '°^^* ^^ dissert. D. Lumperi perpensis conferet

palmare ejus argumentum susdeque vertendum
fore arbitrati sumus, dummodo, attentis hioc et
inde Tertulliani et Irensi locis siraiiibus soleclarius
ostenderimus non solum opera Irensi grsca, sed
et eorum veterem latinam interpretationem 71
Tertulliano prsluxisse ac proinde temporibus suis
prsivisse.

Hsc igitur erunt diveraa hujus editioniB hinc
illinc accepta membra. Quanam vero ratione in
corpus coeant, ac inler se conuectantur, paucis
remanet prsfandum. Mirum est quotuplici reruro
ordine et librorum serie unaquasque Tertulliani

Jam eti^^m minime ab ordine chronologico nos
recesBisse deprehendet.

Tertullianus, susceplo montanismo, sibi aliquo
modo constitit ; nunc enim in aciem, ut antea,
cum omnibus adversariis congreditur, nunc fo-
rensi studio quasi detentua de ritibus ac moribus
concionem habet. Qinc secunds operum partis
series : prior coaiuit ex innumera Polbmicorum
Librorum mole, nimirum db gorona militis, db
FUGA iN pER8EGUTi0NB,adversu9 psycbicos.ADVRRSus

ONOSTIGOS 8G0RPIACE, ADVERSUS PRAXBAM, aDVKRSUS
BERMOQEM, ADVER6US MARCIONEM, ADVER6US VALBN-

MfZ^^^s^

TERTDLLIANl VITA.

TXNUNOSj ADVBRSUS JUBiEOS, DE ilfXMA ADVBR8US A
PHILOSOPHOS, DB GARNB CHRISTI ADVBB8V8 QUATUOB
Hi£RB8E8, UE RB8VRRBCTI0NB CARNIS ADVER8U8 MAR-

cioifiSTAS, ALiosQUB oNOSTicos.Item ssdato iaterdum
illo impugnandi fervido nstu, animos recreaBse
voluisse videtur cum posterioris seriei. Libros
MORALES descripsit, db vblandis virginibus» db

BXBORTATIO^B GASTITATIS, DB MONOOAMIA, DE JBJUN1I8,

DE puDiciTiA, DE PALLio. Ezstat adhuc insigne Ter-
tulliani opus, imo maximum ao celeberrimum,
LiBER nempe pr^griptionum adverscs hjerbticos
oMNBs, de cujus (Btate aoriter, ut infra videre est,
inter eraditos disceptatur ; quorum lites cum non
Dostram sit componere, mediam inter utramqne
contendentiam aciem stationem elegimus, me-
diumqae huic libro locum ascripsimus, nempe, 4
ioter orthodezi Tertulliani et ejusdem montanistffi
opera, in fronte posterioris tomi, ut duodecim
polemiois libris prefulgeat ae velut antesignanus
pr»eat.

Que oum utcumque tandem exposita faerint,
peoitus ezplicata tota mente nostra tum de Ter-
tuUiani auctoritate vera at recto usu, tum de
instituti nostri origine, subsidiis ac ratione,
finem demum praefandi facientes, diximus. —
Deum vero iterum iterumque, ut inchoantes, ita
et absolventes opus, enixe rogamus, deprecamur-
que, aimamque simul Deiparam Virginem, an^W^-
rum hominumque matrem ac delicias, cunotamque
triumphantis Ecclesise splendentem coronam, eo
ipso dequo manum de tabula tulimus, ocBiorum
terrarumque ambitu festive concelebratam in
patrocinium ac tutelam advocamus, obtestamur-
que ut hffic novissima diutini operis primordia,
Dco optimo maximo accepta sint, Ecclesie matri
haud ingrata, quampluribns utilia, nobisque in
seternum profutura.

Scribebatur Paris., Kal. Nov., M. D. GC(\ XLIII.

VITA Q. SEPTIMII

FLORENTIS TERTULLIANI

CARTHAGINENSIS PRESBYTERL

AUGTORE JAGOBO PAMELIO,

QVM BJUS JETATIS VI6UITI QUATUOR ANNORUM HISTORIAM CONTINEIIT,

§ I. Expcftiiur prsevia coutrcversia duplex. — C sent Martyrologia ex Actis passionis 8. Stephani

4, Tbrtulluni vitamDeo auspice descripturic, qui
(quod mernoratu dignum est) sub Afro Romano
Pontifice S. Vicfore, Imperatore item Afro eibi
cogoomioe Septimio Severo, Afer et ipse floruit ;
du» ocourrunt controversiaD, eaque difOcillimeB.
Prior, de Tertullo cousuie. TESTuaLUNO nostro,
Tertyliano J C. et 8. Tertulino Martyre, e quibus
quatuor bailucinatione quadam unum oonGcere
quidam conati sunt. Altera, de tempore et letate
Aoctoris,quo (jdei Sacramentisnovus Gbristi Tyro
iuitiatus est.

PapflB pridie Nonas Augusti, Tertuluanum legerit.
Deinde non minusfaallucinatisunt hactenus, qui
TertuIIum Romanum Gonsulem oum Jureconsulto
Tertyliano confiindunt, occasione Senatusconsulti
Tertuiliani,ad quodconipiuraRescriptasunt edita,
quw recitantur D. L. 38. T. 17, et Cod. L. 6. T.
55 (4). Neque enimreperiri poterit aliquis Gonsul
TertuUianus, seu Tertylianus, sed Q. Flavius Tep-
tullus cum Licinio Sacerdote anno U. C. DCGGGX,
ad cujus relationem jamantea,imperante Hadriano
^ Aogusto, dictum Senatusconsultum publicatum

2. Ac primo, de Tertullo consuUj TBBTOLUACfo est. Utpote cum D. dicto Titulo lib. xxi, D. Pius
noslro^ Tertyliano JC, et S. Tertullino Martyre. — decreverit, in quadam facti specie cessare Sena-
Ad prioremquod attinet, in primis fefellit Rhena- tuaoonsultum TertuUianum, quod proinde eo oon-
num corrupta lectio apud Regionem, qu» caeti- j^ stat esse antiquius : Tertylianus vero JC. sicuti
ganda etiam apud Hermaonum Gontractum in mox latius, sub Alexandro Imperatore multis post
Chronicis, ut pro TertuUinO Martyre, unem recen- annis ciaruit, cum aliis plet sque Papiniani disci-

(4) Vid. ad calcem illius dissertationis Pamelii
Responsa Tertyliani JC. ous exstant in libr. Dige-
stor. Cf. Job. Blumembach de Senatusconsnlto Q.
Septimio Flor. presbytero et Jureconsulto Tertul-

lianis lib. Lips., 1755, in-i». — Just. C. Wieien-
hauer disput. de Jureconsulto et Q. Sept. Flor
leriullianU. Hildes. -1743,4. Maian. lib. iv, epist-
II, Valent. 4742, in-40 Enn

TERTULUANI VITA,

pulis, qui Juri dicundooperamdedere, CUJU8 Con- A.Tertullu8, cum T. Plavio Clemente consulatam

stitutiones ex Libris Quffistionnm et Libro singu-
lari de Gastrensi peculio, ne quid hio desit, post
Vitam banc Auctoris nostri subjecimus. Quffi sols
cum supersint, nec quisquam alius librorum alio-
rum ab hoc 49 Tertyliano editorum meminerit,
falaus yidetur Gonradus Gesnerus, dum illi pr»-
terea ascribit lcKum Rescripta ex Libris, de
Senatusconsultis, ac ad SC. Libonianum et Orphi-
tianum. Atque in his satis consentiunt Doctiores.
Yerum an idem sit illeTertylianus cum nostro hoc
Tertulliano, adhuc sub judice lis est, presertim
id asserentibus quibusdam magni nominis et eru-
ditioniB JG. Nos certe, salvo saniori judicio, diver-
sum censemus, tum quod ille juxta veriorem ex

gessit anno Severi iii. Altera vero ratio, qua potia-
simura nituntur illi, quod Juris verborum retinen-
tissimus atquo adeo JG. Romanus fuerit, vel Euse-
bio teste, noster Tertullunus, non magis con-
vincit quam si dicamus, GaBcilium Oratorem quom
introducit secum colloquentem in suo Octavio
Minutius Felix,eumdem essecum Gaecilio Gypriano
nostro, quod uterque Oratoriam exercuerit ; aut
(qdod ad institotum facit magis) si Septimium
Severum Imp. eumdem esse existimemus cum
Septimio altero Severo.quod uterque Afer et Histo-
ricus fuerit, quorum ille suam, hic Alexandri Imp.
vitam conscripsit.Aut denique, si Seplimium ilium
cujus versus exstant apud Crinitum in Jani laudes

Pandectis Florentinis lectionem, teste Augustino n aut Quintum Septimium Romanum, qui Dyctia

Justinano, ubique Tertylianus vocetur, noster yero Cretensis de Bello Trojano Libros sex Latinos fecit

r^ ^ j-x.___ « .._. « ,, . confundamus cum nostro Septimo Tertuluano,

quod ambo et Afri et Poetae fuerint Ad quorum'
fortassis distinctionem, Auctor noster, Q. Septimii
Florbntib Tbrtulluni Carthaginibnsis appellatio-
nes Libris prapfixit suis (2), non contentus dnabns
illis Sbptimii Tertuluani, quemadmodum reliqui
post eum soriptorcs Afri, Minutius Felix, C»ciUu8
Cyprianus, Lactantius Pirmianus, Marius Victori-
nus, et Aurelius Augustinus.

§ 11. De tempore quo ad fidim amversus est Ter-
TULLiANUs noster. — 3. Porro (quod ad alteram
pertinet oontroversiam) de tempore quo ad fidem
oonversus est Tertullianus noster,major multo se
difficultas offert. Quosdam qoi claroisse putant

Tertullianus, tum quodetiam Francisc. Balduinus
datis ad me litteris stylum, et orationem dissimi-
lem confessus sit, tum denique,quod tempora non
satis conveniant. Si enim cum Bernardino Eutilio
Terlylianum suos edidisse Libros dioamus sub Im-
perio Hadriani et Antonini, cum Hadrianus Imp.
obierit an. U. G. DGGGLXXXX, et Severus Imp.
Bub quo noster Tertullianus, primum cceperit im-
perare anno U. G. DCCCCXLV, et sic intercesse-
rint anni LV, oportebit hunc fuisse «Btate quin-
quagenario majorem , cum ex JG. Christianus
faetus e8t,maxime si Responsa illa illi attribuamus
quae nonnisi in auctoritate magna constituti dare
solent JC, cujustamen contrarium exS. Hieronymo

constat; qui media iilum ffitate, cum antea diu C circa annum Christi nati clx, fefellitillud Auotoris

Presbyter fuisset, ad heresim scribit defecisse.

Sin vero, juxta alios (quorum supra secuti sumus

sententiam) sub Alexandro Imp. cum cffiteris JC,

quorum Responsa in Pandeetas relata sunt, jam

luce clarius est, eumdem non esse. Nam noster

Tertullianus ante Alexandrum annis plus minus

XXX Ghristi fldem amplexus, eo tempore si adhuc

superstes fuerit, in haeresi volutabatur. Neque vero

argumentacontrasentientium tanti sunt ponderis,

ut in partes suas me potuerint pertrahere. Quod

enim Ulpianus (qui locus fortassis occasionem huic

dedit controversiffi) D. L. 38. T 17, ad SG. Ter-

tullianum lib. i. Rescripti meminit Imperatoris et

D. Patris (id est Antonini et Severi) ad TertuJIia-

Lib. de Monogamia, annis circiter clx, exinde pro^
ductis (de Monog. 111); verum illi quomodo compu-
tandi sint a passo Christo, an potius ab setate qua
apostoliis Paulus Epistolam scripsit ad Corinthios
primam, infra latius ad annum Domini ccxiv.Multo
itaque rectius Eusebius, Ven. Beda, Preoulphus
Lexovieosis, Martinus Polonus, Cooradus a Litch-
tenaw Abb. Urspergensis , Vincentius BelJova-
censis,HermannuB Gontractu8,et Trithemiun, circa
annuro plus minus Ghrieti cc Tertullianum cla-
ruisse scribunt. Atqui de anno, quo Christo nomen
dederit, silent omnes praeter ipaum Tbrtullianum,
sed verbis longe obscurissimis. Illud quidero per-
spicuum est, statim a baptismo conscriptum abeo

num quemdam : imprimis aut Junius, aut Ovinius n Librum de Pallio, ea nempe oocasione, quod, oum
Juxta ms. cod. Tertullianus ille prsnominatur, pro more Christiano Toga dimissa PalJium indu-
cum noster Q.Septimius Tertullianus appelletur; tus esset, amicus quispiam objecit 44 Ita a Toga
deinde PandectnB Floreotins TertuIIum legunt, ad Pallium f Cui inter caBtera respondet : At ego
fortassis eumdem, qui etiam dictus 48 Q. Flavius Jam illi etiam divinte sectae ac disciplinm commer"

(2) Sic prster libros mstos. jam Angelas Poli-
tianus auctorem nostrum signavit lib. iv, epist. v,
de Nominibus. Sio ipsemet auctor noster, de Ftr-
ainibus velandiSy c. ultimo : Haec cum bona pace
tegentibus utilitatem consuetudini praeponentibus^
pax el gratia a Domino noslro Jesu redundet, cum
SEPTIMO TERTULLIANO , cujus hoc opusculum
est, Similis est clausula libri de Baptismo : Tantum
oro ut cum peiitis etiam TERTULLIANI peccaioris

memineritis. Similis est clausula libi de Exhorta'
tinne castitatis : Memento tn orationibus tuis TER-
TULLIANI exhortantis. Ita edit. Paris. Franck.
Vcneta. Ri^altiu^ autena ultimahaBO verba omisit:
hinc ab alia manu fuisse adjeota, nullo tamen
favente msto, tum Salom. Semler, tum E. P. Leo-
pold visum est proraus indubium. Gf. Lumper,
Hist. theol. crit. SS. PP. pars vi, cap. 1, art. I,
not. b. Bdd.

TERTULLIANI VITA.

cium confgro, Gaude, Pallium, et exsuUaf meliorjam A chas, cum aliis complaribus, quorum infra fiet

te Philosophia dignala ui, ex quo Christianum
vestire caepisH (Lib. de PalL c. 5. Ibid. c..6. Ibid, c,
3). Verum non perinde intelligi potcet^ quid sibi
vclint ejusdem libri verba : Sed vanum jam anli-
quitat, quando curricula nostra coram, Quantum
reformavil orbis ssscuUim isiud ! Quanium urbium
aut produxit aul auxit aut reddidit prxsentis Imperii
triplex virtus. Deo tot AugusUs in unum favente !
Quot census transcripii ! Quot populi repugnati !
Quot ordines iliusirati ! Quot Barbari exclusi ! Re-
vera orbis cuitissimum hujus Imperii rv^ esi, eradi-
eaio omni aeonito hostiliiatis.et cacto et rubo subdoloe
tamiiiaritalis, consitum et amxnum super Alcinoi
pometum et Midse rosetum. Id quidem Rhenanus.

mentio. E quibus pro 45 nostra sententia faciunt,
Jam post occisum Nigrum publicati isti : imp. cjes.

D. GLAUDIO SEPT. ALB. COS. II. MONETA AUG. GS. VIGT.
AUO.aut MINERV^ PAGlFERiE SiGGULO FOEGUNDO ; aut

denigue : felicitas ; quaa omnia pertinere viden-
tur ad illud, eradicato omni aconito hostiltiatis.

5. De Antonino autem Severi filio, quod etiam
jam inde Gssaris titulo insignitus fuerit, duo sunt
qus conjecfuram confirmant nostram, tum lex 1,
de inofficioso Testamento God. I, 3, quam rescrip-
serunt Severus et Antoninus KaL Juliis Falcone et
Glaro Coss., quorum Consulatus incidit in 1 an-
num Severi ; tum hsec numismatis inscriptio : impp.
iNviGTi pii AUG. (cum Severi effigie et Antonini

llagdebQrgenseSy aliique eum secuti ita interpre- n adbuo pueri imberbis) vigtoria parthiga maxima.

t«ntiia* m4 ^m_ *f'—V_f.*- t •• -•.«.« • *_11! *' rk _J t • A A _J 111 1 - #\ A 1 t .•

Untur, ut per Triplicem Imperii viriutem intelli-
gact Severum Augustum, et Pescennium Nigrum,
ao Glaudium Albinum Gaesares, quorum illi ab
exercitibus in Pannoniis et Oriente, hic in Qallia
Caesap dictus eat. Sed ipse sibi conlradicit Rhe-
nanuB, cam fatetur invito Severo id factum de
Pescennio, et utrumque ab illo bostem judicatum,
et e vivis sublatum postea. Non poterit igitur in
tanta trium C«Barum simultate accommodari illud:
Deo tot Augustis in unum favenie^ multo vero mi-
nu8 illud : eradieato omni aconito hoslilitaiis, Imo
cum illa trium G«garum variis in Provinciis
delactio contigerit statim initio Imperii Severi,
minime convenire potest cum verbis sequentibus :
Quot census transenpti! etc, quoi Barbari exciusi!

Quae adeo referri potest ad illud : Quot barbari
exciusi ! sicut et ista : l. bept. sev. pert. aug. imp.
u. ARAB. PAR. ADUB. C08. II. pp. SG. maxime con-
sentiente Spartiano in hsc verba post Nigri caedem :
Deinde circa Arabiam plura gessit, Parihis etiam in
deditionem redaclis, necnon et Adiabenis qut omnes
cum Pescennio senserani. Atque ob hoc reversus,
Arabictu, Parthicus, Adiabenicus, appellatus est^ sed
triumphum respuii, ne videretur de civHi triumphare
vicioria. Insuper et Eusebio (seu potius B. Hiero-
nymo, qui multa ad Latinos pertinentia Chronicis
ipsius interseruit) qui bellum Judaicum, Samariti-
cumque ac Parthicum ceedi Albini praeponit ; que-
madmodumetiamOrosiuB,JoannesZonaras,etHugo
FIoriacenBis. Nec obstat, quod Herodianus dilatum

Qaornm postremum majorem scrupulum injicit, C adhuo scribat bellum PaKhicum, tum quod fides

quod inde constat, non nisi post exclusos barbaros

hanc librum couBcriptum, id est, post devictos

Arabas, Parthos et Adiabenos. Quod itaque, in

Ai^umento et Annotationibus noBtris, ad annum

fere quintum retulimus Imperii Severi, ad annum

tertium potius appltcari oportere postea depre-

hendimuB, cum anno quarto a Severo deficere

AlbinuB ccBperit, et anno quinto interfectus sit.

Itaque Imperantibus tunc una Severo Augusto,

Antonino ejus filio, et dicto Albino, pacato Jam

Imperio, utpote deviotis Jam ac occisis, et Juliano,

qui oceiBO Pertinace illud invaserat, et Pesoennio

Nigro,

4.Etverode Albino Imperii consorte oonsentiunt

major haberi debeat Latino quam Grseco scriptori,
qui nullum historiae ordinem observavit, tum quod
Spartianus postmodum iterum profectum scribat
in Arabas, Partbos et Adiabenos, et bello contra
eoB confecto triumphum egisse, eumdem nempe
de quo infra anno Severi x ; prssertim, cum
exstent et Marmorum etNummorum inscriptiones,
in quibuB bis Parthicus nuncupatur. Altera anni
XI, ejusdem in Arcu Septimii RomaB : imp. CiES. l.
sept. m. f. sevxro. pio. pert. aug. p. p. pabt. arab.

PART. ADIAB. PONT. MAXI. TRIB. POTES. XI. COS. III.
PROGOS. XT IMP. CJE&. M. AUREL. L. F. ANTONINO AUG,
PIO FELICI. TRIB. POT. VI. COS. PR0C08. P. P. OPTIMIS
FORTISSIMISQ. PRINCIPIBUS. INSIGNIBU8 EORUM VIllTU*

omnes. Nam Juxta Fastos Gonsulares, statim post n tibus domi forisq. s. p. q. r. Anni xv, altera : l.
acceptos omnes Imperii tituIos.D.GLAUDius Albinus

AB MP. C^8. L. BBPTIMtO 8EVER0 AUG. C£SAR APPEL-

LATU8 BST : et auno sequenti ConBulatum iniitSeve-
ras cum Albino,qui Jam inde etiam septimiub dio-
tu8 est, quantum apparet, in Severi gratiam. Qui
eo etiam honore illum prosecutus est ut nummos
ejus imagine (teste Spartiano) insigniri Jusserit,
qui etiamnam (3) exstant cam inscriptionibus tam
Grscis quam Latinis apud Qenerosos Dominos
Marcum et Ouidonem Laurinos Watrefleti Topar-

8EP. SEV. AUG. IMP. XII. PART. ARAB. PART. ADIAB.IV.

X. PROFEGTio. AUG.,quantum apparet, in Britanniam.
Quarum priori pariim etiam explicatur illud : qu(^
populi repugnati ! Quemadmodum et illud : quot
ordines iiiustrati ! de OrdinibuQ nempe sen Legio-
nibus Militaribus, per inBcriptiones annorum Beve.
II, III, ac IV, istas ; imp. cms. l. sbv. etc. trib.

POT. II. IMP. IV. COS. II. PROGOS. P. P. OrdO CLU8. it :
VIRG. DIAN. 8ACR. PRO 8ALUTE IMP. L. 8EPT. SEV. etC.
TRIB. POT. lU. IMP. V.OrdO GLUS. BO : IMP. CJEB. OtO.

(3) Scilicet oirca annum 1570, quo primum edita foit a Pamelio Vita hao Tertulliani.

TERTDLLIANI VITA.

IMP. vni. TRiB. POT. IV. LEO. VII. cLus. Historiam A det, eum septimio tertulliano, cujus hoc opuseulum

nihilominus 40 oostram auspicabimur a primo
Severi anno, et Tbrtulltani jam Cbristiani ab anno
illius tertio, dummodo qu«dam prtemiserimus de
eJuB appellatioDibus q. septimii florentis tebtul-
LiANi CARTHA0INIEN8I9, ct proinde do ipsius gento»
familia, stirpe, parentibus, patria, institutione,
studiis et Bcriptis adoIescentiaB, vitao statu, et aota-
te, cam Severus Imperium iniit.

g in, De ejus prsenominef nomine, cognomine et
agnomine. —6. Porro Q. (quod auctori noatro tri-
buerunt Jam olim Vincentius Bellovacensis, Tri-
themius, Politianus, et ms. cod.) praenomen esse,
norunt Antiquarii omnes, fortassis quod quinto
loco natus esset, utpote cum praBuomina aut ab

est; hinc, et a Lactantio Instit. divin. L 5. c. i.
et a B. Hieron. 188 Epist., ad Faboliam, septi-
Mius tertullianus appellatur ; quibus etiam con-
sentiunt Trithemius, Politianus, et ms. excuaique
hactenus codices omnes.. Florentis cognomen,
familiam quidem certam47 gentisSeptimiesigni-
ficat, sed que apud Romacos fuit incognita ; attri-
buitur tamen auctori non modo in ezcusis, sed
et ms. cod., ac Jam olim a Trithemio et Politiano.
Tertulliani nomine prnter alios qui illiua men-
tionem faciunt scriptores omnes non modo verbis
Jam citatis, sed etiam bisce seipsom appellat,
Tantum oro u/, cum petitis y etiam tertulluni
peccatoris memineritis; et, Memento in orationibus

eventu, aut ab avis, proavis, seu atavis fere usur- n tuis tertuluani ad hxc exhortantis. Quod videtur

pari a Romanis soleant (in quorum locum hodie derivatitiumaTertulIo, sicutiOctavianiabOctavio,

Buccesserunt propria cujusque nomina},quale est et

illud : QuiNTA SEPT1MIA, quod inter prsnomina

feminarum ab Onuphrio recensotur. Septimii, gen-

tis est appellatio, quao apud Romanos primum

Regia, di&inde plebeia, postremo Gonsularis fuit et

Patritia.In primia enim invenitur: septimius mesius

jequigolarum rez, inde in variis Marmorum inscri-

ptionibus, partim inter Epigrammata antiquao

Urbis, partim in Orthographia Aldi Manutii, femi-

narum appellationes : septimia annia, fl. boratia

8EPTIMU OCTAVILLA, SEPT. FEUGTSSIMA EURESIA, SEPT.

segunoa, 8EPT. ezorta ; et Ordinis Militaris viro-
rum (qu8B ad institutum magis faciunt) : t. septi-

MIUB FELIGISSIMUS GOHORTIS II, et l. flavius l. f.

etSeptimiani a Septimio,et8tirpem significarefami-
liae Florentum. De qua fortassis est quao ezstat
Montuni ad 8. Maurilium, ac Mediolani ad 8. Vic-
torem porta Vercellensi hec inscriptio : g. sarto-
RIUS L. F. ovf. tertuluanus veteranub leo. zi.

GURATOR CIVIUM ROMANORUM M00UNTIAGI,SeU MUNGO-

TiARii. Hoo saltem constat ez Eusebii Ghronico et
B. Hieron. Gat. Soriptorum Eccles., Tertuluanum
nostrum Afrum fuisse centurionis Proconsularis
filium ; quod etiam afOrmant B. Isidorus, Ven.
Beda, Nicephorua, Freculphus Lezoviensis, Maria-
nus Scotus, Ado, et Vincentius Bellovacensis.

§ IV. Cujus fuerit^ qualisve ejus institutio^ littera'
rum peritia ac scientiarum f — 7. Patriam Gartha-

SEPTiMius AFER oGTAViANius G. V, TURM. II. EQUiT. ^ ginem iudicat agnomcn Garthaoiniensis : in quo

ROM. Z. VIR ST. LITIBUS JUDIGANDI8 ; Ct L. SEPTIMIUS
ANTIGONUS MIL. GOH. VI. PR. Ct T. 8EPTIMIUS G. F.
8ER. TIVU TA. MIL. dSnique L. 8EPTIMIUS 8EVERIANUS,

et BEPT. GARiTO V. p. Consularium denique viro-
rum 8ob Julio Ciesare Augusto P.SEPTiMius^Trijano
Gssare septimius agnidinus v. g.^aoens per hispa-
NiAS V. c. p. t. visesagra coonosgens, 8ub Marco

Imp. SEPTIMIUS SEVERUS, M. SEPTIMII GETiE F. pOSt-

modum Imperator,sub ipso illo Severo d. glaudius
TEPTiMius ALBiNus, cum iilo, uti supra dizimusy
GaQS. appeilatus, p.septimius m. f.oeta illius frater,
Q. 8BPTIMIU8 PLAUTiANus Autonini filii ipsius socer
et (mirum de Antonino ejus filio majore natu, quod
8BPTIMII appellationem praBtermiserit.) p. sbptimius

etiam illi consentiunt, cum dicunt Provindx
AfiicK , Civitatis Carthaginiinsis , sicuti et B .
Optatus Milevitanus lib. i, adv. Parmenianum, et
nominatim Nicephorus, cum Carthagine in Africa
ortum scribit. Quid? quod ipse Auctor id satiB
superque indicet (4) initio Libri de Pallio : Prtn-
cipes (inquit) semper Africx, viri Carthaginienses
vetustate nobiles^ novitate felices.,. Tamen et vobis
habitui aliter otim.,,. Vobis vero post injurix bene"
ficium..., post Graechi obscsena omina...^ post trinas
Pompeii aras, et longas Cxsaris moras : uhi meenia
Statitius Taurus imposuit, solemnia Sentius Satumi-
nus enarravit, cum concordia juvat^ Toga oblata
est... Patlium tamen generaliter vestrum,immemcres

SBVERi AUQ. F.OETAiMP.CiES. Auo. Dc quorum gento D eliam^ denotatis. Equidem haud miror prx docu-
an fuerit etiam ipse Afer Auctor noster, non ita mento superiore. Nam et Arietem Hla didtur Car'
constat ; ipse interim sibi ipse, lib. de Vet. Virg., ihago, studiis asperrima bellif prima omnium ar-
cap. ult., num. 140, his verbis id nominis tri- masse. Cum tumen uUimarent tempora patrix (en
bnit : Pax et gratia a Domino nostro Jesu redun- patriam Carthaginem vocat) et Aries jam Romanus

(4) Scripsisse videtur Eusebius Tertuliianum
fuisse Romanum et nobilem, Hist Eccl.Iib. ii cap.
2. Tauxa TcpTouXXiav6c xoyc 'Pto^atou; v(5|jlouc
^xpi6(oX(iiC , avTjp TE ^Xa ev$o{oc , xal xuiv fxi-
Xiora M 'P(i^{X7)c XafAicpcuv. Quod tradit Tertul-
lianum Romanorum legum fui8seperitum,quo8dam
ad credendum induzit,eum auctorem fuisse Juris-
oonsultum, et revera quidam est Jurisconsultus
ejusdem DominiB; at oonstat alium esBe a nostro

Tertulliano, nec tradit Eusebius fuisse Jurisconsul-
tum, sed iegum Romanarum peritum. Quod de
pjus Patria et nobilitate subjicit Eusebius, defendi
nequit, ni de Romanis Scriptoribus capiatur, et
sensus sit,TertulIianumunumfui8se ex clarissimis
latinis auctoribus. Rufinus hoc sensu hunc Eusebii
locum accepit vertendo, inter nostros Scriptores
admodum clarus.

TERTDLLIANI VITA.

in muroi qucndam suos auderel^ dupure illico Car- A ^^ coaiiuunibuB locis Rhetorico exsuliare sermoxid»

thaginienses ut novum exlraneum ingenium. Tantum
asvi longinqua valet mutare veiustas. Sic denique nec
Paliium agnoscitur. Hsc paulo prolixius, ob opi-
oioaem 48 Vadiani» qui in Gbarta PalsBtiuffi pa-
triam illi assignat Municipium quoddam juxta Aras
Philenurum fratrum.

8. Atqui Tebtulliani qualis felix fuerit institutio,
Libris ejat adversuB Gentes testantur, qui (B.
Hieron. teste Epist. ad Magnum) ounctam sfficuli
continent disciplinam, e quibus vel solis oonstat
omnes illum Auotores evolvi8se,Hi8torico8, Poetas,
Orammatioos ; de Jureconsultis vero rea notior est
quam nt probatione sitopus, de Medicis et Philo-
aopfais idipsum ex libro de Aniroa colligere est.

Gerte et Tertullianus, cum adkuc esset adolescens,
lusit in bac materia. » C^Jus libri argumentum et
titulum idem Epist. 22, ad Eustoch. recenset : « Si
tibi placet (inquit) scire, quot molestiis virgo
libera, quot uxor astricta sit, legas Tertdllianun
Ao Amicom Philosophdm. >» Quo nt ut castitatem»
quam toto vits tempore 49 usque adeo commen-
datam habuit, etiam jam inde ab ilio observatam
censeamus. Alque adeo non tam suoquam aliorum
nomine, cxempli gratia, dictum intelligimus illiua
Auctoris : « Rgo me scio neque alia carne adulteria
commisisse, neque nunc alia carne ad coniinentiam
emti. Lib. de Besur. car. cap. 59. »
. § V. Dtf ejas eonversatione in gentilismOf de
Ouorumomnium CaUlogumin suas dasses distri- n ^'y'"^"^— .^•Coojugium tamen iniisse Tkhtullia-

butum rnperiet Leotor inter Indioes nostroa, tam
Grscoram quam Latinoram.Hinc a Lactantio dici-
tur in omni genere litterarum peritus, ab Eusebio
legum et rerumRomanarum peritiaclarus.a B.Hier.
acris et vehementis ingenii vir quo nihil eruditius»
nihtl acutius ; a B.Augustino disertissimus.qui buo-
ds sonantibus orationem inflaverit ; a Nicephoro elo-
quentia admodum pollens, acris et ingeniosus ad-
modum. Qus omnia latius multo prosequitur Vin-
eentiue Lirinensis : « Hic (inquit) apud Latinos
nostrorum omnium facile princeps judicandus.
Qaid enim hoo viro doctius 7 quid in divinis atque
hamanis rebus exercitatius 7 Nempe omnem Phi-
losophiam, et cunctas philosophorum sectas, auc-
tores asaertoresque sectarum, omnesque eorum

nom ex Libris duobus ad Uxorem perspicuum est :
fortassis quod nondum sublate essent Papia Pop-
pasa et Julia leges, qua liberos suscipi cogebant
(uti ipse fatetur) et caeiibes et orbos vetabant ex
testamento solidum capere;de quibus per Seve-
rum Imp. sublatis infra latius.Quarum legumcon-
stitotio praBscribens matrimonii certam statem,
utpote Juxta Piatonem anni xxxv, nostram confir-
mat conjecturam, quod ante fidem matrimonium
contraxerit, quanquamtamenliberorum ejus nulla
uapiam mentio. Scribitur autem a Trithemio
apud Carthaginem aliquot annis Rhetoricam glo-
riose docuisse ; posteaet.Oratorem fuisse seu cau-
sarum. Advocatum mox comprobabimus. Jurecon-
suitum etiam fuisse constat exvariis quibusutitur

di8€ipiina8,omnem historiarum et studiorum va- ^ P^^^^sibus et J C. vocibus.Portassis RomaB praacep

rietatem miraquadam mentiscapacitate complexus

esi. Ingenio vero nonne tam gravi et vehementi

exoellnit, uti nihil sibi pene ad expugnandum pro-

poBuerit, quod non aut acumine irraperit,aut pon-

dere illiserit7 Jam porro orationis subb laudesquls

exequi valeat7 Qun tanta nescio qua rationem

densitate conserta est, ut ad consensum sui, quos

Buadere non potuerit, impellat, cujus quot pene

▼erba,tot sententis sunt, quot sensus, tot victo-

ri*. » Quanquam interim experientia ipsa convioti

fateamur neces^esit, quodde eoscribit Lactanlius,

param eese facilem, minus comptum, et multum

obscorum,et juxta B. Hieronymum, crebrum qui-

dem in sententiis, sed difQcilem in eloquendo, ut

tore ususest Serbidio ScsBvola, et studiorum col-
lega Se?ero Imp. et iEmilio Papiniano : «Btate
tamen minor Severo, qui natus fuit aono Domini
cxLVi, ut quadragenarius fuerit initio Imperii
illius. Inde enim ad finem usque Imperii ipsius et
filii ejus Antonini Caracallas, sub quibus Auctor
floruit, anni efliciuntur xxiv, aut circiter ; et sic
simul constituuntur lxii setatis Tbrtulluni, a
quo anno (quem ciimactericum vocant Medici) de-
crepita 8Btas, ad quam usque vixit, exordirisolet.
Pro quo facit quod B. Hieron, et Nicephorus post
mediam atatem in haeresim Montani lapsum scri-
bunt, nempe nostra quidem sententia circa annnm
aBtatis ejus quinquagesimum tertium, anno Se-

non mirum sit, stylum ejus et aliorum etiam Afro- D ^®" *^» *^*° *°^® obitum decennio. Verum de his

ram facile pctuisse discerni a Nepolanio (uti in P^"" ®*^"®- ^^^ *^ Historiam pergamus annorum

Vite ejus tesUtur idem B. Hieronymus), Minutii i^lo^UDQ xxiv.

Pelieis dico, B. Cypriani, Arnobii, Lactantii, Vic- . , ^

torini. Obscuritati» vero styli prascipuam causam ^^^'

annotavit alicubi Rhenanus, quod ex Graecorum

Auctorom assidua lectione adeo GraBcas loquendi

formolas imbiberit, ut etiam Latine scribens, illa-

ram oblivisci nequiret. Et vero scripsisse eum

quaedam in adolescentia, atque adeo ante fidem

Christi susceptam, idem B. Hieronymus locupies

teatiaeet. Non « est (inquit lib. i adv. Jovin.)

hojoa looi nuptiaram augastiaa de8cribere,etquasi

10. Anno igitur Domini cxciv, C. SOSIO FAL-
CONE et C. JUUO EHUTIO CLARO C088. S. Vic-
toris, F. Felicis Afri, Romani Pontificis an. viii»
Imp. Caes. L. Septimii M. F, Afri, P. Pertinacia
Augusti anno i, Tertuluands adhuc ethnicus cau-
sarum patronum agebat Carthagine ; quod com-
probatur his ipsius verbis qusB sub Pallii persona
de se scripsit Jam Christianus lactua : Ego, inquit

TERTDLLIANI VITA.

nihU foro, nihil campo, nihil curiss debeo^ nihil of/i- A
do advigiiOy nulla rottra prxoccupOy nulla priptoria
observo, cancellos non adoro, subsellia non contundo,
Jura non eonlurbOf cousas non elatro. Plus togx
txsere Remp. quam toricx [l>e PalL c. 5). Certe
etbnicum se fuisse ipse fatetur, agens de judicio
extremo, vita et igne aBternis, et suscitatione de-
functorum : Hxc^ inquit, et nos risimus atiquando^
de vestris fuimus. Fiunl^ non 50 nascuniur Chris-
tiani (5). Apud auctorem vero quaBdam ad annum
hunc pertinenlia reperire est. Imprimis de csde
Imper. P. Helvii, P. E. Pertinacis occisi v. Kal.
April. illud Apologetioi : Ufide qui faucibus expri-
mendis palxstricam exercentt Unde qui armatipa"
laUum irrumpunty omnibus Sigeriis atque Partheniis
audadores f De Romanis, ni fallor (Apol. c. 35},
ntpote qui in foribns palatii ab armatis Pnetorianis
miiitibas interfectus sit, factione Lflsti prflBfecti
prstorio ejnsdem, cujus juBsn Gommodus Imper.
non mnlto ante a Narcisso atbleta, cum quo ille
Bolebat in palffistrica exerceri, strangulatus fuerat.
Deinde de Imper. Gss. Pescennio Nigro, qui occiso
jussu Senatus Imper. Cssar. M. Didio M. F. Com-
modo Severo Juliano Augusto, exante diem Ka-
lendas Maias Imperium invaserat, illud ejusdem
looi : Plane cxteri ordinespro auctoritate retigiosiex
fide nihit hosticum (adversus Cxsarem) de ipso Se-
natu, de equitCy de castris, de palatiis ipsis spirant.
Unde Cassii et Nigri f Quorum prius ad Avidium
Cassium refertur^qui ex familia Gassiorum G. Julii
Gaos. interfectorum, et Antonino Pio et Marco ac
Yero Impp. principatus extorquere conatus fuit ; C
alterumadNigriconspirationem adversus Severum
Imp. Jam et solemnia Caesarum (qualia etiam Ka-
iend. Juniis in auguratione nova Severi, qui antea
Idibus Mali ab exercitu Imperator dictus fuerat,
oelebrata sunt) ibidem in haec verba describit :
Cur die Ixto non laureis postes obumbramus, nec
lueemis diem infringimust el paulo post : Ipso^
Quirites, ipsam vemaculam septem coltium plebem
convenio; an alicui Cxsari suo parcat illa lingua
Bomanat Testis est Tiberis, et scholm bestiarum.
Jam si pectoribiu ad iranslucendum quamdam spe-
ctUarem materium natura obduxisset, cujus non
prsecordia insculpta apparent novi ac novi Cassaris
scenam Congiario dividundo praesidentis eliam illa
hora,qua acclamant: De vostris annis tibi Jupiter n
augeat annosl Iloc enim indicant Herodianus i. 2,
inter cfletera scribens Milites Praetorianos relictis
armis pomparum habitu lameatos processisse ; et

Spartianus ac Fasti Gonsulares, dum 30 postquam
in urbem venerat die, exante diem Kal. Jul. pro-
feclum scribunt Severum in Orientem cootra Ni-
grum tyrannum, datis prius plebi Congiario, et
Donativo Militibus ; denique et hsBO numismatis
inscriptio : IMP. GiES. L. SEPT. 8EV. PERT.
AUG. G08. LIBERALITA8 AUG. quo pertinet.
etiam quod prstermittitur : Focos et thoros in pu-
bticum edu€ere,5t vicatim epulari,eivitatem tabemm
habUu obolefacere, vino tutum cogere. Ad hunc
preterea annum pertinere censemus illud lib. ad
Scapulam : Ipseetiam Severus pater Antonini Chris-
tianerum memor fuit. Nam et Proculum Christianum
qui Torpacion cognomtnabatur, Euhedise procuratO'
rem, qui eum per oleum aliquando curaverat, re-
quisivity et in palatio suo habuit usque ad moriem
ejus : quem et Antoninus optime noverat Christiano
lacte educatus (L. ad Scap. c. 4). Nam morbum illi
gravem contigisse initio Imperii, ex iElio Lampr.
vel inde patet, quod cum filii sui id aetatis non
haberent ut imperare possent, Severum id in
animo habuisse soripserit, ut, ei quid sibi forte
humanitus accidisset, Niger Pescennius et Glaa-
dius Albinus succederent ; quorum ille occisus fuit
anno sequenti. Et cum (sicuti infra latiui) anno
ipsius 4, Antoninus annum agens 13, Ges. Aug.
appellatus sit, oportebit huc referre quod de illius
scribit educatione Auctor. Gui simiie est illnd de
illo Spartiani : « 8i quando feris objectos damna-
tos vidit, flevit, aut oculos avertit. Septennis puer,
cum coliusorem suum puerum ob Judaicam reli-
gionem gravios verberatum audisset, neque pa-
trem suum, neque patrem pueri, neque auc-
torem verberum diu respexit. c Christiano vero
/o^teec/iica/ttm^ exeo confirmatur, quod Lugduni
natus 8it| ubi vigebat fides Ghristiana.

ANNO DOMINI CXGV.

41. IMP. GiES. L. 8EP. SEV. PERT. AVQ. II.
ET D, GLAUDIO 8EPT. ALBINO G^. II. G0S8.
anno 9. S. Victoris Rom. Pont. et ipsiiis Severi II.
adbuc Garthagine causarum fnisse advocatum
TBRTUL. verisimile est. Ad huno autem annum
referri debet illud ipsius lib. ad Scapuiam : Sieet
ci^ca Majestatem Imperatoris infamamur, iamen
nunquam Albiniani nec Nigriani vel Cassiani inve-
niri potuerunt Chrisiiani; sed iidem ipsi qui per
Qenios eorum in pridie usque juraverant, qui pro
salute eorum hijslias et fecerant et voverani, hostes
eorum sunt reperti {Ad Scap. 2). Hoo enim anno

(5) Ipsemet suis diserte testatur TertolHanus
verbii se una cum gentiliuni superstitionibus
libidini inserviisse, in libro de Resurrect. cap. 59 :
EgomesciOy neque alia came adulteria commisisse,
neque nunc alia came ad continentiam eniti: quo
etiam tempore spectaculis delectabatur, de quibus,
malo, inquit (Tert., de Spect. c. 19), non implere,
quam meminisse, id est, pauca de iisdem dicere,
quam eorum, qu89 vidi, meminisse : ac libro de
Pcdnitentiase omnium peccatorum maximum fuisse

fatetur, lapsisque poBnitentiam suadens, ait {Idem
de Panitent, c. 4. et c. 12) : Eam tu peccator mei
stmitis {imo me minor^ ego enim prwstantiam in
delictis meam agnosco) pttnitenliam ita invade, ita
ampiexare, ut naufragus alicui tabulas fidens. Gap.
vero 12, de Vita in vitiis transacta: Quid ego
ultra de istis (id est, de pcenitentia), peccator
omnium notarum ctim jim, nec utti rei nisi pieniteu'
iise nalus.

TERTDLLIANI VITA.

Imper. Gss. C Pescenniaa Niger Justus August.
ocoisua est apud Gyzicum, sive Isicum Juxta Hero-
diaaum, quo faoto mox Severus eos Senatores oc-
cidit qui Nigri partes secuti fuerant et cum Nigru
militaverant Duoum aut Tribunorum nomine,
aliosque omnes exceptis Militibus, quos impuni-
tate proposita recepit ; Antiocbenia privilegia, et
Neapolitanis jus civitatia eadem de causa ademit.
Aliquot deinde Barbarorum Regea (Juxta Onu-
phrium), qui Nigro fuerant auxilio, a Severo victi
Bunt; qnare ipse IMP. 11. III. et IV. appellatus
est : quos omnes Nigrianoa Auctor noster appel-
lat. Quod postremum confirmat nostram sent. de
Arabibus» Partbis et Adiabenis hoc anno devictis ;
atque adeo buc pertinent inscriptiones Nummo-
rum et Marmorum antiqus aupra citatae ; et
proinde illud Auctoris : Barbari exclusi (De PalL
c. 2). Et vero Constitutionea bia Goss. editfe titulo
Severi et Antomini Augg. datao v Ral. Martii, xi
Kal. Maii, Nonis Jclii, vi Kal. Oct. et xi Kal. No-
vemb.confirmant quod supra diximus de Antonino
53 Imp. consorte ab initio ; quas exstant God.
Lib. 8. T. 14. 1. I. 1. 6. T. 2, 1. 2. lib. 2. Tit. i.1.2.
lib. 2. T. 24. 1. 1. et lib. 8. T. 16. 1. 1. Ad huno
annum pertinere censemus^cujusex Eusebiosupra
meminimus, bellum Judaicum Samariticum, de
quo etiam Freculpbus Lexoviensis, unde et Judai-
cum (cognomen) ei oblatum fuisse. Quo videtur ex
parte reapicere Auctor de Judsis agons : Dispersi
(inquit), palabundi, ei cceli et soli sui extorres va-
gantur per orbem, sine fiomine, sine Deo Rege,
quibus nec advenarum jure terram patriam saltem
vestigio salutare conceditur (Apolog. e. 21.) Unde
conjicio belli illius occaeionem,quod Judsam vel-
lent repetere, quia illis ab Hadriano Imp. inlerdi-
ctum fuerat. Huc etiam referendum quod scribit
Niceph. Eccl. hist. 1. 3, cap. 2 : Severi imperii
initio satis bono loco res nostrx fuere^ in diesque
fidei professio augmenta sua cepit, eorum quos
recensuimus EcclesiMticoi^um doclorum scriplis
atque doctrinis eam provehentibus^ idque in fnaximis
quibusque potissimum urhibus, nimirum Alexandrix
Aniiochia^ jEli^e, et per Palxstinam omnem^Ephesiy
Csesaress, et Occidentem versus, ThessaXonicx^ Athe-
nis, Corinthif in Galliis, et Romse maxime, Universse
enim multitudines et domus totse ad fidem accede-
bani^ quiduis facere et pali paratx, quam ut quid-
quam conlra religionem nostram agerent aut nova-
reni, Qna occasione etiam recensendi bic veniunt,
gaorum tum ille, tum Eusebius, meminerunt,

(6) Hano Jac. Pamelii sententiam Petrus Aliixius
in diasert. de TertuU. vita et script. Paris. 4680,
et Tillemonliua, M^moires, t. III, art. 2, p. 87,
rejiciunt. Quidam, ut refert GI. P. Berti, Dissert.,
Hist. tom. II, sfficul. 3, dissert. 4, jH 2, p. 413. ad
fidem christianam conversum putant circa ea tem-
pora, quibus scripsit librum dePaiIio,poat annum
scilicet 208. Sed plura exatant TertuUiani opera
antea conaoripta qu» noatram ab eo profeaaam
fidem exhibent. Ad annum 496 Tertulliani conver-
Bionem referi Fabrlciua, ad annum 170 0udinu8|

A hujua statia Ecclesiaatici acriptorea, maxime
cum ipsorum scriptia et doctrinis haud dubie
acceptam debeat suam conversionem Auctor no-
ster. Apud Alexandriam Oemetrius Episcopus 12,
ac Presbyteri Panthenus et ejus discipulus Gle-
mcna Alexand. Antiochis Epiac. Serapio, Hie-
roaolymorum 34 Gordiua, Gaesareae Palaestins
TheophiIus,Ephesiu8 PoIycrate8,Ponticus Palmas,
Beriilus et Bacbilus Gorinthii, in AfricaGarthagine
Agrippinus, Lugduni Galliarum S. Irenaeus, Romfle
denique S. Victor Pont. Atque adeo hinc confir-
matur nostra ex Mss. cod lectio apud Auct. Quales
ergo leges istx, quas adversum nrs soli exercent
impii^ injusti, turpes, truces, vani, dementes ; quas
nullus Pius, nullus Verus impressit ? (Ibid, c. 5.)

n nempe usque ad id temporis quo Apologeticum

" edidit.

ANNO DOMINI GXGVI.

§ VI. Quandonam, quave occasione ac quibus mo'
meniis Christianus evaserit, — 12. Q.FLAVIO TER-
TULLO SGAPULA et T. FLaVIO GLEMENTB
GOSS. S. Victoris Rom. Pont. anno x et Se-
veri III, TERTULL1ANUS fidci Ghristiane, mea
quidem sententia, nomen dedit (6), Imperiojam
prorsua pacato,cum Severo imperantibos 5S Anto-
nino ejua filio et Ghiud. Albino Gfesaribus, quod
adeo Triplex imperium vocat verbia aupra citatis,
quo Lectorem remittinlus ; complura enim illic
reperiuntur quae ad bunc annum pertinent. Id
tamen non initio, sed sub hujus anni iinem : Bra'

C dicato jam omni aconito hostilitatis {Ad Scap. c. 3 ;
Apolog, c, 23), utpote post excidium Byzantinum,
qus urbs, Herodiano, Zonara et Michaele Glyca
testibus, post triennii obsidionem, cceptam anno i
Severi, adhuc vivente Nigro, tandem fame capta
estjCt libertate omniadempta Perinthiie (quimulta
a Nigro passi fuerant), adjudicata est, etiam mcB-
nibus everaia, in vici formam redacta. Gujua
etiam Auct. meminit : CceHus, inquit, Lapella in
exitu Byzantino, Christiani gaudete, exclamavit
{Ibid. c. 19). Occaaionem auae conferaionia ipse,
quantum apparet, indicat ex testimonio alicujus
dei qui a Ghriatianis adjuratus dsmonem se con-
fitebatur (Ibid. c. 20). Hsec testimonia (inquit) deo-
rum vestrorum Christianos facere consuiverant, qua

D plurimum illis eredendo, in Christo Domino credi'
mus. Ipsi litterarum nostrarum fidem accendunt,
ipsi spei m^strse fidentiam xdificani (7). Neque ta-
men inde solummodo, sed etex fide Scripturarum

ad annum 185 Gaveus, baesitantea tamen et aoiia
conjecturia innixi. Yide Lumper, ibid, Edd.

(7) Quam oraculi responao tribuit Pameliua Ter-
tulliani conversionem, eam visioni Georgios Am-
biancnsis ; uterquetabulam subodoratur.Ex ipsiua
auctoria teatimonio trea prscipuaa lubet eruere
bujusce rei causaa, neme i^ invictam martyrum
in crudeliasimis tormentis constantiam : Quisque
inouit, tnntam tolerantiam spectans, nt aliquo scru'
pmo percussus, ei inquirere accenditur, quid sit in
caiua, ei ubi cognoverit veriiatem et ipse stattm se-

TERTDLLIANl TITA.

Bacrarumpqoarum fidem dii suo teatimonio appro-
bant. Maxime quod iilarum auctoritatem (vel ipso
teste ]am GhriBtiano) summa antiquitas viodicaret
utpote cum : Omnes substantias, omnesque mate-
riaSy origines^ ordines^ venas veterani cujusque
siylif gentes etiam plerasque et urbeSf insignes hi-
storiarum causas et memoriarum, ipsas denique
effigies litterarum, iiidices custodesque rerum ; ipsot
deos, ipsa templa et oracula et sacra unius PrO'
phetae Moysi scrinium sxculis aliquot anieverterit ;
cum etiam illarum Majestatem divinam prsedio-
tionum veritas comprobaret : Quidquid enim, in-
quit, agitur, prxnuntiabaiur, Quod ierrse vorant
urbes, quod insulas maria fraudani, quod externa
atque intema bella ditaniant, quod regnis regna
compulsant, quod fan:es el lues, et locales quxque
clades, el frequentise plerumque mortium vastani,
et quod etiam officia temporum et elementorum mu-
nia exorbitant, quod et monstris et portentis natu-
ratium forma turbatur, providenter scripta suni
(Nempe Mattb. xxv). Dum paiimur, leguntur ; dum
recognoscimus, probantur, De quibus omnibus la-
tius et 54 lib. de Pallio c. 2, et ejusdem Apolog,
cap. 40, quo et ad Annotat nostras lectorem re-
mittimus.

13. Hic duntaxat addemus, alludere illum inter
cntera ad luem maximam RomsD et in multis Pro-
vinciis, ac terrs motum quo corruit Smyrna urbs
Asie, qu» recenset Euseb. in Gbronicis sub Marco
et Vero Impp., et fulmen quod sub Gommodo in
Gapitolium ruens Bibiiothecam inflammavit,etbella
ejus statis civilia, quorum jam meminimus; item
ad famem, de qua 1. ad Scap. in hsc verba (L. ad
Scap, 0, 3.) : Sicut et sub Hitariano prssside, quum
de areis sepulturarum nostrarum acclamassent : Arex
non sintf arex ipsorum non fuerunt ; messes enim
suas non egerunt ; denique ad portenlum, de quo
ibidem : Nam et sol ille in conventu Uiicensi, exstin-
cto pene lumine adeo portentum fuit, ut non potuerit
ex ordinario deliquio hoc pati, positus in suo hypso^
mate et domicilio, {L, de testim. animte cap, 1.) Et
vero, scripta quoque multorum a Gbristo Patrum
adv.Gentes conversioni causam dedisse sentimus,
ad qua alludit alibi : Nonnulli, inquit, quibus de
pristina litteratura, et euriositatis labor, et menuh
rim tenor perseveraverit, opuscula penes noscondi'
derunty commemorantes et contestificantes in suggil-
lattonem et originem et tradUionem et sententiarum
argumenta ver quss recognosci possit, nihii nos aut
novum^ aut porteniosum, suscepisse^de quo non etiam
communes littera ad suffragiumnobispatrocinentur^

guitur. Liber ad Scapul. cap. ullim. 29 Potestatem
eorumdem stupendam in dsmoneseorumquesimu-
lacra et oracufa. Quid isto opere manifesliusf quid
hac probatione fidelius ? simpiicitas veritatis in medio
est : eliam de corporibus nosiro imperio excedunt in-
viii el dolentes et vobis prxsentibus erubescentes,
Apologet. XXIII. 3^ Metum judioiorum divinorum.
Ad istam disciplinam, ait in libro de Anima iifmeiu
prxdicti fudicii transvQlamiu, Quibus et addaa ve-

A fi q^id aut erroris ejecimus, aut ssquitatis admisi-
mus, (L. adv, Valent, c. 5.) Inter quos commemo-
randi Quadratus, Aristides, Anaxagoras, Melito,
Tbeophilus Antiochenus, ApoUinarius, Tatianus,
Glemens Alexand. et Apollonius Senator. denique
ab Auct. alicubi cilati Jusiinus Philosophus et Mar-
tyr^ MUtiades Eccles, SophistOt et Jrenaeus omnium
doctrinarum curiosissimus explorator Quibus omni-
bus evolvendis et^ante et post fidem eusceptam
ipsum allaborasse, vel ex Apolog. patet, in quo
subinde illos ad verbum fere imitatur. His omni-
bus adminiculis ad Christi fidem conversus et jam
initiatus, cum pailiam Ghrislianum indutus (si-
cuti antea etiam attigimus)incon8tantie notaretur
ab amico, quod a Toga transisset ad Pallium, Ora-

n tionem habuit Gartbagine (quam lib. db pall. in-
scripsit), qua et Paliii vetustatem, simplicitatem,
facilitatem, Hbertatem sine cura, Philosophicam
gravitatem et sanctitatem commendat; et vitiosibi
dari non debcre variis exemplis ostendit, quod
habitum verterit. Quaoccasione etlibidinum varia
gene**a, quibus natura mutetur, et Matronarum
cultum indecentem insectatur, et fori Judicum et
militum vitiis, tum ambitioni et gula cauterem
adigit. Atqui his Goss. data Constitutio Severi et
Antonini v Idus Martias, quae exstat D: Lib. ix,
tom.I, iib. I, iterum confirmat nostram senten-
tiam de Antonino fllio Imperii consorte.

ANNO DOMINI GXGVII.

§ VII. Unde suam hauserU omnimodam disciplinse
C chrisHanse scientiam, » 14. c, domitio dbxtbo ii

ET L. VALEBIO UES8ALA THBASEA PBISCO COSS, 55

S. Yictoris Papae Romani anno ii et Severi iv.
Tebtulliamus jam Ghristianus quibua se occupa-
tionibus totum dediderit, scripta ejus, de quibus
postea, plus satis suo confirmant testimonio. Ex
quibus inprimis constat ita versatum fuisse in
sacrarum lectione Litterarum, ita meinoriaB omnia
et singula Scripturarum loca commendasse, ut vel
unica periodo subinde complura complexus sit ;
sicuti ex Scripturarum Indice nostro, coUatione
oum Auctore facta, facile est deprehendere.In illis
autem citandis editionem sequitur ubique lxx. In-
terpr. quod ad Vetus Instrumentum attinet, quod
per Esdram (vel ipso teste) constat restauratum
j^ (L. de Hab, mul, c. 3 ; Apolog. c. 48), idque non in
Pentateucho Moysi duntaxat, aiiisque libris histo-
ricis, sed et in Prophetarum vaticiniis : Quosenim
(inquit) diximus prxdicatores^ Pqophetx de officio
prxfandi dicuntur. Foce» eorum^ ilemque virtutes,

lim« qu» supra in Pamelio, auctoritatem Scriptu-
rarum,di?inamque praBdictionum majestatem veri-
tate comprobatum, imo et imperii calamitates eo
roagis 8ffiviente8,quo vesaniorin christianos imma-
nitas grassaretur, ac demum rerum vi graves non
secus ac verborum acumine Apologeticos sermoneB
a pluribus qui ea EcciesiaB tempestate florebant
doctoribus evulgatos. Edd.

TERTDLLIANl VITA.

quas ad fidem Divinilatis edebant^ in thesauris litte-
rarum manent, nec istx nune latent, Ptolemseorum
eruditiss. {quem Philadelphum supemominant) et
omnis litteraturm sagacissimus, cum studio Bibtio-
thcc. Pieistratum {ut opinor) xmularetur^ inter cxte-
ra memoriarum, quibus aut vetuslas, ut curiositas
aliqua ad famam patrocinabatur, e suggestu Demetrii
Phaterii Grammaticorum tunc probatisfimi, cui
praefecturam mandaverat^ libros a Judaeis quoque
postulavitf praprias scilicet atque vemaculas Litte-
raSy quas soli habebant. Ex ipsis enim et ad ipsos
semper Prophetx peroravtrant, scilicet ad domesti-
eam Dei genlem ex patrum gratia. Hebraei retro, qui
nunc Judaei. Igitur et lilterx Hebrxse, et eloquium.
Sed ne notitia vacaret, hoc quoque PtolemaBO a Ju»
daeis subscriptum est, Septuaginta duobus Interpr,
induttis ; quos Menedem^u quoque phitosophus. Pro-
videniix vindex de setitentiae communione suspexit,
Af/irmavit hxc vobis etiam Aristaeas. Ita in Graecum
itylum ex aperto monumenta reliijuit. Hodie apud
Serapeum Ptolemaei Bibtiothecae cum ipsis Bebraicis
litteru exhibentur, Qus paulo prolixius citavimus,
adversus eos qui auctoritatero lxz Interpr. elevare
non verentur (8). In Novo vero Testamento non
tam Latinis Translatis, quam GrsBcia veteri|)ua co-
dicibus usum Auctorem, Graece doctissimum, ex
versiooe ejus peculiari, ab aliis omnibus multum
Bobinde diversa^ manifestum fit ; quam adeo dis-
crepantiam in gratiam professorum sacrarum Lit-
teraram ubique annotavimus; quam jam olim
etiam indjcavit B. Ambr. sive quisquis auctor est
Comment. in Epist. Pauli ad Rom. c. 5. « Gonstat
(inqnit) quosdam Latioos olim de veteribus 50
Gnecis translatis codicibus, quos incorruptos sim-
pltcitas temporum servavit et probat. Postquam
autem discordia animis dissidentibus et hffireticis
pertnrbantibus torquere quaestiones cceperunt,
malta immutata snnt ad sensnm humanum, ut
hoc contineretur in litteris, quod homini videre-
tur, Unde et ipsi Grsci diversos codioes habent.
IUad antem verum arbitror, quando et ratio, et
historia, et auctoritas observabatur. Nam hodie
qasB in.Latinis reprehendunturcodicibus, sicinve-
ninntar a veteribus posita, Tertulliano, Yictorino
et Gypriano. » Hacteous ille. At qui versabatur
prsterea noctu diuque Auotor noster in perscru-
taadis non modo quos supra adduzimus Apologia-
ram pro flde Cbristiana Auctoribus, sed et aliis

(8) Dissertationem de varia et incerta indole 1i-
broram Tertulliani Job Salomon. Semler, vir tan-
tisper coosilii audax ao trite vise non nibil impa-
tiens, ad calcem sua editionis in lucem protuiity
ac imprimis videre est quo animi impetu nsec sta-
tuere audeat, nempe Tertnilianum nec adhibuisse
graeeos eodices, nec adhibere voluisse ; totum vero
iQ eo ease ut suam latioam cuiiibet extraneie le-
ctionem anteponat; quasi grasci tibri isto jam tem-

f^ore /uerint per haereticos depravati ; eoque faci-
ias id in Latinorum menle baBsisse, libris nempe
latinis aocedere praecipuam prastantiam ; potiorem
vetofltatemi quod exemplana latina antiquius sua

A. haud dubie Scriptoribus Ecelesiast. prster Apol-
lonium Senatorem et B. Victorcm Grsecis omnibus,
Philonem dico, Josephum (quem vocat Antiquitatum
Judaicorum vernaculum vindicem) Apolog. c. 19, 1 ;
de Praesc. adv. haeret. c. 32 ; 1. adv. Vahnt. c. 5 ;
Carm. adv. Marc. c. 9 ; l. dePreesc. adv. haec. c. 38,
1. I ; Apolog. c. 35), Appionem et Hegesippum, Ju-
daeos, Glementem Romanum, ac S. Pulycarpum
(quorum ilium Romanorum a Petro^ hunc a Joanne
Smymseorum episcopos ordinatos Rgnoscit), S. Igna-
tium Antiochenum, S. Oionysium Areopag. Gal-
liarum, Papiam Ilierapolitanum Episcopos ; Agrip-
pam Gastorem, Dionysium Corinthiorum, Plinitum
ae Philippum Cretenses Episcopos ; Musanum,
Modestum, Panthenum Alexandrinum, Hhodonem
Asianum: Serapionem et Proculum quemdam,
quem vocat etoquentix Christianx dignitatem, de
quo postea latius ; Sextum denique Appionem,
Gandidum, Arabianum, Maximum, et Heraclitum.
Quibua adjicio primos illos c«eteros, Pont. Rom.
in Petri cathedra ^uccessores, quorum exstant Dc-
cretales, quorumque cum Lino et Cleto Auctor
meminit : Anacletumy Evaristum, Atexandrum, Six-
tum, Telesphorum^ Hyyinum^ Pium, Anicetum^ So-
terem item (quem, quod occasio sese non ofTerret,
praetermisit), et Eleutherum, quem Benedictum nun-
cupat. Quos omnes Grsece scripsisse, ex eodem
stylo Latino, qui interpretia ejusdem videtur, cen-
seo ; utpote, qui melius Graece noverint, sicut

. etiam S. Iren. quam Latine. Quo flt, ut (vel Rhe-
nano annotante) nemo mirari debeat Grscam Au-

C ctoris loquendi consuetudinem, cum etiam si qui
in Latinam linguam translati essent, mallet ez
fontibus bibere (quod aiunt) quam ex lacunis.
Atqui hoc primum anno quidam scribunt Idib.
Maii die Natalitio Imperii a Severo Imp. appella-
tum Gssarem Aug. fiiium ejus Antoninum apud
Viminatium,priusquam in bellum contra Albinum
proficisceretur. Verumtamen etiam ab initio Au-
gustum olim fuisse nuncupatum, 57 patet ex
Hescriptis praecedentium annorum nomine Severi
et Antonini Augg. Gonspirationis interim Albini
adversuB Severum hoc anno factae meminit etiam
Auctor in haec verba : Unde Cassi, Nigri et Albini.

ANNO DOMINI GXCVlll.

n g VIII. Quandonam, et in qua rerum tempestate
carmina quasdam libaverit. — 15. t. sextio late-

prima habeant initia et recentia rudimenta ; imo et
superesse varias novas interpretationes et giossas
quarum primus et certus auctor est TertulTianus»
ab illoaue in omnes codices latinos dimanavisse.
Ut ut sit, sedulo cavendum est a dupiici quem sibi
proponit auctor iste scopo, vulgatam nempe sacro-
rum librorum lectionem diffamare, praetereaque
asserere ex una eademque officina quosdam pro-
disse veterum Ilbros, Irenei videlicet, aut Ule-
mentis, nec jam satis esse causae cur eos diversis
auctoribus, utpote ab uno conrecios, dividere an:-

glius peraeveremus. Vid. TertuiJ. opera recens.
emler, Haia, 4828, t. V, p. 185-2il. £dd.

95 ,

TERTULLIANI VITA.

BANO ETM. MARIO M. F. GU8P10 RUFINO GOSS. S. VictO-

ris Rom. Pontif. anao xii, Severi Imp. v, Tertul-
LiANUM verisimile est memoriaB exercendae gratia
coDScripsisse carmine aENBsiMET soDOMiM, imo mea
sententia integram sacrorum Bibliorum Veteris
Testamenti historiam ; ut pote cum et prius illo-
rum mutilum sit, et ez initio posterioris eatis videa-
tur etiam descripsisse orbis universi diluvium ;
atque adeo etiam earmen illud ad senatorem ex

GURISTIiNA FIDE AD IDOLORUM SERVITUTEM REVERSUM,

et iibros quinque adver, marc. carmine, ac dejudi-
cio DOMiNi librum. Hoc vero anno ad xi Kal. Mar-
tias Imp. Gaes. D. Glaudius Septimus Albinus Au-
gustus prffilio ab Imp. Severo victus et occisus est,
idque apud Lugdunum ; quae quod iilum antea
recepisset (Herodiano teste) et direpta et incensa
est ; in qua expeditione, uti ex variis Inscript.
constat. Imp. viii, ix et x appellatus est. Quo jam-
jam expugnato, omnes imprimis Galiiarum, Hispa-
niarum, Britanniaequeproceresquiillum juverant,
deinde Romam reversus amicos ejusundique con-
quisitos, et inter eos Senatores 40 Severus inter-
fici jussit, tum et eos omnes qui in Pertinacem
coDspiraverant : quos adeo Auctor Albinianos ap-
pellat verbis supra citatis. Ad ann. Oominl 195 et
per aiiquot annos perdurasae hanc illorum inquisi-
tionem significat : Sed et qui nunc, inquit, sceUsta-
rum partium socii aut plausores quotidie revetantur,
post vindemiam parricidarum racematio superstes ;
nempe, quantum apparet, ad triumphum usque
Parthicum, atque adeo noTum Severi annum, que-
madmodum ibi latius. Alibi etiam ad Senatores
occisos alludit : Nemo non, inquit, etiam hominis
causa pati potest, quod in causa Dei pati dubitat. Ad
hoc quidem vel praesentia nobis tempora documenta
sint ; quantse, qualesque personss inopinatoSf nataU-
bus et dignitatibiu et eorporibus, ei setatibus suis
exitus referunty hominis causa : aut ab ipso, si con-
ira eum fecerint, aut ab adversariis ejus si pro eo
steterint, {Ad, Sc, c. 2 ; Apolog, c. 35 ; 1. ad Marc.
oap. ult.) Fuit autem dictorum consulum alter
Lateranus tantopere amicus Severo Imp. ut ilii
magnificentissimas aedes Roms «diflcaverit, quas
etiam num Palatium Lateranense appellamus,quem
postea scribit B. Hierony. Epitaphio Fabiol». Gae-
sariano obtruncatum gladio, fortassis Antonini
Garacalla, qui in plerosque amicos patris sui ani-
madvertit. Atqui cum his Goss. scripta sit Epist. ii
8. Victoris Rom. Pont. ad Afros Episcopos data
Kal. Septemb. et Epist. S. Eieutherii Decessoris
ejus. V. Id. Julii Materno et Bradua Goss., neces-
sario hunc annuro, non prfficedentem xii, Pontif.
5S ejus designavimus, maxime quod B. Damasius
in Pont. sedisse Victorem scribat a Gonsulatu Gom-
modi V et Glabrionis (quibus Goss. xiii Kal. Aug.
data est prior ejus Epist. ad Theoph. Alexand.),
usque ad Lateranum et RuQnum. A Kal. auiem
Juniis dicti consalatus, quo die creatus Pont.
usque ad v Kal. Augusti anni sequentfs, conQcian-

A tur anni XH, mensis i, dies 28. Is dicta 2 Epist.
discrepantiam Afrorum in Sacramentis increpans,
mihi videtur ad celebritatem dici Pasch® alludere
quam Epistola priori die Dominica celebrari de-
bere,juxtaquodet praedecessores sui statuerunt,
manda?erat, qu»cunque incideret a xiv Luna
primi mensis; usque ad xxi in quo fortassis initio
Afri quidam cum Polycrate Asiano contrariam se-
quebantur consuetudinem, quanquam postea in
unum consenserint. Nam de Blasto haeretico quar-
todecimano, sic Auctor : Est prxterea his omnibus
etiam Btastus accedens, qui latenter Judaismum vutt
introducere ; Pascha enim dicit non atiter custo-
diendum, nisi secundum legem Moysi. 14 mensis.
Quis autem nesdaiy quoniam Evangelica gratia
^ evacuatur, si ad legem Christum redigit (l. de
'^ Prwsc. adv. hxr. c. 53, haer. 22; 1. de Jejun,
c. 14; Ib. c. -13.) Ad eamdem observationem per-
tinet illud ejusdem : Pascha cetebramus annuo dr-
culo, mense 1 ; atque adeo etiani illud : Aguntur
prxterea per Grxcias illas aertis in locis Condtia ex
universis Ecclesiis. Id enim etsi generatim loquatur,
existimamus potissimum intelligi deGonciliispaalo
ante celebratis Palestin» a Theopbilo Gaesariensi,
Ponti a Palma, Gorinthi a Bachilo, et Ecclesia-
rum apud Osroenum, Alexandrino quoque a Theo-
philo, denique Asiano, in quo scribit Niceph. Hist.
Eccl. \. IV, c. ult. Patres dictam sententiam B.
Victoris Goncil. Romani secutos esse, oui etiam
consentit Goncil. Galliarum sub Ireaaeo.

C ANNO DOMINI CXCIX.

^ IX. De lihris adversus Judseos in lueem editis.

— 16. T. HATORIOT. F. 8AT0RNI0, ET C. ANNIO APP.

F. TRBBONiANOQALU)coss,8.ZephyriniPapaBRomaB i,
ac Severi Imp. vi, videtur nobis contigisse discre-
patio illa Tbrtuluani cum Judeeo quodam, cujus
occaaione scripsisse se significat librum Advkr.
JUDJBOS. Proxime accidit, inquit (1. adv. Jud. c. i.),
disputatio habita est Cristiano et Prosetyio Judmo.
Allemis vidbus contentioso fune uterque diem in ves-
peram traxerunt. Obstrepentibus etiam quibusdam
spectantibuSySingulorumnubiloquodam veritasobumr
brabatur. Plaeuit ergo, quod per eoncenlum disputa-
Uonis mtnus plenetotuit elucidari,inspici curiosius^
et lectionis stylo qusestiones retractatas terminare.
D In quo inter caelera annotandum venit, quod de
dilatione fidei per universum pene orbem jam ab
ea »tate pulohre deducit. In quem enim, inqait,
alium universx gentes erediderunt^ nisi Christum
quijamvenitf... Parthi, Medi, Elamitse, etc. {ibid.,
c. 7), sicuti legitur Act. 2, et cxterx gentes, utjam
Getuiorum varietates, et Maurorum multi fines.
Hispaniarum omnes termini, et Galtiarum diversae na-
tiones, 59 el Brilannorum inaceessa Romanis loca,
Cristo vero subdita, et Sarmatarum, et Dacorum et
Germanorum, et Scytharum^ et abdiiarum multarum
geniium, et provindarum ei insularum mutiarum
nobis ignoiarum : et qux enumerare minus jjontt-

-: n^^ -^

:*-

TBRTULLIANI VITA.

irim; ut qmhui onmibus locis Christi nomen qui jam A
venU regnaif Est et illiid de finibus Imperii Rom.
tam temporis memorla dignum : Germani adhuc
usque limttes iramgredi non sinunlur, Britannise
inira Oceani ambitum conclusx suni. Maurorum
genSf et Cetulorum barbaries a Romanis obsidentur,
ns regionum suarum fines excedant.Quid de Romanis
dicamy qui de legionum suarum prxsidiis Impertum
suum muniuntf nec trans istas gentes porrigere vires
regni sui possunt? Quod ipsumattingitdeGermanis
Herodianus. hist. I. 2, dum Severum electum dicit
per exeroitus omnes, qui pro ripis Danubii Hhe-
nique coercendis barbaris excubantes Rom. tue-
bantur Imp. Et vero hunc annum T collocamus
Pontif. 8 Habundii Zepbyrini Habundii F. natione
Romaniy quod defuncto S. Victore, postquam sedes n
vacasset diebus 12 ipse creatus fuerit iv Idus Au-
gusti, his ipsis Goss. vel Damaso teste, qui sedisse
eom soribit temporibus Severi et Autonini, a Gon-
sulatu Satumini et Gaili, usque ad Presentem et
Extricatum Gonsules. Quomodo interim nondum
inocspta persecutione Ghristianorum quinta inter
Martyres S. Victor collocetur, difficultatenoncaret,
qu« et Busebium et alios Ghronographos movit,
Dt in annum 8 et 9, aut 10 8everi ejus Pontifica-
tum protendant. Verum dicta mea et S. Damasi de
utriusque temporibus sententia confirmatur per
Epiit. Decret. Zephyrini datas his ipsis Saturnino
et Gallo Goss., priorem xii Kal.^Octob. posteriorem
VII Idus Novemb., et in primitiva Eccl. non fuit in-
soiitum persecutionem a populo Rom. aut prs-
fectis Urbii initium sumere. Quid ? quod de hoc ^
tempore id disertis verbls Auctor asserit : Sed et
claHssimas, ioquit, feminas et clarissimos viros Se-
verus sciens hujus sedm esse, non modo non laesii^
verum et testimonio exomavii, et populo furenti in os
paiam restitH {Ad Scap. o. 4 ; ApoL c. 1, 2). Atqui
ante annum sequentem oportet iatam fuisse legem
Divorum Severi et Antonini, ne quis absens pu-
niatur, cujus fit mentio lib. i ff . ^ Requir. reis ;
nam ad eam haud dubie alludit in hsec verba Au-
ctor : Quid hic, inquit, Legibus deperit in suo regno
dominanlibus, si audiaiur f An hoc magis gloriabitur
potestas earum, si inaudiiam damnabunt veritatem ?
et rarsnm ' Quando nec liceai indefensos ei inau-
ditos omnino damnari,

ANNO DOMINI GC.

§ X. De ApotogeticOf Testimonio animx et Fato^
adversus gentes, ac de Tertulliani sacerdotio, li-
brisque inde obortis de Pasnitentia^ de Oratione, de
Circumcisione, de Vestibus ^aron, de Mundis et im-
mundis animalibus, de Trinitale, de Baptismo. —

17. P. CORNXUO ANULUNO II, £T M. AUFIDIO, M. E.

FBOTfTONE coss. S. Zephyrmi Rom. Pont. anno ii,
Sereri Imp. vii, cum, Imp. cum filiis suis Anto-
nimo etOeta ante discessum suum declaratis GaBsa-
ribos Augustis 00 et Imperat. congiario iterum
popalo dato et Donativo miiitibusi in secundum

bellum Arabicum, Parthioum et Adiabenicum pro-
fecto (de quo supra latius), Antistites Homani Saoro-
rumque Pont, religionera Christianam initio sum-
pto a 8. Victore Pont. persequi pergerent, Tertul-
LIANUS ad imitationem aliorum qui ante se id
fecerant, et prfflsertim B. Jastini Mart. Apologe-
ticum pro chbistinis Romam misit, in quo, vel
Lactantio teste, plene hanc causam peroravit. Jam
ante tamen discessumsuummultasLeges a Severo
et emendatas et publicatas vel ipse auctor indicat:
Nonne, inquit, et vos quotidie experimentis itlumi'
nantibus tenebras antiquiiatis^ totam illam veterem
et squalentem sylvam Legum nocis Principalium Re-
scriptorum et Edictorum securibus truncatis ei cce--
ditisf Nonne vanissimas Papias Leges (ubi alludit
ad Legem Papiam Poppaeam, ila dictam a suis lato-
ribus M. Papio M. P. M. N. Mutilo et Q. Poppaeo
Q. F. Q. N. Secundino Goss.), qu3S ante liberos
suscipi coguntf quam Julias mafrimonium contrahi,
post tantx auctoritatis senectutem, heri Severus con-
ttantissimus Cassarum exclusit ? {ApoL o. 4.) Qu»
dictarum legum abolitio qnomodo Severo possit
attribui et tamen postea Gonstantio Imper. tribua-
tur, latius in AnnotaL ad hunc locum nostris
tractavimus ; in quibus si placeat conjectura nostra
de 1,1 B. de Stupro ei adult, qua definitur etiam
in sponsa stuprum et aduiterium accusari et vin-
dioari posse, oportebit eam Legem his Goss. latam
fuisse. Et vero pro belJo secundo Parthico nondum
completo (quod his Goss. Gassiodorus etiam ince-
ptum tradit) facit Auctor, dum interhostes Imper.
Romani enumerat Mauros et Marcomannos, ipsosque
Parthos {Ibid. c. 39).Iterum vero GhristianaB fldei
dilatationem his verbis celebrat : Hesterni sumus^
eivesira omnia complevimus, urbesy insulas, castella,
municipia, conciliabula, casira ipsa, tribus, decurias^
palatium, Senaiumj Porum;et paulo ante, quod
anno praecedenti diximus de populari persecutione
confirmat : Quoties, inquit, eiiam prxieritos a vo-
bis, suo jure nos inimicum vulgus invadit lapidibus
ei incendiist Ipsis Bacehanalium furtis^ nec mortuis
parcunt Chrisiianis, quin illos de requxe sepuiturgey
de asyio quodam mortis, jam atios, jam nec totos,
aveltaniy dissecent, distrahant {Ib. c. 57,). Bodem
pertinet illud : Nec ulii magis depostuiatores Chri-
stianorum quam vuigus, et toties citata ab Auct. po-
pularis vox ilia : Christianos ad leonem. Gomplura
sunt alia in Apologetico memoratu digna ; sed ne
bic prolixiores sirous, ad Annotat. nostras Lecto-
rem remittimus. Hic duntaxat addemus occasionem
persecutionis ortam ex falsis c«lumniis, quas pul-
cberrime refutat, potissimum tribus infanticidii,
sanguinis humani pabuli, et incesti : Didmur, in-
quit, sceieratissimi de sacram. infanticidii, et pa-
bulo inde, et post convivium incesto ; quod eversores
luminum canes, lenones scilicct tenebrnrum, tum et
libidinum impiarum inverecundiam procurent {Ibid.,
0.7).

TBRTULLIANI VITA.

100

ANNO DOMINI GGI.

18. Ti. GLAUDio 8EVER0 (non autom Bevero Imp.
61 III ut quidam non recle) etg. aufidio victorino
coss. S. Zepbyrini PapcB Romani anno iii, Severi
viu : quanquam Imperatore absente adbuc in expe-
ditione Partbica ct Adiabenica, Arabibus et Persa-
rum Rege Abagaro in deditione anno prscedenti
receptis, persecutio Gbristianorum Romae aliquan-
tulumcessare videretur, fortassis Apolegetici sui
adminiculo;videns tamenTERTULLiANUset se et aiios
ScriptorosApologiissuisproChristianisnibilautpa-
rum profecisse ad conversionem Gentium;alio ge-
nere scripti eos aggressus, ab ipsa anima adbuc
etbnica adversus idola testimonium flagitat ; atque
adeo iibrum de testimonio anim^g inscripsit. In

A Dius voluerit ; Benedieat te Deut ; Deus videt omnia
Deo commendo; Deus reddet; et, Deus inter nos
judicabit, Fit mibi multum verisimile boc eliam
anno conscriptum librum de fato, cuJus fragmen-
tum onicum exstat.et taraen ab ipso Auctore com-
memoratur in bsc verba : Potestaies enimvero
prssunt : secundum nos quidem^ inquit, Dominus
Deusy et diabolus xmulus\ secundum communem
autem opinionem et Providentia, et Fatum, et neccs^
sitnsy et arbitrii tibertas. Nam kxc et Philosophi
distinguunt, et nos secundum finem disserenda suo
jam novimus titulo, Atqui io bunc annum etiam
rejicimus statum vitn novum Auctoris, quo in
Praesbylerorum ordinem (9) allectus sitjfortassisab
Aggrippino Garlbaginiensi episcopo (lO).Eum enim

quo urget illas vulgi voces : Quod Deus dederit; Si ^ alium fuisse ab Agrippino 63 sive Agrippa epi-

(0) In TertuUiani equidem scriptis nullus estlo-
cus ex quo concludi possit eum in Ecclesia catboli-
ca fuisse Presbyterum. Locum quidem proferunt ez
lib. de Anima cap. 9, ubi auctor de sorore quadam
in exetasim rapi, ac prophetare solita, loquitur.Ei
quo loco eiici, quanquam operose, potest Tertul-
lianum prsdicasse (quod utique tuno non nibi
Episcoporum, aut saltem Presbyterorum fuerat) in
Ecclcsu, sed nonnisiMontanistarum, in qua nimi-
rum facile id juris erat, prophetie dona jactanti-
bus, et Tertuiliano maxime, quippe in cujus viri,
alias cslebratissimi, nomen ierme tota Ecclesiae
illius auctoritas jam incubuerat. Verum D. Hiero-
nyrnus Tertulliano Presbyti?ra1e munus ita asseve-
rat, ut nullas sit amplius dubitandi locus super.

(10) Hic porroTertuUianuscum divinisbumanis-
qae iitteris apprime excelleret, Presbyter deinde
cst ordiaatu8,Romaa0 an Gartbaginensis Ecclesiae,

jam emissas et a proposito reci{)iendorum charis-
maluui concessare. Ita duo negotia diaboli Praxeas
Romm procuravit ; prophetiam expulit (i. e. Montaat
fantores, qui ibi apud Episcopum iilas Ecclesias
Asiffi commendatum ibant ; quos inter baud dubie
hic TertuUiaaus ipse fuit) ; et hxresin inlulit (jam
Tertulliaaus putat Eomanam Ecclesiam ipsam in
bsresin inciaisse ; itaque ab illa ipse secessit).
Paracletum fugavit, et Patrem crocifixit. » Addit
luculenter pauio post : u Et nos quidem postea
agnitio Paracleti atgue defensio disjunxit a Psy-
chicis.n Hic, ut opinamur, aoo obscure iadicat
TertuIliaDus, quod aatea cum istis Romaois in
conjunctione eoclesiastica vixerit, quos hic nomi-
nai Psychicos . Ex isto igitur loco potuit Hierony-
mus aU bistoris instar reperire invidia et coniU'
meliis Clericorum romanx Ecdesiat factum esse, ut
TeriuIIianus ad Montanistas ipse transierit; neo

iuter se veteres dissideat, neque recentiores critici Q enim ulla species bistoris aocuratioris apud aKoa
conveniunt; post Ceillerium (Rem. Gellier. t. ii. soriptores superest,

Hist, gin4r, des auteurs^ p. 376). Semlerus com-
munem bic defeadit opiaioaem, quod scilicet
Roms sit allcctus iater Presbyteros sequeatibus
ex rationum.momentis (Semler. tom. V, opp. Tcr-
tull. dissertat. 1, in Tertull. §2, pag. 222227) :
Tertmltianus^ ut scribit Hieronymus, usqne ad me-
diam xtatem Presbyter Ecclesiss (AfricanaQ ? an
vero Romans? Romans putainus, ut statim plu-
ribus illustrabimus) perrnansit : postea vero invidia
et contumelils CUricorum Romanx Ecclesiae (soilicet
impetitus, atque ab ista Eodesia expulsus), ad
Montani dogma detapsus est, etc. Hsc narratio
Hieronymi videri omnino potest bistoriam ipRi
non iKnotam involvere, etsi verbosius atque accu-
ratius eam describere noluit. Nisi quidem putemus
talia Hieronymum ipsum conjecturis reperisse, ex
variis borum scriptorum iocis, ut e libro contra

quffi persuadeat nobis Hiero-
nynium talia aliunde accepisse. Illud expellere, fu-
gare, significat non obsoure contumelia affectum
fuisse ecctesiastica, seu loco atque ordine sacro,
Presbyteri scilicet, bunc scriptorem motum atque
dejectum, a romanis Gleriois, tio mitius loquitur
Hieronymus; ab ipso enim Episcopo Romano id
factum esse, Clericorum studiis improbis, facile
intelligimus (a). Porte hanc causam postea lioebit
diligentius excutere.

Hieronymum per Ecclesise Presbyterum intelli*
gere romanji Bcdesiffi Presbyterum, vel ex Eusebit
illa narratione, lib. ii, cap. 2, satis certum est.
Ita onim illede Tertulliano scribit : fuisse cum tcov
[jidXtTca lid 'PwfXT), X«fxicp(tfv. 8ed et clarissime
ipse Terlullianus scribit, Roms se vixisse (6).
M Gemmarum quoque nobiiitatem vidimus Romse,
de fastidio Partborum ex M^dorum csterorumque

Praxeam, ab initio, e quibus sententiis videri pos- q gentilium suorum coram matronis erubescentem.M
sit, quod T^(t<//ianux Homx Q\. ipse tum fuerit, Lubet addere hoc loco alias sententias, qus id

cum Praxeas Romam ex Asia veniens de Monta-
nistis talia episcopo Romano narravit, ut hic sta-
tuerit, esse e re Romans Societati^ ecclesiastics,
si nihil commercii porro cum Montanistis conti-
nuetur. Scribit certe Tertullianus (TertuII. contra
Praxeam cap. 1) : « Episcopum Romanum. agnos-
centem jam prophetias Montani, Prisew^ Maximillse,
etex ea agnitione pacem Ecclesiis Asis, et Phr^-
gis inferentem, falsa de ipsis prophetis et Ecclesxis
eorum asseverando, et prsressorum ejus auctori-
tates defendendo, coegit, et litteras pacis revocare

(a) Cum Hi^TonymuB tstum Catologum BcripHerit se-
riiiBt ititftui iii Ilomanos ciericos «enteutiam, piue vcrs
hidtoris luce, ipee BcripsisRC vidrtur, iil pp nlci8**eretnr
Hi eis, qaorum maligna judieia, post Demasi mor-
tem, ipae expertus fuerat.

comprobant; Tertuliianum in Ecolesia Romana
vixisse Glericum. Huc maximo pertinet ille locus
(TcrtuIIian. De Prspscript. cap. 30) : « Ubi tunc
Marcion, Ponticus Nauclerus. Stoics studiosus ?
ubi tunc Valentinus, Platonics sectator ? Nam
constat neque adeo oiim fuisse illos Antonini fere
principatu, et in catholicam primo doctrinam ore-
didisse apud Ecclesiam Romanensem; donec sub
Episcopatu Eleutheri Benedicti, ob inquietam
semper eorum curiositatem, qua fratres quoque
vitabant, semel et iterum ejecti. Marcion quidem

(o) De cultu feminar. lib. 1, cap. e. His loela jam ustis
est Cei7i>r(IIistoireg6n6raIe deaauteuri cocl^eiastiquf :^,
Tom^ II, pag. 5lfi) contrn PrsgdeHir^atum, qni Tertunia-
nnm adversna Montanistas acripaisse dicit presbyteram
Carthaginensem»

iOi

TERTDLLIANI VITA.

102

scopo, c^Jus meminit sub M. Aurel. imper. Guse- J^ tibus, et de sacrifioiis olTereDdis ;haud immemor,

bius et Niceph., sub M. ADton. Philosopho Imper.
Zooaras, sub AotoDioVeroUspergensis OS Abbas,
inde mihi videtur, quod B. Cyprianus Epist. 70 ad
Janaaur. ex antecessoribus suis Agrippinum fuisse
signiOcet, et B. Auguslinus lib. 2 contra Donatum
cap. 7 ipsumB. Gypriani praedecessorem nuncupet,
Maxime sum alia esset ab Africafgypti provincia,
in qua Alexandrinus ille episcopatum agebat, et
B. Gypr. Epist.71 ad Quintum scribat Aggrippinum
bonae memoriffi virum cum suis coepisoopis (quos
etiam antecessores suos nuncupat Epist. 70), do-
cretum de hsreticls baptizandis fecisse. Et vero
statim accepto sacerdotio continuisse Auctorem a
matrimonii usu pari consensu cum sua conjuge,
mihifit verisiiuile ex consuetudine Ecclesin JatinsB,

libros DE pceNiTBNTiA ET DE ORATiONB conscripsit,
quibus et poBnitendi modum tum Gatechumenis,
tum Ghristianis Lapsis, et quos ritus servare de-
beant insacriflclofldeles^prsscribit. Possunt etiam
in huno annum rejici scripta, quorum B. Hieron.
meminit hodie desiderata ; de gircumgilsione, db

VESTIBUS AAR0N,DE MUNDIS ET IMMUNDIS ANIMALIBUS;

denique de trinitatb ; fortassis etiam liber de
BAPnsMO grscus; utpote qui videatur conscriptus
post Goncilium Agrippini. Nam ejusdemfuisse ar-
gumenti Auctor indicat : Sed circa hasrelicot 'sane^
inquit, quid custodiendum sit, digne quis retractet.
Ad nos enim editum est. Hxretici nutem nultum
habent consortium nostras dUciplinx, etc. Sed de isto
plenius jam in Grasco digestum est, Verum de hod

Jam inde adecreto S. Glementis PP. maxime cum " et Agrippini, et ipsius Paradoxo 04 inter Prole-

propendere eo videant':r hfflc hujus ad Uiorem
verba : Ne me putes propter eamis tuse irUegntatem
mihi reservandam de contumelix dolore suspectum,
insinuare iam hinc tibi viduitcUis consHium ; item :
Tempus, inquit, in collecto est : superest ut qui md-
Irimonia habent, tanquam non habentes agant, Quod
si habentesy obtiUerare debent quod habent, guanto
magisnou habentest (Ad Uxor.f c. 1 c. 5 et 6,)
Certe id multis eo tempore fuisse usitatum ibidem
indicat: Quotenim sunt, \nquit, qui statim a lava'
ero earmem suam obsignant ? Quot item, qui con»
sensu pariter inter se matrimomi debitum tollunt ?
Yoluntariis ipadonibus, pro cupiditate caslesli, salvo
matrtmonio^abstinentiatoleratur{De Bapt, o. 45,
t. 1, ad Scap. o. 3). Jam vero Presbyter factus) C
potestaiis sibi oonoessseetde absoIvendisPGBniten-

cnmduoentis •estertiis tuis, quseEcclesix intu-
leraif novissime in perpetunm discidium relegati,
venena doctrinarum suarum disseminarunt. Post-
modum MarcionpoBnitentiam confessus, cnm con-
ditioni datas sibi ocourrit, ita pacem reoepturus,
sicsteros quoque, quos perditioni erudisset, Ec-
ctesiae (scil. Eomanx) restitueret, morte prfflven-
to9 est. » Hic satis patet, eum, qui hseo tam accu-
rate sciret, fuisse Aoma?ipsum ; fuisse inler Gle-
ricos, qui rebusistis sicgestis interfuerant.Nempe
81 adhuc Romae fuissetf cum hunc librum scripsit.
illam sententiam apud Ecclesiam Romanensem non
aio perscripsisset, qnasi ipse ron sit apud istam
Ecclesiam ; fuit igitur jam Roma expulsus, et vixit
in Africa. Id darius patet ex capite 36, hujus
ejusdem libri : « Percurre Ecclesias apostolicas —

gomena latius. Porro hoc anno etiam oportet con«
tigisae, quod scripsit lib. ad Scapulam anno seq.
Casterum et imbre anni prssteriti, quid commeruerit
genus humanum apparuit : cataclysmum scilicet et
retro fuisse propter incredulitates et iniquitates ho-
minum. Fortassis et illud ; Et tgnes qui super moe-
nia Carthaginis proxime pependerunt per noctem
guid minati sint, sciunt qui viderunt, et priHina to-
nitruaquid sonarint^ sciunt qui obduruerunt. Omnia
hxc signa sunt imminentis irx Dei, quam necesse
est, quoguo modo possumus, ut et annuntiemus et
prasdicemus, et deprecemur localem esse, Vniversa*
lem enim ft supremam suo tempore, sentient, qui
exempla ejus aliter interprelantur.

ANNO DOMINI CGII.

g XI. De aliis bona fide scriptis ad Scapulam, ad

firma ;siquidem unice innititur testimonio Prede-
stinati auctoris, cujus apud plerosque emunotioris
naris eriticos, propter innumeros errores, vix uUa
est auctoritas. Verum nostra parnm interest, an
Roms vel Garthagine, vel ut mavult Gl. Jo. Georg.
Walchius (Jo. Georg. Walch. Hist. Eccl. sect. 2.
cap. 1, pag. 643), nuUius certae Ecclesias fuerit
Presbyter.

(11) Tertulliani Matrimonium supra dubitationem
positum est. Bem conficiunt, uti jam diximus,Iibri
ejus ad Uxorem, usaue ad hancffltatem conservati.
An fiutem Sacerdotali munere fun^eretur eo tem-
pore, quoad continnntiam in viduitate servandam
lis libris uxorem hortatus est, inter se scriptores
dissident. A maritali autem ofHcio eum tunc om-
nino non abborruisse, hffic verba indicant : Facul'

proxima eat Achaia. Habes Corintbum — si autem r. tatem continentue, quantum possumus, diUgamus :
matiiR adiAfiPfl. hahas Romnm i iindA nnhtjt nunnuA " quam primum obvenerityimbibamus^ ut quodin Ma-

trimnnio non valuimus, in viduitate sectemur (/. i.

malitt adjaces, habes Romam \ unde nobis quoque
auetoritaa prasto est. Nempe Africanos describit,
laiina lingua utentes. — Ista Ecclesia (Romana) —
▼ideamus, quid didicerit, quid docuerit,cum Afri-
eanis quoque Ecclesiis contesserarit. » Hic est longe
clarissimum^scriptorem jam in Africa versari.cum
baec scribit; eom igitur antea oportet Roms fuisse,
in ista Eeclesia Romanensi, inter clericos : neque
eoimscire istas ecclesiastioas interiores res atque
historias potuerant alii, quam Clerici. Hujus ge-
neris sunt et plurima alia. ToTrixa historica et
poDtifica, qoffi honiinem Romie multum versatnm
inter alios Clericos facile produnt. Hsc Semlerus
pro Presbyteratu Tertulliani Romano. Dupinius,
Schroockiusoppositam propu^nantsententiam. Sed,
Qt mihi Tidelttr,Qeohorum criticorum Bententia sat

ad Uxorem, c. 7). 8ane non dixisset : quod in
matrimonio nonyaluimus, si perpetuam ineo con-
tinentiam sibi injunxissent, ut beue observat Gl.
Samuet Rasnagius [Annal. politicoeccles., t. II. p.
215). Quare contincntiffi vinrulis tunc tempons
Presbyteros nondum astrictos fuisse , nonnulli
contendunt : sed quamvis id verum esset, quod
adhuc non conslat, inaniter taiuen rer/u//tam exem-
plo cum Dallxo Novatores triumpbarent, catholicffi
EccleFis insultantes. qiiod Sacerdotibus conti-
nentiam prascipiat. Nam cum moribus magis, et
usu, quam legibus continentiad disciplina inducta
fuerit, unoy aut altero ejus ffitatls exemplo nulla-
tenus impugnator.

103

TEBTDLUANI VITA.

104

Marfyres de Patientta, de Prseseriptionibus adversus A Gemmarum quogue noMlUaiem vidimsis Ibma?, ie

hxreticos, — 19. l. ankio pabiano, et m. nonio m.
F. MUTiANO Goss. S. Zephrini Poiitificis Romani
annoiii, Severiimper. ix, cum Scapula vir Con-
Bularis Ordinia, Prsesea Garthaginis, et proinde
Africanae Proconsul.nondum adbuc decreta ab im-
peratore persecutione, imo fortassis Romaa probi-
bita, crudelius tamen caeteris Carthagine grassa-
relur in Ghristianos, librum ad scapulam acripsit
TERTULLiANUs {Ad Scap, c. 3. ibid, c. 4). In quo
imprimis benevolentiam captat a Christanorum in-
Docontia, et non solum oratione, sed et sacriflciis
suis pro salute imperatoris, ex quo jam presby-
terum fuisse constat. Deinde sanguinis Ghristiani
effusioni imputut portenta ejus temporibus et exi-

fastidio Parthorum et Medorum, emterorumque
gentilium suorum corom maironis erubescenttm,
nisi quod nec ad ostensionem fere habentur . Latent
in singulis smaragdi, et cytindros vaginx su3S solus
gladius sub sinu novit, et inperonibus uniones emer^
gerede luto cupiunt, Quod factum interpretamur in
triumpho Severi Imper.de quo in Fastos Gonsulares
hujus anni sic relatum invenimus : imp. cjes. l.

SEPTIMIUS M. F. SEVERUS, PIUS, PBRT. AUG.ARABICU8,
ADIABENIGUS, PARTHIGU8, MAXIMUS, PONT. MAX. TRIB.
POT. VIII. COS. II. P. P. PROGOS, IMP. XI. ET IMP.
GiES. M. AUREL1U8, SEV. AUG. F. ANTONINUS, PIUS,
FELIX, AUG. TRTB. POT. III. GOS. DESI6NATUS IMP.
UNA DE ARABIBUS, PARTHBIS, ADIABENEIS Q. ET RRGB

tiumByiMntinum,(i\iorum ante mentionem fecimus, j^ artabano, triumpharumt. Cujus triumphi etiara

et exempla punitionis affert^ tum VatgiiSatumini,
Hilariani, et ipsius Scapulx in Africa ; tum daudii
Eerminiani in Cappadocia, persecutorum lidei
ChristianaQ. Post hsc horiatur ad dissimulationem
ab hujusmodi causis, exemplis tum Severi et Anto^
mnnmpp. supra adductis, Af. iiurW. imp, in ex-
peditione Germanica ; lum praesidum et procon-
sulum Servilii Prudentis sub Antonino Vero Imp.,
Vespronii Candidi sub imp. Commodo, Cincii Se-
veri, qui postmodum aSevero imp. interfectus est,
Apri quoque et Arii Antonini (hic a Lampridio
Arius, ab aliis Brusius Prsses appellaturj qui sub
Anton. Imper. consules fuerunt. Denique conque-
ritur quod, cum a primordio mandatum sit gladio

meminerunt Spartianus et Herodianus. Pacit pro
hac nostra sententia, quod etiam morem in trium-
phis usitaium describat auctor tanquam testis
oculatue : Hominem, inquit, se esse etiam trium-
phans in itlo subtimissimo curru^ admonetur, Sug-
geritur enim ei a tergo : Respice post te^ hominem
te memento (\ Apot, c. 33).

anno domini caii.

20. IMP. OES. L. SEPT. M. F. ARAB. ADUB. PAHTH.
III. RT IMP. CiES. M. AUREL. 8EV. AVO. F. ANTONIN,

AUG. Gos. Sancti Zephyrini Papa Romani anno iv,
ipsius Severi Imper. x, aut certe prsoedenti, jam

tenusanimadoerti, et id observaretur a Prxsidibus grassantibus non solum antiquis. ted et recentio-

itarix, jussu ipsius Scapulae etiam i^ ^^^^^ ^jj ^,^ heeresibus veJ in in

Legionis et Mauritariae

cremarentur Christiani. Quo perlinet et iilud Apo
log. Sarmentilios et Semaxios appeltatis quia, ad
stipitem dimidii axis revincti sarmentorum ambitu
exurimur, Ubi etiam reconset illud damnationis
genus, quod ad Lenonem damnata fuit Christ. po-
tius quam ad teonem [Apol. oap. ult.]. Idem libro
AD MARTYRES 10 carccre constitutes, quem eadem
tempestate conscripsit ^vmi^T gladium et summam
ignium pesnam, addit etiam : trucem rabiem bestia-
rttw, et omne carnificis ingenium in tormentis (Lib,
ad Mart. c. 4). Ubi eliim meminit consuetudinis,
qua Oft pacem in Ecclesia non habentes, uipoie lapsi
a Hartijribus in carcere exorare consueverunt (c. i.l,
quam etsi sub flnem vits jam hfereticus noc

liquot haeresibuB vel in ipsa Africa, edidit
TBRTULLUNUS voro auroum illud opus db prjbsgript.
ADVERs. HiERETicos, utpote quod anto aiios omnes
scriptum ejusdem/irgumentt libros, ex his Aucto-
ris verbis constat : Sed nunc quidem generatiter
actum est a nobis adversus hsereseis omreis, certis
el justts et necessariis prasscriptionibus repetlendos
a coUatione Scripturarum, De retiquo^ si Dei gratia
annueritf eliam specialiter quibusdam respondebimus
(L. de Praeser, adv, hser, c. 45, n. 293 et 294). In
eo sub Gnem Catalogum hsereticorum recenset,
qui ad id temporis Ecclesiam dilacerarunt, bea-
tum Irenaum 06 imilatus, quanquam ordine tcm-
porum non satis observato, quem nos adeo, quan-
tum fleri potuit, expressimus. Imprimis Judaismi

probet, inEcclesia permansitad usqueB. Cypriani D 1.) haereticnrum genera quatuor, Dositheum Sa-

tempora, juxta quod tractavimus in Vita illius
latius. Eadem omnia Martyrum supplicia repetit
libro de Patientia, (c. 13 ; I. ad Scap, c. 3 ; I. de
Haer. mult, c. 7], quem etiam hujus persecutionis
occasione conscripsit. Ubi fugam quoque in per-
seoutione patientise bono imputat,atque adeo non-
dum Montani8tisaddictusfuit,ex quorum sententia
librum de Fugain persecutionecontrarium postea,
sed frustra scripsit. Et vero sub Scapula dam-
natum fuisse ad bestias S. Manilium Adrumeticum,
disertis verbis attestatur auctor. Porro Roma hoo
anno fuiise auctorem ex illis verbis apparet:

maritanum, Sadducxos, Pharisaeos et Herodianos
Deinde eos 5.) qui ex Evangelio haretici esse vo-
luerunt (c. 46, haer, 1, 2, 5^ 10 et 11), in univer-
sum numero 25, Simonem Magum, Menandrum,
Nicolaum, Cerinlhum et Hebionem (c. 46, hter. 3, et
qui Bub Apostolis suas sparserunt haereseis,
atque adeo sub Tiberio, Ciaudio, Nerone, et
Trajaiio. Item 3.) Satuminum et Basilidem
OphitaSy Caineos, Sethoitas, et Carpocratem, sub
Apostoiorum discipulis usque ad Uadrianum Im-
peratorem. 4,) Vaientinum deince/^s, ejusque
asseclas Ptolomaeum ac Secundum, Heracteonem,

105

TERTDLLIANl YITA.

106

et Mareum ac Colorhaium, quorum corypheum A lalam cum filio in Syria initum (qui in huno

illum in Catholicam primo doctrinam apud Roma-

nensss credidisse sub Hygino Papa, Anionini fere

prindpatu tradit auclor, et sub episcopalu Eleutheri

ob inquietam semper curiotitatem.una cum Mardone

semet et iterum ejectum esse ab Ecclesia (Ib, o. 30»

c. 49, hffiP. 12. 13, 14, 50, haer. (3; Ibid.c. 51, haer.

16,17,18 et 19,6;iWd.c.52,hBr.l0,7;/6.hfflr.21,c.53,

haer.22,23,24 ac 25,9; /ft.c.3,10; Ib. c.30 : de Spect.

c. 27; Jbid. l. de IdoL c. 25); sectatores vero cjue

8ub Piis Pont. et Imper. 5.) Cerdonem deinde ejus-

qua diacentem Marcionem, illiusque ex discipulis

magistros Lucanum et Appellem,qnovum prior cum

Valentino coepit, Marcion et alii sub Anicelo, 8o-

tere, et Eleuthero, Imperantibus Pio et Aurelio,6.)

Taiianum post haec, quem etiam scholam suam g

erexisse scribit Clemens Alexand. sub annum xii

Antonini Pii. Quid ? quod Cataphrygas quoque in

qaorum haBresim postea incautus incidit, hxreticos

nominatimappellet;7,)^i40»n*ni quidam dicunturwtzi

Proclum (de quo infra. latiua), alii secundum ^s-

chinem, quibus non modo haeresim, eed et blasphe-

miam impingit, qua in ^postolis dicebant Spiritum

sanctum fuisse, Paracletum non fuisie, et Paror

cletum plura^ meliora alque majora in Montano

dixisUj quam Christum in Evangelio protulisse,

de cujus temporibus mox latius 8). Blastum deni-

nique, de quo supra, Theodotum ByTMntium ao

Theod<^um Coriarium Melchicedechianum sub. 8.

Victore PontiGce, et Coramodo Imperatore, et Pror

xeam de quo postea, ac Victorium qui illius haBre- acripserit auctur, non «que probari potest, sed

1 ^ »^->_i...^ M«* l?i* A/%«lar¥i liK Atijim V< ._• •»_ « i. . »11? t\ & !•_• LI —

annum iocidit) Alexandriam profectum, peregri-
natione ea suscepta propter religionem dei Sera-
pidis : in quo (inquit) itinere judasos fleri sub
gravi poBoa vetuit; idem etiam de Ghristianis
sanxit. Qua persecutione passi sunt quam plurimi
martyres, Alexandriae sub Lacto praBfecto ac in
iEgypto, Libya et Thebaide sub Aquila tyranno,
in Galliis denique SS. Irenaeus, Andeolus, Beni-
gnus, Andochianus et Tyrsus. Porro ad huno
annum referunt plerique inscriptionem illam :

M. AGRIPPA L. F. COL. III. FEGIT, IMP. GiES. M. AUR.
ANTON. COS. PANTHEON VBTU8TATE GORRUPTUM CUM

OMNi cuLTu RssTrruERUNT.Quod nuuc adducendum
putaTimus ad memoriam EcdesiaB.^

ANNO DOMINI GCIV.

§ XII. De Baptismo adversus Quintillam. — 21 •

P. SEPTIMIO M. P. OETA, ET L. SEPTIMIO PLAUTIANO

II coss. s. Zephyrini Pontiflcis Romani anno v,
Severi Imper. xi, elsi persecutione Jam vigenta,
non tamen destitit Tertullianus a scribendii
adversus hsereseis libris. Inter quos primo loco
coUocandum censemusDsBAPTisMO adversus quin-
TiLLAM, utpote quem scriptum constat antequam
aliquo modo ad haBresim propendere coepisset, ex
eo quod factionis fuerit Montanistarum Quintillaf
a qua dictos Quintillianos ex Epiphanio iliic de-
duximus. An aliud quid adversus Montanum ipsum

sin corroborare conatus est. Fit eodem lib. etiam
mentio ex Apost. Paulo aliorum haBreticorum,
Dcmp6 9.) Phyggelli et Hernwgenis, Hymenxi et
Phileti. Uem 40). Nigiflii, nescio cujus^ et Hermo-
genis - Sed de hoc quoque paulo post latius .
Porro ad eodem anno indictam persecutioaem
Christianorum aSevero Imp.ailudit; auctor in h»o
vcrba de Amphitheatro loquens : 12). lUic quoti-
diani in nos leones expostulantnr, inde persecutiones
decemuniur, inde tentationes emittuntur. It^m iilud:
Scire volunt sciticei tempus persecutionis, et locum
tribunaiis, et personam prxsidis. Aliaque com-
plura in lib. quos infra rccensebimus. Hic dun-
taxat probavimus, non in annum vii aut xi, sed
67 hnnc potius x imperii Severi annum refe-

verisimile flt, tum ex illius B. Augustini verbis
lib. de haeres. : « Ad oataphrygas transiit, quoB
ante destruxit, • tum maxime ex Niceph. lib. 4,
cap. 34, qui tradit auctorem ad statam mediam«
que aBtatem in Ecclesia Gatholica presbyterum
plura adversus Montani dogma conscripsisse, pos-
tea vero in iliius doiapsum errorem, plures rursus
libros pro illo composuisse. Qui cum Montani bae-
reseos historiam iib. ejusdem c. 18, 20, 22, 23,
24 et 25, late tractet, ex ApoUinari Hierapolitano,
Rhodone, Miltiade, Serapione et ApoUonio, qui
adversus illum scriptis suis disputarant, secutus
Euseb. Hb. v, cap. 3, 4, 14, 15, 16, 17 et 18, nos
(praater ea quas ad iib. de PraBscript. advers. haB-
ret. annotavimus) eam, uti promissis satisfacia-

rendum dictaB persecutionis initium. Imprimis D mus, in compendium hio redigendum putavimua

B. Hieron. Cat. Script. Eccles. in Origene et post (Ub. de Baptis. n. 2).

eum Sophronius ac Nioephorus Graecus scribunt,
X Sevcri Pertinacis anno adversus Christianos
persecutione commota, Leonidem ipsius pa-
trem» Christi martyrio ooronatum ; ille vcro inter
primos martyres reoensetur ab Eusebio Hist.
Ecctes. lib. v, qui Alexandri», ubi maxime perse-
cntio abuodabat, passi sunt. Deinde Judas ad
hunc iisqne annum Chronographiam perduxit,
qaod instare putaret adventum Antiohristi ob
hanc persecutionem gravissimam.Denique disertis
verbis Sparlianus significat, non nisi post consu-

Patbol. I.

•S Excursus fit in Montanismum quem scripiis
primo lacessit Tertullianus — 22. Pagus quidam
esse dicitur in Mysia PhrygiaB. quae nuncupatur
Ardabam, ubi ferunt quomdam Montanum nomino
lib. de Prxscr. adv. hssr, c. 52, hasr. 21), qui
nuper ad fldem venerat, Gratb tum proconsule
AsiaB, primum insatiabili quadam animi cupidltate
in primatu ambiendo incensum, simul atque adi-
tum diabolo ad se patefecerat, spiritu quodam
maligno abreptum, et repente furore et mentis in«
sania exagitatum, peregrinas quasdam voces fun-

107

TERTULLIANI VITA.

i08

dere, et contra quam Ecclesi» consaetado ex A. 'l^^T. KAPTAF. MDTPOQOAIOZ ; nipote qaa ei-

traditione et successione apostolorum derivata
postulabat prophetare coepisse. Quas etsi adulteri-
nas voces quidam agnoscentes, ne deinceps ita
garriret, increparent, inler quos episcopi Zoticus
ComanaB sive Ostrenus, et Julianus Apame», et
martyres quoque Gaius et Alexander cum illo
sensu ejusque insanis vatibus Maximilla et Pri-
sdlla, quas antea meretrices eodem spiritu dae-
mon impleverat, ad extramum usque spiritum
communicare recusarent : pauci tamen ex Phry-
gibus illi coBperunt adhsBrere, et Theodotus ille,
de quo supra, ejus commentitis prophetiffi quasi
procurationem suscepit. Qui inde in Galaiiam»
Pontum et Asiam progressi, etiam Alexandrum
quemdam sibi adjunxerunt, convivio familiariler

et Themisionem, qui falso se confessores ei mar-
tyras Chrlsii jactilabant. Idque (vel B. Hieron.
eum illis oonsentiente) sub imperio M. Aurelii
Imperatoris, iniiio poniiQcatus S. Bleutherii. Nam
ad hunc ex Oalliis litteras iulerai B. Irenaeus, a
Lugdunensibus cum liiieris S. Attali, aliorumque
mariyrum tum adhuc carcere conclusorum, in
Asiam et Phrygiam missus, uti judicium Ecclesi»
Gallicanae de pscudoprophetia illorum eo perfer-
ret. Idem etiam, mea quidem sentenila, Romanus
episcopus liiieras pacis , prxdecessorum suorum
aucioritate ntxui, iilis recusavii (tom. III, lib. ad
Praxeamy o. 1). An ad hoc cooperatus fuerit Pra-

gnificetur institutos ludos illos Carthagine a 8e-
vero ei Antonino Impp.

ANNO DOMINI CCV.

§ XIII. De quibusdam sublestse fidei libris, de
Spectacuiis, de Idololairia, de Habitu muliebri et de
culiu feminarum^ duobus ad Uxorem^ adversus Apel-
leiianos^ adrersns Hermogenemg de Materia Deo
coxtema, de Censu aniniae ex eadem materia, ad»
versus ValentinianoSf de Anima^ de Spe fidelium, —

23. L. FABIO SEPTIMIANO 11. BT M. ANNIO M. P

LiBONE C0S8. s. Zcphyrini Pape Romani anno v,
Severi imper. xii, pariim occasione dicti Pythici
agonis, aliorumque certaminum Garthagine exhi-

MwlmTlU exoi^i VoTrtamrAYcibiadem"quemda"m B bitorum partim quod jam indicti essent Ludi 8e-

cuiares Romae, ad quos per prscones convocari
Bolebant omnes, utpote qni nec spectati nec spe-
otandi iterum forent, ut Ghristianos ab ea profe-
ctione deterreret, scripsit Tertull. et GrsBce et
Latine insignem illum librum Db spectaculis (Lib.
de Spect» n, i et deinceps) quo pulcherrime de-
ducitf quidquid ad 4 Spectaculoram genera per-
tinet, ab idololairia suam habere originem, atque
adeo Christianis interdicta. Gerie hoc anno octa-
vorum Ludorum saecularium a Severo celebrato-
rum non modo meroinerunt Gensorinus lib. de
Die natali, et Dion ei Herodianus, qnorum bic eoa
vidisse se scribit, sed eiiam, testibus Fastis Con-
sularibus : ludi siECULAREa octavi bx. sc. fagti, et

xeas tuno adhuc caihohcus, penes auctorem iidcs .^ « . . . ^.

, ^ ^ I ri \ ' n ri-* • • n mvenitur h(BC nummi inscnptio : m. aur. antoni-

esto.Certe non solum RomflB et m Gallns episcopi, C „„^ ^,„^ ^,,^ „«,^„, .«,* «.™ -^ e^«: »4; »,...« -.#;«r^

sed etiam qui Asiam incolebant sspenumero et

muliis in locis in unum convenientes, prophetiam
illorum falsam explorarunt, detestabilem osiende-
runt, et Monianisias communione privarunt. £t
vero Monianus insanseque ejus propheiides in
JudflQ mortem suspendio inierierunt,noa martyrio;
et Aiexander illo £phesi ab ^Cmilio Frontino pro-
consule proptor iairocinia in judicio condemnaius,
cum falso se martyrem pretexuissei, ne a suis
quidem, qui lairo, receptus est. Denique Theo-
dotus ille, sublimis in ccBlum a dsmone elaius,
Simonis Magi insiar, derepenie praeoeps delapsus^
ita misere vitam finiit. Atqui de erroribus Mon-
tani, in quos posiea Auctor incidii, inier paradoxa

Nus pius AUO.SiEcuLARiA SACRA sG.Existimant eiiam
arcum Severi triumphalem, qui etiamnum exsiat,
ea occasione hoc anno erecium, Politianus et Onu-
phrins, cujus inscriptionem habes supra, quorum
uterque latiesime et originem et omnes riius Ss-
oularium Ludorum prosequiiur. Et vero tam late
de omnibus ludorum spectaculis in illis exhiberi
soliiis auctor tractat, ut alio Commentario lectori
curioso non sit opus, maxime si consulat et Anno-
taiiones nostras.Eodem pene temporeoonsoripium
constai librum De idolatria, utpote in quo et hujus
libri ac persecutionis meminerit {Lib. 11. deldoi. c.l3,
n.l64; I.i, ad Uxor, c. 7. n. 44; 1. 11 ad Uvxor. c. 1); et
Soiemnia Csesarum ad idololatriam pertinere astruit,
sicuii etiam multa alia, in quibus directe consistit

ejus laiius. Porro hoc anno ante Kalendas Junias, D idolorum cultus. lo eumdem quoque annum refe-

ad quas incipiebat annus XI Severi, censeo acci-
disse quod scribit Auctor : Agonas isios^ conien-
tiosa solemnia et supersiiiiosa certamina Grgecarum
ei religionum et voiupiatum quania gratia 09
istud sxcuium cetebret, eiiam Africx iiquitf Adhuc
Caithaginem singulw civitaies gratulando inquie^
iant donatam Pyihico agone post stadii senectutem
(Ibid. lib. ad Gnost. c. 6.) Nam eo periinere vide-
tur illa nummi vetus inscriptio : sever. pius aug.
pont. max. trib. pot. X. sive : anton. pius, una ex
parte, et ex altera; indulqentia auo. sg. in car-
TnAGiNE; iiom ei Greca illa : AX KAI ££OrAPO£

rimuslibro8,DE habitu meliebri et Db cultu femi-
NARUM, quorum priori nimium ornatum,po8teriori
magis capilli et cutis curam superfluam reprehen-
dii.Videntur eodom anno etiam oonscripti 70Iibri
AD uxoREM duo.Nam cum priori a nuptiis secundii
tantum dehortctur, et posteriori saltem nuptias
cum gentilibus interdicai, apparet eos conscriptos
ante haoresin auctoris, foriassis Romffl, quo fre-
quenter discurrere solet saltem ad absentem, et
quantum apparet a valetudinario, quippe qui pri-
orem admoniiionem tanquam jam moriturus lega-'
ium ac fidei eotnmiiium nuncupet.

109

TBRTULLUNI VITA.

110

ANNO DOMINI CCYI.

24. IMP. CiES. M. AUR. BA8SIAN0 SEV. AUG. F. ANTO-
NINO AUG. II. ET P. 8EPT. SSV. AUO. F. OETA C0S8. S.

Zephyrini RomaDi pootiQcis vii, Severi imp. xiii,
cnm baereses varia grassarentDr in Africa ad Bcri-
bendum adversus eos serio se contulit. Inter
quos primus occurrit liber adversus apblletianos,
etsi hodie desideratos,id est, Apellis discipuli Mar"
cionis sedatores, de quibus auctor : Adhuc, inquit,
in ssecuto supersunt, qui meminerint eorum^ etiam
proprii discentes et saceefsores ipsorum ; ne posterio-
res negare possint. Eodem anno oonscriptos puta-
mns libros adversus hermoobnem duos, de materia

DEO CO/BrEKKA UUUm, DE CENSU ANIMiE EX EADEM MA-

A ValenL c. 5. tbid, lib. de Prses, ad hstr. c. 3. Ibid.
c, 52 hmr. 52, n. 327. lih. de Anima cap, 55). Ne-
que enim ibi lcgi posse Proclos, quod erat in ex-
cusis codicibus, praeterquam quod suo loco com-
probaverimus, vel eo convincitur quod Proclus,
seu Proculus non Valentinianus fuerit, sed Mon-
tanista, a quo dicti xaxa Proelum quidam Montani
sectatores, cum antea adbuc catholicus adver-
sus Valentinum scripserit. Et vero oum vocet il-
ium auctor virginis seneclss et Cl\ristianx etoquen-
tix diynitatem, videmur nobis attigisse primum
quod aiunt lapidem ofTensionis, in quem ipse
impegit, dum partibus Montani favere ocBpit, se-
ductus, quantum apparet, admiratione quadam
tum virginis senectx Proculi, quem tuno senem

TBRiA aiterum. Qui quo tempore dissemmare suas . .. . i i j x ^

, . .. .- ^ . . . «♦♦„^^^ ^^ n fuiise oportuit, utpote vel eodem teste contempora-'

bereseis ocBpent, non ita constat ; attamen exC, .'^. I*^ ,,,..- a •

parte id signiOoare videtur B. Hieron. Gaial. Scrip.

Ecoles. dum contra Basresin Hermogenis pnmum
scripsisse tradit Theopbilum Antiocbenum. Qui,
etsi 8ub imp. Vero floruerit, eidem tamen super-
vixisse, ez ejus iib. iii ad Autolycum comprobatur,
ubi annos et mundi, et Romani consulatus, ei
Gesarom nsque ad obitom Veri imper. computat.
Proinde sob Gommodo potius imper. errores iilum
Buos sparsisBe eensemus ; qui tamen astate aucto-
ris adhuo vixerit, vei eo teste in haec verba : Hos
(inquit de Marcione, Valentino et Apelle ioquens
Jam mortuis) ut insigniores et frequentiores adulte^
ros veritatis nominamus. Cseterum Nigidius, nescio

lem hmresiarcharum Vatcntinianorum y tum elo-
queniix ChristiansSy quam in scriptis ejus depre-
bendit : parum memor miser iile, quid antea
soripsisset, fortassis b^jus tanti viri occasione :
Sotent^ inquit, miriones isti etiam de quibusdam
personis ab hxresi captis adificari in ruinam : Qua"
re t7/a, vet ilte^ lidelissimi, prudentissimi et tmto-
tissimi in jLCctesia, in illam partem transierunt ?
Quis hoc dicenSy non ipse sibi respondet : neque
prudentes^ neque fidetes, neque usitatos SBStimandos,
quos hmreses potuerint immutaref Quid igitur, st
episcopuSf si diaconust si vidua, si virgo, si doctor,
si etiam martyr laptus a rcguta fuerity ideo hxreses
veritatem videbuntur obtinere fEx personis probemus

ottu, et Hermogenes, et mutti atii, adhuc ambutant .»,...

kbverientes vias Damini (1. de Pra^scr, adv. hmr. ^ f^^! «« ^ /^^^ parionam .* Alioqui certe non est

c. 30). Et vero in Africa Bermogenem floruisse te- ^ vensimile in Um absurdam baresin lapsum iri

Btis est PhiiastriuB lib. de H«res. cui auctor addit Auctorem, nisi ex tali quapiam occasione, fortas-

tanquam magistrum aliquem Nigidium, Cum etiam

snperesaent adhuo Fatentinianorum ttaereticorum

examma, ducibus prater primos illos supra addu-

ctos Theotimo, Axionico Alexandro et Prodico, B.

f renaam imitatus ad verbum pene, ubrum conscri-

psit ADVKRSUS vALE>mNUN08. Oe prioribus sic auc-

tor : Muttum eirca imagines Legis Theotimus ope-

ratuM est. Ita nusquam Valentinus : et tamen

Yalentiniasii, qui per Valentinum, Solus ad hodier^

num AntioehisB j4xionicus memoriam Fatentini inte-

gra custodia regutarum ejus eonsotatur t. III, 1. ad

Vatent. c. 4, n. 32, 33 ao 34. Ibid, 1. de Charit.

ChriUi, 0. 15. n. 127; Ibid. o. 16, n. 131). De tertio

in hsBC verba : Nam, ut penes guemdam ex Valen* D citatem,idqu6 juxta Ven. Bedam die natali Severi,

sis etiam ex frequentatione ipsius familiari, dum
subinde Romam inviseret ; num RomaB Proctum
babitasse postea deducemus, maxime cum antea
blasphemiam dixerit, Paracletum quem Ghristui
promisit, in Montano primum apparuis6e,et tamen
in sequentibus soriptis non vereatur illi nomen
Paracleti frequenter asoribere.

ANNO DOMINl GCfll.
25. NUMMIO 8ENECI0 ALB1N0 ET FULVIO ^ffiMILIANO

cnss. 8. Zephirini Pap» Romani viii Severi Imp.
XIV, plerique passas scribunt Perpetuam et Feli-

tini factione legi^ primo non putant teerenam et hu-
manam Christi substantiam informatam [Ib, c. 17,
tom. III, I. adv. Gnost. c, ult.). De quo vero loqua-
tur Bubjecit ; Insuper argumentandi tibidine ac 71
forma ingenii hseretici tocum sibi fecit Alexander
iite. Bt rursum : Sed remisso Atexandro cum suis
syttogismis {Ibid. 1. adv, Prax. c. 3. Ibid. 1. de
Praes. adv, hser. c. 21). Denique de postremo duo
eoacarrant loci, anus : Quod si jam tunc Prodi»
au aut Vatentinus assisteret ; alter : Cum atius
Ikus infertwr adversus creatorem^ tunc maie cum
plmreSf secundum Valentinos et Prodieos (/6. 1. adv.

quem assignant Martyrologia Usuardi etRomanum
Nonis Martiis, illis prflBterea annumerantiaRevoca-
tum, Saturninum et Becundiolum, simul passos
in Mauritania civitate Thuburbitanorum. Gum
autem Perpetuse fortissimte martyris eo libro me-
minerit Auctor, oportet non ante scriptum fuisse
librum de Anima, quem scripsit Adversus Philo-
soPHOs ET H^RETicos. In quo etiam alludit ad li-
brum DE Paradiso. Quem coQJicimus 7% eonscri-
ptum fuisse occasione eorum, qusa vidisse soribit
S. Perpetuam in paradiso. Et vero uti in hac Ghris-
tianorum per Africam quoque persecutione ani-

■

111

TERTULLIANI VITA.

119

mos fidelibas adderet censemus eodem peno tem- A
pore scriptum librum dr Spe FiDEtiuM. Quanquam
interim verissimum comperiamus illud proverbii,
quod error unu8 alium trabat, utpote cura para-
doxon sit utriu8que libri illius argumentum, et
haud paucas prsterea reperire sit opiniones non
satis sanas in dicto libro de anima, de quibus
inter Paradoxa Auctoris cum Antidoto latius. Hoc
nnum bic addimus,scriptumillumIibrum,DB Omni
Statu AnimjG, vel ipso teste, qui adeo etiam Com-
mentarium animss nuncupat, utpote in qoo traote-
tnr quidquid olim a philosophis et ab hasreticis de
anima tractatum ruit,ut neque pbilosopbis neque
theologis alio hodie commentario sit opus.

ANNO DOMINI GGVIII.

§ XIV. De librii Montanismumjam redoleniibuSf
de came Chrisli adversus IV hssreses, de Resurrec-
tione camis^ adversus Marcionem V , de Corona
Militis, Scorpiacum adversus Gnosticos^ adversus
Praxeam» — 26. S. Zephirini Romani Pontificis
iv« Severi Imp. xv, m. flavio m. f. m. n. afro et q.

ALUO FABIO CATULLINO MAXIMO C0S8. SCriptum fuisSO

a TBaTULLUNo librum primum adversus Marcionem
ex hiHce verbis constat : At nunc quale est ut
Dominus a xii Tiberii Cxsaris reveUUus sit^ subs-
tantia vero ad xv jam Severi Imperatoris annum
nulla comperta sit ? (L. de Resur. car, c, 2, cap,
45, /. c. adv* Mar, 1 . 13. To, 3. lib, de car, Chri"
stiy c, 7.) Atque adeo hoc tempore simul editoa
fuisse oportet libros de Garne Ghristi Adversus n

IV KSRESES, DE ReSURRECTIONE GaRNIS^ ET ADVERtUS

Marcionem quinque [Lib, de Res. car, c, 2. Lib, 5
ad, Marc, c, 10, n, 150. t, de Cor. milit. c. u/i.),
utpole eodem scriptos tempore. Nam sicut etiam
alibi diximus, libro de Garne Gbristi citatur liber
quartus adversus Marcionem, libro de Resurrec-
tione carnis ii et iii adv. Mar;3. et 1. i adv. Maro.
allegatur liber de Resurrect. carnis, quo fit ut
exlstimem primum scriptos adversus Marcionem
quatuor ; intermedios deinde duos illos : et pos-
tremo adversus Marcionem quintum. Porro si
hoc anno, ^uti Onuphrius Iradit, celebrata sint
Decennalia Antonino Imper. Severi filii, fortassis
prsoccupata anno integro ob discessum in bellum
Britannicum, quem Gassiodorus his Coss. accidis-
se soribit : hoc etiam anno scriptus est Liber db D
GoRONA MiLiTis , sin anno sequenti (quod mihi
magis fit veridimile ex illa nummi insoriptione :
Antonids Pius Auo., Gos. iii. Yota Soluta Deo)
utrumque contigerit, illuc referre poterit Lector,
dummodo nobiscum sentiat, ante expeditionem
Britaonicam. Ad quam pertinet etiam inscriptio
supra posita, cum efflgie equitis manu jaculum
tenentis : Profbctio Auoo. nam utrumque filium
seoum duxit Severus, a quo cum P. Septimius
Geta anno primum sequenti Imper. Gss. Aug. sit
appellatus ct Tribunitiam potestatem acceperit,
siouti Fasti habent 7S Gonsulares, confirmatur

diotanostra conjectura. Gonciliari quidem possunt
inscriptiones et fasti consulares cum Onuphrio et
altera quadam inscriptione libi appellatur Antoni-
nus Aug. Trib. Pot. x, Gos. iii desig. ut dioatur
CGBptus ejus annus x his Goss. ad Kal. Maias, et
flnitus anno sequenti Kal. Maiis : sed nos ad an-
num sequentem referre maluimus, ne hic prolixio-
res simus.

ANNO DOMINI GCIX.

27. 8. Zephirini Pape Romani x, Severi Imper.

XVI, imp. CiES. M. AUREL. SEVERI AUO. F. ANTONINO
AUG. III, BT P. SEPTIMIO 8EVER. AUO. F. GETA GOS.

post celebrata Decennalia Antonini Romae a Tbr-
TULLiANO scriptum oensemus librum db Gorona
MiLiTis. Rom» eoim soriptum apparet ex verbis
illis : Erubescite, Romani^ commilitones ejus^ et ad
Decennalia videtur referendum illud libri fron-
tipiscium : Proxime facta est Liberalitas Prsestan'
tissimorum Imperatorum ; cui subjicicnda putavi-
mus qua9 sequuntur, eo quod occasionem Boripti
hujuB libri indicent, utpote in quo, oontraquam
alii mussitabant, Gbristianis coronao usum inter*
dictum deducit. Expungebantur, inquit, in castrtM
milites laureati. Adhibetur quidam illic magis Dei
miles ; solus libero capiie, coronamentQ in manu
otioso. Singuti designare, eludere eminus^ infren--
dere cominus, Murmur iribuno defertur^ et persona
jam ex ordine accesserat. Statim tribunus : Cur
[inquit] tam diversiu habitu ? Negavit ille cum c/fc-
teris sibi licere.Causas expostulatuSf Christianus jum,
respondit. Suffragia exinde, et res amplicata, et reus
ad prasfectos. Ibtdem penulas posuitf speculatoriam
de pedibus absotvitf gladium reddidit (nam militaria
omnia insignia in exauctoratione militum exui so-
lere, vel ex Herodiano lib. ii, manifestum est, ini-
tio Imperii Severi). Et nunc russatus sanguinis sui
spe, donativum Christi in carcere exspectat, Exinde
sententiss super illo, nescio an Christianorum {non
enim alise ethnicorum)^ ui de abrupto et prsecipiti
et mori cupido, qui de habitu interrogaius nomini
negolium feeerit, Nec vero omittendum illud : Pta-
ne superestf ut etiam martyria recusare meditentur,
Mussitant denigue tam bonam et longam sibi paoem
periclitari. Nec dubito quosdam scripturas emigrare,
sarcinas expedirCj fugm €UUiingi de civitate in civi-
tatem, Novi et pastores eorum in pace teones, in
prastio cervos. Sed de quaestionibus eonfessionum alibi
docebimus, Denotat enim ibi aut librum de Fuga
in persecutione, aut quod magis plaoet, Scorpia-
GON ADVERsns Gnosticos. (lib. ad Gnost, et o. 1).
nempe Prodicum Scorpianum et alios Valentinianos
martyriorum refragatores, qui jam in Africam ir-
rumpere ccBperant (de quibus videat Lector An-
not. nostras) [Ibid. c. 1]. Fortassis etiam Roma
scriptum. In eo enim et de qusestionibus confessio^
num, id est, quod confiteri Ghristum necesse sit,
iatissime deducit, et persecutionem omnium gra-
vlB8imam,qua diota ocoasione post longom pacem

113

TERTULLIANI VITA.

114

(utpote oam Roms et in Africa ad id temporis A ^Bt, auctori Ddem adhibendam putamue ;tum quod

pauci leguntur sub Severo passi martyres) recru-
duisse videtur, his verbis descrihat : 74 /n prx-
senliarum tii medius ardorj ipsa canicula perse-
etitionis ab isio sciiicet cynocephalo (ubi aut Seve"
rum imperatorem, aut potius urbis RomaB prsfe-
ctum in absentia illius Jam in Britanniam profe-
cti, intelligit) ; aliosignis^ alios gladius alios bestix
ChrisUanos probaverunty alii, fusiibu^ insuper ei
ungvlis degusiato martyrio^ in carcere esuriunt,
Porro Severum propterea absentem in Britannia
diximus, qaod expeditionis Britannica hoc anno,
nli antea probavimus, facts meminerint Euseb. in
Chronio. ; Oros. lib. vii, cap. 2 ; Paulus Diaconus
lib. viiiy cap. iy ante eos Spartianus, Herodianus,

8. Pacianus hsc vera scribat de hsreliois cala-
phrygibus ; « Et primum hi pluribus nituntur au-
ctoribus ; nam puta Grsous Blastus ipsoram est ;
Theodotus quoque et Praxeas vestros aliquando
doouerunt : » tum, quod ipse auctor, 76 prster-
quam quod iilic subjungat tanquam discipulos
Blastum^ et Theodotum, et Praxeam^ cum Victorino,
illis qui secundum JSschinem pronuntiabantur eam-
dem hsresin attribuit, et hoc libro impugnat.

ANNO DOMINI CCXI.

§ XV. Ejus defeclionis iempus et causa, — 29.
S. Zephirini Paps Romani xii,Severi xviii. m.agilio

M. F. M. N. FIOSTINO BT C. (ISSONIO & F. TRURIO

et Dio in Severo. Nondum eaim Britanniam Roma- ^ w « -^ ^ •!. x &

... ^ . ^. . n RDFiNio coss. completuro fuit, quod scnbunt post

nia parniBBe ad id asque temporis, etiam ipse ver- " . x * n • j • r.L . *

,. r. .^ ., .^,. ^ V.. J .^ ^ . auctores supracitatos Cassiodorus m Chromco, et

bis his Bupra citatis mdicat : Et Britannorum tnac' ,, » <. t. • x ^ ^, t.,^ i- ^ o

Bupra
cessa Romanis toca, Chrisio vero subdita (l.adv, Jud.
c. 7), utpote Lucio Britanniarum rege paulo ante
opeS. Eleotheri Papas ad fldem converso, item
etiana UIIb : Britannix intra Oceani fines conclusx

sum»

ANNO DOMINI CCX.

28. S. Zephyrini Romani PontiflciB xi, Severi
imper, xvii. m. aurelio claudio m. f. pompeiano, et
LOLLiANo AViTo C08S. Boms adhuc exsistens Ter-
TULLiANos scripsisse mihi videtur librum db Ve-
LANDifi ViRGiNiBuSy qucm Grscc quoque scriptum
esBe fais fatetur verbis : Proprium jam negotium
passus mese opinionis, Latine quoque ostendam vir^
gines nostras vetari oportere (Lib. de VeL virg,
cap. 1). Oe quo argumento anno sequenti iatius.
BcripsiBBe etiam verisimile est paulo post, jam
Carthaginem reversumy librum adversub praxeah,
de qao aoctor : Iste^ inquit, primus ex Asia hoc
genus perversitatis intulit Romas ; homo et alias in-
quiettAS^ insuper et de jaclatione martyrii inflatus ob
solum et simplex ei breve carceris txdium, Frucii'
caverant avenss Praxeance hic quoque (nempe in
Africa) superseminatSB^ tradudae dehinc per quem
Deus voiuit (quantom apparet, Zephyrinum Papam,
utpotede quo tale quid tradat B. Opt. Milevit., 1. 1,
contra Parmenian.), etiam evulsx videbantur, De-
nique caverat prisiitium doctor de emendatione sua^

Ven. Beda histor. Eccles. lib. i, cap. 5, de Severo,
quod vallumcrebris turribus communitum in Bri-
tannia, per centum et amplius miliia passuum de
mari ad mare perduxerit, ut partem provinois gra-
viss. prsiiis receptam a cssteris faceret securio-
rem, pro quo facit etiam lex Beveri et Antonini
Augg. Eboraci lata hoo consuiatu Non. Maii, qus
exstatCod.Iib. iiiyTit. 32, lib. i. Certe tuncpri-
mum leguntur inscriptiones quibus appellatur Se-

VerUS BRITANRICUS MAX. TRIB POT. XVIII, RO AutO-

ninus britann. trib. pot. xiii, imp. ii, cobb. iii, de-
nique et illa : p. sbpt. gbta piub auo. brit.
trib. pot. III, 008. II, uno exlatere, et ex adversa
parte ; victorl£ britan. Utpcte cum tertius fuerit
duntaxat isteannus, ex quo Geta tribunitiam po-
testatem cum csteris imperii insignibus aoceperat.
Porro hoc fere anno contigisse censemus, quod de
Tertulliano soribunt B. Hieron.ySophroniusCatai*
Scriptor. Eocl. ac Niceph. lib. iv, cap. 12 ao 34,
cum usque ad mediam astatem in Eccl. catholica
presbyter permansit^ad Montani dogma delapsum.
Verumtamen magaa est diHioultas, quomodo sori-
bat B. Hieron. id factum invidia et oontumeliis
clerioorum Rom. Eocl., ac Sophronius : *etivcp xal
icpoirTjXaxiaiioTc xwv xXr^pixcuv ttic ^v 'Piijip 'Ex-
xXrifffac, et interpres Nicephori : « propter oleri
Romani invidiam ; » prssertim cum de eo nusquam
conqueratur auctor etiam in lib. adver. Ecole-
siam scriptisi maxime cum causam illam reticeuB
et manet ehirographum apud Psychicos, apud ^uoi D Vincentius LirinensiB, etsi B. Hieron. posterior.

tunc res gesia esi, exinde sileniium, Avenx vero iiia
ulnque iune semen excusserant. Ita aiiquandiu per
hypoerisin subdoia vivacitate iatitavit, et nunc de^
muoerupii (adv, Prax,^ o. 1). Ex quibus verbis sa«
tis patet, et revooaBBO suam hsresin aliquando
Praxeam disputatione aliouJuB emendatum, sed
iteram relapsum denuo erupisse, et dum hio liber
8eriberetur,adhuo supervixisse.Quanquam interim,
si verum sit quod addit de Montani prophetia ejus
ope ezpvlsa, quandoquidem illum floruisse constet
Bub S. Eieuthero Papa, oporteat jam Bonem fuisse
Prazaam. Nos eerte vizdum in eo quod diotum

non aliud dicat, quam Tertuluanum catholioi dog-
matis et vetusts fidei parum tenacem, ac disertio-
rem muito quam feliciorem, mutata sententia in
errorem delapsum^magnam fuisse in Eoolesia ten-
tationem. Quem imitatur Abbas Trithemius.

30. Est quidam qui invidis causam fuisse putet
auctori eloquentiam. Rhenani conjecturam, quan-
tumvis suspectam, sequuntur etiam catbolici qui-
dam, qui suspicantur illum cum initio favere coo-
pisset hsresi Montani,8tatimEccIesiscommunione
privatum prius quam se totum dederet,qua re com-
motu iileprorsuB in Montani partOB tranBieril. Vo-

iiS

TERTULLIANI VITA.

116

rum Don video quomodo ezcemmunicaiionem eo- A tur interpretari invidiam illam^quasi fuieset ipsius

cleBiaBticam, quam auclor divinam censuramei fU'
turi judiciiprtrjudicium appellat [Apolog,, c. 39),
B. vero Hieron. Epist. ad Heliod. « ante diem ju-
dicii judicium quo ejectus de Ecolesia rabido d®-
monis ore discerpitur, » non solum invidi» 76
(quam pro zelo etiam in sanotis agnosoit idem B.
HieronymusEpist. ad Damas. de prodigo et frugi
flliisjysed et contumeliarum nomenolatura ipsetra-
duceret. Noa itaque, si quid in re incerta divinare
liceat, conjicimus Tertullianum, post obitum Agrip-
pini, in obtinendo episcopatu oarthaginiensi re-
puisam passum fortassis invidia Glericorum quo-
rumdam EoclesiaeRomans, aquibus proindeetiam
contumeliis afTecius, ad partes Montani desciverit.

auctoris in clerum Romanum. Sic enim, inquit
per invidiam charitatem corrumpentes, scientiam
ad nihilum deduxerunt. Nam et Tertullianus et
Novatianus non parvae scienti» fuerunt ; sed quia
per zelum chariiatis fcedera perdiderunt, in scbi-
sma verai, ad perditionem sui hsresea creaverunt.
Ex quibus verbis fit etiam verisimilior mea con*
jectura ex eo, 77 quod ob repulsam episcopatua
Rom. in Eohisma et baeresim inciderit Novatianua.
Porro si excommunicatua fuerat justissimiB pro-
fecto de causis, etiam fortaaais in absentfm eam
tulit sententiam B. Zephyrinua Pontifex. Primum
enim in lib. omnibus acriptia oitra 14 imperii Se-
veri annum, Paracleli novm prophetiae frequenter^

Gerte fomitem illis invidie adminislrare potuerunt p Spiritus sancti etiam Monlani yerbis jam ciiatis

looi aliquot in libris prsecedeniibuB : quibus iacite
quorumdam clericorum, foriassis Romanorum,
viiia reprehendity non aliter aique postmodum I3B.
Hieronymo et Paulino accidii eadem de causa (1.
d$ Spect^, 0. 25) ; in primis de frequeniaiione spe-
ctaoulorum : Sed tragxdo, inquii, vociferante,
exclamaiiones ille (nempe aliquis de Glsro) alicujus
prophetae retractabit. Inter effeminationis modos,
Psalmum secum comminiscetur ; et cum athletx
agent, ille diciurus est repercutiendum non esse ;
poterit et de misericordia moveri defixus in morsus
ursorum et spongias retiariorum» Avertat Deus a
suis tantam voluptatis exitiosx cupiditaiem. Quale
est enim, de EccUsia Dei in ecclesiam diaboli ten-
dere ? de calo (quod aiunt) in cosnum ? illtu manus

meminit, Bicuii eiiam mutieris prophetidis subinde,
modo Priscillamy modo Maximiilam signiflcans ; et
similiier do Exstasi habet non pauca, locia citaiis
inter Paradoxa Auctoris (I ad Prax., c. 1). Deinde
Psychicos quoque, id esi animales appellare ccepit
cathoIicos,tum advera. Marc. ium adyera.PrflUBeam,
sicuii eiiam ibi laiiua. Posiremo omnia illa simul
conjungens lib. adv. Praxeam, Romanum ^episco-
pum, quantum apparet. Eleutherium oalumniaiur,
tanquam qui agnoscens jam prophetias Moniani,
Priscx et Maximiliss, ex ea agnitione pacem Eccie^
siis Asix ei Phrygise inferre paratus fuerit, nisi
Praxeas fatsa (perperaro inquii) de ipsis prophetis
ei Bcclesiis eorum asseverando, coegisset tiiieras
pacis revocare jam emissas, et a proposito reeipien-

quas ad Dominum extuleris, postmodum laudando ^ ^^or^^ charismatum concessare. Et insuper diaboli

hi^trionem defatigare ? ex ore quo Amen in sanctum
protuleris, gladiatori testimonium reddere f ii< <zta>-
va< aiiis omnino dicere, nisi Deo Christo ? Lib. ds
Idol. cap. 7. L. de Cor. milit.f 1. liem illud in
artificeB idolorum : Tota, inquit, die ad hanc par^
iem zelus fidei perorabit ingemens Chrisiianum ab
idolis in ecclesiam venire, his manibus adorare quae
foris adversus Deum adorantury manu$ admovere
corpori Domini, quae dasmoniis corpora conferunt,
Nec hoc suffidt. Parum sit, ti ab aliis manibus ac-
eipiant quod contaminant, sed ipsae tradani aiiis
quod contaminaveruni. Aliegunlur in ordinem eccle-
siasticum artifices idolorum. Proh sceius I Semei
Judasi manus Christo intulerunt, isti quotidie corpus
ejus lacessunt. manus praBsdndendae 1 Rursum D Boriptum ceneemus Tertulluni librum db fuoa

negotium procurasse dicit, gui propheiiam expulitg
ei paracleium fugavit. Certe ipse aucior excommu-
nicaiionem in hfireticos approbat non uno in loco
{Scorp, adv, Gnost. o. 1).

AIINO DOMINI GCXU.

§ XVI. De uliimis Tertulliani montanisias Ubris,
de Fuga in persecutiane, de Exhortaiione casHiatis,
de Monogamia, de Jejuniis adversus Psychicos, de
Pudicitia, de Exstasi, adversus Apoliomum Septi-
mum. — 31. S. Zephyrlni Pap« Romani ziii, M.
Aurelii Antonini Baasiani Pii FelioiB Auguati Bri-
tannici Germanioi imperii i, q. BLPmio l. f. rofo

LOLLUNO GENTIANO, BT POMPONIO BABBO C0B8. COD-

iilud de pastoribuB in persecuiione fugieniibus :
Piane superest ut eitam martyria recusare mediletur^
quipropheiias ejudem Spiritus saneii respuit : novi
et pustores etiam eorum in pace ieones, in prselio
cervos. Denique de velandiB Virginibua: Illam con-
sueiudinem quas virgines negat, dum ostendit, nemo
probassei, nisi aliqui tales quales virgines ipsx. Taies
enim oculi volent virginem visam^ quaies habei oirgo
quas videri volet. Invicem se eadem oculorum genera
desiderant. Ejusdem iibidinis est vtderi et videre
{Ibid., I. de Veland, virg. oap. 2). Auoior oom-
mentarii S. Ambroaio asoripti in Epiat. Pauli vide-

iN PERSECUTIONB, idquo aute decesBum Imper. L.
Sept. Beveri Pertin. Augusli, qui eo anno pridie
NonaB Febr. Eboraoi moarore magia quam mnrbo
mortuus est (in hoc adeo puniius a Deo juxta Oro^
aium lib. vii, cap. 2), nondum elapso annoimperii
sui 18, ui pote cum ab Idibus Maiia anni Domini
194,addicium usquehujua anni diem compuiantur
duntaxai anni n, menses 8, dies 21 ;quo fit ut
hunc anni 1 Anton. faciamus, aut saltem ante re-
ditum Anionini ex Britanniis cum fratre buo P.
Sept. Geta Feiioi Augueto Briiannico imperii oon-
Borte, adhuo durante peraecutione (1. ad.Scap.

411

TRRTULLIANI VITA.

118

e. 4), quam ipse [utpoto lacte ChrUtiano imbutus,

»icuti Bupra ex auctore diximuBJ vel Severo 6ul-

pitio teate {Sacrx Hist. )ib. ii), ceseare fecerit,

utpote qui scribat ab obitu Severi ad Decium usque

pacem Ecclesiis fuisse» praeterquam quod a Maxi-

mino in episeopos ssvitum fuerit ; quatp adeo

Jongam paoem appellat H. Gyprian. lib. de Lctpsis.

Quaaquam interim edicta Severi adhuc aliquandiu

viguisse ex bis auctoris verbis videatur : Nisi

forle in setKutusconsuUa et principum mandata cot-

tionibus 7ft opposita delinquimus (1. deJejun. c. 13 ;

1. de tuga in persec. 5). Hunc cum contra Ec-

clesiam scriptum asserant, ubi supra, B. Hiero-

DymuB, 8ophroniu8 et Nicephorus, versimile fit

Fadtum illum Romanum fuisse presbyterum . Gerte

quod aliquo ministerio Ecclesiastico functus, col-

ligere est ex verbis illis : Sed cum ipsi auctoreSy

id est^ Diaconi, Presbyleri et Episcopi, fugiunt, quo^

nodo lacius intelligere polerit f Quibus interim

quando (contraquam sentit Auctor) fugere liceat,

in Annotationibus nostris latius. Meminit in eo

etiam Rutilii sandissimi martyris : porro et sub 8e-

vero faaud dubie referri debet, quod scribont Eu-

seb. %X Nicephor, de Origenis prima persecutione

maxima apud Alexandriam, antequam sese ipse

castraret. Atqui ad intelleetum Auctoria facit, ubi

dicit : Ualedictum eue ante dirooita^tv deum Cce-

sarem nuncupare (I Apolog., c. 34) ; id quod late

receuset Herod. lib. tertio de ritu observato in

relatione Severi Imper. post mortem in divos per

iilioB Roms faeta, postquam oineres ex Britannia

seoum allati in urna alabastrina juxta illum, aut

crea Juxta 8partianum, in sepulcrum Antonini sunt

illati. Hic prsterea praetereundum non putavimus,

quod com pridie Non. Februar. perierit Beverus»

castigari deberent leges dus Godicis, altera lib. vi,

tit. 45, 1, I, ut legatur v Kal. Februarii, pro, Ja-

nuarii : altera ejusdem 1. tit. 37, lib. iii, uti soii

Anlonino Ang. ascribatur, non Severo et Anton.

Augg. utpote cum lata sit vi Kal. Maii. diu post il-

liusobitum, maxime cum exstet lex Antonini solius

Kalend. Maiis lata, et a\\m plures his Goss. lata.

ANNO DOMim CCXIII.

32. S. Zepbyrini Romani Pontificis xiv, Antonini
Imper. ii, m. pompomio m. f. aspro ii bt asprogoss.
8iv« duobus Aspris, quibos CiObs. leges Antonini
varias data leguntur (quorum seniorem eumdem
iilum censemus de quo supra ad annum ccii), so-
lus Antoninus (testibus Herodiano et Spartiano),
fratre Geta ad pectus sus matris interfecto, post-
quam imperavii annnm unum, dies 21, ac sepul-
to in aeptizonio (quod a septem zonis cgbU ita
dictum Severus, vei Euseb. teste, edificaverat) ac
in divos relato, imperium usurpavit. Insuper et
alioB plurimos, quantumvis patri sibique antet cba-
rissimos, neci tradi Jussit, inter quos commemo«
randi veniunt Papianus ille, ejus ac Juliani et Ter-
tyliani JG. proBceptor, Juris Asylum oognominatus

A t Spartiano, et Sammoaicus Serenus, cujus libros
plurimos exstare ille scribit, Gordiani postea Gs-
saris paedagogus. Inhuoc annum referimuslibrum

TBRTULLIANI DE EXHORTATIONE CASTITATIS, UtpOtO

quem Nicephorus, lib. quarto, capite 54, inter eos
recenset, qui contra Ecclesiam catbolicam conscri-
pti sunt, et in quo eo dementias videtur venisse,
ut apud tres etiam laicos, utpote Montanum et in-
sanas ejus prophetides Priscam et Maximillam
esse Ecclcsiam existimet, quemadmodum latius
idipsum alibi inculcat (lib. de Exhort. castit.f c. 7;
lib. De pudie., c. 21). Huic etiam anno applica-
mus 79disputationem illam Caii scriptoris eccle-
siastici adversus Proclum, cujus meminerunt Eu-
seb lib. sexto, capite decimo quarto, beatus Hie-

n ronymus, in Gatal. scr. eccl., et latius in h«c verba
Niceph. loco jam citato : « Floruit, inquit, sub
Zephyrino Romse episcopo Gaius, Antonino Severi
filio imperante. » Is adversus Proclum Montani
propugnatorem dissertationem copiosissimam ha-
buit et composuit, temerariaB audacisB, quod novam
introduxerit propbetiam, illum redarguens et con-
futans. Quam quidem nos aliquando existimavi-
mus ansam dedisse Auctori ad Montani partes de-
ficiendi ; quod versimile fit in Proclum, hac dispu-
tatione convictum, nec resipiscentem, a Zephyrino
excommunicationem latam fuisse, et omnes ejus
asseclas, inter quos haud dubie Auctor, utpote
Montanistarum xaTot Proclum sectator, non eorum
qui secundum iEsobioem dicebantur, contra quos
egit libro adversus Praxeam. Verum Jam antea il-

C lum deflcere coepisse, imo contra Ecclesiam scri-
psisse, ex superioribus manifestum fit. Fortassis
etiam hoc tempore contigit Origenis discipuli Cle-
mentis Alexandrini et Ammonii Romana sub Ze-
phyrino profectio, oujus meminerunt Eusebius et
Nicephorus, quorum ille lib. vi, cap. 42, causam
illius eam scribit, quod in optatis illi esset anti-
qnissimam illam Ecclesiam invisere. Quo tempore
etiam alii ecclesiastici scriptores ab illis enume-
rantur, Beryllus Arabis Bostrenus, Hippolytus
juxta quosdam Portuensis, AlexanderprimumGap-
padociae, deinde Hierosoiymorum episcopus qui-
bus interserit B. Hier. etiam Minucium Pelicem,
qui Apologetioum Auotoris per muita imitatus est.

ANNO DOMINl CCXIV.

35. 8. Zephyrini Paps Homani xv, Antonini
Imper. iii, imp. CiEs. m. aurel. divi sbveri f. an-

TONINO AUQ. BRITAN. GERMAN. IV, ET P. CLELIO P. F.

BALBiNO II. coss, ipso Antoniuus Imp. trib. potest.
XVI, de Britannis triumphavit. Quo anno aiERTULL.
scriptum existimamus etiam adversus Ecclesiam
librum db monoqamia. In eo inter ctetera sic legi-
tur : Cum magis nunc tempus in coUecto factum
51/, annis circiter ctx exinde productis ([ de Monog.^
c. 3). Quos qui a Passione Domini computandos
voluerit, tota via abberrare ex superioribus plus
satis manifestum est, etiamsi, Juxta erroneum cal«

119

TERTDLLIANl VITA.

120

culam AaotoriB a passo Ghristo usque ad devasta' A &nQo scriptum censemus a Tertulliano etiam

tionem Hierosolymorum anni duntaxat computa*
rentur 22, quos alii enumerant 25 ; quia usque ad
annum praBBentem non solum 160, sed producti
essent 188. Sunt etiam qui ad Apostoiis hunc com-
putum ineanty eo quod praemittatur : post Aposio-
los; in qua sententia et nos fuimus, oum Annota-
tiones nostras in eum scriberemus locum. Verum
S6. Petrus et Paulus primum passi sunt anno Ne«
ronis ultimo, qui in annum incidit Gbristi 69, a
quo adhuo non niii oomputantur anni 146, et S.
Joannes Evangelisla vixit adTr^janum usque,mor-
tuus primum anno circiter 100, unde non plures
Bunt anni quam 144. Propius acceduntquiab Apo-
stoli Pauli ffitate computant annos illos circiter

adversus Ecclesiam librum de jehjniis ADVEasus
pSYceicos (I. de Jejun,y c. 1; Ibid., c. i3; Jbid.f
c. 16). Ex quo imprimis fit verisimile, cum Proclo
reiiquisque Montanistis post dictam disputationem,
etiam TertuIIianum a Papa Zephyrino excommu-
nicatum fuisse, ex verbis inquam illis : Dum qua-
qua ex parte anathema audiamus, qui aliter annuti'
tiamus. Deinde varia tum fuisse celebrata per
GrsBcias concilia, ita testatur : Aguntur prseterea
per Graecias illas certis in tocis concilia ex univer-
sis Ecclesiis, per qux et altiora quxque in commune
tractantur, et ipsa repraesenlatio totius nominis
Christiani magna veneralione celebratur. Conoentus
autem itli stationibus prius et jejunationibus operati.

80 olx, quorum sententontiae accedimus : sed quia n Quas maxime contra Montanistas convenisse, vel

ilie primum martyrio aCTectus fuit cum Apostolo
Petro (uti jam dictum est), censemus ab eo tem-
pore numerandos quo Epistolam scripsit priorem
ad Gorinthios, ab anno nempe Domini circiter 54.
Imprimis enim scriptam Epistolam utramque ad
Gorinthios, postquam ab ipso ad Odem essent con-
versi, ex eisdem fit manifestum ; qu» conversio
contigisse putatur anno Domini 51, cum ibi hflBsit
ad annum et menseB sex. Deinde si Ephesi scripta
sit (sicuti quidam et rectius babentGrfleci codices),
ex historiis peregrinationis Pauli satis patet dicto
anno, qui incidit in duodecimum Glaudii Impera-
toris, Ephesi illum habitasse ; sive ex Phiiippis
(quod plures pr» se ferunt et Latini et Gr«Bci co-
dioes), certe anno 55. Per Philippos iter feoisse,

inde mihi colligere videor, quod etiam in episco
pos quosdam ca hflBresis canceris in morem serpero
CGBpisse videatur, ex his Auctoris ftl verbis :
Hxcerunt exempla, et populo, et episcopis etiam
spiritatibus ; nam spiritales Monlani aBseclas Psy-
chicis (ita Gatbolicos calumniose appellat) opponit
(i6u2., c. 45), Prro si vera sit lectio apud beatum
Hieronymum Epistola quinquagesima quarta ad
Marceilam de Montanistis, quod illi tres in anno
Quadragesimas facerent, quasi tres passi essent
Salvatores : incipit ab illis nonnihii dissentire Au-
ctor in duarum duntaxat observatione, sicuti ex
his verbis, etiam juxta ms» cod. manifestum fit-
Duas, inquis, in anno hebdomadas Xerophagiarum,
nec totasy cxceplis Sabbatis et Dominicis, offerimus

postquam Epheso discesserat, sub festum PaschaB, C j)^q^ abstinentes ab iis, qux non rejicimusy sed diffe-

testantur Acta Apostolorom capite vigesimo. Et
vero Bic intelligi debere Auctorem, vel ex illis di-
ctis verbis coiligitur qufls legerat fere I Gor. vii,
29 : Cum nunc tempus in cotlecto factum sit, Atqoi
in hunc annum hoo incidere, non in 15 Severi
(uti quidam etiam viri eruditi conjecturam faciunt),
ex eo perspicuum est, quod ille idem sit cum anno
Domini ccvii, ad quem proinde ad eo quem dixi-
mus, non nisi anni 155 conficiuntur, nec ullerius
extendi possunt, quod anno primum 51 fidei ca-
tholicflB initiati fuerint Gorintbii, Porro fuit hic
annus nobilitatus consulatu trium imperatorii or-
dinis virorum ; nsm prfleter Antoninum et Balbi-
num, qui quartus ab iilo imperavit cum Pupieno,

rimus, Verum de hoo latius in Adnotationibus
nostris.

ANNO DOMINI GCXVI.

35. Sa^icti Zephirini Romani PontiflciB xvii, An-
tonini Imper. v, amiuo ueto (quem paulo post ab
Antonino inlerfectum scribit Spartianus) bt anigio
CEREALi coss. 00 ipso quo AntoninuB in expedi-
tione Germanica (teste Spartiano) jiixta RhflBtias
multos barbaros interfecit, inde potissimum obr-
MANiGUs appellatus, putatur scripsisse tbrtullia-
Nus librum db pudicitia (lib. de Pudicit., o. 7, ot
cap. 10). In quo sententiam sancti Damasi in Pon-
titioali de vasis vitreis ad sacrificium ordinatis a

etiam suffectus fuit ex Kalend. Martiis m. anton. J) ^^^^^ Zephirino, confirmanl haBO illius verba :

M. F. qordianus, qui postea Imperat. GaBs Aug.
appellatas, a Balbino interfectus fuit, sicuti rur-
Bum ex Kalend. Mfldis P. Helvius D. Pertincsis F.
P. N. Pertinax paulo post oocisus ab Antonino.

ANNO DOMINI CCXV.

54. 8. Zephirini Romani Pontificis xvi, Antonini
Imper. iv, silio mebsala et q. aquilio sarino coss.
Imperator ex expeditione Gallica, cujus Spartianus
meminit, Romam reversus, a vestis taiaris genere
inde allatfls, quam plebi distribuit, ut eo vestitu
Bese salutaret, Caraofldla nuncupatus OBt. Hoo fere

Cui ille si forte palrocinabitur pastor, quem in ca-
lice depingis ; maxime quod sequitur : At ego ejus
pastoris scripturam haurio qui frangi non potesi;
frangi enim facillime possunt caiices vitroi ; quos
etiam depingi tom solitos esse, hinc fit manife-
stum. Hio etiam in hoc a Montanistis dissentit,
quod cum, teste B. Hieron. Epist. aupracitata,
Montanus sensisset non posse renovfliri per po&ni-
tentifim lapsos, atque adeo illum cum Novatiano
conjungat ; auctor duntaxat mcBchis et fornicato-
ribuB (etsi perperam, et contraquam antea BcripBe*
rat libro de Pamit.) pacem EooIeaiflB neget, oppu-

• •••^p^-

(21

TBRTDLLIANI VITA.

122

gaans ex propoBito illud Zephirini (quem Ponti-
ficem Maximum etiam jam haereticus ei Episcopum
episcoporum appellat) : Ego et mxchix et fomica-
tionis delicta pasnitentia functis dimitto (lib. de Pu-
dic.f c. 1). Atque hoc est, mea quidem sententia,
quod de iilo scribit B. August. lib. de HaBres.,
postmodum aba Cataphrygibus divisum sua con-
venticula propagasse^ fortassis quod jam defunctis
illis qui xaxa Proclum (cujus ipse sectator) dice-
bantur, obtinerent palmam illi qui seoundum ^Es-
chinem. Utpote contra quos tacite scripserit 11-
brum adversus Praxeam de Patre et Filio non
eisdem. Dissensisse etiam illum annotavimus de
doabus duntaxat Quadragesimis. Quare falluntur,
qui ex eo loco coliigunt eum ad catholicam Eccle-
siam rediisse, maxime cum B. AugusU causam
beres. dnplicem assignat, tum quia transiens ad
Cataphrygas coepit secundas nuptias damnare^ tum
quia aua conventicula propagavit.

ANNO DOMI^a GGXVII.

36. Sancti Zephirini Pape Romani xviii, et An-
tooini VI, Q AQUiLio SABiNO II (ad quem Ulpianus
libros 51 Digestorum scripsit) et sbxt. aurblio
89 p. F. ANULLiNO coss. censemuB scriptos tertul-

LIANl LIBR08 SEX DE EX8TA8I, Ot ADVBRSUS APOLLO-

NiUM SBPTiMUM (Inter fragmenta), quos etiam ad-
versus Bcclesiam scriptostestantur B. Hieronymus,
Sophron. et Nicephor. Nee obstat quod Appoilonium
coliocet beatus Hieronymus Catal. script. eccles,
ante Auctorem, quia, quod alias facere solet, nul-
lius imperatoris ascribit tempora. Euseb. quoque
Eccles. Histor, lib. v, cap. 17, et post eum Nicepho-
rus, eum inter eos quidem recenset qui adver-
SQs MoDtanum scripeerunt, sed aliquandiu postea
conscriptnm satis indicant illa verba : «c Porro
ApoUonius scriptor eccleciasticus, cum ea qua
Cataphrygum heresls nominata est adbuc in Phry-
gia vigere videretur, librum separatim ad patro-
nos ejusdem confntandos conscripsit. Deinde con-
vincit illud ejuidem : Idem iste Apollonius in eo-
dem iibro oommemorat, quod quadragesimus jam
annus, in quo quidem ad hoo opus scribendnm se
contulit, agebatur, ex quo Montanus oonfictam et
commentitiam prophetiam inceperit. » Atqui ab
initio pontificatus sanoti Eleutherii, quo Montanus
haeresim sparsit suam, uti supra dictum est, ad
huno usque intercedunt anni xlii. Sedit enim Eleu-
therins post oonsuiatum Gethegi et Clan (utpote
creatus pridie Idus Maii, cum exstet illis consu-
libus Epistola Decretalis sancti Soteris Papae data
X Kal. Janii) nsqne ad Maternum et Praduam con-
Bules, defunctus vii Kal. Janii» id est ab anno Do-
mini GLXXII, usque ad annum GLXXXVI, per an-
Dos 14, dies 13 ; sanctus Victor, ut supra dictum
est, annos 12, mensem 1, dies28; his addantur
anni 18 Sancti Zepbyrini, fient anni 44.

ANNO DOMINI GGXVIII.

§ XVII. Quanam ultma iempore floruerit. — 37.

A S. Zephyrini Pape RomanixixAntoninivii,utriu8-

que Ultimo, BRUTTO PRiESKNTE et messio extricato

coss. nos etiam historitiB nostrflBTertuIIianicie fidem
imponimus. Non quod certo velimus asserere po-
stea non supcrvixisse tertullianum, quem Tritho-
nius scrlbit vixisse usque ad senectam et senium,
sed quod saltem a scribendo destiterit. Sentieba-
mus aliquando, cum in illum adnotationes scribe-
remus, lib. de Jejuniis, sub S. Calixto papa editum
fuisse, quod Jejuniomm meminerit citra illos dies
quibus ablatus est sponsus (iib. de Jejun,, c. 13,
n. 78 ; ibid,^ c. 4), id est extra quadragesimam,
existimantes aliudi ad jejunia IV Temporum ab illo
instituta. Sed ubi penitus inspeximus, potest re-
ferri aut ad id quod sequitur : Et stationum semi-

D jejunia interponentes (nempe feriss quarts et eext«
ad horam usque nonam) et interdum pane et aqua
victitanteSj aut ad jejunium Sabbati, quod Romrn
celebrabatur ex statuto, non in Africa (cujus etiam
paulo post meminit), aut ad jejunia poenitentium
etiam catechumenorum, de quibus ipse in haBC
verba |ante hsaresim : Ingressuros baptismumt ora^
tiombus crebris^ jejuniis et geniculationibus et per-
vigiliis orare oportet (lib. de Bapiis. c. 20), aut
denique ad jejunia in Vigiliis festivitatum eccle-
siasticarum. Atque adeo placet B. Bieronymi, So-
phronii et Nicephori sententia qui non sub Macrino
aut Ileliogabato, sed sub Sevcro principe SS et
Antonino Caracalla floruisse et scripsisse testantur
huno auctorem nostrum ; maxime eum sub S. Ze-

^ phirimo pontifice omnes illum claruisse scribant,
non sub Calixto ; prffiter unum aliquem neoteri-
cum, qui tamen eum jam antea sub Adriano Gs-
sare eumdem fecerat cum Tertyliano JG. Porro po-
stremum fuisse hunc annum Antonini Garacallffi
Imp., non sequentem (uti Gassiodorus habet)) pa-
tet ex Fastis Gonsularibus emendatioribus, in qui-
bus sic scribitur : « Hoc anno ad 6 Idus April.
iMP. CiES. M. Aurelius Divi Severi fllius Antoninus
Augostus Britannicus Germanicus occisus est [Apth
log., cap. 15). Gum enim (inquit Spartianus) vellet
iterum Parthis bellum inferre atque hibernare
Edess», atque inde Garras Luni Dei -gratia (de
quo, quod insuper addit, ad inteilectum facit Au-
ctoris, qui alicubi masculum Lunam ridet) venisset,
die Natalis sui ipsis Megalensibus^ insidiis a Ma-

D crino pref. pret. positis, qui post eum invasit
imperium, interemptus est, ab eodem tamen in
deoB relatus, et templo ei sdiGcato, et Saliis ad-
ditis. » Gonfirmatur hsc mea sententia, quod null«
exstent leges Antonino et Advento Coss., sed Anto-
nini Aug. tilulo du», Prssente et Extricato Goss.,
altera lib. ix God., data 8 Kal. Mart, altera lib. viii,
tit. 38, lib. iii, ex Kal. Martiis, paulo ante obitum.
Imperavit proinde a pridie Nonas Febr. anni Do-
mini ggxii, usque ad dictum diem, annos vu, men-
ses II, dies iv* Atqui 8. Zephyrino Paps, quem et
8. Damasus et alii omnes his consuiibus vitam
ilniisse scribunt, non possunt plures anni tribui

123

TERTDLLIANI VITA.

124

quaai 10 et dies 16, qQod a iv Idus Augusti anni A
Domiai GLXXXlXi usque ad 7 Kai. Septemb., quo
defuQctus est, totidem computentur. Quem cum
Ecclesia inter martyres eelebret, oportet, ut ab-
sente jam Antonino, iterum per pontiOces idolo-
rum excitata fuerit Roms, et fortaasis a Macrino
continuata ((qui proinde etiam post annum, men-
sem 1, dies aliquot, a Deo cade punitus est) Ghri-
stianorum persecutio, sed quia localis duntaxat,
non computata ab historicis.

Ac /inienL — 38. Gsterum etiam hio adjicien-
dum pro histori» veritate, frustra quosdam illum
denuo ad catholicam fidem redisse opinari. Nam
imprimis id ex 8. Augustino colligi non posse ad
annum abhino secundum Odtendimus.Deinde inter
martyres minime computandum tertullianuMi n
sed Tertullinum, supra in ipsis auspiciis adnota-
vimus (lib. de Pcpnit, in calce Argumenii et suis
quibtuqne locis). Denique 8. Pacianus ad Sympro-
nianum contra Novatianos nihil pro eis facit :
i Tertullianus, inquit, post haresin {eliam adden-
dum censuimus) vester est : nam multa inde sum-
psistis. Ipsum Epistola 8ua,et ea ipsa quam oatho-
licus edidit, audies confitentem, posse Ecclesiam
peccata dimittere. » Neque enim loquitur de epi-
8tola,ft4 quam post haBresim, sed quam antea ad-
huo oatholicus ediderat, nempe lib. de Poenitentia^
ex quomultaipsumdescripsisse alibi adnotavimus.
Gerte si ita creditum fuisset, non tantopere hiere-
sim hujus boni viri deplorasset 8. Vincentius Li-
rinensis, cujus interim verba antidoti loco, ne quis
forte ex eo scandaiizetur, addenda putavimus : C
« Fuit iste quoque (alludens ad Origenem, de quo
similia scripserat, qui a fine imperii Severi ad De-
cium Qsque supervixit) in Ecclesia magna tentatio.
Sed de hoc nolo plura dioere : hoo tantum comme-
morabo, quod oontra Mosis praceptum, exsurgen-
tes in ficclesia novellas Montani furias et insana
illa insanarum mulierum novitii dogmatis aomnia
veras propbetias asseverando, meruit at de se quo-

(10) Hffio de coasvis et oonoivibus pius prflB&ul.

que et scriptnris suis dicerelur : Si lurrexerit in
medio lui propheta, etc, non audies verba propketx
illius. Quare? Quia^ inquil, tentat vos Dominus Deus
vester, utrum diliyatis eum, an non. His igitur tot
ac tantis caBterisque ejusmodi ecclesiasticorum
exemplorum molibus, evidenter advertere, ac se-
cundum Deuteronomii leges luce clarius intellige-
re debemus, qaod si quando aliquis ecclesiasticus
magister aberraverit, ad tentationem nostram id
fleri providentia divina patiatur, utrum diligamus
Deum, an non, in toto corde et in tota anima
nostra. •

§ XVIIL De TertullianUtis. — 39. Denique co-
ronidis vice, non praBtereundum, quod ex B. Au-
gust. didicimus, durasse adhuc ad sua usque tem-
pora TBRTULLiANisTAS haereticos, et tum primum in
catholicam Ecclesiam transiisse. Quibus etiam
magis, quam ipsi Tertulliano, censemus imputan-
dam absurdiseimam illam hsresim qua dioebant
animas hominum pessimas post mortemindaBmo-
nas converti, maxime cum state primum Augu-
stini post Donatistas et Jovinianistas collocentur
Tertullianiste, qui id senserint, tum ab ipso, tum
a S. Isidoro, Honorio Augustodunensi, Rhahano
et Gratiano in Gatalogis hsereticorum : « Tertul-
lianietffi (inquit ille ad Quodvultdeum, iib. de H»-
res.) a TertuUiano, cujus leguntur opuscula multa
eloquentissime scripta, usque ad nostrum tempus
paulatim deficientes, in extremis reliquiis durare
non potuerunt (sic enim castigamus) in urbe Gar-
thaginiensi. Me enim ibi posito ante aliquot annos,
quod etiam te meminisse arbitror, omni ex parte
consumpti sunt. Paucissimi etiam qui reman-
serunt, in oatholicam transierunt ; suamque basi-
licam, qu8B nunc etiam notissima esl, catbolicae
tradiderunt. » Quod utinam iilorum exemplo, jam
quoque in noetro Belgio (10) fatiscentes nostrs
tempestatis heretioi, propediem facianti Deo au-
ziliante, cui honor, potestas et gloria, in saouia
ssculorum. Amen.

TERTYLIANI JC. ROMANI

RESPONSA QUiE IN LIBRIS DIGESTORUM EXSTANT.

EX LIB. I QUiESTIONUM OCTO.

Z>. Lib. I, itf. 3, De Leg. Senatusque cons. L 27.
Ideo, quia antiquiores leges ad posteriores trahi,
usilatum est semper, quasi hoo legibus inesse
credi oportet, ut ad eas quoque personas et ad
eas res pertineant, qus quandoque similes erunt.

9ft D. Lib. 29, tit. 3, De acquir. vel amitt. haered..
lib. 82. juxta MS. cod. Bald.

Si servus cjus qui oapere non potest, hnres

inetituatar, et antequam Jussa domini adeat ha-
reditatem, manumissus alienatusqoe sit, et nihil
in fraudem legis factum sit, ipse admittitur ad
hereditatem. Sed et si partem capere tantam
possit dominus ejus, eadem dicenda aunt de
parte quam ille capere non potest. Nihil enim
interest, de universo quaratur qaod capere non
poasit, an de portione.

-r',.

125 DISSERTATIO DE iETATE AC DOCTRINA SCRIPTORUM TBRTDLLIANl

126

D. lib, 41, iit. 2, de acquir. vel amit, posses. t 28.
Si aliquam rem possideam, et eamdem postea
eooducam, an amittam possessionem ? Multum
refert in bis quid agatur. Primum enim refert,
utrum sciam me possidere, an ignorem, et utrum
quasi non meam rem condncam, an quasi meam.
£t soiens meam esse, utrum qnasi proprietatis
respectu, an possessionis tantum. Nam et si rem
meam tu possidoas, et ego emam a te possessio-
nem ejus rei, yel stipuler, utilis erit et emptio et
stipulatio, et sequitur ut et precarium, et condu-
ctio, specialiter possessionis solius conducendas,
vei precario rogandai animus interveniat.

EX LiBBO SINGULARI D£ CASTREN8I PEGDLIO
D. £.16. 29, ta. I, De Testam. miL L 23.

Idem etsi paterramillias miles de castrensibus
rebos duntazat testatus arrogandum se dederit •
si vero DQissus jam hoo fecerit, non valet testa-
mentnm.

Ibidem, leg, 33.

6i filius famiiias miles feoisset testamentum
more militi», deinde post mortem patris postbu-
mus ei nasceretur, utiquerumpitur ejus testamen-
tum. Verum ei perseverasset in ea voluntate, ut
vellet adhuo illud testamentum valere, valiturum
illad, quasi rnrsum aliud factum : si modo mili-
taret adhuc eo tempore quo nasceretur illi
postbumuB. Sed si fiiius familias 96 miles fecisset
testameatum, deinde postea vivo eo, et adhuc
avo quoque superstite, nasceretur ei postbumus.
non rumpiturejus testamentum, quiaoum id quod
nasceretur, in potestate ejus non peryeniret ; non

A videtur suus b«res agnosci, ac ne avo quidem suo
bunc nepotem postbumum, cum viro filio nasce-
retur, suum baBredem protinus adnasci. Et ideo
nec avi testamentum rumpi, quoniam licet in
potestale avi protinus esse inciperet, tamen ante-
cederet eum filiua«^Secundum que si filius fami-
iias miles testamentum fecerit, et omiserit postbu-
mum per errorem, quem non volebat abbvreda-
tum, deinde postbumus post mortem avi vivo
adbuc Llio, id est patre suo, nalus fuerit ; omni
modo rumpet illius testamentum. Sed si quidem
pagano jam illo facto natus sit^ nec oonvalescet
ruptum. Si vero militaote adbuc natus fuerit,
rumpetur. Deinde si voluerit ratum illud esse
pater, convalescet sio, quasi denuo factum. Sed e^

l) si vivo avo nascatur.postbumus, bic non rumpe
oontinuo patris testamentum. 8i supervixerit povt
mortem avi, vivo adbuo patre, rumpet ; quod
novus illi nunc primum bsres adnascitur. Ita
tamen, ut nunquam posset duorum simul testa-
menta rumpere, et avi, et patris.

D. L. 49, tiL 17, De castr. pectd. L 4.
Miles praecipua babere debet que intulit secum
in castra concedente patre. Actionem persecutio-
nemque castrensium rerum semper flliufi etiam
invito patre habet. 8i paterfamiHas militiffi vel
post missionem arrogandom se prwbuerit, viden-
dum erit, ne buic quoque permissa intelligatur
earum rerum administratio, quas ante arrogatio-
nem in castris acquisierit : quamvis constHutio-
nes principales de bis loquantur, qui ab initio

G cum essent filii familias, militaverint, quod ad-
mittendum est.

DiSSERTATIO

6£-V£ItA MATE AC DOGTBINA SGRlPTOfiUH

QUiE SCPERSUNT Q- SBPT. TBRTULLIANI (4).

CONSPECTUS DISSERTATIONIS.

AETICULUS I. D

De Tertulliani ingenio, atylo et existimatione. 89

ART1CULU8 II.
De librra Tertulliani, quorum et eetas, et ortbo-
doxia constant. 96

%i. — Ratio instituti Ibid.

(1) Auctore P. Gottcfrido Lumper, monacbo
benediotino imperialis monasterii ad S. Georgium
HercyDisd SiJvaB, p. t. Viliingae priore. H©o disser-
tatio fteeipitur ex iom. yl operis cui titulus
Bistaria tKeologico-critica de vtta, scriptis atque

§ 2. — Qusstiones qusdam universe propo-
nuntur.

§ 3. — Quonam annoTertulIianus ad monta-
nistas defecerit? Utrum, bis relictis, se
denuo ad ortbodoxos receperit ?

§ 4. — Quomodo Tertullianus montanizans a

doctrina sandorum Patrum, aliorumque scriptorum
ecciesiasticorum trium priorum sseculorum ex viro*
rum doctissimorum litterariis monumentis coi'
leeta.

127

DI8SEHTATI0 DB VERA iETATE

128

montaniBta disoerni possit.Et hujus discri- A
minis vindicis adversus HofTmannum. 99

ftl § 5. —- Prima classis librorum qui sunt
tempore prioris vezationis Gbristianorum
sub Severo Augusto scripti. 101

§ 6 — De ipsa hac vexatione disputatur^ita ut
demonstretur, talem ezstitlsse ante Scveri
edictum, quam in rem propositis Moshemii
argumentis alia nova adjiciuntur,etinitium
oepisse A. P. C. N. CXCVII. Ib^d*

§ 7 — Qus caus» hujus prioris vezationis. 104

§ 8. — Initium vexationis Christian. ex an.
quo periit Albinus demonstratur ; hunc
vero an. CXCVII interfectum esse pro-
batur primo ex ordine belli quod Severui
cum Pescennio Nigro gessit. Obiter qus-
dam notflB in nummis Severi explicantur,
et Moshemii rationes emendantur. 105

§ 9. ^ Albinum anno GXCVII interfectum
fuisse probatur secundo a tempore expu-
gnati Byzantii. 108

§ 10. — Probatur tortio, ex anno, quo Cara-
callusCffisariisdignitatem et SCto accepit. 109

§ 11. — E loco quodam Tertulliani ad Scapu-
lam, qni cum alio Spartiani confertur,
ostenditur anno CXCVII initium cepisse.
priorem hanc vexationem Chrislianorum Ibid.

§ l:s. — Idem demonstratur ulterius ex aetate
Apologetici Tertulliani, csterorumque li-
brorum qui eum antecesserunl. 110

§ 13. — i£tas ipsa librorum hujus generis de-
finitur, ita ut liber ad Martyres an. C
CXCVil sit exaratus ; Hoffmanni conje-
ctur» exploduntur. 111

§ 14. — Liber de Spectaculis an. CXCVill
conscriptus. Oubitationes Tillemontii ,
Hoffmanni et Dupinii solvuntur. 113

g 15. ^ Liber de Idololatria eidem anno asse-
ritur. Tillemontii et Hoffmanni ooigectu-
rffi digpeiluntur. 115

g 16. — Apologetiotts an. CXGIX compositus
demonstratur. 117

g 17. — Libri duo ad nationes anno CXCIX
soripti. 120

g 18. — Liber de testimonio anim» eidem
anno asseritur. 121

ARTIGULUS III.

De libris Tertulliani quorum et etas et Mon-
tanismus constat. 122

§ 1.— Liber de Gorona an. GCI docetur con-
scriptus. Ibid,

§ 2. — Secus sentientium opiniones exami-
nantur, et in primis Hoffmanni et Orsii,
qui illum anno GXGVIII tribuerunt, et
Pagii, qui eum assignaverat an. CCII. 126

§ 3. — Baronii argumenta convelluntur pro
anno GXCIX. 129

§ 4. — Denique Pamelii et Allizii, qui librum

hunc conjeoerant in annum GCIX, decreta
exploduntur. 130

M § 5 — Liber uterque de Cultu feminarum
simul editus ostenditur contra Pamelium
et Tillemontium. 130

§ 6. — Anno quidem GCI, aut CGII. 132

§ 7. — Liber de Fuga in persecutione vindi-
catur anno GGIL Ibid.

§8. — Examinatur popularis sententia de
libro Scorpiace libris Tertulliani ad Mar- .
cionem posteriore, deque ejus adversus
huno libris deperditis disputatur. 133

§ 9. — Scorpiacem anno CCIV scriptam esee
conficitur. 135

§ 10. — Libri V qui supersunt adversus Mar-
cionem quorum primus refertur ad an-
num CCVII aut GCVIII, cffiteros dubis
ffitatis esse docetur. 136

§ 11. — Tillemontii contraria opinio castiga-
tur. 137

§ 12. ^ Liber de Pallio. Disputatur de tri-
plici prosentis imperii virtute, et inquiri-
tur in annum quo Geta dignitatem Augus-
ti suscepit, 139

§ 13. — Dubia redditur Basnagli et Walchii
sententia, qui an. CGXI hunc librum edi-
tum esse voluerunt, et an. CGVIII libellus
asseritur. 144

§ 14. — Librum ad Scapulam sub initium
imperii Antonini Caracalii, an CCXI pro-
diisse probatur. 143

ARTIGDLUS IV,

De libris Tertulliani, quorum vel stas, vel
doctrina, vel utraque latet. 144

§ 1. — Tertia dassis librorum Tertuliiani,
quos, quamvis incertffi ffitatis sint, tamen
constat scriptoi ante ejus defectionem
fuisse. Ibid.

§ 2. — Liber de Oratione ante defectionem
Bcriptus. Ibid.

§ 3. — Liber de Baptismo a TertuIIiano ca-
tholico exarattts. Gonfutantur argumenta
dissentientium. 148

§ 4. — Pamelius et Dupinius castigantur.
Puritas libri a Montanismo demonstra-
tur. 152

§ 5. — Libri II ad axorem ante lapsum Ter-
tulliani exarati. 156

ARTIGULU8 V.

Quarta classis librorum, quorum nonnisi
Montanismus patet. 157

§ 1. — Liber de Patientia. Ibid.

§ 2. » Liber de velandis Virginibus, qui est
facile librorum montanisticorum primus. 159

§ 3 — Liber de Exortatione castitatis. 160

g 4. — Liber de Monogamia, Jejuniis et Pu«
dicitia. 161

129

AG DOCTRINA SGRIPTORUM TERTDLLIANI

§ 5. — Ubri advenras Hermogenem, Prazeam A §2- — Liber adversus Judsos.

et de Aoima. 462

§6. — Libri advereus ValeDtiaianos, et de
Prsicriptionibus, Garne Gbnsti, et Resur-
reotione. 4 4

g» ARTICULUS YL

Quinta classis, librorum quorum neo atas, neo

doctrina oerta est. 168

§ 4 . — Liber de Poanitentia. Ibid.

§ 3. - - De Aotis Perpetue et Pelicitatis, ho-

rumque Montanismo.
90 §4. — De Montanistis Artotyritis.
§5. — Wfaistoni argumenta pro Tertulliano

auctore horum actorum expenduntur.
§ 6. — Usus universs hujus Disputalionie

exempHs ex historia Christiana ductis de-

monstratur.

130

170

174

177

ARTICULUS I.

De TertuUiani ingenio, Hylo el eomiimatione.

Multum valuisse Tertullianumlitteris earumque

soientia, commentationes, quas edidit, luculenter

declarant, Judice Dupinio, < acris et acuti erat

ingenii, at non satis acourati et recti. Pins splen-

dorie 8«pe ejusinestratiociniis quam solidi. Afficit

et perslringit potius novis et inusitatis elocutio-

nibus, quam vi rationum oonvinoit. Res aifeotata

8unt, et interdum aliquanto inflat». Lepore qui-

dem grandi, at parum genuino eas exprimit. Prae-

ier modum saspeloquitur: inomnibus fere elTer-

▼escit et effertur. Figuris et hyperbolis soatet.

Multa Bcientiaeteruditione repletuserat^qua appo-

site admodum utebatur. In satyra excellebat:

cjus urbani sales et mordaces eraot. Adversarios

dextre impugnabat, et eos rationum inter se co-

harentium multitudine obruebai. Denique ni

ratiociniis persuadet, consensum saltem extorquet

•plendida tratione dioendi. EJjus oratio laconica,

dictionesvalids, et in ejus scriptis totidem verba,

totidem fere sententia. Non immerito tamen in

iia tria carpit Lictaniius vitia non contemnenda.

TertuIIianus, inquit, plurima erat litteratura pe-

riius, verum in loquendo parum facitis^ parum

camptuM^ ei multum obscurus (Lactant. lib. v In^

siitui, divinar,, cap. 4). Tria haoo quidem slyli

vitia apud plerosque auctoree Africanos occur-

rant, exceptis tamen Minucio, Gypriano et Lao-

tantio^ qui ab Afrioanorum stylo recesserant :

Cypriaoo tamen adhuc aliquid est reliqui. Verum

summo gradu apud Tertullianum ;et nullius scrip-

toris stylus illius auctoris stylo durior est, minus

comptus et obscurior. Singula ejus opera illis

laboraDt vitiis, alia plus, alia minus. Clarior et

liquidior est.sed minus elegans inlibris polemicis,

obscurior et durior in loois communibus, ut in

libro de Pallio, quod unum est ex antiquitatis

operibus obscurissimis. Liber de Posnitentia om-

nium est elegantissimus. EJjus opera pulcherrima

et ntilissimasunt Apoiogeticus, PrxscripiioneSyXihn

de Pcenitentia, Baptismo, OrationCy et Eortaiiones

ad Patientiam et Martyrium, » UBiC Dupinius (Ell.

Dupin Btbtioth. des Auteurs, tom 1, p. 465, vers.

iatin. Coiooiffi, 1703). bed audiendus quoque

Joan, Caveus, qui cum prsdicta Lactantii verba

recitassct, raox sua hano in sententiam subdit ;

Habet tamen Terlulliani slylus majestatem quam*
dam sibi propriam, et grandem eloquentiamf sale
el acumine plarimum conditam^ quas simul legentis
ingeniumexercety et animam suaviter delectat (Cave,
Hist. litterar. tom. I, pag. 92, edit. Basileensis).

Exsupra dictis (prosequitur Dupinius) non est
difflcile judioare, quis fuerit Tertulliani character.
Verum asque non est facile asserere, utrum laude,
quam vituperio sil dignior ; nam primo si de eo
Judicatur, proutEccIesis inserviit, difHcile dictu
est, an ei magis nocuerit, qnam profuerit. Inde
enim ejus doctrinam contra plures hereticos for-
titer propugnavit, in quibutidam operibus capita
non levia ejus disciplins tuitus est, et denique
mores pulchre passim docuit ; at hinc praoterquam
quod sempermultis infectu8fuiterroribns.Ecclesis
disciplinam diserte impugnavit, postquam ab ea
descivit. Si deinde deeo judicatur exojus ingenio,

Q tanto pollet et bono et malo, ut quod prevaleat,
diffioile dictn sit. Tandem si ex ejus stylo, nesci-
tur an landandus grandiloquio et stupendus, aut
viliisvituperandus. Ita sententiis semper disside-
runt, et etiamnum non mediocriter viri variant
in judiciiSy qun de hoc auctore ferunt: quo ad
credendum inducor in eo, quod bunum est, lau-
dare satius esse, et quod malum fuit, vituperare,
quam de eo absolutum ferre judicium, quod nun-
quam non milie discepiationibus esset obnoxium.
£n tibi quaedam tum antiquorum, tum recen-
tiorum de Tertulliano judicia. Cyprianus, auctore
Hieronymo, qui id aoceperat a presbytere quo-
dam, qui id a Cypriani scriba didiceraly nonnihil
ejus operum quotidie legero solitus erat, et ejus
rogando librum, aiebat: Date mihi prscceptorem

D meum (Hieronym. de Scriptor. Eccies., cap. 53).
Bevera enim eum imitatus est, et ab eo non pauca
desumpsit. Pluraque etiam suorum operumeodem,
quo Tertullianus, instituto composuit, ut suum
de Idolotatria librum ad instar Apologetiei ; libros,
de Disciplina, et Habitu muliebriy de Zelo \et Lifore,
de Oraiione Dominica^ de Opere et Eleemosynis, ad
imitationem Tertulliani. Euscbius tradit de Ter-
tulliano, eum unum ex eruditissimis latinis scrip*
toribus fuisse, et in eingulis Ecclesiis clarissimum
(Euseb. Hist. Eccl. I. ii, c. 2). De eo Judicium fert
Lactantius a nobis allatum, quod ejus non admo-
dum cedit bonori, Hilarius in suo in Mattheum

131

DISSERTATIO DB YBRA iBTATE

18S

Commentarioscribity errorem la qaem lapsus est, A ^<^m /am diu est, quod eum magni facio^ H

eju9 librorum auctoritatem elevasse, qoi eraot
aiiqua approbatione digni. De eo nonnunquam
bonoriOce loquitur Hieronymus, ut in Catalogo,
ubi looi eum dicit acris et yebementis ingenii
virum, et in sua ad Magnum Epistola, tradit eru-
ditione et subtilitate omnes ei auctores inferioreB
esee : sed alibi ejuserrores increpat et vitia.In sua
contra RufRnum Apologia91 ait: Ejus ingenium
landOthxreses damno: et contraHelvidium^respon-
det baeretico Tertolliani auctoritatem apponenti :
De Tertulliano dico^ Ecclesias homincm non esse.
Tertulliani stylum laudat Augustinus, et ejus ubi-
que damnat errores. In libro de Genesi ad litteram
tradit Tertullianum acri ingenio nonnunquam ve-

quamvis spinis sit obsUus et tristis, mihi non mde-
tur injucundus. In ejus scriptis nigrum illudy de
quo vetus poeta caniit mihi occurrit lumen, et ejus
aeque mejueatobscuritas.acnitentisebeni etfabrefactu
Ita semper sensi^ ui Africanx formse^ licet a nostris
abtuddnt, tamen sua non carent amabilitate, et ut
nonpaucas hatas obscuravit Sophonisbe, sic efuS'
dem regionis ingenia cum sua extera placent elo^
quentia, et huic ptures Ciceronis imitatores postpo-
nam, Delicatissimis fateamur^ et quidem stylum esse
ferreum, at nobis quoque fateantar, ex hoc ferro exi'
mia eum<irma cudme^9% ac Christianse retigionis
cum honoremy tum innocentiam propugnasse^ Ya-
lentinianos acriter perseculum fuisse, et Marcionem

ritatcm perspexisse, nec potuisse quin eam ali- penitus confodisse. Postcrior est P MaUbranchius^

quando vel contra mcntem suam ponerei. Tertul-
lianuru ita suis pingit coloribus Vvncentius Lirinensis;
Terlulliani quoquey inquit, eadem est ratio; nam
sicut ille (nempe Origenes) apud Grsecos, ita hic
apud LatinoSy nostrorum omnium facile princeps
judicandus est. Quid enim hoc viro doctius ? quid
in divinis atque humanis rebus exercitatius ? nempe
omnem philosophiam, et cuncias philosophorum sec-
tasy auctorex, adversatoresque sectarum, omnesque
eorum disciptinas, omnem histoj iarum, et siudiorum
varietatem, mira quadam mentis capacitate com'
plexus est. Ingenio vero nonne iam gravi, ac vehe-
mcnti excelluit, ut nihit sibi pene ad expugnandum
proposuerit, quod non acumine irruperit, aut pon-
dere eliserit ? Jam porro oratitmis suse laudes, quis

Investigationis veritatis auctor. lib. 2, oap. 3:
TertullianuSf inquit, procul dubio, vir omni doctrina
excuUus erat, at plus memoria, quam judcio polle-
bat. Acri magis et vasto tngenio^ quam acri et vasta
mente. Denique dubitari nequit, guin fanaticus fuerit
eo sensu quo supra explicuiy et quin omnia prope-
modum fenaticis propria ei fuerint. Bo quod Mon-
tani ejusque vatum visiones veneratus fuerit, evinci-
tur, quod debili jubtcio fuerit. Ades ilia ingenii,
impetus de levibus affaius, mentem effrenaiam non
obscure denotant ; quot in ejus hyperbolis et flguris
motus abnormes. Quot rationes splendidas ac ma-
gnificx, qase suo duntaxat splendore probant, et
pertuadent soium mentem stupefaciendo atque per^
siringendo, Deinde demonstrare conatur banc ve-

exsequi valeat ? qux tanto, nescio qua rationum ne- C ^^^ illius esse imaginem, qusdam exscribendo ex

cestitdie conferta esl, ut ad consensum sui, quos
suadere non potueritf impellat: cujus quot pene
verba^ tot sententiss sunt^ quot sensus, tot victorise.
Sdunt hasc Mareiones, Appelles, Praxex^ HermO'
geneSy Judxi^ Geniiles, Gnostici, caeterique; quo^
rumille blasphemias muUis, ac magnis voluminum
suorum molibas, velut quibusdam fulminibus evertit.
Et iamen hic guoque post haec omnia^ hic, inquam.
TertuUianus, catholici dogmatis, id est, universalis
ac vetustx fidei parum tenax, ac ditertior multo
quam felicior, mutata deineeps senteniiaf fecit ad
extremum quod de eo beatus ronfessor Hilarius
quodam loco scribit : Sequenti, inquit, errore de-
traxit scriptis probabilibus auctoritatem (2). Trithe-

libro de Pallio, quo ezisiimavit opere id, apposite
evinci posse.

Si hanc, quam ex viris doctis dedimus Tcrtut'
liani imaginem spectemus ; quari cum nonnullia
potest, plusne profuerit nocueritne religioni et
Ecolesie? majorane damna intulerit Ecclesis, an
vero commoda ? plusne vituperio, an laude dignns
sit censendue Tertullianus ? Ut varia hac de re
doctorum judicia sunt, ita quidpiam determinare
oppido difdcile est ac deiicatum. Judice tamea
elegantissimo Schroeckbio (3), si ejus (Tertulliani
sciiicet) soripta interrogemus, in ejus fere favorem
licet respondere. Montani enim errores, quorum
patronum agebat, non admodum Ecolesiam oppu-

mii^ Rhenani, PolUiani, Pamelii, Rigaltii, et cstero- rv goabant, multo minus GhristianflB religionis fun-

rum recentiorum Judicia silentio prstermitto, qui
a singulis consuli possunt, et duorum nostratium
Gallorum auctorum Judicio finem facio, qui uter-
qoe Tertullianumj sed varie pinxit. Prior est cla-
rus Baizacius in Epistola ad Rigaltium 2, lib. 5 :
TerluUianum,\nqmiyexspecto,quem in lucem emittis,

ut me patientiam, quam tradit, edoceat Cum

eo auctore in gratiam redissem tua praefatione, si
eum fuissem odio prosecutus et si ejus dictione dura,
et ejus saecuU vUiis ab eo legendo fuissem delerritus.

damenta evertebant, sed ex fervore potiui quo-
dampietatisnimio, rationis discussionem plerum-
queabJiciente,oriebantur; imoetinbis defendendia
a fide catbolica, Symboloque apostolieo nibiiy
aut certe non multum discedebat. Quid ergo Mon-
tanistfB appellatio plus illius famas nooeat» quam
alia veterum Patrnm errata auctoribus suii? Inter
sectarios meliorem quidem vito suas partem egit,
non habet tamen Ecclesiaea sstate virum, quem
huio eruditione et meritis comparet. Imo non

(2) Vincent Lirinens. Commonitor,, cap. \%.

(d}Jo. Matth. SohroDckh. Hist, Eccles. Theotiseeseript. ^iom.lll, p. mihi 321.

13B

AG DOGTRINA SGRIPTORDM TERTDLLIANI

134

paraixi profaisfle catholicis Tertallianum etiam A G&ruDQ<Io™ ^i^terpres.sed parum ing6nua9,8Qarum

Montanistam arbitror, non solum qnod suis inveo-
tivis eorum in agendo prudentiam aoueret^ sed
qood eos commendatis tanto ardore severioris
ethices principiis ab lutibus allegoriois in expo-
nenda Scriptura sacra, et ingeniosis oirca fidem
qDsattonibus inter eos binc inde agitatis ad rea
ionge utiliores avocaret. Nec vero qu« scriptoris
hujus sunt vitia (hsc enim non potuit non pro-
dere^ qui in alienis detegendis refutandisque tanta
foit inclementia versatus) virtutes ejus adeo con-
spicuas obscurant. Scripta ejus piena indiciis
fervidi profundique animi, suo se genio distin-
guentis ; modo animus vehementer assurgit, modo
quadam velut aegritudine demittitur et anxie serpit,

utpote opinionum ex iisdem eliciendarum plut
aequo studiosus. In falsis doctoribus et Christiaufla
doctrinas corruptoribus reprimendis acerrimus
alhleta, qui eosdem ionato animi impetu, ^.capitali
odio, dioteriis et opprobriis homine liberali pa-
rum dignis, persecutus est. Ad eos fortiter atque
omni ex parte debellandos insuetis ulitur argu-
mentandi teliSyqoee tamen pleraque non iDcassum
emissa, graviter vulnerant. Stylus ejus duritiem
plusquam Africanam, et si accurate velis dicere,
Tertullianeam redolet. In verbis amplitudini et vi
cogitatuum respondentibus ubique auctoris singu-
lare studium apparet. IdeaB ideis, vocabula voca-
bulis condensantur, ut e dictionis obscuritate non

propriis inventis et cogitatibus abundans»raro seda- n nis^i raro perspicuitas, et duntazat velut fulgur e

tu8,in 9S exsultando quoquo substristis.Apparatus
eruditionisy quam ut>ertim apteque suis inspersit
locis, multiplex non sine legentium sapore atque
emolumento imaginandi vis^ampla atque prcguata
inde iogenii ubertas se undique per exquisitas
cogitationes, acutas sententias, imagioes vivacis-
simaa, per festivos «ales et mordaces cavillatio-
nes, omneque diotionis genus diffundunt ; his
facultatibus raptim et turbate multoties agitatis
jndicium non temel cespitat; unde ejus argumenta
spJendoris ac epeoiosi multum, ponderis vero et
Bolidi B<ep9 parum habent.ln rebus etiam minimis
exardescit. Pneter facilitatem quibusque narra*
tiunculie assentiendi , haud infrequenter res
veritate majores contemplatur aut Gngit, leotorem

tenebris resplendeat. Voces obsolete, aut nove
confict», aut afiTectatffi, oonstructiones verborum
asper», abusiones vari»,stylus insqualiter fluens,
oondensa brevitas , audaces metaphorae , frigide
sententiffi, et antitheses 94 ao lusus verborum
iDaotis Tertullianum ubique produnt. Quae sedeat
sententia in mente TertuIIiani , verbis quidem
exprimit, sed obsouris adeo ut conjectando po-
tius, quam probe perspioiendo eruatur; rarius
dubis, quas ad semanifestandum selegit, phrases
plane penetrantur ; non immerito in hoc carpen-
duB, quod studiose cogitatuB suos tenebris ao
verborum involucris contexerit. Yerum GSdipi
labores haud sane inanes erunt, qui solertius styli
hujus «nigmata pervestigart . Dubiam , quam

potiuB ipse abreptus secum rapit, quam ratione ^ suis scriptis aspergit auctor, lucem oompensat

in Buae partes invitat. Sspius quam res nude
docenda aut probaoda postulat, oalamistris et
cincinnis delectatur. Multa etiam durius et signifi-
cantiuB, quam intelligi voluerit, dicit. Graecam
philoBophiam apprime callebat; ab ejus tamen usu
non tanlum odio, qno eam velut hiBresum matrem
inter Ghristianos coDdemnabat , sed et indoie
adimi, tardam et ab adamatie evagationibus iibe-
ram cogitationem abhorrentis, abstinuit, unde et
minns frequenter minusque feliciter, quam ejus
capacitas ferebat , philosophatur . nis tamen
haud*impeditu8 fuit,quo minus Ghristiani nominis
et religionis eximius adversus gentes apologeta
evaderet. In suis criptis, si paucas quasdam sibi

oopia et ubertate verilatum quas BoIIicito scruta-
tori detegit. O quam jucundus erit conatus anti-
quitatiB studioso, hffic scripta meditanti,ex cumulo
verborum operose coacto ad penitiorem rerum
cognitionem pertingere, et non raro in unico prope
verbulo acutius investigato praeclaras veritates
retegere I Quantopere abludit TertuIIianus a scri-
ptoribus non paucis , qui turgida sua dicendi
methodo verborum nonnisi profluvia fundunt, et
cassas nuces leotoribus ad fastidium usque porri-
gunt. Quot interea auctor noster difflcultatibuB
scatct, cultoribusque suis lectionem reddit impe-
ditam, tot amcenitatibuB e. contra sunt ejusdem
libri referti, et varietate ao selectu Bententiarum

peculiarefl sentcntiaB, neque gravioris momenti, D ao veritatum utiles magis atque jucuDdi. Prater

ac praesertim decantata Montanidogmataexoipias,
puram passim cum gravitate fldem catholicam,
absqae artiflciosis explicationibus, et oomparandi
formalis, quas nonnuUi dootorum hucusque adbi-
bere conati fuere, proponil. In morum doctrina,
obi tam frequenter in rigorem deflectit, quanto
Bcverior^ tanto sspe prsatautior. Suo namque
religionia promovendde ardore legentium animos
Buccendity et generosos in actus iDflaaimat.
Qasstiones autem, et assertioneB moraies tanta
vi ac gratia pertractat ut erranti facile ignoscas,
freqtiODs in sacrarum Litterarum UBU,neo induotus

enim eruditionis reconditioris thesauros, invenies
in ejus soriptia fidei Christian®, disciplios eccle-
siasticsBi csremoniarum in cultu diviao usitata-
rum,impetuumque a sectis haereticis in doctrinam
oatholicam factorum, ac hereticorum sui flevi opi-
nionum enarrationem adeoingenuam.perspiouam,
et jucundam, qualem frustra illa state ab aiiiB
exspectaveris. Nec est, quod confusionem Monta-
nismi (propris susb opiniouis) et Gatholicismi, ut
ita dicam^ metuas, qui multorum est scrupulus ;
nam illum in pauois rebusque levioribus professas
est, Heo Buas opiniones a communi Bententia

135

DISSERTATIO DB VERA iETATE

136

disoernendi media nos deflciunt.Papnm aocuratam \ Virginib^jy de Patientia, ad MartyraSy ad Uxorsmy

esse aiunt Donnulli ejus de Gnosticorum erroribus
ob orientalis philosophi» ignorantiam recensio-
nem ; sed id non satis ingenue creditur. Is, qui
tanta diiigentia et acumine inhorum scriptis erat
fersatus; is, quo nemo uberius illorum errores
discusserat. Is horum ignorasse originem creda-
tur? Atqui absurda iliorum opinamenta ex philo-
sophia Graecanica unice derivat ; concedendum
ergo potius, buno fontem non fuisse duntaxat
philosophiam orientalem. Prcterea Tertullianus
latinitatis ecolesiasticee seu sermonis in publicis
Eoclesiae negotiis usitati auctor fuit, in quo cum
veleris Latii vocabulis et sententiis nov« et a
Ghriatianis dogmdtibus, personis et consuetudini-

Habita vero ratione ad criticen ao ac chronologiam
quinque Operum classes statuendaB esse capite
sequenti docebimos . Not^nda denique |etiam
veniunt Tertulliani opera contra Ecclesiam scripta
pro Montanistis. Hujus generis numero quatuor
habentur, nimirum Mhev de Pudicitiay de Manoga-
miay Exhortatio ad castitatem, et Tractatus de JejU'
niis.

De tempore atque ordine,quo in exarandis com-
mentationibus suis usus est Tertullianu8,multa ab
eruditissimis viris disputantur ; nec licet item
hanc ita decidere, ut omnia flant plana atque
accurata. Praeter alios, operas suas ad id contule-
runt, ut librorum, quos Tertuliianus composuit

bus desumptaa noliones Junguntur.Licet ab ortho- g et reliquit, «etates indagarcnt, ex Protestantibus
doxis su» communioni non fuerit adnumeratus, SAmuel BasuBgitiB {Annalit. polttico-ecclesiast,, iom.

II, p. 215) et Petrus AUixius (Dissertat. de vita ei

ejus tamen ingenium stylumque passim commen-
dabant, quemque inter Occidentales illi aequarent,
habebant neminem. Non multo post Cyprianus,
inter episcopoB celeberrimu8,8esuamque oralionem
penitus ad hujus dictioncm ef.lunxit,quod et csteri
minus aperte tentarunt. Montani autem factione
paulatim deflciente, periculum quoque ex iilius
lectione sensim evanescere 95 ocDpit, maxime ob
commoda qu» inde hauriri poterant plane singu-
laria. Commentationes et interpretatioues eju^ in
sacras Litteras iliustria sunt monumenta ad histo-
riam theologise biblicai, exegesinque sacram ; sed
non siue difficultate dirimitur quaestio, quantum
ille usus sit interpretatione Latina illo tempore

scriptis Tertulliani, cap. 4 seqq,^ pag. 28), cujus
ohronologiam proxime ad veritatem accedere
judicat Guil. Gaveus (Hist. litterar., tom. I, p. 92),
et ipse ordinem, ab eo designatum, in enume-
randis his libria prscipue sequitur, ita tamen, ut
in nonnuUis ab illo dissentiat. Ex Catholiois 6eba-
stianus le Nain, tiliemontius {MSmoires, tom. III,
p. 300 et suiv. 6dit. de Hruxell., 4732), Ellies
Dupinus {Bibtiothique des auleurs, tom. I) et
Remi Ceillier (Htst. gin. des auteurs, 96 tom. II.
chap. 28) ad investigandam ejus librorum etatem
vires suas et studium impenderunt. Sed nemo
felicius, Judice Cl. Jo. Matth. Schroeckhio, hoc

jam exsistente. Numerus et varietas operum Tcr- ^ numere functus est, quam CI. Jo. Augustus Noes

tulliani sane postulat, ut ilia oertum in ordinem
aut olasses redacta perpendantur; sic relate ad
res quas continent, seu rutione argumenti quod
periractant, illius scripta in tres olasses distingui
possunt. Prima complectitur ea, quas adversus
ethnioos et Judaeos , juratos religionis hostes ,
scripta ',fuere , qualia sunt, e. c, Apotogeticus
tibri 11 ad Nationes liber de aninue Testimonio,
ad Scapulam, et adversus Jttdxos. Secunda qu»
contra hsreticos, puta liber de Prmscriptione hx"
reticorumy adversus Praxeam, Hermogenem, Valeri'
tinianos, Marcionem, de came Christi contra Apet-
lem, Marcionem et Falentinum, de Camis Resurre-
ctione contra Sadducsos et baereticos resurrectio-
nem negantes. Scorpiace contra Gnosticcs, Hber de D
Anima contra pbilosophorum et haereticorum
sententias. Tertia vero, que cum discip]inam,tum
mores spectant ; in hac classo primus locus
debetur libro de Baptismo, cujus pars prior dogma
Bdversus Gajanitas de baptismi necessitate ao
effloacia demonstrat ; posterior disciplinam descri-
bit. Liber de Paniientia primus est eorum qui
mere ad ecclesiasticam disciplinam spectant.Liber
de Oratione partim de moribus, partim de disci-
plina agit. Hino spectant etiam Traotatus de Idoto-
latria, de Corona, de Fugay de PaUio, de Spectacu-
li$f de Cultu et kabitu Feminarum, de Vetandis

seltj Tbeoiogiae doctor et prolessor publicus ordi-
narius in academia Ha^m«t,edita disputationeanno
1757, De vera xtate ac doctrina scriptorum qtue
supersunt Q. Septimii Tertulliani, atque emenda-
tius reimpressa Halae Magdeburgiofle anno n68,
quam tum ob suam prsstantiam, tum ob raritatem
(integro enim fere anno bibliopolas passim litteris
pro ea mihi oomporanda adhortalus, tandem
multa industria exemplar naotussum)litteratorum
haud ingratiis bio subjiciendam statui.

ARTICULUS II.
De tibris Tertutliani, quorum et xtas et orthodoxia

constant.

§ 1. — Raiio instituti.

Po3tquam,depul8is superioris barbariei tenebrls,
bonis artibus atque disciplinis pristina elegantia
restituta fuit , coeperuntqne prodeuntibus annis
omnia litterarum genera majoriiuminecollustrari,
non defuerunt magno et excellenti ingenio viri,
qui nec arte longa, neo maximis difflcultatibus de-
territi, quidquid industriae poterat impendi, ad
illustrandam ccetus Christiani historiam contule-
runt. Namque hi, ut erant in ea sententia, absque
veterum scriptorum severa lectione, neque lilte-
rarum olegantia? , neque arli bene accurateque
sentiendi, neque ipsis sanctioribus disciplinis

137

AC DOCTRINA SCRIPTORUM TERTDLLIANI.

138

Batis poBse consuli ; ita mazime excutiendos cre- A bornm alios, eosqne prffietaDtissimos viros, non

debant eoe» quorum lectione perspexerant ipsius
doctrinae diciplinsque Gbristianorum intelligen-
tiam plorimum adjuravi posse. Sed, ut ipsorum
temporum, ita etiam opinionum est quadam viois-
situdo : hec ez antiquitate sapiendi ratio paulatim
apnd nos adduci ccepit in contemptum, maxime
cnm exstiterint, qui propterea quod solo sensu
communiy a patribus velut hereditate relicto,
virom doctum cre<iebant efflci, modo is cssct
astriclus subtihtatis geometrics legibus, insti-
tueranttheologis tirocioia ipsa pro tbeologia ha-
bere, et, contenti scientia soa tam parva, con-
temnere eos, quorum studia aut nullam habent
Dovitatis formam, aut acerrimam ingenii conten-

nisi unum alterumve libellum sumpsisse sibi,
alios leviter opus susceptum tractasse, alios prs-
judicatis opinionibus a vero aberrasse, quod credo
oonsecuturos foisse, si nudam veritatem nudi
expeditique fuissent secuti.Quare cum relegissem
et observarem, esse adhuc in iis,qua9,ad librorum
statem scriptorisque doctrinam pertinentia,dispu-
tari utiliter possent, ab aiiis non commemorata,
ac plerorumque librorum astatem accuratius posse
constitui : consilium cepi benevolo doctorum viro-
rum judicio subjiciendi ea qus sumpta e libris
Tertulh'ani ipsis, cum scriptorem veterum libris
aliisque antiquitatum monumentis collata ad de-
monstrandam oam facere posse videbantur. Quam

tionem laboremqoe requirunt operosum. Unde n quidem disputationem ita instituemus, ut,praBmis-

factum est, ot hodie plerisque sordeat omne id^
qood habet aliqoam notam antiquitatis, et quffi ad
sacrarum litterarum, veterum familis Ghnstians
doctoram et historis Christianae intelligentiam
pertioent, ea doctoribus umbraticis, quam saga-
cioribus videantur, digniora.

Hec sspius mente agitantibus nobi8,doIentibus-
qne com iis, qui bonam mentem amant, tempo-
rom Dostrum infelicitatem, visum est, horum
amulari diligentiam potius, quam csterorum ob-
scnram sapientiam. Ex quo igitur ccepimus oogi-
tare de eo, quo possemus consequi, ut aliqnid
consecremus ad aliorum utilitatem; religioni nobis
duximns, vitam sequi popularem, 97 quaa sensim
dacet nostros homines ad barbariem prislinam.

sis quibusdam, qus universe dicenda sunt, pn-
mum commentemur de libris iis, quorum et stas
constat et scriptoris doctrina, deinde in eos
inquiramus, qui quidem non habent certas statis
notasy sed Montanismi tamen convinci possunt,
vel ab ista suspicione liberari ; denique eos, quo-
rum ffitas non majorem habet claritatem,
quam indoles doctrinee, candide diligenterque
excutiamus.

§2, — QusRsiiones qussdam universe propouuntur.

Haec vero disputatio universa ut occupatur dua*
bus rebus,state librorum ac Montanismo : sic du-
plicem habet difficultatem non parvam, propterea,
quod nec ubivis doctrinsB moduscerta quadam via

repetendaque pulavimus antiquitatis studia, quse C ac ratione 9ft reperiri potest, neo sunt ubique

cum opera,in divinis litteris diligentius colendisa
nobis collocata, majorem aliquam habeant conjun-
ctionem. Propterea, cum, quoad licebat, etiam
ad antiquiorum Ecclesiffi doctorum libros assidue
traclandos animum adjunxissem meum : dignus
mihi in primis Tertullianus videbatur,cu]usscripta
accurata lectione persequerer.Namque dubito fere,
an quis in antiquitate universa sit eorum, e qui-
bas doctrina moresque veterum Christianorum
poasont intelligi,qui cum maximo ingenio majorem
conjunxerit rerum divinarum humanarumque
scientiam,majoremque in commentando subtilita-
tem (4). 8ed ejus quidem scriptoris usum in vete-
rumChristianorum institutiecognoscendis maxime

aetatis librorum certissima indicia. Nam si dispu-
tatur de eo, utrum sit aliquis Tertulliani libellus
ante scriptus, quam defecerit ad Montanistarum
familiam,an postea : eaTes duobus modis intelli-
gilur : vel ex ipsa libri stale, vel ex iis, qu» in
quovis libro continentur,Montanistarum doctrinis.
8ed ista superior ratio tripJicem habet dubitatio-
nem.Nam horum iibrorum alii tam non ostendunt
quffidam hujus rei vestigia, ut aetas eorum plane
sit desperanda ; alii nil nobis relinquant, nisit ut
descendamusad rationem conjecturalem ; deniquo
alii dant quidem suspicionem certam ejus libri
ffitatem intelligendi, sed hoo nimirum est dubium
utrum ista tcmpestaie jam Tertullianus fecerit ab

impedit dubitatio, sitne quis ejus liber tum scri- j) Ecclesia secessionem, aut eodem,unde discesserat,

ptus, cum in Montanistarum partes discessisset,
vel ante hanc defectidnem a puriori Ecclesia? quffi
quidem qusstio vehementer exercuit doctorum
hominum ingenia, movitque eos ad intelligendam
librorum ejos statem, ut haberemus certam viam
e Tertulliano inteliigendi, quid veteres Ghristiani
senserint, quidve minus? Sed dolendum est sane.

redierit. Gontra altera etatem definiendi ratio,
prffiterea quod non occurrit ubivis, dubitantes re-
linquit lectores, sitne jam facta Tertulliani disjun-
ctio ita, ut se receperit ad disciplinam Montani,
an minus, sed in uno alterove oum ea communiter
erraverit, nec tamen jam tum miserit orthodoxffi
Ecclesiffi nuntium? Enimvero, sicut in ejusmodi

(4} Ne quid forte videamur dedisse partium stu-
dto, nnios Jo. Oallffii testimonium adjicimus,quod
propter nimiam hujus viri in doctores antiquioris
Ecciesiae acerbitatem, hic non potest esse suspe*
ctum. Ib vero Tertullianum vocat scriptorum ad

Pataol. I.

miracutum eruditum^ arii/um, diligeniem copiosum,
testem denique rerum sui asvi Ecclesiasticarum locu-
pletissimum {Decullibus religionis Latinorumf lib. i,
cap. 11, p. 50.)

_"j

139

DISSBRTATIO DB VBRA iETATE

140

loco, ttbi vel ntiUa est vel dubia ejas statis suspi-
cio, aliasy indicata ratione dubitandi, veterum
illud : Nonliquetj interponemus, alias conjectura-
rum nostrarum rationem reddemus probabilem :
eic, ut de locis reiiquis singulis universae dicamus
tria attingemus brevissime. Primum disputabimus
de anno, quo ad Montanistas TertuUianus defe-
cerit (erit enim hoc, unde constitui possit astas
eorum librorum, quorum non doctrina quidem,
sed ffitas patet) ; deinde videbimus, utrum Tertul-
lianus nunquam ad saniorem mentem redieritySed
manserit partibus Montani perpetuo addictus :
pottremo admonitiones quasdam universas propo-
nemns, e quibus quis inteliigere possit, an sint e
Tertulliani libris nonulli Tertulliano orthodoxo
quidem, sed ad Montanismum inclinanti, aut isti
omnes, qui eorum errorum dant su8picionem,Ter-
tulliano Jam plane alienato adjttdicandi.

§ 3. — Quonam anno TertuUianus ad Montanislas
defecerit ? Ulrum, his relietis, se denuo ad ortho-
doxos receperiL

Quonam vero anno contigisse dioamus istam
TertuIIiani defectionem 7 Hoc quidem nec potest
ex ipsius nec ex alius cujusdam scriploris testi-
monio peroipi ; neque Hieronymus eo quod dicit
(in libro de Viris illustrihus^ cap. 53, in Jo. Alb.
Fabrioii Bibliotheca eeclesiastica^ p. 125). Tertullia-
num usque ad msdium sstatem, Ecclesise presbyterum
mansisse, Justam dat viam ejus rei inveniend»,
quoniam,quandonatus mortuusve sit Tertullianus,
quamve statem attigerit, non satis oonstat. Sed
est aliqua h^jus rei reperienda ratio sita in libris
iis, quorum, qui se excipiunt temporis ordine, alii
nulla habent Montanismi vestigia,alii haud pauoa.
Atqui nos ostendemus suo loco. nullos esse eorum
qui librnm de Corona millitis antecesserunt,in qui-
bus iste de Animss Testimonio ultimus est^e quibus
qusdam Montanismi significatio eluceat, •• sed
ejus rei prima esse vestigia in libello De Corona
militis, Porro planum faciemus,hunc A. GGI man-
datum fuisse litteris, cum liber de Testimonio
animx sit fere versus iinem A. GXGIX compositus;
unde haud difficile erit inteilectu, Tertullianum
anno fere P. C. N. GG. se Montanistarum partibus
a<iyunxi8se. At majori sane difficultati obnoxia est
altera quffistio : utrum, sudceptis semel Montanis-
tarum erroribus, nunquam TeKuIlianus se ad pri-
stinum ccBtum receperit ? Gujus tamen quaastionis
afGrmandffi nuUa est idonea ratio.Nam ea erat isti
homini austero etsupra modum rigido insita animi
imbecillitas, ut, quo seviora essent, que ad
vitam moresque pertinerent, eo magis ista ada-
maret, crederetque tanto magis probata fore Deo
et consentientia cum Ghristianorum perfectione.
Atque, ut soient ii qui atra bile vexantur, tenacio-
res esse eorum omnium» qus nutrimento sunt
tristitiffi, eorumque opiniones cum annis nova ca-
pere incrementa : ita est parum credibile, Tertul-
lianum istas opiniones deposuisse, istamque reli-

A. quisse palffistram, in qua videbat operam se posse
omnibus ejus generis exercitationibus dare. Acce-
dit ad hoc non omnium modo, qui de rebus ad
eum pertinentibus oommentati sunt, silentium de
eo, quod ad religionem pristinam redi6rit,sed ipsa
etiam Augustini professio (de hasresibut, cap. 86)
omniumque consensus, qui ejus auctoritatem in
doctrinis probandis admittere noluerunt, quoniam
ad perverse sentientiom partes se contulisset.
Neque cum sententia nostra pugnant libri ii quos
eum ultimo fere loco soripsisse ostendemus, qui
pene omnesaliquashabeotmaculas errorum Mon-
tanisticorum aspersae.Sit igitur haec ea in re pre-
ceptio, ut omnes isti libri existimentur ab ipso
post discessionem suam elaborati, quos apparet

n post alios fuisse compositoa, qui istorum errorum
possunt haud dubie convioci.

§ 4. — Quomodo Tertutlianus Montanizans a Mon-
tanistas discemi possit f Ei hujus discriminis vin-
dicias adversus Eoffmannum,

At sunt permulti e Tertuliiani libris, quorum
ffitas cum curiosorum acumen subterfugiat, nulla
habent, nisi quffidam errorum Montanisticorum
vestigia sibi impressa, e quibus vix tamen potest
Judicari, quosnam libros ante, quosnam postdefe-
otionem suam ad Montanistas consoripserit. Unde
factum est, ut, qui ista substilius quffirunt,TertuI-
lianum Montanistam a Montanizante distingnendum
esse haud inepte dicerent. Sed aliter visum est
Jo. Guil. HofTmanno, doctissimo olim in Academ a

Q Vitebergensi Historiffi dootori, qui, eum in ea
esset sententia, ut crederet omnia TertuIIiani^qu»
supersunt, in Montanismo scripta fuisse, hoo sibi
demonstrandum dissertatione singulari sumpserat
(Vitebergffi, 1739). Is quidem pulchre perspiciens,
si ista subtilitas admitteretur, demonstrationem
suam aliquid esse detrimenti capturam, negavit
hoc admitti discrimen posse. « Garere enim hoc,
ait (§ 4, p. 17), finibus certis.nec minus ambiguum
esse vultum Montanizantis et Montanistffi, quam
ejus, qui ffigrotare iacipit, et sgrotantis. » lOO
Ego vero vehementer dubito, quod, quidsibi velint
qui ita loquuntur, HofFioannus intellexerit, aut in-
telligere voluerit. « Libros enim Tertulliani Mon-
tanizantis, adjicit (p. 18), forte esse eos qui qui-
dem Montani dogmatibus infecti sunt, sed reote

*^ sentientes non exagitans ; Montanistffi vero, qui
hffiresim non solum continent, verum etiam contra
Gatbolicos defendunt. » Sed nobis iisque qui ita
loquuntur, quod ego quidem sciam, omnibus, is
dicitur fjiovxavUeiv, qui quidem errores cum Mon-
tanistis communes vel omnes habet vel aliqaos,
sod ita tamen, ut spreta eornmdem sacrorum cum
8ua Ecclesiacommunione, nondum se contulerit ad
ejusdem societatis sacra, quacum in nonnullis do-
ctrinis consentit, oum Montanista sit, qui utrum-
que fecerit. At ista quidem HofTmannus certis oa-
rere dicit flnibus. Sit ita sane. Sit vultus Tertul-
liani Hontanistffi ac (lovTavUovxo, ambiguns admo«

141

AC DOCTBINA SCRIPTORUM TRRTULLIANI.

142

dam.Oaid ergo est? Nitniram non potest ex vultu A
TertuUiani judicari, fueritne is jam roorbo lecto
afGzuBy an leviter tactus quodam ejus impetu. Kt
id volebamus quidem, non posse ex levibus qui-
busdam signis errorum Tertuliiano cum Monta-
nistis communium tute conjici^ quod jam ipsa
Montanistarum sacra susceperit. Neque tamen id
ita intelleclum volumus, quasi spurium esset, aut
suspectum omne argumentum, quod dicitur a

doctrinis Montanistarum in boc, illove libro Ter-
tuiliani obviis ad Montanismum istis libris asse-
rendum. Sunt enim ista in re fines et quasi ter-
mini, qaibus utendum arbitror, ne de Tertuiliani
Montanismo, ex ejus Jibris oognoscendo, parum
aut nimium pbilosophari videamur. Primam igitur
legem ejus rei Judicandfe hanc volumus esse, ut n
ejusmodi liber babeatur in eorum numero, quos,
familiaB Montanistarum jam adscnptus,coujpo8ue-
rit, in quo occurrit nomen Ptychicorum. Erat enim
boc veluti symboluroyquo socios orthodoxaB Eccle-
sis a 8u« sects hominibus, quos spiritales dicit,
disiiogueret (K . Tertullianum , de Monogamia,
cap. 1, edit. Nic. Rigaltii II, p. 673 R.) ; atque
videtur tum fere conflctum, cum eos, qui rigidam
Montaoi disciplinam non reoipiebant, oppugnare
inciperel.Neque id occurrit in uUo libro aiio, quem
temporis aut ipsius doctrinas ratio ostendunt ante
ejus defectionem conscriptum fuisse. Itaque non
e^t dobitandum, quin sint isti libri, qui hoc no-
men continent, omnes post susceptum Montanis-
mum exaratt. Alter canon bic esto : omnis liber
TertuIIiani ex Montani officina exiisse putetur,qui ^
doctrinas tractat non quidem Montanistarum pro-
prias, sed tamen Paracleti cujusdam auctoritate
coofirmatas. Namque hic erat capitalis Montani-
starum error, quod Paracletura Jactarent suo tem-
pore venisse talem, qui et dux esset ad veritatem
omnem, et nova rerum divinarum scientia audi-
tores iuos imbueret ita, ut cognoscerent,quiB pate-
lacta nulii essent antiquioris memoris homini, et
ad maximam perfectionem nunc aspirare possent
(Vide eumdem, in libro de Velandu YirginibuSf
cap. 1, et libro iv, Adversm Mareionem^ c. 22,
p, 537 C). Atque faujus Paracleti agnitionem se,
aiiy sejunxiBse ab Ecclesia {Adversus 101 Praxeamy
cap. 1, p. 634 0) ; neque hunc sibi errorem per-
suaderi unquam passi sunt orthodoxsB Ecclesiao D
Bocii, quoniam hic principalis erat doctrina eorum,
qai Montanum, tanquam magistrum, sectabantur;
qoamvis csteri errores Montanistarum omnes,
ex aliqua parte, vel ipso hujus controversias tem-
pore, vel paulo post, recepti fuerint a nonnullis
aotiqae Ecclesi» sodalibus. Sed quemadmodum
dixima8,nunquaro deposuisse Tertullianum errores
eos, quoe semel in schola Montaniitarum didice-
raty id eponte sequitur, quod Jam fere diximus,

ejnsdem generis esse libros TertuUiani, in quibus
alioe, baud dubie Montanistarum scitis infectos,
excitavit. Atque his regulis addi possent aliaB, qun

libros Montanismi certissime argoant, qaalis est
diserta ipsius Tertulliani professio ; sed sont ist»
ita fere comparatae, ut disputatione non egeant,
aut non sint certissimsa fidei. Quod si vero exsti-
terit tale quid in quodam libro Tertulliani, quod
poBset referri ad unam regularum istarum,ab8que
erroris periculo licet existimare, eum fuisse tum
editum, cum jam inimicitias eum orthodoxa £o-
clesia Tertuilianus suscepisset. Sed Jam ad libros
ipsos veniainus.

§ 5. — Prima classis librorum, qui sunt tempore
prioris vexationis Christianorum sub Severo Augu-
sto scripii.

Ex his primum pertractandos promisimus eos
quorum nec stas nec doctrina dubia admodum
esset ; in quibus sunt primo loco ponendi, quos
scriptosesse constateo tempore,quo calamitatibus
mnttis Christiani, regnante Severo Aug., propter
doctrinam affligebantur a deorum cultoribus. Quo-
rum ffitas cum rite haud queat definiri,nisifigatur
iilud quasi punctum temporis, quo ccepta est ad-
versus Gbristianos ssvitia, id agamus necesse est
ut, quonam hcec tempore contigerit, perspicuum
omnibus fiat.Sed ista vexatio quoniam bis exstitit,
primuro quidem ante, deinde post leges Severis
Christianis inimicas : observando didicimus, an-
num a Cbristo nato ducentesimum libros Tertul-
liani devidere quasi in duas classes,quarum altera
complectitur hos, qui sunt ab eo orthodoxo, altera
eos, qui sunt ab eo Montanista perfecti. Nobis ita-
que cum sit propositum primum dispicere de eo
genere librorum Tertuiliani, quorum etas satis
liquido constat, ita in hoc tractando versabimur,
ut demonstremus, Jam ante Beveri edictum Cbris-
tianos fuisse propter doctrinam vexatos, deinde^
paucis quibusdam deipsa hiiyusprioristempestatis
ratione aspersis, in annum, quo ista afflictio ini-
tium ceperit, accurate inquiramus.

§ 6. — De ipsa hac vexatione disputatur ita, ut de^
moneiretur ialem exstitisse ante Severi edictum,
qnam in rem proposilfs Moshemii argumentis aiia
nova adjiciunlury et initium cepisse A. P, C, N.
CXCVII.

Culpa, cur erraverint multi in deflnienda eorum
librorum Tertulliani state, qui tempore vexalionis
Severian» scripti sunt, in eo est haud dubie, quod
109 non viderint, ct ante Severi legem, qua sus-
cipiendam Ghristianorum reiigionem vetuit, deo-
rum cultores vexasse Christianos. Ita enim iactum
est, ut cum inter omnes constaret anno demum
P. G. N. GGII, hanc legem . a Severo latam esse,
libri isti omnes post istum anuuminepte poneren-
tur. Atque fuerunt identidem nonnulli, qui hoc
quidemoumlibris ipsis pugnare perspicerent ; sed
neque hi veritatem attigerunt propterea quod an-
tiqua harum rerum monumenta neo candide, nec
prudenter,tanquamduces,secutifuerant.Itaquema-
ximis laudibus dignusest vir immortalismemoria
Jo. Laurentius Moshemius 6 (jiaxap(T7]c quiy post-

143

DISSERTATIO DE VERA iETATB

144

quam eo,quo erat,acumiae,animique candore sum- A
mo^inquisiveratin hanc rem diIigentiu9,istuDi erro-
remexqui8itissimisargumenti9explosit(5).Atquebic
tantus vir elTecit diligentia sua, ut nobis in demon-
Btranda bac re multis laborandum non sit. Quam
ob rem ne careant tamen ii^quibus datum non est
perlegere ipsam elegantissimam dissertationem,
gravissimis argumentis, quibus calamitates Ghri-
stianorum tempori ante Severi edictum antegresso
asseruit, ea veluti in compendio recilabimus, qui-
bus assentimuromninoyiisqueadjiciemus duoalia,
quH ad confirmanda ea aiiquid habere videntur fir-
mitatis.Atque is primumduxit ab eo, quod ipse Tcr-
tuUianuB in Apologetico^ei maxime in universailla
de legibus disputatione, tot signa ediderit, quibus
nondum legibus contra Christianos Severum pu- n
gnasse indicat,ut nullus plane dubitandi locus 8u-
persit. Alterum : ex libro ad Martyres, o. 4, in quo
commemorat Tertuliianus suppiicia,qnibu8 Albini
amicos affecerat Severus, quod factum esse A. P.
C. N. CXCVI, aut,quod mallem CXCVII, rectissime
Moshemius monuit. Tertium ipsi obtulerunt Cle-
mentis Alexandrhui verba {Strom, I. ii. Colon. p.
414. B), quibus confltetur jam tum tormentis exa-
gitari Christianos, cum Stromatum libros compo-
neret, quod fecit fere eodem, quo diximus, tempo-
re. Quartum dedit CBtas, in quam gravissima sup-
plicia a Scillitanis Martyribus sumpta incidunt,
Ciaudio itierum consule, qui cum G. Aufidio Victo-
rino fasces A. P. N. G. GC. tenuit ; quibus denique
argumentis aliquid auctoritatis arbitrator ex ipso
Orosii ac Freculphi testimonio accedere.Atque nos ^
non sumus ii,qui ista quidem ad rem demonstran-
dam non sufflcere arbitraremur,ea enim omnia pu-
tamuB rem extra omnem dubitationem ponere. Pla-
cuit tamen,ne quid videamur praetermisisse, quod
ad rem confirmandam facere quodam modo posset,
duo alia argumenta, que, quamvis minora esse
Mosbemianis facile patimur,nontamenomnino reji-
cienda esse videntur. Unum est hoc, quod iElius
Spartianus de lOS Caracalla dicit(inK2ta AnUmini
CaracalU, cap. i) septennis puer, cum collusorem
suum jE>tterttm,ob Judaicam religionem,grai;tu3 ver-
beratum audiissetfneque patrem suum, neque patrem
puerifVel auctores verberum diu respexii.Ex quo loco
apparet,quod pater pueri istius non ipse eum pro-
pter Judaicam religionemcastigaverit^sed quodipse D
Severus puerum jusserit ab aliiscastigari.Namqui
potuissetCaracallus sucoensere patri Severo, nisi is
ipse hoc voluisset fleri?Itaque aliquis datur locus sus -
picionijamtum, cumCaracallusseptemesset anno-
rumjVipugnatumesseadversusChristianosquamvis
anno demum P.C.N. CCII, Severusleges contra ho-

rum Judfleorumquereligionemtulerit.Ad septimum
annum egitCaracallasnatoSospitatore nostro CXCV,
quod est facile demonstratu. Norunt enim omnes,
mortuum esseSeverum A.CCXf,cui succedens Gara-
callus interfectus est,cum supra VI annos regnasset
(Dionem Cassium Hist. Roman,, lib. Lxxvir, edit.
Reimari, vol. II, p. 1314.), A. CCXVII. Is vero cum
diem supremum obiret,annum attigerat29, quo nu-
mero detracto summseannorumeju8,emergitannu8
GLXXXVIII, quo natus sit oportet ; unde consequi-
tur.Caracallum A.GXCV, septimum annum egisse,
quo tempore longe posterius est Severi edictum.
Neque puto quemquam fore, qui nobis opponat,
longe diversamesseChristianas acJudaicsreligionis
rationem, nec posse demonstrari, Christianos
fuisse a Deorum cultoribus vexatos, quoniam cas-
tigati fuerint, qui se Judaic^s religioni addixerant.
Nam qui ita sentiunt,eos necesse est flngere, quod
vulgus etiamChristianoB jam satisa Judseis distin-
xerit (ab hoc enim dicimus istum tumultum fuisse
excitatum). Hoc vero discrimen cum ante illud tem-
pusy quo Severus imperio potiretur, ne ab iis qui-
dem sit observatum,qui nosseutramque religionem
optime polerant, nec sciam, unde probare quis-
piam possit, eos Severi tempore magis perspicaces
fuisse quam ante, numquid concitalam multitudi-
nem sub Severi imperio id quidem curasse aut dis.
tinxisse satis putabimus ? 8ed si maxime dubium
potest illud, tamen apparet adesse exempla odii
gentilium in eos qui ^erant a Deorum cultu alieni
ipsumque Severum non plane ab odio isto abhor-
ruisse. Quod si Severus id fecit in pueris, quibus
condonare solemus S8epissime,que adultis nequa-
quam conceduntur : vix dubito,quin praBsides ava-
ritia plerisque tumultu eo adducti fuerint, ut gra-
vius in Ghristianos animadverte.n^nt. Alterum argu-
mentum desumam ex libro, quem Tertullianus
scripsit ad Scapulam (cap. 4, p. 87, D) : ClariS'
simas feminas^ inquit, et clarissimos viros Severus^
sciens hujus sectx (sc. Christianorum) esse^ non
modo non Imsit^ verum et testimonio exomavit, et
populo furenti in nos palam restitit. Severus dici
non potest populo furenti in Ghristianos palam
restitisse, cum jam edictum contra Ghristianos
constituisset. Namque id quominus credamns,
impedit durus et quasi ferreus Severi animns,aquo
certe is irapetrare non potuit, ut legem semel latam
rescidisset. Et hoc 104 ipsum, quod Tertullianus
dicit, plebem exagitasse Christianos, et invito qui-
dem Severo, nonne demonstrat, id factum non esse
Severi legibus? Habemus igitur et hic non obscu-
rum testimonium de eo, quod ante ejus edictum
Christiani maximis calamitatibus afflicti fuerint.

(5) In Gommentatione de state Apologetici Ter-
tulliani et initio persecutionis Ghristianorum sub
Severo, quas inserta est vol. I Dissertationum ejus
ad historiam eccles. pertinentium, pag. 1 seqq.,
daturum etiam se promiserat Vitam Tertuliiani
libroruraque ejus Chronologiam accuratiorem ea,

quam tradidit Allixius (v. Thesaurum BpistoUcum
Lacrozianum, tom. I, p. 284) ; sed id consilium
posteaipsi eripuerunt graviores sanctioris muneris
curae, ut fatetur in addendis ad vol. I, Diss, Hist.
Eccl,, p. 752.

«45

AC DOCTRINA SGRIPTORUM TERTDLLIANI.

146

§ 7. — Qtiss causx hujus prioris vexationis ? A
At nuno discutiendus est alter iste locus de tem-
pore, quo prior hso tempestas contigit, si prius
edixero, quaenam causas hujus facinoris vulgi ad-
versus Christianos videantur fuisse. Atque hoc cum
de omni contra Christianos facto a plebe tumultu
constat, eam his,taQquam publicis generis humani
hostibas, dmne calamitatis a Diis immissae genus
tribuisse : tum illud nimirum patet ex Tertuiliani
scriptis» hoc fuisse in causa, ut nunc Christianos
maxime insequerentur (Cf. ApologeL, c. 40, ad na-
tioneSy lib. i» c. 9, eto.)- Enimvero quaQ Severum
inter et Nigrum intercedebat, maximarum rerum
smulatio, non solum videtur quibusdam displi-
cnisse, qui non Severum, sed Nigrum contra Di-
dium JalianumAug.postulaveraQt(V.Herodianum, n
lib. H, c. 8 : m, c. 5 ; Spartianum, in VUa Nigri c. 2) ; .
86d illad etiam, quod adversus Albinum suscepit
bellum, omnium animosvehementerconcitavit(V,
Dionem apud Xiphilinum, 1. lxxv, c. 4, p. 1258 B).
Itaque, cum prostrato utroque, Severus omnea eos
exBtinguere pararet quos noverat a partibus Nigri
Albinique stetisse, optima se oflerebat plebi occa-
sio Cbristianos, tanquam rei publics ac imperatoris
hostes, violandi. Atque hi homines bibi videban-
tur hoc eo rectius exsequi posse, cum Cbristianos,
ipsis etiam diis infestos crederent, de quibus eo
bene mereri posse putabant, postquam dii ipsis
faaec qaasi otia fecerant. Et ipsam hanc opinionem
Cbrisliani vulgo persuadebant eo magis, quod
plane neo ludis ac celebrationibus, propter repor-
tatam 8everiabho8tibusTictoriaminstitutis,vellent C
interesae (N. Tertull., de SpeciaculiSy c. 1, et ali-
bij, nec jurare per principis genium (Idem, in
ApologeL c. 32, et libro i ad nationes, o. 17), nec
diis pro salute ejus supplicare (Id. Apolog. c. 10,
29 seqg.), Eo ipso autem tamultu vulgus facile
eodem poterat adigere praesides,qui non admodum
alieni erant ipsi ab hoc crudelitatis genere. Nam-
que hi eam sibi legem, veluti permanus traditam,
prsscripserunt, ut, qui semel in jus vocati essent
Christiani, nisi a sacris suis discederent, nequa-
quam dimitterentur (Busebius, Bist. eccies,, lib. v,
c. 21, edit. Readiag., p. 240); cujus rei testem
habemas ipsum Tertullianum,qui,eam ob causam,
de recte interpretandis bis legibus ex instituto
adveraas eos di8putavit(in Apolog, c. 4 seq,), Atque ])
istam qaidem Cbristianos vexandi occasionem eo
libentias arripiebnnt quaestuosi prsesides, quo cer-
tiua eam yiderent fisco suo haud exiguum emolu*
mentam esse allaturam. Quod me non ilnxisse
8cio ex Rutilii martyria exemplo (Apud Tertull. d$

(6) Nempe hic liber scriptus est eo tempore,
qno graviores calamitates Christianis exspectand»
erant a deorum cultoribus (Coll. cap. 1), hoc est,ut
postea dicetur,cum edictum Severi in lucemprodi-
isaet, timerentque Christiani de securitate sua.Sed
istam libellum cum Tertullianus componeret,Jam
tracidatus erat Rutilius, qui primum ali^uoties
aalatem petierat fuga, postea nummis sibi pacem

Fuga in persecutione, cap. 5, p. 693 A). quem
suspicor raptum esse in judicium 105 cum non-
dum Severi, sed antiquis legibus judicium fieret
(6). Eo enim adducebantur multi Christianorum,
qui opibus vitaeque suaa timebant, ut quod alia
declinare via non poterant, periculum, oblata
pecunia averruncarent . Quas sfievitis prasidum
vulgique causas si mente complectimur, erit sane,
ut sciamus tempus, quo orta est hsec prior tem-
pestas, quando, quo anno hsc speciosa Chri-
stianos laedendi occasio exstiterit, demonstravi-
mus.

§ 8. — InitiumvexationisChristian,exdnnoquaperiit
Albinus demonstratur, hunc vero ann. CXCVll
interfectum esse probatur primo ex ordine hel-
li, quod Severus Pescennio Nigro gessit, Obiter
quosdam notas in nummis Severi explicantur, et
Moshemii rationes emendantur.

Ad huno vero investigandum primum ipsis utamar
bis, quas enumeravimus, calamitatum causis.IUud
enim quod quasi ansas vulgo dabat ad impugnan«
dam Christianorum familiam, erat Severi studium
conquirendi omnea eos,quo8 cum Nigro aut Albino
adversus se stetisse compererat. Quod quoniam
factum est, cum, Albino exstincto, Romam victor
rediisset (tum enim gravissima in eoa aupplicia
constituit [V. Dionem, 1. lxxv, c. 7, p. 1262 ; D.
Herodianum, 1. iii, c. 8, et Spartianum, in Severo,
c. 12, 13], operae pretium eat videre, quonam anno
Albinus cum vita imperium deposuerit. Atque in
isto definiendo tantum opers cursque jampositum
esse videmus a Mosbemio (in dias. laudala § 20
seqq,), ut pene isti labori possemus superaedere,
nisi quaedam essent in promptu, quas dioi posse
contra viderentur. Itaque cum bic ae offerat occa-
aio in dubitationem vocandi opinionem quamdam
popularem,atque ipsa res postulet, ut paulo aliter
rationes subducantur servato ipso argumentorum
generei quod adbibitum est a aummo viro, can-
dide diaputabimua quae consentanea sunt veritati
ipsi, et quanam in re seatiamus diversa, salva pie-
tate in tantum virum,cujus nomen nobia etiam eat
poat mortem venerabile, adjecta disaentiendi ra-
tione infra notabimus. Gum ad imperium venisaet
Severus, videretque Pescennium Nigrum in Syria
copiaa parare, quibus se sibi opponeret. primum,
ne ex utraque parte premeretur, Albinum Britannici
exercitus ducem fecit, eique et nummos decrevit,
et alia honoris monumenta. Posthac, lecto per
Italiam milite et ciaaae exornata,6lap80 fere menae
Junio (7) A. CXCIII contra Nigrum profectua 106
eat. Hic cum Severi ducea ann. CXCIV manum

comparaverat, aed denuo captua ad aupplicium

rediit. Quod ergo necease est factum esse ante ini-

^quamSeveri legem, et novum dat argumentum

'ejus quod diximus, Christianoa aub Severo anta

eam capitia damnatoa fuisse.

(7) Namque incipiente Junio ann. CXGIII,Eomam
Severus venit ; quod potet tum, oun dies LXVI,
quoa imperio Didii Juliani Dio (lib. lxxiii, c. ult,

147

DISSBRTATIO DE VERA iETATB

148

cum Nigri militibus conseruiBsent, apud Gyzicum A

superiores fuernnt. Eadem fortuna usi sunt anno

sequenti, cum pugnatum esset in Nicffise ao Gii

angustiis. Postremo,anno fere GXCVI cum Severia-

ni, casu Gastello in Tauro occupato, in Giliciam

irrupissenty vincitur Nigri exeroitus apud Portas

Gilicias, neque ita multo post ipse Pescennius

interficitur. Sed hic ego quosdam miraturos suspi-

cor, quid sit, quod me commoverit, ut calculos bic

plane diversoB ab aliis ponerem, cum sint, qu^

ultimam hanc pugnam ann. P. G. N. GXGIVfactam

existiment, universi. Quam ob rem mea referre

puto, ut recta argumenta producantur, quibus

evinci possit, raliones a nobls rectissime fuissa

Bubductas. Primum igiturvellem observari cogno-

men imperatoris III, IV, V, VI, VII, VIII, quod »»

datum esseSeveroin nummis perspicitur.Hoc eum

exornatnm necesse est intra tempus, quod ab

exordio imperii ejus eftluxit adillud, quod superavit

Albinum,quia eum le^imu8,cum imperium susoipe-

ret^ in nummis imperatorem II(Vide Vaillantii nu-

mismata impp. Rom. tom. II, ed. 3, Paris. p.238),

victoautem Albino,Imperatorem lX,appeliatum. A-

pud Mediobarbum Impp.Rom, numism.ad2. 197,ed.

Mediol, 1730, p. 271.) Euimvero, cum nomrne impe»

ratoris quod numeris distinctum in nummis reperi-

tur,tum Romanorum Augusti exornali fuerint cum

quid in bello eo nomine dignum gessissent (de ea

re V. Dionis Gassii Rom. Hihst.^ lib. xl., c. 44, p.

2) : age, videamus; quo referendum sit hoc intra

illud tempus seiies repetilum cognomen imperalo-

ris. Nempe in isto temporis ppatio ter legimus C

Severum a Nigri militibus victoriam reportasse,

tresque gentes Osroenorum , Adiabenorum et

Arabum subjecisse Romanorum potestati. Igitur

cum hos, jam devicto Pescennio, subegerit,refera-

mu8 cogoomen imperatoris P/, 17/, Vlllf ad victos

hos populos ^8), ac nomen imperatoris II f, propter

prslium Gyzicenum 11, ob pugnam in Nicsae ac

Gii angustiis ; V, denique ob Nigrum apud Portas

Cilioiasprostratum, Severo decretum esse dicamus.

Jam dispioiamus, cui tandem numero Trib. Post.

adjiciantur singulse nominis imperatorii notae;

nam, si eum cognoverlmus, sponte se offeret is

p. 1240), aut 2 menses ac 5 dies, quos ei Spartia-
nus (in Juliano, o. 9) tribuit, numeremus, inci-
piendo a V Kal. Aprilis, hoo est 28 Marlii, quo ^
die interfectum esse Pertinacem Junius Gapitolinus ^
{in Vita Pertinacis, c. 15) refert Apparet, inde
non minus, Severum fere die junii 2 summi imperii
clavum sumpsisse, ex quo die deducendos simul
eese Tribuniti® potestatis terminos abn demons-
trabo pluribus, quoniam id quidem facere raemini
G. G. Schwarzium, elegantisumum virum,in Diss.
de numeranda tribunUia poteslate Auguslorum Cxsa-
rumque Rom.y obs. 4. Qua cum ita sint, haud
obscurum est tempus, quo Severus Roma profec-
tus est, si quidem recte commemoravit Spartianus
(in Yita Qeveri, o. 8,) eum Romam intra 30 dies,
quam eo venerat, reliquisse.

(8) In nummis a Mediobarbo nd a. 193 exercitatis,
p. 270, cognomen imp. VI el VII conjungitur cum
Tr. Pot. lil; ct nomioe Parth. Arab. Parto. Adiab.

annus, cui qusvis pugna assignanda est (9). Atqui
cognomen imp. 107 in,quod diximusesse victoris
Gyzicensis, conjunctum reperimus cum Trib. Pot.
II, (in Laur. Bergeri Coniinualione Thesauri Bran-
denburgici, p. 690 ; Vaillantii Numism. impp. Bom.,
t. I, p. 22^, 222; et Mediobarbo, ad ann. 194, p.
269), haec vero numeranda est ab altero die Junii
ann. GXGIV, ad eumdem diem anni sequentis {Coll.
not. y hujus sectionis Scbvarzii (fisx . laud., ob8.2);
consequens igitur est, hoc prsHum primum ad pos-
teriorem partem ann. GXGIV, aut priorem ann.
GXCVessereferendum.PorronummusapudVaillan-
liumSeverumimp.lv tribunitiamque potestatem III,
sustinentem exhibet,et suntejusgenerisnummi plu-
res apud Mediobarbum ; ergo incidit alterapugna in
NicsadCiique angustiis in ann. GXGV posteriorem,
aut sequentis anni superiorem partem. Quapropter
cognomen imp. V, et ultima victoria aNigrorepor-
tata non videtur fere alii anno posse vindicari,nisi
huic,quem diximus; ann.GXGVl. Gum igitur Pescen-
nium initio fereejus anni prostrafisset8everus,per-
gitinMesopotamiam,indequecontra08roeno8,Adia*
benos et Arabes exercitium ducit (Dio, lib. lxxv,
init.) Facta h»c omnia esse oportet sex fere men-
sibus (nisi malevalis ultimam partem anni priece-
dentisNigro mortem attulisse), cum boc annover-
tente jam contra Aibinum profectum esse Severum,
ratio ipsa temporis suadeat, ut suo loco apparebit.
At quo fieri paoto potuit,ut mensibus tam paucis tot
tantasque bellicosissimas gentes subegeri.t ? At istud
quidem potest animo pulchre concipi ; nam ipse
Dio 0. 2, libro cit.. barum gentium urbes a tribus
8everi ducibus, non a Severo ip80,capta8 esseait ;
quod faetum forsitan est, cum Jam Albino obviam
Severus ivisset ; nam, eo diecesso, Letus se bis
adversariis opposuit, ut videtur ex eodem Dione,

0. 9, aut jam aliquantura eo tempore, quo Nigrum

Severus persequebatur ; plurima enim tum fecit per

duces suos : aut fuitSeverus qualicunque barbaro-

rum suppressione contentus. Ao videlur certa

Severus noluisse bas sibigentes prorsus subjicere,

nec jam tum subjecisse, cum.ducibus oontrahostes

emissis, aliena Nisibi ageret, ipseque demum post

victum Albinum hae provinoias summo impetu

aliisque signis victori». Pariter imp. VIII, p. 271,
cum victoria Parthicaet Tr. P. IV, ao cum iisdem,
tituloque Arabici, Adiabenici, in inseriplione apud
Muratorium, in Novo Ihesauro vel. inscript,^ tom.

1, p. 244, legitur.

(9) Sed forsitan quispiam dixerit, hos nummos
non eo excusos fuiese tempore, quo Severus victor
ex pugnis cum Nigro rediit, sed postea demum,
ipsumque Spartianum in Vita Severi, c. 9 signiG-
care, quod Scverus non nisi post aiterum prsliuin
in angustiis Cii et Nicaeffi ad senatum hac de ro
scripserit. Sed Pr8eterea,quod de Spartianus discre-
pat aliquanlum in narranda hac re caeteris, iisque
primariis scriptoribus, nec nisi de prima alteraque
pugna loquitur in isto loco, negari vix potest, quo-
niam cognomcn imp. III, iV, v. cum diverso planc
Trib. Pot. numeroconjungitur,nocTrib. Pot. signo
indicari annos eos (juibus ipsam ab hostibus vio-
toriam ter reportavit.

149

AC DOCTRINA SCRIPTOHUM TERTDLLIANL

150

adoriretur ; quod ipso oonfirmari posset Herodiani
silentio, qui de his gentibus isto tempore victis
nihil habet omnino.ItaquehsBcprima lex sanciatur.
ante finem ann. CXGVI Severum oontra Albinum
non fuisse profectum (10).

1#8 § 9. — Albinum ann. CXCVH, inUrfeetum
(uiue^ probaiur secundo a tempore expugnati
Bt/tantii.

Alt^rum nec medioore telum ad hano rem exse-

quendam existimari debettempuSyquoexpugnatum

Byzantium est. Namque hoc Oio ait, 1. lzxiv.c. 14,

p. 1254, occupatum esse a Severi milltibus, cum is

in Mesopotamia oommoraretur, hoc est postquam

Nignim superaverat, ac prius quam pergeret

adversuB Albinum. Atqui Byzantinos fame demum

in deditionem redactos esse, cum tres integros

annos faissent in obsidione, idem Dio memorie

prodidit lib. cit. o.ll, p. 1252 ; quare cognoscemus

aonum, quo Severus in Mesopotamia versatus est,

cum yiderimus, quando ista obsidio exordium

sumpserit. Sed ejus initium conjunctum arbitror

cum initio ipsius expeditionisSeveri contra Pescen-

oium ann. GXGIII, quo inteHigi potest ex eo quod

vix est credibile, Severum, cum Nigro occurreret,

a tergo relicturum fuisse fortissimara urbem,quam

ipei Nigri milites teoebant, et quo adversis rebus

se recepturi fuissent; idemque cum re ipsa optime

consentit. Fac soilicet mense fere Septembri ann.

CXCIII Severum hujus oppugnationis initium per

milites fecisse(Roma eoim,Juniopenepraeterlap80,

disceeserat § Vill» n. 7) : incidet sane expugnatio

ipsa, 81 post triennium integrum facta est, in

Septembrem ann. GXGVI, quo tempore Severum in

Mesopotamia fuisse apparet ex iis quas in superio-

ribuB dicta sunt. Quara ob rem non?est necesse, ut

a nativa potestate verborum *Eul 6'Xov Tpiex^ xp^'

vov reoedamus, quo se a Tillemontio adduci passus

est Moskemius 6 [xaxspiTTic, cujus interpretatio, ni

fallor, vi quidem verborum non facit satis. Itaque

(10) Atque hic nos non audemns plura ex ordine
rerum gestarum, quas commemoravimus, dedu-
eere, sea postea dabimus. Judicari autem exdictis
|>ote8l de eo, quod placuit Moshemio x^ pAxapCx^
(in laud. diss. § 21) ann. CXCIV, periisse Nigrum
ann. GXGV ; legato in Galiiam ad interficiendum
Albinum a Severo missos, et hoc anno prope exe-
unte insidias eorum deprehensas fuisse ; quo facto
ann. CXCVI, citissime in Galliam Severus venisset,
Yix crediderim (nam de tempore praeliorum jam
dixi,<]uid sit sentiendum) Leg^atos istos integrofere
anno acquievisBe,antequam litteras Albino tradidis-
sent, et, cum ann. GaCV. prope exeunte demum
detects hs fuissent insidiffi, Severnm, qui currenti
simiiior ^uam proficiscenti recte dicitur a Moshe*
mio, vel mte^rum fere annum CXCVJ otio transe-
gjsse, vel Albino tantum concessisse temporis, ut
vires colligeret ; cum ad veritatem si multo pro-
pensiua, si quis dicat, quod ann. CXCVI. prope
vertente Severus profectus sit adversus Albinum,
neqoe UQultnm temporis prstermiserit, quo bello
dimieare cum Albino potuisset.

(11) AHam viam ingressus est Moshemius, § 22.
Namque ann. CXGVI inquitexpugnatam esse Byzan^
tiaorum urbem, hanovero,Heroaiano teste lib. iii,

A cum mense fere Septembri in Mesopotamia versatua
fuerit Severus, nisi ann. GXGVI, jam in finem
inclinato in Galliam venire non potuit. Neque vero
posteaquam in MesopotamiaSeverusfuerat,usquam
legimus eum contra Osroenos, Adiabenos, Arabes-
que fuisse profectum ; bos enim, teste Dione 1.
Lxxv, c. 3, p. 1257, oum Nisibi, in nrbe Mesopo-
tamis, Severus otium sibi daret, Laternus Gandi-
dus atque Lsetus, Severi duoes, subegerunt. Unde
efficitur, famam de seditione Albini ad Severum in
Mesopotamiam fuisse ailatam.Enimvero non abhor-
ret. Severum, qui celeritate consilii imprimis ute-
batur, statim devicto Nigro misisse, qui Albino,
occasione allatarum litterarum, insidias facerent,
et hse quidem repente deteot» sunt : quocirca

p magis apparet, fere anno GXGVI vertente Severum
in Galliam concessisse (U).

109 § 10. — Probatur tertio, ex anno^ quo Ca*
racallus Cxsaris dignitatem e senatus eonfulto
accepit.

Sed ista quidem ut nondum dant certam viam

aocurate cognoscendi annum Albino fatalem, pro-

pterea quod nondum apparet quandiu ista desum-

ma imperii dimioatio duraverit, magis, opinor,

nobis scrupuium eximet tempusdignitatis Cflesare»

Garaoallo eoilate, ex quo effioietur, Albinum ann.

GXGVII, periisse (12). Sunt enim antiquitatis mo-

numenta qucBdam, qualia Pagius (in Critica ilnna-

lium Eccles. Gasaris card. Baronii, seo. ii, ad ann.

GXCVII, num. 2, edit. Paris, i689, p. 88), exque

Gutherio Moshemius attulit in diss. laud. § 23, in

C quibus Laterano et Rufino Cuss. Caracallos GcBsar

•X senatusconsulto Destinatus vocatur. At illo

eognomine quamvis jam Garacallus a patre tum

exornatus fuisset, cum Severus adversus Albinum

proficisoeretur (V. Spartianum, in Severo, o. 10),

istud tamen nusquam reperimus a senatu confir-

matum esse prius» quam viotor Severus Romam,

prostrato Albino, rediisset ; tum enim Severum

c. 6, nondum fuisse in potestatem imperatoris
redactam, cum Albino occurreret ; igitur eum esse
oontra Albinum anno GXCYIprofectum.Quodarffu-
mentum, haud nego, esse majorem vim meo habi-
turum, nisi Herodiani verba pugnarent cum iis,
qus tradita sunt a Dione Cassio, qui Severum ait
nuntium de capto Byzantio in Mesopotamia acce-

Sisse. At^ue is merito audiendus est,et repudianda
[erodiani auctoritas, quod jam e^regie monuit
^ V. G. II. S. Reimarus in not. ad Dion. Gass., p.
1252, §70, et 1256, §1.

(12)U8i sumus adhanc rem efflciendam digni-
tate Caraoalii Cssarea, cum Moshemius maloerit
ad eam rem di^nitatem Au^usti Garaoalio coilatam
adhibere. Sed istiusGlarissimi Viri partes deserere
hic satius estvisum. Nam, p. 66, Garacalla, in-
quit, Augusti dignitate ornatus est eo anno, qui
preelium Lugdunense est consecutus. Itaquecum
constet, eum hano ann. GXGYIII accepisse, Albinus
ann. GXGVII occubuit. Hujus argumenti, dubito
fere, an superior propositio ex omnibus, quos
habemus, scriptoribus sit manifesta, nisi eadem
esse censeatur cum altera de ejus dignitate Augusti
ann. CXGVIII suscepta, qus consenti oumomnibus
ejus reisignifioandflB monumentis.

151

DISSERTATIO DE VERA ^TATE

452

legimus GsBBarem Bassianum fllium suum Anloni- A sententi», quod appareat, Apologetimm TertulUani

num appellari jussisse (ap. Spart. l.c. 14). At enim
Lateranum et Rufinum consules fuisse ann. p.
N. G. GXGVIIy docent fasti universi; itaque sit
hoc, Albinum eodem anno (et xi quidem Kalend.
Mart. quemadmodum habet Spartianus, 1. c. c. 2)
cum vita imperium amisisse. Qu» cum itu sint,
patet quod efficiendum promisimus, ex hac occa-
sione plebi ad Ghristianos vexandos post Albini
interitum nata» istas priores Ghristianorum cala-
mitates ann. GXGVII initium cepisse.

§ 11. — E loco quodam Tertulliani ad Scapulam,
qui cum aiio Spartiani conferlur, ostenditur anno
CXCVIIf initium cepisse priorem kanc vexationem
Christianorum,

non posse litteris mandatum esse, nisi ante illas
leges Severi ; de qua re nemo dubitare potest, qui
cogitate hunc libellumtraotavit. Sed poterit ex iis»
qus postea disputabimus, nullo negolio intelligi»
istam defensionem veterum Ghristanorum aetate
inferiorem esselibrisejus ad MartyreSf de Specta-
eulis, atque de Idololalria. Vicissimque me spero
ita effecturum, quod ists religionis GhristianflB
vindiciae script® sintsub initium ann. GXGVII, ut
nemo vel mediocri in his judicio preditus de ista
re dubitare possit. Quare tum apparebit, libros de
Spectaculis atque de Idoloiatria nulli alii anno posse
assignari, nisi ann. CXGVIII. Enimvero TertuUia-
nus martyres proprio libello ad constantiam oon-
Accedimus ad alterum argumentum, ex quoini- cordiamque hortatusest prius, quam seaccingeret
tium isUustuniultus aplebe excitati definire vole- B ^^ scribendos hos duos, quosdiximus, libros. Ita-

bamus,looum istum quidem 8uperius§6 produ-
ctum e libro TertuIIiani ad Scapulam^ in quo Se-
verus dicitur, « Giarissimas feminas clarissimosque
viros sect» Ghristianee non modo non laesisse, ve-
rum et exornasse testimonio, populoque in Ghri-
stianos furenti restitisse. » Quod cum Severus non
fecerit eo tempore, quo jam edictum opposuerat
religioni christianorum, quemadmodum ibi dispu-
tavimus, assignandus est ei rei annus, quo Severus
nondum haclege 110 molestus fuerat. Neque is
taii modo clarissimis quibusdam hujus familias
hominibus tum videtur gratificari voluisse, cum,
victo Albino, bellum Parlbis aliisque Orientis gen-
tibus intulisset, a quo perfecto non rediit prius,
quam hoc idem edictum adversus Christianos pro- Q
mulgasset. Namque tum quidem tot eratbeiliscum
fortissimis nationibus implicatus, ut credi vix pos-
sit, eum de istiusmodi rebus cogitasse. Sed verba
etiam Tertuiiiani sunt ea, ut facile appareat, Seve-
rum non has quidem, sed alias tamen feminas,
virosque clarissimos eo tempore laaaisse, a quibus
is Christianus cupiebat discerni. Atque ego non
vldeo, ad qualetempuspossitvisistis illatareferri,
nisi ad id, quo interfectos Spartianus refert (in
Sev. c. 12) innumeros Albini partium viros^ inter
quos multi principes civitatis^ multx feminas itlU'
tres fuerunt ; propterea, quod ista in re inter hoc
scriptores est vel in verbis quaedam similitudo.
Ego vero vix dubito, quin Severus horum Ghristia-
norum qoasi tutelam susceperit, eosque ornaverit

quenecesse est dicere, librum ad Martyres fere
ann. GXGVII in lucem editum fuisse. Quse una res
nostram sententiam de anno, quo hec superior
vexatio Ghristianorum incepit, ponit extra omnem
dubitationem. Namque hi, quibus librum obtulit,
jum fuerant propter religionem Christianam ia
vincula conjecli, martyresque isti designati argu-
menlo sunt, tum deorum cultores vim Cbristianis
intulissD. Sed obiter hasc fere ; nunc plura de libris
his ipsis dabimus.

111 § 13. — /Etas ipsa librorum hujus generis de~
finitur ita, ut liber ad Martyres ann, CXCVII sit
exaratus. Hoffmanni conjecturss exploduntur.

Estigitur intcr hujus generis libros ii primus,
quem Tertuliianus ad Martyres perscripsit. Gujus
libri argumentum ipsum jam tum susceptas adver-
8US GhristianoM inimicitias demonslrat ; est enim
designatis martyribus dicatum (coU. c. 4) ; modo
constituendum est id, fuerintne isti ante, an post
Severi edictum in carcerem conjecti ; atque illud
mihimagis placet pluribus de causis. Primura,
quoniam christianos non imperatoris, sed procon-
sulis judicia sustinere dicit c. 2. Quod quidem,
haud nego, dici etiam a TertuIIiano potuisse, si
prffisides adhibiti fueriut ab imperatore legibus
oontra Ghristianos dimicante, propterea quod prs-
sides eas exsequebantur in provinciis : sed tamen
ex eo primum oritur haud inepta suspicio, ipsa
hac violentia eo tempore prQsides magis usos

testimonio tali, quo doceret, eos non esse ex ami- ^ fuisse, qaamipsum Augustum. At si istud argu-

cis Albini, ne populus, causam Imperatoris prs-
tendens, bos ChristiansB religioni addictos inse-
queretur, raperetque in judicium, quibus, nisi
quod Ghristiani essent, aliud nihil vilio verti po-
terat. Verum igitur sit iilud, statim post mortem
Aibini, et ante Severi profectionem contra Parthos,
1. c. ann. CXCVII popuium Ghristiaaoavi aggressum
fuisse.

§ 12. — Idem demonstratur uiterius ex xtate ApO'
logetici Tertutliani^ cxterorumque librorum, qui
eum antecesserunt,

Denique et hoc non leve est argumentum nostr»

mentandi genus videatur in utramque partem
posse disputari, banc controversiam dirimit haud
dubie id, quod est ad calcem nostri libelli, ubi,
Ad hoc qutdem, inquit, (patiendum in causa Dei)
vel prxsentia nobis tempora documenta sint, quanlse
quatesque personx inopinatos natatibus et digniiaLi'
bus et corporibus et setatibus suis exitus referunt,
hominis causa; aut ab ipso, si eontra eum fecerint^
autabadverswiis ejus, si pro eo steterint; quod
pertinere ad tempus, quo ab aemulis imperii Seve-
rus tutum redderet orbem Bomanum, nallo modo
dubitari potest. Nam eum sublatus e medio esset

•-»J

f53

AC DOCTRINA SCRIPTORDM TERTULLIANI.

154

Mhlnua, tam maxime Severum animadveriisse in A
ho3, qui steterant a Nigri Albinive partibus, tan-
tDm ignorantii, qui loca superius adducta haud
iotellexere. Ex quo non minus licet cognoscere,
quo modopotueritTertulJianus dicere (o. 2) hos
desigoatOB mariyres, quibus, nostrum iibellum
componendo, aliquod afferre allevamentum voluit,
non participare solemnes nationum dies^ neque cxdi
spectaculorum clamoribtis, Quanquam enim me non
prorsus prieterit, ludos etiam editos fuisse eo tem-
pore, quo superior Severus a Parthis caeterisque
barbaris rediisset ; facit tamen hoo ipsum argu-
mentum, quod ad erigendos martyrum animos
petitaviris clarissimis, qui idem experti erant
faium, ut Indos intelligamus eos,quos editos noxi-
mas propterlvictoriam a Nigro. magis etiam ab «
Albino reportatam. Cffiterum ego non dubito pri-
mam locum nostro libello vindicare inter eos, quo-
ram etas certa quadam ratione cernitur, propterea
qnod Tertullianus non modo commemorat mutuam
candldatorum Imperii adversus partis contraria
socios violentiam, quamrem dici non potest exsti-
iisse, nisi eodem anno quo periit Albinus, boo est
tDQ. GXCVII, sed etiam mentionem injicit cala*
miiatom, quas subiere Cbristiani, tanquam earum,
quaB nunc quidem initium ceperint ; ceierique om-
neslibri, quidem scribendis oocasionem haBC tem-
poruro perturbatio dedit, Chrisiianos li^l osten-
dunt jam multis cruciaiibus 'tormentisque exagi-
iatos. Neque ego nunc vereor, ne huno libellum
Iq numerum eorum referant nonnulii, quos Ter-
tallianus composuit, cum ab amicitia orthodox» ^
Ecclesia se removisset ; ipsa enim libelli stas id
quidem non permiitit, si verum estid quod dixi-
mus alias, g 3, Tertullianum huic ante ann. CC
bellum noo intulisse. Qua in re videmus noffman-
nama nobis, utsolet, dissentientem, sed ad opi-
nionem suam conOrmandam usum argumento tali,
ex quo magis appareat id quod nos contra vole-
bamus (diss. cit. § 10), videlicet martyres islos,
ad quos est oratio TertuUiani direota, existimat
partim orthodoxos fuisse, partim Montanistas ; id-
que tSecisse^ ut dissensio nata sit inter eos,quam
exanimis tollere conatur Tertullianus sub libri
ioitium. Sed ad uniendoseosopuf erat hortatore,
inquit, Hoffmanus, qui utrique parti bene cuperety
qualis erai TeriuUianus Monianisia, ei in caiholicos D
quidem satpe peracerbus, neque tamen eos ita ut Aa?-
relieos perosus. Audio. Sed ut utraque pars inimi-
ciiias deponat^ certe non reqniritur ut is qui pa-
cem conciliare studet, utrique dissentientium fa-
▼eat. Illud nimirum necesse est potius, ut dissi-
denies inter se, cum eo qui pacem conoiliat con-
cordent. Planius dicam. Contat ex scriptore nescio
quo, cojua verba habet Eusebius E. H. v, c. 16,
p. 232 odit. Cantabrig. Roadingi, eos qui puriori
Bcclesiae addioti erant, adeo contempsisse Monta-
nistas,ot,8i oaau conjecticum ipsis fuerintin vin-
oala, semper a Montanistis dissenserint, atquede-

trectaverint eorum socieiatem. Idem vero non po-
test de Montanistis dici, cum ejus rei neo uUa
exsient vestigia, quin potius ipse Tertuliianus,
etiam in libris iis quos popularis Ecclesiae dootri-
nisopposuit, Psychicos ab bflBreticissubtiliter di-
stioguat ; necad ullam rem, qu» credendorum a
Chrisiianis regukm attingerent, discordes esse
Montanislas et orihodoxos conflrmet. Fac igitur,
tum jam Teriullianum secessionem fecisse ab or-
thodoxorum decretis, cum librum conscriberct ;
poiuitne bona cum spe tentare pacem inter dissi-
deDtescapiivos restaurandam?Non admodom puto.
Abhorruisset enim fere a consueludine eorum in-
ter captivos qui orthodoxae Ecclesiffi se socios di-
cebant, sequi praeceptahominiscujus sectam de-
testabantur vehementius. Contra ea, si tanquam
civis purioris Ecclesiae haec scripeisse diciiur Ter-
tullianus; istud certe odium dici non potestimpe-
dimenio fuisse, quominus et montanista ea, qui-
bus moniti essent, amice accepturi fuissent. Imo
vix mihi persuadeo, Teriullianum ad pacem mar*
tyribus commendandam usurum fuisse hoc argu-
mento cap. 1, quod, si paci cum alii siuderent^
possent forte aliquando et aliis pacem conferre ;
cum sciant omnes, qui ejus librum de pudicitia
legerint (c. 22), quam acerbe de isto more dandi
pacis iibellos Judicaverit.Deniquaexemplo hominis
auciorati, quod est innostro iibeJlo c. 5, non mi-
nus, quam in primo ad Nationes libro c . 18, non
est, quod diu immoremur. Sit sane IIS. librum
nosirum recentiorem esse illo, quis dicet ea de
causa nostrum esse Monlanismi sospectum, nisi
Jam certo consiet id, quod falsitatis postea convin-
oemus, libros ad Nationes fuisse a Tertulliano oon-
fectos, postquam cum Montanisiis familiariiatem
coniraxerat ? Praeterea si Hoffmannus sibi iicero
putavit, ut nostrum libellum posteriorem esse isiis
libris diceret; nobis pari Jure licet, hos posterio-
res existimare nostro ;idque eo magis, quo ceriius
est, hunc subvexationis initium,iIlos in ipso quasi
perturbationis «stu prodiisse.

§ 14. — Liber de Spectaculis ann. CXCVIII con-
scriptus, Dubiiationes Tiltemontii, Uoffmanni et
Dupinii tolvuntur,

Eadem tempestate, dubium non est, quin Ter-
tullianus librum de Speetaculis ediderit. Ad qaod
efOciendum nisi uteremur alio argumento, quam
hoc, quod illumJibrum exciiaverit in eo quem de
Idolatria scripsit cap. 43, perfaoile esset inielli-
gere, huncut minimum ann. CXGVni, iuci pu-
blica expositum fuisse, cum Tertullianus illum
eodem fere anno cum Gbristianis communicaverit.
Seddocet ipsum ejus in hoo libro conscribendo
oonsilium evertendi istam opinionem, quod Gfari-
stianis liceret interesse spectaculis, maxime tum
ediia Spectacula fuisse, qus coniempia a Gbrisiia-
nis tanquam expediio moriis genere, deorumculto-
res dicebant (de 5per/. c. 1). Qus quidem valde
dubitOy an de aliis capi speotaoulis possint, quam

155

DISSERTATIO DE VERA iETATB

156

de UB qua9 propter Severi reditum victoriamque A
ab Albino reportalam, non Bomse solum, sed per
provincias etiam (coll. c. 7) edita esse leguntur;

qualia isto tempore habet Spartianus, in Severo^
c. 14.Namque siTertullianum ludos commemorare
videmu8(c. 46) (f^ natalibus et solemnibtu regum
et publicis prosperitaiibus, cumque dicere, nullos
acultudeorum immunes esse, sub quocunque de-
mum nomino et iitulo ederentur; id nempe quod
diximus suspicamur, maxime inducli eo quod
prassides dicat (c. 50) persecutores Dominici no-
minis, sasvioribus^ quam ipsi contra Christianos
ssevierint, fiammis insuHantibus olim liquescentes ;
et alio quodam loco (c. 26) quod in Christianos
quoiidiani leones expostulentur, ac decemantur
persecutiones, Igitur jam tum presides vexabant d
Ghristioultores; quibuspertinaciam in rejicienda
epectaoulorum voluptate objici usu veneral (c. 1).
Enim vero diximus, §7, in causis violandi Chri-
stianos eam fuisee habitam, quo hi sibi religioni
ducerentvenire adludos, ipsamquehanc ssevitiam
adversus eos jam ann. CXCVlIexstitisse; quam ob
rem ulium fore dubitamus, qui alio quam hoc aut
sequenti annoscriptum esse de Spectaculis Ilbrum
judicet. Atque ego non ignoro multos fuisse in ea
opinione, quasi Tertullianus nostro in libello re-
spezisset potius ludos ssculares, quorum memo-
riam tot nummis novimus celebratam, et ipse ad
hanc sententiam inclinavit Tillemontius, accura-
tissimus, si a ratione chronologica discesseris,
harum rerum interpres {Mimoires pour W^servir p
d VHistoireeccl^iasiique des six premiers siicles,
tom. III, edit. ParJB. noi, in-4, p. 2i0). Sed isti
opinioni, qno minuscalculura adjiciamus, impedit
primum hoc, quod TertuIIianus praBsides dicat
auctores calamitatum in Christianos, ut abhorrens
videatur ab ista oautione ac studio Tertulliani
removendi a christianis omnem suspicionem ne-
glecte pietatis adversus Imperatorem. Itaque hao
ipsa cautione alias TertuIIiano ubivis adhibita,
quam hicabesse videmus, adducimurin eam sen-
tentiam ut credamus, tempore editi hujus libelli
nondum sceleris istius adversus Christianos parti-
cipem fuisse Severum,quali8 tamen fuit ann.CCIV,
cum ludi isti sa^culares ederentur. Deinde efflce-
retur ipsahac dissentientumopinione,hancIibrum
scriptum esse a Teriulliano, cum transiisset ad D
partes Montanistarum; quodlonge seous est, ut
mox videbitur, ac repudiatur ab ipsis his qui
secus existimant, Neque vero aliorsum, quam fere
ad hujus anni CXCVIII initium, hunc librum referri
parest, quoniam ante Maium anni praeoedentis,
vix credibile est, Severum Romam rediisse, cum
sint post pugnam Lugdunensem (§ iO) multa ad-
huo ab ipso compoaita (Vid. Herodiani Hist., I. iii,
c. 8, ed. fioecleri), unde fit, ut nec libellus ad
Martyres, qmuosiro esi superior; nisi ad illius
anniflnem, scriptuspossit dioi. Cai si addamus
id| quod sno loco docebimus, iibrum de Idololairia

posteriorem esse eo de Spcctaculis, et eodem anno
compositum, hsecnostra de state libri de Specta"
cuiis sententia inde neoessario intelligetur. Atque
hasc eadem libri stas demonstrat satis, non posBe
eum haberi in numeroeorum, quos addictus sect»
Montanistarum Tertullianus conscripsit; huic
enim adJunxisBB se eum A. P. G. N. GG. supra
disputavimus ; neque ulla est ipsi libro impressa
nota imbuti Montanistarum erroribuB animu At
hic tamenlibelluslibro de Corona poBterior est,
quem nemo Montanismi sigoa habere negat. Ita
fere Hofjmannus in diss. laud. §7; a quo si ra-
tionem ejusrei postulas^nostrum prodiisse librum
respondet, « cum pax Ecclesis non quidem Severi
edictis, sed clamoribus populiet praesidum aucto-
ritate sublata esset. t At eodem illo argumento
adductus, cum animum appelleret ad scribendum
librum de Spectacuiis, Tcrtullianumplane existimo
orthodoxffi familie sodalem fuisse. Namque vim
argumenti contrarii universam in eo esse video
quod in isto libro de Corona^ c. i, TertuUianuB
bonam longamque pacem Christianis adhuo fuiBse
dicat ; cui quid respondendum sit, postea dabitur
oommodior dicendi locns. Sed istud a veritate
alienum cst, quod de Spectaculis liber soriptue sit
post librum de Corona ; cujus rei testem habemus
ipsum Tertuliianum plane contrarium, qui in isto
deCorona libello, cap. 6, Huic maierix, inquit,
propter suavitudios nostros, grxco quoque stylo sa*
tisfecimus; loquimur autom de SpectacuHs, quae
ductaputat e diaboli discipIina.Et boc ipsum jam
Aliixium commovit, ut nostrum de Spectaculis
librum antiquiorem eo oBse decerneret; cujus
argumenti vim HofTmanua vult frangere, quod de
Greco libello sermonem esse 115 pronuntiat,
negatque, idem de Latine propter rationea a se
adductas sentiendum esse. Atqueego non inflcior,
Tertullianum de eo libro fuisse locutom, quem de
Spectaculis olim Grece composuisset ; sed neque
illud potest esse obsourum, ante istum Grscum,
Latine etiam eum commentatum esse de eodem
argumento. Nonne enim is, qui de spectaculis
Graece quoque se dixiBse fatetur, idem hoc voluisse
censenduB est, se olim alia etiam lingua istud ar-
gumentum tractasse ? de rationibus autem Hoff*
manni in contrariam partem allatis, Jam monui
me posteadicturum. Neque est audiendusDupinius,
qui huno quidemcum eo qui estde Idolatria cir-
citer ann. CGII aut GCIII scriptum esse opinatur
a Tertulliano jam ad errores Montanistarum pro-
clivi (dans ia Nouvelle Bibiiotheque des auteur ee-
clesiastiques, 6dit. deParis, 1693, in-4, t. I, p. 91,
et 108, not. 1). Qua in re deoeptum eum eBse
Buspicor natali Getaa Casaris, cujus memini men-
tionem fieri in Actis Perpetus et Felicitatis, quae
quidem creduntur eo anno mortem subiisse. Bunc
veronatalemputat aTertulIiano in libro de IdO'
lolatria indicatom, ouJub rei, saltem in eo loco
qnern excitavit, nuUum est veatigiom, ac, ai eBseti

— ^* ' *J r

457

AC DOCTRINA SCRIPTORDM TBRTDLLIANI.

158

id Dimiram cederet in disoeptationem, inteilexerit-
De Tertullianus natalem imperii an vits Get»
G£sari8? Fit igitur atabile, bunc de SpectamUis
librum editum fere fuisee sub ann. GXGVIII ini-

tium.

l i5. — Liber de Idololatria eidem anno asseritur,
TiUemonii et Hoffmanni conjecturar dispelluntur,

IIu QC excipit dtf Jefo/o/a/rfa libellus. Quem cum

TertQliianus scriberet, erant sane Romani occupati

in eo, quo ostenderent loetitiam summam de tem-

poram ietorum felicitate, eaque de causa ipsas

jannas suas laureis exornaverant et mullis lucernis

(coll. c. 15). Id vero in honorem imperatoris fac-

tum esse, demonstrat omnis disputatio, quam

sDbjicit Tertullianus super ista quaestione : an

pietas imperatori debita requirat, ut cbristiani, ad

declarandum de Cssaris salute gaudium, se deo-

ram cultoribus adjungant vario Istitiffi apparatu?

Haec, si quis qu«siverit, ad quaenam tempora spec-

tent, nullas ego dubito dicere : ad varia IsetitiaB

signa, quibas quasi Severo, e bello cum smulis

imperii redaci, Homani applaudebant. Namque ter

Isgimus apud scriptores veteres istiusmodi quid

factum sub Severi imperio : primum an. GXGIII,

cum Severus, regnum occnpaturus, Romam, in-

terfecto Juliano, intrasset (Dio, apud Xiphiinum,

^. Lxxiv, c. 2, p. 1242 G) ; postea, cum victor ex

(ia)Iia rediisset, Albino prostrato (Herodian. 1. iii,

c. 8; Spartian. in Severo, c. 12); denique in

decennatibus imperti sui, cum reverteretur ex Orien-

te (Dio, I. Lxxvi, c. 1, p. ^272 ; et Herod., 1. iii,

c. 10) ; quod omne genus multis conflrmari nu-

meris potest. Atque primum illud haud potest a

TeKQlliano Bigniflcari. Namque, uthoo non dicam,

si adhuc fuiseet imperii aemulus, quem plurimi

optabanl, qualis Niger erat post mortem Juliani,

vii Degligentiam in ostendenda adversus novum

Cssarem impietate objici potuisse Ghristianis 116

(quod tamen factum apparet ex omni TertuUiani

sermone) ; provocat certe Tertullianus ad suum

de Spectaculis librum, quem diximus demum

ann, GXGVIII scriptum fuisse. Neque vero quis

debet haerere in eo, quod non de Granco hujus

argQmenti libro, sed de Latino loquatur; nam nos-

iram libellum eum scripserit Latine, haud dubito

quin, si Grscum de Spectaculis librum voluis-

set denotare, illum designaturus adjecto quodam

verbo fuisset ; atque nos jam diximus a Graeco

posse ad Latinum jam scriptum absque errore

argumentari. Neque etiam postrema sententia

videtar admittenda, quas istam publicam Isetitiam

transferre vult in decennatia Severi, Nolo nunc

disputare de eo, quod pugnet cum hac opinione

ipsahujuslibri 6p6o8o5(a, quam ei postea vindica-

bimus ; sed est tamen aliquis suspicioni locus, eo

tempore in Ghristtanos adbuo magistratus fuisse

coliatos. Namque istam qusstionem quatenus

eJQsmodi officium progredi deberet in suscipienda

religiosa aliqaa oonsaetudine qo» ad deorum oul-

A tum paulisper aocederet, dubito an traotasset
Tertullianus, si quidem tum Ghristiani admissi
ad magistratus non essent. Sed quidem haud ne-
go, me subdabitare, quod amplius communicata
cum Ghristianis fuerint ofOcia publica, cum jam
Severus edictum de religione Gbristianorum oon
recipienda tulisset. Restat igitur alterum quod di-
ximus celebrationum genus, qaod post Severi ex
Gallia reditum exstitisse perspicuum est. Gujus
sentenliae novum aiiquod argumentum, neo istud
profecto contemnendum« peti potest ex eo, quod
Tertullianus isto, quo librum hunc scripsit, tem-
pore astrologis nupor admodum Urbem et Italiam
interdictam esse commemorat, c. 9, Quod quando
sit factum, ex Spartiano non minus discere lioet,

Q quam ex ipso Tertulliano, Primum, audiamus nos-
trum, Apolog, c. 33 : Sed et qui nunc^ inquit, sce^
testarum partium socii aut plausores quotidie re-

velantur quam recentissimis taureis postes

praestruebant^t Quam elatissimis et clarissimis lu-
cemis vestibula nubilabant? .... Non ut gaudia
publica celebrarent, sed ut vota proprta fam edicC'
rent in aliena solemnitate, . . . , nomenprincipisin
corde mutantes. Eadem otficia dependunt, et qui as-
trotogoset aruspiceset augures et magos de Caesa-
rum capite cansuUant. Sed in hoo Apologetici loco
haec gaudii publici signa edita olim a sceleratis
fuisse Tertullianus dicit, qu89 in libro nostro nunc
fleri planissime indioat. Est igitur iste de Idolola'
tria libeilus ante Apologeticum scriptus, adeoque
anteinitium anni GXGIX, ut postea apparebit. Ego

^ vero haud inepte suspicari videor mihi, pulsos
Roma Italiaque astrologos tum fuisse, cum a mul-
tis de salute Gasaris fuissent consultj. Atque hi,
qui tale quia sciscitati erant ex magis, capitis
damnabantur eo tempore fere, quo Severus profi-
ciscebaturadversus Parthos, hoc est ann. CXGVIII.
Quod intelligitur e loco quodam Spartiani in Vit,
Sev, c. 15, quem, quoniam non satis est excussus
ab aliis, hic subjicio : Postquam Severus Parthicum
bellum susceperat, trajecio exercitu a Brundisio,
continuato itinere venit in Syriam, Parthosque sub-
movit, 117 Sed postea in Syriam rediit, ita ut se
pararet ac beilum Parthis inferret, Inter h«c Pes-
cennianas reliquias, Plautiano nuctore, persequeba'
tur, — Multos etiam, quasi Chatdceos aut va-

D tes de sua salute consuluissent, interemit, prX"
cipue suspectos unumquemque idoneum imperio,
Istum locum si conferamus cum eo quem modo ex
Tertulliano recitavimus, apparet utrumque scri-
ptorem, oum loquatur de reliquiis adversariorum
Severi perquisitis, ipsum etiam tempus, quo ista
contigerint, definire : quod secus est in enarrando
altero de adhibitis in consilium astrologis. Sed
quemadmodum illud nobis dat viam certam inve-
niendi veram statem Apologeiici; ita hoc quiden'
nos docet, eos qui magos de salute Gaesaris per-
cunctati fuerant, fere eodem temporo fuisse ex
Btinotos ; ex quo Baltem intelligitur id quod vole

159

DISSERTATIO DB VERA iETATE

160

bamns, nostro in libro Tertullianum de altero ce- A sumus, veluti per gradus ascendendOi qus ista de

lebrationum genere Bub Severo fuisee locutum.
Quanquam, si velimus istam rem quaerere subti-
lius, et adhibere legem, e qua ordinem in rebus
gestis narrandis a Spartiano plerumque observa-
tum judicandum esse experimento didicimus (quam
longum est hic luculentius exponere) : cognoscere
licebity quod ista supplicia eorum, qui magis usi
sunt ad intelligenda imperii Severi fata, non ne-
cessario posteriora habenda sint supplicis consti-
tutis in amicos Nigri superstites. Itaque cum haec
exstiterint onn. CXGVlil, ut dicemus loco, illa
haud inepte assignari possunt anno praecedenti.
Qu6B cum ita slnt, patet [ad annum GXGVIII li«
brum de idololatria pertinere. Atque hic ego non

re dicenda habemus, exponere. Primum igitur ne-
mini qui fuil in eo libro tractando cum cura ali-
qua versatus, potest esse obscurum, isto tempore
nondum fuisse legem [Severi contra Christia-
nas emissam. Namque, hunc librum oCferendo
PrsBsidibus, quis credet Tertullianum ab iis exspe-
ctare potuisse, ut iram adversus Ghristianoa oon-
ceptam non mitigarent solum, sied plane depone-
rent^dimitterentque eos innocentes? si tamen prae-
sidibus agendum fuisset secundum Severi leges a
quibus nec licebat, vel latum unguem recedere ;
prsBsertim cum constaret, quanta acerbitatc usus
olim fuisset adversus eos, quos intellexerat officio
judicis haud bene defunctos (V. Spartianum, i n

puto necesse esse, ut respondeatur ad ea, quee vo- j^ Sev. p. 8). Neque vero mirum cui videri debet, si

luit Tillemontius, hunc librum ^criptum esse a
TertuUiano postquam ipse novae aiicujus secte
auctor exstitisset. Quod absque ratione omni de-
fenditur, et est ab HoCTmanno confutatum diss.
cit. § 8, p.34, qui argumentis, e quibus eruenda
est libri aetas nobiscum fere consentit, ita tamen,
utaTertuIlianoMontanistaillumexistimetscriptum.
Quse quidem opinio stare non potest, si verum est
id quod auperius probatum dedimus, nonnisi ann,
GG eum se contulisse ad disciplinam Mon-
tani. Neque ad eam asserendam bene Hoff-
mannus adhibuit Jocum Tertuliiani ipsius {de
idoloL c. 22) : Mulii dicunt, Nemo se dehet promuU
^are ; quom vult indicasse, quod fuerit jam tum
inter Montanistas et orthodoxos qusstio agiiata de

prcesides cum plebe soli injuriosi fuerunt fin Chri-
stianos, quam obrem non ad Gssarem ipsum Ter-
tullianus provocaverit, neque Christiani sese rece-
perint in ejus tutelam. Etenim si Ghristiani,
occasione eorum qui proptcr Nigri Albinique
amicitiam plectebantur, auctore Plautiano, omne
calamitatum genus sustinuerunt ; talis ad Gssa-
rem provocatio, propter summam Plautiani, Pra-
torio Praefecti, auctoritatem locum non fuisset
habitura ; ne tum quidem, si facta esset ad ipsura
Plautianum, impotentissimum crudelissimumque
hominem. Pr»terea quomodo, si vel maxime
Plautianus auctor tanti scelerisin Christianos non
fuerit, quomodo, inquam, a Severo, inQnite et
aurum et oaedem homioum innocentium ac sedi-

fuga in persecutione. Nempe ipsa series [orationis C- tionis suspectorum concupiscente, impetrari au-

de omni negatione fidei sermonem esse docet, ne-
que de foga unice ; et ex antiquissima veterum
christianorum historia, veluti ex Ignatii ac Poly-
carpi exemplo, apparet, diversas inter ipsos pu-
rioris doctrinae Ghristianos ea de re fuisse senten-
tias ; sed ortam hanc orthodoxos inter et Montani-
stas disputationem ex facto militis qui coronam
lauream repudiavit, adeoque hunc librum post
eum qui est de Corona scriptum esse ; id vero est
hariolari, non probare ;quale genus argumentandi
debet ab omni disputatione alieniasimum esse.

g 16. — ApoloQeticus anno CXCIX composUus

demonstratur.

Sequitur elegantissimus ApologeticuSy quem li-

xilium potuisset adversua plebis furios» impetus?
Quam forendum erat potius,cumnondumpubIica8
cum Ghristianis inimicitias suscepisset, admoni-
tum libellis Ghristianorum, eo progressurum
fuisse, ut etiam mala, auctoritate sua prssidum
furorem confirmando, augeret ? Hac igitur re con-
Btituta, dicere necesse est sane, quod Apologetico
Bcribendo occasionem dederit facta a plebe Chri-
Btianorum perturbatio.Atque quorumdam locorum
TertuIIiani (43) vis ita est manifesta,ut abso num
plane sit, aliud ibi quid, quam eam rem querere.
Unde flt, ut neque dici Tertullianus possit hanc
Christianorum defensionem tradidisse prssidibus,
nisi cum annus CXCVII suam jam summam com-

brorum 118 TertuIIiani et doctrina et candore Q plevisset ; propterea quod horum motuum origi-

praestantissimum audeo dicere. Gi;gus stas tam-
etsi copiose disputata sit ob omnibus^qui csteros
etiam libros non tetigere, maxime a Moshemio,
elegantissimo viro, cui hoc in genere prims de-
bentur; tamen post istam messem licet spicas
quadam coiligere, atque, praetermissis iis qus
doctissimesuntdicta ab eo, brevissime quam pos-

nes isti anno idoneis argumentis vindicavimos.
Itaque nec opus est isto loco (Apolog, c. 35). 119
quo inter hostes imperii Cassios, Nigros Albinos-
que Tertullianus retulit, ad ascerendam Apologe-
tici ffitatem nece Albiniana posteriorem ; continet
tamen is ipselocus vestigiaqusedamnonadmodum
obscura, quibus insistentes aetatem quam Apol.

(i3)Apol.y c. 37; Quoties suo Jure nos inimicum
vulgus invadit iapidibus et incendiis f Ipsis Bao-
chanalium furiis nec mortuis purcunt christianis,
quin illos de requie sepulturs aveliant, dissecent,
distrahant. Et o. 35 : NuIIi magis depostulatores

christianorum quam vulgus. Plane cseteri ordines
pro auctoritate reli^iosi ex fide : nihil hosticum da
ipso senatu^ de equite^ de castris, de palatiis ipsia
spirat.

AC DOCTRINA SCRIPTORDM TERTDLLIANI.

{62

getieo coDStittiimas tribuere, accnratias invenire A
possumuB. Nihil jam de congiaris ab imperatore
populo datis ; nihil de die solemni principis omni
lautitiarum apparatu celebrato ; nihil de votia pro
imperatoris salute susceptis dicemus : sunt enim
bsc, vel non apta satis ad rem exsequendam^vel a
Mosbemio jam elegantissime disputata. Unum io-
cam excutiamus, et eum quidem superius in me-
diom productum (§ 15), propterea quod et is rem
planissime conficit et movet nos, ul ab istius do-
etissimi viri sententia paululum difQectamus. Ait
igitur Tertullianus, icelestarum pariium socios aut
plausores, post vendemiam parricidarum racematio-
nem supersiitem, quotidie revelari; ait etiam, quos-
dam AsIrolcgoSf Augures^ Magos de Ciesarum ca-
pite cansuluisse. Eadem coiyunxit Spartianus, |^
effecitque ista similitudo^ qua utriusque soriptoris
loca excitata intercedit, ut utrumque eadem piane
tempora respexisse dicerem. Sed quoniam neo
Tertullianus consultationem magorum plane re-
fert in eadem illa tempora, in quae reliquias ami-
corum Nigri perquisitas, nec Spartianus, ubi tem-
pus diserte non definit, ordinem rerum accura-
tissime sequitur ; Qt, ut nunc mittamus ea, quao
de consultis magis apud utrumque leguntur.
At alterum sequamur judicium temporis, quo
scriptus Apologeiicus^ videlicet istud studium
Piaatiani, protrahendi omnes eos, quos su-
spectos dicebat averss a Severo voluntatis. Hos,
Spartiaous ait, persecutum esse Plautianum in-
terea, cum Severus Parthos adortus fuisset,
rediissetqne in Syriam, ut se pararet ad bellum C
Parthis majori oum vi inferendum. Enimvero
credibile est, Severum fere post medium ann.
GXCVJlIy fuisse adversus Parthos profectum (14) :
qaornm impetus cum aliquantum repressisset, in
Syriam rediit forte, ut ibi hiemem transigeret. Ubi
cum pararet ea, quaa necessaria videbantur ad
Parthos bello persequendos, Plautianus investi-
gavit eos, quos superstites noverat e Nigri amiois ;
qood igitur fere faotam est sub anni CXGIX ini-
tium. Quare nuilus ego dubito, quin sententia
Moshemii, qua ann. CXGVIII medio hunc librum
exaratum esse existimat^ relinquenda sit ista in
re, propterea quod tum modo adversus Parthos
profectus est Severus, atque Teatuilianus non de
exstinotis Albini, sed Nigri amicis loquitur, qui q
erant adhuc post Albinianos super8tites,sed neque
tempore isto, quod dizimus, posteriori facta esse
videtur haec inimicorum Severi pervestigatio ; hoc
enim pugnaret cum eo, quod jam ann. GG Tertul-
lianus Montanistarum partibus accessit, scripsit*
que ante hano factam ab Ecclesia seccessionem li-
bros ad Nationes et de Tesiimonio animas^ 130 qui
ne minimam quidem dant Montanismi suspioionem,
etsunt Apologeiico superiores ; quod de MhvKi super

(14) Profectio Augusti conjungitur apud Medio-
barbum ad a. c. 199, p. n2, et apud VaiHanlium
in Num. impp., vol. I, p. 113, cum Tr. P. VI. ann.

anin^ iestimonio haud dubium est, ao de libris ad
nationes probabile admodum. Neque nunc credo
fore qui putent Tertullianum tum Montanistam
fuisse, cum Apologeticum componeret. Etenim nisi
mavelint fingere cum Havercampo V. G. (in prsfat.
ad editionem Apologet. TertuII.) Tertullianum bis
hano Apologiam paululum immutatam edidisse,
argumentis nostris cedant necesse est, quibus eam
superiorem esse Severi edicto probavimus. Atque
ego opinionem Havercampi non probo, cum lectio-
nes qusBdam textus hujus libri discrepantes istam
rem eonficiant satis ; mihique ex Busebio quidem
H. E, II, cap. 2, constet, quod Tertulliani ApolO'
gia Latine scripta sit, postea Grsce conversa, sed
quod bis edita sit, et immutata quidem, nullo mo-
do. Quod si igitur concedant, Apologeiicum Severi
edicto esse antiquiorem : eos profecto oportet
contra nos, si possint, oertioribus argumentis pu-
gnare, quam iis, quibns sententiam a Moshemio
demonstratam Hoffmannus impugnavit, qu» nihil
firmitatis habere egregiecommonstravit Moshemius
in Addendis ad vol. I diss. suarum Hist, Eccles,
p. 741-48. Atque nos ipsi aiteri Hoffmanni argu-
mento suo loco respondebimus, alterum vere mo-
nemus cum ipsa HoiTmannisententiapugnare (lu-
bet enim hos Moshemian» responsioni adjicere).
Nam si vera sunt etiam qua de cultu Serapidia
Romaa per Severum restituto HolTmannus dicit,
facta esse ea tum demum, cum iSgyptum, devictis
Parthis, peragrasset, hoc est anno GCII ; concidit
id, quod antea decreverat ante Sevori edictum
scriptum Apologeticum esse ; quoniam ante ann.
GGII Romam Severus non rediit, et tamen ann.
GCII edictum adversus Christianos promulgatum
fuisse, nemo unus vocare in controversiam po-
test.

§ 17. — Libri duo ad Nationes anno CXCIX

scripti.

Narrat in Apologetico suo TertuIIianus (cap. i6)
proxime fuisse quemdam, qui imaginem togatam,
auribus instructam asininis,altero pede ungulatam,
addita inscriptione, Deus Christianorum onochoe^
ies, proposuerit. Idem nuper factum esse refert in
priore ad Nationes libro c. 14. ; quod argumento
esse potest, eodem fere tempore cum Apoiogetico
utrumque ad Nationes librum editum fuisse, atque
ita, ni fallor, ut post eum hi lucem viderint.
Utrumque, inquam ; verba enim, quibus librum
posteriorem orditur, statim eum priori subjectum
ostendunt post Apologeticum : tum quoniam illud
proxime videtur brevius temporis spatium desi-
gnare, quam nuper ; tum,quoniam verisimiliusest
si quis dicat Tertullianum primum prcesides com-
pellasse, quorum auctoritas major esset animus-
que tractabilior quam populi. Atque sunt prseter

CXCIX medio. Sed apud illum p. 273, alius num-
mus habet Severi Tr. P. VI, cum cognomine Par.
Ar. Ad. signisque viotoria aliis.

163

DISSERTATK) DB TERA iBTATE

161

h®o non pauoa, quibus eonim aetas multo superior A sectionibus, nihil reperies, quod sit in Apologelico

edicto Severi intelligi possit ; a quibus enumeran- traotatum.

dis me nunc quidem contineo, sed utor tamen ad

hanc rem duobus argumentis.Unum est, quod isti

libri sint populo in primis destinati ; alterum,

quod victoriam a Nigro atque Albino tanquam non

itamultof^i ante reporiatam signiQcent. Nus-

piam prflBsides alloquitur, ut fecit in Apologetico,

sed unice populum, a quo memini Tertullianum

alicubi etiam (v. c. l i c. 3) diserte prffisides distin-

xisse. Deinceps hos, ait quibus dicavit istos li-

bros, accusasse Chrislianos (1. t c. 20) ; quod qui-

dem convenire video in praesides, tamen multo

magis refertur ad plebem. Denique ipeum cogno-

m(^n Nationumt quod est in horum libroram epi-

§ 18. — Liber de testimonio animm eidem anno

asseritur.

Stat mihi eadem sententia de eo libello, quem
Tertullianus de Testimonio animse conscripsit. Huoc
equidem non nego lequalem esse libris adNationei.
133 Sed dubito an recte ab Hoffmanno, ]. o.,
p. 34, dicatur altera quasi pars esse commentarii,
quem in Apologeticum Tertullianus ediderit, cum
libri ad Nationes priorem tffecerint. Namque ista
verba Apologetici c. 17, vuUit exanimse ipsius testi'
monio comprobemus ? qu89 ansam HoiTmanno ita
sentiendi dedere,non ita comparata videntur mihi.

graphe, manifestum est a Tertulliano inditumesse « ut possint lectores omnes ad hujus opiniouis veri-

iis, qui dediti erant oultui deorum ; hic vero pro
prie plebem superstitiosam designat haud dubie,
propterea quod pene eadem, quae disputata sunt
in utroque libello, jam prssidibus consideranda
proposuit in Apologetieo, 8ed nuper» stragis Nigri
Albinique mentionem iDJicit hoc modo, ut Syriam
cadttverum odoribut spirare, Galtiasque adhuc Bho-
dano suo non lavare dicat ; quod quid sibi vult
atiud quam hoc, vix (inerc bcilo Severi oum Nigro
atque Albino fuisse impositum ? Qu» quidem om-
nia, istos ad Nationes libros non post edictum Se-
veri aditos fuisse, sed ante, luculenter ostendunt,
possuntque edocere omnes, non prsBter rera hos
libros comites datos a nobis fuisse Apologetico
TertuUiani, quippe quos ea de causa oportet scri-

tatem agnoscendam adducere, cum eodem illo loco
Tertuilianus et demonstrare se possa unum Deum
ex ejus operibus dicat ; de qua re tamen nusquam
pum memini ex instituto disputare, saltem in iibro
tali^ qui sit eodem tempore cum Apotogetico scri-
ptus. Gertius huno librum Apologelieo equalem
esse vcrba decent ea, quibus in seotione quinta,
p. 84, utitur Tertullianus : Divinx Scripturx quse
penes nos vet Judaeos suni^ mutto saecutaribus liiteris
non modica tantum setate aliqua aniecedunt, ut loco
suo edoeuimus, Hoc vero ubinam doouit, nisi in
Apologeticof cap. 18 seqq. Quem oum sub initum
ann. GXGIX, eos vero ad Nationes paulo post com-
posuerit, anno isto pene expleto nostrum libellum
edidisse censendus est. Neque id abhorret ab eo

ptos esse, cum jam dimidia par ann. GXGIX fuis- ^ quodsibiinlibelloTertullianusexsequendumsump

set convnrsa. Ex quo apparet, simul, ipsorum

auctorem tum nondum abiisse in Montanista-

rum sententiam, siquidem id demum ann. GG oon-

tigit, neque inveniuntur in libris istis, qus suspi-

oionem Montanismi movere aliquantum possint.

At unum hoo mihi animadversione dignum videtur

in Hoffmanni argumentis, qui eidem similitudini

insistens, qu» argumentum Apologctici horomque

librorum intercedit, pronuntiat in contrariam par-

tem non bene. Namque ea efus opinio qu® in hoc

versatur, guod libri ad nationes cum libelto de te-

stimonio animse non diflerant ab Apologetico, nisi

prolixifate, eamdemque defensionem^ quam Tertul-

tianus in Apologetico velui in pugnum compresserat,

aliquanto latius expliceni ; ea vero neo recte se D flammisque propaganda.

habet omnino, nec est ad rem efflciendam satis

idonea. De ipsius argumenti conciusione nihil at-

tinet dioere ; est enim hoosatis disputatum a nobis,

et adbuc quibusdam in locis disputabitur. Et

quamvis in Apologetieo fere similia tradat Tertul-

lianus eorum, qus fuerunt in iibris ad Naiiones

exposita ; multa tamen sunt in isto, que in his

prorsus non exstant,et vicissim in his,quffi frustra

in Apotogetico qusruntnr. Quod qui perspicere

plenius velit, eum ad universum librum posterio-

rem remittimus, quod versatur in explodendis

gentilium diis : ubi si dicesseris ab ultimis libri

sit, ut mmuti persecutoresque Christianorum veritalis
et erroris in se et iniquitatis in eos revincerentur
(o. i). Sed in alium,eumque posteriorem eo,quem
diximus, annum oonjioiendum bunc librum non
puto. Etenim praeterea, quod nulla in isto libro
signiiicatio Montanismi appareal, haud inepte quis
dixerit, hunc veluti appendioem esse Apologetico
librisque ad nationes adjectum ; quoniam in eo
disputata est paulo amplius doctrina Ghristiana.
Neque ullus ejus generis liber adversus ineptum
deorum cultum est a Tertulliano compositus, qui
posset alii tempori vindicari, quam buio, quo ipsa
violentia in Ghristianosrequirebatdemonitrationem
summs injustiticB conspicuaein superstitione ferro

ARTIGULUS III.

De libris Tertulltani, quorum et xtas et Montaniimus

constat,

§ 1. ~ Liber de Corona anno CCl docetur cm*

scripius.

In superiore disputationis parte satis expositam
esse putamuB de libris iis, quorum astas et puritas
doctrinae certo quodaro modo efQci posse vide-
bantur. Nunc sequitur alter locus,qui pertractabit
eos, quorum aetas non minus constat, quam id,
quod sint a Tertulliano tum editi, cum ad Montani

165

AC DOCTRINA SCRIPTORDM TBRTDLLIANL

166

discipliDam se, relicta vetere, contulisset. Inter A
qaoa primum locom teDCt liber de Coronayin cujus
etaUm ut iDquiramas p^ulo pienius,operffi videtur
pretium esse eo magis, quo certius hic veluti ica-
pin)YiA« est, ad quod exigendi suat caeteri omnes
libri, si illud veniat in controversiam, utrum sint
ante Tertulliani defectionem scripti, necne. Qua
de re cum videamus doctos homines vartis inter
se dissidere sententiis, quibus impedivere magis
yeritatem inveniendam quam expedivere ; candide
dicemus, quas veri similia videntur Dobis, ac una
utemur eaque prima libri sectione, e qua 'erui
potest et ipsa scriptoris doctrina, et tempns, 19S
quo istuDQlibrum inpublicum protulit.Atque illam
cuivis iicet intelligereexistadisputatione universa
de fugiendis iis, qu» vel minimam suspicioncm ^
coltus commentitiorum deorum excitare possent;
ubi disserentem audiet Tertuilianum, non eum
quidem placidum, modestum, atque cedentem,
sed austerum, sed vehementem, sed ira adversus
seeus sentientes mirabiliter incensum, ut fere so-
lent ii,qui modo ad disoiplinam aliquam progressi,
plurimum sibi sapere videntur. Alterius enim
S6ct« pasiores dum ait esse in paeeUoneSyin prxlio
ctrvoSf eosque respuisse Spiritus sancii prophetias,
apparet sane Montani discipulum hic loqui, non
communisEoclesisspdalem.Namque his verbis et
alius se gregis esso profitetur ac ii, quorum doo-
tores impugnat, et quid soum adversus eos ani-
mum coDcitarit, perspioueindieat, nimirum illud,
quod secum eadem Paracleti Montanistarum de-
creta non faissent secuti. Hanceamdem libri sec- G
tionem iis verbis orditur, qu® fontis instar sunt, e
qao omniB haurienda est statis notitia. Ita vero
ille: Proximefacta est liberalitas prassianiissimorum
Imperatorum , expungebantur in castri miiites iau-
reaii. Adhibetur quidam illic magis Dei miles,..
solus (ibero capite, coronamento in manu oiioso..,
Murmur tribuno deferiur. Statim iribunus: Cur,
inquit, tam diversus habituJ Negavis ille sibi cum
cseteris ticere. Causas exposiuiatus; ChrisHanus sum,
respondit. Hujus militis factum cum csteri Chri-
sliani improbarent,existimantes, eo tam booam et
longam pacem periclitari, contra nititur illud
summis laudibus eCferens Tertullianus. Atque in
isto loco primum videmusab eo liberalitatem im-
peratorum nuperrime factam commemorari, quos n
dubito an quis alios fuisse dixerit, quam Severum
et Caracatlum, utrumque Augustum. At enim in
superioribus Garacallum dicebamus dignitate Au-
gusti tom fuisse omatum, cum Severus iter in
Orientem adversus Parthos pararet, quo fere abiit
post dimidiam partem anni GXGVIII conversam ;
et poatea ostendemus, pacem, quam hic adduci

fl5) Spartianus in 8evero, c. 14. : k Profectus ad
bellnm Parthicum est, edito gladiatorio numero,et
congtario populo dato,»

(16) Idem, c. 46 : u Harum appellatipnum causa
donativum militibus largissimum dedit, concessa

in periculum nonnolli oredebant, esse eam, qua
fruebantur Christiani nondum Severi lege publica
exagitati, quam latam esse ann. CGII, constat
inter omnes. Qunc igitur librum soriptum oportet
esse in intervallo eo, quod ab anno sexto Severi
ad nonum efQoxit. In quo temporis spatio tres
observari annos imperatorum liberalitate notatos :
primum paulo antequam Severus proAcisceretur
in Orientem ann.tCXGVlH. (15). Alterum annum
GCI, cum is militibus suis, fpropterea quod Ca-
racallum Augustum, Getam Gaesarem, dixerant,
Gtesiphontem spoliandam tradidisset(16) ; tertium
ann. GGII, cum Severus et Caracallus iter iGgy-
ptiacum meditarentur (17j. Horum 194 fannorum
primum statimhio intelligendumnonesse defendo.
Etenim disputari potest, utrum hoc gladiatorium
munus et congiarium, (quod habet SpartianuSy
idem sit ac illud, quod datum a Severo fuisse po-
pulo Herodianus refert (lib. iii, o. 8, ed. Boeo. p.
145) eo tempore, quo ab Aibino victo Romam re«
dierat. Neque enim objici debet id, Spantianum
alio ioca (in Sev. c. 12) idem, quod statim post
reditum Severus edidit, commemorasse. Namque,
ut Spartianum non dicameadem saspius tanquam
diversa repetere, is quidem eo io loco dod loqui-
tur de douativo concesso militibus, sed de eo,
quod Severus militibus tantum stipendiorum.
quaotum oemo priocipium, dederit. Quod si igitur
idem coDgiarium uterque respexit^saoe iDtelligitur
non idem voluisse Tertullianum,cum anno demum
GXCVIIf, a seoatu dignitas Augusti in Caracallum
collata. Verum si detur id etiam,aliud congiarium
ab Herodiano, a Spartiano aliud intelligi ; tamen
quod ex boc primo iooo excitavimus, non potest
ad iocum Tertulliani referri eam ob causam, quia
ipsi do congiario non nisi populo dato editisque
spectacuHs, Tertulliano autem de re plaoe alia
militibus in castris concessa est dictum. Sed ne-
que illa postrema sententia admittenda est, ut ista
liberalitas, linito in Oriente bello, in Syria conti-
gerit ann. GGII, post susceptum ab utroque Au-
gusto oonsulatum. Qui enim ejus rei solus men-
tionem injicit jEHus Spartianus, datum esse, ait,
mililibus cumulatiusstipendium^quod dubito an do-
nativum dici possit, quale Tertullianus signiflcare
videtur. Ao si vel maxime sint, qui malint in isto
loco Spartiani donativum intelligere, eos spero
non penitus comtempturos sententiam meam,qua
liberalitatem a Tertulliano expositam credo eam
attingere, de qua Spartianum locutum esse dixi,
dum ea referebat, qu» acoiderunt post occupatam
Ctesiphontem. Qu» ita cum circumspicimus, non
omnia solum, sicontentio quaedam et oomparatio
fiat, bene se habere, sed explicart etiam egregie

omni praedaoppidi Partbicii quod milites qu«re-
bant. »

(17) Id., ibid. : « Post boo (cum filium mi^orem
consulem secum designasset), dato stipendio cu-
muiatiore militibus, Alexandrlam petiit. »

167

DISSERTATIO DE VERA iETATE

468

alterum posse ex altero amma^veriimus. Nam A
primum isto tempore duos fuisse Augustos nemi-
nem praeterire potest; erat enim Caracallus jam
ante expeditionem Parlhicam ann. CXCVHI, et
nunc a miliUbus etiam particeps imperii dictus.
Deinde donativum militibus datum Spartianus
commemorat, unde illa liberalitas imperatorum in
castris intelligitur. Denique sub initium hujus
anni CCI, nondum erat iex quapdam a Severo pro-
mulgata, quse omnesa religioneChristianorum ar-
cerei, quorum familiam mox turbatam esse ea
apparebit. Sed hoc donativum fuisse sub initium
anni CCI, miiitibus distributum, id vero cum ha-
beat aliquam dubitationem, quomodo oalculi sub-
ducendi sint, breviter exponemus. Principio ve-
limus animadverti quod alio quodam loco dispn- n
tavimus (supra § 16, col. 119, nol.) Severum
explela priori parte anni CXCXIII, in Orientem
fuisse profectum. Huic bello adversus Parthos su«
scepto finem fere imposuit occupata Ctesiphonte.
Nam, quod postea demum Dio Gassius Severum
refert bis frustra Atram impugnasse ; in eo, si
recte dixit, Severus non videtur multum temporis
consumpsisse, 195 cum altera eaque vehemen-
tissima hujus urbis oppugnatio viginti sit diebus
confecta (Dio I. lxxv, c. 13, p. 1265), eamque
statim seoutum iter Severi in Palaestinam atque
^gyptum. Sed quoquo modo hoc accipiatur, Gte-
siphootem hiemali prope tempore captam esse
Spartianus confirmat in Sev. c. 16. Hoc dici non
potest accidisse ann. CXCYin ; quomodo enim,
ei dicamuB etiam Severum statim post susceptam ^
a Caracallo Augusti dignitatem Roma abiisse, quo-
modo, inquam, tempore tam brevi tantum iter in
ultimas quasi regiones perficere,cla8sem exornare
peragrare Armeniam, Seleuciam, Babylonemque
capere, atque vastare Arabiam potuisset? Neque
vero id magis anno sequenti contigisse credibile
est. Etenim postcaptam Ctesiphontem, Atramque
bis obsessam, Severus venit in Syriam, ubi postea
fasces imperii suscepit. Sed eum .cura filio ann.
CCII, hos habuisse, norunt, qui factos consulue-
runt universi ;itaque dicendum erit, per tres fere
aut duos annos nihil egisse Severum in belio ad-
versu8caetero8persequendo,quod prorsus abhorret.
Restat igitur, ut captam a Severo Ctesipbontem
ann. CG fere vertente dicamus, cujus occupatio-
nem eum statim exceperit Augustl dignitas in Ca-
racallum a militibus collata, ac donativum iis ea
de causa concessum, hoc certe non alio tempore,
nisi sub anni CC Onem aut sequentis initium
contigit. Quae quidem res egregie confirmatur iis
antiqultatum monumentis, quas utriusque rei me-
moriam nobis tradiderunt, Etenim, ut a victoria

Parthica exordiar, non Eusebias solum cujue forte
quidam stare nolent judicio, banc viotoriam a
Partbis,Adiabenis, Arabibusquereportatam trans-
fert in ann. CC. {Chronic, 1. ii, ad h. a. edit.
Scaligeri, p. 182); sed fasti etiam (apud Pamelium,
in Vita Teriul. p. 18, II) et nummi apud Medio-
barbum ad ann. C. 201. p. 274) cognomen Par-
ihici maximi Severo Tr. P. YIII sostinentitribuunt^
quam progredi a medio anni GG, an anni sequen-
tis mediam partem, nemo igoorat. Dcinceps in
Garacallum Augusti, in Getam Caesaris d^goita-
tem a militibus collatam esse ann. CCI, ex Spar-
tiano intelligitur quodam modo,qui hoc ail factum
esse, cum Caracallus annum XIII ageret ( 1. c. c.
16) ; quem eo anno egit haud dubie, ut apparet
ex iis quae de ejus natali alias disputavimus §(6).
Ac hujusquidem aucloritas si forterepudiandavi-
detur propterea, quod in deOnienda Caracalli
aetate sibi ipse non constant satis;hunc oerte scru-
pulum eximitelegantissimusnummusthesauri olim
Schwartz burgici, nunc Gothani, quem memoriaB
hujus rei conservandaB destinatum fuisse, dubitari
non potest (18). Ejos rei altera pars caput Severi
laurea cinctum offert addita inscriptione : Severm
Aug. Pari. Max. P. M. Tr. P. IX. altera nudum
IM Getae^et Garacalli laureatum caput,quod hunc
quidem Augustum, illum Gassarem fuisse indicat,
cum epigraphe : jEtemii. imper. Nempe eo non
Holum confirmatur id, quod Spartianus de tempori
hujus ab iis susceptas dignitatis trsdidit, sed haec
etiam sequuntur, quae antea diximus, eam rem
anno CGI exstilisse, siquidem eo anno Trib, Pot.
iX S^v^rtasuscepit. Sed redeamus ad librum de
Corona. Hujus locum supra excussum dicimus in-
telligi optime posse, si admittatur sententia ea,
quam nobis probasse satis videmur. Namque exea
intelligi maxime poteet, qui factum sit, ut militea
laureati iocederent; quod nemo mirari debet, qui
milites etiam triumphantes cinctos coronis fuisse
novit, quale quid hic fuisse facile perspicitur.
Nam et nunc subacti pene erant omnes, adversus
quos Severus exercitum duxerat, in primis Par-
thorum bellicoaissima natio, etipse Severus, cum
propter articularem morbum agere triumphum de
Parthis non posset,de Judii^is tamen eum agendum
filio,ac Parthici compensam digratia militibus forte
signa triumphantium concessit. Qua3 si teneamus,
simul illud aperitur, quo modo nuno turbandae
pacis suspicio christianis potuerit oboriri. Jaia
enim postrati erant hostes imperatoris omnes,
ipsaque Severi jaro otiosi asperitas minabatur se-
veritatem 8ummam,quam,districtu8 adhucgravio-
ribus negotiis, non potuerat sequi. £t isti in-
flammandaB maxime idoneum videbatur militis

(18) Eum cum erudito orbe communicavit Po-
lycarpus Tentzelius in diss. Jo. Andr. Semidii
prassidio habita, ubi selQcta numismata aurea,
argentea et aerea maximi moduli ex gazophylacio
Amstadio Schwartzburgico explicat pag. 22 seqq.

Aliam inscriptionem,in qua nominatrium istorum
cum anno Tr. P. IX. Severi et Tr. P. IV. Caracalii
conjunguntur, habet Scaliger in animadvers. Eu-
seb., pag. 228.

169

AC DOCTRINA SCRIPTORUM TBRTDLLIANI

170

exemplam, quem eo, quod coronam repudiasset,
parricidium commisiasey hostemque Gasaris pu*
blicum exetitisse, suo more deorum cultores arbi-
trabantur.

§ 2. -- Secus sentientiwn opinionei examinantWy
ei imprimis Hoffmanni et Orsii, qui illum ann.
CXCVIII tribuerant^ el Pagii^ qui eum assignaverat
aim. CCIL

kif cum his argumentis inductus, librum de Co-
rtmaann. CCI scriptum esse contendam, video ple-
rosquecontradicere, quamviain diversas plane par-
tes pronuntient. Namque 0r8iu9,famili® Dominica-
n» doctissimus monaohu8,eJuBque astipuiator Hoff-
mannus ann. GXGVIII ; Baronius, ann. GXGIX ;
Pagius, ann. GGII, Pamelius et AUixius, ann. CGX ;
postremo Tillemontius imperante Maximino ann.
CCXXXV.cum editum fuiase opinatur. Sed isti,
si a TertuUiano discesseris, omnes ad unum erra-
ront in eo,quodaliud donativum militibus a Severo
datum intellexerint, quam quod debeat intelligi.
Quocirca supersedere possemus iis confutandis^
dum, quale donativum hic fuerit a Tertulliano in-
dicatum, docuimus. At quoniam ex istius libelli
tempore pendet plurimorum ejus librorum chro-
nologia, facitque ista secus sentientium confutatio
plarimum ad confirmandam nostram sententiam,
age 1 eas opiniones brevissime examinemus. Atque
hic deopinione Tillemontii nihilattinet dicerepro-
pterea, quod tota ista res satis tractata videtur ab
Uoffmanno (In diss. de Tertulliani omnibus in Mon'
tanismo scripiis, § 6, p. 26 seqq.), et plane se-
quitur illam haeresim,quae neque ann. GXGIX,neque
197 paulo postTertullianum vult ad Montanistas
transiisse, quod alio loco disputavimus. Etin ista
qoidem parte dispulationis rectius versatus est
Hoffmannus,quamtum, cum suam ipse opinionem
protulit Vnlt enim huno librum eo tempore fuisse
conscriptum, cum pax Ghristianorum ne a presi-
dibas quidem, nedum edicto Augusti labefactata
faerit, et anno quidem P. C. N. CXGVIII ; quo-
rum illum efDci credit, eo quod Tertullianus Ghri-
atianos referat credidisse, pacem imprudenti mi-
litisy quem hic defendit, faoto turbatum iri ; hoc
Tero potenlissimis ait ab Oreio demonstratum ar-
gumentis esse. Que cum adhiberentur ab Hoffman-
no,ut labefactaret Moshemii xou (jLaxotptTou sen-
tentiam de vera etate Apologetici; hic quidem
(io Addendis ad vol. I, diss. suarum in Hist. Eccl.
pertiDentium, pag. 741 seqq.)^ concedit, istam rem
rite ab Orsio fuisse expositan: ; sed negat id recle
proferri, quod non simul pace uti christiani po-
tuerint, et ab hostibus tamen suis variis injuriis
affici, Atque ego tametsi Orsio non assentiar, po-
tiusque refellam postea, sapienter tamen Moshe-
mium pronuntiasse agnosco, ubi res Christiano-

(19) In diss. hist., (^ua ostenditur catholicam Bc-
clesiam iribus prionbus sscuiis capitalium cri-
minam reis pacem et absolutionem neutiquam

PATaot. I.

A rum dixit, cum aliis in provinciis urbibuBque
tranquills fuerint, in aliis sttpenumero a prssi-
dibus turbatas, et talem rei Ghristian» faciem
tempore scripti hujns libri revera fuisse. Pulchre
enim id potest intelligi e libro Tertulliani ad Sca-
pulamy quem editum esse imperante Caracallo
plurimi eorum confitentur,quiquidquamini8toge-
nere tentarunt ; et apparebit id quidem ex iis que
posteadocebimus.Jam istoex libro quisnon videt,
maximis tum calamitatibus expositos christianos
fuisse? Etnemo tamen unusestinterscriptoresve-
teres,qui Christianos subCaracallovexatos essetra-
dat. Unde hoc?Nimirum quiapacetum fruebantur
nullo Augusti edicto turbata ; sed a prssidum ta-
men crudelitate non vacabant ubivis. Tum vero

n se ita rem habuisse omnino, cum in litteras re-
ferret Tertullianus istas de Corona opiniones, vi-
deri optime potest, si admittantur ea, qusB nos
quidem sentimus de istius libri etate. Gontigit
enim hoc facinus miiitis in Oriente, forte in Par-
thia etiam, ubi ante Severi edictum christianos
exagitalos Aiisse non legimus uspiam ; Bed,qu89 a
Tertulliano enarrata sunt in Apologetico caeterisque
ejus generis libris, in Africa potiseimum exstitere,
unde caeteri in Oriente Ghristiani piane vereri po-
terant, ne pace propterfacinusmilitis privarentur.
Sed influent in animos forsitan potentius Orsi ar-
gumenta;itaquequflBnam quantaque ista sint, vi-
debimus. Sunt vero excursionis Orsians tres loci,
quibusrem istam descripsit (19). Primum monet,

p hunc librum ann. GKGYIII assignari debere ; repe-
ritque liberalitatis Severi apud veteres scriptores
vestigia ; deinde oocurrit Pagio, qui ann. GCII,
scriptumhunolibrum existimaverat ; tum ostendit,
qua9 adduot» sunt a Tertulliano, hujus liberalita-
tis icepiordiaeic IM omnes cum rebus ann.GXGVIII
gestis egregie oonvenire, sed pugnare cum quo-
cunque anno alio. Igitur et nos sequemur doctis-
simi viri vestigia, quoniam veremur, ne miscea-
mus ea qu» Jam ab eo permista sunt satis, ac per
singulos locos, quenam recte dixerit, quenam se-
cus, adjecto breviori argumentorum Pagianorum
examine, indioabimus. In loco isto primo, qui est
de numero liberalitatis Severi Augusti, quinquies
ab eo donatoB milites esse, neseio an satis recte,

jv dicit, siqiiidem aliquot nummi septies eam com-
mcmorant (F. Vailiantii numismaia impp. Rom.,
tom. II, pag. 234); sed potest id salva re contro-
versa concedi. Neque tamen in eo Orsius sibi
constat ipse, quod Tertullianum de donativo anni
GXGVIII locutum esse judicet (pag. 104), et postea
eum tamen dicat dequartaliberalitatease indicata
dixisse (p. 106). Est enim ista quarta, ut ipse mo-
nuit, hec eadem plane, quaaoccupatam Ctesiphon-
tem secuta est. Alterum locum, quem dedit opi-

denegasse ; sect. ii, cap. 3. Digressione 2, p. 104,
113. Eaprodiit Mediolani, 1730, 4.

■ \

17!

DISSERTATIO DK VBRA iETATB

172

nioni Pa(;ttaxaminand«d, non repndiamus per se, A maltls versemar. Sunt enim isti a nobis eidem

sed sunt tamen in ista disputatione, quae omnino

admitti non debent. Etenim id primum inepte

dioit : Tertullianum de urbanis militibus loqui,

quibuB ad custodiam Urbis fuissent ad portam

Viminatem castra prflatoria ; oujus rei ne adest

ulla quidem signifioatio, et extra Romam tempore

belli, quis dubitet, castra Severum habuisse?

Deinceps, quod nostr» sententi» matime oontra-

rium videmuSyliboralitatem omnem dicitpacistem-

pore postque reditum e bello editam fuisse ; qua

de re Spanhemius, quera obiter citavit, nihil pror-

sus habet. Istud vero ego si de oongiariis dici

posse concedam, de donativis, qualehoc erathaud

dubie, vehementer equidem dubito. Imo ipsa post

captam Gtesiphontem edita liberalitas, admissa ab p ann. GXGIX, nummum excitat, cujui altera pars

Orsio, num ullo modo per verba Spartiani alia Severum cum Tr, P. XI, altera liberalitatom V

annoGXGVIIl ao sequenti vindicati, absque ullo
causaB nostrs detrimento, csteraquei dum donativa
extra Romam distributa esse novimus, sua sponte
concidunt.

§ 3. — Baronii argumenta conveUuntur pro

ann, CXCIX,

Hestant de anno scripti hujus libelli decreta Ba-
ronii atque Pamelii ita comparata, ut oonvelli
nullo negotio possint. Namque Banmius {V. ejus
Annates Ecclesiast. ad ann. GGI, tom. II, ed. Go).
1609, pag. 299), ut probaret eum librum exaratum
esse ann. GGI antequam Severus proficisceretur
in Orientem, hoc est, ut nos loqui rectius solemus,

intelligi potest, quam quse extra Romam in bello
edita fuerit ? Postremo in responsione ad alterum
Pagii argumentumi male argumentatur, dari ejus
opinionem non posse propterea, quod christiani
vel pacem a prsBsidibus vel ab Imperatoreturban-
dam timuissent ; e quibus neo illud defendi posse,
quia ]am ann. GGI vexati fuissent Ghristiani,neque
hoc etiam, fuisse enim eo anno Severum absentem
et occupatissimum. Quod posterius oppido leve
est. Nam et militibus donativa extra Romam data
sunt, et istoann GGIbcUo Orientali finem Seve-
rus imposuit. Sed nihil, fateor, tribuendum est
Pagii argumentis (20). Garacalli enim quinquen-
naliat quorum causa editam vult liberalitatem

habet, addit((ue muUo etiam asseverantius : Hunc
nummum ad res nosiras, de quibus acturi sumus^
pertinere certo scias. Quod mihi videtur eo planis-
sime modo dictum, quo olim PythagoraBi, cum ex
iis qusreretur, quare ita quid esset,illud suum Ipse
dixit interponere solebant ; nihil est enim ab eo
Baronii effato veritate disjunctius. Nam cum clare
tradat, annum Tr. P. Severi septimum eo anno
initium sumpisisse^et tamen nummumexcitetcam
Tr. P. XI qui plane ad ann. GGIY, aut, si mavis
cum ipso Baronio, ad ann. GCVI referendus est:
nonne repugnantia loquitur ? Ac de altero ejus
argumento quid dicam ? quod duxit ab eo
quod ante hanc expeditionem Parthioam nul-

Tertulliano commemoratam, ad ann. CGIII perti- C 1», post eam mults calamitates Ghristianorum

nent, ubi quis nesoitjamOhristianos fbisse propter
Severi edictum omni soelere laceratos ? Tum vero
in altero argumento et hoo perperam dicitur,
coeptas esse istas inimicitias a militibus, ut Dio-
cletiani tempore, atque omnis ista sententia de-
fenditur propter eam opinionem, quod res chri-
stianorum ante decimum Severi annum nondum
fuissentturbatffi ; quod estsupra satis confutatum.
TertiusdeniquedisputationisOrsianae 199 iocus,in
quo verba Tertulliani nuilum annum prster
CXCVIII attingere posse defendit, non est (equiore
Jove tractatus.Etenim quod istam Hberalitatem Se-
veri exstitisse ante expeditionem parthicam putat,
id vero habet aiiquam ambiguitatem. Nam si ista

exstiterint. In quo peccavit dupliciter : pri-
mum, quod eas ante fuisse negaverit, quam
profectus sit Severus adversus Parthos, deinde
quod librum de Corona eo de Spectaculis posterio-
remessenon cogitaveril. Atque illud confutavi-
mus suo loco ; hoc vero uti nemo negare potest,
nisi cuitenebra sint mero meridie (est enim et
hoc satis disputatum) ; ita de vexatione Ghristia-
norum,lege Severi antiquiore, non potest sermo
esse in eo de Corona, ubi Ghristiani diountur istas
oalaniitates tanquam venturas extimescere ; cum
tempore eo, quo TertuUianus in chartam conjecit
librum de SpectiUnitiSf jam ad Christianos impetum
suum deorum cultores convertissent. Quare ex

bis edita est, primum ann. GXCVII, post reditum j) ipsius Baronii ISO mente, librum de Corona ad

Severi, quam memorias prodidit Herodianus,
deinde ann.GXGVUIante bellum adversus Partbos
susceptum, qualem Spartianus tradidit ; ha90, uti
diximus, nullo modo potest intelligi, nec videtur
intelleota ab Orsio, qui ad eam rem oonlirmaQdam
Ilerodianum citavit ; illa vero ad rem nihil facit
omnino propterea, quod eo anno nondum erat
Augusti dignitas in Caracallum oollata. Sed in iis
locis, quos ex Tertulliani Apologetieo c. 35, libro-
que ad Scapulam, c. 4, attulit, non est, quod

decimum Severi annum referri oportebit.

§ 4. — Denique Pamelii et Allixii, qui librum hunc
conjecerant in ann» CCIX Decreta exploduntur.

Ad Allixium venio, doctissimum virum, quem
miror tam docilem se praebuisse ad Pamelii senten-
tiam, quo dubito, an quis magiscontraauspiciaad
defiuiendam scriptorum TertuIIiani setatem acces-
serit ? Atque isti Pamelio, quoniam iiberalitatia
mentionem Tertullianus i^jicit, iibellus ad ann.

(20) Ea proposuit in Gritica Annalium Baronii ad ann. GXGIV, n. 3, p, m. 91, 92.

AC DOCTRINA SCRIPTORUM TERTULLIANI

174

GCIX» atqae ad decennalia Anionini plane referen* A argumentumque snadeat, posteriorem non ita

dns videtar (in Vita Tertulliani, prxmissa ejus opC'
ribus a Pamelio, Golon. 1617 editis, p. 23 E). Sed
ejus quidem liberalitatem in istiB decennalibus
exstitissey nonprobatPameIiu8,8ed plane fingit ad
libidinem. Tamen alio quodam loco (in Notis ad
bunc librum, pag. 210, n. 1), ad nummum provo-
cat dicie causa, eumque hujus argumenti : Imp.
Cxs.L. Sept. Sev. Pert. Aug.,> Liberalitas Augg.
SC. Hic primum mibi quis dicat, ubinam sint de-
cennalium nots ? Deinde cum ego non ignorem,
Severum et Caracallum militibus populoque com"
muniter aliud dedisse in decennalibus ; nunquid
plura hiscongiaria non sunt aut donativa edita?
Nemo vero id quidem absque temeritate aut igno-

multo post priorem a Tertulliano editum fuisse.
Quod enim Pamelius, qui inscriptionem alias rece-
ptam sequebatur, vix potuit concoquere, quod,Gum
Tertullianus cultum ab ornatu in priori librosub-
tililer distinxisset, tamen in posteriori, de cultu
feminarum appellatOyOrnatum mulierispertractarit;
ea quidem difncultas,sublata inscriptione utriusque
libri divcrsa, ac argumento ejus studiose cognito,
mirum in modum evanescit. Ut enim Tertullianus
habitum feminae cultu et ornatu effici dixerat,
superioris istius generis exempla putat mundum
muliebrem, aurum, argentum, gemmas, vestes, et
que sunt generis ejusdem ; posterioris vero curam
capilli et cutis et earum partium corporis, quaB, ut

rantia dixerit. Imo, siquidem Pamelius ausus est p ait, oculos trabunt. Atqui in priori libro aurum

aliis obtrudere annum GGVIII absque omni ratione
idonea ; nobis vicissim non potest vitio verti, si
annnm GGI intelligamus ; hoc enim anno et libe-
ralitas edita est, et ab Augustis etiam. At quamvis
omnino turpiter seipse dederit, tamen Allixius (in
raris8imaDt>i. de Tertulliani vita et 5cripfM, cap. 6,
p 49) secessit in ejuasententiam; nam in libro
ife Corona, inquit, excitatur libellus de Spectaculis^
qui scriptus est ann. CGIV. Id vero inepte dictum
esso a Pametio quem unum sequitur, facile intel-
ligety qnicunque secum reputaverit ea qu8B supra
de iflto libello pronuntiavimus ; neque, si verum
boc esset, maxime de eo super Specfaculis causam
esse perspioimus, quapropter libeo de Corona ad
ann. CGVIII, non ad alium referri deberet. Neque

argentem (cap. 4), gemmas (o. 5), vestes pertra-
ctat (c. 7) ; in posteriori de observanda pudicitia
in cultus etornatus institutione agit universe (cap.
1-5), deinceps de colore ornamentoque capillorum,
omnemque librum finit monitis quibusdam de or-
natu pudicitiffi adverso.Quare eum in illodecoltu,
in hoc de ornatu feminarum egisse, ac tapquam
partes utrosque unum librum constituisse clarum
est. Nam quod Tillemontius ait (M^moires pour
servir d VEist. ecctSs., tom. III, p. 662. not. 12)
manifestum esse, quod isti duo libri separati fue-
rint, neo referri unus ad alterum ullo modo possit,
id vero facilius dicitur quam probatur, et ne re-
felli quidem debet; est enim ignoranti. Atque
etiam alia est istius sententis nostrsB probatio ;

«d eam rem defendendam rectius adhibuit errores C nam in posteriori libro impendentium Christianis

Montaoistarum in libro de Corona occurrentes.
Qnos equidem isti libro non nego inesse ; sed eo
argumento id posse effici quod debeat, hoc vero
nunquam percipietur, nisi ab iis, qui demum eo
anno Tertullianum putant ad Ifontanistas tran-
siisse.

§ 5. — Liber uterquede cultu feminarum simuledi'
tus ostendiiur contraPametium et Tillemontium.

Sed satis diu nos tenuit de libro super Corona
iostitutio ; itaque nobis est properandum ad alios
quoadam libros, et eos quidem, quos TertuIIianus
de Cultu feminarum compcsuit. Atque his non vide-

malorum haud dubiam mentionem injicit,quorum
in priori nulla est significatio. Jam siarumnatum
fuissenl affecti, quomodo TertuIIianus abstinuisset
a commemoranda ea, ut feminis Ghristianis luxum
dissuaderet, oum eo argumento alias frequenter
utatur ? Sed cum prior iste libellus posterior sit eo
deSpectaculis, quod deinceps apparebit;dioatmibi
quis, utrum in illo quoquam anno, qui eflluxit ab
eo, quo8criptum(/0 Spectaculis librum diximus ad
annum GGII,quo copte sunt adversus Ghristianos
inimicitise, pace Ghristiani usi fuerint, nisi forte
ann. GGI, autGGII. Namque a reditu Severi ex
Gallia ad annum GGI fuisse Christianos maxime
tara suscipienda disputatione alienum, paucis vexatos, et ordo librorum docet a nobis in supe-
pramonere, qualis fuerit olim horum Hbrorum D ^^.°" ^"j"» ^'sP"^**^o°»«P»rte constitutue^ethisto.

inscriptio, atque dispicore, fuerilne posterior li-
bellus eum altero a TertuUiano eodem tempore
editus. Videlioet qui ante Nic. Rigaltium libros
Tertulliani ediderunt, hi alterum de Habitu mutie-
bri dicebant, allerum de tMt Cultu feminarum.
Sed iflte Rigaltius, eum potitua esset vetustissimo
illo codice Agobardi, primus ansus est utrumque
de CuUu feminarum inscribere. Itaque et nos nulli
dubitamus bos libros non disjunctos unquam
fnitse, sed unicum quasi efFeoisse volumen, non
ista solum codicis Agobardini auctoritate moti,sed
etiam propterea, quod ipsa horum librorum ratio

ria martyrum Sciliitanorum (F. sup. § 6). Itaque
cum fere post partem anni GGII priorem editum
fuerit Severi edictum, ut suo loco docebimus, vix
potest prior de Cultu feminarum libetlus editus alio
tempore dici, nisi eo fere, quo in lucem posterior
ejuB argumenti liberprodiit. .

1S9 §6. — Anno quidem CCl.aut CCIIL

Quorsum hec omnia?Nimirum utinteIIigatur,Bi
tempus scripti alterutrius libri constat, utriusque
statem reperiri. Quam ob rom ut certissimam
seqoamur ejus temporis signiflcationem in libris

175

DISSERTATIO DE VBRA ^ETATE

176

ipsis, utemnr caiamitatibas qaibns tum expositos A Igitar apparet libellum de Fuga demum post

fuisse Ghristianos Tertullianus 8it,qaa8que tempore
eo, quo alterum ds feminarum Cultu libdllum com-
poneret, fere initium sumpsisse haeo verba doceot
(1. II, c. 13) : Tempora Christianis semper, et nunc
vel maxime, non auro^ sed ferro transiguntur. StoUe
martyriorum prxparantur. Qu» quidemintelligi de
superiore Ghristianorum vexatione a plebe facta
nequeunt, propterea, quod in priore hujus argu-
menti libro ad librum de Spectaculis provocat (o.7).
Namque ego mihi persuadere haud possum, Ter-
tuDianum voluisse, hunc excitando, GrfiBCum si-
milis argumenti librum significare, quoniam et
Latinum Grsoo antiquioremesseostendimus(§14)y
et ista Tertulliani admonitio, qua quid a Deo esse

ann. GGI, a Tertulliano editum fuisse. Atque ego
nullus dubitoeum librum anno sequenti vindicare.
Equidem ista lenitate ac modestia Tertulliani non
utar, qua notari meretur in libro, in quo qusstio-
nem ponit, quas Montanistas separabat a puriori
Ecclesia, quibus tamen eum tum fuisse addictum
nemo dubitabit (22) , dicere enim quis posset, Ter-
iullianum, cum ad eum ista perscriberet, qui sta-
bat a partibus orthodoxorum, se quidem tempe*
rasse a verbis durioribus ? 8ane gravius aliquod
argumentum positum est in eo quod,cum nostrum
libellum ederet, jam coepisse quaedam adversus
Ghristianos flagitia dixerit. Ita enim orditur. Quae-
sisti proxime, Fabi frater^ fugiendum necne sU in

possitpronuntiat, tametsi ejus rei abusus Deum |v p^r^^cu/ton^, quod nescio quid annuntiaretur. Et

non habeat auctorem, in Latino de SpectaculisVAiTQ
omnino ocourrit (cap. 2). Eoimvero cum de Specta-
culis scriberet, jamdudumsummis malis affligeban-
tur Ghristiani, de quibus ne verbo quidem in isto
priori de Cultu feminarum libro loquitur, el tem-
pore posterioris libelli denuo imminebant quare
nec ad priorem sub Severo vexationem referri hi
libri nllo modo possunt, sed ad annum potius
P. G. N. GGI, aut II ; prouti quis veiit mala chri-
stianorum tumorta,velimpendentia credere.Neque
vero est, quod Tillemontium audiamus opinantem
(1. c. p. 210, art. VI), demum post annum GGIII
editum esse librum priorem, posteriorem vero
multo ante, et anno qaidem GXGVLI. Eam in eo
loco, quem excitavit (21), aque potest Tertullianus

paulo post : Haiic materiam et tua consuttalio com-
mendavit et conditio temporum suo jam nomine in-
junxit, Quanto enim frequentiores imminent perse-
cutioneSy tanto examinatio procuranda est, quomodo
eas accipere fides debeat. Denique : Hsec palea illa,
quse et nunc Dominicam aream purgat, Ecclesiam
scilicetf confusum acervum fidelium eveniilans^ fru^
mentum martyrumj et paleas negatorum. 6ed que-
namhiointelligenda sit ohristianaB familia vexa-
tio, neminem fugere potest, qui superiorem illam
ann. GXGVII, posteriorem ann. GGII contigisse,
nostrum vero libellum post opiniones Montanista-
rum a Tertullianosusceptas scriptum esse animad-
verterit. Igitur ad finem fere ann. GGII editam
esse hanc de Fuga disputationem dicimus maxime

priorem Severi ex Parthias reditum aut legationem C propterea, quod anno incipiente Severus adhuc

fuerit in Syria versatus ; unde vix dici potest ante
confectam mediam ejus anni partem suam adver-
Bus GhristianoB legem tulisse.

quamdam Parthorum habuisse in animo, quam
illam de Parthis victoriam posteriorem. Quod vero
causam aliquam esse dicit oredendi, istam librum,
quem nos posteriorem dicimus, multo ante esse
scriptum, quam alterum ediderit ; de eo, quoniam
Tillemontio non placuit ejus opinionis rationem
reddere, nobis vicissim placet tandiu dubitare,
quoad ejusgeneris aliquidproduotumab alio quo-
dam viderimus.

§ 7. — Liber d$ Fuga inpersecutione vindicatur

ann. CCIl.

Eidem tempori suamquoqueoriginemdebetliber
de Fugain persecutione. Quod argumentum jam in

§ 8. — Examinatur popularis sententia de iibro
Scorpiace libris Terlulliani ad Mardonem poste-
riore, deque ejus adversus hunc libris deperditis
disputatur.

Nuno aocedimus ad TertulJiani Scorpiaoen,quam
quidem anno GGIV asserere ejusque sententiad
rationem reddere decrevimus. Quod opus cum
aggrediamur, non dubitamus fore pierosque, qui
istam sententiam nostram minime audiendam esse
dicant. Etenim stat fcre omnibus, quos ista de re
novimus disputantes, Scorpiacem TertuUiani esse

illo de Corona aiias disputandum promiserat D perscriptam post editos demum libros,qui adversus

(cap. 1) : cujus loci verba tametsi ad Scorpiacem
potiuB nonnulli referenda putaverint, est tamen
jam aliis observatum, quod intelligi hso quidem
non possit propterea, quod eam hsBreticis, sed
illam de Fuga commentationem timiditati eorum
opposait, qui erant tSS socii orthodoxe Ecclesias.

i21)Lib. i^ c. 6. Gemmarum quoque nobilitatem
imus Roms defastidio Parthorum et Medorumi
caeterorumque gentilium suorum coram matronis
erubescentem.

(22) Argumento esse potest Paraoleti Montani-
starum commemoratio,quemdicit nonrecipi abiiSi

Marcionem nostro adhuc tempore habentur ; idque
videntur sibi ut prsescriptum et quasi imperatum
defendere eam ob causam, quod in quinta Scor'
piaces sectione Marciouitas ait didicisse a se, Deum
suum esse bonum, quam rem certe in primo alte-
roque contra Marcionem libro ex instituto dispu-

ad quos frater ille pertinebat, cui librum inscripsit
(c. 1) ; Spiritus praeterea efl*atum ad testimonium
citat (cap. 9) quod cum in sacro codice non oc-
currat, haud dubie Bpiritus Montanistici est ; de
quo etiam, c. 1 et o. 14 loquitur.

7- *■

417

AC DOCTRINA SCRIPTORUM TERTULLIANl

178

tavit Atque ego non ignoro libroB adversus A volumnB astricti teneri, quam quid hao in re

rectissimum sit Judioavimus, haud verisimile id
esse fateor, quod TertuUianuB aliquem librum
suppressum vel agnitum nunquam, in Scorpiace
laudaverit. Sedistud faonondum esse exploratum,
ut est vere, adeoque forte ante illos scriptam
Scorpiacen eBBB ; citare primum allerumque 135
volumen cmtraMardonem^ nuncamissum quidem,
satis commode potuit ; primum enim opusculum,
ut ait ipse Tertullianus, demum pUniore postea
composilione rescidit^ et citari id quidem poterat,
cum accuratiori oratione nondum haec persecutus
fuisset. Quam ob rem in isto Hoffmanni argumento
vei ea jam tanquam vera sumuntur^quffl plane sunt
in controversia, vel relinquuntur in medio potius.

Mardonem^ primum saltem, A. CGYII, aut CCVlIIy
editnm a Tertulliano fuisse, ideoque et tS4
veritati consentaneum videri illud, quod Scorpiaeen
anno demum GCVIlI aut postea ediderit. Sed cum
semper requiram, quid sit in quaque re maxime
probabile, hoc in argumento quanta vis insit,
placet quodam modo expendere. Cum Tertullianus
adversus Marcionem librum primum, quem super-
stitem habemus, componeret, jam quidem ipsi se
scribendo bis opposuerat, sed unam barum
commentationum, cum postea pleniorem de ea re
disputationem instituisiet, rescidit, alteram amisit
fraude ct^gusdam, qui eam descriptam oum aiiis
eommunicaverat. Hujua damni resarciendi causa

eoa nunc adversus Marcionem libros superstites « Quod si illud est, sane ejus argumentum redit in

im quidem anno Severi imp. orbem ; sin hoc, nostra quidem sententia noa est

inferior HolTmanniana. Sed,remota hao difflcultate,
qu8B fraudi nobis esse poterat, scriptffl Scorpiaces
ffitatem nunc age definiamus.

elaboravit, et primum quidem anno Severi imp
XV, ut ipse fatetur in eo iibro (c. 15), in quo de
iis qufis modo diximus, exposuit (c. 1). Quffi cum
animo cogitem, dubium profecto videtur, utrum
Tertullianus in libro, quem Scorpiacen appellavit,
eos respexit adversus eum iibros, qui ad statem
nostram non pervenerunt, an eos potius, quos
superstites esse novimus ; erant enim illi ejusdem
argumenti. Jam ego non disputo, quid sit ex his
eligendum ; quod apparebit suo loco ; sed id qui-
dem manifestum esse omnes vident, quod dubia
sit ista argumenlandi ratio eorum, qui secus sen-
tiant, et parum praesidii inveniat in argumento eo,
quod ex facta ista commemoratione posset ad

§ 9. .— Scorpiacen ann. CCIV seriplam esse confi'

citur.

Gum Tertullianus, quffi de martyrii dignitate
disputare in ista Scorpiace volebat, in litteras
referret, erant deorum cultores in Christianis
funditus delendis occupati ; quod universum docet
argumentum hujus libeili iis hereticis oppositi,
qui, cum fides xstuaret, et Ecclesia de figura ruhi

exureretur^ suscipere propter religionem mala
librum anno CCVIII, aut sequentibusvindicandum turpe putabant (c. 1). Hujusmodi malajam opor-
daci. Neque obstal quominus ista de re dubite- ^ tet atrocissima fuisse, ut verba TertuUiani ostcn-
mu8, Boffmanni responsio, qua Tillemontium hic duQt^ quQ Iq eadem sectioae subjicit : El nunc

pradenter hsBsitantem excepit. « Primum, inquit,
diss. oit. § 14, p. 44, opusculum, ut exile, ipse
suppressit, alterum invito Tertuiliano, cum adhuc
rade nec satis exasoiatum esset, fraude alterius
volgatom, nec a Septimio agnitum est ; tertium
non exatat. Jam cum vix verisimiie sit provocasse
TeriuUianum ad eam controversia MaroioniticsB
tractationem, quam ipse suppressit vel nunquam
agnovit, superest ut intelligantur iibri, qui nuno
in manibus nostris sunt. » Atque hic quidem non
lubet multis notare ea, qu» de altera istius argu-
menti commentatione Hoffmannus non satis accu-
rate disputat, quasi ea, cum edereturi nec satis

prmsentia rerum est medius ardor^ ipsa canicula
persecutionis, ab ipso scilicet cynocephalo, Alios
ignis, alios gladius, aUos bestix Christianos proba'
verunt, etc. Atque hic nuUum est dubium, quin
intelligenda sit vexatio ea, qo© post Severi edi-
ctum exardescebat ; siquidem hanc librum post
illum de fuga in persecutione composuit. Namque
TertuUianum nuspiam iegimns probantem, quod
tales propter reiigionem calamitates Deum au-
otorem agno&cant, nisi in isto de Fuga libello,
ejusque in primis tertia sectione; qua tamea de
re se jam fuisse olim commentatum ait in quarta
Scorpiaces sectione. Sed, ut de state hujus libri

elaborata fuerit, nec a Septimio agnita. Hoc certe D pressius dicam, prorsus eum existimo prodiisse

non capio, quomodo possit id e TertuIIiani verbis
inteiligi, qui hane quoque, inquit, nondum exem^
plariis suffectam (h. c, nondum pluribus codicibus
deseriptam), ud uno tantum (quod is abstulit)
fraude tunc fratris, dehinc apostatx amisi, qui forte
elescripserat gusedam mendosissime et exhibuit fre^
quentix. Omnia nunc ab Hoffmanno tametsi recte
dicta dederim ; tamen, si in ejus argumento ea
samptasunt, qusdemum concludi debebant,omne
illud argumentum nihil efficere nemo negabit.
igitor 81 ista opinione de libris, qui supersunt,
euiversus Marcionem^ Scorpiace superioribus, ante

ann. CCIV. Ubi primum mihi hoc argumento cst,
quod, oum Eusebius II, £. VI, c. 2, ed. Cantabrig.
p. 257, calamitates a Severo summa vi Chrislianis
illatas esse dixisset, et ita quidem, ut multi jani
Antichristi adventum appropinquantem putarent ;
neque is ipse,neque quis alius scriptorum veterum
alia mala iitteris consignaverit, prster ea, qus9
anno Severi decimo, sub Laeto, Africffi praeside,
christianis contigerunt, et anno sequenti auctore
Aquila, praside ejusdem provincie (Euseb. 1. c.
0. 3, p. 261). Nam quod hac eo anno exstiterint,
ipse EusebiuB docet, qui Originem tum catechu-

179

D18SERTAT10 DB VERA iETATE

180

menis instituendis prefectum fuiBse confirmat, A P- G. N. CCIV. Atque eic nulla vis infertur verbis

dum Aquila se incremento Ghristianffi religionis

ejus asseclas laedendo opponebat, eumque xviii

aunorum fuisse, cum eum xvii statis annum egisse

dizisset eo tempore, quo pater ejus Leonides morti

traderetur (o. 2, p. 258), quod factum est anno

decimo Severi. Jam si qui tamen pergunt opinari,

nostrum libellum scriptum esse ann. CGVIIl;

dicant mihi tamen, quonam jure ei anno calami-

tates mazima Christianoruin possint asserere,

quarum nulla tamen apud veteres scriptores exstat

memoria? Quo 136 loco libet admirari tot doc-

tissimorum virorum levitatem, qui, cum semel im-

bibissent opinionem de Scorpiace libris nostris

contra Marcionem posteriore, obliti sunt eJuSy quod

Tertulliani, qufle quidem, siii ludiediti Carthagine
dicuntur, ubi Garthago ipsa premio non poterat
donari, non satis bene videntur cohffirere.

§10. — Libri F, qui supersunt adversus Marcionem
guorum primus refertur ad ann, CCVII^ aut
CCVIII ; cxteros duhiaextalis esse docetur,

Praeter hunc Tertulliani librum supersunt ex iis
qui scripti suot, cum jam ab orthodoxis degene-
rasset, Adversus Marcionem libri v, quos dubium
non est argui Monlanisticorum errorum posse.
Etenim, si maxime dubia videretur ipsius Tertul-
liani professio (lib. iv, c. 22), qua suos dicit et
Psychicos 1S7 in looo de Ecstasi dissentire ;
neque quis visorum rationem habere velit, quibus

nihil sit in historia turpius, quam temere credere. «> ista decreta, ait, confirmata fuisse (1. iii, c. 24 ;

T^T n m I * ^ 1.1.*^*'J 1» ^J 0\ * __ * A* A MM ' -

Nam si ego auas sententias ferri videam, alteram
opinabiiem, sed nullo veterum scriptorum testi-
nK)nio efflciendam, alteram ita comparatam, ut
prs se ferat hoo veritatis praBsidium : quidni,
relicta illa, hanc sequerer ? Atqui hoo prssto est
argumentum, idque premendum etiam atque
etiam, siquidem postea ostenderimus, librum Ter-
tulliani de Pallio esse in annum GCVIII conjicien-
dum. Namque in eo (c. 1) gaudeo vos inquit, Car-
tkaginienseSf tam prosperos temporum, cum ita
vacat, ac juvat, habitus denotare, Pacis hxc et
annonx atia, ab imperio et a coelo bene est. Ubi quo
modo TertuIIianus potuisset temporis prosperita-
tem commemorare, aut ad res nullius plane mo-
menti, quales sunt iste de pallio nuge, descen-

V, c. 8} ; quoniam omnes isti contra Marcionem
libri non sunt uno tempore editi : tamen in libro
ejus argumenti primo Jtfontontdisciplinam et suam
dicit, el se decreta sua de fugiendis repetitis nu-
ptiis auctore Paracleto defendentem (c. 29) ; ac ipsa
temporis ratio docet eum iibrum scriptum esse,
postquam a partibus Montanistarum jam esse
ocaperat. De quo aitero loco, quem disputandum
sumpsimus, cum dubitare ne in mentem quidem
venerit multis eorum qui in definienda librorum
Tertulliani state laborarunt, et ab aliis multa
perperam dicta sint, subtilius videmur nobis, re
sffipius cogitata, disputare debere. Atque ut de
libro primo primum dioamas, nemo est qui ejus
statem controversam esse dicat. Recte quidem et

dere ob pacis otia, si gravissimffi tum fuissent C satis bene ; est enim aperta ejus rei et capitalia

christtanorum calamitates, quales eas in Scorpiace
depingit ? Itaque quam alii fere quinquennio tar-
dius putarunt scriptam Scorpiacenf prius utique
prodiisse arbitror, quam ists, qus supersunt,
adversus Marcionem disputationes, et anno quidem
CCIII aut CCIV ; cujus Eusebium testem rectissi-
mum habemus, qui nusquam id quidem dicit
omnino, sed, uti vidimus, qus dicit, idem fere
ostendunt. Ubi mihi quidem magis placet iste
posterior annus, propter ludos quoa nuper admo-
dum editos TertuUianus dicit (23). Quod si quis
malcvit editos credere in decennalibus Severi et
Garacalli quinquennalibus, non repugnabo admo-
dum ; quoniam id satis est a Spanhemio^ viro in

Tertulliani professio (1. i, c. 15^, qui anno decimo
quinto Severi hunc librum a se compositum fate-
tur. Sed cum de cffiterorum ffitate nihil dicant,
ipso silentio eos declarant ejusdem 8&tatis esse.
Quod longe secus est. Nam ez verbis iis quibus
finem libro primo Tertullianus imposuit (25), haud
obscure colligitur, eum esse separatim editum,
ceteroB diverso tempore ezaratos. Etsi autem non
audemus dicere, an alterum, tertinm et quartum
seorsum aut conjunctim, an quonam tempore
Bcripserit, id tamen dubio carere confirmamus,
quod quintum librum, TertuIIianua non eodcm
oum reliquis tempore ediderit. Bst enim liber de
Resurrectione recentior eo, quem de Carne Chri^ti

his litteris probato sane et maxime nobili, evic- Q composuit [de Resurrect,, c. 2), in quo [de Came

tum (24), Pythia alibi quoque quam DeJphis, neo
in unius Apollinis Pythii honorem, sed imperato-
rum etiam acta fuisse. Tamen ego alterum pratu-
lerim propterea, quod ludi Pythii siat in Grfficia
quovis tertio anno Olympiados editi, ipseque ter-
tius Olympiados GCXLV annus incidat in annum

Christi, cap. 7) locum ezcitat ez libro adversue
Marcionem quarto, de quo postea dlcemus. Enim*
vero in quinto Antimarcionis libro, c. 10, ad eum
remittit, quem de Resurrectione acripserat ; unde
TertuUianum patet alio tempore, quam quo quar-
tum edidit, quintam in lucem protulisse. Pariter

(23) Gap. 6. Agonas istos, contentiosa solemnia
et Buperstitiosa certamina Grfficorum et religio-
num et voluptatum, quanta gratia seculum oele-
bret, etiam Africffi licuit. Adhuo Carthaginem
sioffulffi civitates gratulando inquietant, donatam
Pythico agone post stadii eenectutem.

(24) In epist. 1, ad Andr. Morellum, que eat
adjecta hujus specimini uniyersffi rei nummaris
antique, in ed. Lips., pag. 12 seq.

(25) 8i cui minus quidf videmur egisse, speret
reservatum suo tempori, sicut et ipsarum Scri-
pturarum ezaminationemj quibus Marcion utitur.

ipll ? •'■'.

ff-« «•■.»■ Jl^ I p I . ^ ■ ■ • I 1^,1

181 AC DOCTRINA SCRIPTORUM TERTDLLH^Nl 182

in primo Anlimarcionia, o. 1, opus de Prxsoriptume A Tiilemontius contra voiebat, remotissimum esse.
hiereiicorum se confecturum aliquando pollicetur; Denique quodanimushominisnon aliundeagitelur,
„j .•_ i.u_« j. /> /»L_v.i.' *>i. 5 — j:-:* « -^ inlibro d«i4ntma,c.2i,ait seMaroionem docuisse.

Atque ista de re cum multa dixerit in aitero, qui
superest, adversus eum iibro, c. 6 seqq., non ab-
Burdum est dioere, quod hunc in illo respexerit ;
nec tamen mordicus id quidem tenebimus, qui
usi non sumus istius iibri testimonio. Altera dubi-
tatio etiam puerilis est. In loco eo, quem e libro
de Came Christi ad testimonium oitavimus,Tertul-
lianus illum iibrum cantra MarcUmem, quem
appeilavit. libellum dixit; itaque quartum inter
superstites non voluit laudare, qui non libellussit,
sed magnum volumen. Inepta conclusio ! quasi
vero Tertuliianus omne opus contra Marcionem

citatos non eos esse, quos habemus superstites, t> non opfucuium dixisset lib. i, c. 1, c. 31 ; ii, c. i,

sed alios abrogatos quasi et dudum amiasos, tale etc, aut quasi is dici libelius non posset,^ qui

etiam his argumentia nostris nonnulli objioiant,

id fere factum videmus a Tillemontio [Mimoires

paur servirii rhist, Eccl,, tSS tom. lil, p. 666,

not. 19), qui iatam rem pugnacissime defendit.

Oportet igitur et ea, quo pro nostris responderi

posBunt, in medium proferri, et discuti ea que in

illam partem Tiiiemontiusdisputavit ; sed utraque

brevissime, et ita quidem, ut quas aperto firma-

vimaBipsiosTertuliiani testimonio, ea nuno plane

mittamus. Itaque hoc unum disputari potest :

utrum Tertullianus in libro de Came Christi quar-

tum cofUra Marcionem iibrum citaverit, quem

adhuc superstitem habemus ? quod prorsus eii-

stimo, primum, quoniam in illo libro Marcionis

sed in libro de Came Christi tale jam dicit a se
scriptum fuisse, c. 2 ; igitur et boc ostendit,
primum non esse eodem partu cum caeteris omni-
bus editum. Qu» cumitasint, certequidem conflr-
mamus, primum adversus itfamonem librum A. P.
G. N. ccvii, aut, si mavis, ccviu, prodiisse, cum xv
Severi annus in utrumque incidat, sed de csteris,
quando sint scripti, dioi nihii posse, nisi hoc,quod
quintum reliquis aequale non sit.

§ 11. — Tillemontii contraria opinio castigatur.

At quod verebamur fore, ut quale in loco de
Scorpiace diximus, libros contra Marcionem ibi

partem majoris operis constituit. At eo modo di-
cendum est Tertullianum opus nondumperfectum
citasse ! Hoccine vero et poiuit tanto viro icrupu-
lum injicere, qui millies in commentariis suis
ipsos libros suos nunquam absolutos autestatus
est?Eodemque modo Tertullianum egisse quis
negabit, si quidem nostras nostri argumenli vin-
dicias legerit ?Denique dicit Tertullianumde loco,
quo sancti viri contineantur a tS9 morte ad
ultimi judicii diem, alia in libro de Anima, c. 53,
deque Resurrectione, c. 43,, aiia in ' Antimarciojje
IV, c. 34, tradere. Audio. Sed numquid isti libri
pugnant in iis locis, quos se ait in disputatione
^^ ^ ^ _ adversui Ifamontfm pertractasse ? Hoo vero nec

codicemsacrumexaminavit, et ibi (lib. iv, c. 19) C Tillemontius unquam probavit, neo quisquam, si

reperitur omnino id, quod in eo de Came Christi

tetigit ; deinde quod, cum iibrum primum adhuc

saperatitem Maroioni opponeret, librum de Prss-

scriptume hxreticorum nondum ediderat. Hic lamen

uti jam prodierat in pubiicum, cum Tertuliianus

de Came Christi commentaretur, quod modo pro-

bavimus, ita necesse est sane, ut tum quoque pri-

mns inter superstites Contra Marcionem iibelius

jam editus fuerit. Enimvero cum hunc scriberet,

dao illa opuscula, quibus olim Marcionem impu-

gnavit, resciderat amiseratque TertuUianus; quo-

cirea apparet eum in libro de Came Christi remit-

tere lectores non potuisse.SedTillemontiumtamen

contra disputantem audiamus. Is primo hos

in aliis ad causam propriam non pertinentibus a
se Tertullianus defecerit, dicet admitti talem con-
clusionem posse.

§ 12. — Liber de Pallio. Disputatur de triplici
praesentis imperii virtute^ ei inquiritur in annum
quo Geta dignitatem Augusti suscepit.

Jam nobis libellum de Pallio tractandum suma-
mus, obscurum iilum quidem et satis confusum,
sed magna tamenomnisantiquitatis scientia refer-
tum. De cujus «tate cum sinttot disorepantes vi-
rorum doctissimorum sententi8B,idagamus necesse
est, ut vel eas candide examinemus, vel nostram
proponamus.Exsistit autem hioprimoloco quaedam
qufflstio facile expedienda, quaenam sit ista pr«-
Tertulliani : Scorpiacem, de Cai^ne Christi, de Anima D senlis imperii tnplex virtuSy Deo tot Augustis in

ei de Resurrectione libros ait superioree dici posse
libns qui supersunt adversus Marcionem^ hujusque
nominia in iis citatos esse eos qui dudum periere.
Ac de Scorpiace ego non repugno ; est enim iila
qnantio satis tractata : sedde casterisnonassentior.
Nam de libro qui de Carne Christi inscribitur,
modo diximus, quid sit sentiendum, cui si quis
resistere velit, eum audiemus. Atque eum hoo os-
tendimus, simul illud aperiebatur, a libro de Re-
surreclione (qui eo est haud dubie recentior), quod

(26)Gap. 2. Quantum urbium aut produxit aut
anxit ant reddidit presentis imperii tripiex virtos,

unum favente, cui Tertullianus tribuit eorum tem-
porum felioitatem (26). Namque alii (Jac. Gutho-
rius, de Of^is domus AugustSB, edit. Lips. p. 277)
his unum Severum indicatum volunt propterea,
quod tres ilios imperii samulos Julianum, Nigrum
et Albinum superaverat; alii cum Nigro el Albino
Beverum (Centuriatores Magdeburgici, cent. iii,
p. 241) ; alii Albinum, Severum et Antoninum (Pa-
melius, in Vita TeHulL, p. 10 D, 14 P.) ; denique
alii Severum cnm duobus filiis Bassiano Getaque

Deo tot Augustis in unum favente, quot census
tranBoriptil

^ _ ^ m

183

DISSERTATIO DE VBRA iKTATE

184

intelligunt. 8ed trium priorum opinionum nuUam
probo. Nam ea Gutherii opinatio contorta est el
perinepta, ut pene nesciatn, an quis unquam tam
aperte et perversa et falsa secutus sit. Non tangam
id quidem, bonum virum non vidisse triplicem
illam virtutem prxsentU imperii, Deumque dici
toi Augustis favisse in unum, hos etiam multas
urbes produxisse, auxiase, reddidisse ; quod dicat
mihi quis, an de Juliano, Nigro et Albino affirmari
queat, maxime tum, cum jam essent interempti?
Nec dicam, quam male adbibita sint Berodiani
verba, lib. iii, c. 7, qui Severum miratur Hva Sv-
Spa TpeT< xa6eX<5vTa paatAiac ^5>j xpaTouvTa< ;
sunt enim bsec jam a Bosolero satis disputata (In
adnot. ad Herod. p. 420). Boc unum lubet exami-
nare, quod ad rem nostram imprimis perlinet,
utrum Geta, vivo Severo, nunquam sit factus Au-
gustus. Quod cum velit Gutherius, primum Getam
Severi fratrem a Geta Gaesare, Severi filio, non
quidem, ut par erat, distinguit. Nam cum Spar-
tianus, in Sev. c. 10, Severum dicit filium suum
Bassianum Geesarem appellasse, ut fratrem suum
Getam a spe imperii,quam ipse conceperat,submo-
veret, nonne consentaneum est, eum de Geta,
Severi fratre, fuisse locutum ? Deinde quod in
multis codicis titulia nomina Severi et Antonini
Augustorum reperiantur, sed 140 Getaa nunquam,
boc vero ad rem nihil facit omnino ; ab eo eoim
tempore, quo Geta dignitatem Augusti suscepit, ut
postea docebitur^semper fuit patris in bello comes,
in quo, quod de legibus ad rem publicam spectan-
tibus cogitare non potuerit, nemo mirari debet.
Id vero nullo modo ferendum est, quod Getam,
patre vivente, Augustum appellatum esse neget,
nummisque utatur ad boc effioiendum, in quibus
Getffl Tr. P. II, legitur. Nam cum ipse adjicial, Ge-
tam, mortuo patre, cum fratre non nisi x menses,
XV dies regnasse ; necesse est aane ut Geta ante
patris mortem Augustus sit appeliatus. Altera opi-
nio doctissimorum, virorum,qui Magdeburgihisto-
riflB sacr» centurias composuerunt, Severum cum
Nigro Albinoque slatuit fuisse illam triplicem vir-
tutem, et recte, ut cum Tillemontio loquar, erroris
convincitur, eo quod footem malorum imperii
Romani fontem constituit, unde manaverit tanta
feiicitas imperii, de qua Tertullianus loquitur. Ac
de Pamelio meliora sentiam, a cujus causa veritas
plerumque remotissima est?qui Albinum, quem
omnes norunt propter dignitatem Augusti sibi ne-
gatam adversus Beverum inimicitias suscepisse
(V. Dion. Cassium, 1. lxxv, o. 4, p. 1258), et\fim
Augustum dicere potuit, et Caracallum ejus in
imperio socium, cuidemum, interfeotojam dudum
Albino, honores Augusti conoessi sunt ? Quem si
jocantem haBc affirmassecum Scaligero dicam, pa-
rum dicam ; tot tenebras veritati offudit. Igitur

(26*) Hoc ut multis confirmemus,non ita necesse
est ; satis enim ea opera functus est TiUemontiua
m opere cnitituh^?; Histoire des empereurs^ tom.

A boc unum restat, ut triplicem istam virtutem
Severum cum filiis, Jam Augustis putemus ; in
quibus Deus dici potest in unum favisse, ut verbo
Septimiano utamur, cum unns, si recte velimus
loqui, Severus regnaverit, ca^.teri duo nomine
magis quam re Augustifuerint. Unde, si teneamus
quonam anno Gela ad Augusti dignitatem evectus
sit, bfiBC non magis ad cognitionem intelligentiam-
que setatis convertent. Enimvero Dodwelius scite,
ut alia multa, monuit {Prxlect, Camden., A7X,
§ 21, p. 621 seq.), multisque comprobavit exem-
plis, Romanorum imperatores curasse, ut Trib,
Pot. filiorum suorum a quinquenniis aut decennis
imperii numeraretur. Sed ann. CGVIII, quis nescit
quindeceonalia Severi et Caracalli decennalia exsti-

^ tisse ? Quocirca vix quisquamdubitare potestquin

^ eodem anno in Getam Augusti dignitas collata
fuerit, et quid impedit quominus pro more impe-
ratorum rom. idem eodem die etiam Getse conti-
gisse, quo olim Severo et Garacallo, dicamus ? Ao
ista res si forte dubia videri posset propterea,quod
vel id citius potuisset accidere, vel quod unam
bano regulam imperatores non fuissent ubivis
secuti, quamvis id quidem verisimile in Severo
non sit, qui artis Ghaldeorum studiossimus fastos
dies diligenter tenebat,nummi tamen hoo ponunt
extra omnem dubitationem. Nam si ad numerum
Trib. Pot. Getse attendimus, quibus anni hujus
dignitatis possunt accuratissime effioi,iste quidem
ultraquartumin Geta nummis nonprogreditur.Sed
Geta summum cum Garacallo principium ad men-

C sem fere Februarii 141 Anni GCXII tenuit (26*);
igitur numerus quartus Trib. Pot. Getx. medio
ann. CCXI, merito debet assignari ; a quo si regre-
diamur numerando, efficitur sane. Getam post
confectamdimidiampartemann. GGVIII suscepisse
dignitatem Augusti ; unde apparet et hoc, librum
TertuIIiani de Pallio modio e|]us anni ease receD-
tiorem.

§ 13. — Dubia redditur Basnagii d Walchii sen-
tentiaf qui ann. CCXl^ hunc librum editum esse
voluerunt^ et ann. CCVllI libellus asseriiur.

Sed cum accuratior anni ejua, quo acriptua hic
liber est, ratio postuletur, qui ista subtilius disse-
runt, abeunt, quantum video, in eam sententiam,
j) ut in annum CGXI, eum conjioiendum arbitrentur.
Nihil enim caeteros moramur, qui versus finem
imperii Severi boc opus exaratum, magis universe
pronuntiant. Sed qui magis eam rem ad Bubtilita*
tera chronologicam exegerunt, Sam. Basnagiua
(In Annalibus politico-ecclesiasiiciSf tom. II, p. 217,
et, qui illum sequitur, Ven. Gosttingensium Wal-
obius (In antiquUatibus paUii philosophiei veterum
Christianorum, p. 227 seq.)^ hi, inquam, eo, quo
diximus, anno scriptum hunc librum esse decer-
nunt ; sunt enim quABdam ejus anni simiiitudlnes

II, p. I, ed. de Bruxell., p. 185 ; et dans les notea,
p. 594.

185

AC DOCTRINA SCRIPTORUM TERTDLLIANI

186

eam rebus quarom hio Tertullianus mentionem

iDJecit. Yerum, isla re diligenter examinata, mihi

animus, magis inelinavit in eam sentenliam, quod

iste li)>ellos sit fere ad annom CGYill compositus.

Qaam ob rem, pace venerandi viri, quem spero

facile veniam daturum esse homini ingenoo, ve-

rumque sine ulla contentione invenire volenti, ea

explicabo brevissime quse me movent, ut ;de veri-

tate ejus senteniiffi subdubitem, quasque ad eam,

qaam obiri vellem, commendandam facere aliquo

modo videntor. Videlicet ista secus sententiam

opinio universa efficitor similitudine eorum qus

Tertullianus habet, cum iis qu» scimus isto anno

GGXI contigisse. Sed istod quidem argumentum

tametsi non videatur repudiandum per se, non

iamen multum, opinor, firmitatis habet, si eadem

aimilitudo eorum quae a Tertolliano dicta sont,

intercedit com iis, qo» ezstiteront ann. CCVIII, et

omittii vim probandi omnem,si possit ostendi ann.

GGXI plane diversa accidisse ab |ii8 qoe is in libro

nostro mdmoriffi prodidit. Qood otromqoe hic ita

86 prorsus habet.Nam,ut de hoc dicam primo loco,

cam nostrom libelium litteris mandaret TertuUia-

naa, Africa jam vacabat a terrcB motibus (c. 2) :

Pacis erani el annanse otia, ab imperio ei a corIo

hene erat fc. 1). Sed eo tempore quo ad Scapulam

perscripsit ea qoibos animom ejos revocaret a cro-

deiitate adversos Christianos, quod fere faotum

est ann. CCXI, ul postea docebimos, Jam ante

tnnum imbribus, igae, tonitrubus» defectu solis

aliisque perterriti erdnt Africani. Que omnia cum

Tertollianus defendat poenarum instar fuisse deo-

pum CQltoriboa fpropterea, quod tot miseriarum

149 in christianos incendia excitaverant, necesse

eat sane istam horum vexationem jam usque ab

integro anno doctam fuisse. Age igitur fao ann.

CCXI soriptum esse de Pailio libellum, nonne

Tertullianus pugnantia loquitur, qui eidem tem-

pori et Bummam prosperitatem et calamitates gra-

vissimas tribuit ? Atque hicego non inficior, dici

forsitan posse quod, his calamitatibus aliquantis-

per remissii, quieta ac quasi tranquilla interjecta

intervalla fuerint. 8ed cum veteris historiae monu-

menta nihil prorsus prodiderint, ex quo ista res

possit quodam modo intelligi, nunquid ista fln-

gere liceret, ut opitolaremor opinioni qoaa pene

videtor ad exitom addocta ? Fuerint interim ist®

calamitates ad tempos dispers«,tamenne summas

adversus ohristianos injurias etiam intermissas

dieamuB ? Etiam, dices ; prospera enim tempora

qni potuissent exstitisse, nisi et haB aliquantum

disiissent ? At ego qoi Tertollianum didici hostes

in omnes qoasi latobras persecotom, usomqoe

(27) Spanhemiom in immortali opere De Prsesen-
ha et Usu numisnuUum^ diss. 12 vol. II, p. 443, qoi
istos nummos Severi et Antonini, in quibus est
Felix Karthago, ad jus nummos cudendi urbi huio
restauratas datum pertinere dicit. Quam ipsam
rem, aut cognatam certe, si respiciant ii nummi
crcberrimi, qui laodant Indulgentiam Augg. in

A vel levissima re ad coovincendos erroris ac flagitii
eos qui erant rebus christianorum adversi hunc
ego TerltuUianum putareraus adversus eos dispu-
taturum modo eo, ut, quemadmodum injurias
adversariorum in christianos secut» fuissent
summ» calamitates, ita vicissim felicissima tem-
pora excepisse eorum in hos benevolentiam dice-
ret ? Atque aliud adhuc in promptu est. Nam cum
Tertullianus istum de Pallio libellum componeret,
P'icis otia erant, et revera orbis cultissimum rus
imperii concultus et amosnus super Alcioni pometum
et Midx rosetum (c. 2). Id vero quonam modo ?
Eradicato oir.ni aconito hostilitatis. 8it itaque hio
liber scriptus initio ann. CGXI ; nam sub Februa-
rii initium inter vivos esse Severus desiit, et

•n desiit etiam « triplox impeni virtus. » At isto
tempore beilum adversus Britannos nondum erat
absolutum, nec unquam postea fuit, vivo Severo,
sed eo mortuo demum Antoninus pacem cum
Britannis iniit (K. Herodianum, 1. iii, o. 15, pag.
173). Isto igitor anno cum certe nec fUerint pacis
otiay nec orbis cultissimum rus imperiiy commodior
locos videtur huic libro assignari debere,et annus
quidem CCVIII in finem inclinatuSipraBsertim quo-
niam cum eo optime concordant ea omnia, quaa
Tertullianus hic tradidit. Namque si requiris tri-
pltcem prxsentis imperii virtviem, sane jam modo
Geta Augusti dignitatem sumpserat ; si Carthagi-
nenses novitate fetices feosisim dudum nummi pro
diderunt (27); si cactum et rubum subdoiae familia-
ritatis, Plautianus familiarissimus Severo jam erat

C ann. CCIY, e medito sublatus (V. Tillemont, Hist,
des empereurs,}, c.,ip, A\3 seq,)\ si spem Campa-
nixdeustaedemontibus suis (c.2), illud Dio 143
Cassius (lib. LXXVI, c. 2, p. 1272), tempore eo
quo Piautianus periit, plane quidem oommemora-
vit ; si denique eradicatum omne aconitum hostilita-
tis ac pacis otia, erant ista sane prius, quam
Severus in Britanniam proficiscebator. Sed exclusi
ubinam tandem ^uxaiBarbari ? li qoidem nondum
eo tempore muro Britannico, sed tamen ab impe-
rii Romani finibos ipsis legionom Romanarum
presidiis arcebantur, et ipse Tertullianus cum
loquatur de multis barbaris, quidnam est causa
cur solos Britannos intelligamus? Itaque cum ann.
CCVlII exstiterint omnia ea qu» commemorata a

Tertulliano fuere ; cum nullus alius possit exci-
tari, cui aliqno majori jure eadem possent asseri ;
cum ipsa denique recens dignitatis Getffi memoria
videatur occasionem Tertuiliano prffibuisse, ut
ejus mentionem faceret : parum videtur a certitu-
dine abesse id, quod diximus, librum de Pallio ad
ann. CCVIII pertinere.

Carthag. (itaenim mihi videtur),hoc fere exstitit,
A. CCIV, aut V, quia in quibusdam cum ea re Tr.
P. VI, Caracalli conjungitur. Certe editi sunt ante
Bcriptum iibellum de Pallio : nusquam enim in iis
Get8B, sed Severi tantom et Caracalli nomen repe-
ritur.

L- 1

187

DISSERTATIO DB VERA MTkTE

188

§ 14. — Ltbfum ad Scapulam suh initium impent
Antonini CaraceUi, A. CCXI prodiisse probatur.

Ultimus liber hujus generis, et forte credo om-
nium Tertullianiy est is quem scripsit ad Scapu-
lam, AfricflB prsBeidem ; cujus adversus GhristianoB
crudelitas sine dubio post Severi imperatoris edi-
ctum exstitit. Fuit enim Hilarianus,cujus in nostro
libello mentionem Tertullianus injicit, Afric»
prsses eo tempore, quo Feli':itas ac Perpetua cum
sociis sais morti tradits sunt, quam post leges a
Severo latas accidisse omnes confitentur. Atque
ex iis ipsis, quibus Scapulam arguit summaa inju-
stiti», exi8timans(cap.4.)j70/ut5^e eum officio juris»
dictionis sux fungi^ et humanitatis tamen meminisse,
cum nihil ampliiu mandetur^ quam nocentes confes'
sos damnare, negantes aufem ad tormenla revocare ;
ex iis verbis, inquam, haud obscnre colligitur,
tum exstitisse leges quasdam Severi, Christianis
inimicas. Ist® enim antequam edita erant, praesi-
desque agebant earum duntaxat auctoritate, qui-
bus olim Imperatores exagitaverant Ghristianos,
adversus vim earum Tertullianus vehementer in
Apologetico disputat. Leve hoc tquidem videbitur,
neque proprio quodam argumento egeret, nisi
Pamelius (In VUa TertulL^ p. 13, G.), ann. CXCV,
hunc librum assignandum putasset ; qui quam
leviter disputaverit, ipsa verba docent quibus se
aitinductum ut ita sentiret, si quidem TertuUia-
nus et Aibinianos numeravit in hostibus impera-
toris (cap. 2). Jam si verum est id, has calamita-
tes, quibus Scapula Christianos insectatus est,
posteriores eese Severi lege, non minus ea intel-
ligunlur regnante quidem Severo non contigisse,
quod tamen video placuisse quibusdam. Nam in
eo loco {de Pallio, c. 4,) ubi Tertullianus Seve-
rum dicit, patrem Antoninif Christxanorum memo-
remfuisse^ ipsumque Antoninum^ laete Christiano
educatumy novisse Proculum, dicat mihi quis, cur
Severum patrem Antonini appellaverit, quod ad
rem sane non pertinebat, autcur ipsum Antoni-
num ad testimonium citaverit, nisi hffio hoo re-
gaante scripta sint. Neque vero ea de re dubitan-
dum est propterea, 144 quod nullos christiano-
rum oruciatus sub Caracatlo reperimus ab aliis
Bcriptoribus traditos, aut quod etiam ii Caracalli
tempore possunt esse posteriores. Etenim, quod
isti nemini alii commemorati sint, ejus est haud
dubie ratio aliqua in eo, quod illi nec diu, neo
nlsi in Africa exstiterint.Namque Tertullianus nuno
quidem a praeside legionis et Mauritano dicit fa-
miliam christianorum impugnari, Scapulamque
petiit, ut saltem Carthagini parcat et proviociflB,
Arriique Antonini exemplum imitetur, qui in Asia
olim christianos avocasset potius a oruoiatibus
quam ad supplicia pertraxisset. £ob autem neo
fuisse Garaoalii tempore po^teriores eo efficitury

(28) Hoo satis adversus Soaligerum aliosque \ de-
fendit Sam. Basnagius 1. c. p. 218, n. 11.

(29) In epiBt. ad Jo. BeBSonum quam edidit

A. quod HieronymuB ((2^ Ftiu illustribus, c. 73, ed.
Fabrio., p. 126) Tertullianum ultra Antonini tem»
pora noQ vidisse dicat, nullae prsterea usque ad
Decium adversus omnisgeneris christianos inimi-
citieo reperiantur (28), et quod cum Garacalli tem-
poribus htto qu89 tradita sunt in nostro libello,
optime consentiant. Tametsi enim non sit certia-
sime exploratum, quo anno haeo [ohristianorum
defensio elaborata sit, tamen ratione quadam pro-
babili, ut est in tali re, primo imperiLAntoniniani
anno vindicari ea posse videtur* Namque illum
selis defectum quem TertuUianns ait anno superiori
exstitisse (c. 3). Antoninus Laiovera asseruit A.
GGX (29). Gui quamvis Tillemontius resistat eo,
quod Tertuliianus iotem dixerit,non potuisse hoc ex

l> ordinario deliquio pati, cum fuerit in suo hypsomate
po«t/tu,tamen huno Septimiiargumentandi modum,
qui omnia novit sffipius inepta satis in rem suam
convertere, jam dudum derisit harum rerum pe-
ritissimus Scaliger {Animadvers, ad Eusebii Chroni-
con. p. 10). Deinde cum nullam unquam legem
Caracalius tulerit adversus Ghristianos, oportet
profecto has calamitates iis a Scapulainflictas reli-
quias Severianae crudelitatis fuisse, quae tum
penitus exstinct» videntur, cum Garacalius, im-
perium sibi conflrmaturus^ in exsilium missos
revocasset (F. Dionem Gassium, Jib. LXXVII, c.
3). Quod cum fecerit paulo post, fquam Getam
fratrem sub initium ann. CGXII sustulerat, non
inepte id quidem dicimus; Soapulam ann. GGXI,
adversus Ghristianos egisse.

^ ARTIGULUS IV.

De tibris Tertultiani, auorum vei xtas^ vel docirina,

vel utra^ue latet.

§ 1. — Tertia classis librorum Tertutlianij quos,
quamvis incertx aetaiis sunt, tamen constat, scn-
ptos ante ejus defectionem fuisse.

Tertia h«c disputatio finem faciet exercitatio-
num, quas instituimus^Septimianarum ; in quibus
oum haotenus pertractati sint isti libri, quorum
et astas et dootrina poterat certa quadam via et
ratione demon8trari,nuno oportet subjici csQteros,
qui ffltatem suam 145 non satis definite produnt,
sed doctrina tamen non est admodum obscura.
nisi in quibusdam paucis, qui ancipitem habere
formam videntur. Itaque primum illos excitabimus
D state majores, qui Tertullianum ostendunt non-
dum plane Montanistarum partibus addictum ;
deinde eos, quibus nots Montanismi non aunt
leviter impressffi ; postremo hos, qui lectorem
dimittunt dubitantem, fueritne TertuUianus tum,
cum illos praescriperet, a communi Ecolesia se-
junctus, necne? Gui tripiici librorum Septimiano-
rum generi oum dicamus astatem asseri non Batia
certe posse,non volumus id quidem, prorsus igno-
rari ®tatem cuivis tribuendam (erit enim etiam,

Petr. Possinus in notis ad Acta Perpetuse et Feli-
citatis, in Ruinarti Actis primorum martyrum sin-
ceris, Ed. Amstelodam.f p. 119.

•r

AC DOCTRINA SCRIPTORDM TERTDLLIANI

190

qaod probabiliter de hac dispntari possit), sed A
accarate ipsum annum scriptorum librorum defi-
niri posse, id quidem audemas negare propterea,
qood nullae in iis eunt signincationes certaB, qusB
vindicari certo quodam ac deGnito anno possint.
Sed ad propositum veniamus.

§ 2. — Liber de Oratiane ante defectionem scriplus
et anno 196, vel 197 edilus.

Primi generis haud dubie dici potest liber de

Oratione^ qui, nisi vehementer fallor, primus est

omniom Tertulliani qui statem tulerunt, magno-

que omnium consensu, si ab Hoffmanno discesse-

m{Dissert, dt. §11, p. 37 seq.) cujus intererat

omnia Tertulliani scripta ad eum Montanistam

referre, in libris castioris doctrins numeratur. At-

que si forte suspecta est fides. HiJarii Pictaviensis, ^

qai Bcriptum hunc libellum ante Tertulliani defe-

ctionem non obscuresignificat ; tamen in libro ipso

tot sunt nots sententiarum diversarum ab iis,

quas poatea in scriptis, erroribus Montanistarum

infectis, defendit, ut libri ietius doctrina nemini

sit ad reperiendum difficilis, qui comparare utro-

ramque sententias velit. Nam primum qnants

hic (30) 8unt laudea operis Hermie, quod Pastor

iQscribitnr, cum consuetudinem considendi finita

oratione observatam ab Herma nou secum pugnare

ostendit, quod fere Scripturam^ dc (ne illud fere

cuidam invidiam nostrae sententiffi moveat), postea

Scripturam appeliat ? quod tametsi non sic cepe-

rim cum Muratorio {toc. cit, not. 3, p. 31) aliisque,

qoasi Tertullianus Hermae libros referat in libris

N. T. canonicis (loquitur enim ex more magis ad- C

versariorum quam suo) ; tamen non contemnit

Herms auctoritatem, sed sibi conciliat, longe se-

008 atque in libro de Pudiciiia^ c. 10 et 20, in quo

noQ modo Herms effata repudiat, sed spurium il-

lod omnibus consentientibus scriptum appellat et

iliaro maeehorum Pastorem, Quod miror argumen-

tam miratum in Allixio (uisse Hoffmannum existi-

maotem, non exagitasse Tertullianum In nostro

libello HermaB Pastorem propterea quod sibi Herma

aactoritas non tantum obstitisset quantum, cum

exararet librum de Pudicitia^ quare neo fuisset

necesse ut ejus pretium elevaret. Nam etiamsi non

negemus magis adversariam fuisse Hermae auctori-

tatem tM TertuIIiano in rebus iis, quarum men-

tio est injecta in bello de Pudicitia^ ejus tamen de D

Herma judicium in nostro de Oratione libro non

Boium multo est nitius, sed ita comparatum etiam,

Qt ipse Uermffi auctoritatem non universe contem-

psiase videatur. Ac illud fere Scriptura, quod vim

hujus argumenti minuere Hoffmannus arbitratur,

satis est ab eo inepte explicatum sic, ut temere

dicere voluerit TertuII. nomen Pastoris Hermn

libello imponiycum illud nomen nullo modo merea-

tar; nam iUud fere Scriptura certe est ita intelli-

(30) C. 46. Edit. Lud. Ant. Muratorii, qua uti-
mur, qni nostrum libellum antea mutilum e bi-
bliothecs AmbroBiane oodioe integrum edidit in

gendum Hermiani libelli auctoritatem fere eam-
dem,quam sacrorum librorum putari ; quod ipsum
ex eo patct, quod eum postea prorsus Scripturam
dicat, neque sic eum, ut opinor, appellaaset, si
tam ipsi contemptus Hermas fuisset, quam erat
lempore conscripti de Pudicitia libri. Sed sunt
hic etiam alia Tertulliani dictamultum discrepan-
tia ab iis quae in libris Montanisticis proposuit,
quffl ostendunt clarissirae tum longe aliam fuisse
Tertulliani disoiplinam quam postea. Videlicet
sectione 18 (p. 35, Murat.), cnm dispuUt adver-
sus eos qui, dum se cibo abstinebant, nec alios
solebant osculo excipere, non ait, nisi die PaschXy
quo communis et quasi publica jejunii religio est,
jure osculum cseteris negari debero ; quodostendit
profecto TertuUianum tum ex illa societate sacra
fuisse, quae nullum diem publica et communi abs-
tinentia a cibo celebrat prffiter eum, quo ChristuH
mortuus erat; nam Dies Paschx est is qui erat
memoriffi Jesu interempti consecratus (31). Enim-
vero Christiani veteres Tertulliani tempore non
nisi hunc diem communiter inedia celebrabant
propterea, quod tum aiebant sponsum fuisse abla-
tum ; et tamen Tertullianus in libro de Jejuniis,
c. 2,qui est haud dubie e numero Montanisticorum
suorum, multum vituperat hano consuetudinem,
unum huno diem communi jejuniorum religione
celebrandi ; estque satis clarum Montanistas plu-
res alios dies prffiter diem Ghristi emortualem ce-
lebrasse. Uode elicitur illud : Tertullianum cum
hunc de Oratione Hbrum componeret, nondum in
partes Montanistarum secessisse. Quod novo po-
testargumento ductoex utroque libello confirmari,
quorum si quis loca alio potest modo in concor-
diam redigere, quam eo, quo diximus, ducto a
diversa Tertulliani disciplina tempore utriusque
consoripti libelH, eum audiemus. Nam cum in eo
de Oratione o. 25, descendiseet ad disputationem
de tempore precum Deo offerendarum, bonum id
quidem esse inquit, quasdam certas et Hxas quasi
horas precibusdestinarijtertiam scilicet, et sextam
et nonam ab apostolis quoque observatam ; sed id
quidem fieri, adjicit, sine ullius observationis prx-
cepto, neque lege preceptas esse alias pr»ter legi-
timas orationes, h. e. eas quffi sub ortum lucis no-
ctisque pronuntiantur. Et c. 23 extr. : De tempO'
ribus, inquit, orationis nihil omnino pnescripium
esty nisi ptane omni in tempore et loco orare. Scd
et in libello de Jejuniis peracerbe exagitat ortho-
doxae Ecclesia addictos (c. 2) 147 propter eam
causam, quod abstinendum esse dicerent a cibo
ex arbitriOf non ex imperio novx disciplinx pro
temporibus et causis uniuscujusque, et orationes
etiam fere hora nona eoncluderent de Petri exem-
|?/o ; additque diserte c. 10, salva plane indiffe-
rentia semper et ubique et omni tempore orandi,

Anecdotis Latinis, tom. III, p. 9 seqq.

(3i) Vide, ezempU cauea, Adversue Judaos, lib.,
0. 10.

191

DISSERTATIO DE YERA iETATE

192

tamen tres istas horas solemniores fuisse in oratio- A bujusmodi SeptimianiB scriptiB dederis, idem est.

nihm divinis ; ei cap. 13, ad ipsam provocat le^
gem a Paracleto datam, qua hanc Montanistarum
consuetudinem conQrmasset. Quibns omnibus
evincitur baud dubie, aiiam prorsus TertuUiani
sententiam fuisse, cum de Oratione librum com-
poneret. Denique, ut alia omittam multa, id mibi
videtur magno argumento esse ad asserendam libro
nostro op6o8o£{av, quod nuilam in boo libro, cum
de Jejuniis ac stationibus crebrius disserat^injiciat
mentionem xeropbagiarum,qua8tanto cum fervore
in libro de Jejuniis, cap. 2, 5 seqq., defendit ; cu-
jus omissionis dubito an ulla alia ratio reddi possit,
quam ea, quod tempore scripti libelli nostri isti
EcolesifiB addictus fuerit, qusB xeropbagias (ut ait

Nobis, quibus ex eo nulla se vel levis suspicio er-
rorum Montanistarum obtulit, optimum videtur,
eum in primis bujus generis coUocare.

§ 3. — Liber de Baptismo a Tertutliano catholico
exarattts. Confuiantur argumenta dissentientium.

At dicere quenam dootrina asBerenda Bi% libro
de BaptismOy majori est oum difficultate conjun-
ctum. Equidem non ignoro omnes sic sentire,
quasi sit hujus libri 6p(po$o(ia extra omnem du«
bitationem posita, leviter, ut in csteris, repu-
gnante Hoffmanno ; sed in ea re miranda venit
multorum doctorum hominum levitaa, qui libros
aiios, quorum argumentum certam habet puritatis

inlibrod* Jejmiis c. 2) noi;um " dicebat afl«d«- 3 ^.^^.^^^^5^^^^^^^^^^^.^^^ ^^^^^^.,4^ ^^^^^

ti of/icii nomen esse et proximum ethnicas supersti'
tionis, Hflec omnia mihi multo videntur magis
audienda, quam qus HofTmannus ad vindicandum
opinionem Buam profert, quibus aiia non nuUius
auctoritatis nos etiam ipsi possemus, si necesse
esset, atidere. Simillima scilicet esse ait,ea quae hic,
c. 22,de virginibus velandis prscipiat, eorum que
ab eo in libro hujus argumenti defenduntur:quod
longe secus est. Nam tametsi in utroque libro
velit ut virgines obtegantur velo, non ipse tamen
iste consensus iibrorum, ex eadem disciplina pro-
diisse utrumque demonstrat; sed, si quis utrius-
que )oca accurate contulerit, magnus erit a se
Tertulliani dissensus, qui nostram multo magis

et huno tuto exemerint e numero horum librorum,
cujuB tamen looi, si vel praBcipuos MontaniBtanim
in eo vel orthodoxorum sententias requisiveriSy
tam Bunt obscuri, ut, inquisitis omnibus, vix quo
se vertat animus videat. Sed ut, quantum fieri
possit, dicamuB tamen quaenam in libro nostro
doctrina vel ad has vel ad illas magis inclinata
regnet, primum placet examinare iocos qui huio
libro suspicionem Montanismi conficiunt, deinde
eos qui sunt in contrariam parlem, rarius licet,
propositi. Atque, ut omittamus ea quas sabdubi-
tauB objecit Baronius, satis ille ab Allixio confu-
tatus (in Vit. Tert. p. 29 seqq.), Hoifmannus ia
illam superiorem partem excitat argumenta. Pri-

quam HofTmanni sententiam confirmat. In libro ^^^ ^^^^ j^ y^Yivo de Baptismo Tertullianus dictis
de Virg. velandis vebementer et ex ipsa imprimis ^ ^^^^^^ simillibus eorum quaB in eo de PudiciHa

Virg,
lege Montanistarum hanc consuetudinem defendit,
sed in nostro de Orat, libello, c. 22, p* 43, non
tenendam jubet bano consuetudinem, legemque
adeo virginibus quoqus injicientem velamentum ait
excusari posse ; atque in principiis illius disputa-
tionis, c. 21, quasi incertum retractandum esse
illud^ quod promiscue observetur per Ecclesias^ veta^
rine debeant virgines an non ? Leve igitur est istud
viri docti argumentum, potuissetque iile rectius
ad testimonium sententis sue citare cap. 6, ubi
cum rogationem quartam orationis Dominics non
proprie, sed tropice de sacra coena esse intelli-
gendam dixerat, 5^i et quia, adjicit, carnaliter
admittitur ista vox, non sine religione potest fieri

defenderat, ita nt exagitet eoi qui sibi sumebant
potestatem dandi veniam delictorum quaa uni ta-
men Deo competeret.Gujus rei, ni failor, significa-
tionem in illis verbis reperit : Neque peccatum di-
mittity neque spiritum indulgetf nisi Deus setus;
quaB quomodo nounisi a scriptore disciplinie Mon-
tani dedito pronuntiari potuerint, non perspicio.
Nam neque illud sodales orthodoxas EcclesiaB ne-
gabant, neque de ea re erat eos inter et Monta-
nistas disputatio ; sed illi orthodoxi, quamvis
nonnisi Deo potostatem remittendorum peooatoram
assignarent, negandam tamen pacem iis qui pro-
pter peccata fuerant e societate sacra ejecti, non
putabant, siquidem illi se vitam emendaturos pol-
et spiriialis disciplinse^ ubi spiritalis disciplina ali- D iicerentur. Postea bunc librum vir doctus ail ad

quam dat Montanistici scriptoris suspicionem, qui
spiritales se, csteros Psychicos appellant. Sed
potuit Tertullianus sub spiritalibus etiam quosvis
probos homines et GhristianoB intelligere,quod mihi
magis placet,proptereaquod hos non ita multo post
interpretatur per fideles, eosque non orthodoxis
V. Psycbicis opponit, sed nationibas, hoc est^ non
credentibus in Jesum ; neque usquam reperi Ter-
tullianum vel in ipsis Montanisticis t4S libris
ortbodoxis nomen fid^lium negasse. Jam cum hunc
lihrum ex iis esse oonstet, qui oastigatiorem do-
ctrinam continent, quemcumque iili locum in

calamitatum Ghristianis a deorum cultoribus im-
missarum plcna tempora pertinere ; quse est levis
profecto conjectura. Nam c. 16 libri nostri, quem
locum ille antestatur : est nobis etiam secundum
tavacrum, sanguinis sciticeif nullo modo tum
prsBsens periculum ostendit. Quod si eomme-
moratum etiam a TertuUiano fuisset, non pro-
pterea hio liber ad scripta Montani erroribus
refert abjici posset; sunt enim multa Ter-
tulliani scripta (ut diss. 1, docebamus), asqua-
lia bis calamitatibuB, ante Tertulliani defe-
ctionem composita. Bed neque ipse ille di-

-r»

193

AG DOCTmNA SCRIPTORnM TERTULLIANI

fM.

'. -»j

cendi modos, quo Tertullianus oruoiatus aliquem A.

149 veloti baptismum appellat,statim Montanistam

prodit, niai velimus dicere Originem quoque et

alios, quorum loca habet Dodwellus {Dissert. Cy-

prian. XIII, qua est de secundo martyrii baptismo

imjirimU § 2), qui nunquam accusati Montanismi

fuere, propter eam rem Montanistarum addictos

societati haberi debere (32). Denique quod non

obscure Tertullianum eodem in loco signiOcare

HolTmaonns dicit injuria Montanistas fuisse e so-

cietate communis Ecclesise proscriptos, cum iis

csterisque christianis unus Deus^unum baplisma,

nna denique in ccelis Ecclesia, cum caeteris autem

haereticis nnlla societas sit (c. 15)» iilud certe ar-

gumentum opinioni ejus nihil firmamenti alTert.

Kam Tertullianus de consensu Montanistarum cum

orthodoxis in ista doctrina ne verbum quidem ha-

bet, sed illam christianorum fidem opponit Gaia-

norum baeresi, hosque spurios esse christianos ez

eo docet, quod adempta ipsis cum cffiteris chri-

stianis communio fuerit. Ac si, quee ille putat,vera

esseDt, tam 150 se non defenderet Tertull. ab

i^jaria Montanistis illata, ut potius se Montani-

stasque hsreticos esse fuisset eonfessus.Nam in illo

ipso capite 16, hxreticot ait extraneos (h. e. non

Cbrjstianos) testari ipsam ademptionem communi'

cationis. Igitur si TertuUianus signiflcasset in hoo

loco, orthodoxoe ez Ecdesia projecisse Montani-

stas, se eerte snosque bffiretioos dixisset, quod

prorsus abhorret. Atque hio alii occuramus ne-

cesse est difficultati propositaa ab Allixios adversos

receptam de doctrina in hoc libro regnante sen- G

(32) At dicere quis posset illos, q^ui post Ter-

tuilianum vixerint, cnristianos scriptores, oum

summa existimatio eorum orta esset, qui vel morte

vel cruciatibus suscentis Ghristum confessi pu-

blice erant, ut alia plura, hano quoque dicendi

coQsnetudiaem a Montanismi sumpsisse ; neque

ergo horam loca esse idonea ad liberandum hunc

sermonem a Montanismi suspicione, praesertim

cnm is primus in Tertuliiano aliorumque Monta-

nistarom soriptis, veluti in Actis Pfirpetum et ¥e-

licilaiis § 22), ap]^areat. Quam forte suspicionem

peilam alia sospicione^ si ostendero ipsum jam

Marcionem eamaem dicendi consuetudmem ha-

buisse. Nempe Bpiphanius, hsres. 42, g 3, edit.

Colon.» p. 304, tres ait bapttsmos defensos a Mar-

oione fuisee (o6 {jl^vov nap' adz^ iv XouTpov 8($o-

xai, iXXa xac ha^ xpicov XouTpu>v). In quo narrando

etai damus yera essefalsis ab Bpiphanio permista, ^

tanquam cum dicat: Marcionem triplicem baptis- ^

mQm excogitasse» ut se a flagttio cum virgine com-

misso purgaret (quod est, ut multi ostenderunt,

mera calumnia) ; etiam cnm dicat dedisse Marcio-

uem tripiicem baptismum, quod cum argumento

ad hunc baptismum triplicem confirmandum, ut

postea patebit, nullo modo coosentit ; neque tamen

hocEpipbaniitestimonium universe contemnendum

arbitror. Erit igitur operae pretium, ut quisnam is

faerit triplex Maroionis baptismus, breviter osten-

daD\. 1« Multa sunt in disciplina Marcionis similia

discipliaas Manichsae, quem Manetem constat suos

in Audiiores et Electos distinxisse ; quare haud scio

an Marcionitis non possit eadem distributio assi-

gnari, cnm Tertull. advers. Marc., lib. v, c. 7,

videatur indioare^ non nisi sanotioribus ex suis

tentiam (Diss. de Tertulliani vita et seriptis, c. 4,
p. 33), qui suspicari nos posse dicit, TertuIIiani
mentem jam tum ad montani disciplinam inclina-
tam fuisse, quod et Gbristiani pisciculi et Chri-
stus PisGis ClxP'^^) dictus ab eo fuerit, qus no-
mina essent hausta e libris Sibyllinis, ab aliquo
Montanista vel ipso etiam Montano exaratis ; et
c. 20 aliquam charismatum mentionem injecerit,
quod Montanismum redolere videretur, imprimis
oum conferuntur ea cum iis qns sunt c. 29 libri
de Spectaculis tradita. 8ed bene iile fecit, quod
hanc ipsam suspicionem non nimis subtilem et
acutam putaverit. Nam etsi dederimus esse etiam
eos libros, qui nuno sub nomine Sibyllinorum ja-
ctantur, vel a Montano vel ab aliquo ejus disoipulo
conBctos, quos tamen magis vellem Gnostico cui-
dam asserere, Tertuliianum etiam inde hoc no-
men Piscis Ghristo datum hausisse ; tamen ex eo
argumento non migis suspectus Montanismi Ter-
tuUianus haberi posset, cum hunc composuisset
librum, quam Justinus martyr, Glemens Alexan-
drlnus,0rigene8,aliique,qui sspius libros quosdam
Sibyllinos ad testimonium citant. Atque si isti
libri generatim exstiterunt ipso hoc tempore, quis
est qui possit prsstare non fuisse eos postea adul-
teratos, ut eam, quam nunc habent, formam
receperint ? Quod est verendum imprimis in acros-
tichide libri octavi : Itjvouc Xp{(rcoc, deou rl6< £&>-
TT)p, unde ipsum hoo lxB'^o<; cognomen sumptum
vuigus existimat. Neque enim illi prius est a quo-
quam yeterum proposita, quam a Gonstantino M.
(in Orat. act sanctorum ccetum. c. 18), cui vel ex

Marcionem nuptiarum licentiam negasse, his ver-
bis : Marcion totum concubitum aufert /idelibus,
viderint enim cateckumeni ejus ; in quibus potuit
eatechumenos appeliare minus perfectos modo eo,
quo Epiphanius aliique hoc nomen etiam adbibent
de auditoribus Manichsorum ; neque credibile est
Marcionem in universum omnes nuptias sustulisse
apud suos,cum quemadmodum constat,nuptiarum
auctorem non Deum malum^ sed medium illum
putarit, quem justum nuncupabat. Ex quo 2^ non
inepte potest cum Bellosobno conjici (Histoire du
manicMisme, t. II^ p. 122) unum Marcionis bapti-
smum in omnes collatum, altero initiatos fuisse
interioris admissionis Marcionitas : imprimis quia
Epiphanius diserte adjicit : S^eari $i86vai (scilic.
XooTpDv Trap* auToT? Tif» pouXoLiiv(|>, quod pugnaret
cum omnibus super ea re locis TertuIHani, qui
nuptiis se abdicare rebuisse cunctos ait, qui tingi
sacro lavacro a Marcionitis voluissent (lib. v, adv.
Marc. c. 11 ; lib. i, c. 29, etc.) nisi duplicem hunc
baptismum admitteremus. At nunc 3« restat di-
cere, qualem baptismum tertium Marcion credi-
derit, in qua re nostra proprie causa versatur ;
quem quomodo oporteat intelligi, clarissime docet
argumentum, quo Marcionem Epiphanius ait tri-
plicem baptismum confirmasse, ductum e loco illo
apud Lucam (c. XII, 50), ubi haud dubie de sup-
plicio suo dequealiquo sibi adhuc imminente bap-
tismo Ghristus loquitur ; quod allatum quoque a cs-
teris ad defendendum alterum martyrii baptismum
videmus. Qna re rootus sine ulla dubitatione sio
statuo, eum suppliciis Ghristianorum ad exemplum
Jesu Ghristi suscipiendis etiam nomen baptismi
c^jusdam indidisse.

T:^

«Jt

••M

#;i

■■■:l

•.V'

,♦>•

■n

■ ■^

7 '

■'U

K V \*

195

DISSERTATIO DE VERA iETATB

196

eo quod Virgillam cecinisse de Jesu Chrieti na- A. ^^ll^ ^^ ^uo magnam Tertnlliantis aitesse utilita-

\>em abstinentias a cibis ad evitandas peccati solii-
citationes; quod videri pojset consentieni cum
laudibus inediae iis quas decantavit in libro de
Jejuniis. Magis etiam illud est suspectum, cum
cap. 8 extr. dicat : Igni desUnatur homo qui posl
haplismum delicta restauraL 159 At neque hoc
utruraque decretum abhorruit a disciplina recte
senlientium sic, utpropriumessetMontanistarum.
Nam in illo quidem superiori, quod admitti non
potuerit nihil est, etiamsi aliis in locis Tertullia-
nus nimium huic abstinentias tribuat, et hoc vel
ab ipsis quibusdam orthodoxflB Ecclesias addictis
quamvis inepto sensu defensum est, ut postea do-
cebitur, vel dici coromode potuit de iis, qui post
baptismum ad vitam impiam delati, de ea em«n-

tivitate dicat (o. 19 seqq.), patet, quam nullo
negotio verba dari ab hominibus religionem fin-
gentibus potuerint (33). Atque 151 ut omnia
qu» velit susceperim, ne ipsa quidem haec, quaa
sunt in hoc viri docti argumento collecta, consi-
stere et secum consentire possunt. Antiquissimi
soriptorum christianorum, quod Guillelmus Beve-
regiuB (m Codice canonum Ecciesueprimitivae^ lib. i,
cap. 14, § 4 seqq.) et Guiil. Whisthonus (34) muitis
docent, hos, quos appellant, libros Sihyllinos an-
tiquissimos confitentur ; ex quo necessaria conse-
cutione etticitur, mullum eos diversos fuisse ab
his qui horum nomen noatro tempore mentiuntur,
qui ipsi adversario videntur saeculo P. C. N. se-

cundo compositi. Quid? idem ille de quo quaeri- _^

mus, Tertullianus, cum tempore eo quo proxime ^ danda non cogitant.

aberat a defectione sua, in lib. ad NationeSy c. 12,

antiquissima dicit Sibyll» effata ; potuitne igitur

ille libros Sibyliinos a Montano vel aliquo gregia

istiuB profectos putare? Neque vero quidquam

probat alterum illud, quod de charismate Allizius

Bubjicit, cujus me iateor non satis dilucidam

citato c. 20 memoriam invenire ; ac si inveniatur,

tam profecto non sequeretur librum de Baptismo

ex officinaTertuiliani Montanistaefuisseegressum,

quam illud dici de iibro super Spectaculis non po-

tesl, qui est baud dubie, ut alibi ostendebam, ante

ejus defectionem exaratus.Ac ne quid praetereamua

siientio, quo posset quis aliquo modo huic opi-

nioni adversae libro nostro de Baptismo veritatem

§ 4. — Pamelius et Dupinus castigantar, Puritas
libri a montanismo demonstratur,

Sed age audiamus etiam eos longe plures qui de

Baptismo librum scriptum ante Tertulliani secee-

sionem uno ore confitentur. In quibus ineptus est

error eorum, tanquam Pamelii, qui, preeunte

quodam modo Bpiphanio (hter. 42, n. 1, 2). Quin-

tillam eam, qus hujus libri conscribendi occasio-

nem dedit, ex disciplina Montanistarum putant

fuisse, cui feminaecum seetiam contumeliis oppo-

sueritTertulIianuSfSequeretureum tum, cumhunc

librum perscriberet, adhuc a partibus Ecclesiae

purioris stetisse. Quod argumentum omnem ccrte

_ rem conficeret, nisi levissimus in exponendis h«-

conoili7ro7fortas8e possit excitare c. 20 hujus li- C reticorum opinionibus homo Bpiphanius etiam hio

Kunstvorstellungen der aUen Christen. m Thiersch.
f33) Mirum fortasse videbitur doctissimum Auc-

torem nostrum acveteris disciplinae scientissimum,

haerere quasi anxium in propalata via, incertumque

dubitare christianisne an Montanistit peculiarior

esset notissima tessera IXers, quin et asseverare

a veterum nemine, Magnum ante Conftantinum

eamdem symbolieam acrostichidem fuisse proposiiam,

Multa ex adverso occurrunt dicenda, quae, usque

dum ad iibrum d«JBap^umodeventum fuerit, satius

est opportuno loco dissercndam differre. Nunc non-

nulla tantum captim et accinctus praelibare lubet.
Bnimvero ad primum satis Buperque innumera

respondent monumenta, sufficientis prorsus et in-

dubiaa vetustatis, ac vere cbristiana manu data

dedicataque I in quibus emicat quidem praefata

tessera, sive scalpro incisa, sive aere fusa aut

expressa, carminibusve adornata, caoteris, ut pie-

Jahres-Berichte der Kfeniglich Bayerschen Akademie
der Wissen-chaften.f Munchen. 1829.)

Constantino autein Magno longe antiquiorem es8e
Sibyllini acroslichii usum, nec pauciora nec suble-
stae fidei faciunt scripta, sculptave testimonia. Imo
mirare quanta ab aetate apostolica ad usque tem-
pora nostra assurgat ea ae re testium turba, qui
quasimanumdantnonnuilisprimaehominumntatJB
traditionibus, undequaque diffusis, ac in medio
tcmporum, ortajam Eccle8ia,in ipsius gremio, re-
novatis ac reviviscentibus ; donec, pace per orbem
composita, piscis ac columba, caeteraque quotquot
floruerint in abdito signa vei sigliasymbolica palam
in lucem prodierint. Nunc ergo de iX6T0£ acro-
stichide ad quosdam sit tantumdem saiis referre
Patres, nempe Clementem Alexandr. in qoatuor

.^1,..«.«, «- - . - locis, tom. I, p. 260, 312 ; p. 289, (p. 787) ; Potter

rumque fit, immista si^nis siglisque, unde puram D Nostrummet Tertuttianum^ de Bapiismo, de Re-

Eutam fidei sanioris mtegritatem indigitoveris : surreclione, de SuectacutiSy ut infra fusius erit
inc piscis saepe saepius cum columba depictus occasio dicendi. Nec etiam addere pigeat ex mar-

(Aringhi. t. T, 580; t. II. 258), aut anchorse con-
nexuB Christive monogrammati, quod ut quisque
novit, diu ante Constantinianum labarum vulgari
usu fuit acceptum (Boldett. 370. 366 453 ; Arin-
gbi, I, 520 ; II 327, 620 ; Bottari, III, 19) ; nunc
nemum ad orantium penes, nunc ad latera Boni
Pastoris appositus (Bold., 573. Bolt, pl. xxxv. Vi-
desis et cl. Gostadoni dissertazione sopra il pesce
come simbolo de* primi cristiani; Baccoita dopu-
scoli scienti^ci da Calogera, tom. XLI, 1749. —
Luni dissert. ad Severae Epitaphium, Pamormi,
1734, p. 103, p. 103, 136, 145, 153, 165. 185. —
Fabretti, inscnpt. aniiq.^ lib. viii, p. 569. n. 124-
126 ; p. 590, n. 407, -* Manter, Sinnbilder und

rooreis vetustis duas reoenter offossas inscriptio-
nes publicique juris factas, unam nempe cura
D. Raoul Rocheite, Mimoires de Cacad^ie royale
des inscripl.^ tom. XIII, p. 98, et D. Thiersch^
loco citato ; alteram e vetastisBimo prope urbem
^Eduensem coemeterio Sancti Peiri a via strata
erutam, ac tvpis mandatam in opers cui tituluB :
Annales de pnilosophie chrHienne, tom. XIX. Prse •
terea cf Costadoni, § 23, x 27, 30, 33 ; Seecbi»
Epigramma greco cristiano de primi secoli trwato
presso Vaniica Augustodano,Roma 1840. — Franz, Chri-
siliches Denkmalivon Autun erkit, Berlin, 1841. Eod.
(34) In libro suorum facile optimo : A vindica-
tion of ihe Sibylline oracles^ Propoa. 10, p. 36 seq.

i97

AG DOCTRINA SGRIPTORUM TBRTULLIANI

196

• V

^ j r*!

moresaoerrori se dedisset. Nam et Gaianoruin A

sect» hanc moHerem addictam fuisse ait ipse

TertuIIianuSy c. i, quorum et dccreta et mores

muliam discrepant a Montanistarum disciplina, et

nnoqaam repudiatum baptismum a Montanistis le-

gimus, sed defensnm etiam a Tertulliano monta-

nisia multa in locis, ut de Pudicitia, c. 19. Sed

santaliaduoargumenta apud Dupinium {Nouvelle

Mbliolkique des auteurs ecclesiasiiqueStiomA^p. 91),

quibus hunc iibrum in indicem scriptorum emen-

daiioris doctrinaB infert ; alterum quod nuili sint

huic libro errores Montanistarum aspersi, alterum

qaod dicat potestatem conferendi baptismi non

nisi episcoporum esae, nefas etiam esse, si quis

illam mulieribus concedat ; quae verba TertuUiani

illi videntur contraria Montanistarum disciplinse. r.

At illad superius eludere quivis facile potest eo,

qaod dicat non esse hunc librum oppositum or-

thodox» Ecclesiffi doctrinis, unde nec admiratio-

nem haberet hoc, quod Tertullianns hie nuUum

&b iila Ecclesia dissensum profiteatur, quod nec

io aliis fecit, in quibus sibi non pugnandum oum

Psychis esae videbat, velutis in libro de Pallio

aliisque supra pertractatis. Sed in altero Dupinii

argamento falsa veris sunt mista. Itaque, quae

recte ex eo pro integra hujus librl doctrina de-

promi possint, postea disputabimus, et unum hic

aoimadvertemus viri docti errorem.Videlicet Mon-

tanistas suspicatur feminis potestatem publice do-

cendi dedisse, quam cum iis adimat iicentiam

Tertul. in nostro libello, bunc putat e numero

montanisticorum non esse. In quo haud dubie C

errat, et contra niteremur hoc loco ex ipsis Ter-

tulliaoi scriptis montanismo infectis» c. e. e libro

de Yetundis virginibus^ c. 9, nisi eam disputatio-

nem occupasset Gl.V.Theophilus WernsdorBus (In

1S8 Commentat. de Montanistis sxc, 2 vulgo

creditis kxretids, Gedaui, 1751, § 19). Quam ob

rem expooamns oportei ilIud,quod nos commoveat

ui de libro nostro magis in honestiorem, quam pe-

jorem partem pronuntiandum esse putemus.HuJus

judicii duplex est causa. Primum cum qusstio-

oem tractat de iis, quibus jussit baptismi confe-

reodi (c. 17), illam potestatem summum habere ait

sacerdolemf qui est episcopaSf dehinc presbyteros et

diaconos, non tamen sine episcopi auctoritate pro*

pter Ecctesix honorem. Mioquin etiam, pergit, /ai- ])

cis jus estf — sed eum ea majoribus competant, ne

nbi assumant dicatum episcopis offidum episcopa^

ius. Unde hmc consequuntur. Tertullianum librum

oostrum scripsisse tum, cum versaretur in aliquo

ecetu sacrOy qui et episcopos summos esse putabat

rerum sacrarum moderatores , et laicis nonnisi

samma in necessitate versantibus jus concedebat

aliquem sacro lavacro abluendi. Sed in Montani-

starum convioulis longe alia videtur consuetudo

obtinisse. Nam et si non negem, iis etiam suos et

presbyteros fulsse et diaconos, tamen alium in eo-
rum doctoribus collocandia ordinem observatum
fuisse, testis est Hieronymus (Epistola ad Marcel^
/am, qu3B esi 27 edit. Jo. Martianaei, tom. IV, part:
n, p. 65) : qui apud nos, inquit, aivslolorum tocum
episcopi tenent, apud eos episcopus tertius est, Ha-
bent enim primot de Pepu%a patriarchas, secundos
quos appeltant Canenas, atque ita in teriium, t. e.,
pene ultimum 'Jocum episeopi devolmmtur, Quam si
quis dicere velit consuetudinem Montanistarum ab
Hieronymo fictam esse vel Tertulliani sevo reoen-
tiorem, neque quid movere Hieronymum potuisset
video, ut talia fingeret, qus magno crimini dari
Montanistis non poterat, neque abhorret aliquo
modo, qui ipsi se suis vel docirinis vel institutis a
communi Ecclesia sejunxerant, eos etiam ordinem
sacerdotum diversum acommuniconsuetudinecon-
stituisse,preesertimcumjamipseMontanusPepuzem
PhrygisB oppidum Hierosolymam appellasset (F.
Euseb. Hist. Ecctes, lib. v, c. 18). Atque ecce mihi
quantum in nostro libello honorem episcopis asserat,
cum omnem tingendi aqua sacra potestatem ab iis
deducat, et ipsius Ecciesia)honorem cum horum di-
gnitate co^junctisaimum tradat.Sed in libro de Pu^
dicitia, tam vehementi illo in consuetudinem or-
thodoxse Ecclesi», quam salse, obsecro,per8tringit
{c.i): Pontificem sdlicet maximum episcopumque epi-
scoporum^ejusque edictum peremptorium! qu&m nihil
dat tanto viro, ut ait hic, a quo dignitas Ecclesiae
pendebat! Ac si quis putat, quod ego non difQteor.
TertulUanum in illo libro magnam animi permo*
tionem ad causam attulisse, alium dabo e libro
de Exhortatione castifaliSf haud dubie Montanistico
locum, qui longe migorem, ut mihi videtur, laicis
tribuit baptismi conferendi licentiam, quam eam,
qualem nostro in libro defenderat, ut jam video
magnum virum, quem honoris causa nuncupo, ju-
stum Henningium BGemerum acute monuisse (Diss.
jx Jur, ecctesiast. antiq § 5). Ubi cum neque sa-
cerdotibus. V. T. neque Ghristiaene ^54 Ecclesias
sacerdotibus redetitas permissas esse nuptias Ter-
tullianus dixisset, neque illas ait suscipi a laicis
debere,quooiam et ipsi sacerdotes a Christo consti-
tuti fui88ent,quare ilti etiam offerendi tingendique ha-
berent potextatem et sacerdotes sibi soli essent, Quod
tametsi non dicat fieri debere, nisi ubi non sit ec-
ciesiaslici ordinis cansessus^ tamen neque mentio-
nem auctoritatis episcopornm vel caeterorum do-
ctorum publicorum injecit, ut iit in nostro libro,
neque hanc laicorum potestatem ex officiorum ju-
risque vicissitudine, ut bic (35) deducit, sed plano
ex mysticoomnium christianorum saccedotio; unde
magna, ni fallor, duci suspicio potest, aliam plane
disciplinam TertuIIiani, scribentis hos erroribus
Montani infectos iibros fuisse, quam ejus cum ani-
mura ad nostrum soribendum adjungeret. Atqua
ut illud magis confirmem, proponam hic aliquam

>■:--

■■ii

» •»

« •"

I' j .»''

*■ -f

V Wl

,-«

•/,

(35) Ita enim de baptismo, c. 16 \ « Laicis etiam jus est baptismum dandi ; quod enim ex squo acci-
pitur, ex eequo dari potest.

-Vi

199

DISSERTATIO DE VERA iETATE

200

coDJectnram meam, non quasi ipae me putarem A ^.^^ fraudis in ea re convictuB de loco fuerit, h. c.

erraro in ea non posee, sed ut ofiferam iis quorum

hao de re potest esse judicium, quod videant, va-

leatne quidquam ad caueam noetram viris doctis

probandam. Tempe c. 17 libri noetri confutat Ter-

tullianus argumentum iliud, quod, quibuscum pu-

gnabatfbomines solebantexactis quibusdam Pauli

sumere, utfeminis potestatempublioedocendivin-

dicarent. Hasc ego Pauli Acta si, qusBnam fuerint

quemque auctorem habuerint, ostendere potuero,

tum mihi quidem Tertullianus vix viderefur ea sper.

nere poluisse, si hunc de baptismo librum jam di-

Bciplinfis Montanistarum deditus scripsisset. Atque

hasc ego Acta ea fuisse suspicor, qusB apud veteres

8ub nomine Actorum PatUi et Theclse exstitisse no«

vimus, non quidem ea babitu ac forma, qualem ti Jam eoce mihi qusBso, quid de

habent illa a J. Ernesto Grabio (tn Spicilegio 55. lastrius ? Baptismo, inquit, not

Patrum et hsereticorum^ tom. I, sec. 1, p. 95 seq.,

sunt enim haBC haud dubie temporibus prodeunti-

bus adulterata:sed sunt in illis tamen Grabianisquae-

dam quasi vensB aut fragmenta eorum Theclffi Acto*

rum.quae veteribus celebrata fuerunt, veluti p. 115

is loGus,ubi Paulus Thecle potestatem imponit do-

crinam Christi aliis publice tradendi. Qus ipsa res,

opinor, ostendit Tertuilianum in loco excitato hflBO

Acta Theclx habuisse ob oculos posita propterea,

quod mentionem injicit scripti cujusdam commen*

titii quod Pauli apostoli nomen mentiebatur» in

quo concessa erat feminis hsec docendi licentia;

id quod magis postea confirmabimus.Sed si quasra-

tur quis fuerit is qui sub Pauii apostoli nomine fin-

de munere sacro dejeotus. Gui si quis addiderit
Hieronjmum (in catal, scriptorum eccles.f c. 7. p.
104), qui diserle ait, Tertullianum dixisse hunc
presbyterum apud Joannem convictom etremotum
a munere publico fuisse propter fraudem com-
missam ; profecto videbit scriptorem Actorum
Pauli et Theclfle auctoritati Joannis apostoli fuisse
subjectum, quod dici de Leucio, ut moda ostendi,
optime potest. Denique mihi peropportnne cecidit
ut ejus rei etiam in Philastrio De hssresitmSf c. 55,
edit. Fabricii p. 112) aliquam significationem re-
perirem in loco eo,ubi de Seleuco haBretico ejusque
doctrina disserit. Nempe confitentur omnes Seleu-
cum hffireticum et Leucium nostrum eumdem esse.

Seleuco suisque Phi-
non utuntur propier ver^
bum hoc, quod dixit Joan, BapUsta : Ipse vos bapti-
zabit in spiritu ei igne. Nihil similius hoc esse po-
test illorum errorum,qnoB TertuIIianus in libro de
Baptismo confutat.Negabant heBretici.adversusquos
ibi disputatjsacro lavacro tingendos Ghristianos esse
atque is ipse dicta Joannis de baptismo per spiri-
tum et ignem suas senteotis conciliat ; quare, quid
est probabilius quam adversarios Tertulliani a sen«
tentia Leucii stelisse, qui, teste PhilaBtrio, idem
prorsus dixerat. Nemo mihi occurrat : Seleucum
v.Leucium,de quo Philastrius loquitur,Manichoum
fuisse atque diversum a Leucio Joan.apostoli disci-
pulo;Phila8trium etiam hominemnulliuspretiieBse,
unde exsisteret, quod fidei hujus male ambulanti

xerit Acta spuria, tum ego nullus dubito Leucium ^ credere non oporteat. Naroque istud discrimen fic-

haBreticum, quem vulgo ManichflBum non recte pu-
tant, horum Actorum^quas Tertullianus afrert,Bcri«
ptorem exstisse. Gur ita oenseam breviter expo-
nendum videatur. Primum negari non potest Leu-
cium ut aliorum apostolorum,sic etiam Pauii quae-
pam Acta finxisse, quod Photius testatur (in Bi-
bliotheca, sect. 114, p. m. 157), qui talia ssBpius
trunctaverat. Deinde Leucium non Manichaeorum,
sed Docetarum vel Eucratitarum discipliufle 155
deditum fuis8e,prfleclare probavit vir egregie doctus
maximequelimatusl8aacusfiellosobrius(Beau8obre,
Histoire critique de Manich^e et du Manich^isme,
lib. 11, c. 2, § 2 5«(/.),quorum capitalis error conti-
nebatur in contemnendis nuptiis; et Actorum uni-

tum esse, ac nullum, satis adversus Fabricium
Bellosobrius, loc. cit. § 3, defendit, et Philastrium
non quidem ignoro nugatorem esse in plerisque,
etiam in enarrandis ipsis Seleuci erroribus, qui
certe Leucio Joan. discipulo tribui non omnes pos-
sunt ; sed in nugis illis Philastrianis qui nulla di-
cere audest veritatis semina latere? Sit igitur hoo
constitutum, TertuUianum in libro nostro, cum
Acta Pauli rejiceret, scriptum aliquod repudiasse,
quod fictum erat a Leucio, qui justitiam vitas sine
nuptiis transactaB omni modo defendebat. Jam
placet provocare ad Pacianum episcopum Barcino-
nensem 156 sflec. iv, qui Epist, 1, ad Sympronia-
num Novatianumfedita in Bibtioth,maxima PP, Lug-

versorum Pauli et TheclaB hic finis, ut vitam D dunensi, tom. IV, p. 305 G) : Prhyges^hoo est^Mon-

sine nuptiis summis laudibus eiTerant ; multa item
Bunt alia sub apostolorum nomine a Leucio ad 11-
lum errorem per ipsam Apostolorum doctrinam et
usum confirmandum conficta. Porro multis argu-
mentis Bellosobrus, l.c, docuit, Leucium jam sasc.
11 exstilisse, et Epipbanius (hfleres. 5i, ,6, p. 427),
Deucium clarissime appellat Joannis apostoli disci-
pulum. Itaque et tempore Tertulliani exstiterunt
haBC Acta Pauli, quas Leucium auotorem habuisse
diximus, et est admodum verisimile, Tertullianum
non alia nisi Leucii Acta indicare voluisse ; nam
horum Aotorum scriptorem ait fulsse presbyterumi

tanistae, inquit, se animatos a Leucio mentiuntur.
Neque illud testimonium videtur a vero aberrarCj
propterea quod certum est Montanistas eodem
modo atque Eucratitas, e quorum disciplina Leu-
cius erat, nimium tribuisse iis qui abhorrebant a
nuptiis.Unde hoc efQci posse oredo:TertuIIianum,
siquidem librum nostrum inter Montani discipulos
constitutus scripsisset,cautius fuisse locuturum de
libro tali, qui Leucium auctorem habebat, nequo
illum fraudis accusaturum, cum in ipse cum Mon-
nastis sentiret. Quod si quis contradicat, elabi
nobis illam causam, propterea quod non satiB

101

AC DOCTRINA SCRIPTORUM TBRTULLIANl.

203

coDBtat, ignoraveritne Tertullianus horum Acto- A
rum parentem (quod vix credibile est in tam cu-
riodo uoiTer889 antiquitatis exploratore),dabo iliud,
si ita placet; hoo tamen mihi quieque vicissim de-
derit, nisi quia contrariam sententiam docuerit,
satis hanc suspicionem impedire debere, quo mi-
DU8 hQoo Tertulliani librum ad genus eorum
librorQm adjiciamns, quos post secessionem ab or*
thodoxis factam composuit.

§5. — Libri 11 ad Vxorem anle lapsum TeriuUiuni

exarati,

Venionunc ad libros quos Uxori suse Tertullia-

DDS inscripsit, qui qnod sintconjunctim editi, du-

bitari non patitur libri posterioris priocipium (36).

lo quibos libris tametsi sint quae videantur erro- ..

ribus Moatanistarum consentanea, tamen ego hos

ausim potius in numero eornm collocare quos ante

baoc defectionem perscripsit. Quod mibi primum

videtar confirmarieo,quod nusquam suum Paracle-

tQm Tertuilianus jactat in rebus iis in quibus mul-

tum auctoritas hujus effata habitura fuissent.

Namque, ut hoc utar, cap. 1, lib. i extrem., ubi

Batius esse disputat fugere seoundas nuptias, nul-

lum excitat Paracletum,quem lccum nunquam pra-

termittit in libris qui e Montanistarum disciplina

prodiere ; sed unam adbibet auctoritalem disci-

plins Ecclesi» et Apostoli legem, qua qui bts (37)

157 matrimonium contraxerant,ait ab officio pu-

blicosejungi; qu» verbahaud scioan nonsint minus

accommodata soriptorillontanistoquam ei qui do-

ctrfaas Ecclesiad rectius sentientis sequebatur. C

Oeinde in eadem sectione uxorem, si denuo socie-

tatem coigugalem inierit, non ait male facere,adji-

citque e mente Pauli apostoli nen quidem non ho-

oeelas esse secundas nuptias, sed tamen eas solli-

citudinem non levem calamilatesque induoere.

Neqnelib. ii, c, 1> abstinentiam a novo matrimo-

(36) Proxime Ubi» . . quid feminse sanctx secian'
dum sii prosecutus sum.

(37) Perspicue, nisi fallor, hio locus, et alter ilie
e libro de Exhort, castU., c. 7, excitatus, ut alia
malta non tangam, docet,antiquam Ghristianorum
ficclesiam verba Pauli I Tim. iii, de Episcopo (Ji.iac
Yjvaixo^ ovSpi sic cepisse, ut Paulus de secundis
doctorum nuptiis dixerit. Nam in illo Tertulliani
loco, cum interdictaa has sacerdotibus V. T. dixis-
Bet : Christo, inquit, servahatur sicut in esstertSyita
in itto quoque^ legis pienitudo. indt igitur apud nos D
plenius atque instructius prxscrihiXur, unius matri-
numii esse opertere,qui allegunlur in ordinem sacer-
dotalem. Vsque adeo quosdam memini digamos loco
dejeeios. Ubi neque vult illis de sacerdotibus intel-
^^f QOi prster uxnrem etinm roeretrice quadam
utebantor, ut videbatur Heumanno in Erkt«rung
des N. T. part. ix, p. 179, ne(}ue more Montani-
starum loquitur. Nam contra illam Heumanni in-
terpretattonem pugnat universum TertulMani con-
Biliom, qui clare dicit de casirata licentia sxpius
nubendi ; et c. 6, de duplici Dei disposiiione, una
illa : Crescite et multiplicamini, altera : Temp>us
fam in colledo est, etc, qua Deus abolefecerit prio-
rem. Neque commemorat sententiam Montanistis
propriam. sed illis atque Catholicis oommunem.
Xam primam ia locis Bimilibus iibri de Monogamia

PATaOL. I.

nio aliunde commendat, nisi ex eo quod ea m8^'o-

rem ofiferat utilitatem. Quod est nimis lenitatisin

scriptore Montanistioo, cujus disciplina omnes se-

cundas nuptias in loco summorum vitiorum habe-

bat. Denique libro ii uxori sue permittit novam post

obitum suum conjunctionem ineundam, neque il-

lud alia severiori lege, nisi ut nubat christiano,

dicitque c.i difficilium rerum facilem esse veniam.

Sed Montanists quo modo excipiebant eos qui ad

nuptias redierant ? Digamos, inquit Tertullianus,

de Pudidt. c. 1 extrem., foris sistimus, eumdem

Umitem nuBchis quoque et fomicatoribus figimusy —

non amptius ab Ecclesia publicationem dedecoris re-

laturis. Scilicet hoc est faciiem veniam dare. Jam

haud difficiie est ad judicandum num possintista

tam clara, que causam a nobis propositam adju-

vant,Ioca convelli aiiqua tali simiiitudine dictorum

quorumdam, quas sunt in istis libris, cum iis qus

severior Montani diciplina in aliis Tertuliiano per-

suasit. Illud Tero unum, quod habet noffmannus,

1. 0. § 12, argumentum, quod libri seripti sint

oum qussLio de Fuga in periculo propter religio-

nemagitatafuisset.eaquesalutem petere quemquam

debere Tertuliianus cum Montanistis negasset;boo

illud unum adeo nos non movet, ut eamus in ejus

sententiam, ut ab ea magis retrahat.Nam ille ipse

locus, quem promit e lib. i, c. 3 ; eiiam in perse-

cutionibus metius est ex permissu fugere de oppido,

quam deprehensum et distortum negare ; ille satis

docet TertuIIianum non omnem fugam in tali tem-

pestate non legitimamexistimasse; eum igitur con-

flrmat tempore eo quo hos composuit iibros, cum

Montanistis minus, quam ceteris sensisse.

ARTICUEUS V.

Quarta classis librorum, quorum non nisi Montanis*

mus patet.

§ 1. — Liber de Patientia, an. 200, vel 20i, scriptus.

Quam ob rem etiam hos eximamus e librorum

c. ll,convincit adversarios iniquitatis repetitarum
nuptiarum sic, ut eos tale matrimonium postulare
dicat ab iu quibus non liceat tale habere, ab epi-
seopn monogamo, a presbyteris et diaconis ejusdem
sacramenti, a viauis etiam, et iaids, et ab Apostolo
interdictas argumentatur nuptias, propterea quod
totum ordinem Ecctesix, h, e., sacerdotes de
monogamis disponat. Quas omnia ostendunt Catho-
licos secundas sacerdotum ouptias repudiasse,cum
ex eorum senteotiis colligat, nec laicis hujusmodi
nuptias concedi posse. Ac c. 12, planissime sic ait
catholicos argumentatas : Soios qui sunt in clero
monogamix jugo astrinxit; ergo id non omnibusprX'
scribit. Deinde hanc constitutionem, qua sublatffi
sint secundae nupti», non Paracleto, sed Christo
tribuit, et adbibet Apostoli verba, qui plenius nt-
queinsiructius(c(xx^m\ii V. Test.) prsescripserit :
unius matrimonii esse oportere, qui aiiegantur in
ordinem sacerdotalem. Tum statim addit : usque
adeo memini digamos locoi dejectos. Quod de catho-
)ici? oportet intelligi, nara Monlanistae ne laicum
quidem secundarum nuptiarum reum tulissent. In
nostro vero looo sio loquitur : Quantum detrahant
fidei, anantum obstrepant sanctitaii nuptiae secundse^
dinciplina Ecclesise et prxscriptio Aposioli declarat,
cum dtgamos non sinit prsBsideret cum viduam ad-
legi tfi ordinem, misit univiram, non concedit.

S03

DISSERTATTO DB YBRA iETATB

904

158 Montanistioopum numero, et qui eo rectius A earum BuoSevero Aug.,quotemporeetipBedtfFtt^a

referri debeant, videamus. In quibus non dubito
aureum dtfPattwhalibrumprimolocoponere. Nam
etsi Tillemonlius (Mdmoires pour servir h, VUisloire
Eccldsiastique, iom. III, p.262) hunc velit iisadjun-
gere, qui superiores aunt defectione Tertulliani ad
Montanistas, propterea, quod et fugam in publicis
Christianorumpropterreligionemcalamltatibusnon

spernit, et magnam modestiam adhibet; tamen illa
nequaquam idonea ad hano rem confirmandam ar-
bitror. Nam de modeetia ea non video quare uti
TertullianuB non etiam post susceptam in ortho-
doxos inimicitiampotuisset^neque enim ea propria
est virtus recte sentientium ; et illi alteri ne sua
quidem veritas constat. Etenim in eo loco e quo
potestatem fugiendi a Tertulliano concessam ex- ^^.^ .jj^ significatioVevelationum, quibus, ut ait

in persecutione placidus ille non minus et 159
mitigatus commentarius prodiit, id nemo facile
dixcrit : quare ad alium transeamus.

§ 2. — Liber de velandis Virginibus qui est facile
librorum Montanisticorum primus.

Est is de velandis Virginibtu liber, quem ad pri-
mos errorum Montani plenos pertinere non admo-
dum dubito. Nam de illo nos hesitare non sinit
creberrima Paracleti novaeque ejus disciplin» com-
memoratio, ut ne necesse quidem sit vcllibriistius
similitudinem oum iis de Cultu feminaruxn^ qui
sunt e Montanistarum disciplina, vel obscuriorem
unius conjugii (c. 3) defensionem referre. Quid

citare conatur (o.l3),fuga illa nullo modo concedi
tur, sed ipsam patientiam afflrmatur human»im-
becilitatis praestare, ignem etiam et crucem et be-
Btias et gladium ipsa constantia vinoi. Atqui sunt
etiam in hoo quamvis praeclaro libello plura, qusB
animum TertuUiani Montanistarum erroribus non
leviler tinctum ostendunt, suntque ibi oranes fere
Montanistarum errores propositi. Ac significatio
illa quidem Peracleti subobscura est, non nulla
tamen in hoc loco, o. 1, ad capienda et prsestanda
ea, sola gratia divinse inspirationis operatur. Porro
praestantia nuptiarum non repetiturum ita fere
poponitur, c. 13 : Patientia sanctitati quoque pro-
curat continentiam camis ; kxCf et viduam tenet, et

iiie c 17, Dominus velaminis spatia metatus
est 7 Quid novitas correctionis, quam lege fidei (m
Bymbolo apostolico comprehensa) manente,caBtera
dlscipiina) et convcrsationis, operante et proficiente
usque in finem gratia Dei, admittant (c. i) ? Quid
ilie Paraolelus, quem miserit Dominus,ut paulatim
dirigetur et ad perfectum perduceretur disciplina
{ibid.)^ Quid enarratio aetatum disciplinae ohrlstianaR,
in quibus Justitia demum per Paracletum oompo-
nenda sit in maturitatem ? Quid,inquam, hasc om-
nia aliud, quam Tertuilianum Montani discipulum
testantur ? Sed neque iliud magis obscurum est,
primum hunc fere faetum esse quem conjunctus
cum Montanistis ediderit.Namque,ut ab boc ordiar.

virginem assignat.etvoluntariumspadonemadregna ^^^^^^ ^^^^ estinteromnesejuaMontanisticosIiber,
ccBli levat. Secundas item nuptiasadulterii nomme C Jq ^^^ majorem vimadhibeat ad defendendara dis-

traducit o. 12 ; inedias ex arbitrio susoepta maxima
laus ex h. 1. cernitur c. 13 : Afflictatio carnis hostia
Domino placatoria per humiliationis sacrificium,
cum sordes cum angustia victus Domino libat con^
tenta simptici pabuto puroque aqux potu^ cum jejU'
nia conjungit^ cum cineri et sacco inoleseit. De fuga
jam dixi.Negatadenique semotisa societate sacra-
peccatoribns venia nonne est in his verbis c. 12,
ubi omnem peccatorum spem non in via ab EcclesiaB
sodalibus obtinenda ponit, sed in salute ea, quam
Christiani horum emendationem exspectantes vel
exoptarent vel exorareot ; propter quod a oollego
sacro Montanistarum exspectantum nihil erat
(Vide de Pudicitia, I extr.). Qui Montanistarum er-

ciplinam Montanistarum a culpa novitatis, quam
is de quo quseritur, iraprimis sect. 1,2; quod
certedat locumsuspicandi non inepte Tertuliianum
hunc, quam primum se Montanistis adjunxerat^
oomposuisse,ut crimen ase novarum rerum remo-
veret. Neo iu uHo alio magis videtor Paracletum
ejusque discipIinaB divinam originem defendere,
nisi in hoc ipso; quam non modo agnitionem Para-
oleti, sed defensionem cum alibi {adv. Pra-
xeam, c. 1.) dicat se disjunxisse a Psychicis, facile
est intellectu, nostrum librum, in quo vehementer
eum quidem defendit, inter primordiatemporisab
ipso apud Montanistas acti exaratum fuisse. Atque
illud confirmari multis argumentis non probabili-

rore8,quamvis non possint nisi per quaedam veluti D tate destitutis potest. Prtmo sub isto tempore

involuord in hoc libro perspici ; tamen ex eo nihil
efficitur, nisi quod hic libellus sit ex eo tempore,

quo illa Tertulliani contentio in defendendis Mon-
tanistarum scitis vel nondum exarserat, vel re-
stincta aliquo modo erat. Mlnn igitus hujus libelli
non satiscertaest.Quod imminentejamChristianis
periouio scriptus sit, non admodum dubitem,
etenim aliqua hujus sententiaB non inepta ratio in
ipsolibriargumentoquaerenda. At veroscripseritoe
illum Tertallianus inter metus ScapulaB adversus
Christianos, imperante Garacallo, excitatos, quod
Allixio placuit, an sub initium calamitatum publi-

scripti sunt libri de CuUu feminarum, ut alio loco
disputabamus, isti vero ejusdem prope sunt cum
nostro argumenti. Deinde, cum haberet occasio-
nem satis opportunam invehendi severius in ortho-
doxae EccIesiaB addictorum, nonnullorum saltem,
in velandis virgioibua consuetudinem contrariam
suae, tamen hic multo modestius disputat, quam
in aliis qui sunt orthodoxis oppositi, quod, nisi
quod vellemus admittatur, conceptu ditficile esse
quisque dicet, qui vehementissiroam Tertultiani in
defendendo Montanismo animi commotionem
aliunde intellexit, Deniquef tametsi multum pro-

ttS

AG DOGTRINA SCRIPTORDM TERTULLIANI.

S06

fuisset eaus®, cojus ia libro nostro derenBiODem D
suBceparat, si calamitatum publicatum et perioulo-
rum IGOquibus cbristiani a deorum cultoribus
objiciebantur, mentionem injecisset, ipse etiam
TertuUiaauB, qui nlbil solet omittere caus» suae
proiicaum, cum illud argumentum in libriS de
CuUufeminarum nosin similibus adhibuerit, tamen
hic ne uno quidem verbo eas ait exstitisse. Qua ex
re colligi potest, eum scriptum esse tum,cum tali-
bus malis non essent christiani oppressi. Atqui
cum f)um dixerimus compositum esse postquam
Terlullianns se Montanistis adjunxerat, apparet
Dostrum librum non posse antiquiorem esse an-
no GG, quoniam TertuUianum alibi docebamus eo
anao ad Montanistas Iransiisse ; neque multo pos-
teriorem etiam, eum anno CCII, oalamites a Severo n
excitat« jam ceperint initium.Sed eum librum no-
loimus inter iilos referre, quorum etas certissi-
me constaret propterea, quod conjectando magis
quam adbibitis certi8simiBargumentis,ejus potue-
ruat natales constitui.

§ 3. — Liber de Exhorlatione castUatiSf anno 201

exaratm.

Neque vero ita multo post soripti videntur libri
ii, quibus domesticas Montanistarum dootrinas a
cootempta et impetu contraria partis vindioare
fltudoit, qaales sunt de Exhortatione coititatis, de
Monogamiay de Jejuniis, deque Pudieitia commen-
tationes. Quas esseomnesplenaserrorum Montani,
nemo est qui dubitet; et eas hoo fere tempore h.e. p
subinitiis Montanismi Septimii prodiisse, dubi-
tari vix magis potest. Quod utrumque, singulos
hos libros percurrendo, i>reviter docebimus, ne
faeo nostraa scriptionis pars.quamvis ab aliis etiam
tractata, desiderari videatur. Sunt vero isti, si
qoid videOy eodem ordine editi, quo eos enarravi-
mus ; ita ut horum primus videri possit is,qui est
de Exhortalione eastitatut, Qui quidem non refertur
ab HieroDymo (Gatal. soriptor. Eccl. c. 53) in nu-
mero librorum quos ad defendenda Montani soita
Tertullianus composuerit ; sunt etiam in hoc libro
qus rem non satis excutienti persuadere possent,
nondum tum de illa disciplina eum fuisse : sed
ea quidem sunt leviora. Nam quod Hieronymus in
iadice horum librorum nostrum non habeat,hujus
rei potest haeo ratio esse, quod non voluerit enu- *^
merare nisi iibros eos quos opponendi orthodoxis
consilium TertuIIiano fuit ; is vero de Bxhortatione
castitatis liber non iis oppositus est, sed scriptns
ad doceadum fratrem nesoio quem,quem non tam
confutare de nuptiis repetendis cogitantem voluit,
quam ad omittendas istas adhortari. Prstereanon
equidem inficior, satis hic modestia et plus esee
quam in caeleris, qui doctrinam aiiquam Montani-
starum disputant^ipBUm etiam Tertullianum in hoc
libro suadere magis et utile honestumque dicere
nnum conjugiam, qoam perfeotam intermittenda-
rum secandarum nuptiarum Deoessitatem defeu-

dere ; unde colligere quis posset, cum incliaasse
forte, sed nec tum te applicasse ad partes Monta-
ni8tarum,quemadmodumetilIud inlibris ad Uxorem
BUperiusdixlmus.Atista modestial61 facilitasque
ejus apparet etiam in aliis librishaud dubie tem-
pore eo scrriptis, quo jam se discipIinsB Montani
dediderat,et adtnirandanon nimis est in libro tali,
qui est inslar epistol» suasori», in qua solemus
uti summissiori plaoidaque dictione, ac scriptus
videtur non ad aliquem Montanistarum, qui seve-
riore disciplina delectabalur, sed ad quemdam de
Ecclesia orthodoxorum hominem. Cujus rei non
obscuraest in principiis libri signincatio, ubifra-
trem ilium ait sine dubio de exitu singularitatis
(h. e de restaurandis nuptiis) cogitare ; quod haud
scio an non cadat in eum qui cum Montanistis
non legitimas putabat secundas nuptias. Neque
ego ignoro scrupulum Tillemontii (I. c, p. 202),
qui et magnam sibifingit inter hunc tide Monoga-
mia oommentarium dissimilitudinem, qua) nulla
fera est recte attendenti, et prseteritatam silentio
Montani memoriam miratur.At ne appeliam illum
locum,quem non expressuminlibrisnostris Rigal.
tius (io not. ad h. 1. p, ^114) restituit, in quo sum*
mae Priscillfle vatis Montanisticfle, laudes continen-
tur, non fuisse prudentifle ei laudare Montanum,
qui repudiare ejus disciplinam videbatur. Sed si
qua estetiamaIiadubitatio,omni illi opponipotest,
non solum summa, etiam ad verba similitudo cum
iibro de Monogomia \ quem fere libri nostri posscB
dicere izfxpif^patji^ ; sed quoque id, quod est o. 6 :
Deus in primordio sementem generis emisit indultis
conjugiorum habenis, donec mundus repleretur^
donec novx disciplina materia proficeret ; nunc vero
sub extremitatibus temporum compressit quod mi-
serat, et revocavit quod indutserat, Neque vero et
a veritate magis alienarum, librum nostrum fere
primum dicerOieorum quorum ipsum argumentum
versatur in defendendis Montanistarum erroribus,
Nam de Monogamia iibrum non possumus eodem,
oum nostro^ tempore Bcriptum exsistimare pro-
pterea quod, uti dicebamus,est prorsus ejusdom
argumenti. Deinde nostrum videtur TertuIIianus
prius scripsisse,quam iilum qui,Bi jam exstitisset,
cum se ad nostrum scribendnm accingeret, nostri
Bcribendi nuUa necessitas fuisset, sed fratrem
illum potuisset ad commentarium de Monogamia
tanquam ad publice editam disputationem remit-
tere. Sed nostrum si prius scriptum esae arbitre-
mur, non poterat is commendari Psychicis : siqui-
dem non publice erat, sed privato alicui proposi-
tus. Oenique ostendemus postea, librum de MonO'
gamia esse fere sub initium caiamitatum ab ipso
Severo ann. CGII excitatarum scriptum,caelerosque
Psyohicis consulto oppositos posteriores esse eo
de Monogamia ; itaque necesse est oredere,nostrum
de Exhortatione castitalis Hbrum illos setate fere
Buperare.

ao7

DISSERTATIO DE VERA iETATB

308

§ 4. — Libri de Monogamia^ Jejuniis ei Pudicita. A xit, qufl9 non admodam peoonliorem huno librum

ann, 203 scrpitit

Devolvitur ergo oratio nostra ad illam de Mono-
gamia librum; in quo cum ubivis Psyohicos redar-
guaty Paraoletum auctorem suum (o. 4 init. cap.i4
caet.) cum nova prophetia decantet, suoeque crepet
8pirituale8,163 ita propter agnitionem cbarisma-
tum appellatos^ denique in impugnandis seoundis
nupliisconsumat universum,non necesse estmultis
hunc librum asserere Montanisticis.Sed paulum Ju-
vat in tempus soriptihu^jus commentarii inquirere.
Gum illum locum Pauli quo abstinentiam anuptiis
Buadet propter i^juria in illius temporis^ quo sub-
jecti christiani eraot periculorum perpetuitati,Ter-
tullianus ad causam suam contorsisset^ma^ts nunc.

calamitatibus a Severo Ghristianomm familias infli-
ctis, annum igitur natalem hujuslibri fere GGIV.
aut sequentem, ostendunt,

§ 5. — Libri adversus Praxdoim^ Eermogenem^ ei de
Anima, anno 204, vel 205 ediii,

Hos nondum fere libroscontra Ecclesiam orthodo-
zam 16S confecerat, cum alii se generi disputatio-
num adversus haereticos dederet. Namque horom
doctrinas libris statim sibi subjectis Tertullianum
exagitasse, non abhorretavero,quoniam ipsihi libri
eamdem fere aetatem magna sub Severo calamitate
Gbristianorum paolo posteriorem produnt ; et si
quis conjectur» dandus est locus, non inepte quis

B^ddii, tempus incolUcto e«/(o.3),neque his ipsisver- B Tertullianum concentum cum vera Bcclesia suum

bis obscure signiflcatmagnamtempestatem calami-
tatum tum, oum de monogamia scriberet, in chri-
stianoB irruisse. Quod etiamsi quis diceret etiam
dici a Tertulliano potuisse nulla adhoc calamitate
publica in ohristianos ezsistentejllud tamen multo
est, probabiliusproptereaquodadmodum crediblle
est. Tertullianum statim sub initium susoepti
Montanismi animum adhujusdisciplinffidoctrinam
defendendam appulisse. Id si verum sit, inoidit
profecto hic iiber in ea tempora quibus jam ignis
calamitatum publiearum inter christianosezarserat,
Hoo igltur looo dum requiraturqualis vezatioGbri-
stianorum intelligenda sit, demonstrari ista nullo
negotio potest. Nam post Tertulliani ad Montani-

in rebus ad fidem pertinentibus ipsis his doctrinis
adversus hsreticos defendendisconlirmare voluisse
diceret. Ac in his libris nulia videtur antiquior
disputatio illa qusB est adYorsus Praxeam; quam et
videtur pauio ante librum contra Valentinianos
oonscripta; nosquam enim in hoc ii»<tpraxea,qnam
vis sspenumero Valentinianos commemoret, ad
librum Valentinianis oppositum provocat, quem
morem alias, id [quod omnibus ipsum legontibuB
constat, tenere solet TertuIIianus ; et quod videtur
ad ea qu» dizimus, oonfirmanda aooommodatius.
Prazeas is erat hffiretious, quem Montanistae sibi
longe molestissimum putare debebant, quoniam is
ipse, prsterquam quod errorem doctrin» deTriade

stas secessionem ea repente ezstilit rerum pertur- n sanctissima adversum disseminaverat, persuaserat

« t * r^ h M V * a * a ^^ 1. * V k t. * ^ * W\ **4 fl* ■* •!

batio,quam SeverusAugustusedictosuo concitave-
rat.Atque haccum coepta ann.GGII,fere postannum
GGIV desierity scriptique sint post librum nostrum
libri de Jejuniis deque Pudicitia, non librum
nostrum abhorret (in annum fere GGIII coi\jicere
Neque vero vereor huic subjungere illum de
Jejuniis librum, quem posteciorem esse libro de
Monogomia et alteram veluti disputationis adversus
Psychicospartem, initium istiuslibri satis ostendit,
ipsumqueillud dooet nun itamulta post illum edi-
tum a Tertulliano fuisse. Est igitnr is quoque in
publica quadam vezatione ezpositus, quam signi-
ficare hinc inde, veluti in ezlrema libri parte,vide-
tur ; nec potest vindicari a Montanismi suspioione,
non modo propter illam libri eetatem, sed propter

etiam Pontiflci Romano,quem viri docti satiSibene
Victorem fuisse ezistimani, ut jam paratam Mon-
tanistis pacem refringeret (vid. c. 1). Neque ergo
difGcile est oredere^initium disputationum suarum
TertuIIianum a velitatione cum Prazea fecisse.
Quam nemo negabita7er^u//ianoMontanista fuisse
susceptam; ipsum enim .nomen Psyckicorum (c.l),
ipse Paracletu3,in quo ae melius de veritate mysterii
desumma mazimaTriadeedoctum profitetur(c.2.o,
8, etc), ipsa denique professio agnitionem Para-
cleti et defensionem sejunzissese aPy«c^i(;t5,ponunt
illudsupraomnemdubitationem.Sedde ipsa hujus
libri setate nos non audemus asseveranter pronnn-
tiare, quamvis, si ista adversus Prazeam disputa-
tio prima est inter consertationes cum hsreticis.

j,__^ , — ^__^ — _.^ ^ ^,

Paracleti etiam defensionem, c, 10, c. 11, c. 13, et ^ atque hse secutassunt statim libros ortbodozas Eo-

bellum Psychis publicein hoc libro indictum. Post
huno una restat commentatio Psychicis studio
opposita, ea videiicet, qus est de Pudiciia in9ti-
tuta. Quam esse contra adversarios Montanistarum
soriptam nemo unquam dubitavit, nec dubitare
quis putest, proptereaquod ipse illud Tertullianus
seque alienum a societate Pysohicorum profitetur
c. 1,0.6, c.10,0.16 et carr.). Santque multa vellibro
ipsi impressa (c. 22) vel aliunde certa signa, qualia
Orsius (in Diss. de pace et absolut, capitalium crimi-
num, a catholica Ecclesia tribus prioribus saeculis
non denegcUa, c. 4, tdigrees. 3, p. 120 seg) produ-

clesis oppositos, anno fere GGIV, aut V,assignari
non male possit. Hanc ezcepisse librum adversus
Hermogenem non dubitarim dicere ; est enim iste
antiquior libro de Anima et illo adversus Valenti^
niamos^ ut posteadocebitor,qui cum compositi sint
fere transactis furoribus SeverianiSy eidem cum
Aniipraxea annotribuendus videtur noster libellus,
quem a Montanista Tertulliano profectum esse per-
acerba in repetitas ab Hermogene nuptias ora-
tione (c. l)non obscure deoIarat.Huio veluti appen-
dicem abjecit, quod initium libri et multa alia locat
docent, librum de Anima refertum aomniis innu-

209

AC DOGTRINA SCRIPTORDM TERTDLLIANI.

210

merabilibuB^ qui habet haud dubias MontaniBmi

Dotas (38) ; sed fueritne eodem fere cum libro

ad?ersu8 Hermogenem anno, anpost annum demum

GCVIII scriptuSy illud vero cadere in dieceptatio-

nem potest. Nam c. 2 : Inesse, ait, nobis xo aike^'

ouaMv naturaliter jam et Mardoni ostendimus ; qu»

disputatio in iibro, 164 qui exstat, adversus Mar^

cumem aecundo, c. 6, occurrit ; sed poteat etiam

aTertulliano unus librorum^cmlra Jfardonemdeper-

ditorum intelligi. Si illud statueris, erit de Anima

scriptio posterior anno GGVIII ;sin hoc,pote8tetiam

ante iUum annum collocari. Quarum eententiarum

mihi magis posterior probatur : nam ut appendices

libroram, qualis est noster libellus, magis moris

est statim, non longo post tempore, iis subjicere,

flic et eodem modo in Scorpiace amissos jam libros

adversus Marcionem ezcitat, et erit ordo librorum

Tertulliani, si ista admittatur sententia, multo

eoncinnior. Etenim in ista Scorpiace quam pro-

bavimus anno CGiV scriptam fuisse, hsreticoSy

Gnosticos et Yalentinianos queritur impugnare

supplicia sponte a Christianis propter religionem

suscepta (c. 1, c. 4, 3). Sed in libro de Anima^

c. 55, multa disputat de gtoria martyrum, et huic

libro, ut postea apparebit, statim subjecit adversus

Yalentinianos librum, in quo, c. 30 init., impu-

gnatam aii a Valentinianis martyrii necessitatem.

Itaque satis videtur veritati consentaneum, no-

Btrum de Anima et Adversus Valentinianos librum

non molto post Scorpiacen anno fere GGV fuisse

conscriptum.

§ 6 — Libri adversus Valentinianos etde PrseseripHO'
nibus Came Christi et Resurrectione^ post ann. 203
scripti.

Ordo igitur librorum postulat, ut nunc de hac
Valentinianorum reprehensione dicamus.Et vero illa
defeetione Tertulliani ad Montanistds inferior:
qnod quidem dicta huic disputationi aspersa non
planissime docent ; nihil est enim in hoc iibello
doctrinarum, quod non potuisset etiam ab ortho-
dozo proficisci ; sed tamen id apparet dupliciter,
Primum quod Jam se dicat, c. 16 extrem., cum
Hermogene de eodem atque eum Valentinianis ar-
gumento congressum fuisse, qus Antithermogeniana
diaputatio est a nobis modo Montanistico scriptori
asserta ; deinde quod vehementer optat, c. 5 extr.,
nt sibi daretor assequi Proculum in omni opere,
quem et virginis senecix et Christianx eloquentise
dignilatem appellat. Hunc Proculum ego non du-
bito Proculum illum Montanistam fuisse, cujus
ezstat apud Eusebium, lib. vi^ H. E., c. 20, me-
moria, cum propter laudem virginitatis ejus,quam
tanquam praeclaram in eo virtutem Terlullianus
coUaudat, tum propterea, quod ipsum nostrum
nuncupat^ distinctum hoc nomine ab iis quos modo
laodaverat, Jdstino martyre, Miltiade (Ecclesiarum
sophesta, ut ait forte incensus odio hujus viri, qui

A [ut refert Eusebius, 1. c. lib. v, 17] etiam se Mon-
tanistis opposuerat), atque JrenxOy scriptoribus
orthodoxffi Ecclesis. Sed ipsam hujus libri sBta-
tem si quis subtilius percunctatur, satis videtur
consentaneum dicere, eum esse non ita multo post
sopitam quodam modocrudelitatem in christianos
exaratum. Namet confessionem veritatis christianffi
sub potestatibus istius s«eculi et apud tribunalia
prcsidum (quam urget c. 30) defendere non ad-
modum necesse erat, nisi tum vei ipsum illud ca-
lamitosum tempuSj vel 165 ejus viva memoria
exstitisset, et est, ut modo dicebamus, hic liber
eodem fere cum Scorpiace tempore scriptus post-
quam furor Severi restinctus fuerat, ut historia
higus temporis docet. Itaque placet ad librum de

D PrsBscriptionibus hxreticorum progredi^ quem huio
subjicere non dubitamus ; quidquid etiam in con-
trariam partem Tillemontius (i. c. part. in, p. 203,
et not. 6, in tertullian. p. 656) et Whistonus (in
scripto : The true origin of the Sabellian and Atha-
nasian Doctrines of the Trinity, p. 3 seq.) disputa-
verint.Nam libro i Adversus Marcionem, cap. 1, se
aliquando exaratnrum promittit, disputationem de
Prxscripdone adversus haereticos, e quo hoc neces-
saria conclusione elicitur, demum post annum
Gcyill nostrum librum luci fuisse expositum.
Atque illud ipsum, neque tempore eo, quo librum
nostrum perscriberet, vacuum a Montanistarum
erroribus fuisse animum TertuUiani clarissime
ostendit, ut non dicam horum errorum vestigia
non ebscura esse in hoc libro, veluti c. 40, ubi,

C cum ddceat, etiam malignum genium emulari in-
stitutiones divinas : Quid guod, inquit, et summum
ponti/icem in unis nuptiis statuitf habet et virgines,
habet et continentes ; et quse sunt generis ejusdem.
Sed age aperiarous ea capita, unde omnis ad hanc
causam disputatio ab iis qui contra sentiunt dici-
tur. Ac primum aiunt, locum a nobis e iibro ad-
versus Marcionem excitatum signiOcaro etiam posse
librum Jam scriptum ; Wisthonus etiam aliud
exemplum ponit hujus loquendi modi, neo neces-
sarium in re omnibus nota, nec ullo modo aptum,
e lib. V, c. 19. Sed illud defendi non satis potest.
Nam quotiescunque Tertullianus aliquem librum
Jam a se compositum profert, nunquam futurum
adhibet loquendi genus, sed ubivis prsteritum,

n atque eodem, opinor, modo prsteriti temporis
flexionem usurpaturas fuisset TertQllianus,ut feoit
de hoc libro alibi (in libro de Came Christi^ c. 2),
si illum Jam a se compositum voluisset dicere.Ne-
que vero illud minus e&t contortum, cum locum
ex Antimarcione Tiliemontius putat remanere po-
tuisse e libris iis, quos ante hoc, quod exstat,
opus adversus Marcionem jam contra cum scripse-
rat. Nam et illud mera conjectura est nullo modo
probabilis propterea, quod Tertullianus, cum se ad
scribendos nostros adversv4 Uarcionem libros ac-

(38) E. c. cum c. 55 et 58. Paracleti monita et Spiritalia charismata aqnoscere^ ac post Joannem
tastimonium excitat, ibidemque et o. 9 dioit suos quoque prophetiam meruusc consequi.

»1

DI8SERTATI0 DE VERA iETATE

212

cingerety unatn illi oppositam disputationem re- A ^d Phrygas, quoi antea destruxerat, Ubinam tan-

scissam, alteram amissam conOrmat ; et istud
argumentum Tilleraoniii in se etiam ineptam est.
Quod vero dicit librum de Carne Christi esse prio-
rem libris nostris adversus Marcionem bunc vero
posteriorcm libro de hxreticorum prxscriplione^ ca
non conor attingere ; est enim eade re satis supra
disputatum, unde intelligatur primum nostrum
librum AntimarcioniSf de quo hic qnasrimus, non
esse cum cffiteris editum, noc ullo modo illo de
Carne Christi posteriorem. Sed in fine libri de Pras-
scriptione TertuUianus : Nunc quidem generaliter,
inquit, adum est a nobis adversus hsereses omnes^
certis et justis et necessariis prsescriptionibus repel-
lendas a collationeScripturarum. De reliquo,,. etiam

dem ? Nusquam, ait Wisthonus, tam ample quam
in hac appendice. Certe audiam, unde hsc Wis-
thodus didicerit. Hieronymus adversus Lucilerianos
ex (loc, de quo quaerimus, libello, multa, tanquam
ex anliquo scripto sumit, itemque Epiphanius. Sit
ita sane, descripserint igitur multa. Ergo hic libeJ-
lus magnam habet antiquitatem. Hat>et profeoto,
etiam Tertuliiano forte aequalem ; an eum etiam
parentem habeat, id nondum video a Whistono
planum his testimoniis factum. Deinde abborrere
arbitrantur quod Tertullianus separatus a com-
muni Ecclesia scripserit librum tam beilum, tam
fortem ad exagitandos omnes, qui se erroribus ab
Ecclefcia separassent . ac, etiamsi tanta vis insit

specialiter quibusdam respondebimus, 166 Audio. n veritati, ut etiam invitis se conspiciendam defen-

Quid ergo est? omnes sunt 7^ru//iafit adversus
hareticos libri posteriores eo qui est de Prxscri-
ptionefki istum locum TilJemontius, utmihi vide-
tur, non recte cepit. Nam in eo loco non generatim
in hoc libro Tertullianus ait re hereticos confu-
tasse, sed addit se id fecisse universe certis et
justis et necessariis praescriptionibus. Itaque in aliis
libria non se pollicetur separatim confutaturum
hnreticorum singulorum doctrinam, sed ostensn-
rum ae, singulos etiam hsBreticos eorumque scita,
ffitate doctrinis recte sentientiumcredere. Atdenuo
Whistonus, 1. c. p. 4 : Antiquior est is de Prxscri-
ptione Gommentarius Apjlogetico Tertulliani. Quam-
obrem, obsecro? Expedite^ inqntt in Apolog, c. 47,
prsescribimus adulieris nostriSj iiiam esse regulam

dendamque prsbeat, ipse quoqae Tertullianus ssb-
pius in libris haud dubie in Montanismo conscri-
ptis praescriptioni adversus bfiereticos insistat, 167
tamen tanto cumconsilioet amplitudine nusquam
hoc telo eum fuisse usum. animadvertere jubent.
Quas disputatio est magis, quam decet, argula.Nam
Montanistas, ipse etiam Tertullianus, id quod con-
fltat (V. de Jejun, o. i \^ de Virg. vel, o. 2), nun-
quam se alieoos in doctrinis ad fidem pertiuenti-
bus ab orthodoxis professi sunt,nequeTertullianu8
usquam Psychicos ponit in numero haereticorum,
sed ad iis planissime dislinguit (e. g. in lib. de
Monog. sub init.). Modo emendatam aiebant et per-
ductam ad perfectionem discipiinam suam, neque
in rebus, qu.D sub fidem cadunt» de quibus dis-

veriiatis, quae veniat a Christo^ transmissa per comU ^ sensio unice hcreticos coostituit, se disorepantes

tes ipsius, quibus aliquando posteriores diversi isli
commentatores probabuntur. Acutum vero homi-
nem, qui oum de praBscriptione audit,etiam librum
super ea re scriptum videt ! Et ea quidem oppu-
gnatio ad aetatem hujus libri magis pertinebat ;
c«tera,quibus se adactos eo dicunt, ut hunc librum
e numero Montanisticorum proscriberent, h«c
sunt : Primum fFhistonus adjectum libro nostro
libellum, qui hasroticos ortos in familia Christia-
norum recenset, objicit, in quo planissime ol xaTob
f pu^ac heeretici condemnantur ; quod esset argu-
mentum nullo modo eludendum, si, quod proban-
dum Buscipit Whistonus^ hic libellus vindicari
Tertulliano posset. Sed quid pro sententia hodie a

a doctrina Ghristi el apostolorum confirmabant.
Itaque nihil mirari attinet, quod ez aetate recen-
tiori doctrinarum ab hasreticis defensarum argu-
mentum adeos impugnandos duzerit. Alterum vero
illud Tillemontii nibil est. Etenim etsi suscipiam
quod hic consilio, sed in cseteris libris obiter, de
hac regula doctrinarum JudicandarumTertuUianaa
disputaverit, tamen illam non obscuro, sed plane
satis, proponit in libris adversus haereticos, et ad
illamremrexinstitutodisputaodamlibrumnostrum
destinaverat, alioque modo oonfutat in caeteris
hfiereticorumineptias.Atque haec ipsa possunl etiam
opponi alii cuidam adversariorum argumento, non

■

levi illi quidem, sed ila forli, ut pene nos videri

viris doctis prorsus profligata disputet, audiamus 1) posset pertrahere in adversarias partes posse, sed

tamen. Idem est, ait, in hoc, quod in scriptis Ter-
tuliiani, dicendi genus. Quomudo tandem ? Graeca
saepius verba libelius Latinis miscet ; loquitur eo
modo, quo Africani solent, horrido illo et pene
barbaro, acuti persequitur haereticos conclusiun-
culis ; multa etiam ex Irenaso sumit ; dcnique hae-
reticos narrat a Tertulliano commemoratos, etiam
eos, quos unus ille habet, veluti Ebionem et Pra-
xeam. At si, qui hunc libellum scripsit, Afer ge-
nere fuit, vel TertuIIianum descripsit? Nihil ad
haeo Whistonus. Progrediamur ergo. Glarissime
Augustinus, de Hseres, ii. 86 : Tertullianus trdnstU

a Tiiiemontio, quod miror, non satis illustrato.
Videlioet summum in doctrinis apostolicarum Ec-
olesiarum cum suis consensum, sed vehementem
ab haereticis dissensum proponit, cap. 36; etquod
longe majus est, vebementer, cap. 21, exagitat
hiereticos, propterea quod consueverant dicere,
non omnia apostolos scisse, quod ipse iilis videba-
tur Jesus Christus dixisse apud Joannem verbia
his : Mulia vobis a me dicenda resiant, sed suscipere
ea nondum potesiis. Hos postea retundit verbis
Cfaristi iis, quae Buperioribus subjecerat : Cum ve^
nerit ille Spiritus, is vos ad omne id quod verum est^

213

AC DOCTRINA SCftlPTORDM TERTDLLIANI.

214

ccgnoscendum perdwei \ unde effici posse putat A fuerant, etiam in libris^ quos tanquam Montanista

omnia fuisset edoctos apostolos ; nam ipsos illos

Spiritum a Ghristo postea omnino accepisse ait ex

Actis apostolorum bauddubie constare. Atqui haBo

cogitanti cuidam, et apud se reputanti scita Mon-

tanietarum, qui fere ad eumdemillum locum Joan-

nis posteriorem provocantes, Paracleti disciplinam

perfectiorem quoque disciplina Gbristi et aposto-

loram defendebant, videreturne igitur illi Tertul-

lianus tam clare adversusipsosMontanistas senten*

tiam dicere, ut dubitari de 6p0o$o^(q^ hujus libri

non posset ? Non equidem puto Nam,et8i bic locus

magnam habeat rationem, potuit tamen proferri
etiam ab eo qui stabat a Montanistarum partibus.
Etenim, ut diximus, nusquam Tertullianus ullum
admittit inter Montanistas et orthodoxos apostolo- n
rom sectatores dissensum de iis esse, qu® fide
aocipienda sunt ; et quod nullius veras doctrina
expertes fuisse apostolos defendit, illud dari a
quovis Montanistarum poteret. Sed emendatiorem
demum per Paracletum disciplinam, doctrinas
etiam non novas, IBSsed magis confirmatas vete-
res christianorum propugnabant; imo ipsos ritus,
qoas recentius inductos apud Montani sectatores
rectius sentientes olamabant, ut probet e sacris
litteriSy ipsorum etiam Apostolorum vel consuetu.
dine vel praeceptis, multis in iocis Tertullianus
laborat. Sed ii faaBretici adversus quo TertuIIiani
instituta est in libro de Prxscripiione disputatio,
multarum Ghristi doctrinarum vel rudes apostolos

dictitabant fuisse, vel Christum non omnia omni- , ^ ^__ ^

bus tradidisse, ut Noster ait in ipso hoc, quem ^ loqui, oportet paululum postremo loco excutere.

exaravit, ut in lib. de Came Christi c. 2 extr.,lau-
dare. Neque vera mirari quis debet Tertullianum
tam se adjunxisse defensioni doctrinarum in Chri-
stianorum £cc[esiis susceptarum in iibro quem
tempore defectionis susb ab his Ecclesiis scripse-
rat ; tum enim jam ipso tempore restinotus aliquo
modo erat ille Tertulliani in secus sentientes or-
thodoxas ficclesiaB sccios furor, seque, placato pau-
lisper animo, in haBreticos converterat, undeTnajor
oum recte seatientibus consensus et mitior de iis
sententia exstitit (29).

ARTIGULU8 VI.

Quinia classis librorum quorum nec aias nec docirina

certa esi.

§ 1. — Liber d$ Pceniteniia.

Jam de libris, qui sunt de Carne Ckrislij deque
camis Resurrectione, non est quod multa dicamus,
oum huno eo posteriorem esse illius libri in hoo
excitato satis 169 doceat (o. 2), ac ille demum
post librum de hssricorum Prxscripiume compo-
situs, quod eodem modo apparet (Vid. art. 4,
§ 6) ; at certus horum librorum annus non con-
Btat. Restant igitur ii libri, quorum nulla, ut mihi
videtur, ratio vel aBtatis vel doctrinie tradi potest
(is enim erat tertius nostrte scriptionis loous)» de
quibus cum alii, qui eam rem a se perfeotum pu-
tarunt, decrevisse sibi visi sint cum aliqua certl-
tudine, quseounque in istam rem disputarunt, ea
nos, quibus magis placet in hac oausa vereoundius

tractamns, looo. Quam ob rem cum locus is, de
qao disputamus, a Montanista non minus potuerit
adhiberiy quam a socio Ecclesiffi rect» sentientis ;
hoc qusBritury utra sit sententia vel interpretatio
ad veritatem propensior? ubi ergo non multum du-
bito quin ipsum hunc librum dicam a TertuIIiano
HontaniBta proflcisci, Nam primum, sunt libri
Septimiani e disciplina Montanistarum ducti, in
quibue illi instat prsscriptioni in causa hfieretico-
rum, nec uilo modo, quod usu ipsi venit de libris
omoibua suis, ad quos remittere lectores poterat,
suum de Prasscripiione hssreticomm opus antesta-
tur, veluti in libro adversus Praxeam, o. 2 ; adver^
sus Eermogenem^ c. ^l. Deinde, si is esset loci su-

Est hi\jus generis liber de Pamiieniia, quem Ter-
tulliani esse adeo negabat Erasmus, probatus in
hao re a DallaBo aliquando, etiam ab HofTmannOf
maxime propter styli dissimilitudinem in hoo oas-
terisque Tertulliani libriB ; quam ego, fateor,
deprehendere non satis queo, etiamsi hio non tam
appareat impeditum iilud et ooncisum dicendi
genus, quod regnat in oaeteris. Neque enim tanta
est, quanta putatur, haeo dissimilitudo, sed eadem
fracta et interrupta dictio hio exstat, quas est in
aliis mitigatas paulisper dictionis libris veluti in
iis, qui sunt de Patientiat deque Fuga in persecu-
tione, Sit igitur his liber Septimi nostri, sed eum
cum soriberet^ oujusnam sect® fuerit, dicere non

perius tractati et libro nostro sensus qualem Tille- Q audco. At hic intercedunt fere omnes, certissi-

montius flngit, non admodum credibile et Tertul-
lianum potuisse post scriptum huno librum ad
Montanistas delabi, qui tam dilucide sententiam
adversuB Montani scholam dixerat,vel huno librum,
in qno Montani molitiones tanto impetu damnati

(39) Ardua saoe, si qua fuerit^ ac angustiis in-
tricata videtur hsc de praescriptionum tempore
coDtroversia : cjuam rursus in hujus operis decursu
in promptu eritaliquatenus exagitare,nostramque,
etsi nobis non licet tanta^ componere iites, sen-
tentiam qualemcumque explicare. Nunc autem id
obiter tantum dicere juvat, neo jam videlioet bia
piiooisBe quam 0vU>OAoratur. Tiliemontius opinio-

mumque esse aiunt, cum orthodoxis tum Ter~
tullianum sensisse, namque et cum ccetui sacro
potestatem concedere delicta condonandi iis qui
gravius peccassent, quam prorsus destruxisset in
libro de Pudieitia, et in iilo libro ipsum illum pro-

nem, ^ua librum huno, equidem ante Tertulliani
defectionem, cum adhuo sana fide floreret, ac for-
san dum Romae agens traditiones apostolicas peni*
tus introspiceret, oonceptum fuisse ao inoeptum,
nec tamen nisi post libros in Marcionem, haerente
Jam auctore in Montanismi fasce, in lucem editum
arbitraremur. £bd.

215

DISSERTATIO DE VERA ufiTATE

216

flteri, 86 nunc oonfutare velle librum quem olim, A ^e^ doctrinam bio liber (referendue sit, cum alisB

bsBresi oommunis Ecelesiae addictus pro bac pote-
Btate scripsieset. In qua universa disputatione
multo sapientior mibi videtur Hoifmannus, quam
in osBteris. Namque 1. c. § 13 pulchre monetis,
longe diversam esse qu8Bstionem in libro de Pceni'
tentia propositam ab ea, quam Tertullianus in
commentario super Pudicitia posuit, atque etiam
Montanistas omne illud potuisse defendere qood
est in libro de Posnitentia propositum. Yidelicet
non Buper ea re erat ortbodoxos inter et Monta-
nistas qusBStio : possentne ii, qui ad impuritatem
pristinam gravioribus delictis rediissent, interpo-
sita poBnitentia, veniam malefactorum a Deo im-
petrare, quod neutri, ne Montanista quidemi ne-

rei dirimend® in boc libro signifitiones non ex-
stent, me quidem prorsus nescire Profiteor.

§ 2. — Liber aduenus Judxos.

Atque etiam illud non me fateripudet de libro
quem adversus Judssos consoripsit, in quo nibil est,
quod Montani ineptias saperet : sed neque illud
admirationem babet ; nulla enim fere exstitit Ter-
tulliano in boc libro tallum commemorandarum
opportunitaB. Quare illud est videndum, utrumne
ibi aliqua reperiatur temporis signiiicatio. Et ea
est quid^m subobscura in duobus locis : Prima,
c. 7, in quo Britannorum inaccessa Romanis loca
commemoratf et paulo pOBt eos Oceani sui ambitu

gabant, quos potius constot ipsam i^ofxoX^YTjdtv a g canclusos. Qu» res quidem Baronium {Annal. ecde-

reis postulasse, sed eam quidem non ita, ut impe-
traret, qui pecoaverat, veniam ab EccUsia et oon-
junctionis cum illa restitutionem, sed ut inoita-
rentur probi ad supplicandum Deo,ut buic peccatori
tandem aliquando veniam concederet ; sed illud
quflBrebatur potius, liceretne Ecclesiam usurpare
potestatem, qua se non destitutam etiam ipsa sen-
tirent, recipiendi sejunctos a societate sua peooa-
tores in amicitiam veterem et communionem sa-
crorum ; quod Montanistie ita negabant fleri debere,
sed ortbodoxi ita posse fieri aiebant. Hanc igitur
licentiam uBurpatam ab ortbodoxis Tertullianus,
in libro eo qui est de Pudicitia^ vehementer salee-
que exagitat, sed in libro de Pamitentia neque

siast.f ad an. 212), Ailixium, aliosque deduxit in
eam opinionem, ut crederent poBt victorias Severi
a Britannis reportatas scriptum bunc libnim esse,
etita anno fere GGIX ;quod ego non dixerim ; nam
quomodo tum tandem loca Britannorum dici inac-
oessa potuisBont, quorum sibi aditum Romani fe-
cerant ; et qui potuissent TertuUianus dicere : Trans
islas genles Romanos porrigere regni sui vires non
posse, cum illud ipsum inter Britannos feciBsent.
Nimis profecto clare confirmat Herodianus (Bist.f
lib. m, c. 14, p. o:. 170), Severum non modo 6e-
tam in iis Britannorum regionibus reliquisse, qus
imperio Romanorum subjeotffi erant, sed Severum

quoque, pergit, latius se profudiBse. Neque vero
oonfirmat,nequo impugnatetiam,8eddeilla venia muroi aSevero in Britannia exstructua, qui Ba-
loquitur, ad quam etiam iis iqui immersi 110 es- ^ ronium caBterosque decepit, is est, quo Tertullia-
sent gravissimis flagitiis, apud Deum, si ab bonam nus significat conolusos finibus suis Britannos

mentem rediissent, aditus non esset impeditus. Ex
quo etiam illud efficitur, non revocare Tertullia-
num in libro de Pudicitia id, quod in singulari
libello ortbodoxorum oiim sententis addictus scri-
p8isset,sed nibil nunc fatetur, nisi se aliter sentire
de ista venia a coqIu sacro concedenda, quam olim
inter ortbodoxos oon quidem scripsisset, sed sen-
siBset tamen. Quid ergo est ? Tertullianumne pu-
taremus buno librum in montanismo soripsisse ?
Neque hoc audeo dioere. Nam etsi peccatoribus ad
pristinam eamque perversam vitam redeuntibus
non nisi unam eamque ultimam spem venia apud
Deum impetrandffi polliceri videatur c. 8, tamen et

fuisse, neque enim muro, sed iidra Oceani ambi»
tum conclusos Britannos 171 planissime dicit. Sed
ista demum, qu» de Britannis cffiteri scriptores
tradiderunt, sunt in expeditione Severi adversuB
eoB facta, quam censtat fuisse anno GGVII sus-
ceptam. Prior igitur bic TertuIIiani liber exstitit,
et multo prior quidem, si quid viduo, reoteque
TertuIIianus altero in loco disputavit.qui est c. 13.
Neque enim tempore scripti bujus libri cuiquam
Judffiorum permissus erat aditus ad Betblebemum
aut agrum circumjacentem, aut Hierosolymam.
Enimvero constat Severum multas rogaspe Judaeis
amicas leges, quas in compendio recitavit Jacobus

in ea re nibil docet, quod proprium fuisse lega- D Ba«nagiuB {Hist. des Juifs, t. VHI, p. 49 seq.), ao

mus Montanistarum, sed quod etiam ab aliis or-
tbodoxorum vebementer propugnatum esse inve-
niamus (Vide Uerm» Pastorem, mandato 4 in
Fabricii Apocryphis N. T. tom. III, p. 845 seq., et
loca ibi a Fabricio citata), nuUam spem esse salutis
iis qui post susoeptum baptismum iterum gravius
et ad jacturam verffi pietatis peccassent, quod pes-
simam baptismi diflerendi consuetudinem in Ec-
clesiam postea intulit ;. et quffi durius looutus esse
videri poterat, ipse bis verbis subjeclis mitigat :
Verum non statim succidendus ac subruendus est
animus desperaiione. Quare ad quam vel ntatem

ista jura Bpartianus (in Vita Severi, c. 16) ait fun-
data ipsis esse tum, cum Severus, capta Gresi-
phonte, in ^Egyptum proficisceretur, h. e. an fere
GGII. Itaque non est credibile, cum multa ipsis
jura concesserit, amplius quemquam probibuisse
ab aditu vel Hierosolymorum vel cujusquam alius
in Palffistina laci, nec dici potest exsilium Judffio-
rum vel Tertulliani adversus Judssos librum demum
post ilum anoum exstitisse, sed antea magis. In
qua sententia confirmari videor loco aliquo Ter-
tulliani ex Apologettco, o. 21, ubi prffiter alia Ju-
dffiis narrat ne advenarum Quidem Jure concedi.

217

AC DOCTRINA SCHIPTOHUM TERTDLLIANL

218

ut terram patriam saltem vestigio salutarect.Qaod
etiarasi falsum sit de universo Palaestinse tractu,
e quo non videntur Judaei ne per Adrianum qui-
dem ejecti, quod multis locis scriplorum veterum
imprimis docuit Jo. ^Massonus (in Collect histor.
ai op, Aristidis ed. a Sam. Jebbio, ^§ 6, n. 8) ;
tamea Tertullianum ita oportuit existimasse in
Apologetico. Unde csteris, qu® diximus, assum-
ptis, [ejusdem fere statis esse librum adversus
Judxos coiligi quodam modo potest. Sed cum
neqae annus hujus Hbri accurate possit deliniri,
neque perspicuum sit, senseritne jam tum Ter-
tulliar^us |cum Montanistis, placuit, etihm hunc
librum iis adjungerOy quorum neo eetas nec doctrina
appareat ; et coilectis omnibus iis quas hactenus
proposita (sunt, ita fere ordinem librorum Tertul-
llaoi constituere.

Ante tuscept.

MontaniMm.
De Oratione.
Ad Martyres.
De Spectacolis.
De iJolatria.
Apologeticum.
DeTeftim anim».
Lib. u ad Natio-

oes.
De Baptismo.
Lib. u ad axorem
(adversosJadseoe)

Tn Montanismo.
Oe CoroDa.
De Virg. velaadie.
De Cuitu femiaar.
De Paga in perse-

Cttt.

Oe Exhort casti-

tatis.
De JMoaoicamia.
De JejuDiis.
De Pudicitia.
Advers. Praxeam*
AdT. Hermog.
De Aaima.

Scorpiaceo.
Adv. Valentin.
Adv. Marcioa. Li.
De Proescript. hs*

retic.
u, III, IV, advers.

Morc.
De Carne Christi.
De Resurrectione.
Lib. V, ad?. Marc.
De Pallio.
(Da Patieotia.)
Ad Scapulam.
(De Poeaitentia )

§ 3. — De actis Perpetuae et Pelicitaiis^ harumque

montanismo.

Atqae hic possemus finem facere disputationis

Dostrae : neque enim cffitera Tertulliania scripta,

qaas vel perperam sunt ipsi ascripta, ^vel non

ezstant, excutere nobie est propositum. 8ed in

aaimum venit quedam de Actis illis SS. Perpetuae

et Pelioitatis dicere, que sunt, qui etiam Tertul-

liaootribuerint.In quibus unum iiium Whistonum

impugnare placet, qui omnem operam dedit ut

h(ec Acta TerluIIiano assereret 172 (in The sacred

Hislory of ilie Jewish and Christian church, part. ii,

vol. VI, pag. 4T7-78). Atque is 88. illas martyrea

Don quidem arbitrature disciplina Montanistarum

fuisse, quod quibusdam placuit, veluti Samueli

Baanagio {Annalib. Polit. Eccles., tom. II, pag.

224 seqq.) ; eed haec qui collegit , eum plane

patat non montanistam modo,8ed et Tertullianum

faisse. Qaa de re nobis sedet contraria sententia.

Nam primum multa sunt in ipsis, quos Perpetua

reliqnit, commentarii8,qui haud dubie eam osten-

dant e Montanistarum familia fuisse. Idque jam

oecupavit fiasnagius, sed nactus est, qpi contra-

diceret, Josephum Auguslinum Orsium, qui,

quanvisQum^ qui acta ista collegit, Montanistam

(40) Acta Perpet. et Felicit., in Rutnari Actis
martyrum sinceris. Ed. Amst., p 93, § 3. In ipso
spalio paucorum dierum baptizati sumus. Mihi au'
iem spiritus dictavit : nihil atiud petendum in aqua,
nisi sufferentium carnis.

(41) Ibid., p. 94, § 4 : Dixit mihi fraler meus :
Dcmina toror, jam in magna dignitate es, et tantap

A existimet, tamen strenuo in defendenda harum
martyrum fide iahorat (in diss. Apoioget. pro SS.
Perpeiuss^ Felicitatis et sociorum martyrum ortho-
doxia, adversus Sam. Basnagium, Florent., 1728,
in-4");cujus argumenta memini mihi olim legcndi
rem istam non persuadere, sed plurima continere
ab hao disputatione prorsus aliena. Sed nunc qui-
dem non est ad manus ; itaque unum Wbistonum
persequamur. Ille ne litteram quidem quse mon-
tanismum sapiat ait esae in his Perpetus et Saturi
commentariis e quibus pene ista Acta composita
sunt; quod quam a veritate iibborreat postea do-
cebimus ; deinde hoc unum sufficere ad omnem
litem componendam putat, quod TertuIIianus pri-
mus fuerit qui errores Montanistarum in Africam

l^ tempore fere eo, quo supplicia ab his martyribus
sumpta 8unt,induceret : quare cum vis in Africam
haec sciia fuissent delata eo tempore, non posse
dici homines litterarum rudes longe remotos a
Carthagine, quales isti fuerunt, jam istam discipli-
nam suscepisse. In quo sermone non unus error
reperitur. Primum hoc sumit sibi baud dubie,
quod isti martyres mortem subierint Tuburbii,
cujus urbis scio mentionem iojectamesseinspuriiB
horum Actorum exemplis, et est quoque ejus no-
men a Whistono expressum, sed et per meliora
dTc^Ypacpa et argumentis Valesii ac Ruinartii (in
not. ad Acta martyr., pag. 90, 91, ed. Amstel.)
satis expIosum.Quare si eos, ut illi viri docuerunt,
Garthagine interemptos cradamus, facile accipere
hi notitiam errorum Montanistarum potuissent,

C cum Tertullianum CarthaginflQ vixisse omnes no-
rint. Unde vero Whistonus docebit Tertullianum
primum fuisse, qui in Africa hos errores et tem-
pore fere suppliciorum ab his martjribus sum-
ptorum sparserit? Et si haec etiam dederim, quid,
obsecro, incredibjle est errores a TerluIIiano in
Africa disseminatos, quos ante annum CGV jam
scriptis defenderat (huic enim anno mortem SS,
Martyrum Whistonus adjunxit), perceptos ab his
martyribus fuis8e,imprimiB cum plurimi ad socie-
tatem Montani accedentes , expertes litterarum
fuerint, et ita horum martyrum similes. Ac multo
magis abhorret id, quod nihii sit somniorum Mon-
tani commentariis ipsius Perpetuse et Saturi asper-
sum. Nam primum magna est suspicio humani

j) sensus in Jpsis speciebus his hominibus objectis.
Etenim Perpetua non modostatim fSfS cum ba«
ptismo se profitetur dotem futurorem prffinuntian-
dorum accepisse (40) ; sed ita etiam fidenter de ea
dote loquitur, ut pro arbitrio futura praBsagire et
vel ab ipsis inferni suppliciis mortuos liberare
posset (41). Quam postremam arrogantiam non

ut postules visianem, et ostendatur tibi^ an passio
sit, an rommeatus? i. e. an futurum sit, ut mortis
periculum effugias ? V. Holstenii not. ad h 1. ibid.,
p. 106, qui bene observat locum TertuIIiani, in
quo sorores a Domino commemorat dignationem i.
e. gratiam sin^ularem, quotiescunque desideretii,
consequi. Pergit illa : Et ego^ qux me sciebam la'

219

DISSERTATIO DE YERA iETATE

2i0

exoutiam nunc quldem, sed vehementer tamen
dubito, an temporibus iis, in quae aetas Perpetuas
incidit, h. e. saaculo P. N. C. secundo labenti, illa
miraculoruQ\ facuitas et quasi immanens virtus,
qu8B apostolis Ecclesiaeque apostoiicae data erat,
recte tribui debeat. Gujus sententiee, ut brevitati
locus detur, duas proponam rationes. Una haec
est, quod doceri nuiio modo possit, quemquam,
si ab apostolis discesseris, vel accepisse talem fa-
cultatem, nisi manibus eorum sibi impositis, vel
illam coromunicare iterum cum aiiis potuisse :
contra,qui in conlrariam partem disputari possint,
plures sunt et satis iiiustres loci. Petrum et Joan-
nem apostoios, ut hoo utar, quare tandem a C8b-
teris missos esse Samariam (Ad. viii, 14 seq.)«
quare manibus impositis virtulem effioiendorum
miraculorum distribuisse novis christianis dicas,
cum ipsejam Philippus evengelista multismiracu-
lis Saraariae celebritatem esset consecutns? quare
Ghristiani Ephesini (Acl, zix, 2 seq.) ad quos pri-
mus nunc Pauius apostolus accesserat, neque ac-
cepisse se Spiritus sanctum, neque ^etiam scire
quid hoc rei esset potuissent dicere, nisi ita,
quemadmodum dicebamus,ruisset?Quod si ita est,
neminem afOrmare audeo sub finem ssec. ii fuisse
Ghristianorumquihujusmodi facuitate splendesce-
ret; neque enim tum, qui ab apostolis eam po-
tuissent accipere in vivis versabantur. Aitera ratio
iu loso Gph. IV, 7 seq., continetur. £tenim cum
Paulus multa superius disputasset.quibus iis etiam
qui adhuc fuerant cultum deorum secuti, eamdem
cum Judffiispartem.vindicaret gratiamquedivinam,
ut dissentientes inter Christianos judseos ac gen-
tiies in concordiam redigeret; postea animadver-
tens, facultates ad miracula muitum ad aiendam
utrorumque discordiam facere, et quod ipsae hse
pro arbitrio Ghristi sapientissime sint distributae,
et quem flnem habeant, et quod non exstiturae sint
nisi ad certum tempus, perspicue confirmat. Quo
in loco quin intelligendae sint non communee om-
nibua christianis caeque spirituales facultates, sed
quorumdam 174 christianorum ad propria mira-
cula producenda idoneae, nemo, opinor, dubitabit,
qui vel h»c cum iis contulerit, quse eunt ab Apo-
stolo Kom. xii^ 3, 8, et ad I Gor. xii, 13 8eq.,dispu-

bulari cum Domino, cujus henefieia tanta experta
eram, fidenter repromisi ei dicens : Crastina die tibi
renuntiabo,,, Deinde p. 96, § 7, profecta esi ipsi
vox et nominavit Dinocratem^halrem ^nm mortuuro,
et cognovit se statim dignam esse et pro eo petere

debere continuo ipsa nocte ostensum est ei in ora-

matej periclitari mortuum Dinacratem. Sed § 8,
crebras posi preces inteltexit translatum esse de
pofna. Tautam vim ne prcces quidem apostolorum
aut cujusviB magni legati Dei unquam iegimus ha-
buisse.

(42) Istam infaustam sane, tantisque martyribuB
ingratam, Valesti et Basnagii 8entententiam,quam
male refricat hic autor noster, strenne fusam iu-
gatamque habes in perempioria Jos. Aug. Orsi
postea 8. R. E. cardanaiis Disserlione apologetica
pro SS. Perp4tu», FelicUates et SS, MM* orthodoxta.

A tata. Atque illas addit Paulus^ ad Ephes. iv,
13, 14, datas esse it-ixp^ xaTavtYjo-cojjLtv ol TtavTec

EtC TT^V io<5T7)Ta T^^ TcijTewC, Xal T7i< iTZlf^d^Vttti^

Tou rlou Tou 6sou, eU av8pa TeXeiov, tl^ (liTpov
i?)Xix(ac Tou irXrjpcafJLaTOC tou XpiTcou, x. t. X. ;
unde efficitur eo tempore exstinctas has facultates
fuisse, quo cum ii, qui e Judaeis^ tum qui e genti-
libus christiani facti erant [o\ icdvTec), in iisdem
rebus oredendis agnoscendoque uno illo Filio Dei
consensissent, et universa ex utrisque collecta so-
cietas christianorum (qu» hic, ducta atabernaculo
Mosaico,repleto illo divino splendore, similitudine,
irXTipoDfxa Tou XpuTou col). c. 1, 22, 23, dicitur],
ad virilem quasi «etatem perducta, non se jactan-
dam amplius fraudibus doctorum tou8ai(<SvTb>v per-

P mitteret. Sed istud tempus non ita multo post
apostolorum omnium obitnm,autsub mediam fere
saec.ii partem exstitisse suspicor.Etenim ut Adria-
nu8 Judaeis Hierosolyma cuitumque ibi pablice
celebrandum interdixerat, Ghristianos, quorum
animi adhuo ad Judeeorum religionem fuerant in-
clinati, paucis exceptis, Sulpitius Severus )Histor.
sacra^ lib. ii, o. 31), et hunc errorem abjecisse, et
Marcum e gentilibus episcopum Hierosolymitanum
creasse, quorum haud dubie exemplum caeteri
ejusdem generis imitati fuere ; neque enim post
hsc disruptam Ghristianorum societatem pristinis
de observanda lege Mosaica dissidiiB unquam de-
prehendimus. Nam etei quis obverteril Gerinthia-
norum, Ebionitarum, Nazaraeorum et Elcesaitarum
familias, tamen qui his, transacta priori ssec. ii

C parte, se adjungerent, .paucissimi fuere , neque
exstitere ullo tempore tanta Ghristianorum, con-
cordia postea,ut nulli suntprorsus,qui discensum
a caiteris profiteantur (42).

§ 4. — De Montanistis Artotyritis.

Est porro, quae magnam moverat suspicionem
montanismi Perpetuse visio ea, e qua se illa fatetur
instantem sibi violentam mortem intellexisse
(sect. 4). Nempe illi in visione offertur a quodam
pastore bucella casei ; edit illa, et qui astant
universi Amen dicunt. Quid hoo est? Nempe signi-
flcatio necis violentae. Quomodo hoc sequitur :
casei particula, et 195 Amen, et violentum mor-

Flor. 1728,in qua haec imprimis statuuntur:l<> coq-
D stare ex gravissimis testimoniis cultum fuisse SS.
martyribus nostris ab omnisevo in ecclesia praesti-
tum;2^ etiamsi e fontibusMontanistarum dismana-
rint acta SS. martyrum, nihil inde in ipsis prseju-
dicii suboriri ; 3° nihil reapse in ipsismet actis oc-
curre quod Montani oflicinam redoloat, aut quod
cum genuinis cffiterorum martyrum actis non ap -
prime consonet ; 4o eas demum esse martyrum
nostrorum virtutes, eos visionum fructus, vatici-
morum eventus, miraculorum, doctrinse, totiusque
considerationis caractares, ut pateat illoB fuisse
Spiritu divino afflotosetaMontanistarum institutis
a toto coelo alienos ; quae videre est inf^ in III
tom. hujusce Bibliotn. ubi de SS. Perpetu» et SS.
Actas cum variorum veterum et recentiorum noiia
loco Btto odenBis. Edo.

AC DOCTUINA SGRIPTOHUM TERTDLLIANI.

222

tis genns? Mihiy si quid video, non videntur ea A tyrum ei revelationum adjecisset seque (sect. 26),

conJQDcla aliquo modo, nisi hanc e Montanistarum
familia virginem fuisse dicam ; quippe quos, aii-
quo8 eerte, Epiphanius (haeres. 49, § 2) aliique di-
eunt in sacra ccena (in agapis furte volebant diccre
bomines non nimis accurati) caseum adhibuisse.
Jam vero usu venerat inter Ghristianos, ut qui
adessent ex multitudine Amen adderent in sacro
epulo, id quod e Justino Martyre (m Apolog. mag.
c. 85 et 87, ed. Grabii, p. 125, 131, 132), et dis-
tribai solebat etiam illud in carcere iis qui morti
erant destinati. Omnia igitur perspicua sunt, si
ista virgo e Montani disciplina fuisse putatur ; si
negatar, explicari nullo modo, ut mihi videtur,
possunt (43).

176 § 5. — Whisiani argumenta pro TertuUiano
auctore horum Aciorum expenduntur.

Sed ad alterum veniamus, quod est in eo posi-
tum : fueritne is, qai hasc Aota collegit, vel scriptbr
e Ifontanistarum secta, vel idem ipse Tertullianus
quou Qtrumque Whistono placet; recte quidem, si
deiilo qaaeritur; si de ipso Tertulliano, longe se-
CQS. lUod igitur superius plane Whistono assentior
propterea, quod et ille scriptor (in Prsfatione)
prophetias ait se et visiones nooas agnoscere et ko-
norare, unde se et fatetur nova hsec documenta mor.

(43) Sunt, qus ez hac Perpetusa fabula occur-
runt non sine magna ratione adversus ea qusa dixi
disputanda, et adhibita etiam muUo cum ingenio
a laudatissimo bistorias Montanistarum soriptore.

quoniam permiserit et permiUendo volueriL Spiritus
Sanctus ordinem iuius muneris (h. e. pugpam marty-
rum cum bestiis in theatro (conscribi^ haBC compo-
suisse jactitat; quod haud scio an nou alium quam
muQtanisticum scriptorem prodat, hanc prscipue ob
causam, quod orLhodoxi non solebant magni »sti-
mare Montanistarum martyres, et ita muito minus,
ut supplicia ipsorum atque constantiam, etiam cum
visiouibus, quas contemnebant profecto, in iitteras
referrcnt. At quod est caput hujus disputationis,
TertuIIianum eum ipsum scriplorem fuisse, non
dabo Whistoni argumentis, qus sunt ab eo latius
proposita hoc modo : Primum haec Acta sunt, ut
prsfatio docet, non ita multo post ipsum hoc fa-
ctum composita; deinde, exarata Latine, tum, ab
homine Alricano, cujus rei est non ieve in horrido
Afroium dicendi genere hio adhibitodocumentum :
itemque multaadsunt verba familiaria iUaquidem
TerLuUiano (quod pluribus exemplis probant Hol-
sLenianffi ad htec Acta notas); postremo, scriptor
fuit haud dubie e schola Monlani, quam primuB
hoc fere, quo isti martyres interempti sunt, lem-
pore Tertullianus in Africa propagavit; necesse
est igitur TertuUiani etlam hec Acta esse. Quas
omnia nihii, si quid video, docent, nisi Tertullia-
num esse posse eum, cui coUecti hi commentarii

in laudibus Perpetuae totus est, aiioque modo tra-
dilam illi casei buceUam interpretatur, eum vero
quis hanc rem tamen laudasse mirabitur? 8ed al-
terum gravius est; Augustinus illam casei huccel-

Tbeoph. Wernsdorfifo, § 18, quibus breviter placet r lam signum putat fuisse dulcedinis felicitatis Per-

et modeste respondere. Atque mihi non contem-
nenda omnino videntur, qus veterum nonnuUi de
adhibito a Montanistis in sacris epulis caseo tra-
dont, nnde nomen Artotyritarum traxerunt. Nam
etiamsi illud inepte de modo saoras Gcenffi apud eos
dicatur, longeque iUud praeclarius etiam a viro
docto ad agapas Montanistarum et oblationes refe-
ratur, nostra tamen causa nihii postulat magis.
n^si ut Q8U8 casei his eorum agapis vindicetur,
Quod fieri facile potest non modo propterea, quod
nulla alia reddi ratio potest originis tam ridiculs
culpae atque cognomini» sed quod etiam cunstat,
IfoDtaaistas zerophagiarum studiosissimos fuisse,
oode nec lauta fuisse eorum sacra convivia faciie
intelligitur ; eoque cibo tenui, quaiis oaseus erat^
Perpetuam quoque csBterosaue martyres in carcere
etiam, cum veluti agapas naberent, usos fuisse,
noQ ma^s dubitabit qui, quam miserabUis sors
eorum m vinculis fuerit, ex Actis iUia didicerit.

petuae, istamque interpretationem persuasit viro
cl., qui omnem illam significationenK mortis vio-
lentae qussrere videtur in scala iUa spinis, gladiis,
aliisque munita, per quam ascendendum PerpetuH)
erat; caseus vero cur adhibitus sit ad sempiter-
nam felicitatem adumbrandam, rationem dicit in
lege persequendae metaphor», ductae ab imagine
Paatoris, fuisse. At ego, si nuUa alia, nisi haeo,
fuisset sumptionia casei significatio , quaererem
quid esset, quod Perpetuae caseus a Pastore mul-
gente fuisset oblatus, non aliquid potius lactis,
quod esset ad felicitatem CGelestis Gbanaan. melle
quasi et lacte fluentis, adumbrandam malto ac-
commodatius? Deinde dicat mihi quis, quare Per-
petua hoc commemorct objectum menti suae, quod
istam casei bucellam acc^perit junctis manibus (ex
more in coena sacra apud veteres christianos re-
cepto) et universi circumstantes Amen dixerint^ cujus
an ullam rationem daro possit quisquam dubito,

Sed quod iUam rem adhibnerimus ad efnciendum D nisi quis causae nostree faveat. Deniquesi ista casei

V>M^.— .. __j.-. — : : i_ T» i «« A i '.' f fj i_ i__i.i ♦^ i ^..^^

horam martyrum, imprimis Perpetuae, Montani-
smum, conveUi videtur iis, que vir doctiss. I. c.
attulit; primum August.ui ac Tertulliani auctori-
tate, auorum alter illam Perpetuaevisionem lauda-
vit, alter non commemaravit in Ub. de Anima.
Qooram neutrum, opinor, admirationera habet.
TertuUianus enim, dubitari potest, num hano
ipsam, de qua quaeritur, visionem signiflcaverit :
cum a Perpetua non nisi martyres in paradiso vi-
808 fuisse dicat, cujus rei quis forte mentionem in
nostra visione desiderablt; neque is ad causam
aaam, qun unice in asserenda solis martyribns ante
oltimam judicii diem perfecta feUcitate versatur,
apte congruenterque a Perpetua sumptum caseum
commemoratarus foisset. Attgustinum vero, qui

sumplio aliquid in regno ccelesti Perpeluae even-
turum signincat, et coenam forte adumbrat Agni,
descriptam in Apocalypsi Joannis, ex qua fere om-
nes sunl istae visiones in Actis laudatis desumptes,
Montanistam si dixeris Perpetuam, multo facilio.
rem habet cogitationem, quam ob rem ad hoc si-
gniflcandum casei buccella tradita illi fuerit, cum
caseo, uti diximu», Montanistae in Agapis uteren-
tur; at si illum caseum non aliquid ccelesto dicis
respicere , sed conjunctum (^uidvis alind cum
morte violenta Perpetuas, explicari istud visum e
ccena libera potest, quam Acta illa (sect. 8) refe-
runt martyres, pridie quam supplicia sustinerent,
tanquam agapen sumpsisse.

223

DISSERTATIO DE SCRIPTIS TERTDLLIANL

debeantur, at eum istos etiam condidibse, illud A ^uam in pervagatis aliie, quamvis em quidem ma-

Whistonus uon est istis argumentis assecutus. Et
Bunt profecto in bis qu(e, cum ficta sint ad libidi-
nem, vel plus efTiciant quam velit, nibil efficiant.
Num et illud commentitium est, uti diximus, Ter-
tullianum primum Montanismi in Afrioa dissemi-
nati fuisse auctorem; et verba TertuIIiani cum his
Actis communia, non sunt cx ejus quidem propria
dicendi genere, sed ex Africano. Etenim si plura
verba quae sunt in Tertuiliani consuetudine loquen-
di ostenderent, ipsum TertuUianum tale Ecriptum
composuisse, certe necesse esset, etiam ipsius
Perpetuas Saturique commentarios non ab ipsis,
sed a TertuIIiano fuisse compositos; multa enim
sunt, ut HolstenianflQ observationes docent, voca-

gis videantur ad usum commanem accomodats;
cum in his parum vei nihil sit quod efTugerit mal-
torum diligentiam, in illis semper sitquod dispu-
tari ampiius possit. In rebus vero iis que non
certffi sunt, sed probabiliter constituendffi, loDge
major est ad impetrandam intelligendi scribendi-
que facultatem usus, quam in oertis et quasi ne-
cessariis, propterea, quod ille multas babent veluti
formas, et cogitari ac disputari in otramque par-
tem possunt, quod magnam habere vim ad impe*
trandam ipsam inteliigendi subtiiitatem dudum est
rectissimeque a veteribus traditum. Sed quid ego
universa conquiram, cum et operam dederim, ut
ipsi causffi, quantum fieri poterat, aliena, nec ta-

bula in illis ipsis commentariis que in Tertulliaoi „ men a proposito nimis sejuncta, interponerem,

^*i :^n :^- *x : ^*: — «.,-«: quibus aliquantum satietati similium rerum mede-

rer, etiuti liceat exemplis, quibus declaretur, ca
quffi didimus, quanquam leviora forte, tamen esse
necessaria, si quis majoris momenti locos velit ex
historia sacra excutere. In quibus ponendis non is
ego sum, qui velim viros doctos reprebendere, sed
pauca, quffi non multum quffirenti occurrunt, affe-
ram, ut usus tamen hujus disputationis quodam
modo intelligatur. Disputant, 118 ut ab hoc or-
diar, viri docti quid causiB fuerit ut »e Montanistis
TertuUianis adjungeret, in quibus multi audien-
dum Hieronymum putant, qui odio doctorum Ec-
clesiffi Romanae ait incensum eum valedixisse
communi Ecclesiffi; quod, ut alia pr«teream, vix
est credibile, propterea, quod magnis laudibus

etiam scriptis reperias, Atque occurri etiam suspi-
cionibus Whistonianis potest argumentis contra-
riis. Nam in libro de Anima, c. 55, TertuUianus
quamdam Perpetuffi visionem in his Actis narra-
tam commemorat, affertque ad comprobandam ali-
quam doctrinam; 177 sed ne verbum est quidem
ibi,quo se scriptorem horum Actorum significaret,
quod aut dubito quin, uti solet, facturus esset,
si ipse scriptor hujus historiffi exstitisset. Deinde
nihil, ut mihi videtur, quemquam oportet scripta
Tertulliani modumque dicendi cognovisse, qui di-
cere ausit, genus dioendi illud, quod est in flne
borum commentariorum, simul esse ejus, quod
aliis in scriptis TertuIIiani deprehenditur. Itaque
eximenda sunt ista Acta e libris Tertulliani, nec

necesse est igitur de ipsa eorum «tate dispu- C Homanam Ecclesiam in libro de Praescriptf Monta-

nistico illo, uli diximus, persequitur (c. 36); nec
in eo adversus Praaxam, o. i, ubi vebementer cum,
adullerantem illam Ecclesiam erroribus, insectatur,
quidquam contumeliarum in ipsam hanc Ecclesiam
ejusve episcopum projicit. In historia deinde Mon-
tanistarum quot evitari peocata, quot aagumenta
emendaripotuissent, si qui ante defectionem Ter-
tulliani, quique postea libri scripti fuerint, accu-
ratius fuisset constitutum? sunt, ut hoc utar, qui
in fiagitiis Montani ridioulum et muliebre ocalos,
capillos aliaque ornandi studium posuere, ducti
rebus iia quas Apollonius apud Euseb., H. B. v.
18, memoriffi prodidit; cujus verba. si quid video,
hano rem nullo modo confirmant, estque ab omni-

tare.

§ 6. — Usus universx hujus disputationis exemplis
ex historia Christiana ductis demonstratur.

Atque, dum nos finem scribendi facimus, non
dnbitamus fore, quibus omnis hffio opera, dispu-
tandiu his rebus impensa, levis maleque collocata
videatur. Sunt enim qui vel contemnendam putent
omnem disputationem quffi versatur iti rebus parum
certis et exsanguibus quodam modo, vel eas res
quarum usus se non prima quasi fronte offert, sed
perreconditus est, omni utilitate destitutas pro-
nuntient. Quibus occurrere possemus magnorum
virorum exemplis, quibus in hoc genere disputa-
tionum vesari turpe non fuit visum, et prfficlaris

vcner. Ernestii verbis, qui profecto,si quis alius, D bus in eo peccatum, quod prophetam ibi comme

8cit quantum sit pretium cuivis disciplinffi sta-
tuendum, atque (in Prolus de usu chalcographiss,
p. 5} de singulis arlibus ita judicandum censet,
ut earum dignilatem et prxstantiam, non tam utiii-
litaiis magnitudine et necessitate^ quam inveniettdi
exercendique difficultaie metiamur, neque quintum
quxque prosit, sed quanti quxque sit^ pondere-
mus; nisi vero quia magis et necessarium est et
utite panes pinsi, quam tabulas pingi, propterea
pistorum opi/icium arti pictorise prxferendum pute^
mus. Atque ego in enucleandis rebus subobscuris
multo rectius industriam ponendam esse arbitror,

moratum Montanum esge crediderint, cum Apollo-
nii verba de vitiis universe intelligenda sint, qu«
a vatibus, quorum multos Montanistffi jactabant,
abesse deberent. 8ed potest illa calumnia etiam
retundi severioribus illis Tertulliani, in libris de
Virg. veL Cultuque femin., dictis adversus nimium
muliebris elegantiffi studium. Porro Epiphanius,
haec. 49, sect. 14, Montanistas dicit inter orandum
manuni ori admovisse, unde Tuscodrugorum no-
men meruissent; quam culpam WernsdorfGus,
vir clarissimuB, I. c, § 21, confutare vult loco
quodam TertuUiani e libro de Qrat.^ c. 13, ubi

PARADOXA TBRTDLLIANI

226

DOD esse molestia ait manus inter preces subli- A
mius efferre : qui locus e libro, a Terlulliano re-
cte adhnc sentiente conscripto, nullam vim ad
depellendam culpam habet, ut non dicam Epi-
phaDiam hoc nonnisi de quihusdam Montanislis
referre. Pasterea disputationes Tillemontiii alio-
nimqae de calamitatibus Ghristianorum sub Se-
vero, qnam confuss sunt e», omnesque earum
loci quam perturbate ac prffipostero ordine positi,
haoc nnam ob causam, quod qui ilagrante priore,
iroperante Severo, vexatione, cum eadem cum or-
thodoiis sentiret Tertullianus, quique sub poste-
riore, cum ab iis se sejunzisset, scripti sint, li-
bros non recte distinxerit. Denique nihil est
dispalatione nostra efBcacius ad convelleada Whi-
stoni somnia quas in libro superius citato {The
irue origin ofthe SabelUan and Athanasian docin^ ^
net of ih^ Triniiy, Lond. 1720, in-8«) proposuit.

in quo Sabellianorum et,ut eos vocat,Athanasiano-
rum de sanctissima Triadescitainventa per Simo-
nem Magum ac per Montanistas resuscitata fingit,
atque propterea Tertulliani ea in re sententiam
triplicem fuisse conatur docere e triplici librorum
gcoere qui essent ab eo exarati, cum vel recte
seneisset, vei inclinasset ad Montani errores, vel
imbutus omnino fuisset. Ubi in quovis librorum
genere tales libros refert qui plane alii librorum
generi a nobis asserti fuere, quo ipso omnis Whi-
stoniana disputatio ad nihilum redigitur.179 Sed
est tandem aliquando desinendum, ne nimii in his
rebus videamur ; et committendus nostor libellus
dootorum hominum judicio, quod tanto magis
equum rogamus nobis, quo magis vel ipsa rerum
ISO disputatarum natura, vel quibus oppressi in
iis proponendis fuimus, labores alii, elfecerunt ut
non potuerimus accuratoria tradere.

3aB

PARADOXA TERTLLLIANr,

CUM ANTIDOTO

JACOBl PAMELIl.

§ 1. 1^ angelis desertoribus qui duxerunt fHias ho- (J
minum^ tom. II, lib. de Idotoi.y c. 9. n. 47 ; de
Babitu mulieb,^ cap. 1, num. 17; lib. de Cultu
femin.^ c. 40, num. 56 ; et 1. de Velandis vir-
gin,^ 0. 7, nnm. 32 ; item tom. III, lib. v adv.
Marc., eap. 18, num. 291. (Juxta edit. Pamelii,
Antverp., 1579; Paris., 1583.)

Hujus Paradoxi Tertullianus primus auctor non
cst, neqne postremus ; sed^ sicuti partim adnota-
vimus ad lib. de Habitu virg.y ubi maxime ex pro-
posito illud tractat, ante eum Joseph. AntiquitAib,
i:S. JustinusMart. Apolog, utraque ; Atenag. in
Apoiog. Cleroens Alexand., lib. iii et v Stromat.,
post eum Lactant. lib. ii Insiiitd, divin, oap. 15 ;
S. Cyprian. lib. De Dise. ei Hab. virg, num. 54 ;
£oBei}. lib. V Evang. Praepar*, et Method. serm.
de Resurreci, Gausam erroris dedit, quod LXX D
editio Graeca vetus, quam illi secuti sunt, post
Phiionem legeret : 01 Srf(iko\. toO 6tou, et Latina
Ilalica, vel SS. Ambros. August. Procopio testibus,
Angeii Dei^ pro eo quod postea lectum invenitur
ol u\ol Toii 8eoi>, et Latine, filii Dei, quam utram-
qoe agnoverunt suo tempore S.Augustinus et Pro-
copius. Vere pulchre eam sententiam per absur-
ditatem refutat S. Ghrysost. hom. 22 in Genesin,
asserens nusquam alibi in Scripturis (nempe juxta
edilionem lXX quam solam noverat) vocari ange-
lo8 niios Dei, item 8. Ambros. lib. de Noe el Arca,
cap. 4, S. Aogust. qu. 3 m Gen, et latius lib. xv

DeCivit. Oet, cap. 15; 8. Epiphan. Epit. divin.
dogmai., et Procopius in Gomment. quorum Ghry-
sost. etAugust. etiam suctoritatem libri Enoch,
quo niti videtur Tertullianus, impugnant.Qui om-
nes et angelos et filios Oei, posteros Seth, utpote
Dei cultcres, interpretantur, sicuti etiam B. Hie-
ron. lib. de Tradit. Hebr. in Genesim; denique
Ven. Beda, Rhabanus noster et Haymo Gom. in
Gen., scribentes et in Scripturis sacris frequenter
angeiorum nomine viros fidelefl et justos appellari.
Quid, quod Philastrius lib. de Hxres., cap. 'lOS,
inter hsreses recenset eos qui asserunt angelos
miscuisse se cum femiois ante diluvium, et inde
natos esse gigantes ?

§ 2. D^ angelorum apparilionibus in vera humana
camey tom. III, lib. iu ad, Marc., cap. 9, num.
61, ac cap. 11, num. 73.

Videntur quidem tale quid sonare verba illa
Tertulliani ; « Dehinc scito, nec iilud concedi tibi,
quod potativp fuerit angelis caro,8ed ver» et soli*
dffi su!»stanti» humanfle. » Sedinaliis libriseodem
conscriptis teropore ita seipsum explicat sicuti ad-
notavimus ad lib. de Came Christi, cap. 6, num
60, ut nihil certi ea de re voluerit asserere, alio-
qui enim sibi videbitur contrarius. « Gonstat, in-
qui ibi, angelos carnem propriam non gestasse,
utpote natura substantis spiritalis, et si corporis
alicujuB, sui tamen generis, in carnem autem hu-

»7

PARADOXA TERTULLIANI

»8

manam traneflgiirabiHs ad tempns, ut videri et f^
congredi cum hominlbus possint. » Et apertius lib.
de Resurrect, cams, c. 62 : « Quia et angeli, in-
quit, aliquando tanquam bomines fuerunt.edendo,
bibendo et pedes lavacro porrigendo ; humHnam
enim superficiem induerant, salva intus substan-
tia propria. » Hocsufncere ubique visum est Au-
ctori, quod dogmati Apellis non consentiret, qui
ex aera substantia angelos creatos dicebat, ut ne
videretur iiii et in hoc conseatire, quod Ghristi
corpus ex sBtherea materia originem haberet
suam. Atqui qualia corpora, et unde assumpta ab
angelis fuerint, etiam hodie controversum est
apud Magistrum Bententiarum, lib.ii. dist. 8, § 4 ;
nos loco jam citato cum S. Bernardo de hoo sen-
tentiam nostram suspenderemaluimus quam certi
quid definire. An autem senserit Auctor, quod illi
quidam impingunt, corporeos esse angelos et dxmo-
nas, non immerito dubitare licet.Maxime cum Au-
ctor. etsi videatur hic suis generis corpus angelis
tribuere, tamen faciat eos substantix spiritualis,
sicuti etiam non semel in Apologeiieo, et nomina-
tim 0. 22, spiritales vires et angelis et dsmonibus
attribuit, et spiritus vocat. Magis tamen recepta
est, mihique placet eorum sententia, qui incorpo-
reos faciunt, inter quos veniunt commemorandi
SS. Dionys. Areop. o. 2 Coslest, Hierarch, ; Atha-
nas. de Commun, Essentia Patris et Filii et Spiri-
tus sancti; Chrysost. homil. 22 in Gen,; Cyrill. lib.
IV. in Joan. capite.

§ 3. De anima primi hominis ex materia Dei, tom,
in, lib. IV advers, Marc, c. 38, num 611. C

Huo quidem pertinere videntar illa Auctoris
verba explicantis illud Luc. XX : Reddiie qu3S
sunt D^t O^o.u Hominem igitur reddijubetCreatori^
In cujus imagine et similitudine et nomine et ma-
teria expres8usest.»Qni locus fortassisincausa fuit
nti sic scribat de illo IHl Genn.II. Wh.de Dogmat,
Eccles,\ Nihii ex Trinitatis essentia ad creaturarum
naturam credamus deductum, ut Plato et Tertul-
lianus. Verum cum S. August. qui toties deducit
animam non posae partem Dei dici, nihil tale
illi attribuat, ego etiam a tam absurda haeresi
ipsum purgandum existimo, Atque adeo nihil il-
lum aliud voluise dicere quam quod ex afflatu Dei
sit animae origo, juxta illud Gen, ii : Et flavit Deus
flatum vitsB in faciem hominis, et facius est homo in D
animamvivamf sicuti frequentissime ipse incul-
cat, maximevero de Anima o. H. Quo loco, sicuti
etiam lib. de Bapt,, o. 5, num. 43, eam interpreta-
tionem consentire ostendimus cum SS. Iren.,
Prudentio, Chrysost., Augusl. et Theodoreto.
Quorum iste : Nomine flatus, inquit, non intelli-
gimus partem aliquam essentias divin«B secundum
Gerdonis et Marcioois rabiem, sed animae naturam
per id denotari, quod anima spiritus sit rationalis
et intellectualis. Quse verba mibi etiam aliam con-
jecturam faciunt, loqui Auctore non ex sua, sed
ex Marcionis 8ententia,prffisertim cnm ex fragmen-

tis lib. de Censu anima? adv. Hermog., conatet,
sensisse illum animam longe Deo inferiorem, ut-
pote passibiJem etsi immortalem. Et vero etiam
repetendom, quod utrobique adnotavimus recte
oensuisse 8. Aug. libro de Hseres,^ quod Philastrius
multas haeres recensuerit qus basreses non sunt,
qualis est non haeresis, sed Catholica Patrum
sententia, Flatumf seu spiraculum vitae de anima
rationali interpretatur.

g 4. De Animabus posterotum Adse ex traduce, tom.
III, lib. de Anima. cap. 9 num. 123, cap. 19,
num. 256, cap. 22, num. 294, et integris capiti-
bus 27 et 36.

Paradoxon isiud Tertulliano ascribunt Rufinus
Apolog. pro Origene, et S. Hieron. libro u et iii,
Apolog, adv. eumdem, quorum ille nihil definien-
dum putat, hio satis dubie loquitur, quamqnam
magis sentire videatur esse damnatam sententiam
Nam tom maxime Apolog, ad Pam(uh,, adversaa
Brrores Joann. Hieros. disertis verbis dicit, eccle-
siasticam esse sententiam Deam novas quotidie
amimas corporibus jam conceptis infundere, al-
legans ad id Soripturas Joan. v. ; Zacb., xii ; Psal.
XXXII, quaaquam interim epi8t.99,quae est ad Mar-
cellinum et Anapsychiam, mitius loquar, et iilud
quidem sibi videri scribat, sed ad S. Augustinum
remittat utpote nihil volens certi deOnire, quod
illum legissetdubiamadhuosuBpenderesententiam
alludens ad epist. illius ad se scriptas, et 157 ad
Optatum de origine animarumf in qua TertuU
lianum non tam damnat quod ex traduce, quam
quod corporeas animas faceret, de quo Paradoxo
paulo post latius. Nam et illi, inquit, aaimas
ex ilia una propagari asserunt, quam Deus primo
homini dedit, atque ita eas ex parentibus trahi
dicunt, si Tertulliani opinionem sequantur, pro-
fecto eas non 8piritus,sed corpora esse contendunt
et corpnlentis seminibus exoriri. Quo perversua
qdid dici polest? Neque hoo Tertuliianum som-
niasse mirandum est, IM qui etiam ipsum crea-
torem Deum, noa esse nisi corpus opinatur. Sed
de illo quoque Paradoxo infra ex eodem Augu-
stino latius. Gennadius aut lib. Eccles, Dogmai,
[quem vel hinc patet S. August. non esse], enar-
rata Origenis sententia, et jam dicta, ul dicit,
Luciferianorum Gyrilli, et aliquorum Latinorum
(inter quos haud dubi TertuIIianus), definit, for-
mato Jam corpore animam a Deo creari et infundi.
Ncc aliter auctor dialogi de animarum origine inter
SS. Hieron. et August. Nos tamen nihil tanquam
fidei docere malnimus, quandoquidem et Ecclesia
tot jam inde celebratis conciliis nihil expresse,
quod quidem sciam, deflnitum reliquerit. Sufflciet
atem qusedam in Adnotationibus adjeccisse,quibu8
tum S. Hieron, sententiam nihil magis probari
Bignificavimus, tum ad argumenta Tertulliani ab-
surda, qui sentit ex corpulentis seminibus ani-
mam exoriri, ex S. August. et Lactantio paucis
respondimus.

229

CUM ANTIDOTO PAMELII.

230

§5. De animss sexu, Ibid.^ oap. 36.

Hoc quidem colligit Tertull. ex praBdicto para-
dozo. Si enim anima Bimul seminatur cum cor-
pore, videtur itlud coneeqtti ; sed dissertis verbis
coDtrariam definiunt sententiam 8. Cyrill. Hieros.
Catech. IV, et S August. lib. i, de Anim, et ejus
origine ad Vincentium cap. 8. Hujus vcrba quae-
dam adduximus in annotat. nostris, quo lectorem
remiltimus. Ule sic babet : Omnes animse tam vi-
roram quam mulierum pulchrsB et similes sunt,
sed membra tantum corporis discrimen faciunt.

§ 6. Animam peccatricem potius quam carnem,
tom. III, lib. I, de Anima integro, cap. 40, et c.
58, num. 650 ; et lib. v, adv, Marc. o. 40,
num. 165.

A Bcoe quibus auribus et quibus oculis debuit aa-
dire et vivere Deum popuius, quibus anima in
somnis fungitur, cum si ipsum TertuUianum
quisquam videret in somnis, nunquam se diceret
ab eo visum, et cum eo locutum, quem vicissim
ipse non vidisset. Postremo si anima seipsam videt
in somnis, cum jacentibus utique uno in loco
membris corporis sui, ipsa per varias imagines
evagatur, quas videt, quis eam vidit aliquando in
Bomnis aerei coloris ac lucidi^ nisi forte ut cstera,
quae simiiiter falso videt ? Nam et hoc potest videre,
sed absit, ut eam talem, cum evigilaverit, credat ;
alioquin quando se aliter viderit, quod magis
crebrum est, aut immutata erit anima ejus, aut neo

tunc animas videtur substantia, sed imago cor-
Ad islud paradoxum in h«o verba alludit, et g poris inoorporea, qu» miro modo sicut in cogi-

talione forroatur. Quis enim iEthiops non pene

semper se nigrum videt in somnis; aut si iu alio

colore se vidit, non magis roiratus est, si tuit cum

illo memoria ; aereo tamen colore ac tucido nescio

utrum se unquam vidisset, nunquam istura le-

gisHct vel audisset. Quid quod ducuntur homines

talibus visis, et de Scripturis nobis volunt pre-

scribere tale aliquid esse non animam, sed ipsum

Deum, qualis figuraliter Sanctorum spiritus

demonstratus est, qualis etiam in sermone aliego-

rico ponitur. Similia quippe sunt illa visa talibus

dictis, sic erraiit, constiluentes in corde suo si-

mulacra vanffi opinionis, nec intelligentes ita san-

ctusdesui^visistalibus judicasse,qualiterjudicant,

«- -, . X T i » £o si talia divinitus in figuris dicta legerent vel au-

§7. De anima corporea. tom. I, Apolog, o. 48, num. p ^. . . ^ • * x l. »

608. ac 609, et tom. III, lib. de Anima, inlegris ^ «^^^^^^ «»^"t 8«P^«°° «P^^«»^^ «^P*®'" ^^^®''' «^P^^°°
capitibus 5, 6, 8, 9, 22, 36, 37 ; libro de Came anni sunt, sicut linteum quatuor lineis aliigatum.

eadem opera oonfulat Petrus Lombardus, verbis
etiam a nobis illic citatis lib. ii Sentenl, oap. 3i .
Pataverunty inquit, quidam secundum animam
trahi originale peooatum, non solum secundum
ctriiem, quia non solum carnem, sed et animam
ex traduce arbitrati sunt. Ideoque siout de cor-
rupta came caro seminatur, ita etiam de anima
peccatrice animam peooatrioem corruptione ori-
ginali infectam a gignentibus trahi. Hoo autem,
inquit, fides catholica respuit, et tanquam veritat^
adversnm damnat, quffi non animas, sed carnem
Boiam ex traduce esse admittit. Allegavimus ibidcm
nam. 756, pro contraria sententia SS. Ambros. et
Aogust. locas ab eodem Lombardo citatos.

Cfiristi^ cap. 11, num. 98; de Rpsurr, camis,
0. 17, num. 131, cap. 45. num. 320, et o. 53,
num. 484 ; lib. v, adv. Marc. o. iO, num. 158,
etc. 15, num. 248. Qiiod proinde proprie spiri-
tus non sit, ibid. Wh.de Anim cap.ll. et tom.IV,
in Fragmentis lib. de Censu animae, adversus Her'-
mogenem.

Paradoxon istud Auctori impingunt 8S. August.
1M libro X, de Gen. ad lilt. duobus ultimis oa-
pilibus, et libro de Haeres., et Fufgent. libro ii,
de fide ad Petrum. Sed non tam quod corpoream
fnciat (quod aliquo sensu commode in Hilari^,
Casciano, el Hieronjmo ascripto Commentario in
Job, quidam interpretantur) atque quod effigiatam'

velut discus plenus variis animalibus, orbis ter-
rarumest cum omnibus gentibus; sic etiam Cffltera,
et muUo magis quffi do rcbus incorporeis, corpo-
raiibus significentur, non rebus, sed Imaginibus.
Et item sequenti capite : Noluit tamen TertuIIianus
animam crescere snbstantia siout corpus ; asserens
etiam timoris sui causam, « ne etiam decrescere
substantia dicatur, inquit, atque ita et defectura
credatur ; » et tamen quia per corpus eam localiter
tendit, non invenit exitum incrementorum IM
ejus, quam vult de semine exiguo ffiquari corporis
quantitati, et ait : ■ Sed vis ejus, in qua naturalia
peculia consita retinentur, salvo substantiae mo-
et foloro/am dicat,ille arguit.Sic enim loco priori: Q dulo, quo a primurdio inflata est, paulatim cum

Denique Tertullianus, inquit, quia corpus esse
aniroam credidit, non ob aliud fecit, nisi quod eam
iocorpoream cogitare non potuit, et ideo timuitne
nibil esset, si corpus non esset. Qui sane, quan-
qaam acutus est, interdum contra opinioncm suam
▼isa veritate superatur. Gum etiam animffi colorem
dan^t aereum ae tucidum, ventuin est ad sensus
qnibus eam membratim quasi corpus instituere
coaatus est, et ait : « Hic erit homo interior,
alius exterior, dupliciter unus, habeos et ille oculos
et aures suas, quibus populus Oeum videre et au-
dire debuorat, habens et cffiteros artus, per quos
iQ cogitationibus utitur, et in somnis fungitur. »

carno producitur in membris. » Hoo forte non
inteiligeremus, nisi adhibita similitudine eorum
quffi videmus, planum faceret quod dioebat : u Gon-
stitue, inquit, certum pondus auri, vel argenti
rudem adhuc massam, collectus habitus est iili,
et futuro interim minor, tamen continens intra
iineam moduli totum, quod natura est auri vei
argenti ; dehinc quam in laminam massa laxatur^
mojorefnciturinitio suo, per dilatationem ponderis
certi,nonperadjectionem,dum extenditus,non dum
augetur. Etsi sic quoque augetur, dum extenditur;
licet enim habitu augeri, cum statu non licet.Tuno
et splendor ipse provehitur auri vei argenti, qai

231

PARADOXA TERTDLLIANI

232

prius fuerat qnidem et in massR, sed obscurior J^
non tamen nullus. Tunc et alii atqoe habitus ac-
cedunt pro facilitate materi®, qua duxerit eam qui
agit, nihil conferens modulo nisi efBgiem. Ita et
anims crementa reputanda, non substantiva, sed
provocativa. • Quis hunc crederet cum isto corde
tum disertum esse potuisse? sed tremenda ista
8unt, non ridenda ; ad boc enim nunquam cogere.
tur, si aliquid cogitare posset quod et sit, et cor-
pus non sit. Quid autem absurdius quam putare
massam cujuspiam metalli ex aliqua parte cre-
scero poBse dum tunditur, niri decrescat ex altera.
vel augeri latitudine, nisi crassitudine minuatur ?
Aut uUum esse corpus manente natureB suae quan-
titate, quod undique crescat nisi rarescat? Quo-
modo igitur implebit anima ex illa stilla seminis n
magnitudinem corporis quod animat, si et ipsa
corpus est, cujus substantia nullo accessu crescat?
Quomodo, inquam, implebit carnem quam vivificat,
nisi tanto rarior fuerit, quanto gravius quod ani-
maverit? Timuit videlicet, ne deficeret etiam mi-
nuendo si cresceret, et non timuit ut deficeret ra-
rescendo, cum non cresceret. Sed quid ampiius
immorer, quando et sermo pergit in prolixiorem
modum, quam patitur terminandi necessitas, et
sententia mea jam satis sit nota vel quid certum
teneam, vel unde adhuc dubitem,et quaredubitem.
Loco item posteriori : Animam dicit immortalem
quidem, sed eam effigiatum corpus esse contendit.
HaotenusS. Augustinus. Nos etiam adnotalionibus
nostris in cap. 6, et ex S. Gregorio et Nysseno et
Nazianzeno, ac Gaudiano de Statu animx, argu- ^
roenta Platonicorum de anima incorporea confirma-
vimus ; et ia cap. 7, ac partim 8, argumenta ipsius
auctoris, vel ex Scripturis quadam.non concludere,
ex SS. Justino Mart. Gregorio Nysseno, August.
Epiphanio, et dicto Claudiano ostendimus, et c. 9,
N. 409 et 110, citavimus contra anim» effigiem, et
Piatonem, et Glementem Alexandrinum. Deinde
0. lly allegavimus iocum Auctoris lib. de Pxnitenty
c. 3, n. 12, ubi contrarium antea senserat,antmam
vocans spiritum, Dei afflatu consummatum, Neque
vero ex Scripturis Isaim xui, et lvii, quas ibi pro-
se citat, concludi potest animam, spiritum tn aliis
Scripturis non vocari. Caeterum quo sensu corpus
possitlSS dici anima,sese expliceatlibro adversus
Eermogenemy cap. 35, num. 124, in bflec verba : D
a Ut concedam, inquit aiiquid esse inoorporale
de substantiis duntaxat, cum ipsa eubstantia
corpuB sit rei cujusque. » Videtur itaque ad id
absurditatis de anima aerei et tucidi coloris fuisse
seductU8,perfalsa8 quasdam revelationes cujusdam
montanistioae feminae, non quidem Priscillas aut
MaximiliflB [uti aliquando existimavimus],qu2B jam-
dudum antea suspendio perierant, sed cujusdam
earum discipulee, sicuti patel et dicto libro de
Anima, cap. 9,num. 111. Idipsum Paradoxon attri-
buit alicubi Origeni S. Hieron. atque adeo etiam
ad iilius opera hoo Antidotum usui esse poterit.

§ 8. Animam nihit patt poste sine corpore^ tom. I
Apolog* c. 48 ; lib. de Testim.anim.^ cap., 4, num
14.

Magdeburgenses Genturiatores non inter para-

doxa, sed inter dogmata fidei illud collocant, et

ex Tertuliiani Jam dicto ioco confirmant, eed frus-

tra. Ipse enim Auctor, qua^i retractans qupd initio

fidei non satis oaute pronuntiaverat, postea de

fide catbolica melius institutus, libro de Anima,

integro cap. ult., late et pulchre deducit animas

pati interim apud inferos, id est usque ad judicium

extremum, ubi inter cffitera : « Quid ergo fiei in

tempore isto? Dormiemus? At enim anim» nec

in viventibus dormiunt. Jam vero quam iniquissi-

mum etiam apud inferos, si et nocentibus adbuo

illis bene est? Nonne et de suo sufficit sibi ad ti-

tulum passionisT quoties illasso corpore anima

sola torquetur bile, ira laedio plerumque nec sibi

no.to? Adeo novit et apud inferos anima doiere

sine carne, quia et in carne iiiasa, si voiet, dolet.

Huo si ex arbitrio suo in vita, quanto magis ex

Judicio Oei post mortem ? Nam solos cogitatufl

et nudas voluntates censura divina persequitur,

Ergo propter hoc congruentissimum est, animum,

licet nou expectata carne» puniri, quod non sociata

carne commisit. In summa, cum oarcerem illum,

quod Evangeiium demonstrat [MaUh. v) inferos

intelligimus, et novissimum quadrantem modicum

quodque delictum illic luendum interpretamur ;

nemo dubitabit animam aliquid pensare apud in-

feros. » Id ipsum etiam inculcat libro de ResurrC'

ctione carnis^ oap. 19, num. 133 ao 134. Ad quod

caput etiam adduximus similia testimonia Auotoris

qusst. et respons. inter opera S. Justini Mart.,

Lactantii et S. Augustini, et indicavimus eam esse

conformem Patrum sententiam.

§ 9. Animam sanctorum in tinu Abrahss, seu para-
diso, sive sub altari, seu taco non coetesti, sed
tamen inferis superiori^ foveri et gaudere, ad
diem usque judidi Domini, tom. I Apolog,, cap.
47, num. 601 ; tom. III, lib. de Anim, cap. 7,
num. 94,95, 96,97; cap. 9, n. 124; cap. 55,
n. 66, 58, 610, 611 ; cap. 56, n. 622, ao cap.
ult. n. 644 ; lib, de Resurrectione cam,^ cap. 17,
num. 132, 134 ; lib. iii, adverj Marc. cap. 34.
num. 148, 549, 550, 551 ; et Scorp. adv. GnosL
cap. 12, num. 95; tom. IV, lib. de 186 Judie.
Domini^ cap. 11, num. 15; et in Fragment. libro
de Parad. Denique tom. V Novatiani lib. de
Trinit., cap. 1, nuro. 10.

Huic Paradoxo non solum apud Tertull. et Nova-

tianum, sed etiam apud alioa voteres occasionem

dederunt, tum Lazari sive historia sive psrabola,

(Luc. xvi) quem vidit dives in sinu AbrabiB, tum

visio. S. Joan. Apostoli Apoc. vi^ qua vidit animas

martyrum sub altari indutas stolis albis, quibus

dictum est ut requiescerent, donec impleretur nu-

merus conservorum suorum, tum denique illud

Christi ad latronem [Luc. xxiv) : « Hodie mecum eris

in paradiso. » Hinc enim, cum viderent distiguen-

dum esse tautum animarum sine corpore nsque ad

futurum Judicium, a statu perfectiori animarum

133

GUM ANTIDOTO PAHELII.

334

oam oorporibus post reBorreotionem universalem, A
dictis sinus Abrakx^ quietis placida! sub altari^ et
paradisi appellatioDibun nuncoparant quemad-
modum statum illum seoandum, contrario, ccrU-
stem sinum^ altare superius, et cjilestem portum.
NoQ vero, quod sentirent animas sanctorum tan-
tisper carere divini intuitus gloria, sicuti hodie
Anabaptietae et Gornelius Atrgripa eorum assecla,
otpote qoi legissent apud Apostolum (Philipp. \) :
Desiderium habeo dissolui, et e^se cum Christo, Item
iilud (II Cor, v) : Banam voluntatem habemus pere'
grinari a corporef et praesentes esse ad Dominum,
Et illud de ipsa Dei visione : Nunc videmus per
speculum in xnigmatef iunc autem facie ad fadem.
Certe ipse auctor suam sententiam indicare vide-
tur in hasc verba dict. lib. de Anima, cap. 56, num. „
622 : Usquequo perfectum iltud repromittitur ad
angelicx plenitudinis mensuram temperatum. Si
quis interim apud euro sit locus, aut alios Patres,
qui hanc commodam interpositationem non reci-
piat, meminerit iector, huno errorem non officere
eraditiooi et pietati tam illustrium 8Criptorum,cum
Ecclesia illorum temporibus nihil adbuo certi de
hoc articalo credendum statuisset.Sed circa syno-
dam oecumenicam Florentinam, quse post primam
damnationem factam Epist. Decretalibus Innocen-
tii III et Benedicti XII id definivit, aliter sentire
noQ licet. Illius adversus errores Armenorum baeo
Bunt verba : Deflnimus illorum animas qui post
baptisma susceptum nullam omnino peccati macu-
lam incurrerunt, illas etiam, quse post contractam
peccati maculam vel in suis corporibus,veI eisdem ^
exute corporibus, prout superius dictum est, sunt
pargatSy in ccBlum mox recipi, et intueri clare
ipsam Dominuro trinum et uuum, sicuti est, pro
meritorum tamen diversitate alium alio perfectius:
illorum autem animas, qui in actuali mortali pec-
cato, vel 8oIo originali decedunt, pcenis tamen
disparibuB, puniendas. Quid? quod dicta Scriptu-
rarum loca pro alia non faciant sententia, si dili-
gentins inspiciantur. Primum enim etsi Lazarum
et alioa Patres Veteris Testamenti in sino AbrahaB,
et latronem ibidem, sive in paradiso aliquandiu
fnisse, satis in confesso sit : tamen inde per
Cbristoni in ooelum sunt deducti, juxta illud Psal.
Lxvii, et Ephes. iv : Ascendens lft7 Christus in
altum eaptivam duxit captivitatem, id est, vel ipso D
Apostolo interprete, super omnes coelos. Deinde
loco illo citato {Apoc, vi) S. Augustinus stolas
interpretatur albas, serm. 4, de Solem Sanct.,
mercedem baptismi, prsmium martyrii, et gau*
diam coBlestis patrie : ailegans ad hoo verba se-
qaentia {Apoc, vii) : Stabunt ante thronum in con-
spectu Agni, amidi stoiis albis, et palmse in manibus
eorum; unde concludit : Stant in conspectu Agni
ante tbronnm Dei coronati, nulla illic ratione a
conteroplanda ejus gloria separandi. Nob itaque
locos aimiles et Gypriani et ejusdem S. Augustini,
ac SS. Ambrosii et Ghrysost. (apud quos etiam

Patiol. XXXIY.

looa qnasdam obsoura reperiontnr) citavimos in
Adnotat. nostris ad epist. S. Gypriani 16, num.19.
Adnotavit etiam aliquot pro nobis looa Feu-arden-
tius in S. Irenso, contra quam atii sentiunt, lib. i,
cap. 2. nuro, 3, et alibi. Si quis plura desideret^
vidoat Sixt. Senens. Bibl, sanctx libpo vi, adnot.
264 et 345. Ilinc interim addemua, quod Auctor,
ubi lib. de Anim, cap. 55 : solis martyribus patere
paradisum dicit, quum alibi omnium sanctorum
commune receptacutum vocet : sit explicet B.Cypria-
nus ejus discipulus, epist. 32a(f Antonin, : Aliud
est ad veniam stare, aliud ad gloriam perve-
nire, aliud missum in carcerem non exire inde
donec solvat novissimum quadrantem , aiiud.
statim fidei et virtutis accipere mercedem ; aliud
pro peccatis longo dolore cruciatum emun-
dari et purgari diu igne, aliud peccata passione
purgasse ; aliud denique pendere in die judi-
cii ad sententiam Domini, aliud statim a Do-
mino coronari. Quod ipsum facere ad confirman-
dam traditionem EccIesiaB de purgatorio, ibidem
adnotavimus num. 59, et ad Tertullianilib.de
Anima^ cap. 55, num. 611. Csterum Auctori, qui
omnes animas etiam fidelium priorum sequestrari
vult usque ad diem judicii, prorsus contraria est
illa B. August. afOrmatio, lib. xx, de Civit. Dei :
Jam inde quo sanguis Cbristi antiquos sanctos ex
inferis eruit, deinceps boni fideles, efTuso illo
pretio redempti prorsus ioferos nesciunt.

g 10. Animarum mortuorum omnem exhibitionem
incorporalem prxstigias esse, tom. III, lib. de
Anim. cap. 57, num. 643.

Prim» quidem facie vidctur istud Paradoxon,
sed agit Tertullian. ex instituto contra Stmonis
Magi discipulo hssreticoSf qui etiam prophetarum
animas ab inferis movere se spoiidebant^ quod non
nisi mendacio in anima Samuelis Pythonico spiritui
licuisse (/ Beg. xviii) ipae sentit ; sed tranfigura-
tum Satanam in angelum lucvi, de quo etiam alios
Patres quosdam dubitasse ibidem adnotavimus
num. 688. Deinde seipsum explicat adjiciens nulli
animae inferos patere, idque approbans ex dictis
Abraba ad divitem [Duc. xvi). Cum interim fatea-
tur qua.^dam animas in corpora Dei virtute posse
revocari, quidni et ex peculiari Dei privilegio extra
corpus etiam exhiberi ? maxime quam (de quo
etiam ibi, num. 643) exemplum babeamus in
Libris MacbBbaeorum de apparitione Oniffi 188
sacerdotis et Jeremiffi prophetffi. Ut ut sit, S.
Augustinus pulchre hac de re sic scripsit libro de
Gura pro mort., c. 10, 11, 15 ac 16 : Narrantur
visa quedam, feruntur mortui nonnulli vel in
somnis, velalioquocumquemodoapparuisseviven-
tibus, atque ubi eorum corpora jacerant inhumata
nescientibus, locis demonstrntis admonuisse ut
sibi sepultura, qus defuerat, prffibcretur. Hsc si
falsa esse responderimuscontraquorumdaroscripta
fidelium (ulpote , exempli gratia, S. Ambrosii
Serm. de Inventione corporum SS. Gervasii et

S35

PARADOXA TERTULLIANI

336

Pretasli ; et S. Luoiani, de InTentione oorporis
sancti Stephani Protomartyris, et aiiorum) et con-
tra eorum sensus qui talia sibi accedisse conOr-
manty impudenter venire videbimur. Angeiicis igi-
tur operationibus fieri, inquit, crediderim, sive
permitatur desuper, sive jubeatur. Id autem aii-
quando utiliter fit, sive ad vivorum qualecumque
solatium, sive ut his admonitionibus generi huma-
no sepulturffi oommendetur humanitas. Deinde
post multis in utramque partem productis argu-
mentis, sic concludit : Mitti quoque ad vivos aii-
quos ex mortuis, sicut e contrario Paulus ez vivis
in paradisum raptus est,divina Scriptura testatur.
Nam Samuel propheta defunctus vivo Sauli regi
futura prsBdixit (quamvis nonnulli, inter quos, uti
jam dixi, Auctor noster, non ipsum fuisse^qui po-
tuisset magicis artibus evocari, sed aliquem spiri-
tum malis operibus congruentem,ilIiu8 existiment
similitudinem flgura8se),quum liberEcclesiastiouSy
quem Jesus filius Sirach scripsisse traditur, et
propter eloqai nonnullamsimilitudinem Salomonis
(etiam ab ipso TertuIIiano alicubi) pronuntiatury
contineat in laude Patrum (o. 464) quod Samuei
etiam mortuus prophelaverit. Sed si huic lib. ex
HebrsBOrum, quia in eo non est, oanone oontradi-
citur, quid de Mose dicturi sumus, qui certo et in
Deuteronomio mortuus,et in Evangelio cum Helia,
qui mortuus non est {Matth, xvii), legitur appa-
ruisse viventibus ? Hinc et illa solvitur qusstio
quonam modo martyresyipsis beneficiis qus dan-
tur orantibus indicant se interesse rebus humanis,
81 nesoiunt mortui qui agant vivi. Non enim soiis
beneflciorum efTectis, verum etiam ipsis homi-
num aspectibus, confossorem apparuisse Felicem
(quod ipsum etiam 8. Paulinus adtestatur Garmine
in Felioem), cum a Darbaris Nola oppugnaretur,
audivimus, non incertis rumoribus, sed testibus
certis. Verum ista divinitus exhibentur, longe ali-
ter quam sese habet usilatus ordo, singulis crea-
turarum gcneribus attributus. Quanquam ista
qunstio, inquit, vires intelligentisB meas vincat,
quemadmodum opitulentar martyres his quos per
eos certum est adjuvari. Res hffic altior est quam
ut a me possit attingi, et abstrusior quam ut a me
valeat perscrutari ; et ideo quid horum duorum
sit, an vero fortassis utrumque, ut aliquando ista
flant per ipsam prssentiam martyrum, aliquando
per angelos suscipientes personam martyrum,defl-
nire non audeo : niallem a scientibus ista perqui-
rere, qus ipsa in compendium contraxit auctor
libri de ,Spiritu et anima, cap. 26^ exstantis inter
opera D. Augustiui.

189 § 11. Anifnoi hominum pessimospost mort&m
in dxmonos verti^ S. August., lib. de hxres.^ ad
QuodvuUdeum,

Istud paradoxon non tam TertuUiano tribuen-
dum quam Tertuliianistis, supra adnotavimus ad
finem Vit» Auctoris,quod illis id nominatim attri-
quaat B. Isidorus, Honorius, Rhabanus et Gratia-

A nus, in hsreticoram Catalogis. Quo flt ol etiam
apud B. Augustin.censeamus iegi debere dieunt et
paulo post credunt, pro dicU et credit : maxime
cum nihil tale reperire sitin scriptis Tertulliani,
neque illi uspiam, sed Origeni ascribat Beati Hie-
ronymi epist. 59, ad Avitum, et iib. ii, ad Ru/in.
Ea vero tam absurda est, ut non aiia confutatione
opus habeat, quam quod haeresis nomine damnata
sit, tum a scriptoribus jam diotis, tum a sexta sy-
nodo, etsi paulo obscurius, in Origene et ejua
oomplicibus, act. 11, epist. Sophron. patriarche
Bierosolym. Orta quippe ex Platonis schola, qui
vel Auctore teste, lib. de anima, capit. 23, 24, et
28, aiebat animas hinc in coelos abire unde vene-
rant, et rursus huo redire. Gui nimirum quid tri-

n buebant Origenes et haeretici reliqui, ut veris-
simum sit quod non semel Auctor repetit, patriar^'
chas lismticorum esse phiiosophos. Imo quod eadem
ratione eequeretur bonos homines in angelos con-
verti, expresse negat ipse. Sic enim iib. adv. Va-
tent. cap. 32, num. 262 : « Et tamen illuc habeo
devertere, ubi post exoessum omnino non nubitur,
ubi superindui potius quam despoliari, ubi etai
despolior sexui meo, deputor angelis, non angelus
aut angela. » Denique lib. de Anima, cap. 56, num.
622, non angelorum substantiam hominibus polli'
cetur, eed perfectum Utud ad angeiicss plenitudinit
mensuram temperatum. Deinde lib. de Resurr. cam,
0. 62, num. 428 : « Denique, inquit, non dixit,
Erunt angeii, ne homines nogaretySed tanquam an^
geli^ ut homines denegaret. Non abstulit substan-

G tiam cui similitudinem attribuit. » Quare satis
mirari neqaeo (sicuti etiam adnotavi ad Mh.m^adv.
Marc. cap. 0, num. 68). Guidonem Carmelitam iib .
de Hasres. cap. 36, Tertulliano utramque hano hae-
resim aacribere, quas rectius Philastrius iib. de
Hssres.y oap. 36, inter innominatas sineauctore
certo collocat.

§ 12. De bapti%andis hasreticist eo ^uod apud illos
omnia veritati extranea et contrana, tom. III, lib.
de praescript. adv. hxret. c. 12. num. 78 ac 80,
et lib. de Baptism. c. 15, n. 406; tom. IV, inter
fragmenta de Baptis . Grxc. ; tom. V, lib. de
Pudic., cap. 19, num. 162.

De hoo Agrippini Garthaginiensis, aliorumque
ooepiscoporum, et Tertulliani, ac postmodum S.
Cypriani,aliorumque Africffi et Gappadocis episco-
D porum Paradoxo, ne hic sim prolixior, videat ie-
otor Adnotat. nostras in epist. S. Gypriani 70 ad
Januarium, 71 ad Quintam, 72 ad Stephanum, 73
ad Jubaianumf 74 ad Pompeium, et 76 ad Magnum,
item concilium GarthaginieQse sub ipso celebratum;
et Vitam ejusdem ad annos Domini 252 ao 256, item
Firmiliani ad Cvpr.epistolam interl^OeJusOpera
75 ; denique Adnotat. nostras in Tertull. ad Frag-
menta lib. de Baptism. et in Vita ejusdem etiana
nostraad annum Domini 201. Quibus adjicio non
mirum cuipiam debere videri, si Agrippinus cum
suis coepiscopis tale deoretum de baptizandia iia
qui ex hseresi ad oathoiicam^revertebantur^ edidci-

»7

CDM ANTIDOTO PAMBLII.

338

rit» et Tertull. scripto Gr»oe jam dioto libro ap- A
probayerit. Nam pleriqoe osque ad id temporis
heretici, aut non eomdem Ghristum coofitebantur
atqoe adeo in Regula fideiabapo8tolistradita(quam
posteriores Patree ad huno ueque diem Symbolum
fidei vooant) non conveniebant, cum tamen so-
iemne semper foerit, o^n^nare (uti loquitur Auctor)
fidem in PcUrCt et Fxlio^ ei Spiritu sancto, adjeda
neeessario Ecclesix mentione^ sicuti latius videre
est, Adnot. noetris ad lib. de Baptism,^ num. 2,
iDter Baptismi caBremonius ; et cap. 6, n. 45, 46 ac
47. Gerte eodem modo interpretatur Garolus Bo-
vius, Apost. oanonem 47 et 5 ; Ciement. Romani
ConstU. Apost. lib. vi, cap. 15. Hino et synodus
Nicasna i,can. 19, et ejusdem «tatis syood. Laodi-
cena, c. 8 ; et Gonc. Areiat. ii, can. 17, Paulia-
nistas et Gataphrygae baptizari debere definit, qui- "
bu9 addit synod. ii Gonstantinopolitana, can. 7,
EuDomianos, Sabeliianos et Galatas hsreticos ; sy-
nodus denique vi, in Trullo celebrata, ManichflBOS,
YalentiQianos, Marcionitas et similes. Atqui tem-
poreTertulliani potissimum florebantHermogeoiani
(quoe eadem cum Praxeanistis sensisse tradit
S. Aagust. iib. de Hseres.t cap. 41, 44 et 45),
Praxeani, Gataphryges.Valentiniani, Marcionit», et
ejos asseclo Apelletiani, denique et Quintiliiani-
BtflB, contra quos ex professo Latinum librum, ex
qno fragnienta libri Graeci desompta sunt, qufle de
Bapiis. anctor conscripsit. De illis verum est illud
Auctoria lib. de Praesc, adv. hserei, : « Apud illos
omnia extranea et contraria nostrfle veritati ; » et
illud lib. de Baptism. : « Non idem Oeus est nobis ^
et illis, nec idem Ghristus, ideo nec baptismus,
qaia noa idem. » Quod satis constat de Hermoge-
niani8,Praxeanis,Gataphrygibus et Quintillianistis,
qoi aut unicam 8gno8cebantinDeitatepersonam,aut
Patripasaiani faerunt. De Miircioniti8,VaIentinianis
et Apelletianis, vel ipse August. dubitat. lib. iii,
de Baptism. cap. 15, an verbis evangelicis in nomine
Patris, et Pilii, et Spiritus sancti baptizaverini, eo
qaod et de Deo et deGbristo male eenserint. Quare
et nobia (sicuti de Paulianistis scribit B. August.)
credere licet eos regulam baptismatis non tenuisse,
et (juxta quod loquuntur 2 et 6 synodis} in unam
duntaxat mersionem baptizasse.Qnanquam interim
S. Augustinus, iib. vi, de Baptism. cap. 25, etiam
illam pro vero baptismo agnoscat, cujus precibus D
quaedam inseruntur contra ratholicam fidem,dum-
modo verbis evangelicis consecretur. Atque adeo
ad siroilia 8. Gypriani verba, qualia auctoris, eo
qaod in genere ea allegavit contra haereticos omnes,
antidotum afferre solet libris septem de Baptismo
eonira DonalistaSf qui omnium hflereticorum bapti-
8ma impugnabant.Imprimis ad id quod dictum est :
Baptismum unum esse^et h^reticorum baptismum ve-
ritatis non esse, quod habet lib. de Pudic. 101 lib.
11, c 3, respondet et S. Augus., lib. v, c. 21 et 29 ;
lib. iri, cap. 8, 9, 12, 13 ; ad illud : « Nemo inde
astroi potest unde destraitur : nemo ab eo illumi-
natnr, a quo contenebratur, » lib. iv, cap. 11, i2,

13, 14, 45, 16, 17; sicuti etiam ad illa supradicta :

« NoD idem Deus est nobis et illis, nec idem Ghri-

stus, » ibid. et lib. v, cap. 26. Ad illud : « Apud

haereticos extranea aut adversaria veritati omnia »

lib. VI, cap. 40. Ad illud denique : « Baptismum,

quum rite non habeant,nec possunt accipere, quia

non habent, » lib. vii. cap. 29, 33, 35 et 47. Caete-

rum hoc unum hic repetendum, quod fateaturnon

semel Augustinus, neque Agrippinum, neque Gy-

prianum cum suis emissuros fuisse Decretum tam

generale adversus hflereticorum baptismum^si ali-

quid aliquo concilio plenario detinitum fuisset, si-

outi postea,exceptis solis Paulianistis,a Nicfleno ge«

neralim, uti jam dictum est.

§ 13. De Christo Dei Spiritu, tom. I Apolog.^ cap.
21, num. 314; tom. II,lib. de Orat. cap. l,num.
2 ; tom. III, advers. Marc. lib. i, cap. 19, num.
127, lib. III, cap. 6, num. 38, 39, ac cap. 16, lib.
IV, cap. 21, num. 314, et lib. advers. Prav., cap.
26, num. 1^5.

De hac phrasi veterum, verba S. Hieron. adno-

tavimus in cap. iv Epist. ad Galat. et Epist. ad

Pammach. et Ocean. de erroribus Origenis, in li-

brum S. Gypriani de Idol. vanitaie, num.71 : Multi,

inquit, per imperitiam Scripturarum (quod et Fir-

mianus in octavo ad Demet. Epistolaruro libro fa-

cit), asserunt Spiritum sanctum saepe Patrem,

Sflepe Filium nominari. Quod usque adeo verum

est, ut prflBter Lactantium eamdem sit reperire

apud auctores librorum de Montib. Sina et Sion, et

adv. Jud. qui insecuti sunt Ghristum in operibus B.

Cyp. nostris. Eodem haud dubie pertinet, quod

toties Chrisium Dei Spiritum appellet TertuII. id-

que eodem scdsu quo Deus Spiritus vocatur Joan.

iii, et I Joan. iv. Alioqui distinctas ab eo, sicuti

ab aliis etiam veteribus, tres in divinitate personas^

Patrem, Filium, et bpiritum sanctum, constat ez

eodem lib. adv. Prax. cap. 2, num. 24,cap.4, num*

40, c. 8, n. 90 ; c. 9, n. 61 ; c. 13, n. 75 ac 78 ; et

illo ipso c. 26, n. 158 ; c. 30, n. J83 ; denique c.

30, n. 182. Quibus locis illud longe apertissimum,

cum Spiritum sancium vocat, lertium numen divini^

taiis, et teriium nomen majestatis.

§14. De Chrisio revelaio per prxdicationem anno
Tiberii Cassaru 12, passo anno ejusdem 15, tom.
I, lib. affv. Jud. c. 8, o. 82; et tom. III, lib. i,
a4v. Marc. c. 15, n. 102.

Quanquam varientinpriori loco exemplariaTer-

tulliaoi, tamen eam ejus fuisse sententiam asserit

Euseb., in Chronic, ei ex posteriori loco patel ;

imo et ex priori, eodem c, n. 92, ubi Passionem

Domini collocat coss. Rubeilio Gemino et Rufio seu

Fufio Gmtfto,quorum consulatus incidit in annum

15 Tiberii.In quo iilum sunt imitati Jui. African.

lib. de Tempor. apud S. Hier. Comm. in Da-

nielem ; Lact., I. iv, c. 10 ; Paul. Oros., I. vii,

c. iO. Atqui cum id sit contra expressa Bvan-

gelii verba Luc. iii. ubi anno 15 imperii Tiberii

Gsesaris baptizatus legitur, fateri 102 oportet

bumanitus hic aiiquid Auctori illisque contigisse,

Quare rectius Glem. Alexandr., sub flnem lib. i

S^rom.,Eus6b.io Chron,, Jornand. in Annal. Honor.^

339

PARADOXA TERTULLIANI

243

Beda, Nlcephor, in Chron., anno Tiberii 18, pas- A desipuisse^ut etiamDei natoram passibilem crede-

sum Christum soribunt,8Ptati8 nempe suae 33, jam
incepto, De consulatu quo passio Chrisli contigit,
non ita conveniunt omnes. S. Aug. lib. xviii, de
Civit. Deif c. ult., et Sevcrus Sulpitius, Hist, sacrss
lib. 11, fortassis auctoritate ducti Tertulliani, non
examinatis Pastis consularibus, sub duobus Gemi-
nis collocant, sicuti eliam suprascripti loco priori
auctores. Recentiores aliquot, qoi Dominum anno
aetatis 34 passum scribunt,consule8 assigoant Gal-
bam et Syllam, qui anno Tiberii 19 consulatum
gesserunt. Verum Evangelio magia conformis est
eorum sententia, et nominatim Cassidiori castiga-
tioris,qui annum PassionisassignantconsulibusCh.
Domilio. h. F. L. Ahenobardo et A. VitcUio P. F. Q.

ret,ut Jam Christus non in carne tantum, neque in
carne et anima, sed in ipso Verbo, per quod facta
sunt omnia, passibilis et commutabilis esse creda-
tur, quod absit a corde christiano. Et rursum ibi-
dem verbis etiam supra citatis : Sed tremenda sunt
ista,non ridenda. Ad hsc enim nuaquam cogere-
tur, si aliquid cogitare posset, quod et sit, et cor-
pus noD sit, Rursum lib. de hfleres.ad Quodvultd.,
hsr. 86, ipsum etiam Deum corporeum esse dicit,
iioet non efligiatum (ubi alludere videtor ad lib. ii
adv, Marc,), Nec tamen hinc hsreticus creditur
factus. Posset enim quoquo modo putari, ipsam
naturam substantiamque divinam corpus vooare,
non tale corpus cujus partes, alic majores aliae

cumquibusconsentiuntadeoomnessupranominati, g minores, valeant vel debeant cogitari, qoalia sont

qui anno Tiberii 18 passum Christum scribunt.
Qui plura desiderat, videat Paulum Middelburgen-
sem, episcopum Forosempronianum libris 33, de
anno et die Passionis Domini, Doc unum adjiciam,
quod habetS. Aug. I. ii. de Doclrina Christ. Igno-
rantia consulatus quo natus est Dominus, vel quo
passus est, nonnullos coegit errare, ut putarent
quadraginta eex annorum aetate passum Dominnm,
quia per tot annos sedificatum est templum, quod
imaginem Dorainici corporis habeat. Ubi fortassis
tacite signiQcatS. IrenflBum, lib. ii, cap. 39 et 40,
qui nititur probare passum Christum anno fcre
quinquagesimo.et saltem post quadragesimumaBta-
tis annum,ex illo Joan. VIII : Quinquaginta annos
nondum habes. Et vero ignorantiam illam consu-

omnia, quc proprie dicimus corpora (quamvis de
anima tale aliquid sentiat), sed potuit, ut dixi,
propterea putari corpus Deum dicere, quia non est
nihil, non est inanitas, non est corporis vel antmie
qualitas, sed ubique talis, et per locorum spatia
nulla partitos,in sua tamen natura atque subslan-
tia immutabiliter permanet.Certe ipse Auctor satis
80 explicat. Sic 1. adv. EermoQ, : « Ut con-
cedam esse aliquid incorporale, de substantiis
duntaxat ; cum ipsa subBtantia corpus sit rei cu-
jusque. » Et lib. de Anima^ cap. 7, n. 96 : « Nihil
enim, si non corpus. » Item lib. de Carne Christi :
f( Cum autem sit, habeat necesse est aliquid, per
quod est. Si habet aliquid per quod est, hoc
.erit corpuB ejas. Omne quod est, corpus est aui

iatus contigisse verisimileest variisFastorum con- C generis : nihil est inoorporale, nisi quod non

Bularium exemplaribus. Quorum quosdam oitans,
prorsQS alioB quam hodie exstant, Epiphan., heer.
51, Salvatorem passum scribit Vinniclo Cassioque
coss., quorum consulatusincidit duntaxat in 13 an-
num Tiberii juxta castigatiores Fastos. Pacit pro
eodem liber ille consulatuom ms.in quo adnotavit
Cuspinian. in Cassiod. consules collocari duos Ge-
minos anno 18 Tiberii.

§ 15. De Deo corporeOf quod nihil incorporale sit^
tom. II, lib. de Pienit. c. 3, n. 12 ; tom. III, lib.
adv. Hermog, cap. 35, num. 124 ; lib. de carne
Christi., cap. 2, num. 97 ac 98 ; iib. ii, adv.
Marc. cap. 16, num, 180, et apertisslme lib. adv.
Praxean^ cap. 7, num. 54.

Huno errorem Tertulliano ascripserunt jam olim D
S. August. locis mox oitandis, 8. Fulgent. lib. ii,
dje fid. ad Petr., et Gennad. lib. de Dogmat, EccL
Verum S. August. eum excusat his verbis lib. x
de Gen. ad litt. cap. ult. : Timens ne nihil esset,
si corpus non esset, nec de Deo valuit aliter &a-
pere. Qui sane quauquam (sic eoim lego, pro :
quoniam) acutus est, interdum contra opinionem
Buam visa veritato superatur. Quid enim verius
dicere potuit quam id quod ait quodam in loco
(ncmpe l de Anima, rap. 7, 98) : « Omne corpo-
rale passibile e8t?»Debuit ergo mutare sententiam
qua alibi dixerat (nempu 19S lib. ad Prox. ) etiam
Deum corpus esse» Neque enim arbitror eum ita

est. » Denique lib. ii adv. Marcionem : « Nam et
dextram, inquit, et oculos et pedes Dei legimus,
nec ideo tamen homanis oomparabontur, quia de
appellatione sociantur. Quanta erit diversitas di-
vini corporis et humani sub eisdem nominibus
membrorum, » etc. Csterum Deum incorporcum
docent oasteri Patres omneSy et inter hflereses col-
locant contrarium affirmare, sicuti patet ex Phi*
lastrio, 8. August., Epiphan., Theodoreto, Damas-
ceno, Isidoro, Rhabano in Catalogis heretic. cum
Audianorum sive Anthropomorphitarum faciont
mentionem.

§ 16. De Dei ira, tom. I, lib. de Testim. Anim.
cap. 2, num. 7 ; tom. IIF, lib, de Anim.^ cap. 16,
num. 211 ; Advers. Marc. lib. i; cap. 26, n. 181 ;
lib. II, cap. 10, num. 94; lib. iv, cap. 15, n. 195,
et cap. 31, num. 507.

Prima quidem facie videtur TertuIIianus Deo
attribuere iram dictis locis, sed ubique fere vin-
diciamf seu ultionem Dei interpretatur. Kt vero id
inculcare eum oportuit toties, non solum contra
gentcs, sicuti primo loco, sed roaxime adv. Mar-
cion., qui Deum aspcrebat bonum duntaxat, non
vero vindirem aut judicem, Quo iit ut latisaime
adversus illum diHputet, et contrarium ex Scripto-
ris ostendat, illis usua subinde, qu« irrn Dei^ atque
adeo vindici^e mentionem faoiunt, maxime \\h.adv„
Marc, c. 25, 26, 27 et 28; lib. ii, c. 11, 12, 13,

241

GUM ANTIDOTO PAMELII

243

14, 15 et 16. Bst quidem locus unus, ubi 104 A
molus animi in Deo videtur agnosccre ; sed prapter
qaam quod ibidem, aemulari irasci, interpretatur,
damnare vexare, postremo omnium loco se magis
explicaty cum movcri Deum^ et molus in Deo, pro
iraaccepit. Denique prorsusseipsum explicat dicto
c. 16, iib. II, in hiBc verba : « Sive ira, sive nmu-
latio, sive sffivitia, debita baBC omnia sunt severi-
tati, sieat severitas debitum est justiti». » Deinde
cum objeoisset verba Marcionis : « 8i Deus irasci-
tur ct «emulantur, et extoliitur, et exacerbatur,
ergo et oorrumpetur, ergo et morietur; » scite
admodum respondet : u Stultissimi qui de humanis
divioa praedicant, ut quoniam in homine corru-
ptoris conditionis habentor bujusmodi passiones,
idcirco et in Deo ejusdem status existimentur. Dis- n
cemesubstantias et suos eis distribue sensus, tam
diversos, quam aubstantias exigunt, licet vocabu-
Jis communicare videantur. Nam et dexteram, et
ooolos et pedes Dei Jegimus ; nec ideo tamen bu-
matiis comparabuntur, quia de appellatione so-
ciaotur. 'i

§ 17. Ecclesiam esse in tribus, etiam laicis, tom. V,
lib. de Exhortat. castiX, cap. 7, num. 40, et lib.
du Pudic. cap. 21^ num. 191.

Non male TertuU. lib. de Pcenitent, c. 40, n. 60,
dixerat, utpote ante omnem hsresim : In uno et
altero Eeclesia est^ utpote qui ibi alluderet ad illud
(Matth. xviii) : Ubi sunt duo vel tres congregati in
nomine meo, ibi sum in medio eorum ; cum prs-
misisset paulo prins ; Dic Ecclesim, Quod tamen de ^
prsfectis EcclesisB episcopis, non vero de laicis
interpretantur veteres omnes, ipse quoque eodem
loco loquens de sacerdotibus, quibus fiebat exomo-
logesis. Prorsus etiam cathoiicum estillud lib. de
^yiim. cap. 9, num. 47 : • Ubi tres, id est, Pa-
ter, et Pilius et Spiritus sanctus, ibi Ecclesia,
qoia trium corpus est. » Verum ad haeresim perti-
net, sicut etiam in Vita ejus adaotavimus, illudlib.
de Exhnrt. castit, : -« Sed et ubi tres, Ecclesia est,
iicet laici* Unusquisque enim de fide vivit. » Ma-
xime cum iisdem fere verbis idipsum repetat lib.
de Pudicit. ; ex quo loco colligitur eo venisse eum
dementin, uti existimaverit Ecclesiam fuisse in tri-
ttu, nempe Montano, Prisca et Maximilla : quo
pertiaet quod ibi prseterea negat^ Ecclesiam esi^e
numerum episcoporum, Verura iate contrarium de- D
doiimus adnot. nostris in locum priorem, vel ex
ipso Tertolliano adhuc catholico, ut etiam adver-
80S Magdeburgenses, qui inde colligebant Eccle-
Biam esse in paucis. 8i quis plura desideret, per-
legat libros, quotquot scnpsit S. August. contra
DoDatistas, qui Scripturaris tum Veteris, tum Nov
Tectamenti undequaque congessit, quibus constet
non in uno soio terrarum loco, utpote Africa, Ec-
clesiam esse, sed toto orbe terrarum dispersam,
jaxta ei vatioinia prophetarum et apostolorum
testimonia dariora : quo leetorem remittimus, ne
Uc prolixiQn» limua. Boc unum addemus, ad

eadem ejus hsresim pertinere, quod ait tom. II.
lib. de Coron, milU,, cap. 4, num. 47 : « An non
pulas omni fideli licere concipere et constituere,
duntaxat quod Deo congruat ?

195 §. 18. De extasi sivc amentia, sive sviritu pro-
pketicOy Montani et insanorum vatum PriscillaB et
Maximill3Sy et similium, tom. II, lib. de Virgin.
veland, cap. 1, n. 12 ; tom. III, \ib. de Anima»
cap. 9, n. 111, cap. lib. de Resurrect, cam.
cap. 11, n. 98, ac cap. 45, n. 488, cap. 47, n.534,
ult. n. 436 ; /idv. Marc. lib, iv. cap. 22, n. 325 ;
et lib. V, cap. 8, n. 135 ao 136 ; Jib. ad Prax.,
cap. 4, n. 7, 8 ac 10 ; et cap. 45, n. 93, ao cap.
30, n. 183 ; denique in Fragmentis librorum se^
ptem De exstasi,

Istam haeresim Tertuliiano jam olim impegerunt
8. Pacianus, S. Hieron. et Nicephorus locis citatis
ad Fragmenta librorum ejus de Exstasi^ tom. IV^
ubi ex eodem Hieron. et Bpiphan, ostendimus Ex-
stasin in Adamo (Gen. ii), fuisse profundum sopo-
rem, non menlis evictionem, et exstasin in apostolts
{Matth, xxiii, ao Luc, ix) Petro Joanne, ac JacobOg
neque amentiam fuisse, sed admirationis extasin'
neque etiam cum prophetia aliqua conjunctam.
Deinde ex Apostolo {/ Cor. xiv), quantumvis con-
trarium Auctor eliciat, addita perperam olausula :
in extasi constare spiritum prophetarum prophe-
tis subjectum esse, utpote oum (juxta Hieron.
verba ibi citata, et Origen, hom. 6 in Bzechielem)
prophelia visio vocetur, quam adeo intelligebant
prophelffi, propterea Videntes appeliati, non vero
ut amentes inviti loquebantur, aut sine roente bo-
num dabant. Unde colligere est revera amenttam
fuisse, non prophetiam, in Montano et cyus pseu-
doprophetissis, atque adeo Deo disponente faotum
esse, ut vel hac appellatione sibi ipsi contradice-
ret Auctor. Idipsum pulchre ante iiios adversus
Montinum deduxit ApoUonarius Uierapolitanus
episcopus apud Euseb. lib. v, cap. 15, scribens
iilos spiritu quodam maligno abreptos, derepente
furore et mentis insaoia (quam exstasin vocabant)
exagitatos, peregrinas quasdam voces fundere^ et
contraquam Ecclesiae consuetudo, cum traditione,
tum successione antiquis ab apostolorum tempo-
ribus eo usque derivata postulabat,prophetare sci-
licet coepisse. Gitat ille (apud Eoseb. o. seqq.) et
Miliadis librum adversus eumdem, in quo osten-
dit, minime credi oportere, quemquam prophetam
furore percitum prophetare solere. Neque enim
(uli ex illo citat) quemquam Veteris aut Novi Tes-
tamenti prophetam allegare poterunt, qui insano
spiritu (per extasin) ad hunc modum fuerint ali-
quando exagitati. Neque de Agabo, neque de Juda,
neque de Sila, neque de Philippi filiabus (Act, xi,
15, 21), neque de Ammia ex Philadelphia, neque
de Quadrato (cujus meminit Hier. Catal, script.
Eccles.)y neque de aliis quibuavis prnterea, quod
vesano ipsorum more illa ex parte aliquando pro-
phetaverint, omnino gloriari poterunt. Quorum
domina propterea sese recensuisae postmodum
indicat, quod jaotitarent, mulieres illaB Montani

S43

PARADOXA TERTULLIANI

244

illiB omnibus in propheti® munu» proxime eucces- A iHie Chrisli, Joan. VIII : Abraham exsuUam ut vi-

sisse, non aliter stque (teste Hieron. loco jam
oitato) in libris septem de Exstasij quorum septi-
mum scripsit adversusApolionium Tertullianus,in
confirmatione ejusdem illarum pseudoprophetise
Bcripsit, 106 Meliionem suorum prophetam puta-
tum, ut ita tacite successionem quamdam prophetifle
tanquam vers insinuaret. Denique Apoiionius libro
suo adversus Cataphrygas (uti legitur apud Euseb.
ejusdem 1. c. 17) testatur Zoticum episcopum Co-
manae, cum Pepuzam adventasset, ibi Maxizimilla
prophetare se simulante, insanum in illa spiritum
deprehendisse. Similiter 8erapion (ibidem c. 18),
antiochenus episcopus, beatum 8otam in Ancbia-
lo voluisse PrisciilaB da9monum ejioere, sed vete-

derei diem meum, vtdit et gavisus est. Quanquam
interim 8. August. lib. ]ii, advers. Maxim., cap.
26 ; et lib. ii de Trinit. cap. 10, 11, 12, 13, 44, 15,
16 ac 17, maluerit assere Deum Patrem et totam
Trinitatem visum dictis locis per subjectas creatu-
ras, ut ne consentiret Maximino Arriano, cut non
suffecit dictas apparitiones 107 de Ghrislo in-
terpretari, sed inde colligere nitebatur Christum
per divinitalis sua substantiam visibus humanis
apparuisse, a qua hcresi procul certe abfuit Auctor,
quantumlibet eam quidem illi impingant. At illud
paradoxum est,etTertulliano peculiare quod aliquot
locis dicat, visum Christum in came vera, et solida,
etsinon nata, idque zelo non secundum scientiamy

ralorios illos hypocritas neutiquam permisisse. ii uti tanto magis probaret, adversus Marcionem,

Cffiterum nihil pro Auctore facit, quod lib. v adv,
Marc. prophelandi jus etiam mulieres habere con-
tendat, ex eo quod I Cor. xi, Apostolus Mulieri
etiam prophetanU velamen imponat ; quia non ve-
ram prophetiamy sed mentis amentiam fuisse in
insanis illis vatibus Priscilla et Maximilla jam pro-
batum est : ut taceam quod illa impugnet ipse
adhuc catholicus, lib. de Prasscr. adv. hssret. xu,
in basc verba : « Ips» mulieres hsrelicie quam pro-
caces : que audeant docere, coutendere, exorcis-
mos agere, curationes repromittere, forsitan et
iinguere : » sicut latius ibi deduximus. num. 260,
261, 262 ac 263, ad lib. de Bapt. adv. Quibtillam,
etiam Montanic» factionibus feminam, num. 2.

aliosque ejus asseclas, camem Chisti, quam postea
ex virgine accepii, non phantasticam fuisse, sed
veram ac solidam, si jam olim ante in carne vera
visus diceretur. Alioqui certe lib. contra Praxean ,
S. Justini Mart. sententiam secutus, qui eas ap-
paritiones flguratas fuisse affirmat, seipsum ez-
plicat : « Oicimus enim (inquit priori loco; et Fi-
lium suo nomine eatenus tnvisibilero (quod tamen
negabat Maximus) qua Sermo ; visibilem autem
fuisse ante carnem eo modo quo dicit ad Aaron et
Mariam (Nom. xii) : Et si fuerit prophetes tn vobis,
in visione cognoscar illi, et in somnio loquar illi. a
Et post allegata Terba iila Exod. iii : Os ad os lO'
quar illi in specie, subjungit : « Igitur cum Moyei

„,„_.,. wv . y.. . . . . . servat conspectum suum et colloquium facie ad

§ 19. Filtum Det Christum semper visum ab homi^ r /.«:««, :« f.,f.,.,„r« r^^rr. i,«« •,«.♦!• «^{r««Uf..r«
nibus, in vera, etsi non nata carne, tom. I, lib. ^ ^**^»^"* »° fulurum (nam hoc postea adimpletum
adv. Jud. cap. 9, n. 114, 145 ; tom. III, lib. de et in montis secessu, sicut legimus in Evangelio,

Luc IX, visum cum illo Moysen coiloquentem)
apparet retro semper in speculo et snigmate, et
visione et somno Deum, id est Fiiium Dei, visum
tam propbetis et patriarchis, quam et ipsi adhuc-
Moysi. Nec absimiliter loco posteriori : « Ipse enim
et ad humana semper ooUoquia desoendit, ab
Adam usque ad patriarchas et prophetas, in visio-
ne, in somno, in speculo, in Sdnigmate. » Ccterum
S. Augustino locis jam citatis magis placet ut
dictis visionibus Christus quidem fuerit figurataa»
sed per angelos figura duntaxat Deum apparuisse,
id probans ex Scripturis ; Osee xii, ubi angelum
fuisse dicitur, qui cum Jacob colluctatus est, at

Came Christi, cap. 6, n. 58 ; adv. Mare. lib. ii,
cap. 27, n. 187 ; lib. lil, cap. 5, n. 39, cap. 9,
n. 65 ; lib. t, cap 19, n. 296 ; lib. adv. Prax.,
cap. 14, n. 86, 87, cap. 16, n. 96, 98, 100, 101 ;
et tom. IV, lib. v, adv, Marc. carm» cap.
5, n. 8.

Non illud paradoxum videtur, quod scribit Ter-
tuUianus, Pilium Dei, non Patrem, quoties id in
Scripturis legitur, visum vet a\iditum ab hominibus,
nempe cum apparuit Adamo, Gen. iii ; Noe, Gen.
IX ; Abraham^ Gen. xii, x ii, xviii ; Loth, Gen.
zix ; Agar, Gen. xxii ; Jacob, Gen. xxix, xxxiu
XXXV, et Moysi, Exod. iii et seqq., xxxii ac xxviii,
cum id desumpserit ad verbum fere ex S. Justino

Mart. Dialogo adv. Tryphonem, ti partim ex 8. D Heb. xiii, oum dicuntur quidam nescientes ange-

Iren. lib. iii, cap. 6, ac lib. iv, cap. 23, et eos
sequantur Novalianus lib. de Irinit., cap. 15, 26,
27; B. Cyprian. lib. ii Testim. adv. Jud. cap. 5
et 6, ex iis locis comprobantes, Christum non ho*
minem solum aut angelum, sed et Deum fuisse
appellalum : nec aliter S. Ambr. Prsefat. in Lu*
cam; S. Epiph. in Ancoratu; Prudentius, adv.
Anthropomorphitas, et Arnob. in Psal. av. Quo
videntur adducti tum verbis illis Deum Palrem
(sicut legit Auctor) nemo videbit unquam, et vivet,
Exod. xxxiii ; ac similibus, Joan. vi : non quia
Patrem quis vidit, nisi qui a Deo est : et e contrario

los recepisse hospitio. Quibus adjicere licet, qaod
Deum, quem sibi in rubo et et Sina apparuieee
Moses dixit, hunc ipsum S. Stephanus, Act. yxi
angelum fuissse testatur.

§ 20. De Fuga in persecuticne non lidfa, tom. II»
)ib. 1, ad Uxor cap. 3, n. 47, lib. de Cor. milit.
cap. 1, n. 18, et tom. Y, libro iniegra ejus arga^
m^ti.

Hunc TertuIIiani errorem, quem late deducit
lib. de Fuga in perseeutione, conscripto jaxta
8. Hieron., Sophron. et Nicephor. adv. Ecclesiam,
tam late confutavimus QOstriB in iUam Adnota

345

CUM ANTIDOTO PAMELII

S46

tionibas, nt non mnltis bic sit opus. Vide ibidem,
quod ad calccm argumenti 9ubjecimu8, antidotum
ex ipso auctore adhuc catbolico, tom. II, lib. de
PalienL cap. 13, nnm. 88; S. Dypriani locis ali-
quot; S. Athanasii ApoJegia pro sua faga, et
8. August. epist. 180 ad Honoratum : e quibus
etiam ad singnlapeneargumentacontrariarespon-
dimus : maxime oap. 4, num. 35 ; cap.5, num.39;
cap. 6, num. 43, 47 ao 49 ; cap. 7, num. 54 ; cap.
8, n. 55, 57 ac 58 ; cap. 9, num. 60 ; et cap. 18,
nnm 75. Verba Auctoris citata sunt istu : « CSar-
nis patientia in persecutionibus prffiliatur. Si fuga
nrgeat, 198 incommoda fugae caro militat ; si et
carcer pneveniat, est in illa paupertate lucis, pa-
tientia mundi. » Quid, quod ex dicti libri cap. 11,
viderur potissimum fugam improbare PrseposHo^
rum EcelesisRj utpote quibus (etiam Juxta S. Atha-
nas. eqist. ad Dracordiumj et locum oitatum S.Au-
gnst.) fugere non licet, nisi grege fugienie, aui
prxposiium wm desiderante^ id est, non indigente
ejus opera ; cum personalis est, ut sic loquamur,
episcoporum aut pastorum persecutio ? Quo casu
etiam illis fugere licere, et multorum rtxemplis
et ex Scripturis late deducit S. Athanas, dicta sua
Apoiog. ad quam lectorem, ne hic prolixiores si-
musy remittimus. Neque quidquam pro Auctore
facit, qaod invitet Christus ad passionem contrariam
fugx : Qui me confusus fueril^ et ego confundar eum
{Mare, vi), quantumvia Scorpm advers. Qnoslicos
inde colligere videatur martyria prxcepta esse ;
quia sque prxcepium esse Tertullianus agnoscit
illnd : Cum creperint persequi vos^ fugite de civitate
m civikUem : quia neutrum prsceptum videtur,
nisi pecundum personas, tempora et oausas, hoc
qoidem tempore persecutionis ob fidem Ghristi,
iis quibus per animarum cura abesse licet : illud
Tero, si apprehensi fuerimus, vel in ipsa fuga«
Prcterquam etiam quod utrumque apud Matth..
eodem f^apite contineatur, oportet sanam accipiat
iaterpretationem, ne sibi evangelista contrarius
videatur.

^Zi. De Joby quodfiliis ei non restitutis, volunta-
riam orbitatem sit passus^ tom. 11, lib. de Pa-
tient.t cap. 14, n. 98.

In exemplaribus libri Job,que9 viderat TertuUia-
nns, desideratum fuisse videtur, quod de filiis
septem et flliabus tribus ei restitutis legitur in
nebreis, Ghaldeifl, GrsBcis et Latinis exemplari-
bus : atque hinc factum opinior,uti peculiare islud,
quod apud neminem teterum reperire potui,para-
doxon eit secutus. Gerte pluribus id improbare
BDperflaum foret, cum ejusdem fere statis Ori-
genes» homil. 6 in Ezechiet. illud legisse se signi-
ficet, ei poBt eum Patres omnes^tam veteres.quam
media fletatis, et recentiores. Quibus Auotor con-
sentiret, si dnntaxat dixisset, Job reliqua quse ami-
terai, reduplicata possedisse^ excepHs filiis^ utpote
quos eeptem duntaxat recepit, atque adeo totidem
quot antea. Id propierea interpretantur Philippus

A presbyter, S. Gregorius papa, Beda, et Rupertus
Gomment. in Job, quod septem priores fllii adhuc
vivere censerentur apud Deum.

§ 22. De Maria Virgine, quod communi lege pate-
facti corporis Chrisium peperii, tom. III, lib. de
Came Christi, cap. 4, n. 31 ; cap. 20,n. 155 ; cap.
23, n. 174 ac 175; Advers. Marc. lib. iii, c. 11,
n. 78 ; I. b. iv, cap. 21, n. 311 : et lib. v, cap.l9,
n. 304.

Tale quid Tertuliianum scripsisse satis manife-
slum est, sicut etiam Origenem, hom. 14 in Lucam
et S. Ambros, ineumdem.Verumpossunt intelligi,
juxtaquod interpretatur S. Tbomas Aquinas ali-
oubi, de tali 100 patefactione uteri, qu» claustra
virginitatis non violaverit, sicuti etiam nos adno-
tavimus ad illud Luc.ii,pro se citatum ab Auctore :

B Omne masculinum adaperiens vulvam^ ad dict. iib.
de Came Chrisii num. ilb, adductis ad hoo testi-
moniis Grsci cujusdam interpretis, et S. Hieron.,
qui agnoscunt Ghristum nondum apertam vulvam
virginalem aperuisse supernuturaliter.etciausulam
naturaliter servasse, juxta Ezechielis vaticinium,
de porta Orientali clausa, per quam solus Pontifex
egreditur, que nihilominus semper clausa perma-
net. Quo pertinet etiam 8. Ambros, comparatio»
epist. 81, ubi scribit, Ghristum sic exisse de utero
Virgtnis^ sicut aqus fluxerunt de petra, denique
illud Auctoris loco secundo citato dicti libri :
c Quid fuerit novitatis in Ghristo ex Virgine na-
Bcenti palam est, scilicet hoo solummodo quod ex
Yirgine; » signiflcans ibidem, et aliis locis hic

p citatis, se illud usque adeo ursisse, ut verum pro-
baret partum Christi ex Virgine^ contra Mafcionem,
qui phantastioum dicebat. Postmodum interim,
ubi satis fuit ea haeresis confutata, maluerunt Pa-
tres deflnire, Virginem Oeiparam clauso utero in-
corruptibiliter peperisse.

§ 23. De Maria Virgine semei nuptura post partum,
tom. II, lib. de Veland. virg.^ c. 6, n. 48 ; tom.
III, lib. de Came Christi; o. 23, n. 174 ; et tom.
V, lib. de Monog,, cap. 8, n. 55.

Satis quidem obscurein hanc haeresim impingere
videtur Auctor, ita ut aliquo modo sanum sensum
possint ejus verba recipere ; verum quandoquidem
8. Hieronym., cum illum pro se citasset hnreticua
Helvidius, non neget illum tale quid scripsisse,
neque ego ab ea ipsum excnsandum putavi. Res-
D pondere sufllceret id, quod B. Hieron. de Tertal-
liano : Non aliud dico, quam hominem Ecclesis
non fuisse.Verum quia seductum fuisse verisimile
est iisdem,quibus Helvidium, evangelistarum ver-
bis, Matth. xii, Luc. viii,^Jo8n. vii, dc fratribus
Domtiti,quos vere fratres, uti et vere matrem fuisse
Christif Jam dict. lib. de Came Christij cap. 7,
n. 67, asserit, uti carnis Ghristi veritatem tanto
probaret magis, aliquid de ejus phrasis intellectu
adjiciendum est. Origenes, Hilarius, Eutbymius,
et Theophyl. in Matthffium, Euseb. iib. u Hist.
ecel.f c. 1 ; 8. Epiphan., lib. iii Panarii adversus
Antidicomarianitas ; S.Ambros.et QScum. in Gomm.

247

PARADOXA TERTULLIANI

248

0. II ad Galat., fratres Domini putant appellari A S.Hier.asseritjuxtaJadfiorttmSrjttpcitffetcoireum-

iilios Joseph ex Maria Gleopbae fratris sui vidua,ex
qua liberos sex 8ustuIerit,utpote Jacobum. Josepb,
Simonem, Judam et fratres ejus. Idque (vel teste
Origene) juxta Evangelium quod Petri aut Jacobi
titulum babebat. Verum rectius S. Hieron., in
Comm. Quidam fratres Domini de ai«a uxore Jo-
sepb iiiiossuspicantur,sequentesdeiiramenta apo-
crypborum, et a quadam Escba muliercula con-
fingentes. Nos autem, inquit, sicut in libro, quem
adversus Helvidium scrip8imus,continelur, fratres
Dominif non filios Josepb, sed consobrinos Salva-
torisy intelligimus. Mari» liberos matertcrae Do-
mini, que esse dicitur MO mater Jacobi Minoris,
et Josepb, et Juds,quo8 in Evangelio fratres Domini

cisionis injuriam,instaurationem templi, taurorum
et arietum victimas, otium Sabbati, et cunctarum
gentium servitutem, atque adeo beila, exeroitue,
triumpbos, superatorum neces^ mortemque cente-
narii peccatoris. Porro cum omnibus iis imposne-
rit iliud Apocalypseos S. Joannis apostoii (nam
illi adsoribunt omnea iili) c. 20: Hoc est resurreciio
prima ; beatus et sanctus,qui habet partem in resur-
recUone prima^ in his erunt sacerdotes Domini ci
Christi, et regnabunt cum iilo mille annis, de ejus
loci intellectu aliquid bic adjiciendum est. B. flier.
Pr«f. in lib. xviii Isa., Apocalypsin, noo juxta lit-
teram, sicuti a Judaizantibus, sed spiritaliter, at
scripta est,edisserendam dicit, quod ipsum disertis

legimus appellatos ; fratres enim consobrinos dici, n verbis facit Gomm. 201 ms. Yictorini in Apoc. a
omnis Scriptura demonstrat. Ubi alludit tum ad se emendato, Dionysium, opinor, Aiexandrinum

Scripturas de Lotb fratre Abrabae, Gen. xiii, tum
ad Mattb. c. xvii, ubi juxta crucem adstltisse dici-
tur Maria Jacobi, et Jose seu Josepb mater : quod
de Matre Domini non posse intelligi recte adnota-
vit Eutbymius. Gfiterum vide definitionem eccle-
siaeticam hac de re apud 8. Fulgentium^ lib. de
Fide ad Petrum, inter opera B. Augustini.

§24. De mille annis post resurrectionem corporum,
iib. de Resurr. cam., cap. 25, n. 203 ; adv. Marc ,
lib. I cap. 29« n. 203; lib. iii, cap. 24, n. 191
et seq. ; lib. iv, cap. 29, n. 471 ; et tom. iv, in
Fragment, iibri de Spe (idelium,

Quid Tertullianus boc de re senserit, satis arbi-

secutus, dictis advers. Nepotem libris S. August.
apertius de Civit. Dei lib. ii, c. 7, 8, 9, primam
resurreclionem interpretatur animarum resurre-
otionem, etiam in Soripturis agnitamy secundam
corporum, et mille annos, aut tempus gratie, qu»
remanebit ad ssBCulillnem^eo loquendi genere,quo
pars signilicatur a toto, aut pro annis omnibus
bujus s»culi,ut perfecto numero notetur ipsa tem-
pori» plenitudo. Quem sequuntur Ambrosio ascri-
ptus Commentarius, Primasius, Andreas ac Beda
Gomm. in Apocalypsin.Neque etiani pro illis facit
quod iegitur Apoc. xxi de civitate Jerusatem des-
cendente in terram novam. Quia ipse ApofltoIuB

tror deduxisse me t. IV. ad Fragmenta lib. de Spe n J<«""'«'' ''«^'f ». •«'"I"' .«'« Jernsaleiii non ter-
fidelium, ex ipBis ejos verbis, nempe. ., in terra ^ wna.cum addidit: Ettemplumnon vidi m ca(quod

tamen aliqui ipsorum, uti supradictum est, eiiam
restitutum iri sentiebant) : Dominus enim Deos
omnipotens templum illius est et agnus. Proinde de
Ecclesia rectius Patres alii interpretantur, et mili-
tante in boc saculo, cujus fundamenta duodecim
Apostoli, et in CGslis postmodum regnante. Sicuti
etiam illud Gal. iv, de Jerusalem libera, quse est
mater nostra; ubi repugnantia est in ipso a^jecto :
qux sursum est^ quae etiam est in illo Pbilipp- "^»
iroXfTcufxa nostrum in caslis est, proinde non in ter-
ris, ut mirum sit bsec pro dicta sententia ab au-
ctore nostro citari. Magis videbantor pro illo miii-
tare qusB babentur Isa. lxv et lxvi ; ac Jerem. xvi
ao XXXI ; denique Ezecbiel. xx, xxvii, xxvui, de

quidem regnum Gbristi nobis repromissum aote
ccelum post primam resurrectionem,sed tamen ila,
ut in eo reficiantur sancti omnium spiritalium bo-
norum copia. » Quam etsi erroneam, utcunque
tolerabilem tamen fatetur B. Augost., lib. xx de
Civit. Dei, quantum opinor, quod eam etiam sit
reperire apud S. Irensum, lib. v de Haeres.y c. 32,
33, 34, 35, ac S. Justinummartyrem, Dialogo adv.
Trypbonem et Melitonem, qui in boc sunt imitati,
vel S. Uier. auctore, Papiam. Quibus assentiuntur
etiam Apollinarius, qui frustra libros Dionysii
Alexandrini contra Nepotem nisus luit impugnare,
Lactant. iib. ii, a. 13 ac lib. vii, c. 24 ; Victorinus
in Apocalypsin, antequam a S. Hieron. emendare-

tur ; et, eodem teste, Severus in Gallo, Dialogo de ^ restitutione Judsex (ad quiB bis tantum verbis Auc-

tor alludit), quee nominatim citantur, partim a
sancto Irenaeo, partim a sancto Justino martyre ;
verum pulcbre in Gommentariis suis Hieronymus
allegorico de Ecclesia Gbrietum confitente, cuusque
mysteriis ilia omnia interpretatur, ubique Irridens
mille annorum illas fabuIas,quo lectorem compen-
dii gratia remittimus. Facilior est responsio ad
Scripturas Gen. xiii ac xv, quas (Irensum ifliita-
tus) pro se citat Auctor, de prima et secunda pro*
missione Abrahx semini factaypriuB in multitudinefn
arenx, deinda ad instar quoque stellarumf quasi
terrenx et cxtesHs disposUumis mupicia^ quia pri-

Vita S. Martini. Quanquam etiam illis imputet (uti
et TertuUiano, sed, quantum apparet, non recte)
Gennad. lib. d^ Dogmat. Eccles., potus et cibi de-
liciis fruituros sanclos. Alioqui cerle, longe divcr-
sam patet fuisse Gerintbi, Marci ac Nepotis baere-
sim, de quibus ipse ibidcm, et Euscb., lib. iii,
c. 22; ac 1. vii, c, 20. post eum ; et Nicepborus
alicubi, aliorumque Gbiliastarum seu Milliariorum,
adversum quos agit S. Epiph., bsres. 76. Utpote
qui (sicuti et bodierni quidam anabaptist®) in illo
eliam nuptiarum copulam, imo Gerintbus et Mar-
cu9 omuia libidinum genera exspectabant, et uti

219

GUM ANDIDOTO PAMBUL

250

mam promisBiooem impletam eoDBtat multiplica- ^
tione filiorum Israel in terra CbanaDaeorum, sive
Pai»stiDa :8ccundam vero interpretatur Apostolus
Paulas de gentium Ecclesia, Rom. ix, et Galat. iii,
qDomodo etiam utramque banc promissionem dis-
tinxit Rhabanus noster Gomment. in Gen. ; nec
miouB facilis ad ilind Gen. xxvii, ubi ad Jacob,
cnJQS fignram Christianos ex gentibus gestare no-
vimas»» primapromissioestcoelestis roris,secuDda
terras opimitatis, » quta iliam benedictionem tan-
quam terrenam interpretatur vel ipse Jacob verbis
BDis ad Esau postmodum prolatis, ubi dixit : FrU"
mento, tt vino, et oleo, stabilivi eum : ei, si allego-
rieos velimus accipere, Procopius in Gomment.
de ccelesti rore interpretatur, qui instiilatur pio-
rom animi8,et de terr» pinguedinibus,qua8 habet p
accipiens semen, idque contupliciter reddens. De-
Dique facillima ad illud Luc. xii : Quasrite primum
regnum Dei, et reliqua adjicientur vobis : 902 quia
loqui Cbristum de hac vita, non illa futura post
re8orrectionem,initium ejus Christi sermonis ma*
nlfesiam faoit : Ideo dico vobis : Nolite euram agere
animx de victu et corporide vestitu.Qmitvxxm partim
ex Piatone Diatog. de Rep, et in Phsedro, desump-
tom hunc Millenariorum errorem, adnotavimus
ad ]ib. de Anima, c. 30, n. 376, ubi cum pro fabu-
lis habeat Auctor, mirum est quod postea in eum-
dem impegerit: sed^siouti satis deducit 8. Hieron.,
Papiam, Melitonem, et alios supradictos auctores,
et maxime S. Irensum secutus est.

§ 25. De Nuptiis setmndis damnatis tanquam stU" Q
prxSy tom. IT, lib. i, ad Uxor. eap. 4, n. 4^, et
lib. de Veland. Virgin,, cap. 10, n. 84 ; ac cap.
11, n. 98; tom. lll, lib. adu. Hermog., cap. 11,
n. 7 ; lib. de Resur. cam.y cap. 8, n. 82 ; ac lib.
ado. Marc, cap. 15, n. 245 ; denique tom. V,
iDtegris libris de Exhorl. castit, et de Monogamia,
ac lib. de Pudic., cap. 1, n. 45.

lo hanc hseresim Montanisticam paulatim delap-
aos est Tertullianus. Primum, castitatis amore,
librum Bcripsit ad Uxorem de unis nupiiis, in quo
quidem ab illis dehortatur, sed tanquam stupra
non improbat : imo cum lib. ii, ad Vxor.y si nu-
bere velint, sattem in Domiuo nubere debere^ id est,
Ckristiano, late deducit ; non omnino tunc da*
moasse videtur secundas nuptias. Quanquam in-
terim omni errore non careant hi libri duo. Im-
primis cum Itb. i, c. 1, n. 11, secundas nuptias "
confusionem ; et cap. 4, n. 23, contumetiam ; et c.
5, u. 34, detestabiles ; et alibi quoque spurcas^ et
dedecus voluptuoium appellat, quales sunt etiam
loci illi jam citati lib. de Veland. Virgin. De secun-
dis enim noptiis» his loois locutum fuisse, non
de primiSyVel hsc 8. August. lib. i, de Bono Ftiut-
iatis convincunt, qu» etiam antidoti loco hic af-
ferunt. Non quia, inquit, innuptarum bonum ho-
nestum dixit ApostoIuSfidGO putare debemusturpe
esse vinettlum ooiyugale, alioquin etiam primas
auptiae condemnabimo8,qua8 nec Gataphryges nec
Novatiani, neo disertiBsimus eorum astipulator

TertuIIianns, turpes ausus est dicere. Deinceps
lib. adv. Hermog. errorem suum magis aperit his
verbis : c< Legem Dei in libidinem defendi,» ac,c( to-
tus adulter, et praedicationis et carnis ; nubentium
contagio foBtet. » Denique libris de Exhortatione
castit. et de Monog. Montanum secutus, non solum
stupra et adulteria et mcRchiam appellat secundas
nuptiaSf sed etiam varils argumentis id probare
nititur ; sed frustra, sicuti ex antidoto Adnotatio-
num nostrarum in utruraque, lectori perspicuum
esse poterit, quo, ne hic prolixiores 8imus,Iectorem
remittimus. Uhi subinde pro catholica de nuptiis
secundis non prohtbilis sententia, citavimus B. Hier.
epist. de Monogam. ad Ageruchiam, vulg. Geron-
tiam,(2« Viduiiaiedid Silvinum acad Pammachium ;
B, Aug. lib. de bono Viduitatis, ac lib. ii, Contra
adv. legis et prophetarum ; S. Epiphan. Adv. Mon-
tanum bseres. 59, et adv, Cataros, et Gommen-
tarios veterum super Epistolas Pauli Rom. vii, I
Gor. VII, et I Gor. v, quibus 908 licebit addere
et illud B. Hieron. 54, epist. ad Marcel. (qui alioqui
videtur subinde iis iniquior), pro secundis nuptiis :
Nos secundas nuptias non tam appetimus quam
concedimus,PauloJubente, ut vidus adolescentulas
nubant, illi (nempe Montani sectalores) in tantum
putant scelerata conjugia iterata, ut quicumque
hoc feoerit adulter habeatur. Item illud in Epist.
ad Titum etiam a nobis alibi citatum : Scripsit et
Tertullianus librum de Monogamia haQreticum,
quem Apostolo contraire, nemo qui Apostolum
legerit, ignorabit. Item illud S. August. hsr. 126,
lib. dd Hieres. : Ideo Tertullianus factus haereticus,
quia transiens ad Catapbrygas, quos ante destruxe-
ratjCcepitetiam 5^^n(/umnup/m< contra apostolicam
doctrinam tanqvum stupra damnare.

§ 26. de Paracieta Montano^ tom. II, lib. de Veland.

Virg. cap. 1, n. 6 ; tom. III, lib. de Anima^ cap.

51, n. 613, ac 58, n. 652 ; lib. de Resurr. cam.^

oap. 11, n. 98 ; et cap. ult. n. ult. ; adv. Marc,

lib. I, cap. 29, n. 203; ac iib. v, cap. 2, n.

247 ; et lib. adv. Prax. cap. 1, n. 11 ; cap. 15, n.

22 ; cap. 8, n. 59, cap. 13, n. 78; tom. V, lib.

de Monogamia^ cap. 2 integro, et non semel in

aliis libris seq. de Fuga in persecutione, de Jeju"

niu et Pudicitia.

Adversus hanc hsresim longe absurdisBimam
sufflcere possunt ipsa Tertulliani verba ante hsBre-
sim, lib. de Prsescript. adv. haeret. cap. 52, hareB.
21, n. 327, ubi blasphemiam appellat, « eorum
qui Gataphryges dicebantur, hflereticorum, quia
in apostolis quidem dicebant Spiritum sanctom
fuiase, Paracletum non fui&so, et quia dicebant
Paracletum in Montano plura dixisse, quam Chri-
stum in Evangelium protulisse ;» et tamen miser,
forte ab illis seductus, quod seouodas nuptias de-
testarentur, tot locis jam citatis Paractetum vocat
Montanumf et subinde verba iliiuB Paracteti titulo
citat. Imo detorquet ad soam hanc hieresim illud
Joan. XVI : Adhuc multa habeo loqui vobis ; sed non
potestis portare modo. Cum venerit ilte Spiritus ve-
ritatiSf docebit vos omnem veritatemf et qux ven*

.Ar

:s>

-A,

!^'.

l,. .

• V

< •

k' '

,>*f

:**-»

Ti- ,

;<»

251

PARADOXA TERTDLLIANI

252

twra $uni annuntiabil vohU. Quod ipsum tamen ca-
tholice interpretatur dicto lib. de Pr^escripL adv.
hxret, c. 8,n. 62, de apostolis loquens : « Consecu-
turi mox Spiritum sanctum Paracletum, qui illos
deducturus esset in omoem veritatem,» et rursum :
Nationibus destinati apostoli, ipsi quoque docto-
rem consecuturi erant Paracletum. • Ubi pro
eisdem habet, Spiritum sanctum^ et Paracletum,
cum perperam illi distinguerent (uti vel ex ipso
Tertulliano dictum est) Spiritum sancium, et Para-
cletum : et illud ipse conteztus evangelislsB convin-
cat, atque adeo sic locum illum interpretantur ve-
teres omnes, ex professo vero adv. hanc haeresim
S. Aug. tractatibus tribus in Evangelium Joannis:
quo lectorem compendii gratia remittimus.

^21, De Pcenitentia mcechis neganda^ tom. V, inte-

gro libro de Pudicitia.

Sicut in Vita Auctoris adnotavimus, cum om-
nino 204 poanitentiam omnem tollerent Montanus
et ejus sectatores Gataphryges (vel B. Hieronymo
teste Epist. nod semel citata ad Marcellam, et S.
Paciano Tract. adversus Novatianos), in hoc ab
iia dissentit Tertuliianus, quod solis mcechis eam
negandam senserit, fortassis primum seductus ab
illis SU8B aetatis Episcopis, qui, 8. Cypriano teste
lib. de LapsiSt daodam moechis pcenitentiam non
putarunt. Verum pr(eterquam quod ex Scripturis
ille ibidem contrariam sententiam comprobet, de
omnium peccatorum venise potestato in Ecclesia,
auctor adbuc calholicus tom. ii, lib. de Pcenitentia
quem ibidem ille imitatur disertis verbis, posni-
tentiam de omnibus delictis necessariam deducit.
Atque hoo est, quod dicit libro de Pudicit, cap. {,
num. 9, « Adversus meae quoque sententi® retro
penes illos societatem ; » el haud absimiliter verbis
etiam alibi non semel citatis S. Pacianus ad Nova-
tianos verba faciens : TertuUianus post hearesim
vester est, nam multa inde sumpsistis. Ipsum epi-
otola sua, et ea quam catholicus edidit, aodies
conGtentem , posse Ecctesiam peccata dimittere,
Item et S. Hieronymus dum dicit Tertuliianum
in libro quem de Pudicitia adversus poBnitentiam
scripsit, sententiam veterem nova opinione dis-
soivisse, in hoc secutum insanas et blasphemas fe-
minas suas. Quibus addere licebit lectori scripta
iila veterum omnia de PasnHentia, quorum a nobis
facta est mentio : Tom. II, dict. libr. de Pasnit.
cap. 1, et que a nobis dicta sunt, tum ad illum
iibrum, tum ad alterum illum de Pud.,ubi ad sin-
gula auctoris in contrarium argumentaplerumque
ex Paciano respondimus, adducta ad id praeterea
Scripturarum aliquot explicatione sflspe ex ipgo Ter-
tulliano. Gitavimus etiam ad cap. 9,num. 72 et73,
S* Hieron.y epist. ad Damas. de duobus filiis, ubi
ex professo contra auctorem agit, et inter cctera
etiam defendit, publicanos fuissey non ethnicos,
quod ille volebat, sed Judfios, idque exemplis,

A Matth. ex oircumcisione Apostoli, publioanorum
a Joanne baptisatorum, et publicani orantis in
templo, Luc.v, vii ac xviii, qui, si ethnici fuissent,
cum illis Ghristus non habuisset convivium, ne
legem solveret, neque hic in templum admissus
fuisset. Et vero quoties id in Christo denotabant,
quod cum publicanis costum communicaret, fere
simul oonjunguntur peccatores et pubiicaniiatque
adeo quod cum ethniois convivareiur, non re-
prehendebatur, sed quia oum peccatoribus. Ouo
pertinet Pharisaei murmuratio, Luc. vii, de pec-
catrice femina, in qua pcsnitentiam agnoscit et
veniam ipse TertuL lib. iv, adv. Marc, cap. 18,
num. 265,quam tamen ethnicam, nusquam auctor
audei dicere, quia ejus oasteilum Hierosolymis vi-

P cinum fuisse constat, Joan. xi. Neque pro auctore
quidquam facit illud : ffon erit veciigal pendens ex
fitiis Israet : quia.eliamsi non deberent pendere
vectigal, antequam, Deo sic disponente, Romanis
subjecti essent ; quanquam odiosum fuisse publi-
canorum exeroitium satis constet et infame,tamen
sine peccato etiam potuisse exerceri, videtur ex
illis Joannis Baptist» ad illos verbis (iMC. iii) :
^t7it7 amplius SOft quam constitulum est vobis
faciatis, sive uti ex Graeco veriiiur, exigaiis. De ca-
teris dictas Adnotationes nostras consulat studio-
8U8 lector.

§ 28, Dtf Psychicis, auo nomine Calholicis calum-
niam fecit, tom. Ill adv. Marc, lib. iv, cap. 2^
n. 325 ; advers. Prax. cap. 1, n. 17, tom. V, Hd.

n de Monogam., cap. 1, n. 4 et 5 ; ac cap. U, n.

^ 86,87, 88;etcap. 16, n. 120; lib. de Jejun.
adv. Psychicos, iniegro ; et lib. de Pwa«^««j
cap. 1, n. 8 ; cap. 6, n. 47 ; cap. 40, n. 83, et
cap. 21, n. 190.

Psychicos, animales inteJligi, satis comprobavi-
mus, vel ex Apost. I Gor. ii, ad initium lib. de
Jejur. advers. Psychicos, num. 2; quod nomen
jam in haBresim lapsus, catholicis impingit, suos
Montanistas e oontrario spiriiales^ quod spiritum
Paracletum Montanum sequerentur, nuncupans;
illis calumniam faciens quasi prorsus animales,
passivitaiem, id est, licentiam vitae sequerentur,
utpote ad secundas nuptias Iranseuntes, martyria
fuga viUntes.et jejunia Montanistica improbantes.
Verum mlser non animadvertit, Montanum ani-
^ malem vitam gessisse, utpole cum scorta essent
Priscilla el Maximilia, quae, relictis maritis. Mon-
tanum sequebantur, et earum assectae martyria
Christo negato evaserint ; et si quid passi sint,
ob latrooinia ante acta id toleraverint; deniqoe
etsi tres Quadragesimas (de quo mox latius) cele-
brarent, tamen reliquo anni tempore genio indul-
gebant. Neque tamen novum id haeretiois, ut ca-
tholicos Psychicorum nomine appellarint,8eque spi-
rituaies; namidipsum ridetauctopin Valontinianis
lib: contra Valent.o. 29 et 30, S. Irenasum secutus:
quod po8t ho8 etiam Bcripsit B. Epiphan. lib. ds
Hmres*

«f

.1 »

253

GDM ANTIDOTO PAMELII.

S54

§ 29. Zto Quadragesimis duibus, tom. V, lib. de A
Jejunio advers Psychicas, in earum defeQsionem
coascriptOy mazime cap. 15, n. 90.

Cum Montanistffi tres observarent quotannis
plenas septem septimanarum Quadragesimas, in
boc ab iilis dissensaive vldetur Tertuilianus, cum
separata ab iliis cospit habere conventioula, quod
duas duntaxat, sic enim ille : c< Quantula est apud
DD8 intdrdictio ciborum ? duas in anno bebdoma-
daa Xeropbagiarum, neo totas, exceptis scilicet
Sabbatis et Dominicis, offerimus Deo. » Neque
tamen propterea illi hsretici cessendi 8unt. Nam
Amalaribus, lib. i de Divinis offic, cap. 36, et lib.
I?, cap. 37, deacribit piorum qoorumdam jejunia,
qoi tres. Quadragesimas observarent : unam ante
Pascba, juzta traditionem apostolioam, alteram ex ^
devotione ante 8. Joannis aut potius post Pente-
costen, tertiam vero ante Nativitatem Domini ; nec
absimiliter sccundamQuadragesimam pro poioiten-
tibus recenset Micrologus noster de Observ, Eccles.
cap.35,quaeetiambodiequibusdammonachis in usu
est. Quo pertinet et illud S. Hieron. Epist. ab
Amalario citatum : Utinam omni temporejejunare
podsimus» qnod in Actibus apostolorum diebus
Peotecostes, et 906 die Dominico Paulum Apo-
stoiom, et cum eo crsdentes fecisse legimus; item
jejunia illa etrictissima priscorum monachorum,
tam ab illo quam a Theodoreto et Nicepboro late
descripta. Verum hoc pro baeresi in Montanistis
dam^atum est, quod necessitatem observandi has
Quadragesimas, seu tres seu duas, usque adoo ur*
gerent, ut vel eo nomine cathoUcos Psyciiicorum, G
id est, sicuti Jam dictum est, animalium hominum
appellatione calumniarentur, quod secum eas ob-
servare noUent. Atque hoo est quod epist 54 ad
MarcelL adv. Montanum urget S. Hieron. : t Nos
(iaquit) uDam Quadragesimam secundum Iraditio-
nem apostolorum, tempore nobis congruo jejuna-
mus^ ilii tres in anno faciunt Quadragesimas, quasi
tres passi sint Saivatores, non quod et per totum
annum, ezoepta Pentecoste, Jejunare non liceat,
sed qaod aiiud sit necessitate, aliud voluntate
munns ofTerre. » Hinc et Kosebius (juxta emenda-
tiorem ez Graeoo translationem, antea corruptam
a quibu8dam,uti in universum Jejunia ecclesiastica
tanquam Montanica damnarent) lib. v. EccL Hist,,
cap. 17 ; Theodor. Hxret, FabuL lib. iii, de Mon- ])
tanistis; et Nicepborus lib. iv Eist, EccL, c. 22,
Montannm novas jejuniorum ieges prater Ecoleaiie
eonsuetudinem introduxisse et sanxisse scribunt.

S 30. De repudio Christianis Itdto^ ita ut alteram
ducant, aaulterii causa, tom. II, iib. ii ad Uxor.f
34, n. 537.

Videtar quidem prima facie tale quid Tertullia-
nuB sentire, cum divonium comparat excessui
mariti, oti magis probet post hunc non licere alteri
nabere^ sicutt non licet post divortium nisi adul-
tcrii cansa. Venim aeae explioat tom. V, lib.i de

Monog. oap. 0, num. 70, et cap. 11, num. 89.
Priori quidem loco, de repudiaia uxore sic loqui«
tur : « Ut in totum sivo per nuptias, sive vulgo,
alterius viri admissio, adulterium pronuntietur a
Deo ; » et mox clarius : « Per mortem utique, non
per repudium facta solutione, quia repudilatis non
permitteret Apostolus nubere adversus pristinum
prsceptum. » Valeant itaque Erasmus et ejus as-
seclae qui pro se auctorem perperam citant. Certe
contrarium Jam detinitum est conciiii Trident.
sess. 34, can. 9.

§31. Circa Trinitatem, tom. I, Apolog.^ cap. 2i,
n. 316 ; ct lib. advers, Hermog, cap. 3, n. 15; 1.
advers. Prax. cap. 3, n. 29, 34 ; cap. 4, n. 39 ;
cap. 8, n. 55, 59 et 60; cap. 9. n. 62 ac 63,
Itemj tom. V, Novatian. iib. de Trinit. oap. H,
n. 56, c. 22, n. 98, cap. 24, n. 106, et cap. 31,
n. 14.

De Trinitatis fide, id est, trium Personarum,
Palris, et Filii, et Spiritus sancti^ sed unius essen-
tiffi, non dubitasse Tertullianum, ex compluribus
ejus locis manifestius est quam ut probatione sit
opus maxime toto libro ejus argumenti, imo et
tituli juxta editionem nostram adversus Praxean,
ubi adversus illam ejusque sectatores Montanistas,
qui ucundum Mschinem dicebantur, non modo pro-
bat eumdem 207 non posse dici Palrem et Filium^
sed etiam disertis verbis asserlt, regulam fidei quae
ab initto Evangelii decucurrit unitatffm in Trinita*
tem dtsponere : Patrem, Filium^ et Spirilum san-
ctum» Neo aliter Novatianus, libro de Trinitate»
regulam ftilei proponit. c. 1,3, ac 29, qua credamus
in Deum Patrem et Dominum omnipotentem, rerum
omnium perfectissimum ereaiorem, et in Filium Dei
Jesum Christum Dominum Deum nostrumf et etiam
in Spiritum sanctum. Verum dum illis Paradoxa
circa Trinitatem ascribimus, hoo solum volumus»
subinde ipsos, utpote ante omnem de Trinitate
haeresim, obscure ioqui in hac materia ; et ut ne
quie inde fortassis occasionem sui erroris aut he-
reseos accipiat, quomodo sano intellectu tales loci
explicari possint, adjicimus, omittentes Jam pri-
mum Rhenani calumnias in scholasticos theologos,
quas habet illa sua ad lectorem admonitione do
quibusdam Tertulliani dogmatis : maxime quod
calumniam faciat ipsi quoque TertuIIiani, tum in
locis quibusdam oorruptis aut maie intellectis, de
quibus mox latius, tum in quod falso illi haere-
sim adscribat putantium in Eucharistia corpus
Ghristi tantum esse in figura, a qua illum vindi-
camus Adnot. noatris in lib. iv adv. Marc.y cap.
40, n. 552 ; tum quod inter dogmata sive paradoxa
ponat, quae ille puloherrime non solum de poeni-
tentia publica, sed etiam de conressione secreta,
▼el ipso fatente, late deducit in libro de Pasniten-
tia, de quo etiam duhitare non est veritus an Ter-
tulliani esset, cum tamen S. Pacianus ex illo multa
descripserit. Quo magis miror, non solum reten-
tam fuisse in postrema anni 1580 edltione Pari-
Biensi dictam illam admoaitionem integram, sed

355

PARADOXA TERTULUANI.

S56

?*-V

►V" •

\f^

praeterea universos errore» Rhenani haeresim ple-
rumque sapientes,Bine addito antidoto : usque adeo
ut catholicus lector mihi monendna sit, non mi-
nus illas illi cavendas adnotationes, etsi subinde
omisso Rhenani nomine, quam eas quae per Pium
IV et V, Romanos pontifices, interdictee sunt in
editionibus prioribus, donec repurgatee fuerint.
Verum ad rem veniamus. Primum ubi aic loquitur
TertuUianus in Apolog, et adv, Praxean : « Tres
sunt non statu, sed gradu, nec substantia, sed
forma ; nec potestate, sed species ; unius autem
substantifiB, et unius potestatis ; quia unus Deus,
ex quo et gradus isti et formae et species ; » vocat
statum^ quod schclastici, et ipse^^quoque 5^6 j^an-
tiam; gradum, quod illi notionem formam^ quod
illi proprietates ; speciem, quod illi habendi modum,
Deinde illud lib. adv, Hermog. : « Fuit tempus,
cum delictum et filius non fuit. » ex zelo secun-
dum scientiam dictum est vehementius, ut osten-
deret materiam non esse aeternam ; volens per
hoc significare duntaxat, quod habet S. Hilarius
lib. XII, de Trinit, solum Patrem aeternum, Filium
autem illi cosBternum esse, ut omittam quod ibi-
dem ad similia verba, qusQ sibi ex persona Ariani
proponit respondeat : Hoc humanum sensum et
intelligentiam excedere mundi, non hoc capere
rationem humanaB intelligentiae, sed prudentiaa fi-
delis professionem esse. Seipsum autem explicat
eodem sensu 90S auctor lib. adv, Prax.y c, 5, n.
43 et seq. et totius cap. 5 ao 7* Deinceps his verbis
eod. lib. adv, Prax, : « Filio et Spiritu sancto se-
cundum et tertium sortis locum, tam consortibus
Bubstantiffi Patris ; » id vult quod dicunt scbola-
stici, duabus emanationibus prcductos Filium et
Spiritum sanctum aPatre improducto; aut « Filium
esse secundam personam, ettertiamSpiritum san-
ctum, « sicuti postea non semei loquitur. Verum
perperam illi impigit ibidem Rhenanus, quasi
Filium etSpiritum sanctum appellet membraypriora,
et instrumenla, cum ea verba referantur ad ange-
loSy atienos a subsiantia Patris^ qui tamen monar-
chiam Dei non evertunt. Similiter cum Spiritum
sanctum tertium gradum dicit, gradum intelligit
originem. Quod rursum lib. adv. Prax. 7rpo6oX7)v
non solum Spiritui sancto, sed etiam Fiiio ex
Patre attribuit, malunt ita distinguere SS. Hilarius
ac August. lib. de Trinit, et alii Patres posteriores,
ut generationem Filio, processionem attribuant
Spiritui sancto. Quod ibidem eam interpretatur
prolatiotiem rei alterius ex altera, intelligit perso-
nas realiter non essentialiter disjunctas, sequitur
enim : « Quia prolatum dicimus Filium a Patre,
sed non separatum. » Commode etiam sunt inter-
pretands propositiones illaB : « Omnis origo pa-
rens est, et omne quod ex origine profertur, pro-
genies est; » item : Triuitas per conneios et
consertos gradus a Patre decurrens. » Jam vero
ibi : « Pater est tota substantia, Filius vero deri-
vatio totius et portio ; totum accipit pro pieno
seu plenitudine, non aiiter atque soholaatici docto-

A. res, dum dicuDt : Pater plenitudinem deitatis possi-
det, in primo signo originis, quia a se eam babet :
Fiiius in secondo signo originis, quia ab uno per
generationem communicatum a Patre ; Spiritus
sanctus in tertio signo, quia a duobus per spira-
tionem eamdem numero essentiam accipit. Atque
hoc est quod aliis verbis postea auctor extulit :
« Ex uno Patre omnia, quae in Deo per substanti»
unilatem, et in unitateTrioitas unius substantiae.»
Item:«Unitasinsemetipsa derivans Trinitatem,non
destruitur ab illa, sed administrans ; » ut tota sub-
stantia sit idem quod una substantia indiviea in
tribus. Denique videtur Fi/tu« ab auctore appellari
portio, quia nec Pater, nec Spiritus sanctus est,
tametsi, unus Deus sint tres personae, et non Fi-

g lius, qui Pater, nec Pater qui Spiritus sanctus.
Cum vero dicit ibidem : Patrem majorem esse Fi-
lio, intelligi debet, non quoad deitatem qus sit
minor in eo, sed quatenus (sicuti indicant verba
sequentia) a Patre generato genitus. Atqui quan-
quam hic satis obscure dicatur : « Ipsum quod Pa-
ter et Filius dicuntur,nonne aliud pro aliud est? »
pulchre seipsum explicat postea, ita ut cum
scholasticis in eo consentat, quod « alius dicatur
Pater, alius Filius, alius Spiritus sanctus, sed
non aliud, » eo quod non sint idem Pater, Filius
et Spiritus sanctus, et tamen ejusdem substanti».
Si quae prfieterea sunt alia dicta lib. adv, Prcixean^
quffi durius ante obscurius dicta sint, meminerit
lector totum hunc librum caute legi et oommode
inteliigi debere. Ad Novatiani redeamus iibrum de

^ Triniiate, Imprimis quod habet 900 c. 11, divini-
tate sermonis in ipsa concrelione permista, etsi quid
tale inveniatur jam dicto lib. adv. Praxean, intei-
ligi debere de per istione unionis, non vero per-
mistione naturaruin divina; et humanae, ibi adno-
tavinyis n. 56, id comprobantes ex aliis pluribus
ejus libri locis. Est Odes recta (juxta Atbanasii
Symbolum) ut credamus el confiteamur quod unus
sit Christus, non conversione divinitatis in car-
nem, sed assumptione humanitatis in Deum, unua
omnino non confusione substantisB, sed unitate
personae. Deinde illud ibidem : Ante quem nihit pras-
ter Patrem, eodem intellectu accipiendum, quo id
quod supra adduximus ex Tertul. Wb, adv, Hermog.,
juxta quod adnotavimus ad eomdem iib. cap. 31 ,

]) num. 441. Nec 910 aliter quam jam diximua,
quod ibidem minorem Patre dicit ui Filium, Gauto
etiam debet legi illud, quodo videatur non aliam
unitatem Patris et Filii interpretari quam socicta^
tis concordiam, alTerens perperam ad aeunc locum
I Gor. III, pro sua sentenlia ; quia catholica fidea
et ScriptureB etiam veritatem esseotise agnoscunt
in Patre et Filio, Denique quod de Spiritu sancto
non vidcatur consentire catholicae Patrum traditiooi
ex Scriptus, factum putamus, non quod negaret
Spiritum sanctum sequalem Patri et Filio ; sed
nondum re defmita, obscurius solent loqui Patres
veteres ob materiae summam obscuritatam, ita ta-
men ut commodum aliquem Bensum patiantnr.

-VX/

* "W

«7

PROYERBIALES FORMULiE.

268

PROVEHBIALES

FORMULJE TOTO OPERE

HOC TEftTULLIANlCO CONTENTJS, BREVIBUS SGHOLIIS ILLUSTRATiE,

AUGTORIBUS BBATO RHBNANO BT ANO. HOYO BRU6BNSI.

I. Abiitjam, ei reverli debety tom. I, lib. de Testim^
Animas, cap. 4, num. 22.

ProTerbii bujus, quod Teutonis Gallisque etiam
usitatum, usum ipse Tertul. fusissime explicat ;
at, abiisse hominem, sit, e corpore excessisse ani-
mam, atque Ita ioter vivos esse desiisse. Sic Graeci
uti his verbis solent, Oijjta^aif xaTOi^eoOai, duip-
/cTQai, &iroY^c96ai, boc est mori : qua omnia
abitum excessumque signiOcant.IndictiunculaJam,
qus longom spatium innuit, tota Proverbii vis vi-
delur coDsistere. Tanta vis fuit veritatis de resur-
rectione etimmortalitateanim8e,ut ea exhominum
aDimis, ne in tantis quidem vanarum opinionum
teDebris, a mflgoribus veluti per manus tradita,
poluerit evelli, sed trito usitatoque proverbio sit
frequentata, de iis qui jamdudum essent defuncti,
qoasi prssumerent, hoc est prcBciperent, et antici-
parent animis , corporum resurrectionem , sive
aDimorum qui excesserant, ad sua corpora redi-
tom, dvaoxpo^Tjv, dvaTcaaiv, hoo est, Revertif
ii:av2Tcp4(pstv, l^ dvaSiouv.

2. Abruptum amplissimum salire, tom. III, lib. v,

adv. Marc, cap. 14, num. 231.

Salire, pro iransilire vel saltu transmittere. Ut
sit omnino,aut verba saltem intermediaprastermit-
tere. Ab iis sumptum qui malunt compendium
faeere itineris, saltu, quam dispendium commo-
diore ambulatione. Bie,» Maximum campum levis-
simo saltu transvolas, » Scaliger ad Gardanum.
Explicat 86 mox TertuUianus : <c Ademisti tanta
de Scripturis, » boc est, intercidisti, rejecisti et
abrnpisti, nt lacune in librorum contextu perma-
gD» exstenl. Lib. v, adv. eumdem : « Quantas
foveaft in epistola fecerit, auferendo quse voluit. »
Virg. libro. iv ;

Hia mediam dictia germonem abrnmpit.

3. Acle figere^ tom. I, lib. de PalL, cap. 4, n. 84.

Bst acate, intentis et quasi deflxis in rem oculis
iotueri, drcevU ^pqp/. Virgil. :

Ocnlos horrenda in virgiDo fixni.

Ut qui vestibus a naturse moderatione alienis,
bominosque transversos de recto statu agentibus
iDduti, palam conspiciendos se, aut potius deri-
deT)'Jos praehent, omnium oculos in se convertere
velle videantur. Ut tamen bujusmodi inspectio,
eive spectatio, quam captant, cum probro contu-

^ meliaque eorumdem gestantium, sit conjuncta, ut
non laudi, sed vitio vertat. Huic subjungitur :
Digito destinare, Nutu tradere, De quibus infra.

4. Acies machxras exserta, tom. V, lib. de Pudicit^

cap. 14, n. 115.

Gum quasi plenGe juri?, auctoritatis et potestatis
habenae effunduntur in aperta objurgatione. Apud
Virgil. : Ense incluso ibat. Gui contrarium est illud
Gic. I, in Catil. « At nos vigesimum jam diem pa-
timur hebesoere aciem horum auctoritatis. Habe-
mus enim Sen. Gons., verumtamen ioclusum in
tabulis, tanquam gladium in vagina reconditum. b
Sic in Apio : Oentes exserti ad vulnera infligenda
acuti et erumpentes.

5. Nihil ad Andromacham, ibid.^ cap. 8, n. 65.

Alludere videtur ad veteris alicujus tragici fabu-
lam,nomine Andromachss inscriptam.Et ex Tertull.
colligere est,nibil aliud istboc proverbio significari,
quam hisce : Nibil ad versum, nibil ad Baccbum,
ouSlv nph^ Snoc, d7cpoj$(6vu(7a, hoc est, aliena a
re. Nam bt^ereticos eum histrionibus comparat. Hi
allegoricos gestus accommodantes canticis, alia
longe a prflesenti et fabuia et scena exprimunt (ut
videaturad grsca proverbia respexisse, Ixtoc X°P®^
dpxe^ffOai, veladT^ dirop^eTffOat 911 (extrachorum
saltare, et desaltare) ; illi,hsretici scilicet, easdem
parabolas quo volunt tribuunt, non quo habent
aptissime excludunt.

6. Ad scamma producere^ tom. II, lib. ad MartyraSy

cap. 3, n. 44.

BRBNAN08. Locus ccrtaminis in quo congrediun-
tur athietae axdi{Xfjia Grffiois dicitur, quod is fossa
cingi soleret, icapd xo axdnTeiv, Hinc proverbia-
Ifter dictum 0. Hieron. de scammate et looo oer-
taminis egredi; pro eo quod est : A proposito
digredi, sive lineas transilire. Sic enim apud illuo:
legendum, scribentem adversus errores Joannia
Hieros.ad Pammachium.Cum ergo ista qusrantur,
inquit, cur tti, omissis super quibus pugna est, de
scammate et loco certaminis egrediens, in peregri-
nis et longe alienis disputationibus immoraris?
Porro seipsum exponit, cum addit : Et loco certa-
mtntf. ht, enim idem valet, quod Id est. Non oroit-
lendum valde signanter loqui Tertull. Nam athle-
ta; et gladiatores produci dicuntur in speotaculis
ab ipsis munerariis qui ludos edunt. Sic mox :

859

BX AP0L06ETIC0 TBHTULLIANI

260

■ • *

'1 1

. *

ff'

p-^.

•#

ff nt ad staditim tribunalis bene ezeroitati incom-
modis omnibus producamur. » Ex sententia Ter-
tull. est in tbeatrum, arenam, locum publicum
certaminis adducere, ostentandi periclitandique
artem, vires, gratia, et prsmium sive PpaScTov
auferendi, in arenam descendere. Paulus Leopard.
]ib. I MiscelL, cap. 22,vocis significatum explicat :
et scamma Erasmi et Gaelii refutat. B. Ambros.
lib. 1 Offic., « Adhuc athletaB in scammate sunt, »
etiam proverbialiter, quasi dicat : Ktiamnum de
prsmio certatur, et palma dubia est.

7. Ad quod venimus, hoc age, tom. III, lib. iv ad-

vers, Marc.f cap. 7, n. 65.

In sacris imperari solitum silentiumyhis verbis :
Favete linguis, et Grfice, £1^^ icac t(ruu> Xeco<, et
eadem de causa clamari solitum : Hoc age. Idque
Plutarchus in Numa dicere videtur : cuv i^yo^ xt
(jii^pi vuv 8taau)2^ovxe<, 6'xav fitp^cov itph^ ^pvtatv ij
8u(7(a(< 8taxp(S)[), Pooxriv dSv &yg, Muret. Variar.
Lect. XV lib. Proverbium igitur erit, quo ad rem
institutam attentum aliquem esse jubemus ut in
eam unam tota mente incumbat, ut nec verbis
aliud usurpet, nec in animo secum cogitet.

8. Ex asre collatUtOf tom. IIF, lib. adv, Valent.,

cap. 12, n. 136.

RHENANUS.Quanquam hic symbolae et coUationis
iit mentio (nam TertuII., conferunt, inquit, in
medium, et mox, unum omnes bonum canferebant»
Item Irenseus : Unumquemque, inquit, eo quod
habebat in se optimum florentissimumque confe-
rentes, collationem fecisse. Rursum mox : Et se-
cundi Ghristi, quem Soterem dicunt, ex collatione
composita fabricatio), nihilominus, quando vel
exemplaria constanter habent : £ere collatit io, yideo
non tam collatitio legi posse, quod omnibus obvium
est,quam collocatitio f^ro sre mutuatitio et nlieno ;
quod in unum conferentes boni viri, et apud
amicum negotiationi intentum 919 collocantes,
sic illum quum ornant, tum adjuvant, prius ab eo
caventes. Unde fortassis vulgo Afrorum usitatum
id temporis proverbium, ut 3sre coliocatitio aliquid
lieri disceretur,aut dives quispiamessejactaretur,
qui propriis opibus non polieret, sed commoda-
titiis et alienis. Sane apud ireneeum alio loco de
hoc ipso Sotere legitur : In eum disponentibus
velut ilorem suum, ut collocatitium^ sit hic depo-
sititium. Idem sensus erit, si collatitio legas, aut
certe non magnopere diversus. Equidem apud
veteres multa fiebant stre collato; quibus operi»
bus inscribebantur haa notcB : mrb gol. Ad quem
morenf fortassis hic respexit Tertuliianus. Stips
collatitia quae in pauperum usus erogatur ; et
colliUio sive collecta, quap et indictio, pensitationis
pecuniarisB genus est, et jufi^oXov, collatio in
ccRum apparatum sive pecuniaria, sive penuaria.
Unie Coina collatitia sodalium aut contubernalium
accubatio , ubi suaa quisque afferuot epulas,
Spavoc ; proverbium in eos conveniet qui per se
nihil valent, sed toti alienis nixi sunt opiaus,

X qQibuB BabstractiB corraant, et fide fortaaaqne
fiant expertes. Divites in aere alieno, uti Horatius
dixit : Meo sum pauper in »re.

9. ^sopi graculus, Ibid., cap. 12, n. 139.
Rhenanub. De hoc exstat Apologus inter eos qui
^sopo vulgo tribuuntur. Unde Gr«cis natum pro-
verbium : Alawirtoc xoXotd^, id est, /Esopicus gra-
culus, Dicto solitum in eos qui aliena pro Buis os-
tendant. Horat. epist. 3 Ub. 1 :

Quid mihi Celsus agit ? monitafl,muItQmqae monen-
Privatas ut queerat opes, et tangere vitet [das
Scripta, paUtiuuB qafiecamque recepit Apollo.
Ne, 81 forte saas repetitum yenerit olim
Grex aviam plumaB, moveat cornicula riflum
Fartivis nudata coIoribuB.

Gabriffi fxu6oX6You x6 licifjiuOiov ad sententiam
Tertutl. est plane accommodatum.

'AXXoxpfoic irxepoTfftv i^fKcpteatx^voc
HtSj^eT xoXoi^c opvicov 6irep«pipetv
Ilptoxov 81 Swpov ii ^eXt8(Dv r,p7caxe.
Me6' l^v fiwavxec elxa' yujjlv^c eupio»)-
'ETTtfJiuOiov T6 45 ipdtvou xaXXoc SiaXiSexai.

Quod sic vertimus :

Dam jactat alieniB amicta plumallB
PraeBtare volacreB cffiteraB cornlcula ;
Hirundo primum deripit munus saam,
Exinde reliqusB, et nuda tandem cernitar.

40. De jEsopi puteo Asinus^ tom. III, lib. iv advers,

Marc, cap. 23, n. 349,

Ut subaudiantur verba : Modo venis, modo appa^

ruisti. In eum qui aliunde incognitus, nallaque

celebritate nominis prfficlarus, et quasi ex angulo

modo advenit ; qui latuit, sive, ut verbo Horatiano

Q utar,fefellit hactenus,quique subito roagnuin quid

et priBcIarum audeat jaotare, imo auctoritatem et

gratiam,cum fama sibi vindicare. Quam Apologus

inter iEsopicos hic non exstet, futile esset aliquid

hic ex conjectura afferre, unde eorum sit prover-

bium, quidquid alii nugentur nepl x^c xou ovou

i7apaxiS({/eti)c.

918 11. Agina media, seu aginx sequilibrio ferri^
tom. III, lib. advers, Hermog., cap. 41, n. 142;
et tom. V, lib. de Pudi*\, cap. 9, n. 73.

In lib. de Pudicit. Non enim admittetur exempto^

rum adssquatio, licet in agina congruentissima^ si

fuerit saluti nocentissima. Si, at ait Rhenan. ex

Festo, agina est foramen iilud in qao inseritur

scapus trutinflB, hoc est, in quo agitur sive vesti-

tur trutina, et tum in media agina consistere

D trutina dioatur, quoties accidit flBquipondium, ut

neutra pars propendeat:idcm eritcumansa^quau-

tum ad proverbii usum), qus est Xa^-i{, in quo

examen vertitur, sive in cujus meditullio lingula

obversatur, ethuc illuc nutat, dum lancibus BBqua-

tis respondeat summo puncto, hoc est, neutro

inclinet, sed lequo momento discrimen partiatur.

Usus proverbii esse poterit in eos qui neutrarum

partium sunt, sic ut neque hos, neque illos ofifen-

dant. In eos qui virtutes amplectuntur, que me-

diocricates sunt quaedam inter extrema vitia cods-

titutflB. In judices integros, et similia. Videantur

Annot. Pamelii.

PROYBRBULBS FORMULiG.

12. Aiexmdro sublimior ^ iom. I, Apolog, cap. 11. A montem Atbon iDcoIaat, v^mnti carnibas aliquod

cerie argamentum est Tcneni roinus efGcientis.

n. 173.

la elati exceUiqae animi bominee. Decantatis-
sioia animi ia Alexandro Msgno altitudo, quae in
diciia juxta ac factis enituit. Qui nibil sibi quod
ipse perOceret, a patre relinqui, puer doluerit ;
qui in Olympiis stadiam decurrere, nisi cum an-
tagODistis regibasyrecusarit; qui asiaticum regnum
dispertiri cam Dario» rebus integris, noluerit; qui
qnum ab Anaxagora innumerabiles esse mundos
audisset, illacrymarit, qui nedum unius dominas
esaet factus.

13. Amazona audacior^ tom. III, lib. i advers.
Marc, cap. 1» n. 14.

AmazoneSy vel amazansSy singulare omnium ssb-

Proverbio igitur isto signiflcabitur pestilentissimum
a minus malo ad nequitiam edoceri.

17. AUadicx divitiae, tom. V, lib. de Jejun. cap. 15,

n. 93.

Si AUalicx legatur, nibil dif6cultatis ; notas
AiUiliy regis Pergameni, cfzmha?, quas pop.^Eom.
ex bereditate adierit. De quo Horat. in Odis :

NoD opei neqac AUali
IgDotuB hffirea regiam occDpavi.

Et AtUiUcis conditionibus. Ut magnificai et super-
vacaneffi illee divitiSB atque deliciffi, pani opponan-
tur; hoc est simplicissimo victui. Sin AttelUinae

eolorum eMmplar. Inquit Juatin. llb. n. Quarum „ Poraonat» ill» in oultu et vestibua I«utiti« intelli.
aod.oi« plus quam virilis plena faoinora. bella, " 8«"^'"- Na«n AUeUanu (ex Atella Gampania» op-
expeditiones commemorantur. At qaoniam audacia

io muliebri aexa cum impudentia plerumque est
conjuncta, proverbium in eos conveniet, qui impu-
denter sunt audaces et temerarii. Yideantur Adnot.
Pamelii.

14. Aries in nos temperatur, guo quassatur caro^
tom. III, lib. de resurr, eam,^ cap 5, n. 43.

Aries, trabs funibas tensa, saspensa, cujus caput
ferro vestitar, at durissimam, arietis instar, fron-
tem videatur babere, et more etiam arietis retro
dacitar, at miyore impetu feriat, subruatque mu-
ros. Hinc verbum temperari^ quod in apparata et
libralione in ictus destinata, arte opus esset et
certa temperatura. Subjungit TertuIIianus verbum

pido) bistrionibus celeberrimis, boc jus concessum
erat, ut Personam in scena deponere non cogeren-
tur. Unde fabulse personatae pro Atteltanis xst'
^^^X^^' Dicetur in vestitum supervacaneum, et ad
luxum ostentationemque comparatum.

18. A toga ad pallium, tom. I, lib. de Pallio^ cap. 5,
n. 94, et cap. 6, n. 116.

Rhbnanus. PaUium Grfficorum erat et pbiloso-
pborum. Hoc etiam Romani, toga rejecta, amicie-
bantur. Hinc illud admirantis vulgi dicteriura de
potentioribus ad christianam roligionem transgres-
sis, A ioga ad paliium. Unde motus TertuII. ut
scriberet pro pallio librum. Ammian. Marcell. de
Juliano Aug. : « Namque in pace, inquit, ejus

,pmtatur. Yirgil.: « Pulsabant ariete muros, Labat C menBuram tenuitas erat recte noscentibui admi-

ariete crebro janua, Arietat in portas. » Gicero,
« Aries murum percusserit. » Proverbialiter dici
poterit, pro eo quod validum argumentum nobis
objicitur, quod difflcile sit dissolvere. Aperta vi
oppugnamar. Ut ari^tes et cuniculi in argumentis,
ioter se opponantur.

t14 15. Aristide justior, tora. I, Apolog. cap. 11,

n. 173.

Tam celebris apud Grscos, et preesertim Atbe-

Dienses, jaatitia et cequitas Aristidis, ut xoi3 AixaCou

cognomentam meruerit. Tanta non legum modo,

sed cqai boni etiam fuit in homine observantia,

ut hoe 8olo nomine in exsilium ab improbis sit

ejectua, et diversis studiis cum Themistocle Remp.

administrarit.

15. Aspis a vipera venenum mtuuatur^ tom. III,
lib. III adv, Marc^ cap. 8, n. 53.

Dt aspide sic Plin. lib. viii, oap. 23 : GoUa aspi-
dum intumescere nullo ictus remedio prsterquam
si confestim partes contactae amputentur : tam
prssentaneum scilicet esb veuenum. De viperaf
eodem lib. cap. 29 : Serpentum vipera, sola terra
dicitur condi, oaeter» arborum aut saxorum cavis.
Sed Aristot. lib. v, de Natura animal. contra tradit
vif*eram sub petris sese condere, reliquas ser-
pentes in terra abdi, omnes secessus tempora
veaeno orba dormiant. Lib. vii, cap. 2, ait qui

randa, velut ad paUium mox reversuri. »

19. Csecus in caeco in eamdem deductus foveam^
tom. III, lib. III, adv, Marc, cap. 7, n. 44.

Proverbium vel ipsi Servatori usitatum, Luc. xvi,
quoties indoctus indoctum docere conatur, vel im-
prudens imprudenti dare consilium, atque ita in
eosdem errores, aut pravas opiniones secum prse-
cipitat. 915 Tertullian. sic interpretatur, ab eodem
rationem errorum et ducatum mutuari.

20. Cxcus tfi peiram offendit^ tora. III, lib. v, adv.

Marc.j cap. 7, n. 119.

Tertullianus allegorice de Marcione, qui, erro-
rum pravitate excfficatus, male de Ghristo (petra
spiritali) sentiret. Non absimile : Impingere in
D scopulum, lib. de Trinitatef cap. 28 : Duobus isiis
locis^ quibusdam effossis tuminibus orbatus^ totus in
doctrinm sux Ciecitate superatus. Usurpabftur in
eum quem opinionem perversitas ad absurda quas-
priecipitem agit.

21. Cxdere cominus^ tom. III, lib. ii adv. Mare.
cap. uU., n. 205, et lib. ii, cap. 5, n. 14.

Gominus csedere^ cominus dimicare, 9U(rcdi$T)y
yAy(t9Qoii, xal ly^^j^ty»; cui contrarium, tc6^{Sa>0ev,
$t3t SopoTcuv i) p£Xa>v. Translatum a bello, in quo
nunc conserti pugnant gladiis, et conserere, sive
oonferre manus dicuntur, nunc machinis aut etiam
amentis procul tela in hostem torquentes. Utemur

963

EX APOLOGBTIGO TBRTULLIANI

264

eo, onm sfgDifloare yolaerimas nos rem propias J^ Id est :
sea de propinquo velle expendere, agitare, arga-
menta ex rei ipeius natura, non extrinseoas ae-
Bumpta, ad inGrmandam alicujus scntentiam af-
ferre.

22. De ealcaria ad carbonariamf tom. III, lib. de
Came Cfiristi, cap. 6, n. 52.

Rhenanus. Calcaria taberna est, ubi calx asser-

vatur aut venditur. Sic carbonaria a oarbonibus.

UsuB erit, quum res sordida aut molesta, seque

sordida aut molesta mutatur. Et elegans prover-

bium esty quoties de impuro loco ad uibilo purio^

rem nos recipimus; cum ex uno malo in aliud

diversum incidimus. Postquam Tertullianus Mar-

cionis respondisset impurissimflB beresi, ad Apel-

lis aeque impuri confutationem sese accingit. Non

Annatabo tibl capite, at bene flda qulescas;
Hoc ei quidem magnaai est dis cum immortalibus a me
JuJirium, Deqae enim revocabile mi, oequo fallax,
Quodquft tibi capile annutabo, neqae imperfectam.
Dicta BuperciliiB Satumias anauit atris.

Uade PliniuSy lib. i, epist. ad Oeluvium Hufum :
Vide in quo me fastigio collocaris, quum mihi
idem potestatis, idemque regni dederis, quod
Homerus Jovi.

llq) $' Ixtpov ulv i'$(i)xe TcatiQp, Sxepov 8' avsveu9ev.
Uuum conceBsit voto pater, abaoit uaum.

Nam ego quoque simili nutu ac renutu respondere
voto tuo possum. Huc pertinere non teroere existi-
mem : Censorium supercilium, quasi qni tuperdlio
Bolo vel damnet, vel probct, quod alii tetricam

absimile : E Scylla in Gharybdim ; e fumo in Ham- B severitatem interpretantur.

mam. Nisi qaod illo Proverbio quaedam malorum
diversitas, quasi repugnantia significari videatur,
uti calx et carbones, ratione contrariorum colorum
repugnant. Sumptumque est ab iis, quibus sordes
odiosde, neque faclle vcstitum contamiQari sibi pa-
tiuntur, quod fuiigo utrumque efGcit.

23. Campis suis diffundere, tom. Y, lib. de Trinttatef

cap. 6, n. 26.

Hffie, inter se opponit Novatianus : Intra hxc

corporis nosiri tineamenta modum aui figuram di-

vinx majestatis includere ; ei suis illam interminatse

magnitudinis campis sine utlo fine diffundere, Nota

sunt patientia aequora camporum et immensitates,

in propria vocis significatione. Et iilud Virgil. :

Equites Messapus ia armis, (

£t eum fratre Coras, latis diffundite campis.

KazoL TT^v (xeTatpopQtv bsec : Rhetorum campi : In ali-
quo campo Oratorem versari : Ex ingenti quodam
immensoque campo in exiguum gyrum oratorem
compellere; et : Hsec latissimum dicendi campum
rhetori 916 solent aperire. Ex quibus et hajus et
sequentis proverbii usus patet.

24. Campus fusus et latus apcritur, Ibid., cap. 28,

n. 127.

Gui contrariom, non habere satis magnum cam-

pum in quo versetur, apud Ciceronem. Novatiauus

eliam alibi eodem iibro : • Haec breviter sint nobis

dicta et strictim posita, et non longa disputatione

porrecta. Latius enim potuerunt porrigi, et pro-

pensiore disputatione produci. »

25. Capitis supercilio toqui, tom. III, lib. adv. Her,

mog. cap. 27, n. Oi.

In supercitiis notatur faslus, qua parte aut ne-

gamus aut anuimus. Haud dubie mutuatus ab

Homero illud est TertuII. Illiad. a. Tbetis ad Jovem :

Nt) fiepT^^ Si{ uot 6it69^eo, xal xaTdtveuoov.
Haud dabitanaa mihi promitte atque aaaue.

Respondet Jupiter :

Et 8' OL-^t xot xeoaX^ xaxaveuaofAai, o(ppa 7Teico{0i[)< ;
TouTO -^kp i{ e(ji6ev ye fiex' dSavaToiffi u.i-^iTzo^
TixfjLdip' bu •^oLp ifiov itaXivaYpstov, ou8 AiraxijX^v,
Ou8' dTeXeuT7)T0v v* 6' ti xev xecpaXri xaTavetSffw.
'H, xai xuavirjatv W ^tppuat veu« KpovJwv.

26. Catharticum dare, tom. I, lib. de Pallic^ cap. 5,

n. 111.

Ka6apTix6v 'fj xa6apTijpiov ^dp (xaxov , IJ xdQap-

(Tic, medicamentum ventrifluam, sive quod alvum

dejicit. Hinc 6ici{XaTov dictum Hippocrati. Explicat

se Tertull. : Sermone me suasisti tnedicamine sapien-

tissimo : ex graco senario :

A6y<{> fA* Siretaa; ^apfjidxqi vo^ u>TdTC|>.

Ka8aipouv est lustrare et expiare, ad qaod alladit
Horat. lib. i, epist. 1, loquens de vitiis animi :

Sunt verba et voces, quibus hune lenire dolorem
Poseis^ et morbi maguam depellere partem.

Et:

suot eerta piacula, quffi te

G Ter pure lecto potueruot recreare libello.

Huo pertioet, Elleboro purgare, et similia.

27. CaUme sapientior et gravior, tom. I Apolog.

cap. 11, n. 173.

Catum Sabini acutum dixerunt, unde Caionum

nomen. Hujus autem Cafonis, apud Tertall. primi

et Censorii, elogium babes apud PliDium lib., vii,

cap. 27; 917 et apud Giceron. lib. de Atnic, ubi

de Catone Lselius : Aut enim nemo, aut si qais-

quam, ille sapiens fuit. Et in lib. de Seneei. qai

Catonis hujus nomine inscribitur.

28. Caucaso abruptior, tom. I, lib. I, adv. Marc.<,

cap. 1, n. 15.

Gaucasus, mons Scythiae ▼astissimuSy cujus, at

ait Plin. lib. vi, cap. 5, juga in colchica Ponti re-

D gione ad Riphaos montes torqaeatur, altero latere

in Euxioum et Meotim devexa, altero in Caapium

et Hyrcanium mare, variis nominibua Virgil.

jEneid,, IV :

Duris genuit te cautibut horreni
CaucQiUi^ Hyrcan»qae, etc.

Quibus verbis abrupium explicatur. In hominenx
agrestemf et durum, intractabiiem et inhospitalem.

29. Cerebrum vel cor non habere^ tom. Ifl, lib. iv,
adv. Marc.y cap. 10, n. 118.

InhomiDise0r^^ro,spiritaamvitaliumreceptaculo,

suprema et quasi regia rationis potestas; in corde

totus ipse vitas fons et sapienti» sedes. Hino vecor-

265

PROYERBIALBS PORMDLiE.

266

des et insipidi, cerebro cordeque vacui dicuntnr. A disse dioebantur odpavoitttttc. Illud sumptum vi-

Atque adeo ipsa corporis vitia, ei vel cerebro vel

conU sint aflinita,mentem quoque et actionem labe-

factant. Notos iEsopi apologus de vulpe caput larva

admiranto, ^Q oiot, xecpaXi^, xal ifd^ciko^ oux l^er

itpk TOK xaxd Tif^v 4^v>^T)v iX 0^^0X0 K. qmle caput /

it eerebrum nonhabet.

30. Cervi in prxliOj tom. II, lib. de Coron, milit.^

oap. 1, n. 18.

RHOfANua. Proverbialem figuram sapit, natum
ot apparet, ez illo Ghabrifle apopbtegmate,qui dixit,
Formidabiliorem esse cervorum ezercitum duce
leone, quam leonum duce cervo. Meminit Plut.C^-
vus est simplex et not» limiditatis animal, cujus
omne in foga prssidium, cum sit pornicissimum.
Hinc Cervini viri dicuntur cum fugae magis quam R
Tirlbas fiduntt quippe formidolosi sunt. Quibus
MavoriyUt ait Virgil. lib. ii, ventosa in lingua pedL
bnsque fugacibus. Et apud Hom., Iliad. a, Aobilles
Agamemnoni timiditatem in congressibus praelio-
rom ezprobrat :

OlvoSapUy xuv^c S(i.fiaT' ^x^^i ^^pfl^^^v x* iXdLooio ;
Ebrie^ cervinum cor habens, oculosque camnos.

81. Chrysipffus, ad elleborum, tom. III, lib. de Ant*

ma^ cap. 6, a. 89.

GhryiippoSy Gleanthis disoipulus, homo acerrimo
ingenio, de qao versioulus,

E! (JiiJ^ Y°^P ^^ Xpuffiincoc, odx Sv ^ £xoa...
Nisi fum Chrystppus, haudfuat Stoa.

deri potest a scenis tragicis, in quibus fere, 4n6
x^c fi7)^avf,«; Oe(5<:. Est enim machina supra scenam
locus, unde ox improviso deus aliquis apparebat.

33 De Cxlo in ccenum. tom. II, lib. de Spect.j

cap. 25, n. 189.

Tertull. De EccLesia Dei : << In .diaboli ecclesiam
tendere. » Et lib. de Coron. milit. : « De castris
in castra tenebrarum nomen deferre. » Eiegantiam
affectavit Tertull. ix x^< icapovo[jLaj(a<; : ut sit luoi
tenebras, vitae mortem prsferre. Cum ab hone-
tissimis actionibus studiisque, ad flagitia, ad vanas
tiirpesque ezeroitationes deflectimus.

34. Cofna xstiva post assump, tom. III, lib. de

Anima, cap. 32, n. 387.

Videtur innuere Tertullianus in cosnis mtivispost
assum, hoo est, carnes assas, nihil praeterea fercu-
lorum importari solitum, ita ut finis ccBnfle fuerit
Bssum. Uti Empedocles in ardenti iGtna probe
assus, in nullum aliad corpus est mutatus, atque
ideo finis fuit metensomatoseos. Quid si huc allu-
dat ? Graois, qui ova cum turdis et leporinis oarni-
bus ac meflitis placentis secundas mensas dabant,
mos iste fuit, ut in fine cceno linguas igne torridas
post sermones degustaedas darent. Quare, flnitum
aliquid esse, nihil esse reliqui, proverbio signioa-
bitur.

35. De Corio suo ludere, tom. I, lib. de Pallio,

oap. 3« n. 49.

Refert Vol. Max. lib. xiii, cap. 7, Garneadem cum ^ Ghamaeleonte traotum, qui toto oorpore reddit
Chrysippo disputaturum, elleboro se ante purgare ^ ©olorem quemcunque proximum attigerit, prfleter

solitum, ad exprimendum ingenium suum atten-
tias, et iUius refellendum acrius. Idem A. Gel.
Hb. xvn^ cap. 15» Gameadcs Academicus scri-
pturus adversus Stoioi Zenonis libros, superiora
corporii elleboro oandido purgavit. £t cap. ubi
ellibori effioientem et duplex genus explicat. £t
Plin. iib. xxY, o. 5, idem Garneadi altribuit,et eUe-
beri naturam desoribit, Tertull. ipsi Chrysippo tri-
boere videtar senieniias %tS suas non intelligendo^
valetudinis corruptelam stupicari. Quod Valerius de
Ckrysippo eodem capite scribit : Gi:gu8 studium in
tractandis ingenii sui monumentis tantum operis
laborisque sastinuit.ut ad ea quee scripsit, penilus
eognoscenda, longa vita sit opus. Et ut Gio. de
eodem : Qufledam, inquit, proponebat, quee ne ipse D
quidem potuit dissolvere. At Lucianus fabulatur
in Verar. Narrat. lib. ii : Non liouisse Chrysippo
in beatorum insulam immigrare, nisi quartum jam
inmpto eileboro. Alludens huo, quod ter in vita
bibisse n^emoratur. Hino elleborum bibere, edere,
eoque se purgare jubentur, qui mentis capitisque
▼itia sibi levari velint.

32. De ccelo supervenit, tom. I, Apolog., oap. 10,

n. 162.

Videantar adnotationes Pamelii. Explicat Ter-
toUianas in ignotos, et vel ex inopinato apparen-
tes ; qui et coelites et ocelo delapsi, vel e ooelo ceoi-

Patrol. I.

rubrum et album. Itaque adagiura patet in homi-
nem versipellem, instantem ac pro tempore in
omnem habitum sesevertentem.Cui simile, Proteo
mutabilior.

36. Craso H Crasso copiosior, tom. I Apolog. oap. 11

n. 173.

Groesi, Lydorum regis, opulentia apud Graecos in
proverbium abiit, qui Gyro Persae bellum facere
ausus. M. Crasso apud Roman. Livitis cognomen-
tum 919 additum qui in agris suis sestertium
vicies mille possedit, et neminem esse divitem
nisi qui exercitum alere possit suis fruotibus^ di-
xisse memorat Gicer. in Paradox.

37. Cubito pellere, tom. III, lib. de Anima, cap. 55,

n.605.

8i quid perperam dictum aut improbius repre-
hendimus, in latus proximi, oujus diota non pro-
bamus, cubitum impeilere solemus, et procul a
nobis, quasi abhorrentes, detestationis causa, ar-
oere. Horat. lib. I, epist. 6 :

Mareemur servnm, qui dictet nominai lcevum
Qai fodiat latus.

Intelligit servum a memoria, sive nomenclatorem.
Ubi fodere latus est manu toI pungere, vel tun-
dere, quod fit monendi, suggerendi, et impeilendi
gratia. Erit igitur aspernari et respuere homines
tam prava opinione imbutos.

267

EX TBRTDLLIANI APOLOGBTIGO

268

38. Cuneo extrudere, tum. 111« Ifb. i,

cap. 21, n. 150.

Hoe euneo veritatis omnis extruditar hsereiis, Cy^
neuSf ferreum vel ligneum instrumentum quo, ut
ait VirgiliuB, soindebatur ilssile lignum ; a oujus
forma cuneus in acie pedltes conferti, qui juncti
cum aoie, primo angustius, deinde latius proce-
dunt, et adversariorum ordines rumpunt, quia a
pluribus in unum locum tela mittuntur. Quibus
opponitur ordinario, quem forficem vocant, qusB
lectissimis militibus confertis, in V littern for*
mam componitur, et illnm cuneum excipit, atque
ex utraque parte concludit. Quo facto, aciem non
potest erumpere. Ex priore significato sunt illa :
Malo modo malus qucrendus cuneus : a seotoribus
roborum, pro, Malum malo retundere, et olavum
olavo pellere. Ad que bic alludere videtur Tertull. "
la sequentibus iudere videtur altero significato.

89. Cuneo oecurrere, tom. III, lib. de Resurr. cam,,

cap. 2, n. 'IS.

Sumptum a re militari. Virgil. :

Agmina densentar cuneis Et onines

Dant curewn, densaque ad maroi mole ferantur. Et,
Qua globus ille viram densissimaB urget.

Britque valida confertaque alicujus rationibus
argumcnta opponere,

40. Cuneum primum congressUmis armat^ tom. III,
lib. adv. Valent., cap. 3, n. 24.

Gui sbbjungit TertuUianus. <c Detectorem con-

scienti» illorum primam banc victoriam auspica-

adv. Mare.^ A. demonstratium titiliatar. • Bst potentis, digitis

denotari ct monstrari. Horat. Od. 3, lib. iv :

Qaod monstror digito prfletereantium,
Romann fidicen lyreB.

Et lib. Ep. Od. 4, explioat noetrum proverbfnm
ex TertuII. sententia.

Videsne sacram metiente te viam
Gom biB ter ulnaram toga,
Ut ora vertat et huc euntiam
Liberrima indignatio ?

44. Dimicare ad certum^ tom. III, lib. in adv.

Marc.f cap. 5, n. 14.

Solent gladiatores et pugUes inter se congresau-

ri, antequam ad manus ictusque veniant, quoddam

quaii praeiudii specimen edere, et, ut B. Paulus

ait, aerem verberare. Virgii. lib. v :

Talis nrima Dares capat altum in prsBlia tollit,
Ostenditque humeros latos, alternaque jactat
Brachia protendens, et verberat ictmus auran.

Tum postmodo,

Immiicentqne manua manibus pugnamque laceeaunt.

Et lib. xii :

Ventoaque laccesait
Ictibua, et aparaa ad pugnam proindit arena.

Potest et videri sumptum a jaoulatoribus qui,
eoopum, ad quem ooiiiment, sibi proponunt. Huc
pertinet B. Pauli iilud, I Gor. ix : Ego xgitur tic
curro, non quasi in incertum ; sic pugno^ :ion quasi
aerem verberans.

45. Dimicare cominus^ Ibid. Vide Cedere commi»,

superius.

mur. » Sio antecursores, equites praBmissi, solent ^ 46. Epicitarisma post fabulam, tom. Ill, lib. ado

detegere hostiles copias, insidias, et numerum. Et
prima victoria,qua8i omen est pugns.Omnia trans-
lata a oonfliotu martio prffilii, ad disputationem,
quod est certamen litterarium.

41. Demosthene eiequentior^ tom. I, Apolog. cap.

2, n. 173.

Nihil Demoslhenis oratoria vi clarius, inquit

Valer. Max, lib. iv, cap. 5, et cap. 7, lib. viii :

Demosthenes, cujus 9M, commemorato nomine,

maximaB eloquentisa consummatio audientis animo

oboritur. Quinotil. lib. ix ejusdem commemorat

elogium.

42. Digiti nutu loqui, tom. III, lib. adv. Eermog.^

cap. 27, n. 91.

In Apolog. Cum digitarum supputaloriis gesttculis.

Prisois usitata supputandi ratio, qusB fiebat digito- D

rum flexu. A. Vener. Beda loquela digitorum,8ive

per gestumdigitorum,dioitur.AIexdnd. ab Alexand.

iib. i,oap. 14 : « Veteres gestu manus, modo dextraB,

modo sinistrs, et digitorum depressione aut cir«

cumflexione, sspe annos dinumerarunt, > etc. Ad

quem morem alludit Tertuli. oum addit : • Nutu

accommodato; altius toliens,et quasi retro jaotans.a

Usurpatur in hominem pius nimio sibi sumentem,

et pro arbitratu suo, quod iubet, slatuentem.

43. Digito destinare^ tom. I, lib. de Pallio^ oap. 2,

n. 84

Tertullianus lib. ile Veland. Virg. : « Dum digitis

Valent.f cap 33, n. 367.
RHBifANus. Gum fabuIflB recensebantur olim pu-
blioe, ad demulcendos speotatorum animos, qui
tadi longffi narrationis jam languebant in fine,
priusquam dimitterentur,citharadus aliquis prodi-
bat. Solent et ante et post justam fabulam qu«dam
cani in odeo a realiena,ad auditorumfastidia diapel-
lenda duntaxat. 994 Dnde illa prooBmium, qaasi
prffioentio, itpb ttI; ot^fxou ante cantum ordinarium,
quod rhetores per translationem su» orationis ejsor-
dium dixerunt. In poesi, prologus, et contra, epi-
logus. In tibiarum incentione, proaulion. Poterit.
dici oorollarium vani alicigus cmpti, aut oommen-
tum additum.

47. Favos post fella gustare, tom. II, lib. de Cor.

mil. cap. 14, n. 196.

Erenanus. Proverbii speoiem habet, de eo vulgo
dioi Bolitum qui, toleratis adversis, Istioribus taa-
dem rebus potitur. Huc faciunt iila : « Ex tem-
pestate in portum^ Post agonem corona. » Vulgare :
« Ab atro pane ad candidum ; Virtutis radices ama-
rae, fruotus suavissimi. »

48. Fibulam iaxare seu relaxare, tom. II, iib.
de Cor. milit., cap. 11, n. 144.

Rhenanus. Proverbialiter dictum, pro aperlre
fenestram, et ansam dare delictis ; qu» et ipsa pro-
verbii schema babent. Huio opponitur quod idem
lib. de Monogamia dixit : Fibulam imponercp quod

PROTBRBIALBS FORHULiB.

270

est compeseere ei cohibere. Natam videtur a filmla A
cingQli, qaa yestia flaza astringitar, vel astricta
remittitar. Virgil. :

Aarea parpeream labaeciii flbala Tesiem.

Sed qooniam ad oarnis lubricaB voluptates ple-
rQmque TerinlliannB refert^ referri poterit ad fibu'
U astrigmentom, qua olim adolescentulie in ve-
nerem prurientibae proniaque paries geaitales
trajiciebant, quod infibulare vocabant. Gujua rei
ritio est apnd Qovn. Gelaum, mentio apud Martial.
Javeaal.nt in eos dicalur qui^ruptiB pudoris repa-
gulis, in libidinem praecipites feruntur, et disao-
luti in omne licentiee genue.

49. Fiiium ienuissimufn pendente vestigio aggredi,
fortaBsiSy ingredi^ tom. V, lib. de PudicU.j o. 10,
D.83. B

Tertullianus aeee explicat, et a funambulis hoo
locutionis genug translatum aignificat, dum prs-
mittit : Funambulx pudicUim. Funambuli, veupoSo^-
Tsi, et r^oiyo&kxai,, per extentum funem incede-
bant, cajQsmodi incesaaa in imperitis periculo la-
psQS non carebat ; et hino vesligio pendente (nam
in aere pendere videntur) opponit : /n gradu totum
euif in solido esse. In eos ergo competet, qui rem
perienlo plenam aggrediuntur. Ovid., de casunm
bQmanorum-varietate :

Omnia sont homiaam teaoi pendentia fllo.

50. Fossam determinare, tom. III, lib. de Prmseripi.
adv. hseret.^ cap. 10, n. 68.

Rhbnanus. Ultra qnam transilire non liceat:me-

taphorica locatio. Vallum castrorum oonsuevit, q

vel ex cespite aggesta humo^ vel duota ingenti

fossa, quam cum manitionibns nemo transcende-

ret, commaniri, intra quam milites oontinebaniar»

vel hac pertinet, quod supra de Scammate dictum

e8t.Erit igitur, oertas alicui leges esse prcBStitutas»

qaibus nefas sit reoedere.Oreecis non absimile,6iclp

xa. I^xafifjiiva mfi^^ ultra fossam salire.

nt 51. Fluctus utrumque te involvmt^ iom. III,
lib. I adv. Marc.f oap. 7, num, 50.

A tempestate maris, et deoumanis fluctibus ; ad

aTgomenta utrinque adversarium capientia ; nam

et dilemmate utitur Tertailian. Quasi dicat : Non

est eiTagio loous, utrinque sive ex utraque argn*

meoti parte constrictus et irretitus tenerie. Potest

et asurpari in eum qui geminis et ancipitibus ma- |v

lis circamcluditur. Yirgil. :

Vario curaram flactaat ttsia.

52. Frenarty tom. V, lib. i de Pudieit., cap. 16,
^ n. 136.

Tertailianas, c Tenebitur frenandis continen-

tia coDJogiis. » Usitatissima ab equis metaphora.

Virgil. ;

Joatiiiaqiie dedit gentes frenere superbas.

Horat. :
Hone (anioiam) frenis, hunc ta compeiee cateniB:

Hoc eaty coeroe et comprime animi perturbatio-
nes. Cui opponere ex Tertull. w Pibulam laxare

vel relaxare oarni. » Gioero, « Alicui frenos fbrios
injicere et alicujus fiirorem frenare. »

53. Frenaios relaxare, vel laofare^ tom. V, lib. de
Pudicit., c. 2, n. 22, et Frenos restringere^ ibid.

Gontrsria sunt. Virgil. lib. : Mneid. :

Qui ffledere certo
Et premere et lazas sciret dare jaeBui habenas.

Gicero : » Alter frenis eget, alter calcaribus. »
Tertull. ad disciplinam transtulit^ ut signiflcet, vel
nimia indulgentia, vel immodioa severitate, in di-
sciplin» observatione uti.

54. Fronte sua proponi^ tom. V, lib. de Monog.f

cap. 12, n. 100.

Rhbnanus. Quod libere et aperte debeat proponi,
non coacte et recte. Vera fronte apud Gic. pro G.
Babir. ex animo et oitra fucnm facere qnid vel di-
oere, et contra : mendaoi fronte et vultu, per si-
mulationem. Hino illud : Fronti nulla fldes. Frons
enim et ocuii declarant maxime affeotum animi.
Et apud Terentium : Vultum flngere, est oompo-
nere ad simulandum vei dissimulandum aliquid.
Opinor tamen verisimilius ad hoc respexisse pro-
verbii auctores. Gum in fronte pudori sit sedes
(unde perfriota frontis hominem),oum qnidab ho-
neetate non discrepans,quodque non temere vertat
pudori, vei facimus vel dicimus : nostra fronte id
nos facere vel dicere, possumus nsurpare. Gum si
quid contra vel turpe vel indecorum faciendum sit,
aliena fronte fSive per suboroato8,id faciamus dica-
musque, et noetro paroamus pudori.

55. Qui fugiebaif rursas prxliabUur^ tom. V. de

Fuga in persecutione^ cap. 10, n. 72.

Rhenapojs. Demosthenes olim fugiens ex praelio
Ghffironensi, in quo succubuerunt Athenienses
adversus Philippum Macedonum regem pugnantes,
fcedam eam fugam, ob abjectum clypeum expro-
brantibus soiitus est hoo versiculo respondere :
'Avif^p 6 tpci^cov %%^ icdX(v (juc^i]ffCTat, hoo est :
Yir qui fugii, rursum capesset prmlia. TertuUianus
paulo ante hsec opponit : « Btare immobiles prs-
cipit utique neo fugam ; mobileB,et accinctos in fu«
gem,an in oocursum Evangelii ?» Hastam abjicere,
et Gnecis (SC^^aorcic ou dl9ici$aico6Xi^c» ^ico xou (3t-
irceiv xai dnoSdXxsiv x^v diTicC8a : proverb; pro
difiidere eaus», vel oauss defensionem deserere.
TertuII. Proverbio (quod a Grscis profectum)
moneri possumus, non protinus despondere ani-
mum, si quid infelicius successerit, et cum hac
non sucoeseit, ut ait Gomicus, alia aggredi yia.

56. Funem conteniionis ducere, tom. III, lib. iv,

adv. Marc.f cap. 4, n. 28.

Frequens est apud bonos auctores,I>ticertf funem^
quod sumptum ftexacpopixa)^ a comica saltatione,
quam x(Sp8axa et xop$axi9{i^v appellant. Terent.
Adelph. : Tu inter eos restim dictitans saltitabis ;
et apud Aristoph. vecpiXai^ o68l x6p$axi c^Xxuvev,
In quibus choreis qui praesultor est,et moderator,
funem ducU^ quem alii, apprehenso fune, prceun-
tom sequuntur. Hinc apud Gic. famiiiam ducere

EX TERTULLIANI APOLOGETICO

272

est esse prinoipem et auotorem alioujus seot» ; et A nem Satanag non solum in omne ^enus malorum,

Horat. de Pecunia, epist. i

Totom digna sequi potius, quam duccre funem.

Sed quid heeo ad contentionem et certamen?
ad pertinacem opinionum defensionem? illudere
igitur videlur ad aliud lusue genus, in quo forte
funem medium utraque pars in diversa obnitens
ac se pertrahere nitebatur, et alteris extorquere.
Qua in re propositum erat viotoriaB priemiuni :
quod non paucis locis a pueris observatur hodie,
quem funem oontentionis vel contentiosum a par-
tium contentione (ut Kyfbal Flandri) in lusu pilaa
palmariflB, cum luditur datatim appellat Tertull.,
qui addit: Pari hinc inde nisu fluctuante ;(ovi^s3e :
fluctuantem sub funem.

57. Fune contentioso diem ad vesperam ducere, iom.
I, lib. adv. Jud,, cap. 1, n. 1 ; et tom. III, lib. de
Resurr. camis, cap. 34, n. 254.
Vel in vesperam trahere. Gui addit Tertull. alter-
nis vicibus, ut supra : Pari hinc inde nisu. Gic.
epist. 2, lib. i famil. : Hac controversia usque
ad nootem ducta ; et epist. 2, iib. iv, ad Attic. :
Cum ad Ciodium ventum est, cupit diem] consu-
mere. Plinius : Actionem meam, ut preelia nox
dirimit; et : Dixit in noctem, atque etiam illatis
lucernis. Apud Roman. cum quid dilTerri, vel in
diem diffindi vellent intercessores, dicendo diem
ducebant, ne quid eo die ipso a senatu decerne-
retur : dicebanturque diem extrahere, tempus
trahere et prolatare consullationes, apud Salust

sed etiam in Tartaream abyssum prscipitat. »
Apud profanos auctores : Gatena negotiorum, Ga-
tenati labores. Pind. Au(j<p(5pwv (x^oivCov lAEpipwv.

60. Glacie fragitior^ tom. III, lib. i adv. Marc^

cap. 1, num. 14.

Aliis, Getu fragilior. De homine inconstaiate et
fmdifrago. Nam frigile opponitur firmo el stabili.
Fragilitatis in glacie causa est, partium, ex-
creto calore, quod conjungendi vinculum est, ra-
ritas.

61. Gradu cedere, de gradu cedere, sive paulisper
decedere, tom. III, lib. de Prxsc. adv. hxr.,
cap. 9, n. 64, et lib. v, adv. Morc, cap. 16,
n. 256, ao tom. V, lib. de Pudic., cap. 7,
num. 53.

Omnes metaphoras ab athletis sumptffi Jam con-
gredientibus, sive gradum, pedem, manum con*
gredientibus. Lib. de Prxscript. adv. hser. : • Cedo
nunc sponte de gradu isto. > Quod est, Non impul-
Bus,neo argumentis evictus, de jure meo concedo :
hoc dono adversario, quod defendere mihi sit pro-
clive, et ad firmiores rationes recurro.

62. Gradu eodem occurrere, tom. III, lib. iv adv.

Marc, oap. 29, n. 492.

Sumptum a gladiatoribus, qui cum antagonista
decertaturi gradum figunt, et ictus declinandi
causa cedentes, iterum procedunt, et eodem gra-
du oonsistunt, obviam euntes renituntur. Erit, eo-
dem argumento et telo uti.

naoia. In llb. de Reswr. cam., contenttoso fune de- ^^^ j^^^^^ ^^^ ^3^ ^^ 7^^ ^^ jjb. iv adv. Marc,

t .-1. .^^..^AMiia M*.Alivtfl nArnlATiflniiA rfim ..^«^ n •« n\h

ducere, est, argumentis prolixis perplexisque rem
agitare.

58. Funem contentiosum alterno ductu in diversa
dUtendere, tom. V, lib. de Pudic., oap. 2,
n. 22.

Praeter ea qu» supra allata sunt, hoo proverbio
admoneor, Ductarium /unm dici,qui per orbiculos
trochleffl {quee est machina tractatoria, cum «reo
294 ligneove orbiculo qui circum axicuium ver-
satur, sive rotula striata quam Caterol et Moufie
Belg» appellant) trajicitur. Qua machina utimur
in oneribus, fascfbus, saccis frumentariis in al-
tum atlollendis, et per fenestras immittendis. Qui
funis dioitur contra demitti. Virg. :

DemiBsum lapsi per fUnem.

jEtemo ductUf ut supra, AtUrnis vicibus, pari ni-
su hinc inde. Idemque significabit : Utrinque ma-
gna cum pertinacia rem disputando agitare.

59. Funem longum attrahere, tom. II, iib. De ve-

tand. Virg., cap. 14, n. 115.
Notum est illud B. Gregorii Moralibus : « Ori-
tur ex suggestione cogitatio, ex cogitatione affec-
tio, ex affectione delectatio, ex delectatione con-
sensus, etc, usque ad certam damnationem. Qua3
est longa illa et horrenda pecoatorum catena. Qui
f unes atque compedes, quibus constriotum homi-

oap. 9, n. 104.

Libro de Anima : « Rujus definitionis gradum ex-
clusero ; » hoc eat, Ostendero definitionem consiB-
tere non posse, neque rem, definitionem cum ea
retro commeare, quod est vitium in rei definiend»
ratione priraarium. « Cum Deo hoo gradu expelli-
mus, > hoc est, cum Deo hanc potestatem, prcro-
gativam, viro ««5 creandi adimimus. « Te gradu
pellam, » hoo est, convincam te falii, et tuas ra-
tiones infirmabo. Hffic omnia a colluctatoribuB
Bumpta, signiflcant adversarium confutare, et in
oertamine disputationis superare.

64. De gradu dejici, aut moveri, tom. III, lib. de
D Resurr. camis, oap. 2, n. ^18.

Apud Cicer. Offic. lib. i, De gradu dejici, est ani-
mo consternari, et velut a statu mentis demoveri,
nec prffisentis animi uti consilio. Huc pertinent,
Moveri loco, Deturbari gradu. Gui contraria : Re-
poni in gradum, et Restitui in locum. Tertuil.,
Dejectus vel Motus de gradu ejus spei, hoc est, qui
jam spem abjecit, in qua innitebatur, alienis per-
suasionibus inductus.

65. Gradum aliam inire,iom. III, lib. iv adv. Marc.f

cap. 6, n. 52.
Est alia aggredi via, et novum inire oertamen,
vel saitem novo modo, vel, re una jam improba

■^^if

273 PROVERBIALBS FORJlpLiE. 274

ei labeftotatay ad alterias eyerBionem eese iio- A obstraunt, in altima congressione prostemere-
ciogere. mus. *>

66. Gradum conferre, tom. 1, lib. adv Jud., cap. 2,
n. 6, et cap. 7, n. 27 ; et lib. iii adv. Marc.

eap. 2, n. 4.

Militarie phrasis : ut illa, Collato pede pr»liari ;
coDferre manum vel pedem ; conferre gradum cam
hoste. Kottdip^eadai Trjc f^^X^^* Auspicari certamen
dispDtationis : Ad rem proprius acccdere^ Hoo
hffi^ Urztii, cominus congressi.

67. Gradum dirigere^ tom. III, lib. iv, adv. Marc,

cap. d7, n. 601.

Est aliquo referre vim ingeniiy ad aliquid expen-
dsndum sq comparare.

68. Gradum figere, tom^ JI^ lib. De veland. Virg. ca
l,n. 86;

72. Gradum sustinere, tom. III, lib. i advers.Marc,

cap. 1| n. 23.

Qui oppugnantur, dicuntur vim et impressionem
hostilem sustinere^ sive sufferre. Hino proverbia-
liter pro, Suscipere alicujus rei defensionem, sive
sustinere. Tertullianus sic transtulit ad litterariam
disputationem : « Alius libellus hunc gradum sas-
tinebit adversus heereticos. »

73. Gradum unum insistere, tom. III, lib. Scorp.

adv. Gnost. cap. 8, n. 52.

Addit Tertullianus, et expiicat se : t In hoo so-

lum provocamas. i Insisiere, et referre pedem, et

« QA <*♦ ♦^r« TTf i;k ,„ «j m^,^ ««.. o jongius procedere, contraria sunt. Gioero : /nw/artf
, n, 8o; et tom. III, lib. iv adv. Marc^ cap. 2, u 5 **.. *^ ^ ^ V . -, u u • 4«

. 18 ; lib. v adv. Marc, cap. 10, n. 154; lib. ^ ° ^^^^^ ^^^^ «»* commoran. Proverb. ab msti-
' " -* — . ^ ^^j^ disputatione non egredi, et in unius rei dis-

quisitionem incumbere.

74. Gradus hic stabit, tom. III, lib. de Animaf cap.

n. 83.

Tertullianus : « Sed nec hic gradus stabit, » hoo
est : Haec ratio, haec definitioy hoc argumentum
lirmum non erit neque consistet ; facile poterit
refelli et infirmari : AfQrmate, hoc ego defenden-
dum adversus omnes rationes susoipiam ; hujus
pronuntiati veritatem propugnabo.

75. Ad gradum praesentem occurrere^ tom. III, lib. i
Advert. Marcion.f cap. 12, n. 125.

Gicero : Consiliis alicujus occunere atque obsi-
stere, Tertulliano est argumentum pro re nata,
eludere responso et contraria ratione.

76. De gradu vrimo prmludere^ tom. 111, lib. ni
adv. Marc. cap. 5, n. 14.

Adjungit^TertuIlian. : « Adhuc et quasi de lon-
ginquo, » cui statim oppositum subjungit : « Ad
certum et cominus dimioare, » qo» supra expli-
cata huc faoiunt. Solent gladiatores, ante Justum
cum antagonista certamen, ostentands artis et
oblectandi spectatoris causa praBludere, ut apud
Virgiiium Acestes :

Ostentane artem pariter, arcumque sonantem.
Est igitur levia et quasi ludicra afferre argumenla
et %%7 imbecilliora, initio,anteqaam ipsum robur
argumentorum.depromatur.

10»

advers. Praxeam. cap. 8, n. 56, et cap. 2. n.
135; tom. V, lib. de Jejun. cap. 11, n. 71.

RH£NiiNU8. Translatio ab athletis in certamine
congredieiitibaBySermo proverbialiB.Gonsistere cum
eonstantia, et apud TertuII. tot locis est senlentiam
semel conceptam aoriter defendere, in eaque per-
sietere : aut premere argumentum suum, ut loqui-
tar Cicero : vel in unius rei diligenti pensitatione
immorari, et nullis uti excursioniboB a re alienis.

49. Gradum in acie figeref tom. V, lib de Fuga in
persecut. cap. 11, n. 80.

ApudVirgilium frequens, Btate, viri, adhortan-

tis at ex fuga sistant, unde Jovis Statoris nomen.

Et jEneid. lib. x :

Fidite ne pedibae ; ferro rampenda per hostei
Est via.

Proverbial. argumentiB adverflariorum non move-
ri, pertinaciter in sententia persistere, suam cau-
Bam acriter defendere. Lib. de Jejun. : Siate in isto
gradUf si pctestis.

70. Gradum movere, tom. V, lib. de Jejun.. cap.

13, m. 78.

TertuUionus sio interpretatur : « Movistis gra-

dam excedendo %%B traditionem, cum quas non

sant coastitata, obitis, » Est igitur recedere ab in-

BtitutOy flive a prffiscripta norma, cedere adversa-

rio victum. Vigil., lib. ii :

Retroque pedem eum voee repreesit

71. Cradttm obstrufre tom. I, Apolog. cap. 27, n- ^ 77. |„ gradu esse, tom. V. lib. de Pudicit., cap.
424; tom. II, Iib. De veland. Vtrg., cap. 13> ^ n. 83.

n. 120; tom. III, lib. de Praescript. adv. hser.f
cap. 15, n. 99 ; et lib. de Besurr. cam.. cap. 48,
n. 344.

«Hanopgitur gradum potiBsimum obstruimuSynon
idmittendi eos ad ullam de Scripturis disputatio-
nem ; » hoo est : Hoc primum opponimus a con-
greesu removemus. In Apotog. : « Provocati ad sa-
crificandum obstruimuB gradum perfidi» (al. pro
lide) Conscientiffi nostraB ; » hoo est, Antevertimus,
ne perfidia irrepat mentibus nostris. Gicero : Ob*
Btruere perfugia iroproborum. » Lib. de Resufrect.
carn.^ ut « quod adversarii in prima statim aoie

In uno argumento insistere. Cui opponit Ter«
tull. pergere. Quod interpretari poBSumuB, Ex
sumptionibus Bive pronuntiatis complexionem edi-
cere, et ad rei probands summam pervenire. In
gradu totus esse, ille dici poteet, qui proponit qui-
dem, sed nihil concludit. Qui sorite, sive argu-
mentatione acervaii utens initiis immoratur, lon-
geque abest ab extremo conclusionis.

78. In gradu dedueefe, ibid.y cap. 21, n. 183.

Ad novam rei disquisitionem se comparare;
una expiicata, ad aliud progredi.

275

EX TERTULLIANI APOLOQETICO

«6

79j In grodum rursum, tom. III, lib. i adv. Marc, A ^^^ aaimo. Et : Galida oonsilia, est, pracipitia et

oap. 9, n. 155.

Gum ab instituto per digressiouem, eive 1x6«-
aiVy abrepli abductique longius^ eodem unde di-
vertimus regredimur, et eamdem rem denuo agi-
tamuB expendimusque.

80. In gradu ipso provoeare^ tom. III, lib. v advers'

Marc, oap. 1, n. 12.

Bumptum a provooantibus ad pugnam, qui cum
gradum institerint, adverearium opperiunturet in-
tentato teio laoesaunt. Significat itaque, caput rei
aggredi, et rem altius non repetere neque longe
arce88ere,8ed ea Buper quibue pugna est, initio in-
quirere, ab eorumque inquieitione non recedere.

84. Habenis effusis, tom. V, Epist. de eibis Judaicit,

oap. 4, n. 14.

HabenaB lora sunt, quAD ft*eno utrinque alligan-
tur ad equum regendum. Hinc illfie metaphors :
LaziBsimas habenas dare amicitin. Gic. Virgilius,
lib. V :

Spumantiaque addit
Frena feriB» manibusqae omneB effuQdit habentis.
fProprie lib. zii.)

NuUo diBcrimine ciBdem
SuBcitat, irarumque omneB effundit habenat.(tn,xki\hie.)

£t Orator dicitur in peroratione totos eloquentica
aperire fontes, et omnes affeotuum habenas efilm-
dere. Gontrarium est : Injicere habenas, pro,Gom-
peecere, et impetum sistere. Habenas effundere^
dare, iazare, GreciB $ouvai )^ocXivouc, nSffav d^ livai
ij &'X7)v d^t&vai TiP^v ^vfav, pro, Nimium indulgere,
nimiamque permittere libertatem. Habenis effusis, C
est iicentiisime, liberrime et intemperantiesime,
vel immodice. Idem Novatianus, iib. de TrinUate,
« Indulgenti89 sues sinus largos profudit ; » et :
<c Sub jugo enim naturalis iegis omnibus dats alia
quasi frenis revocata retrabuntur, alia qnasi eflu-
sis habenis ezcitata impellnntur. >

82. Hamaxobio instabilior, tom. III, lib. i, adv,

Mare, cap. 1, n. 12.

Videantur Adnot. Pamelii. Historicis et poetis
celebrati Hamaxobii^ vel HamazobitaB, Sarmatiee
gens. Quos sio deacribit Horat. lib. iii, Od. 24 :.

temeraria.

84. Bypobrychium irrespirabiUy tom. II, iib. de Ido-

loL, cap. ult.. n. 170.

Videantur Adnotat. Pamelii : Tuo^puxiov, t^
6it6 xa>v xufji^Tcov xaXuirc6fXBvov, quod fluotibus est
oblectum. Homer. Odyss, :

ubi 6ir<56pux.a poet. pro ^-reoCpuxto^» "^^^ xotaJtJu-
x^Ta bU 'c^ t>Sa>p, qui sub aqua subiit. Haec fere
Paul. Leop., I. vni MiscelL, c. 23. Sed cum Ter-
tull. dicat : a Inenarrabile ezcussis profundam,
ineztricuble impactls naufragium, irreBpirabile de-
voratis hypobrychium, » videtur locum signifioare,
imum sciiicet maria fundum, in quem et ezcusBi
B natandi imperiii et impacti, nec tabulis nec scopu-
lis adhserescentes deferantur. Significabit ergo
proverb. eztremum periculum, ut omnis saiutis
emergendique e malis spes adempta sit.

85. /n alium ictum considerarOy tom. Iil| Scorp, adv,

Gnostic,, cap. 5, n. 35.

« OccurBum est huic plagcB, in alium ictum
oonsideremus, » etc. Aiii ionge aiiter distinguunt.
A gladiatoribus sumptum. Gicer. Gatil. i : Quod
ergo tuas petitiones, ita oonjectas ut vitari posse
non viderentur, parva quadam declinatione, et, ut
aiunt, corpore effugi ; et Virgil. lib. v de Pugil. :

Nuoc hoB, nunc illoB adituB, omnemque pererrat
Arte loeum, variis aBBultibus irritua urget :
OBtendit deztrem ioBurgenB EnteiluB, et aite
Eztalit, ille ictum ^enieotem a verUce veloz
Prsvidit, ceierique elapBUB corpore ceaBit.

CampeBtreB meliuB Scyth»,

Qaorum piaastra vagas rite trabunt domos,

Vivunt, et rigidi GetaB,

Immetata quibaB jugera liberas

Frugea, et Cererem ferunt,

Neo cultura placet longior annua.

ftHS l&rgo non modo in oum dicetur, qui sedes
Bubinde mutat, et fabulam undecunque motoriam
agit : sed qui versatili est animi sententia incon-
•t&ns.

83. Hieme fHgidior, tom. III, iib. i adv. Mare.y

oap. 1, n. 14.

Verba, judicia, bomines frigere dicuntur Gice-
roni ; et : In re frigidissima calere, in ferventis-
eima frigere, opponit metapboricws ; et : Lentus in
dicendoi et pene frigidus, de faomine in8ulso,tardi
Btopidique ingenii ; ut caliduBi de alaori et ezci-

Ut Bit ; uno argumento refutato, alius inflrmatio-
nem inquirere, et rationem secam inire qua im"
probari possit.

86. Istro fallaeior, tom. III, lib. i advers. Marc. ,

cap. 1, n. 15.

Videantur Annotat. Pameiii. Quis ab histrice

animante hoc sumptum dicat ? Istrim regioniB in-

oolffi, non ii(rt aut Ilistri, sed Istrii diountur :

quibus quis fallaciam tribuat, non reperio. Reli-

quum est igitur, ut Ister fluvius, alio nomine Da-

nubius, huic proverbio locum fecerit. Gam Tertull.

Marcioni tot titulos honorifloasque appellationes a

locis, gentibuB, Ponto, patric vioiniB, et rebus ei-

«V dem peculiaribuB, asBignet. Oicetur autem fallaz

Ister vel propter BinuosoB flezus (ut Maeander),

unde a poetiB retortus et BinuatuB dicituri %W

vel propter ostiorum multitudinem (inter quaa unum

est PBeudostoma, quasi falsum vel failaz ostium)

quflB fallat in instituto cursu navigantes, vel quod

flubita inundatione plerumque aooolas iuopinato

opprimat, Tibul. :

Fallaz quoque teetiB.
PannoniUB qui latri accola,

AuBon :

£t fontem latiiB ignotum annalibuB HiBtri.
(Aspirat namque) ignotomi quia fallit et latet.

•» J

S77

PROVERBIALES FORMDLiE.

278

87. Jugum exeutere; et : Cermeem a jugo excusare^ A « Auotoresex ulroque latere magnum habuere cer-
« t-L j- « .j., .__ JA jo _ OA ^M. nK tamen. » TertulL : « Ex utroquc latere nos veritas

tom. V, lib. de Pudic., oap. 10, 12, n. 81 et 95.

Jugum, quod boves induunt cum trahunt ara-
tmm vel currum. Gicer. « Boum cervices nat»
ad iugum, » Metaphoriccos servitutem aut onus
grave BigniOcat. Hino illa : « 8ub jugum mittere. »
Jogiim dejicere a cervlcibus, est liberare violenta
dominatione, gravi onere servitutis. Gontrar. apud
Virgil. zn :

Ni franom accipere, et victi parere fatentur.

TertuH. lib. de IdoL : c< Vinculum et Jugum nobis
relazavit : » et lib. de Pudic, : «< Operum juga re-
jecta sunt, non disciplinarum. »

in istam concludit sententiam, » id est : Utrinque
et ez utrinque argumenti parte.

94. Quoquo latere velis, iom. Ill, lib. iv adv, Marc,

cap. ok, n. 544.

Idem cum superiore, ex utroque latere, quod Ter-
tuU. declarat : « Habes nuptiarum quoque velis
latere prospeotorem,» hoc est^quamounque in par-
tem te vertas.

92. Quo laterum^ tom. V, lib. de Jejun.^ cap. 11,

n. 72,

Utra parte argumenti ; qua ratione,quam in par-

tem ? Et hio utitur verbo con/irmatum, ut ad iatus

tectum, in ezercitu vel gladiatore, referatur.

88. Lamias turres, tom. III, lib. advers, VaUnt,,

n, .. u^^^rr*^'^'n r .• • n- B ^^' ^eones in pacc ;vide supra:Cervi in pr«lio,Uim.

De lamus multa Pohtianus m Prafatione m Dia- n ]i|). de Cor, mUit,, cap. 1, n. 18.

lect. et BrassicanuB ejus lcommentator, Hadrian.
Janias, adagio 34, eent. 2 ; et CiBi. Rhodrig. o. 5,
1. xziz, ubi de Menippi Lycii amica, in conjugem
jamjam asciscenda, post multa ait quidam philo-
sopbus : Beila haec sponsa una est tuv 'EfJiicou-
fu>v, a^ XacfjiCac xe xal p.op(JioXux(ac oX icuXXol voou-
ffiv e?vat, hoo est : ex Empusis, quas el lamias et
mormolycias plerique putant. Turres autem comme-
morat.Tertall. quod ingentem specum ad rupis ra-
dices insedisse fabulantur Lamiam in Libya locis
reginam. Dioetur igitur de rebus in speciem for-
midabilibu8,in quibus nihil insit periouli. Nomina
ad terrtirem inventa, fabuls aniles.

89. Latere hoc defendU, tom. III, lib. de Resurreci.

carn.f cap. 2, n. 21.

In acie, hoo est, ezercitu ad pugnam prooinoto
hsc fuere : frons, tergum, duo latera, qum et alea
et comua dicebantur. Teotum latus, de iis qui ar*
mis el preesidio muniti sunt ; apertum de iis qui
periculo ezpositi. Terent. Hauton, :

Trinmpho, tl licet me latere tecto abicedere :

hoc est,8ic nt nihil mihi acoersam periculi.Caesar.,
lib. n BeU, Gal. : Qu« res et latios unum castro-
nim ripis fluminis mnniebat,et : Totis fere castris
a fronte, et a sinistra parte nudatis, et : Quorum
pars aperto latere legiones ciroumvenire. Nennius,
io lCisoellades (si rite memini) et eum seoutus Mu-
ret. in Terent. a gladiatoribus sumptum volunt,

Gonvenit in eos qui prapostere se gerunt : ubi
res postulat audaoiam et virtutem,ibi timidi ; fero-
oes,ubi nihil ferocitate opus.Livius : In otio tumul-
tuosi, in bello segnes. Synesius : 'Ev jaIv ilpiiv^
Opa(rtT(;, Iv 6k icoXifxqi $ciXo(* In pace feroces, in
bello formidolosi.

94. In Hmine occurrere, tom. V, lib. de Monog.tOh^.

8, n. 52.

In ipso operis disputationisque ingressu sese of-
ferre.

95. Jk limine offendere, tom. III, lib. adv. Valeni.^

oap. 3, n. 22.

RHENANDS.Proverbium de his qui initio rei,quam
C agendam susoeperant, peccant. Simile illi : t Can-
therius in porta.n Gum hoo conveniunt : « In portu
impingere : In limine defioere. » Virgil. :

Car indecores in limine primo
DeAcimas?

pro, in ipso operis negotiique suscepti primordio
pecoare.Ab iis translatum, qui ez adibus egressori
in limine pedem ofifendunt.Offendisse autem limen,
laciniam ad id adhsBsisse, vel prolapsum cecidisse
ostenta fuere inauspicata et mali ominis, passim
apud poetas. Ovidius :

Dicitur offenBO procabuisse pede.

96. Lineas agere^ tom. III, lib. de Anima^ cap. 43,

n. 480.

« Humani vel maxime initii ao finis lineas quoti-

quibus Bi minus plagam AvTticiXciv possint infligere, D die agere. » Proverbia a lineis duota, quaa oonse-

Bat's honorifioum est, latere tecto, id est, integros
iUcsosqne abire.Dicebantur prcaterea : Latus aper-
tum prsebere, cum ictum non declinarent, sed li-
etori mortique se gratis objicerent. Laiere hoc de-
fendi igitur est,hi8 iisdemque argumentis, 9S0 ra-
tiQnibo8,probationibusqueconstabiliri ; quo verbo»
Qti et militari, muniri, eodem looo utitur Ter.

90. Ex latere utroque, tom. V, lib. de Irinit.f eap.

26, num. 112.

Verba Jureconsultis frequentia. Ulpian., lib. m
1%. tit. de procurat. : Ut ez utroque latere quasi
Kctor hal)eator.Et Justin., lib. v, CodJuris. inquit :

quuntur,partim a geometria, quce lineis omnia per-
flcit,partim a currioulis et palnstris, quorum spa-
tia oertis lineis' (includebantur : partem a piotori-
bus, qui penicillo lineas ducere solent priusquam
nmbram sine colore oolorare inoipiant, translata
sunt. Hoo autem primum SSl Tertull. duoere
videtur vel ab initio et fine spatiorom in Dromoney
vel a piotura, oum addit : • Manum fidei porrigena
facilius adjuvando per imagines et parabolas,sicut
sermonom ita et rerum.» Deinde : <c Proposuit igi-
tur tibi, » quasi ob oculos sublioit in pictura :
« Etiam per imaginem mortis.

279

EX TERTDLLIANI APOLOGETICO

280

97. Linios aliquat prxducere^ ad quai erii dimican- A
dum, tom. III^ lib. adv. Marc, oap. 5, n. 14.

Uoc samptum ab iis qui duello, sive singulari
certamine congredijantur ; vel ab iis qui in stadio
decurrunt, pro : Gertam materia legem prsfi-
nire.

98. Lineis ceriii deierminare, tom. I, lib. advers.

JudxoSf cap. 2y n. 6.

Addit Tertollian. : « Summam qunttionis ipsius.»
Ab iisdem certantium lineis, intra quas decerta-
turi consistunt. In lib. de Pudicit, : « Eumdem li-
mitem liminis figimus. » Ubi limen est linea, ut
apud Virgil. : Limenquerelinquunt, Certos terminos
certasque leges prsstituere^institutas disputationi.

99. Lineis claudere, tom. III, lib. i advers. Marc,

cap. 7, n. 51.

Quanquam tota materia de duobus deis dimice« B
tur, his interim lineis eam ciausimus, intra nos
congrediemur.Est igitur stata qusdam argumenta
prasfinire intra quaB ceu cantelios quosdam coerce-
atur liberior orationis evagatio.

100. Lineis deducere, ibid,, cap. 25.

Gioero : Huc causa deducitur. Rem de buc de-
duzi, id est in huno statum, locum adduzi. Ter-
tull. : c Quod attinet ad bonitatis qu8estionem,his
lineis deduximus eam minime Oeo adssquari/» boc
est : Infra hosce terminos tractavimus.

101. Lineas cerias prssducere in unam congressionis
speciem, tom. III, Scorp, adv, Gnosi., c. 4, n. 32.

Pracedit apud Tertull. : « Nos alibi de Deo di-

mioantes. » Certas leges sibi prsBScribere quas in-

tra de una eademque re decurrat disputatio. q

102. Linea extrema, tom. III^ lib. ad. Hermogen.,
cap. 2, n. 19, et cap. 38, n. 132, 135, et lib. adv.
Praz., cap. 16, n. 100.

Rhenanus : In spatiis olim,in quibus cursus pu-
blioe fiebat, initium et finis lineis notabatur. Hino
quiquid postremum est, extrema linea proverbia-
liter dici ccapit. Ergo oum Tertull. Hermogenem
hic vocat non intelligentiumexiremam lineamfimpe'
ritissimum accipe.Horatius Epistolam ad Quintum
sic claudit :

Mors ultima linea rerum est.
Hsc etiam Turneb. Advers. lib. xii, cap. 10. Ubi
similem Terent. locum explicat, et calx dicebatur
quod scilicet caloe et creata notaretur.Ultraautem
calcem nihil superest quo cursus tendatur. Atqui
cum Deus universitatis, lib. advers. Prax., Extrema D
linea dicitury alludere potius videtur auctor ad
illud Apoc. I et xxii : Ego sum a et ta, sive princi'
pium et finis. Lib. : advers. Hermogen. : « Si de-
terminatur, habet lineam extremam ; tM quam
quantum proprie piotor, agnoscis flnem esse omni
rei cujus linea extrema est. » Apud Terentium ex»
trema iinea amare, est impensissime ^ ^xpa Ypocfx-
fxi?i summa linea et extremus terminus, ut ibi sum-
mus amor significetur. Quomodo Eurip. cum ex-
tremum terminum malorum et miseriarum intelli-
geret, *Eit' Sxpov ^xofxev YpafAfjii^v twv xaxcov dixit.
Non tamen inepte apud Terent. intellexeris extre»

mam lineam in amorejpsum rei amate aut ooncu-
pitffi aspectum, quasi longis lineis, hoc est, de
longinquo amare. Erasmus Hermogenem exlremam
lineam a TertuIIiano appellari autumat quasi ex-
tremum et postremum sui temporis hffireticorum,
qui aBtate Tertuliiani superesset.

103. Ad lineam dimicare, tom. V, lib. de PudicU.,

cap. 6, n. 59.

tt Ad hanc jam lineam dimicabit nostraoongres-
sio.» Deinde explioat se : « Praescribam tamen tibi
formam necesse est, ne ad vetera manum emittas,
ne in terga respicias. » Est itaque in disputando
a re proposita non evagari.

104. A lineis exeedere, tom. III,lib. adv. Hermogen.,

cap. 39, n. 137.

Ab instituto et proposito aberrare, qu« transla-
tio videtur sumpta ab iis qui lineis non inBistentes,
excidunt, aut excedunt, hoo est, ultra lineam pe-
dem inter dimicandum efFerunt.

105. VUra lineam, ibid. ^
Ultra praestitutum disputationis limitem.

106. Linea una est, tom. III, Scorpiac. adv. Gnost.,

cap. 11, n. 84.

UnuB est BCopuSy ad quem totius disputationii
summa est dirigenda.

107. Ad lineam unam congressionis dirigere fiom. III,

lib. de Carne Chrisiu cap, 17, n. 135.

In re una insistere, et eam aUatis utrinque ra-
tionibus disputare, ut supra : « Eodem gradu di-
micare. »

108. Linese insislere, tom. III, lib. vf adv. Marc,

nap. 16, n. 250.

Cui superius contrarium est : « A lineis excede-
re > Est, in instituto permanere, neque evagari.
Quia, ut ait Turneb., sio interdum collato pede
pugnabatur,^ut linesB ducts pedem semper oporte-
ret insistere, neo inde referri.

109. Lineis eisdem dimicare, tom. III, lib. v, adv.

Marc, cap. 1, n. 12.
Intra certa argumentorum septa permanere^sive
intra eosdem fines in disputando versari.

110. jid lineas rursum, tom. III, lib. i, adv. Mare.,

cap, 9, n. 55.

Hoo est, ad propositum atque inBtitutum post
digressionem sive TcapixSaaiv reverti. Sumptum
ab iis, qui cum a lineis jam exciderint, rursum
gradum coIIigunt.Vide supraicdn gradumrursum.»

111. /n lineas easdem gradum colligere, tom. lilt

lib. de Anima, cap. 26, n. 345.

9SS B. Hieron., in Dialog, adv. Lucifer. : « In
gradum rursum ac lineas regredere. »

112. Inira lineam extremam includere, tom. Illf

lib. adv. Hermogen., cap. 38, n. 134.

Hoc sumptum videtur magis a geometris, quo-
i^um tractatio est de quantitate, loco, Buperficie,
et linea. Loquitur de materia Tertull. quam^Her-
mogenes corpore infinitam faciebat,et locum tamen
ei ascribebat, quo ambiret, hoc est, exlrema linea
includeretur. Significabit igitur proverbium, si
placet, certis limitibuB aliquid comprehendere et
finire.

NF*!^ "•.

281

PROVERBIALES FORMDLiE.

282

113. Uneas dueere, tom. III, lib. de AninuSiy cap.

36, n. 432.

Graeois arfeiv ^ ^pif^n"* YP^f^P-^^ • ^t linearU
pictura ^ yP^?^<> ^^^^ ^^^^^ * ^^ Primas lineas du-
cere, » eleganti metaphora a pictoribus, pro eo
qnod est, nmbram tantum alicujus rei exhibere,
atqne obiter qnod intelligi cupias delineare. Duoit
et primas lineas, qui formulam ezordiendi negotii
prsicribit. Et mittere lineam, pro : Rem tantum
adombrare, et congecturis quibusdam investigan-
dam proponere. Siquidem ex linearum duotu
JQstam etiam picture artificium discimus. Unde
versiculas :

Linea qasB yeterem longe fateatar Apellem.

Plinius, lib. xxzv, o. 40, meminit linearum Apei-
lis. Solent enim pictores, uti etiam Rhen. adnota-
vit, penicillo lineas ducere, priusquam umbram
siae colore colorare incipiant.

114. Uneas rectas ducere, tom. III, lib. adv. Uerm.f

oap. 36, n. 426.

Adaptat h»c proverbiu, a pictorla arte deducta,
Hermogeniy qni ante hflBreaim pictoriam ezeroue-
rat : « Nisi quod si tam rectas lineas ducis, Her-
mogenes, quam ratio ista, pictor te bardior non
est.» Rererri potest ad eum qui officium suum probe
facit ; qui ab honestatis preeceplis non discedit;qui
suas artis peritus est. Gul opponatur etiam : « A
lineis ezcidere. »

115. Lineamenta ductare, tom. III, lib. de Resur.

cam,, n. 35.

Gicero : Aspersa temere pigmenta in tabella,
oris lineamenta eflingere possunt. GraBcis sunt
icepcYps^at et (TxioYpoKpCaii. Item Gic. in Orat, ad
Erut. : Nnmerus quasi quamdam palastram et ez-
trema iineamenta orationi attulit, hoc est, venu-
atatem ad ostentationem adhibitam, et eztremam
qnasi |manum. TertuIIianus : Exprimere interpre-
tator, lineas ducere. Rem scilicet clarius ob oculos
proponere et demonstrare.

116. A lineis excide, tom. Ifl, lib. adv. Hermog*^

cap. 39, n. 137.

Prster superiorem mterpretationem ab athletis
doctam, pictoribus hoc potius in Hermogenem
antea pictorem refert. Pictores namque a lineia
peniciUo deductis excidentes, ultra lineam pic-
taram protendunt soam, ut sit : ezhobitare ab in-
8tituto,veI etiami ab officio discedere, et falli atque
errare.

tS4 117. Per lineam eamdem serram reciprocaref
tom. II, lib. de Coron. milit.j oap, 3, n. 28.

Rhenanus : Habet proverbii speciem de inutili
et {vano labore. Metaphora sumpta a sectoribus
lignorum : qui sic ducant serram^ ut aut non di-
mittant, aut in eadem tantum linea pereeverent,
nihil agent, vel certe non multum agenl. Innuit
Tert. inutilem laborem oirca unam eamdemque
rem, ot ii qui in eodem argumento immodioi sunt,
et velut copressum simolant.Hao eodem spectant:

A Eadem semper oberrare corda ; eamdem inoudem
noctu diuque tundere.Apud Virg. : Argut» lamina
serrae^ innuit reciprocationem. Sic fullones dicun-
tur : Arguiari pedibus, hoc est, alterno et reciproco
pede ezculcare et lavare pannos.

118. Lucifugx, tom. III, lib. de Reiurrect. carn.f

cap. 47, n. 341.

Lucifuga et Lucifugus, infame nomen. Homo

nimirum naturffi contrarius et praBposterus luce

dormil, noctu vigilat, quem jureeonsulti appellant

vespertilionem, quod ezacto jam diei curriculo,

sub noctem, vespertilionis in morem prorepat.

Grsece Xux^^^^t^c » quibusdam tenebrio , quasi

amans tenebrarum. Gioero in Catil. dormientes

appellat, cum vigilantibus opponit. Tertul. Luci-

n fuga scripturarum, qui in summa scriptorum ola-

ritate, et in iis, ut verbis Tertull. utar, « qu» vel

ipsius solis radio script» ciarent, » impingunt, et

ut dicitur, in sole caligant.

119. Lucernam meridie circumferre, tom. III, lib. i,
adv. Marc.f cap. 1, n. 19.

Proverbialiter idem significabit quod , lucer-

nam adhibere vei accendere in meridie, quod est,

facere aliquid non suo tempore, vei ; in re olara

obscuritatem aucupari. Natum a Diogene, qui ac-

censa lucerna meridie hominem quflerebat.

420. Luminibus effossis orbatus, tom. V, lib. de
Trinit., cap. 28, n. 27.

Virgil. lib. m, de Polyp.
Laminia effosBi flaidam lavit inde craorem.
p Et paulo superius : Gui iumen ademptum, et :
Telo lumen terebramus. Vide supra : « G<ecus in
petram offendit. » Ac^ungit Novatianua per epeze-
gesin : « Totus sit in doctrinaB su» caecitate supe-
ratus. » Ut proverbialiter de eo dici possit, qui
doctrinarum vel errorum pravitate excccatus est,
et cui nihil saniB mentis intelligentiaeve sit reli-
quum. Vel ad Novatiani sententiam propius : cui
nihil subterfugii restat, quo argumentis victus
recurrat, nihilque secum potest dispicere, quo er-
rorem tucatur.

424. A lamine exorbitare caligine, tom. V, lib. de

Pudic., cap. 8, n. 59.
Ab orbita, quod est vestigium deourrentis in
via rotae, est verbum exorbitare, quasi a via deflec-
tere, pr« errorum caecitate veram doctrinam, qua
D per SB lucet, non posse perspicere. Lib. ad
Gnost. : « Ab illo (Deo) in idololatria ezorbitave-
runt. »

9S5 122. Malum foras, tom. III, lib. adv. Valent,,

cap. 10, n. 119.

Detestantis et abhorrentis voz, et malum infor-

tuniumque deprecantis. Virgil. ii :

Quod di prius omen in ipaam

Convertant Et :

Di meHora ptia, erroremque hoatibas iUam.
Di prohibete minaa, Di talem avertite caiam.

Solet apud veteres in vestibulis ffidium statui Her-
ooles dkXa^Cxaxoc, hoo est, malarum depulsor, et

283

EX TERTDLLIANI APOLOGETICO

t84

ascribi interdam, boni ominis causa, Mt^S^v xaxiv
et9(xu). Nihil mali ingrediatur. A sacris prseterea
mali profanique homines sacrificorum Toce sole-
bant arceri. Virgil.

Procul hinc, procul etle profani.
Theoc. in Idyl. :

'j^tCffU) 9UV6T0tvty 0<^pac ^' ftit(0t96e ^iSaXot.
Hoo eat :

Expertis eantabo, forei operite, profani.

123. Manu injecta dstinere^ tom. III| lib. i, adv.
Marc, oap. 6, n. 44.

Injicere manum, proprie antiquo verbo Juris, eet
quoties nulla judicis exspeotata auctoritate rem
nobie debitam, aut etiam noetram vindioamus, et
Dominus in przedium beneficiarium mannmjnji-
cere oonsuevit. InjicUur autem manus in aliquem
ejueque bona merceeve, cum inde abire vel mo-
veri auctoritate aliqua sive edicto vetantur. Sio
recipere manus injectionem,est retinere facultatem
reprehendendfle rei alienatflB. Virg. :

Injicere manam ParcM,
id eet morti destinarunt. Explicat se Tertul. :
a Porro et bio eadem regula summi magni patro-
oinabitur nobis, utpote qusB totom statum vindicet
divinitatis. »

124. Manum ponigere, tom. III, lib. de Anima^
cap. 23, n. 408; et lib. de Resurreei, cam.^ cap.
53, n. 382 ; ac. lib. iv advers. Marc^ cap. 41,
n. CT7.

Satis vulgatum,pro : Auxilio esse. Cicero in
Grat. post redit. : Qui mihi primus afflicto et ja-
centi oonsularem fidem dextramque porrexit. 8io
Deos dioitur a Tertull. « Manum porrigere fldei. •
hoc est, coniirmare, et in sua flrmitate oonser-
vare. Virg., lib. iii :

Dat dextram,atqae animam presenti pignore flrmat.
Manuum porrectione etiam alienn sententis com-
probatio fuit significata, qu» Grcecis, jti^^^^Q^^oLy
zh ^eipoTovsTv.

125. Manum tradere, tom. V, lib. de Pud., cap. 15,

n. m.

Pro eodem oum superiore usurpat, Virgilius,
lib. VIII :

Aecepitqne manu, dextramque amplexai inhffieit.

Tradere de manu in manum, Gicer., est dedere et
commendare.

426. Manus dare^ tom. V, lib. de TertulL, cap. 11,

n. 55.

Gicero in Amicit, : « A extremum det manus,
vincique se patiatur. » Virgil. :

Neque enim ipie manut feritate dedisset.

Est igitur se victum agnoscere, et adversario ce-
dere. %M Nam qui se victori dedunt ne interi^
mantur, ultro manus ad vincula offerunt. Virgil.
etiam tendercy et protendere dixit lib. xu :

Hie humilistuppUxqae oealot,dextramqae preeantem
Protendens, ct vicisti, et victam tendere pumas
Aaionii videre....:

A l^* Inter manus tenere^ ibid, cap. 1, n. ^.
Est oertum quid habere, ob oculos quasi pro-
positum habere.8io dicimus:Victoriam in manibus
tenere, Virg :

CflBtera qua reram jaeeant perculfa raina. -
Ante oculos interqae manus eunt omnia vestra.

Quasi ^dioat : Narratione non egent, omnibns
patent claraque sunt,

128. Mappa missa, tom. III, lib. adv, Valent., oap.

36, n. 38i.

Hoc est, veluti signo quopiam dato. AUudit Ter-

tul. ad morem Gircencibus Romss iudis receptum

quo mappa tragoedis usitata a prstore ^dimittebatur

in signum aurigationis et oertaminir auspicandi.

Quem morem attingit Joven. Sat. ii :

n Interea MegalesiacsB spectacula mappse
^ Idffium solemne colunt...

Et Martial :

Cretatam (al. ceream) priBter cum vellet mitlcre
mappam ;

£t 8ueton. in Nerone : « Aliquo liberto mittenle
mappam. » Vide Adnot. Pamelii ad lib. de Speci.^
oap. 16, n. 143, tom. II.

129. Massageta inhumanior^ tom. III, iib. i adv.
Marc^ cap. 1, n. 13.

Videantur Adnot. Pamelii . Scytharum natio

trans mare Hyroanum. Alan{,Abasgi, et Augi post>

ea dicti, et ab Hebrfleis Magogi, hospitibus in-

festissimi,neque cum vincinis populis diuturna aml-

oitifls fcsdera, neque fidem possunt servare. Lao

equorum sanguine mistum bibunt ; prflQterea tam

C prodigiosflB immanisque natur», ut senio oonfectos

in frusta caBdere, iilorumque carnibus cum pecu-

dibus admistis pasci consueverint.Hinc nobiie illud

inhumanitatis nomen.

130. Mi?^ ^to^yiyN^ tom. I, iib. adScap.^ o. 4,

n. 22.

Noli oum Deo bellare, Cicero in 1. de Senect. :

Quid est enim aliud Gigantum more bellare cam

diis, nisi natnrflo repugnare? Hin Oso(iLdtx.oi, Dei

hostes vel qui Deo obluctantur. Tractum videtor

a notissima Gigantum in Jovem belligorantium

fabula. Usurpari poterit, ubi quis viribos suis

fretus temere res non tentandas molitur,et nti ad-

moneamus infelioiter credere quflBOunque adversus

divina humanaque Jura Jura per vim institnuntar

D Horat. in Od. :

Qaid fldtemis minorem
Consiliis animam fatigans

Virgil. :

Grede Deo...
Et:

Heu nihil invitis fas quemquam fidere dlvis.

Bis in Act. Apost : ^ki^ Oeo(xa^a>[jisv Oeofxix^i

s6p46Y)Ts. Plato ejusmodi homines e Titflmum ge-
nere dizit.

131. Micas infarcire^ tom. III, lib. deAnima, oap.d,

n. 85.

Bx contentione Platonis et Aristotelis, qoam in-

285

PROVERBIALES FORMULiE.

286

Btitoit TertoU. aliqnid poterit elici. Plato yarius, A
multiplax 9S7 et copioaus, singulari eloquentia et
BQAvitate orationis, in cigus Dialogis locutio, etti
Abeit a versu, tamen quod incitatius feratur, et cla*
rissimis verborum luminibus utatur, potius poema
potaada quam comicorum poetarum. Aristoteles
brevitate dioendi prsstitit, vei potius siccitatem
quamdam tenuitatemque in dicendo, boo est, ora-
tionem angustam, pressam et oondsam (qu» in
Platone est ampla, oopiosa, redundans) adamavit.
Huic illa : Mulsa aqua de eloquio Platonis, et :
M(css de minutiloquio Aristotelis, proverbialiter
accipi possunt. Ut hoc quidem genus orationis
siccum, et cui nihil temere detrahi possit, illud
aulem redundans, et ez quo si quid demas mu-
tesve, de sententia nihil detraxerie. Nibilominus n
Mkas infarcire, interpretari etiam poterimus : Te-
Duiter et cam parcltate quid distribuere ut maUam
aquam infundere^ largiter et benigne.

132. Mulsam aquam infundere, ibid,

Aqua mulsa^ 6Sp6(xeXi, i} (AeXfxpotxov, aqua melle
miata. Ut alludat non solum ad copiosam, sed ad
mellitam sive melleam in Platone eloquentiam. Lib.
de Anim. de eodem Platone, ob mella facundix*
Gum oontra quod sicum est, facillime frietur, et in
micas minutatim dissolvatur. Eodem faoiunt verba
in/undere^ei infarcire, Fortasse et micas infarcire,
cum Tuiliano, prcBmansum in os inserere, conve-
niet, quod est, rem in docendo nimis enucleate,
minusque frustulatim tradere, et crasse explicare,
Grece : MtxpoXoYelv, XeircoXoYew, sive ut Gicere n
ad Attic. Hepl (xixpob 9icou8d([eiv, quod est, Cura
minulula anxium esse,

133. Mulum de asino pungere, tom. III, lib. adv.
ValenL, cap. 19, n. 237.

Mnli, qaos asini et eque generant, unde i^ifJiCovoi

qoasi dimidiati asini, a patribus. Hinnuli, vel po-

tius ex Golumella sententia, hinni, a patris equi

binnitu, equo et asina geniti. Gigni, cum equa

maii coitu nati. Hino proverbium^ ex asini muli-

que, id est^ dimidiati asini, ez etymologia Graeca,

flimilitudine, quando ezemplar et res affeotas non

multum sunt disoreta, vel quando ineptia ineptiis

representantur, vel mendacia mendaoiis astruun-

tur. Gujnsmodi farinad et illa : Non tam ovum ovo

Bimile, armenti ejusdem, oum Hytho Haccbius.

i34. Narem eontraherey tom. III, lib. i, adv, Marc,

oap. 13, n. 71.

In naso irrisionis sedes. Hino nasuti, et nasum
habere, irrisores diountur. Plin, lib. xi, o. 37 :
Nasum novi mores sobdolae irrisioni dioavere.
Hor :

Naso adunco suspendere.
Martial. :

El pneri nasnm rhinoceroUfl habent.
Pen. :

Rides, ait, et nimit nneis
Narihuf indolges.

Et Qraci [AoxT*jp{5eiv, imb too jioxTiipo^, a naso,

irridere. Ex naribus etiam indicium iracundiae, uti

9S8 animantes qusdam iram narium flatu pro-

dunt. Tbeoo. in Thyrsi :

Ka( ol Ael Spifxewt YoXa itoxi (5ivl xdSTjTai
Aspera ei semper sedet ira in naribas.

Unde corrugare et contrahere nares diountur,

qui ofTenduntur. Horat :

Ne Bordida mappa
Corruget nares.

135. Naso agere, tom. IH, lib. adv. Marc, oap. 25,

n. 178.

Cicer. Ridiculo scommaticoque dicterio lasdere.
136. Naso dendere, tom. V, lib. de Pudic., oap. 6,

n. 18.

B. Paulus ad Gal. 6 : ^thc o6 [xuxxTipiCeTai, id
est. non trrtrfd/ur, non agitur naso; [xrS;etv enim
apud Grfficos, id est, missare vel mussare, non
aliud fere signat, qnam labiis ooclusis sonum nari-
bus elicere unde fxuxTtSp. Sonus autem fiuYK'^» ^*'""
sioni plerumque dicatus, atque hinc. qui citra re-
prehensionis morsum agit^ijxuYjxtov dicitur,Homero
passim ifjnSfxwv. Addit Tertull. adulantium, ut si-
gnifloarivideantur postica sanna, quae estclancula-
ria et tecta irrisio a gestu ridentium aliquem a
tergo sive occipitio, ut sit : obtrudere palpum Deo.

137. Naufragium inextricabile, tom. II, Hb. de

IdoloL, cap. ult.f n. 169.
Grsecis : vaudY'®^ a^uxTov, quod vitari non po-
test. Qui in soopulos impingunt navemque fran-
gunt, sese extrioare sive expedire a periculo non
possunt. Virg. de Labyrintho, inextricabilis error.
Vide Bypobrichium,

138. Navigare inter scopulos et sinus, per vada et

freta, ibid. 168.

Est, versari in ancipiti periculo. Nam scopuli,
hoo est, montes saxei, sive rupes e mari eminen-
tes, et quandoque sub aqu» squore latentes, et
itnttf, littora incurva mare amplectentia, et vada,
minus profunda maris loca, et undarum brevibus
infesta, et freta^ maris angusti», ubi quasi aestu
fervescit mare, navigantibus et insidiosa et peri-
culosa Bunt. Lib. i advers. Marc. : « Duas Symple-
gadas naufragii sui. »

139. Nubilo obscurior, tom. III, lib. i advers. Marc.,

cap. 1, n. 14.

Videantur Adnot. Pamelii de Gimmeriis tenebris
qu« in idem inoidunt proverbium. Nubilium nubes
densior sive crassamentum exhalationum, aqus
gignendffi fecundam vim habens. Unde CGalum ne-
bulosum seu nubilum. Nebulas vel iVtt6t/mm offun-
dere,e8t obscurare. Sed cum Tertull.ad mores Mar-
cionis alludat, tristitia et recondita animi severitas
signiflcabitur,ut apud Gomicum Grfflcum 8itt<jxe8$v
T^ v4<foc Tou (jLeT(&icou, discutere frontis nubilum,
quod est Iristitiam abigere, latumque vultum in-
ducere. Et supercilium nubilam 6«ppu; 5^vve9Ti<;, pro
tristi. Horat. « Deme supercilio nubem. » Virg. :
Sed frons Inta pamm, et dejecto Inmina vulta ;

Et:
Sed nox atra capat tristi drcamvolat ombra.

287

BX TERTULLIANI APOLOGBTICO

388

SS9 140. Nutu Iradere (nisi traducere quis malit.) A Qo quid vel tentet, vei poesity vel imperiam ezer-

tom. I, lib. de PalL. cap. 4, n. 84.

Vide : « Acie figere, et digtto destinare. » Est
deridentium et improbantium aliquid clanculum
inter se, quod palam facere non sit impune vel
decens : cum neque conjectis in hominem remve
oculis, neque protentis digitis id facere iioet :
tum clanculario saltem ao nmtu demonstrari po-
test.

141. Oeulis clausis, tom. I, lib. de PalLt cap. 2,
n. 20; Apolog.f cap. 3, n. 36, tom. III, lib. de
Resurr, camis, cap. 51, n. 361.

Si subaudias verbum, liquet, res est clarissima,
luce meridiana clarior, ut nolens volensque quivis
vel videre possit vei inteliigere. Si subaudias agere

oeat ulterius.

940 144. Inpartem unam ineumbere, tom. v, lib.
ae Trinit., cap. 28, n. 102.

Sumptum a militia, ubi in deztrum vel sinistrum

latuB sive cornu sive partem miyore impetu et

pertinacia conversa undique signa inferentibas

adversariis incumbitur. Quibus dejeotis et loeo

submbtis proclivis sit viotoria. GaBsar, ii Bel. Oal. :

GflBsar ad dezterum cornu profectus ubi snos ur-

geri, etc. flis verbis se explicat Auctor lib. de Trinit.:

Inclinaverant, trahere, superare, quae a militia duota

Bunt.

145. Pepone magis insulsui^ tom. III, lib. de Anima^

cap. 32, n. 387.

quid, est abrupte, temere, sine discrimine facere. n IIiicovt< molles et faciies dicuntur, metaphora

Ut impingunt in odium nominis Ghristiani clausis
oculis, et oscitate odii in naufragium, qui rei ve-
ritatem neque ezplorant neque ezplorare iaborant,
sed affeotibus suis iniquissime indulgent; et juzta
Terent :

Neque ]ub neque bonum atque SBquum seiunt.
MeiiuB, pejuB, prosit, niliil yident, ni»i quod label.

B. August. : « Qu» tandem vis, nisi cflaoitas et
vanitas animi oogit hominem clausis, ut dioitur,
oculis, tanquam in allerum Jaoere, quod cum in
eum jecerit, continuo redeat? » B. Hieronym. :
• More Andabatarum in tenebrisgladium ventilant »
et : « Melius est tamen elaiuis (quod dicitur) oculis

a maturis fructibus duota; vel etiam a cucumeri-
bus, qui pepones quod moilescant, et, simul atque
maturuerint, ilaocescant, appellantur. Inde illa :
MaXaxu)TtOo< Tr^icovo; vtSxou, Mollior ficu matura;
Utnalx^poQ )ji(i&pu)v, maturior morii. Bt convivium
proverbiale per translationem, Tciicovec, TouTiaxiv
iicaXoi wti diffOEvew. Eat et interdum blanda et
amica voz, ^Q ictTcov, tout^oti Tcpocr^iX^oraTe, ^i,
icpo<nr)v&TaTe, a maturis placidisque moribus, vel
quod Tot Tciicova, hoc est, mollia maturaque amemus
omnes.

146. Peponem cordis loco habere, tom. III, lib. rv
adv. Marc.f cap. 40, n. 666.

.... j* « • Videantur hoc loco adnotat. Pamelii, et Fevar-

Andabatarum more pugnare, quam directa spi- , x- j -n j « t • ii. « in

_,. , ,, .? .. «X t> n -1 dentu ad iUud B. Irenaei Iib. i, cap. 3, num. 10 :

oula clypeo non repellere verilatis. » Bt B. Basil. /i . u- x -^ i-i ^ • • j

f j* •« X . ti Opepone^ sophiBtiBvituperabileB, et non vin; quod

vuxTOfia^iav dizU, nocturnam pugnam, m eos qui r r x- r > i i

nullo Jodicio insectantur aliquid.

142. Oculis Bomericis, tom. I, lib. de Pall., cap. 2,

n. 20.

Videantur Adnot. Pamelii. Idem cum snperiore.
Homerus, antea Melesigenes dictus, a cscitate
(nam ab ineunte state iuminibus captus proditur
Tou '0(Jii{pou nomen sortitus est. Unde illa omnium
admiratiO| omnium rerum humanarum simuiaora
ezpressa nobis ante ocuIob constitui potuisse ab
eo qui nunquam ea oculis usurparat.

143. Palos terminales (igere, tom. V, lib. de Jejun.

oap. ll^ n. 72.

Terminalis lapis, et aiiquando palus, qui in agro-
rum finibus ponitur, et ut Virgil. de Bazo ;

Campo qui forte jacebat
Limes agro poBitus, iitem ut discerDeret arvis.

Bt in Georg. :

Nec Bignare quidem, aut partiri limite campnm
Fas erat.

Palos autem loco iapidum aut sazorum poni
oonsuevisse indicai nomen, palen^ Fiandris pro
agrorum terminis usitatum. Vei alludit Tertull. ad
dromonem sive stadium equestre; ubi terminus
erat ubi peracto cursu quiescebant, et meta palus
erat acuminatus in stadii fine positus, oirca quem
girabant cursum. Est igitur, palos terminates figere^
ntra angustos et certos fines aliquem coneladere,

ez Homer. lliad, desumptum est :

"Q ic£icove<, xdx' ^XIyX**» 'Axai^^e;, oix St' 'Axaiol

id est :

molleB, mala probra, et AchaideB, hand enim
AchiTi.

Quod Virgil. imitatus :

Tere Phrygifls, neque enun Phryges.

Significat itaque proverbium : ezcordem esse,
vel corde esse insulBo. In corde enim primariaB
animi vires. Hinc cordati, quibus cor reote affeo-
tum est et robustum. Ezcordes, quibus peponi»
instar, molle, flacoidum, minime virile. Vide su-
pra : « Gerebrum vel cor non habere » ; et :« Gervi
in prciio. »

147. Personam agere^ tom. III, lib. iii adv. Marc.f

oap. 11, n. 77.

Vidi infra : Senam decurrere. Persona, pito mu-

nere sive partibus. Gicer. : Has partes lenitatis

semper egi, iilam gravitatis personam non appetivi.

Ab histrionum persona. Hersonam gerere, tueri,

Bustinere, agere, ab histrionicis auctoribus.

148. Physcone impurior^ tom. I^ iib. de Pall.g

cap. 4, n. 79.

De homine qui se in omne luzus libidinisque

genus ingurgitat. Fuit enim Ptolemfleus Physcan

VIII, iEgypti rezp qui oum Gyrenfla imperaret fratri

BvergetflB defbncto suocessit, qut supra beiluinmm

389

PROVBRBIALBS FORMDLifi.

290

libidinem et 941 cpudelitatem (qu« faoinora oom- A Qa»» «ti Teptullianicum, proverbialiter accipi pos

memorat Justin. lib. Lxxxin) sagina ventris, et cor-
poria vultusque deformitate bellusd quam homini
similior. Que fsditas in eo pellucidae vestis subti-
litale» quasi de industria, sive potius ex intempe-
rantia augebatur, infame Physconis nomen ex re
tulit, quasi ventricosi et aquarioli, propter abdo-
minis studium. 4>ii7xti)v enim 6 -jfdi^puv i} ica^^c,
i-Kh Ti[c (puoxT); quod est, intestinum crassum.
Goi et Persius ait :

Pinguis aqualicalni propenso seBqnipede exstat.

149. Plagx occurrere^ tom. III, Scorp. advers.GnosLi

cap. 5, n. 35.

Somptum a gladiatoribna, qui vel adversarii peti-

tionem corporiideclinationee£fugiunt, vel parmula

sunt. Contrarium erit ex eodem Jib. :
Labitur alta Becans, fluctuque «stuque secundo.
%M jEstns autem aliquando aocipitur pro ipsa
maris crescentis decrescentisque commotione, hoc
est, accessu sive incremento, vel recessu sive reci-
procatione. Aliquando pro arena illa instabili, quc
absorbet et haurit omnia. Virgil. :

Furit Msius arenig....

Et :

^stu miscantur arenas.
Similis illa : Haerere in iisdem soopulis, in aqua
in vado, in salebra. Metaphora a navigantibus du-
ot«, qui vado illisa navi oursum institutum tenere
non possunt. Sio dum navis (Bstu reciproco huo et

eicipiant, ut sit frustra oonatus Vide supra : • In fi iHuc impellitur, neque progredi potest, ut signifi'
alium iclum considerare. « B. Hier. contra Jovm. : cetur proverb. Se non extrJcare aut expedire
• Quasi de loco videmur cedere, et adversano fe- — .. - r« ^»

riendi ocoasionem dare. » Et ; « Oirecta spioula
clypeo refellere veritatis. •

150. Plaudere in «tnttm, tom. V, lib. de Pudic.,

oap. 9, n. 42.

« Si qua vobis exempla in sinum plaudent : » boo

eat, taxxi grata vobis accidant, ques informatam in

animia vestris opinionem videantur oonfirmare, ut

inde taoitam apud vos voluptatem sentiatis, vestro-

que affeotui indulgeatis. Apud Homer. 'Ev |Oufi())

X«fp«iv. Tib. « In taoito gaudere sinu. »

non satisfacere argumento, sed eodem relabi.
Vide : « Pluctus utrinque. »

155. In praerumptum imponere. tom. III, lib. iv adv.

Marc, cap, 37, n. 607.

PraBruptum, substantive, et abruptum quidguid
altum et praeceps, saxa prasrupta, et mons prx-
ruptuSf altus. Plin. Graeois x6 iiidxpTjjjivov, unde
proolive praecipitium. Explicat se Tertullianus :
« Sciens praBceps ituros homines, ipse illos in
prfflruptum imposuit: « ut sit : Aperto pericula
exponere, nec satis provide, ne quid mali con-
tingat, ut si homini avaro et furi pecuniae admi-

151. Plaudere parti, ibid, cap. 16, n. 160.

Legitur apud Tertull. : « Divers» parti supplau- . ^ .. .^^ , , , " ^™

. , u 1 j - » • f u nistratio committatur, adolescenti libinoao nmii

dere, vel subplaudere, » quasi sufTragari et sub- n «x- . . «uuioaucun noinoso puai-

./ i- ^ 1 *. Au •• • j-u L citia virginum.
scnbere aliorum sententia. Ab us qui pedibus °

strepitum edunt, vel manuum complosione appro-
bant. Cicero : « Pedem nemo in illo judioio sup-
plausit. »

151. Polycrate felidor, tom. I, Apolog,^ oap. 11,

n. 173.

Polycrates, Sami tyrannus, aureus fortunae foe-

tos, cui ad nutum volnntatemque omnia fiuxerunt.

Sed qui tamen prosperum ad invidiam usque vitas

oursum miserabili exitu in Mycalensis montis ver-

tice cruoe suffixus conclusit. Val. Max. lib. vi,

cap. 11.

153. Pompeio suhlimiof, ibid.
Pompeii elogium habes apud Gicer. Orat. pro

156. Profundum inenarrabile, tom. II, lib. de Idol.,

cap. ult., n, 169.

Qui navi excussi in maris profundum delabun-
tur, natatione vix unquam emergunt de periculo
ineluotabi. Vide Bypobrychium, et Naufragium. Con-
trarium erit illud Virgil. lib. v :

Fnndo vix tandem redditus imo est ;
et lib. VI :

Adoabam terrae, et jam tuta tenebam.

157. Ad regulas perducere, tom. III, lib. i adv. Marc.

oap. 22, n. 153. '

Regula, alias norma, est instrumentum fabrile
quo structuraB longitudinem, an respondeat, exi-

S»'t'j.-^lS.'t:"; :::: -5/ - d .^...i^.:, srT=: z^r^-^.

ait non modo Alexandri Magni rerum splendorem
Aqnatum, sed etiam Herculis prope ac Liberi.
Cognomentnm Magni cum Alexandro commune,
communem quoque sublimitatis titulum dedit.

154. In ponti mstu medio hssrere, tom. III, lib. i
adv. Marc.j cap. 7, n. 50.
Vigilins, lib. v :

Sayis in procurrentibuB haesit.
Et:

In scopnlo luctantem breyibnsque vadis.
St lib. X ;

Infflkta vadis dorso dnm pendet iniquo.

exa-
minandam Dei bonitatem. Hino illa : Regula re
ctior , Amussl eiactior , ad perpendiculum et
amussim. Rem diligenter expendere, ut omnibus
suis partibus numerisque absolute tractetur.

158. SardanapalQ moliior, tom. I, lib. de Pall.,

cap. 4, n 79.

Sardanapalus postromus Assyriorum rex, « Vir
muliere corruptior, » inquit Just. lib. i, qui inter
scortorum greges inventus, purpuram oolo nere,
et muliebri habitu, cum mollitia corporis et ocu-
lorum lascivia omnes feminas anteiret, pensa inter
virginespartiri, adeo ut ejus cognomen obinsignem

391

BX TERTDLUANI APOLOaBTICO

»2

moUitiemin proverbiam abierit apud OmooB et A ^6?. Scytha Mrior, tom. III, lib. r. adv. Marc,

LdtinoB.

159. Scenam decurrere et desaltare, tom. III, Ib. iii,
adv. Marc.f cap. 11, n. 7.
Scena, proprie fons tbeatri, loous nimirum Acto.
rum, *^* obstructuB peripetasniatiB, e quo in
proBcenium acturi blstrioneB prodibant, Frequen-
ter pro ipsa fabula, tragffidia, aut oomcBdia. VirgU.-

Scenii agltatus Oreiles ;
id est, tragoBdiis ooBlebratuB et frequenter actus.
Horat. :

Quam non adstricto percurrat pulpita §0000:

Pulpita pro scenaj hoc est, quam incondilas et
male aptas conscribat oomoBdiaa. Krit igitur dei^ur-

oap. 1, n. 11.

Vide adnotat. Pamelii. Gens Scythica omni me-
moria, et omnium fere gentium scriptorumque ezi-
stimatione ad bella et ad immanitatem magis quam
ad uUum bumanitatis stndium nata.

S44 163. Silvam casdere et truncare, tom. I, Apobg.,
cap. 4, n. 50 et 51 ; et lib. de Prceecript. adv.
hasr.j cap. 37, n. 222.

« Quo Jure silvam meam csdis, » qusajure
oivili transfert omnia ; hoo est : Quid in meam
poBseBsionem irruiB?in meam moBsem faicemim-
mittis ? Apolog. : « Totam illam veterem et squal-
lentem silvam legum, novis principalium rescri-
ptorum etedictorum securibuBtrunoatiBetcflBditiB.»

--rp iJnam nerficere ejus rei, quaa instituta erat, « Silva Latinis, uti et Grccis aXij, methaphorice,pro

summam, Cicero : Quo abs te breviter de arte
decursa sunt. Deccurrere scenam phaniasmaiis Ter-
tull. est, omnino et absolute probare oarnem Chri-
Bti phantasma tantum fuisse, et in eo probando
h»rere. Sio C»l. ad Cioer. lib, vm, scena totius
rei,hoc eBl, id in quo tola res vertitur, et consuumi
debet, Lib. adtfers, VaUntin., appeliat Tertull. de-
sultricem virtutem, instabilem et male firmam et
motoriam, et inde : desuUoHi homines, a deBuItori-
bus equitibus proprie etiam UBUrpat,uti decurrere,
ut desuUare, sit saltu minico repreesentare. Nam in
scena orchestra chori propria eet, siouti scena
histrionum, in qua mimi Eolebant suas actiones
exhibere. 'Opxi«^<, a" saltandi, et ipsa saltatio,
ut aliudat ad utrosque utroque verbo, et ad sce-

copia et materia, Gicero : « Omnis ubertas et quafii
silva dioendi, et : v Rerum et sententiarum tilva. »
Hoo autem proverbium sumptum ab arboribuB,qu»
vel putantur ne siivescant sarmentis, et in omnoB
partes nimiaB fundantur, vel radicibus una oum
trunco ezciduntur.

164. Silvam coedere^ eradieare^ el excaudieare^
tom. V, lib. dePudic, 16, n. 135.

« Qaantum seouri omnem silvam libidinum osb-
dat, et eradicet et excaudicet. » Addit : « Ne quid-
quam de recidivo fruticare permittat. » Bst peni-
tus aliquid abolere, idemque cum superiore. Nam
truncus est stipes ipse ramis et frondibus ezutus.
Gaudez cum frondibue. Itaque truncare, et excau»
dicare^ eadem.

ut allunat aa uirasquo umv4«« ,w.*/w, w. — — ^ uM,urc, 0»»«««.

nicos histriones, et ad mimos, et ab iisdem diver- t. ^^ silvam ingentem commovere, tom. V, lib. de

sas trahat metaphoras

160. Scalpellum immergere, tom. I, lib. de Pallio,

oap. 11, n. 173.
Scalpellus, vel scalpellum, est soalprum chirur-
gicum, <pXe6ox<5iiov. Nescio an etiam scalpella,ui
pistilla Planto, pro pistillo, vulgo lanceola, a chi-
rurgis tractum. Nam vocer acerbitati videtur oho-
lerici humorifl in Vedio abundantia Bignificari.
Cioer. pro Sest. : Non ea est medicina, cum sanae
parti corpis scalpellum adhlbetur. Solent chirurgi
immerso scalpello uenam incidere, et humorem
redundantem elicere. Usus erit proverbii in mor-
borum animi medicina, uti et ea qu» consequun-
tur apud Tertull. Catharticum dare.

161, Scipione justior, et militarior^ lom. I, Apolog. D

cap. 11, u. 173.

Plinius, lib. vii, num. 27. Gato primus tres sum-
mas in nomine res prfiestitisse existimatuB est :
Optimus orator, imperator, senator ; qu« mihi
omnia etiam si non prius, attamen clarius ftilsisse
in Scipione iEmiliano videnlur.Ejusdem laus apud
Gicer. lib. de Amidt. : Justitia et bonitas in altero
Scipione Nasica commendatur. Utrumque tamen
et justitijB et militaris scienti» studium Scipioni
minori sive uEmiliano attribuit Laelius apud Cicer.
lib. eodem. Major sive AfricanuB, utraque etiam
laude eJLceliuit.

Trinit.f cap. 16, n. 81.
Silvam Scripturarum commovere oirca aliquid.
Multa ezcutere, et undique argumenta desumere,
lato campo evagari.

166. Quanta silva, tom. III, lib. de Anim.y cap. 2,

n. 30.

Qusevis? quae copia? quam ampla lateque patens
materia ?

167. Soerate sapientior^ tom. I, Apolog., cap. 11,

n. 137.

Non modo hominum existimatione, sed Pythii
Apollinis oraculo sapientissimus Judicalus So-
crates, et ounctis prslatus proditur. Plin., lib. vii,
oap. 31 ; Gicer. lib. de Amicit.

168. Solis peetines, tom. III, iib. adv. Valent.^

cap. 3, n. 24.

In pectinibuSy quibus comas vel discriminamus

vel pectimuB, radii densi et rari, a solarium radio-

rum limiiitudine, dicuntur ; et reciproca meta-

phora : Pectines solis^ quod omnem in partem

radios, quasi crenula instar pectinis intercisos

emittat. Unde apud Lucret. Tela diei, quasi mis-

siles, telorum in morem, radii. Ei Ur^6^Xoc 'AitoX-

Xb>v, sol. At cum his verbis, puerorum terricula-

menta, uti et, lamiss turres, signiflcentur consue-

verunt fortasse nutrices vel puerilem ejulatum

compescere, vel obstinatam, dum caput sibi pecti

»3

PROYERBIALES FORMULiE.

994

non ferant, contQmaoiam, hisoe verbia infringere» A ^74. SporiuUm fiurunculus eapiaif tom. 10, lib. m
dam pecHnes solis^ yelati Btngilen, ad se afferri

impdrant.

169. Solis radio seriptum, tom. III, lib. de Resurr.

eam,, cap. 47, n. 341.

Pro perspiouo, et eo quod claret. Nam qu» ma-
zime con8tant,maximeque in oonfeeso 8unt,ea sole
olariora 945 dicimus.Hinc illa : In sole caligare,
adversus aolem loqui. Lib. de Pudicit, cap. 7 :
{( Qaibus exquirendie non lucernaB spioulo lumine,
sed totius solis lanoea opus est. »

170. /ff soUdo essOf tom. Y, lib. Be pudicit.^osLp. 10,

n. 83.

Seoarum esse^etbenefirmum, muoitumque. Cui

adv. Marc.,00^. 16, n. 111.

Sportula, a sportulis sparteis, numerorum reoe-
ptaculis dicta, donarium, «ive potius obsonium,
quod divites Rom.salutatoribus dabant,ipsi secreto
coenantes. Gai opposila Reota ccena, quam civilio-
res olientibus salutatoribus suis legitimum oonvi-
vium exbiberent, qu8B olim pauperibus tantum da-
batur, postea divites etiam sportulam oaptare et
exposcere coeperunt.Qui vero cum eliens non esset,
neo ordinarius salutator, alii sese ingerebat, et
sportuUm aooipere ignotus contendebat, furuH"
eulus hoc loco dioitur. In eum conveniet qui faiso
sibi quid vindicat, ut deus Maroionis nomen
Gbristi.

opponit : « Pendente vestigio ingredi, et : In gradu g 174. Siipulam quis in alieno oeulo facilius perspicU

totuM esse, Decuti de tenore. » Huio similia : Dua-
bu3 ancoris fbltom esse. In vado esse.Virg. lib. ii :

MultoB altema reviaens
Lasit, et m solido rursas fortnna locavit.

171. Ad specutum respondere; ibid. cap. 8, n. 64;
Iib. IV adv, MarCt cap. 31, n. 511.

« Advereus speculum pardbolsSy » dixitse videtur
pro sensu anagogico,sive ipsa anagoge, qui est sen-
IU8 Scriptararom, parabolarum, oraoulorum mys-
tieas et reconditus ; quique interius et quasi sub
oortice latet. 8ic « ad specutum respondere » (uti
in rebus fabrilibu8,ad reguiam, amussim, perpen-
diculum) erit omnia ea qus parabola proponun-
tur, posse accommodari iis que eadem signiflcan-

quam in suo trabemf tom. I, Apolog.f cap. 39,
n. 510.

Proverbium evangelicum, Matth. v et Luo. vi,
quo philautia notatureorum,qui aliorum vei mini-
mis.vitiis offenduntur,Buis et maximis blandiuntur,
Kdpcpo; Mtipula Tertullian. vulgate editionis inter-
preti : festuca. Horat. :

Qai ne taberibus propriis offendat amicum
Postolat, ignoscat verrucis illiuB fieqaum est.

Et aliud Proverb. : postulas aiienas ulceribuB sca-
tens.

175. Sub sinu et iunica, tom. V, lib. de Fug. in
persecut.f cap. 12, n. 89.

Addit Tertull. ut furtivo^ et opponit : Coram toto

tur. El. ut loquitur Tertullianus, exempla perx^ C '»^^•0«»^?"'^ propatulo non fit,8ed insidiose et

clam, remotiB arbitriB, et aliena conscientia, sub
8inu fieri dicitur. 8ic : In sinum conferre, vertere,
id est, in privatum commodum referre. £t Piinio
ScauruB dicitur rapinarum provincialium sinu8,qui
in suee avariti» voraginem omnia converteret. In
sinu gaudere, est gaudium suum in vulgus non
edere, neo palam facere.

176. Sylla felicior, tom. I, ilpo%W., oap. Il,n.l73.
Huic Syllas felicitatis ostentum datum est fulmi-

ne, ut ait Plin. lib. ii, cap. 54. Unua hominum,
inquit idero Plinius, lib. vii, cap. 44» ad hoo svi,
felicis sibi cognomen asseruit. Quam temeritatem
cum stultitia conjunctam eodem loco refellit.

177. Tanti vUreum, quantt margaritumt tom. II^
lib. adv. Marc^ cap. 4, n. 58.

Istud non solum iegitur apud Tertull. sed etiam

apud B. Hieronym. Quo dicto summa rerum ine-

qualitas significabitur. Margaritarum, aliaa unio-

num, summum inter gemmas pretinm. Vitrum

viiiBsimum,quod lamen margaritam mentiri potest,

et imperitis imponere, explicat se Tertull., et haeo

inter se confert : « Terrenam glotiam, gloriam

coilestem, praemium laudis humanx, diiinam merce-

dem, »

178. Ttmpus omnia revelat,, 1. 1, ilpo/o^.,c.7,n.l07.
Seneca : Veritatem dies aperit.

quan,

172. Spongia Marcionis^ tom. 111, lib. v adv, Marc,

oap. 4, n. 43.

Ubus spongiae pietoribus in colore delendo ; quod

patet ex Plin., :lib. xxxv, oap. 10, De pictorib, et

De Protogene, Absterserat sffipius, mutaveratque

penicillum^ postremo spongiam eam impegit,invi80

loco tabole. Auson. in Epist. quadam : Fuoo tuaB

emendationlB adjecto impingas spongiam, quee im-

perfeotom opuB equi malespumantis abBolvat.UsuB

etiam in extergendis mensis nummulariorum,pr»-

cipaeque abacis, in quibus scribebant, et inducta

spongia corr?gebant. Et in palimpsestis, hoc est

tabellis membranisve deletitiis, in quibus stylo

graphiarioy exarare soIemuB. Hinc Augustus, Aja- D

cem tragGediam,quam conscriptam a se delerat, in

spongiam deeubuisBO dicebat,ad exemplum AJacis^

qui in ferrum incubuerat. Aristides in Orat. qua-

dam OijSlv fiei Tfi< l^niviYj&poii icaXtvcpSfac» iXkdi

^^oc Idbttat^Nihil opus fuerit Stesichori palino-

dia sive recantatione, sed spongia medebitur. Sic

com Marcian quos vellet, sacrie ScripturaB libros

delerel (quod declaratum est supra : « Abruptum

amplissimum salire ;» et hoc loco statim subjungit :

Qn» abslulit, qu» Borvavit), spongiam Marcionis

appellavityaudaciam iilam in expungendis libris, et

cea&oria temeritateJntercidendiB.

Quidooid sub terra eat in apricum profarei «taa,
Defodiet, condetque nitentia. Horat.

295

BX TERTULLIANI APOLOOBTICO PROVERB. FORMDLiE.

Xp<Svo; icdivTcav ^KffavitfTTj^ tampus omnia ezplorat,
Et Sophocli X9^^^^ dicitor itdtve* 6pwv xal ixouwv
xal iidlvx* dvaircufftxeiv, omnia vtVlw-e et audlre, etiam
in apertum prolaturum, Atque hino Veritaa Tempo-
ris filia apte dicitur, qus temporis progre8iu,cum
aliquandiu delituerit, in luoem emergat. Hino il-
lud ; "Ayci Bl «p^« 95>« "«^v dXijeeiav xP^voc i4^ ve-
ritatem tempus in lucem eruit.

179. Terr3S filii, ihid., cap. 10, n. 162.
Vldeantur adnot. Pamelii. « lerrm filios (inquit
TertuU.) vulgus vocat, quorum genut ineertum est, »
Y7)Y&vsic, et inde gigantes, quasi e terra nati. Apud
Juvenal. • Fraterculua gigantum, pro ignoto. »
Persius : « Progenies terr». i Vide eupra : « De
ccbIo supervenit. »

180. Terram gravem imprecari^ tom. I, lib. de Tes*
tim animsSf cap. 4, n. 21.
Solebant antiqui, ut ex omnibus fere patet Latinis
poetis,manibu» ejus, cujus memoriam, ut Tertuli.
ait, « oum alioujus ofiFensa morsu faoerent, » et
maledicere vellent, « terram gravem imprecari ; »
ejus vero cui gratiam deberent, osiibus et oineri-
bus refrigerium comprecari. Et mense prsBsertim
Februario duodeoim continentes dies, pro impe-
tranda mortuorum manibus quiete,popului lustra-
tiones et piacuia faciebat. Hino illa :

Molliter ossa cubent

Et cinerem tellas non onerosa premat.
Ossa quieta precor tuta requiescere in uma,

Et sit humus cineri non onerosa tuo.

184. ThaUs tn puteum, tom. III, lib. de ilmm., oap.

6, n. 89.

Vide hoo proverbium tractatum a Platone in

Theasteto. De iis qui neo pro pedibus prospioiunt.

Thales e septem GrsBcias sapientibus unus et pri-

mutf, dum coalestia intentius cootemplatur, in fo-

veam incidit. Hino a vetula sive ab anoilla irriius.

182. Themistocle sublimiorf tom. I, Apolog., eap. 2,

n. 473.

Militarem illum appellat Tertull. Hinc legendum
videtur militarior^ vel militis aut miiitaris artis
peritior. Ipsius autem adolescentis gloria emicuit
bello Medioo,pugnaMarathonia, sub auspiciis Mil-
tiadis.Deinde aliquot annis post dux Atheniensium,
adversus Xerxis navales oopias ad Baiaminem me-
morabili oum laude conflixit.

183. Titulum dispungere^ tom. V, lib. de Monog.,

cap. 8, n. 55.

Dispungere rationesapud Jureconsultos est oom-
putum, ut vulgo ioquimur,examinare, sive, ut Pa-
pian. describit, oonferre acoepta et data, et alibi :
Pereontari, ezaminare, describere rationes» pro eo
quod est dispungere. Aliud est expungere, quod est
punctis oironmducere et toUere, et quasi rem con-
fectam eximere e codice. Utitur Tertull. metaphora
a ratiooinatoribus ducta, et a censoribus, qui in
tabulas referunt nomina et titulos eorum qui profi-
tentur. 8i proverbialiter usurpare placet, erit :
Rationem vel causam Justane sit an oontra» expen-*

A dere ; vel dijadicare idoneuane sit quis ad munus
aliquod obeundum et suis dotibus affatim instru-
otuB. Lib. IV, advers. Marc.^ Creatorem vocat Mt-
dicem et Dispunctorem meritorum. Dib. v, Dispunc-
tionem boni atque mali operis. Lib. de Patient.t
« Omnis iiguria cum patientiam offenderit, eodem
exitu dispungetur, quo telum in petra libratum et
obtusum. » Hoo est, Evanescet et irritus erit oo-
natu8,uti evaneseunt ea que doientur sive dispun-
guntnr, pro expunguntur.

184. Titulum incidere, tom. III, iib. i, adv. Marc,

cap. 9, n. 57.

Incidere est notare aliquid inmonimentis rerum
gestarum. Gicero : Incidere elogium (aliis, et Mu-
reto imprimis elogium) in sepulcro, in ss, iii
marmore. Plin. de Pomp. Magno, cap. 26, lib. vii,
^ commemorat titulos viotoriam et triumphorum
notatos.Quem ad morem aliusit Tertull.ut sit, pu-
blico cognomento honestare vel infamare,et elogio
nobilitare.

185. Tullio eloquentior, tom. I, Apolog.. cap. 11,

n. 17.

M. Tulli elogium habes lib. vii, num. 30, apud
Plin, ubi eum vooat faoundise Latinarumque litte-
rarum parentem. Quintil. lib. ix InstU. In quem,
ait, copism Platonis, vim DemostheniSi suavitatem
Isocratis fuisse transfusam.

186. Vanitatem vanitaU dMpellere^ tom. III, lib. iv

adv. MarCf cap. 30, n. 496.

Est artem arte, mendacium mendacio eludere.

Frivolum argumentum, et ad rem non accommo-

f% datum, frivolo et alieno infringere et refellere. Illa

persimilia : Gum vulpe vulpinari, oum Cretensi

eretizare.

187. Yenas deducere, tom. V, lib. i, de Trinit., cap.

2, n. 131.

Translatio ducta a fontibus, unde rivi et quasi
venflB aquarum deducuntur^ Hino illa : Divite vel
tenui vena, quod fontium alii angustiore vena ma-
nant, alii majore, ut flumnn efQciant ; vel etiam
a metallis, quorum ventB, ut genere, ita copia in-
terdum differunt. Quintil. : Pleniore canali fluunt.
Et poetfle venas ab Homero tanquam poeseos fonte
duxisse dicuntur.

188. Via eadem sursum et deorsum, tom. VLl» lih. n

adv. Marc.j cap. 28, n. 195.
Hoc proverbium Heraclito usurpatum^transferre
D videtur Tertuil. ad suam argumentandi rationem.
Nam 60 faciunt : Supra, et infra se. Hseo quidem
ad dignitatem, illa sursum ac deorsum ad locum
spectantia. Hoo eaim vere est adversus Marcionem
antitheseis amulas facere, ques non solum in sen-
tentiis, si ignoravit, omnino non scivit, sed in
vocabuli8,qun dixi, consistant. Heraolitus usurpa-
rit forte in Psyohicis disciplinis hoo obacurius di-
ctum ; cum sursum ac deorsumin loci rationesint
ex numero eorum quse dicuntur icpdc tI, sive
relata. Gicero : Ferri sursum rectis lineis , et
deorsum ad lineam. Atque ita TertuU. argumenia-
tionem luam, Toutivnv Heraoliti axiomate probat,

T-r- ^,**^ - ■

»7

LECTORI CANDIDO.

298

189. Fiva voce, tom. III, lib. de Prasscripi. adv. A
hasret., cap. 21, n. 128.

Huio statim opponitur, per epistolas, Babintell.
prsdicando. Vii^a voxy quasi vivida atque efficsix
ab ipso pronuntiantis ore, percepta, in qua nativa
et genuina elucescit gratia^ et actio cum motu,
qas in orationis est vita, inbnrescit. Oue omnia
ascriptura, 949 qus veram vivamque vocem
tantam imitatur, sunt eejuncta. Quinct. : « Actio
oratioais quasi vita est, rerum inventio ossium
instar est : ordo oervos imitatur, elocutio carnem,
cntem et colorem refert ; memoria spiritus vice
fangitur. Quibus omnibua accedit pronuntiatio,
velut motuB qaidam vitalis. NuUum enim certius
argamentum vita quam motus; unde flumina
viva, a rootu. » B. Hieron. in Preefal. Gen. :
K Habet neecio quid latentis energia viva vox. » ^
Haic opponit, ut dlxi, Tertull. per epistolam prxdi-

care, Et aliis : « Muti magistri, qusB sant scripta
eorum qui eruditi ingenii monumenta posteritati
litteris mandata reliquerunt, quasi vocis et vito
expBrtes. »

190. Umbram sine lumine colorare, tom. III, lib.
adv. Hermog., cap. 2, n. 12.

Ab arte pictoria, quam Hermogenes exercaerat|

tractum. • Prima picturs initia (inquit Plin.)um-

bra bominis lineis circumducta,quffi linearis dicta,

secunda singuHs coloribus, et monocbromatos ap-

pellata. » Itaque prima sine ullo colore fuit, adeo

ut quos pingerent, ascribere esset institutum.

Deinde linee oolorari ccBpte testa trita.Cujusmodi

picture in arte tectonica par est ijyofpatfia, que

est ares jacens efTormatio et superficiaria descri-

ptio, futuri operis specimen exhibens : Detorque*

bitur ad sermonis, argumenti, rei demonstratfls

obscuritatem.

ARGUMENTA CAPITUM

PROUT IN MANUSGRIPTIS CONCIPIUNTUR,

RAH COPIOSIORA BT AGCURATORIA NOS SIMGUUS GAPITIBUS PRfnxiMUS.

«
f
tt
tt
a
a
a

CAPUT I. De iniquitate judicandi.
IL Conira Inquisilionem,

III. De nominis exprobratione,

IV. De legibus.

V. Contra idola.

VI. De legibus neglectis,

VII. De infanticiaio et fama incesius.

VIII. De fama Incerti.

IX. De sceleribus gentilium.

X. De non colendo idolo,

XI. De haminibus post mortem in Divinita-
tem altectis.

XII. Conlra deorum simulacra.
XII L De irrevereniia erga deos.

XIV. De sacrificando.

XV. De fabulis et mimis deorumque fmdita-
tibus.

XVI. De capite asinino ei eseteris insignibus^
qu3S Cfirisiiani dicebantur colcre.

XVII. De Deo.

XVIII. De prophetis ei Scripturis Dominicis.

XIX. De Moyse propheta.

XX. De statu temporum.

XXI. De Christianis ei Judxis, Christo et
Omnipotente.

XXII. De dxmonum natura.

XXIII. De phantasmaiibus magicis et dssmo»
niads.

XXIV. De mrietaie deorum.

K
tt
tt
«

CAPUT XXV. De religiositate Romanorum.
XXVI. De regno Dei.
XXVU. De spiritu daemoniaco.

XXVIII. De regno imperatorum.

XXIX. ^n possint prodesse idola.

XXX. De predbus Chrisiianorum.

XXXI. De oratione pro inimicis, pro imperio
et potestate imperaiorum'

XXXiI. De non jurando per genium CsBsaris,

XXXIII. Pro impei^atore.

XXXIV. Pro Augusto tmveralore.

XXXV. De solemnibus Cxsarum.
XXXWl.De xqualiiate omnium personarum,

XXXVII. Ne malum contra malum.

XXXVIII. De cxiu.

XXXIX. De disciplina Christianorum.
XL. Conira eihnicam rationem.
XLI. Quod Deus spernitur ei staiux ado^

raniur.
XLII. Quod infructuosos dicunt.
XLIII. De lenocinio.
XLIV. De custodiis eihnicorum.
XLV. De innocentia Christianorum.
XLVI. De Christianis ei philosophis.
XLVII. Quod philosophi ei poeim sua ex lege

Dei desumpserint.
XLVIII. De resurrectione corporis.
XLlX. De tolerandis Chrisiianis.
L. Prxsianiia doctrinx Christianas.

«
a
a

a
a
a

SBB

950

LECTORI CANDIDO

S. P. D. SIGEBERTUS HAVERCAMPUS.

Semper Africa novi aliquid. II la , solitudine
horrida, ierarum altriz, scholas bestiarum, Roma-
norumque olim munera, mille, diversa horroris

Patbol. I.

ipecie roborisque amplitudine» ditavit animalibns.
llla in eanctissima martyrum corpora, speotante
l®ta Romuli plebe, epectatoribus^non dissimilia

LEGTORI GANDIDO

300

Libyca immisit monstra. Pnit eadem Africa, qu» j^ rum ae liUerarum omnium coqnitionm; fuit enm

non yulpes solum,doli plenum genusytriete malum
uvis, protuberantibus primum in Ecclesia Ghristia-
na vitibus, procreavit ; sed et metuendos dentibus
apros, vineta ipsa eifodientes, borrendum rugien-
tes leones immitesque ursos subministrat. At vero
sicut ad temperandam Urbis iEternaB, que falso
nomine sibi blandiebatur Romaylstitiam,Afri prsB-
sertim efQagitabantur venatores, qui, viribus va-
lentas, M1 frustrandisque bestiarum morsibus
artiflces, impetum earum eluderent, ipsasque con-
ficerent ; sio etiam satis magnum sterna vere Dei
veri civitas oontra Valentinianos, Gnosticos, Aria-
nos, similiaque naturse portenta, genitum ex ea-
dem sibi Africa vidit praBsidium. Quid enim Au'

doctor omniscius ct argutuSf qui illotis manibus tra'
ctandus non est, [nec obiter legendus, ubique enim
remoratur lectorem, TertuUianus certe excellentis-
simus auctor eat in omnibus. Exstant etiam do-
ctissimi et accuratissimi Lipsii iitter», lib. iv,
epist. 9, ad Jacobum Pameliom, in hunc soDsum :
Audio te, clarissime Pameli, in emendando Tertul'
liano esse. Major, an utilior a te res smcepfa, ne-
scio.Scriptorem plenum antiquse et reconditx doclri-
nss corrigere arduum ; eumdem correctum dari, non
solum vestra theologorum interest^ sed nostra om-
niam, qui litteras %b% Grsecas Romanasque irada-
mus. Merito itaque nobili litterato, et difPusa era-
ditionis Barthio audit « Pater eruditionumf lib. xiii

gustini ego subtilitatem et eruditionem laudem? Adversar,, cap. 16. Apud quem lib. xix, cap. 1

mellifluam Lactantii eloquentiam probem ? Arno-
bii doctam curiositatem persequar ? Undique in
Cypriani suriptis relucentem pietate&n, quam ipse
sanguine suo signavit, suspioiam 7 Quid denique,
qui uno etiam libello multum veras gloriflB meruit,
Minucii admirer rotundum et lenefluens eloquiuml
Unus instar omnium est Tertullianus^ in quo mul-
tum sibi placet Augustinus ; omnis generis litte-
rarum peritiam agnoscit Laotantius ; quem sequen-
dum sibi proponit Arnobius ; magistrum, quotids
libros ejus poBcit,vocat Gyprianus; in luo denique
Dialogo, qul velut contractum ex vasto Apologetici
bujus pelago sinus est curvamen,tantum non tran-
scribit Minucius. De quo quidem Tertulliano, quid
veteres etrecentes auctores non sine laudum cu-

basc etiam legi possunt. [Scriptorum, quanlum ad
nos venitf eruditior nemo est^ exque quo plura con-
discere possiSy quam Tertultianus^ Nullus in eo apex
est non cum cura positus, ut, quo pacto alii inopia,
hic abundantia litterarum peccare nonnunquam vt-
deatur. Quibus merito adjungendum ThomsB Cam-
panellas testimonium, viri cujus ingenii vehemen-
liam et Judicii acrimoniam saBpe sum adonratus.
lile in libello de Libris propriis et rccta ratione
studendi, cap. 9, edit. Greniana, pag. 2i6, ubi vir-
tutes et vitia soriptorum quorurodaro, qui theolo-
gica tractarunt, enumeravit, ita in hoc nostro au-
otore rinii: Tertuilianus denique ut theologorum ma-
gister^ plus probat duobus verbis, quam cxteri mille
argumentis : gravis^ arduus, acer, efficax^ brevis^

mulo Benserint, quamvis hio exscribere mihi non C concinnus : philosophicsB grammaticse^ non autem

sit propositum, tamen non possum quin pauca
delibem. Bt veterum quidem perhonorifica testi-
monia hisce contraxit Vinuentius Lirinensi8,quinti
saBculi, oui illum Gangius assignat, non infacun-
du& scriptor : Hic, inquit, apud Latinos noslro-
rum omnium facile princeps judicandus. Quid enim
hoc viro doctius 7 Quid in divinis atque humanis re-
bus exereitalius ? Nempe omnem philosophiam et
cunctas philosophorum sectas, auctores assertoresque
sectarum, omnesque eorum disciplinas, omnem hi^
sioriarum et studiorum varietatem mira quadam
mentis capacitate complexus est. Ingenio vero nanne
tam gravi et vehementi excelluit^ ut nihil sibi pene
ad expuynandum proposueritf quod non aut acumi-

civilis cultor, et suo africanismo homines velut ad
peregrinas merces alliciens.

Quid igitur mirum, si tantus auctor non tantum
tam insignes laudatores, sed et omnium gentium
invenerit commentatores ? Gum Tertulliani enim
nomine consecrata ffiternitati, ex omni statu et
discipiina, manebunt nomina Rhenanorum, Pame-
liorum, JuuTorum, de la Gerdarum, Heraldorum,
Oothofredorum, Salmasiorum, Rigaltiorum.Ut jam
taceam Zephyros, Barreos, Gagoffios, Latinios,
Gelenios, Mercerios, Wouwerios, aliamqoe satis
numerosam eruditorumturbam, qui hujus aucto-
ris studium publicis ingenii sui monumentis testa-
tum posteris voluerunt. Et ex his quidem plurimi

ne irruperit^ aut pondere illiserii? Jam porro ora- D ounctanobis7i^/u//tamOpera eiucidationibua suis

tionis suse laudes quis exsequi valeat ? Qux tanta,
nescio qua, rationum densiiale conserta esty ut ad
consensum sui, quos suadere non potuerit, impeltat :
cujus quot pene verba, tot sententise sunt^ quot sen^
suSftot viciorix.Ex recentioribus quidem, illustris
nobilitatis Josepho Scaligero subliroius et perfo-
ctius in omni genere doctriuffi et scientiarum non
novit orbis eruditus. Vide itaque quantum sit a
iaudato laudari. Verba ejus iunt in Primis Scali-
geranis, pag. 96 : Tertutlianus semper in manibus
habendus accurateque Legenffus est, tum propter /m-
gu^e Romame proprietatem, ium propter disctplina-

exornata dedcrunt. Inter quos primus Rhenanus
(ciii et hunc et piurimos aiios auctores in lucem
protraotos grata debet posteritas) bis terve repe-
titis editionibus, Gelenium Barrffiumque babuit
secutoreSyPamelinm dehinc Juniumque,et egregi»
doctrinae Ludovicum de la Cerda. Post quos, ut et
quemdam Georgium Ambinatem, qui operosi sui
omniloquii trium voluminum hiatu nihil dignum
praestitit, tantum non ex mortuis redivivam re-
traxit notffi doctrinaa vir Nicolaus Rigaitius. Gujus
ediiiones swpisdime Parisienses sub praBluro revo-
oarunt, Philippi i^riorii auspiciis, sed ipsius Rigai-

301

S. P. D. SIQBBERTDS HAYERCAMPDS.

30a

tii iniqninatiorea multOy at snpius a nobis in boc

QDO iibello est ostensum. Per partes vero iverunt

reliquiy vel emendationes notulasqne ab Aoctoris

opere separatim editas reliqoerunt. Quos inter

emlDet industria Desiderii Ueraldi, qui in bunc

Apologeiicum, cui et nobis animum et cogitationes

primum applicare libuit,Gommentarium varioi eru^

ditionis plenum^ Digressionumque libros sane do-

ctos condidit; sed etscriptum boo jam olim Fran-

ciscus Zephyrus Parapbrasi quadam utounque

illustraverat, et Aldus Baptist» Egnatii secutus

curam, ediderat separatim ad calcem Lactantii,

aoDO 1515, et 1535, quem tamen praeoccupaverat

Joannea Tacuinns, qui iidem Lactantio annexue-

rat illum Venetiis, anno 1509.

Bt tamen post tot tantosque viros in publicum
prodire S5S sum ausua, non ut studium mtum
diligentiamque venditarem, aut ex reprebensione
floriiegiiEque aliorom, quod detestor et odi, mihi
laadid corollam texeremySed ut theologus tbeologo
TertAUianOf theologisque nostris meam qualem-
ouoque navarem operam ; ut ad auctoris, omnium
elogio, Grscarum Romanarnmque antiquitatum et
disciplinarum peritissimiyintellectum sobministra-
rem,8i qnid se mihi,dum ilium forte sub manibus
terOyin Qtriusque lingue 8criptoribus,quod ad hoc
ejos scriptum faceret, obtulit , quorum quidem le-
ctione et versatione non inGcior me a teneris valde
foisse deleotatum raptumque ; denique, ut illi, si
quis aliuSi post tot medicos, corruptissimo adhuo
et pessime afTecto, medicinam aliquam facerem.
Qnod uUimum, oum haud ignotum mihi esset,
qoam ait difBcile, in boc prffisertim auctore, vel
ex his magni Scaligeri verbis in Scaligerianis,
pag. 47 : Beza aliquid fererat in TertuUianum^ sed
bene fecii, quod non edidit : difficile est aliquid in
Ulum auctorem edere sine mss, cmpi circumspicere
subsidii illvd genus, quo certe eruditi carere non
possunt^ nec arceri debent. Nec tamen mihi excur-
rendum putabam Augustam Taurinorom usqne,
Dbi sexcentorum annorum eetatem referentem hu-
jus Apologetici codicem offendisse se testatur Ma-
billoniuB io itinerario Italicu, pag. 8. Consulant
membranas istas, quibus licet esse tam beatis.
Nobis vero sese obtulit insignis codex membrana-
ceo8, in qoo preter hunc libellum plurima Tertul*
liani scripta continentur. Occupat ille secundum
ioter mss. instructissim» bibliotbeceB Lugduno*
Batavie locum, ibiqne, pag. 324, recensetur. Quem
aicut valde veterem asserere non audemus, tamen
ex optimo et vetustissimo esse derivatum, nobis
conferentibus liquido constitisse, et cum Fuldensi
aliisqueoptimisin multis convenire, asseveramus.

Non enim puto usquam terrarum aliquos oxstare
codicea bujus Apologetici^ qui cum illo, qui quon-
dam in bibliotheca Fuldensi fuit, singularitate et
prcstantia comparari possit. Uujud codicis Lectio-
Des Variantes ad excmplar quod Michael Julianus
(doo vero ut Junius, qui iilam editionem. qus

A hino a nobis etiam acourate est recenaita, non in-
spexit, scribit, Renatus Laurentius) Lutetia Pari-
siorura anno 1580, Renato Laurentio Barraeo ano-
tore edidit, adscripserat Franciscus Modius Bru-
gensis, vir diligentissimus doctissimusque ; qu89
cum postea in Gasparis Scioppii manus pervenis-
lent.ab illo ad Junium sunt transmisssB. Sed quum
tota jam adornata esset ejus editio, ab illo ad
oalcem. Tertullianarum suarum notarum fuit re-
jecta. Quod vero mihi maxime semper mirum est
visum, nec de la Gerna, nec ipse Heraldus ocnlos
in hano tam nobilem Gollationem conjecerunt, la-
tuitque post illas Junii Notas, nulli fere nisi Go-
thofredo cognita,donec acris vir doctrinae Nicolaua
Rigaltius illis in emendatiore sua prioribus edi-
tione U8U8 est, sed ita, ut qu» ipsi placuerint,

'^ inde desumpserit, neque ullam reliquarum, qu»
satis mult» erant,in Notis suis mentionem fecerit ,
Itaque et nobis satis fecundum ex illa ipsa GoIIa-
tione reliquit Spicilegium, cujus lectiones ubique
Odeliter» prout fide dignissimus excerpsit Modius,
in Notis nostris 954 reprffisentavimus. Acceesit
insuper accurata Godicis Agobardini Collatio, non
quidem illius, ex quo tantum non ex inferis exci-
tatajam leguntur reliqua Tertulliani scripta, etin
quo solo et unico, depravatissimi hinc hactenus
duo ad Nationes libri inveniuntur;sed tamen nots
satis bone, nuUisque bactenus, quod et de codice
Lugduno-Batavo dictum sit, editoribus TertuIHani
inspecto. Diversos esse duos islos codices Agobar-
dinos tribus mihi argumentis persuadeo. Primo,

C quod Rigaltius,quiquampIurimosTertulIianiIibro8
ex ms. antiquissimo Agobardino ante octingentos,
et quod excurrit, annos scripto, emendavit, singu-
lisque Iibris prffiuotavit, ex quo libro et quot locis
emendaverit,ante Apologecici libellura bnjus Godicis
Don meminerit. Secundo, quod in accuratissima
Agobardini istius antiquissimi ms.collatione,quam
juxta Pamelianam editionem sua manu instituit.
Agobardi, ut ipse aacripsit, anno 1625,Josias Mer-
cerus, oon vero Joannes Mercerius, ut impressum
in Bibliotbeca, pag. 71, nisi plane fallat me memo-
ria, qui illo libro sffipissime sum usus, Apologetici
orffi nuUia notis conspersffi sint. Visitur autem bo-
dieque is liber in Bibliotbeca Lugduno-Batava,
p 71. Tertio prfficipue, quod Jaoobus Gothofredus,

D librorum ad Nationes editor, qui ipse insignis
bujus tbesauri, antequam regis Gallorum biblio-
thecie inferretur, fuit possessor, ubi in Prffifatione
librorum ad Nationes diligenter catalogum con-
texit illorum librorum, qui codice isto compre-
hendantur, Apologeticum illis non annumeret. EIso
vero coUatio alterius Agobardini codicis, quam nos
jam damus itidem,a JosiffiMerceri,qui a JoanneMer-
cerio, qui antecessor Biiurencensis foit, et Notas in
Tertulliani librum de Pallio con8crip8it,et moltum
ante fixit,di8tinguilur,diligentia prolecta est.Testa-
tur id manus Pauli Colomesii, qui bffic or» Rigalta-
nae editionis alleverat./n margine hujusvolumnisha"

303

LBGTORI CANDIDO S, P. D. SIOBBBRTUS HAYBRCAHPUS.

304

bes JoiUe Mercm Notas ei Varias LeoHmes e co^
dice Agobardino ab eodem erutas, Descripsit SouA-
lej3B, prope Windsoram.in Mdibus Vossianis Paulus
ColomesiuSf anno iG82, Higui libri mentionem
injecerat mihi Franciscus Fabricius, ss. theologi»
in aoademia Lugduno-Batava doctor et professor
celeberrimus, seque eum possidere dixerat, pe-
tenti dein proterri Jussit, et pro singulari sua hu-
manitate copiam ejus fecit. 8ed Jam opers ad
fidem usque cap. 11, erant progressflB, quare
postulare mibi res visa fuit, ut priorum undecim
capitum collatio Addendis iinsereretur. Par ratio
habenda fuit alterius ms. membranacei,qui recen-
setur in Bibliotheca Lugd. Bat. pag. 376, cum Gy-
prlani aliorumque scriptis colligatus. Fugerat is
liber primo diligentiam nostram, sed tamen nu-
perrime a nobis diligentissime collatus estjiisdem-
que Addendis Variffi ejus Lectiones inserta lunt.
Godex erat sane praBsLans, et licet scriptionis ra-
tione prioribus Lugd. Bat. membranis minus niti-
dus, vetustate tamen et aocuratione superans.
Usus sum prffiterea Junii editione, cui Josephus
Scaliger ooojeoturas nonnullas ascripserat, qua
debito honore nomini tanti viri ubique sunt red-
ditn; at et ejusdem ediiionis exemplari cui Petrus
Boriverius emendationes nonnullas ex oodicibus
955 vetustis adjecerat, quod mihi dudum ex
Bibliotheoa Almcioveniana in ejus distracUone
oomparaveram. Referri forsan debenl ad codices
Jesuitffi docti et amici Scriverii, Heriberti Hos-
weidi.Ad ilium oerte pertinent hasc, qua libro suo
olim prefixit doctissimus Scriverius : Reribertus Ro-
sweyd epistola anno 1503, sexto Maii ad me scripta:
Nactus sum nuper duo exemplaria mss, Apologetici
Teriullianeiy qux mire conspirani, et veteres lec-
ctiones tuentur contra criiicorum acumen. Sane mi-
raius sum magnum Scaligerum , quod Qomphosin
nobis in TeriulliMio excogiiarit, plansibili quidem
conjeciura, sed minime necessaria, etc. Nec plus
apparet ibidem, praster hanc mss. oodioum acces-
sionem, quotquot hactenus exierunt Tertulliani
Operum, vel Apologeiici hvgus editiones, diligenter
conquisivi, contuli, et in quo variarent annotavi ;
ut nemo imparatum me ad tantum Auctorem, et
tam nobile ejus scriptum, quale in primis hio
ApologeticuSy accessisse dicturus sit. Quid vero
prestiterim «qui lectoris erit Judicare, qui sioubi
lapsus fuero, qaod et maximis ante me viris in
hoc ipso opusculo saapissime acoidit, et in isto
scribendi genere evitari non potest, faoile,ut puto,
condonabit.

Supersunt adbuc quaedam dicenda mihi, quo
pertineant ad vitam TertuUiani, mores, opiniones.

A non omnes in omnibns cum orthodoxa Ecoleaia
consentieDteSftempos quo ApologeticwnhunCMn^
serit, quibus tunc partibus, et an Montani fuerit
addictus, et cur huic Apologetico quasi anteambolo'
nes fecerit duos ad Nationes Iibros,Ju8tini martyris
soilieet, ut mihi observatum est, exemplo; sed
hffio partim uberius ab aiiis pertraotata sunt, par-
tim in ipso booGommentarioperstringunturipartim
etiam proferentur a nobis in Prolegomenis ad re-
liquos, quos adversus gentes variis titulis compo-
suit libros, quos brevi Jam si Deo bumanarum
rerum arbitro placuerit, Notulis nostris aliorum-
que illustratos, edere est animns. Et sane noo
medioorem in illis diligentiam a nobis positam
esse, vel inde patet, 956 quod ex duobus parvis

n ad Nationes libellis, non quffisita sed ultro oblata
occasione, in hoc nostro Gommentario plus viginti
mendas sustulerimus, in quibus, quoniam nullum
a mss. unico tantum superstite, superest subsi-
dium, ingenio fuit indulgendum.

Id tamen soiri velim, magnam non modo oaram
in hoo Apologeiico a Tertulliano adhibitam, sed et
his idem hoo soriptum, hic illio paulum in verbis
et oratione immutatum, ab illo in pablioum emis-
sum esse, quod lectori evidenter, ut putamos,
apparebit, si oonferat, quffi a nobis afferuntor pa-
ginis 202 b., 313 a, 409 6., et prffisertim 430, a, b.
Neo id mirum videri debet, etiamsi nullus ante
nos observaverit,oum idem et Luoretio et Luoano
accidisse in promptu sit ostendere ; adeoque non

d immerito Hugo ille Grotius idem Judioium de La-
oano ferat lib. vi, versu 187, agnosoatque in mal-
tis auctoribus id observari potse Gonradus Ritters-
husius, in Gommentario ad Oppianum, cujas
verba inde excerpta exhibentur a Gaspare Bciop-
pio, de Arie criiica, pag. 87, invictis denique
. argumentis evicerit magnus Salmasius in Notis
ad Aohillem Tatium.

Et hffic quidem hactenus, que si tibi placuerint,
benigne lector, spondemus, indesinenter operam
nostram usui tuo profuturam, nam et multa ha*
bemus inchoata, semiperfeota , absoluta etiam,
qus non parco excutiemus sinu, dum animus et
otium suppetit, et dum

integer nvi

Sangois inest, solideqae suo stant robore vires.

Namque at sobrie preoipit Syracusani dulcis
musa Theocriti, Idyll. xiv, versu ultimo :

TtoieTv XI hii «c Y^^^ x^***?^^*

Dabam ex Mnseo meo, in pago Slaad aan't Uarin-
gvliet, in Insula Overflakke, ipsis Kalendis Junii,
anno 1718.

>» V

QUINTI SBPTIMII FLORBNTIS

TERTULLIANI

OPERUM PARS PR1M4;

IN QOA COITnmfTOR

UBRI ANTB SnSCEPTUM AB AUGTORE MONTANISMUM SCRIPTL

SERIES PRIOR.

LIBRI APOLOGETIGI.

APOLOGETIGUS ADVERSUS GENTES PRO CHRISTHNIS.

957 TOTIUS OPERIS ARGUMENTUM.

Imperante Sepiimio SeverOj ei cum Antonio filio res Romanas admintstrantef Tertullianus, verae reti»
gionis ardore flagrans, illius utpote sacris initiatus, molestey pro eo (u debuit, putiebatur^ retigionem, quse
efferre sese guodammodo casperat, opprimi^ sub initium persecutionis quintse, qua S3sviente, insontes passim
Christiani^ nutla sexus aui setaiis habiia ratione, inauditie ante iltam diem suppliciis crueiabantur, Pro
sumima qua tunc poHebat facundta; Christanorum patrocinium suscepit, quorum adeo deplorata erai
eonditio, ui indida causa, et solius nominis prssjudicio damnarentur. Communi malo ac publico occurrere^
et erumpeniem in dies tempestatem, quantum in se erat^ compescerey partes suas duxit, missaque hanc ob
eoMsam ad antistites Ronuinos apotogia, effrenatos adversariorum impeius frangit tantisper ac debilitavit.
Eo quippt vigore eaque eruditione causam egit, ut si rationibus et veritate discepiandum fuisset, gentiles
omnes redigisset ad incifas. Justini mariyris et Aristidis vestigia premere poterat, verum ita eloquentiam
esi imiUitus, ut et dicendi charactere, et argumentorum pondere ac doctrinx varietate, utrumque su-
perasse videatur.

CAPUT PRIMDM.

AaamiBicTOM. — Cum sub Severo negatum esset
Chrisiianis in judicio se defendere , scriptum
hoc prxsidibus Romani imperii obtulU auctor,
osiendens hoc capite tniquam istam judicandi
formutam, per quam defensio negatur insoniibus,
et veritas absconditur; cum inierim tot tantique.

qui quotidie ad hanc sectam transeant, iilam a/t-
qua consideratione dignam faciant, qui sane om-
nes, remoti ab aliaua perversttatis cutpa, osten-
dani sese tonge alium affectum induisse, quam
isium qui in maleficis semper deprehenditur.

8i non lioet vobis, Romani imperii antistites (1).
in 950 aperto et ediU» ipao ^ fere vertioe oivitatis

Vari» lectiouea *•
^ Et in ipso loco Paris. Et editOi in ipao Rigali.

Commentarias.

(1) Inmrii antistites. Antistites vero appellat,
inqait FraciBCUs Zeph]^u8 (in euis qu» nostris
eonjnnximQB scholiis) ipsos pontiflces, quorum
aaeloritas rem sacram, osremonias, omnem deni-
qne religionem administrabat, in quibus interpre-
tandis aumma Reip. veriabatur, unde et principes

publici consilii a Gicerone appellantur et deorum
xmmortalium anttstites. Atque inter eos etiam ipsos
imperatores fuisse oonstat ex inscriptionibuB anti-
quis, in quibus Pontiflces Maximi vocantur. Pa-

MEUUS.

Notandom, 4«. Varias leetiones aceeptaB fuiBse ab editione prima ParisienBi anno 1666, curante Sigism. Gele-
nio edila, paacisBimis ezceptiB quaB editoreBhauBeruDt ex edit. Paris 1664.— 29 NotaB quiB nollo aactoriB nomine
sobBignantor, ad perpetnum flavercampii Commentarium referendaa CBae.

807

TERTULLIANI OPERUM PARS I. — 6ERIES I, APQLOGETICA.

308

prQsidentibus ad judicanduin (2) palam despi- A invenire, CflBterum genus, sedem (10), spem, gra-

oere ' et coram examinare quid sit liquido in
cauBa Ghristianorum ; si ' ad banc solam epe-
ciem (3) auctoritas vestra (4) de justitise diligentia in
publico aut timet aut erubescit inquirere; ai deni-
que,quod proximo aocidit, domeBticis judiciii * (5)
niraiB operata * (6) sectsB hujus infestatio (7) ob-
struit viam ' defensioni, liceat veritati vcl occulta
via taoitarum litterarum (8) ad aures vestras per-
venire. ^ illa de causa sua deprecatur ', quia nec
de conditione miratur. 960 Scit ee peregrinam
in terris (9) agere, inter extraneos faoile inimicos

tiam, dignitatem in coQlis habere. Unum gestit iu-
terdum, ne ignorata damnetur. Quid hinc * depe-
rit legibus (11) in suo regno dominantibue, si au-
diatur ? Ad boc magis gloriabitur potestas earum,
quod etiam auditam^^damnabunt veritatem?Gste-
rum»inauditam si damnent,pr«terinvidiaminiqai-
tatis etiam suspicionem merebuntur alioujus oon-
scientie,nolenteBaudire,quoddamnarenonpo88iDt.
Hanc itaque primam oausam 961 apud vos oollo-
camuB (12) iniquitatem ^' odii erga nomen Christia-
norum.Quam iniquitatem idem titulus etoneratet

Yarise iectiones.

* Describere Barr, MS. L. B, Despicere. Rhenan Jun. * 6ed hano alii. ^ Ita Herald, Bigalt Havtre.
Jndicis cod. F. veli, editionde G, * Operata Paris, Animis M. F. * Ita Pameliuitf La Cerda^ nhen, Viam
del. Jun. Herald. Rig. Havere. ex MS. os defensioni MS, F. ^ Nilus de causa Junius. ' Deprecaretur
Rhen. Paris. ' Hio Paris. Venet. Quod etiam Rhen. La Cerd. Pamel. Quod inauditam cod. Puiean. Jacob.
Bangars. et Hugol^ Quo etiam auditam Heratd. Rigatt. Havercamp. scribere maluit : al...earum quod veri-
tatem. ^^ Iniquitatis. Rigatt. Semler. Leopold. Haver. odium Pamel. Bar.

Commentarias.
{2) In ipso fere vertice civitatis prxsidentibus ad R stini : lOmnis qui ad supernam pertinet oivitatem

indicandum. Gapitolium significat. fit Chalcidius in
Tim, Plat. rationem dicit suam obtinere sedem
In oapite, tanquam totius corporis Gapitolio. Ri-

0ALTIU8.

(3) Ad hanc solam speciem. Quoniam de^lorata
videtur oausa Ghristianorum, propter prajudicia
et varia decreta, adeo ut nemo pro iisdem loqui
non rcformidel,8icque aperte patrocinio indigeant,
nobiB saltem privatim pro Christianis disceptare
concedatur, datisque ad vos litteris, doloris nostri
testibuB et amoris, linguis subsidium aliquod re-
servate. Lb Prieur.

(4) Auctoriias vestra. Per auciorUalem intelligit
acturo summum administratiouis^summam in ad-
ministrandoimperio potentiam atqueaucturitatem.
Itaque auctoritas eet institutoris, dispensatoris,
procuratoris . Ut er^o isti indigent auctoritate
Bumma, ita de prssidibus istia, inquit, auctorita-
tem esse illorum, neminem timere et erubescere, Q natriaB cura, et quidem Bumma eBt^digitum in ccs-
quominus tuto possint judicare. La Gerda. lum intendens. » Narrat Dio^enes in Vita ejus.

Chrysost. HomeL de feS. Bernice et ProBdoce : «At

peregrinus est ,mundi : et dum temporali utitor
vita, in patria vivit aliena ; » ita oanit :

Goelestem ad patriam, Chrlbto redimente, vocatui,
Vitam labeDtig temporis hospes agit :

Dumque ad promisBam requiem non per saa tendit,
MuodaofiB palitur multa pericla viae :

Qu«B DODC obsessa aJversis, nane pleoa secnndis,
Aat fraogit trepidos, obligat aut dubios :

Inter quos laqneos currentem ad gaudia vitffi,

Non capiet mundus cni 5ria Ghristas erit.

Havbrg.

(10) Sedem. In est patriam ; quam quaerit, qoam
curat, exoptat. Anaxagoras philosophuB summos,
cum rei publicse et privatas valde esset negligeos,

(5) Proxime accidit, domestfcis judiciis. Innuit
recentem historiam esvitifla quorumdam ex iis
quos imperii Homani antistites vocat, qui scilicet
domestico judicio in liberos aut servos suos, eo
quod GhriBtianorum Bects nomen dedissent,aliquid
atrocius statuerant, quasi inde contracta asperi-
tate, aliatis domo prffijudiciis ad ipsa tribunalia
causis Ghristianorum Judicandis infestioreB acce-
derent. Lag.

(6j Operaia. Hellenice et Virprilius I Georgic,
Lmtu operaius in herbis.lMcM autem ethnicos cona-
toB ab iis qui familiariter cum Christianis versaban-
tur, a famulis, inquam, et anciliis iovestigare crl-
mina,de quibus vulgo infamabantur, nihilque un-
quam deprehensum esse. Lac.

(7) Sedx hujus infestaiio. Eodem sensu Chalci-
dius in Tim. Piat. sectam sanctiorem dixit, ex Be-

mulieres alta tranquilitate fruebantur : siquidem
undique illas spos futurorum muniebat, quoniam
et peregre cum degerent, peregre non degebant :
veram enim patriam fldem habebant; civitatem
propriam habebant confessionem, et cum opttma
spe alerentur, nullis rebus prssentibuB afnoiebao-
tur,futuras namque solum spectabant.» Adeo cum
QrflBOorum omnium liberrimo Diogene gloriari po-
terant. 'Ex<(v icotrpt^a di$o({av x»2 mvCov divdi>b>vov
tyi TiSxKi.i. e.:tHabere se patriam contemptum glo-
riflB et paupertatem, quae in potestatem fortunsB
nunqnam sintcesaura. » Hav.

(If) Deperit tegibus, Barum verbum, et quod vix
apud alios invenias. Est tamen apud Locretium,
quem Btudiose legit noster Septimius. Is., lib. xi,
296 :

br»a Christianamsignificans.Quod quidenQ.inquit. q Nam neque adangescit quidquam neque deperit iode.
verum esse testatur emmens quaedamdoctrina se- ^ o i ^ «^ i*

otflB sanctioris. Lac

(8) Occulla vin tacitarum litterarum. Sirailiter de
eadem hac re loauitur in lib. ad Scapulam, cap. 1:
MNecesse est vel noc modo erumpere ad proponen-
da vobifl ea quflB palam non vultis audire. » Et huio
afflne illud Martialis in Procfatione lib. xi Bpigr.:
• Video quare tra^cBdi epistolam accipiant, quibuB
pro se loqui non licet. » nAVERCAMPim.

(9) Sic se peregrinam in terris. Prosper Aquita-
nuB II lib. Epigram.., ubi exprimit illud Augu-

Quod si quaedam teBtimonia collegerit Festus, ea
perierunt, troncatumque boc solum nobis reliquit
epitomator eJuB Paulus, deperire significat valdi
perire. Hav.

(12)Quam potiorem sequimurprfle aliiBlectionem.
inquit de Gourcy,ea sanepraB aliis nitide.obvioque
Bensu Bonat et e^regio. Cottocare causam apud
judices^\6em est enim acdiem coram Judice dicere,
reui sigillatim expllcare, minime vero rei cau-
sam afferre. Neo totus eo loci est Tertullianus

3(i9

APOLOGETIGUS ADV. GENTES-

310

revincit, qoi vtdetur excusare» ignoraDtia soilicet. A
Qaidenim iniquiue, quam ut oderint homines,quod
igoorant etiamsi res mereretur odium ?Tunc etenim
meretur **,cum cognoscitur,an mereatur. Vacante
aatemmeritinotitia,UDdeDdiiju8titiadefendilarqu89
non deeventUiSed de conscientia probanda estPCum
ergo propterea oderint *' bomines ^^, quia ignorant,
male sitquododerunt, curnon iiceatejusmodi illud
e88e,quod non debeant 969 odisse? Ita utrumque
ex altdrutro redarguimus et ignorare illo8,dum ode-

runt, etinjuste odisse. dum ignorant.Testimonium
ignorantise est, qu£ iniquitatem, dum ^* excuaat,
condemnat;cumomneSyquiretro oderant,quia igno-
rabant quale esset quod oderant,simul ut^^desinunt
ignorare,ce88ent " et odisse. Ex his fiunt Ghristiaui,
utique de comperto et incipiunt odisse quod fue-
rant, et profiteri quod oderant; et sunt tanti, (43)
quanti et denotamur ^*. Obsessam vociferantur
civitatem (14) in agris, in castellis, in insuIisGhri-
stianos ; omnem sexum, ffitatem, 96S condi-

Varise lectiones.

** Mereretur. PameU Fran. Semler. " Fatentur. Paris. *♦ Performamur. Rkin. Heral. HigaU. Haverc.
Praformaatur. PameL Barr. '* JVenwer mavult scribi ex MSS. Quis negat tamen quod vere maium es
quos capit defendere. ^* Pamelius^ Semler^ aliis Ghristiaous vero quid simile? Rhen. in edit. christia-
nis V. quld stmile ? Cod. Lugd. B. christianorum, sed recte statuit Bavereamp. cold. fuld. scripturam res-
tituendam esse^ nec repugnant qu3B sequuntur. ^"^ Natu-ram mali. Rhen. Barr. Semler. Leopoa. ^* Deno-
tantur Paris, Barr. Rhen. Herald. Gagnxus-Gelenius.

Gommentarius.

ia assignandis odii in Ghristianos causis^quin potius B
praecipua eorum causae capita recenseat. Summaa
esse injuriffi eos damnare m hoo primo capite as-
serere ag^reditur. Ineunte vero postea capite4jam
quinam sit genuinus ibidem sonsus ipsemet aperte
patetacit cum ait : « Atque adeo quasi praBfatus
hec ad suggiilandum odii erga nos publici iniqui-
tatem, etc. JBdd.

(13). Et sunt tanti. Perinde ac si dixisset ; Tanta
est eorum multitudo, quanta vos non prspterit,8ed
judicatis ac deploramini multa pruclamatione do-
lentes sub prstextu justitiaB, et quasi accepto de-
trtmento obsideri orbem bac Christiana religione,
et ad boc nomen omnes homines confugere, ut
merito de Ecclesia Horatianum illud decantari pos-
set : Merges profundo, jmlchnor evenit. Pam.

(13) Obsessam vociferantur civitatem, etc, Barr.
Civitatem obessam vocif. Kx multitudine hominum
andique ad veritatem confluentium probare cona-
tar septimins non tam iniquam Ghristianorum G
esse religionem ao illi suspioarentur, ad quam
ubique et ab omni sexu et conditione tantus neret
coooursus, adeoque non vulgus tantum instabile,
aed et viri claritate natalium et existiroatibne in-
lignes ad illam sectam transirent. Infra cap. 111 :
« Bonus vir Gaius Seios,tantum quod Ghristianus.»
Et ibidem : « Ego Lucium sapientem virum repente
factum Ghristianum demiror. » Illud pati non po-
terant tenebris ffentilium addioti, unde vel Taciti
illa indignatio, lib. xv Annal.. cap. 44 : « Repres-
saqae in prssens (supplicio scil. Cbristi a Pontio
Pilato necati) exitiabilis superstitio rursum erum-
pebat, noD modo per Judaeam originem ejus mali,
sed par arbem etiam, quo ounota undique atrocia
aut pudenda confluunt ceiebranturque. » Loquitur
de tempore Neronis. Plinius, lib. x, epist. 97 :
ff Malti enim omnis «tatis^omnis ordini8,utriu8que
sexns etiam, vocantur in perioulum, et vooabun-
tor. Neque enim civiiates tantum, sed vioos etiam, j)
atque agros superstitionis istius contagio perva-

Sftti est. » Hinc Rutilii, qui Honorii temporibus
oruit, in liinerario. versu 305, amarulentum
illad :

Atqoe utlDam naoqnam Jadoea subacta raiseet

rompeii bellis imperioque Titi.
Latias excisss gentis contagia serpunt,

Victoresque suoe natio vieta premit.

Illi enim utriusque religionis if^uari Judaos e^
Christianos confundebant. Unde Dion in Domitiano
dicit ip8um Giementem et Domitillam necessarios
8008, illum capitis supplicio, hanc deportatione
in insulam Pandatariam pumisse tU ta xm 'lou-

8a((i)v ^Qt) i|oxiXXoycac. I. 0. : f ProlapsoB in ritus :
Judasorum » erant vero GhriBtiani. Idem de Nerva
successore lyranni refert vetuisse illum quemquam
ov^Tft d7c6e{ac outt 'IouSai7(AOi> xaTaixiaffBai I. e. :
c Neq[ue contemptus deorum, neque Judaici ritus
crimine in posterum acousare. » Sulpitius Severus»
Hist. sacras iib. xi : « Qua tempestate Hadrianus
existimans se Ghristianam fidem loci injuria pe-
rempturum, in templo ac loco Dominics passionis
simulacra constituit. Et quia Gbristiani ex Judeeis
potissimum putabantur(namaue tum Hierosolymffi
non nisi ex circumcisione haoeat Ecclesia sacer-
dotem) militum cohortem custodias in perpetuum
Bgitare Jussit, quaa Judaeos omnes Hierosolyma
aditu arceret. Quod quidem Gbristianee fidei pro-
ficiebat, quia tum pene omnes ChriBtum Deum
8ub legis observatione credebant. Nimirum id Do-
mino ordinante dispositum, ut legis servitus a
libertate fidei atque Ecclesi» tollerelur. » Unde
forsan nec Arrianus iilos discernit Dissert. Epic-
tet. 11, 9, ubi taxat illas qui philosopbi personam
sumunt : cum revera non sint. Ti oSv, inquit,
0T(i)Vx6v Aiysi^ ffeaux^v ; t( ^aicox^c xoh^ icoXXouc ;
xl 6itoxp(vTi, *lou$aIoc ^v, "EXXifjvac ; 0^% ^?^> "^^^
IxaoTOC XtY^xat 'Iou$aToc ; tzS)^ £\Spoc ; ncuc AIyu-
Tcxioc ; Kat 6xav xivsk l7cafJi^oxtp((ovxa fScofxtv,
tlcaOafjLtv XiYeiv* Oux eoxiv 'louSaioc, diXX* 6icoxp{-
vtxai. "Oxav ok dvaXaS^ xh icdiQoc, xb xou 3e6a(ji{x4-
vou, x6xt xal Soxt xcjp ovxi, xai xaXtlxai louSaioc.
i. e. : « Quid appellas te Stoioum ? quare deciiiis et
faliis tam multos? quam eb causam vis haberi inter
GraecoSfCum sis Jud»u8?An nescis quam ob causam
quis habentur pro Judaeo, pro Syro, pro iEgyptio ?
At ^uando conspexorimus aliquem incertarum
partium, atque ancipite iide, dicere solemus : Ju«
dflBUs non est, sed simulat. Gum autem affectum
induit baptizati et inter sectatores adsciti, tum re-
vera et est et appellatur Judsus. » Quamvia
etiam Judaeorum proselvti non incogniti illi fuerint
ex furore illo ouem Pharis8eis asoribit Ghristus,
Matth. XXIII, 15. Elegana vero verbum usurpat
lica[x(pottp(2^ttv, quod notat ita ad utramque par-
tem propenderoi ut quo pertineat nesoias» Aristo-
teles, de Anima^ lib. xi, 8 ; "Evia ^l xu)v (ci^cov
l7ca(jL(pox&p(^ti T^v (puffiv, xcp xt ivQptaicci) xai xoT<
Terpiicoatv, oTov ic(07)xot. 1. e. : « Sunt qua natura
anoipite, partim hominem, partim quadrupedem
imitentur. ut simiae. » Et rursus iv, iO :*0 ^l
ic(Oir)xoc, Qidi x6 T-^v fjioptp^^v lica[i(pOTtp{2^ttv, xa^
(jiiQStTipcov t' tTvat xal di(ji(poTiph>v, Stob touxo ouxt
o6pobv i^tt, oSxt \<r)(ia, I. e, : « Simia vero, quod
controversa sit inter bipedes et quadrupedes,quod
quidem ad formam attineret|ideo neo caudam babet

311 TERTULLIANI OPBRUM PARS L — SERIBS I, APOLOOBTICA. 313

tioQ6ai»etiam dignitatem (15) transgredi ad hoc no- A hoc (16) ipso modo ad sBstimatione alicuJuB laten-
men quasi detrimento mcerent. Neo tamen 964 tis *' boni promovent animos ; non licet rectiusM5

«B Latentis Paru.

VarisB lectiones

Gommentarias.

nec nates : videlicet, ut bipes cauda vacat : qua-
drupes natibus. » Et in pulchro puero venuste
ezpressit Ausonius epigr.c. v. ;

Dam dubitat Natura marem faceretne puellam :
FactuB 60 palcher pene puella puer.

Et in simiii argumento de Gyge Gnidio Horat.
Carm. 11, v. 21 :

Quem si puellarum ineereB choro,
Mire Bagaces falleret hoBpiten,
DiBcrimea obscurum, Bolutis
CrinibuB, ambiguoquo Trultu.

Sed ut unde digresHus sum redeam, procul dubio JJ
de Gbristianis loquitur fra^menlum illud Senec»,
quod nobis servavit Augustmus in lib. de Civiiale
Deif VI, 11. « De illis sane Judfleis cum loqueretur.
ait : Cuni interim usque eo sceleratissimffi gentia
consuetudo convaluit ut per omnes Jam terras re-
cepta sit. Victi victoribus leges. dederunt. » En cui
commercium litterarum cum Paulo fabuJanturl
Quem locum eo libentius addiixi ut quae ibi se-
quuntur emendem . • Ilfi tamen, inquit verbis 8e-
necs Augustinus, causas ritus sui noverunt, major
pars ponuli facit, quod cur faciat ignoret. » Ita
nabent libri optirai litteris Longobardicis exarati,
quorum collocatioDem servo non et major pars,
ut passim legitur. Quamvis enim in illo buo qua-
licunque scnpto, quod jam deperditum est, super-
' slitionem istam odiosam sibi damnet Seneca, fa-
tetur tamen illos ritus sui causam nosse, cum
majorpar8populi,Romani nempe,cujus vecordiam
et ignaviam ibidem taxabat, ignoret cur faoiat idp
quod facit. Bt sane prster mss. auctoritatem evin- ^
cunt id pnecedentia apud auctorem verba : t Sub«
.jecit plane sententiam, qua signiiicaret, quid de
illorum sacramentorum ratione sentiret. Ait enim,
iili tamen, » etc. Nacit huc etiam Suetonii locus
in Domitiano, cap. 12. « Prster csteros Judaicus
fiscus acerbissime actus est, ad quem deferebantur,
qui velut professi Judaicam inlra urbem viverent
vitam, vel dissimuiata origine imposita genti, tri-
buta non pependissent. Inter uisse me adolescen-
tulum memmi, cum a procuratore, frequeutis-
simoque concilio inspiceretur nonagenarius senex
an circumoisus esset. • Vides circumcisionisdiscri-
mine opus fuisse ut dignoscerentur. Imo adeo
nullum discrimen inter bas sectas facit ^Elius
Spartianus ut in principio vitae Garacall» de eo
scribat : • Septennis puer, cum coUusorem s']um
puernm, ob Judaicam religionem gravius verbera-
tum audisset, neque patrem suum, neque patrem
pueri vel auctores verberum diu respexit. » Unde j)
et Lampridius de Alexandro Severo imperatore :
cc Glamabatque sspius quod a quibusdBm sive Ju-
deis sive GnriHtianis audiverat, et tenebat ; idque

fi^r prasconem, cum aliquem emendaret, dici
ubebat Quod tibi fieri non vis, alteri ne feceris, »
Quem eumdem imperatorem Christum inter deos
referre et templum iili exstruere voluisse narrat,
sed prohibitum ab iis, qui « consulentes sacra,
repererant omnes Ghristianos futuros, si id optato
evenisset et templa reliqua deserenda. » De mul-
titudine Ghristianorum adi etiam infra apud Au-
ctorem nostrum cap. 19, et quie ibi notantur
Hav.

(12) Et jam dignitatem. Recte ita Rigalt. et ms.
Lugd. Bat. Aiii etiam, quomodo ms. Fuld. Xipbi-
linus in epitome Dionis de crudelitate Domitiani.

Kal T({> auxcjp Sxti SXXouc xe 7roXXoi>c, xal t6v 4>a6iov
KXijfJtevTa, 6icaTeuovTa, xa^icsp dh/e^^iov Svxa, xal
YUvaTxa, xal auxiP^v auYYtvij lauTou 4>a6{otv Ao}ii-
TJXXav l^ovTa xaTivcpa^sv o AofiiTiavbc, iinr)vi^6v}
81 dl(A<poTv 2YxXi](xa &0e6T7)Toc^ 6(p' ^c xal dXXoi ic ta
Ttbv *IouSa(a>v ^Qij ^^ox&XXovtec icoXXoi xaTeBixdffST]-
votv. *H 61 Ao[xiTiXXa ^nepcop (ffOT) fii^vov elc llavSa-
TepCov. I. e : c( Eodem anno Domitianut cum alios
multos, lum vero Fabium Glementem consulem
[etsi patrueiie ejus ait et Flaviam Domitillam Do-
mitiani consanguinem uxorem habebatj morte
afPecit, illato amnobus crimine atheismi [ita enim
Ghristiana religio vocabatur qun deos irridebat].
Gujus rei causa multi, qui in mores Judsorum
transierant, damnati sunt : quorum pars occisa e&t,
pars spoliata facultatibus : Domitiila tantummodo
m Paudatariam relegata est. » Nota etiam hic Ju-
dseos et Ghristianos confundi, et repone pro
4>d6tov 4>Xd6iov, ut expresse dicitur a Suetonio in
Domit. c. iby neo alias patruelis prinoipis esse
potuit nisi ex gente Flavia, non Fabia. Uxor eio8
videtur hoc nomen adepta in honorem matris Do-
mitiani, qus ita vocabatur et cum cognomine
Glia mature periit. Addit ibidem Xiphlin. virum
olarissimum Glabrionem ob idem crimen penisse.
Tov 81 89j rXa6p(wva t^v ueTok tou Tpaiavou 5p-
(avTa, yMxyi^^oprini^vxa xi, xt &AXa xai ota o\ tcoXXo^,
xal &zi xai O^p{oi< iiiijtxo dirixTeivcv. I. e : « Gia-
brionem quoque, qui cum Trajano magistratum
gesserat^accusatum prflBter cstera superioris crimi-
nis, etiam cum bestiis quando pugnasset interfici
Jussit. » Objectus enim fuerat ab illo leoni ferocis-
simo, quem ope Dei et virtutesua confecerat. 8in-
gularis quoque est inscriptio quas reperitur in cgb-
melerio D. Agnetis via Nomentana, referente
Aringio Hom3B subterran, lin. iii^ cap. 52, p. 340.

8IC PIt£MIA SERVAS VESPA8IANE DIRE
GIVITAS UBI GLORTB TUB AUTORI
PREMIATUS BS MORTK GAUDBNTI LETARB
PROMISIT I8TE KRISTU8 OMNIA TIBI
QUI ALIUM PARAVIT THBATRUM IN GOELO.

Hefert Aringius ad Domitianum qui Gaudentio
architecto tbeatri flBdiiicandi curam commiserat,
ei^ue, cum alia tum civitatem dono daturum pro-
miserat ; huno autem re perfecta, cum velut Gbri-
stianus delatus esset ad principem,martyrium putat
pro mercede sortitum esae. Quam conjeoturam im-
pugnat Reinesius in inscript. p. 955, legens vb.
pASiANi. DiRB. GIVIL1TA8. UBi, ut sit interjectio mi-
nantis et detesiantis, et refert ad Antoninum Bas-
Bianum Caraoallam,qui sextflB persecutionis aucior
fuit, negatque Vespasiani nomine insignitum un-

quam

(16) Nec tamen, hoc eto. Acer ad inqnirendum
stimulus, tot ac tales homines ad sectam illam
transire. Quare augetur ignorantifle crimen, quod
non hisce exemplis ad penitius inquirendum mo-
veatur, non enim ut vulgus, oujus aureH-et ocuU
ssepe testes mali sunt, ut ait Publius, ita et qui
sapere existimantur et in bonis quod perdant ha-
bent, tam repente trannirent, nisi occultum et igno.
tum quoddam antea bonum sese ijpsis obtulisset-
Infra cap. uit. : <c Illa ipsa obstinatio quam expro-
bratis magistra est : Quis enim non contemplatione
ejus concutitur ad inquireDdum quid intus in re
8it? quis non ubi requisivit accedit? ubi accessit.
pati exoptat?

313

APOLOGETIGUS^ADV. GENTBS.

314

»spioari, non libet ** propius experiri.Bic taDtum J^ odisse non poterant ** ; quando si nuUam odii de-

fauQaDa '^ curiositas torpeBoit, amant igoorare,
eum alii gaudeant cognovisse. Quanto magia hos
ADacharsis denotasset imprudentes de prudenti-
tibns judicantea quam immusicos "de mueiois (17).
Mafunt nescire (18), quia Jam oderunt ; adeo quod
nesciunt, prsjudioant ** id ease, quod, si sciant.

bitum deprehendatur,optimum utique sit 966 de*
sinere injuste, odisae ; ai vero de merito constet,
non modo nihil odii detrahatur flQ), sed amplius
aoquiratur ad per8everantiam,etiam justiti» ipsius
auctoritate. 6ed non ideo, inquit **, bonum, quia
multoa convertit (20). Qtianti enim ad malum (21)

VarisB lectiones.

» ybet Pam. licet... libet Rig, «i Rhen. : Hio t. urbana. al. Sio t. urbana. »« Non mQsicos. Parii.
" Prayndicandi esse Rig. «♦ Poterunt Jun. " Inquiunt Jun.

Gommentarius.

quam Domitianum,quod tamen probant, qua citat queri videbatur, post confessionem, Philotas ne
Uermolaus Barbarus ad Plinii praefat. monumenta amicorum quidem misericordiam meruit. » Hav.
priBci aeris, in quibus ita scriptum est, imp. cjes* (20) Quia multos conveHit. Hanc superius causam
DOMiTiANUs VESP. Auo. OERM. jovi vicTORi. Uude iu prflBrogativam suam traxerat Auotor, tot omnis
dubium ad quem referri debeat illud nomen in ra- B generie, sexus, locorum, ad Christianos Iransire :
riisimo magni «ris nummo apudPatinum in Thes. sed quia juxta Pubiii illud vers. 148 :

p. 148, ubi ab una parte superbissimi amphithea-
tri atraclura,ab altera figura spoliis insidens.cum
ramo oiivae, et hao inscriptione divo. auo. divi.
vasp. F. VESPASIAN. Etenim ad Titum referri potest,
Qt lit Vespariano^ et ad Domitianum qui id memo-
ris fratris tribuerit ; quamvis ad pnorem potius
pertinere arbitrer; cum aliter nomen imperatoria
non exprimatur. Guicunque imperatori tribuenda
sint yerba, satis obsoure certe tbeatri structura
intelligitur per illa olorie tue autori ez opposi-
tione toeatn in cmlo. Quod si ad Domitianum re-
feras, malim aecundo versu legere :

civilitas ubi qlorib tub autoris.

Ita enim de illo 8uetonius,oap. 18 : « Commendar^
Be verecundiaoris adeo sentienat, ut apud Senatum

Est turba lemper argumentum pesBimi,

Ideo diloit hancobjectionem e^regie in sequentibus
ex virtute Christianorum. Dixerat ante quoque,
non tantum omnem sexum, sed et dignitatem ad
hoo nomen transgredi, facilem inde quoque viam
defensioni monstrante eodem Publio versu 489 :

Non qua multie plactas, aed qualibus^ stude (Hav.)

(21) Ad malum prasformantur. Editio Barrsi et
Pamelii prxformantur, quasi illos respiciat quos
Cebes ex pocuio Erroris et Ignorantiae ab Impostura
propinat» largius haurire dicit, atque ita ad ma-
lum prseformari, cum ii quos Tertullianus vocat
/rani/tt^(U, sint qui ibidem ab Opinionibus, Volup-
tatibus, eto. io transversum a reota via rapiuntur.
Sed ipse Cebes dignus est cujus verba ascriban*

sic quondam Jactaverit,usqueadhuo certeanimum G ^u^- Dpqfc, inguit ibi monstrator labul», TrapA
meum nrnhAfltia «1 vnltnm . V/>* .,,„,- — ^«.,^ ^^^ icuAtjV 0p6vov TbuTOv, xae' &v etanopiueTat t

6'yXoc, i^* 00 )ca07)Tai yovi?! ireTcXafffJLrfvj Ttj) ^6*tf
xat iti6avi?i (paivoixivT) xal iv Tii Y«ipi txP^^^ ^°"
Tiipi^v Ti ; 'Opw. 'AXXa tU iff^iv aoTif ; Iotjv. *Ani,
TT) xaXeiTai, ^irja^v, i^ icavTsc tooc 4v6pa>7cooc irXa-
va>7a. ETTa xl irpaTTet aiTiJ ; Too^ etfficopeoop.4vooc
el< Tov p(ov TCOTt^ei t^ laoTrJc SovdifJiei. Tooto 81
t( ioTi zb icoTcSv ; llXdcvif^, 2<p7)v, xai "AYvoia. ETTa
xi ; IIi^vTec TOOTo, TcopeoovTai elc Tiv B^ov. U(5Tepov
oov icavTec 7c{vooffi t6v icXdivov, fi oo ; IldlvTec ic(-
voofftv, ?yijv 4XX* ol filv icXeTov, ol 8e ^ttov. 'ETt
81 oSy* opqfc 2v8ov Tfj^ tcoXtqc icXfiO^c ti vovatxtov,
iTaipcov TcavTO^aicdk fxop^a^ l^ooffcbv ; 'Opot>. AoTal
ToCvov A^^at xai 'Eici6ofji(ai , xal 'llSoval xaXoov-
Tat. "OTav oov el(ncopeoT)Tai 6 8}^Xoc^ divaicTjSwffiv
a&To^, xal TcXtxovTat icpic IxaoTov, eTra iTciYooat.
Uoo 81 diTcayooaiv aoTooc ; Al [jlIv elc xh ffb^(ea6ai,
lcpij, al 81 elc T^ d7C($XAoff6<xi 8ia t:^|V 'AiciTTjv, 1. e •

meum probastis el vultum. • Vox auum quoque
proAOiON. i. e. Sanctorum. Hav.

(17) Anacharsis. Laertius in ejus Vita : eao|xdt-
titv 51 i-pTj icS>< ToTc "EXXijffiv iYto>vi(;ovTai \xh ol
Ttx^TTai, xal xp(voocri 8k ol uifi Te^vTTai, hoc est,
iaterprete Rhenano : « Mirari autem se dixit,quo-
modo apud GrsBCos artifices quidam oertarent, ve-
rum judicarent qui non essent artidces. >» Pam.

(18) MalufU nescire. Causam ostendit cur in iliis
exemplum aliorum et curiositashumana non ultra
progrediantur, qula malunt nescire, etc. Minucius
p- 31 : M Ut ante incipiant hominet odisse quam
nosse : ne oognitos aut imitari possint,aut damnare
noD possiot. > Ouo facit et illud 8enec» epist. 29
de quodam Marcellino : « Raro ad nos venit, non
ilia cx causa, quam quia verum audire timet, a
"00 periculo jam abest . nuUi enim nisi audituro

icendum est. » Hav. ^^.., ^. .^ ,^ ^..«,w.^«„«.. w.-. ..,r « ,,, .. ^ .

{W Odii irahaiur. Ms. Fnld. legit odio detraha' j) « Videsnei inquit, Juxta portam solium positum,
Isr.Non diBsimile valde est argumentum, quo uti- qua turba ingreditur, cui mulier insidet, ficto
4ni.i>^^«4i./t.«. .j T j .„.• _.. — vuitu,arffutaquespecie,etmanupoculuraauoddam

tenens ? Video, inquam, sed c|uae illa est? Impos-
tura, inquil, qu8B omnes homines deduoit. Et quid
agit illar lis qui in vitam ingrediuntur,facultatem
suam propinat. Qu» vero est illa potio ? Error,
inquit, et ignorantia. Quid tum?Hao potaveniunt
in vitam. Nam ergo omneserrorem bibunt? Omnes
bibunt, inquit ; sed alii plus, alii minus. Nonne
praeterea intra portam vides lurbam qoamdam
mulierum preditarum variis meretricum formis ?
Video.HflB ergo Opiniones. Gnpiditates et Voluptates
appeliantur, turbaque ingrediente exsilientes, am-
piectuntur singulos, atque abducunt. Quo vero
abducunt eos^Aliae ad ssJutem, inquit, ali» ad
interitum ob imposturam. » Sequitur ibidem : Oo
81 8tdk T-J^v ^otav, xai t^v icXdlvov, Sv iceTct&xaffi
icapa TTjc 'AitiTTjc, o^x e6p(axooat itola ItcIv -^

pT,n!^ 8c<7}xa>v ^{v Tt Te^vdl^wv AX(axa)|jLat. i. e :« Non
eDim i^oras rursus ubi Gaucasus est ; neque
indigebia vincolis, si quo modo versutias agens
deprehendar. > Pietosque ille latro apud Apuleium
in Asino, lib. vn : « Prssertim vobis, si sententia
bsc mea displicuerit, liceat rursus ad asinum re-
dire.M Senaus est, co^osci utique debere causam
Cbri8tiaDorum,que si insons, illi tamen eam odisse
Bi ▼elint poasont, qnamvis bene meritis non insidiari
debcre ille apud Curtium ait lib. vi, 10, sin secus
•ccidat in criminis examinatione, justa odii causa
wt, nt qus etiam justitiaB auctoritate nitator. Idem
Curtias VI, II, in One : u Itaquo anceps qu«stio
iQit : dum inficiatos est facinus, crudeliter tor-

315

TfiRTULLlANI OPEftUM PAR8 L-SKRIBS I, APOLOGETICA.

316

prffiformantur «, quanti transfug» in perfereum ? A tere (23), devitant apparere, trcpidant deprehenBi,
Quia negat"?Tamen quod vere malum est, ne negant aocu8ati,ne tortiquidem {24)facileaut8em-
ipsi quidom, quos rapit, defendere pro bono au- per confitentur ; certe «68 condemnati «• moBrent ;
dent. Omne malura aut timore aut pudore natura dinumeranl in aemetlpsoe (25) mentis male impe-
periudit (22). «61 Denique malefici gestiunt la- tus " vei fato (26) vel aBtris (27) imputant ; nolunt

VarisB lectiones.

" Rhen,, Herald., Rigalt. ei Haverc. e codd. Put., Bong et Luqd. perfomantur ; cod. ^^^-^^^^^J^^^^^^
Pamel. et^Barr^us: p?«formantur. " fyouwer. mavult. scribi ex MS. P"^ 'Jfg** Un^^ ^^^. !«^,X
lum est.., quos oapit defendere. » Damnati SemUr. Condemnati Paru et alii. " Cod. Futd. . meniis

ignaviam.

Gommentarius.

AXYjetvT) 686(: ^ iv xq) picp, dXXi itXavwvxai. 1. e.
« Uli vero propter ignorantiam et errorem, quem
apud imposturam iiauserunt, veram degenda vitae
viam non inveniunt ; sed temere oberraat. w Et
bano auidem tabulam veteres sapientes saspe respi

. *.. . T\ i_ i_i- I i : — :i.<.^ r..:»».

ne ipso quidem suocubuit igni. » Cicero PartU.
Orat. c. L. ubi torturam dissuadet : « Alii autem,
inquit, aut natura corporis, aut consuetudme do-
lendi, aut metu supplicii, aut mortis, vim tormen-
torum pertulerunt. » Hav.

nano aumem laouiam veteres sapieuios bacpc resnii- wiuiu p«»v«*o» »...." -ooftinnf

oiunt, ita ut Paulo apostolo haucf iuoogQitain fuisse o (25 Dmumeranl in '^^'P«>'-}±,f^'J^^^^^\
appa^eat cum alii» in locia. tum Ephes. iv, 22. T4v " oollustrant et recensent mtus w™Vl a„m«r.^

appareat cum ains m locis, luni Eph .

icaAaiov ^fvOpwirov t6v ;p0stp6[JLSvov 8ta xk^ 'Etci-
Oufjifa; x^c 'AtiAttqc. Hinc iliud Lucretii lib. ii, 9 :

Daspicere unde queas alios, passimqae videre
Errare, atque viam paittntes quffirere vilaB.

Quomodo lectio bsc prseformantur augeret sensum
apud Tertult. nostrum, cum non tantum multi a
bona via quam ingressi sunt avocentur ab opinio-
nibus, etc, sed etiam plerique nimis poti de Im-
posturn pooulo tota via vel a principio aberrent.
Hav.

(22) Natura perfudit. Ms. Lugd. Bat. perfundu.
Eiegdns est hujus verbi usus, translatus a rebus
liquidis, in quo, ut Beepe,8ecutu8 est latinissimum
auctorem Lucretium. liie iib. iv, 80 :

Tam masris hsBc intiia pcrfiiga iopore
Omnia conrident, conrepta iuce diei.

Idem deecribens vim mortis lib. eodem^versu 921 :

Namque jaceret ^

^terno corpus perfusum frigore lethi.

Quia vero turbatur ita mens aCfectibua, non raro
foras ostendit monstri quid intus alat. Sallustius
do Boccho Mauritanise rege. dubitaata an Sullam
JuguFthae, Jugurthamne Sullae tradei«t, cap. 113 :
(( Maurus adhibitia amicis, ac statim immutata
voluntate,remoti8 cffiteris, dicllur secum ipse mul-
ta agitavisse, vultu corporis pariter atque animo
varius : quae scilicet tacente ipso occulla oris pa-
tefecisse. » Lege pectoris ex ms. magistri quondam
mei Petri Francit. Hav.

(23) Gestiunt latere. Prout pulchre preces ilio-
rum describit Horatius lib. Epist. I, xvi, 60 :

Pulchra Laverna,
Da mihi fallere ; da justo Bancto(][ue videri ;
Noctem peccatis, et iraudibus objice nubem.

Impii poets Lucretii pii versus sunt v, li53| in
improbos :

Nec facile est placidam, ac pacatam degere vitam,
Qui violat factis communio foedera pacis.
Etsi faliit enim Diyum genus humanumque :
Perpetuo tamen id fore etiam difBdere debet.

Quare salubre illud Giceronis consilium : « Satis
persuasum esse debet, si omnes Deos hominesque
celare possimus, nihil tamen avare, nihii injuste,
nihil iibidinose, nihil incontinenter esse faoien-
dum. » Hav.

(24) Ne torti quidem. Idem aoelus libidem apud
Apuleium : « Revalescente prorsus astutia, cons-
tantissime negare et accersere mendacii medicum
non desiit. » Et pauio post, evidentius etiam con-
vioto, « Nec rota vel equuleus, more Grfficorum
tormentis ejus apparata Jam deerant : sed obfir-
matus mira prssumptione, nullis verberibus ao

collustrant et recenseni iniu» soumnpDuo, «v»/ v«.,
acta Bua, vere semetipsos scrutantur. Numerare
enim est recensere, teste Virg., IV Georg. :

Atque chao deoBoa divum nomerabat amores.
Quod si penitius explioes dinumerani, esse poterit,
ffistimant se ; nam qui numeratur et censetur, lu
pretio aliquo est et censu. Lac. ^

(26) Fel fato. Primum objectom, in quod homo
culpam a se removens conjicit. Zeno Stojous olim
servum, in furto deprehensum, cum oastigaret,at-

?[ue ille se purgans reclamaret, Futate mihi erat
urari, tangens doctrinam magistri, ille non msci-
te, et casdi xal aapT-vai inquit. llla enim natura ho-
minis ; objurgamus quotidie falum, dicit Seneca m
prffistantissima illa epist. 93. Idem, de Promd^, c.
5, ex illorum mente : « Quare tamen Deus tam
iniquus in distributione Fati fuit, ut boms viris
paupertatem, vulnera, et acerba funera ascnDe-
3 ret? » Idque ex disoiplina Aristotelis, ut docetnos
Theodoretus in pulcherrimo libello, aui inscribi-
tur, Grxcarum aftectionum curatio, vei, Evangelu:x
veritaiis ex Grxca philosophia cognUio, p. edit. 5>yi-
burg. 86. Adde Lucianum Dialog. 25, cujus oratio
cum mious sit religiosa, suocedat illi Prosper
Aquitanus, cujus verba sunl : « Fati enim opmio
vana est, et de faisitate concepta ; prffidestinationis
autem fides multa sanctarum auctoritate Scriptu-
rarum munita est : cui nullo modo fas estea^qoffl
ab hominibus male agunlur, ascribi : qui m pro-
clivitatem cadendi non ex conditione Dei, sed ex
primi patris prfflvaricatione venerunt. » In respon-
sionib. ad capitula Gallorum c. 1. et ibid. : « Pr«-
destinationem Dei nullus Catholious negat : raia-
lem aut necessitatem, multi,etiam non Chrisliam,
refutant » Ipse enim Tertullianus, de Anima.c.
20 : c< Super h»o si et alia qu» pr»sunt potesia-
tes : enim vero prasunt. Seoundum nos quidem
D Dominus Deus, et diabolus «mulos, secundum
communem autem opinionem et Providentia ci
Fatum et Necessitas et arbitrii Libertas. Nani h»o
et phiiosophi distinguunt, et nos secundum fidem
disserenda suo jam novimus titulo. » Sapienter
iteque ad Auctoris mentem magnus ille Homerus
Odyss. A, versu 32, apud quem Jupiter :
•Q ikJtcoi, oTov StJ vu ecouc Bpoxbi alTi(5cDVX0i I
'E^ ^(Awv Yokp «padi )cax' Ifxiievai- o\ 51 xai aurol
2«p^<Tiv (iTa<jeaX(i[i<Jtv 6it^p [L6po^ 5X^1 Ixoufftv. ^
Va proh,quam nunc hominea injuste Numina culpanl-
Ex nobie namque csse mala aiunt ; at flibi ipsi
Nequitia propria, prceter Fatum, mala gignunt. hav.

(21) Vel astris. Significat vanam eorum opinio-
nem, qui vitae bu» casus prosperos et ajlversos aD
astris dependore credebant, qu» ars Genetbuaca
dioebatur vulgo^ de qua etiamnum exstat vetustis-

■ I

S17

APOLOGETIGnS ADT. QBNTES.

818

defendendi, iliii abnegari, cum crimen ex circum'
staniis vel dilui^ vei 970 probari soleaL Imo
ostendit vel inde sedx hujus innocentiam ouod
olim Trajanus inquiri eos prohibuerit^ licet oblatos
damnari voluerit,cujus ridet censuram sibi ipsi
contrariam, pergiiaue, cum in illa expiodenda^
inm in reprehenaendii perversis Judicum, in
emendandis ChHsiianis actibus, simul in causam
hujus maii inquirenSt quod illos cum nudo no-
mine Christianorum facit prseliari.

Si certum est denique nos nocentissimos esse,

our a vobis ipsis aliter tractamur, quam pares no-

striy id est csteri nocentet ? cum ejusdem ** noxa

eadem Iractatio deberet intervenire. Quodcunque

dicimur ", cum alii dicuntur (3^), et proprio ore

et mercenaria advocatione utuntur (32) ad inno-

centiflB sua commendationem. Respondendi, alter-

VariaB lectiones.

^ PameL, Semier,f aU.\ Ghristianus v. quid simile? Rhenanus in ed, I Ghristianis v. quid s. Cod.
Lugd, B. Gbristiaaoram ? . a. s. sed rede staiuit Havercampus cod, Fuld. scripturam restituendam esse; nec
repsijptant qum sequuntur. " interrogatur Paris. ** Quoa boc malam est Cod. Agob. Lugd. *^ Naturam
mali Rhen. SenUer. Leopold. *« Quod hoc malam est alii, '* Cod. FtUd. posna ? ictoria. ^ Nozietatis
Rigalt. Haverc. *^ Dicimus Paris.

Gommentarius.
simDm carmea Manethonis iGgyptii, cujus Apote- B ^Q sancta iumina : Od$k uavcov Ouxtxi?^ etc. Id est :

I 4* * \ 1 *aat*a*A * VV * ^ «*Mla « Ol

enim sunm e88e,quod M9 malum agnoscunt.Ghri- A
sti&nos vero, nihil simile ^ ; neminem pudet, no-
minem p(£nitet(28),ni8i plane retro non faisse(29).
Sidenotatnr, gloriatur; accusatur, non defendit ;
interrogatu8'vel ultro confitetur; damnatus gratias
agit. Quid hoc mali est** quod naturalia(30;mali ''
non habet, timorem, podorem, tergiversationem,
pGeniteotiam, Heplorationem ? Quid hoc mali est*^
CQJus reus gaudet? cujus accusatio votam est, et
poBna felicitaB ^? Non poles dementiara dicere,
qui revinceris ignorare.

GAPUT 11.

Argumentum. Jam viro, sit ut malefieos traetare ve-
Ont Christianos oportuit saltem eodem modo in Jure
eum utrisque agi, nec facuitas quocunque modo se

Jesmatica primus luce donavit et ab interitu vin-
dicavit preceplor meus, vir summus.Jacobus Gro-
Qovias : multa qooque apud Manilium Fulgentium
et alios in hanc rem passim legas. Merito autem
pro ridiculo babitum hoc a Ghriatianis, melius
edoctis, quorum passim scripta perstrigunt va-
nissimam hanc opinionem. Noster d$ laotolatria,
e. 9 : « De aslrologis ne loauendum quidem est.
Sed quoniam quidam istis aiebus provocavit, de-
fendens sibi perseverentiam professionis istius,
paucis utar. Non allego, ({uod idola honoret, quo-
mm nomina coelo ioscnpsit, quibus omnem Dei
potestatem addixit : quod propterea homines non
potant Oeam requirendum,pr8e8umente8stellarum
no9 immutabili arbitrio agi, » etc. Quos ibidem
ez Suetonio Urbe et Italia expulsos quondam nar-
rat Valeriua Maximus lib. i, c. 4. <c G. Gornelius
Hispallus prstor percgrinus M. Popillio Leenate,

« Ma^orum sacrificandi faculta8,atque ex fibrarum
incisione praBscientia : nec Chaldflsorum astrologia
et nativitatum observatio res nostras eodem cum
sideribus motu volvens, cum tamen nec quid ipsi-
met sint, aut futuri sint cognoscere queant. « Ubi
consulendus Scholiastes Nicetas p. 601. Hav.

(28) tieminem pudet n. p.Plinius in oelebratissi-
maista epist. : <« loterrogavi ipsos, an essent Ghri-
8tiani ; confitentes iterum ac tertio interrogavi,
Bupplicium minatus : perseverantes duci jussi.
Neque enim dubitabam, qualecunque eseet quod
faterentur : pervicaciam certe, et inflexibilem ob-
stinationem debere puniri. » Quam potius animi
constantiam pr» se fert noster etiam Tertullian* in
libro ad Scapulam, c. 1 : « Nos quidem neque ex-
pavescimus, ueqae pertimescimus ea,qua ao igno-
rantibus patimur: cum ad hanc sectam utique su-
scepta conditione ejus pacti venerimus, ut etiam

Cn. Catpornio consulibus, edicto Ghaldieos intra n animas nostras auctorati in has pugnas acoeda-

decimnm diem abire ex Urbe, atque Italia Jussit :
levibuB et ioeptis ingeniia fallaci siderumioterpre-
latione, quaestuosam mendaciis suis caliginem
injicientet. » Eximii ex veteribus theologi, Pro-
Bperi Aquitani, versus ad hanc vanitatem perti-
neotes ascribendos duxi;sunt autem ex aureo poe-
mtte de Providentia Dei.

Sed qno te prfficeps rapit orbita? vis bonna esse
Absaoe labore tao 7 credit hoc credere potte,
Si tioi mutentar natalia sidera. quorum
Te pravam decureut agit, quid vana vetatti
Perxagia errorit Chald^ts qusrit in attris ?
Ooamvifl tollicitia adeas ccelettia curit,
£t penitot caatat rerum tcrateris apertat,
NoD renuit maffe notte Deum,qaam cuique elemento
Naturam dederit : gua pontom lege moveri
Jataerit : aut tenerit quam vim conseverit aurit ;
Sidereotqae igaet ia goffi momenta creavit.
Qni com sincerut tit fons flequiqoe booiqae,

mu8, ea quae Deus repromittit, consequi optantes,
et ea qus diversae vits comminalur, pati timen-
tes. Deni^ue cum omni sffivitia vestra concer-
tamua, etiam ultro erampentes : magisque da-
mnati, quam absaluti gauaemus, » Hav.

^29) Nisi plane reiro non ]fuisse. Tantum abest,
nt omnino moereant non ante et olim tales factos
esse. Ita Lncretius dixit de plano pro certe vel
omnino, i, 4^2 :

Hoc tibi de plano postum promittere, Memmi. H4v.

(30) Naturalia mali. Ita ms. Fuld. et Pamelins,
quem sequitur Junius, et Rigaltius. Alii mss.Barr.
et Rhen. babent naturam mali^ quam lectionem
malit Scriverius, non ego. Nuster enim Ita sin-
gulare naturale usurpavit, oap. 41, de anima :
« Malum igitur anime, prffiter quod ex obventa
spiritus nequam superstruitur, ex originis vitio
antecedit,naturale quodammodo. Nam,ut diximus,

Immitem juttit lepem priBtcriptit iniquit, D naturae oorruptio alia natura est, babens suum
Si pnaa ipse hommum mores conttruxerat attnt. " r» « *-iL : :i:-^* ! i-. :« «..«♦^

pnaa ipse

Namqaeadvertatibi tanthffic,nimiomqae repugnant
Eiigcre intontet actat : delictaque pcenis
Afficerey et cunctot eadem ad promitta vocare :
CoDtra aatem natit violentom afflgere tidut,
Quod nec velle bomini cedat. nec putte.ted omnes
Desuper ignarot et virtut ducat et error.
Erffo aut ffilhereit nallum ett jut igoibnt in not,
Aai tl quid nottri retinent, amitiere potsuat.

Ubi veraa septimo acribendum puto exigente
lensai opertas* Gregoriaa Nazian»enu8, orat. 39^

Deum et patrem,ipsum scilicet corruptionis aucto-
rem : ut tamen insit et bonum animae, illud prin-
cipale, illud divinum atque germanum, et proprie
naturale. » Ms. L. B. « Natura alia mali n. n. »
Hav.

(31) Cum alii dicuntur. Sensus est, cum alii rei
accusantur ejus criminis, quod nobis imponitur,
qnalecanque id sit : fatur illis proprio ore, etc.
Hav.

(32) Bt mercenaria advocatione utuniur. Barr.

319

TERTDLLIANI OPERUM PARS L — SERIES I, APOLOGETICA.

320

oandl (33) facultss patet, quando neo lioeat inde- j^
fensoB 971 et inanditos omnino damnari (34).
Sed Ghristianis solis nihil permittitur ioqui, quod
causam purget, quod veritatem defendat, quod
judicem non faciat injustum (35). Sed illud solnm
exspectatur ^ (36) quod odio publico necessarium

est, confessio nominis, non examinatio criminis ;
quando si de *^ aliquo nocente cognoscitis, noo
statim confesso eo nomen bomicid», vel saorilegi,
vel incestiy vel publici hostis (ot de nostris ^ elo-
giis *^ (37) loquar),contenti sitis ad pronuntiandum
nisi et consequentia ezigatiBy979qaalitatemfacti,

Yarise lectiones.
•• Spectatur eorngit aavercamp. •• Alio Semier. ♦» Semler aliique : vestris, ♦* De nostris edogiia

Parisin,

Commentarius.

mercenarii,^ Gio. lib. vii, epist. 2 : « Hoc consilii
dederim, ut a singulis interregibuE binas advoca-
tiones postulent. » Vide Senecam in Conlrov. in
prooemio, et in Lusu de morte Claudii. Ms. Fuld.
« Et proprio et mercenario ore , et advocatione
utuntur. • Est enim advocatio id quod jam comuU

tatio dicitur. Gic. ad Trebat. iib. vii, epist. 13 : R tus fuit. IIav

M. Fabii Aitercationum librum anum cujns fldem
in hoc suspectam habuit Petrua PithoBus, si tamen
vera. fuit ejusmodi opus [hodie enim nusquam,
quod scio, invcnire est] quale controversie Senecs
et forte cadem ; vel declamationum bodie etiam
Quintiliano inscriptarom libelluB,eo titulo insigni-

« Iq re militari muito est cautior, quam m advo-
cationibus. » et iii Yerr, c. 12 p. : << Quo sffipenu-
mero senatus convocatur, quo maximarum rerum
(]^uotidie advocationes fiunt. » Triplex itaque prs-
Btdium reis, vel in eloquentia sua, nam ut Pubiius
71 :

Qui pro ionocente dicit, Batis eat eloqaeuB.

Suetonius, de censura Claudii,c.l6 : c Nec quem-
qoam nisi sua voce, utcunque quis posset, ac
aine patronOy rationem vit® passus est reddere. »
Diogenes Laertius de Aristippo narrat objurgatum
iilum, quod in causa propria rbetorem conduxis-
set, respondisse, et coquum conducere solere dem
coenam faceret; vel in lingua advocati conducta,
cujus

mOBStOB

Defensura reos vocem facandia mittit.

(34) Quando non liceai, etc. Apud Livium Titus
Quintius clamitat, « reum capitis indemnatnm
indicta causa non debere vioiari. » Ita tamen cum
Gbristianis actum. Vide c. 31 : « Admittitis nim
probare, quodcunqne defendimus. » Ironice. Hav.

(35) Judicem non faciat injustum» Eleganter
dictum, sic supra c. 1 : « Casterum inauditam
si damnent, praeter invidiam iniquitatis, etiam
suspicionem merebuntur alioujus conscienti»,
nolentes audire quod auditum damnare non nos-
sint. » Alexander apud Curtium, vii, 2 : « mjsi
quae dolata essent excussissem^valde dissimuiatio
mea suspecta esse potuisset. » Ipse quoque

Se damnat judex, innocentem qui opprimit

Publius vers. 602. Hav.
(36) Exspectatur. Meliori sensu, ut puto, legas

spectatur, Simile mendum obsedit codices Augu-
ut de Pisone auctor panegyrici ad eum, qui nec q stini de Civiiate Dei, lib. vi, c. 10 : u Doctus
Ovidius nec Lucanus, sed alius quispiam non ine- Arcbimimus, senex jam, deceptus, quoiidie in

ptus poeta, ut aiias ostendam ; vel deniq ue in ad-
vocatione, quum instruitur reus ar^umentis, qui-
bus causam suam defendat. Talis mercenarius
Tertullus, act. 24, 1, cum Paulus proprio ore se
defenderet. Hav.

(33) Repondendif altercandi , Quod semper fere
in judiciis Romanorum obtinebat, eratque [ut ve-
teres testanturj in istis altercationibus mordacis
joci mirus artifex Tullius Gicero. Apuleius hfpc
quoque ita conjunxit lib. x Aurei Asini : « Quibus
autem verbis acusator invenerit, quibus rebus
diiuerit reus, ac prorsus orationes altercationes-
que, neque absens ipse aqud prfisscepium scire,
neque ad vos, quae ignoravi, possum enuntiare. »
Nemo vero melius describit quam ipse Quintilia-
nus, qui ex professo de bac arte agit, Inst. orat, 6,
5 : « Neque aiia dicuntur in altercatione. » quam

Gapitolio Mimum agebat, quasi dii libenter exspe-
ctarent, quem iili bomines deriserant. » Ubi ita
lego : « Quasi dii libenter spectarent, quem illi
forte olim, homines, » etc, sed neque sic eanas
locus : lege itaque ultima ex collatione optimi
codicis ms. litteris Longobardicis exarati, Biblio-
thecas Fuldensis, que penes me est : «c Quem illis
homines desierant, » sc. spectare, erat enim jam
decrepitusy bsc verissima est leotio. Apud Virgil.
lib. II, 102. Sinon :

81 omnes uno ordine habetia AchiTos
Idque audire sat ett.

Illud vult dicere TertuIIianus, non curam gerere
legum Judices,ut illie observentur, sed vulgi amen-
tis et vecordis, neillud irritetur, hinc in principio
Apolog. huius, « 8i non licet vobis, Antistites, »

sc. in oratione ipsa, • sed alter, aut interrogando n odium enim contra Ghristianos erat publicum.

aut respondendo. » £t ^aulo post : « Ita in iis
causis [quaa sunt frequentissimasj qufls vel solis
extra artem probationibus, vel mistis continentur,
asperrima in hao parte dimicatio est, nec alibi
dixeris magis mucrone pugnari. Nam etfirmissima
qufleaue memorisB judicis inculcanda sunt, et prfls-
stanoum quidquidinactionepromisimus, et repel-
lenda mendacia. Nusquam est denique qui cogno-*
scit intentior. Nec immerito quidam, quanquam in
dicendo mediocres, hac tamen altercandi praestan-
tia meruerunt nomen patronorum. » 08tendit(|ue
ibidem non cujusvis esse, ibi : « Opus est igitur
in primis ingenio veloci ao mobili, animo prflssenti
et acri. Non enim cogitandum, sed dicendum sta-
tim est, et prope sub conatu adversarii, manua
erigenda. » Rodolphus Agricola, omnis litteraturs
saBouiaris accuratus vindex, jactavit olim lib. in
De Invent, Dialect, o. 15 et ii, c. 12, habere se

Sane Pontii Pilati similes Judices hic mini contem-
plari videor, et fateberis, si oonferas Joan. xix,
42. Hav.

(37) Nostris elogiis. Recte iidem : non, vestrist
bflso enim elogia erant Ghristianorum» ut satis ex
seauentibus apparebit. Qaudet autem sflBpiue Ter-
tull. hanc vocem repetere eo significatu, qocm in
rejudiciara obtinebat; moris enim erat, ut no-
minibus damnatorum adjiceretur brevis quflsdam
scriptura, seu titulus demonstrans, cujui potissi-
mum criminis rei essent, quod clarissime apparet
ex Suetonio in Callig. o. 27 : c< Gustodiarum se-
riem reoognoscens, nuilius inspecto elogio, etans,
tantummodo intra porticum medium, a calvo ad
calvum duci imperavit. » Et insigni looo apud
Vulcatium Oallioanum in Vita Avidii Gassii :
K Vides multis opus esse gladiis, multis elogiis,
ut in antiquum statum puolica forma reddatur. >

32f

APOLOGBTICUS ADT. GBNTES.

32S

numeniin, locum ^^, modum, tempus, conscios,

Bocios. De Dobis nihil tale, oum 8Bque extorqueri

oporteret, quodcunque falso Jaotatur, quot quisque

jam iQfanticidia degustasset^quot incesta contene-

bresset **, qui coci, qui canes affuissent. quanta

iliiuB prsBsidis gloria, si eruisset ^ aliquem, qui

centum jam infantes comedissetl Atquin inve-

nimus inquisitionem quoque in nos prohibitam.

Plinius enim Secundus (38) cum proyinciam rege-

ret, damnatis quibusdam Ghristianis, quibusdam

t7S gradu puisis (39), ipsa tamen multitudine

perturbatuSyquid de ceetero ageret.oonsuluit tunc ^

Trajanum imperatorem, allegans prsBter obstina-

tionem non saorificandi, nihil aliud se de sacra-

mentis ** eorum comperisse, quam ccetus antelu-

canos (40) ad canendum (41) Ghristo ut ^"^ Oeo et

ad confoederandam ** dlsciplinam, homicidium,

adnlterium, fraudem, perfldiam, et cffitera scelera

probibentes. Tunc Trajanus rescripsit, hoc genus

inqairendos quidem non esse, oblatos vero puniri

X oportere. sententiam necessitate confosam 1 Ne-
gat inquirendos ut innooentes, et mandat punien-
dos *' ut nocentes. Parcit et ssvit, dissimulat et
animadvertit. Quid temetipsum ^ censura circum-
venis ? si damnas, cur non et '^ inquiris ? si non
inquiris, cur non et absolvis ? Latronibue vesti-
gandis ^'^ per universas provincias militaris statio
sortitur; in reos majestatis et publicos hostes om-
nis homo miles est, ad socios, ad conscios usque
inquisitio extenditur. Solum Ghristianum inquiri
non licet, olTerri licet, quasi aliud esset actura in-
quisitio quam oblationem *^ Damnatis 974 ergo
obiatum ; queni nemo voluit requisitum, qui puto,
jam non ideo meruit pcenam, quia nocens est, sed
quia, non requirendus, inventus est ^\ Itaque nec
in illo ex forma maiorumjudicandorumagitiserga
nos, quod cffiteris negantibus adhibetis .tormenta
ad confitendum, solis Ghristianis ad negandum ;
cum, si malum esset, nos quidem negaremus,Jvo8
vero confiteri tormentis compelleretis. Neque enim

VariaB lectiones.

** Numerum abesU Par. Rig. ^ Rhenanus in ed. L et Gelenius ; concelebrasset. ^ Invenisset Parisin.
^^Tunc abest Partstn. ^ Heraldus e ms, et Havere, e cod. Fuld, sacramentis; Semler alL : sacris. Cf.
Plinii epp. 10, 96. ♦■» Ita Puld. ; Rhen. et Gh. et Deo ; alii : Gh. et Deo. ♦« Conferendam Paris. ♦• Pu-
niri Paris. ^ Wouw.^ Rig. et Haverc. temetipsam. '* Et abest. Franc. •' Investigandis Paris. *3 Qbla-
tio SenUer. *♦ Est abest aliis.

Commentarias.

Et optime Spartianns de Severo : « In qua lega-
tione, qanm quidam municipum suorum Leptita-
nus, prscedentibns fascibiis, ut antiquum oontu-
bernaiem ipse piebeius complexus esset, fustibus
eum sub elogio ejusdem prsconis cecidit,Legatum
P. R. homo plebeius temere ampleoti noli. » Hinc
soster intelligendas, cum scribit ad Scapulam, c.
4 : u Pudens etiam missum ad se Ghristianum, in
elogio cononssione ejus intellecta, dimisit, scisso
eodem elogio sine excusalore negans se auditurum
bominem. » Et de Corona milUis, c. 5 : « Omne
autem quod contra naturam est, monstri meretur
Dotam omnes penes,penes nos vero etiam elogium
ucriiegiiyia Deum naturae dominum et auctorem.»
De Anima, c. 17 : « Imo jam ne ipsis quidem cau-
818 adscribendam est falfaoiee elogium. » Uav.

(38) Pttnius enim secundus. Magni istius naturs
lodigatoris ex sorore nepos, omnibus Jam satis
ootus, cujos etiamnum exstant tersi et elegantes
epistoiaram libri x, quorum ultimus rescripta
qooque Trajani Gaesaris continet, in quibus et di-
vinus, ut vocabat Scaliger, ad imperatorem Tra-
janum Panegyricus. Hujus epist. 97, lib. x, et
Trajani responsum, ep. 91, aignissimae sunt legi
et non taatum ad hano veteris Ghristianismi
notitiam memoriter tenendee. Nam eas legisse suo
tempore Hieronymum notat Scaliger in laboribus
Euaebianis. Orosius, lib. vii Histor. o. 8, de Tra-
jano : « In persequendis Gbristianis errore dece-
ptu9 tertios a Nerone oum passim repertos cogi ad
eacrificandam idolis, ac detrectantes interiici prffi-
eepissetplarimique interflcerentur ; Plinii Secundi
qui inter csteros judices persecutor datus erat,
relatn admonitas eoshominespr£eter confessionem
Christi honestaque conventicuta nihil contrarium
Romanis legibus facere, flducia sane innocentis
confessionis nemini mortem gravem ac formidolo-
^am videriy rescriptis illico levioribus temperavit
edictuiii. » Hieronymi verba ex Eusebio et Ter-
talliano conflata sunt in Ghronico suo Eusebiano
ad annam mundi XXGXXI : • PUnius Secundus,

cum quamdam provinciam regeret,et in magistra-
tu suo plurimoa Ghristianorum interfecisset, mul-
titudine eorum perterritus, quaesivit de Tr^ano,
^uid faoto opus esset,nuntians ei prtBter obstina-
tionem non sacrifloandi^ et anteiucanos ccBtus ad
C oanendum cuidam Ghristo ut Deo, nihil apud eos
reperiri, praeterea ad confcBderandam disciplinam
vetari ab his homicidia, furta, adulteria, latroci-
nia, et his similia. Ad qus commotus Trajanus
rescripsit : hoc geous (juidem inquirendos non
esse, oblatos vero puniri oportere. TertuIIianus
refert in Apologetico. » Hav.

(39) Quibusdam gradu pulsis. Ex iis se, qui ex
honestiore ordine ad istam sectam inclinaoant,
nam ad hoc nomen omnis conditio, etiam dignitas
transgrediebatur, ut supra dixit. Quod oum Severi
etiam temporibus accideretj^rincipis ejus clemen-
tiam et justitiam prsdicat Tertull. noster ad Sca-
pulam, c. 4 : « Sed et clarissimas feminas et cla-
rissimos viros Severus suiens hujus sectae esse,
non modo non Isesit, verum et testimonio exor-
navit, et populo, furenti in eos palam reslitit. »
Hav.

(40) C^etus antelucanos. De costu est quod notes,
nsolitam dari vocem hanc rebns sacris. Hinc Meur-

sius illud Constantini Manassffi in Annalibus :

OuTot XQit Y^p iOpoCffavtsc avSpocc Beo^opT^Touc,

ita reddit : t Nam hi religiosorum hominum ccetu
coaoto. » Dionysius Exiguus hanc vocem dat in-
terpretans in Vita S. Pachomii : « Monachorum
coBtibus aggregabat. » Lac.

(41) Ad canendum. Pium exercitium, de quo et
ad Uxorem lib. ii, cap. 9 : « Non furtiva signatio,
non trepida gratulatio, non muta benedictio : so-
nant inter duos PsaSmi et Hymni, et mutuo provo-
cant, quis melius Deo suo canet. » Soribe cantei
vel canat. Et Exhortat. ad Casiitat., c. 10 : « Si
orationem fecit ad Dominum, prope est ccbIo. Si
Scripturs incurabit, totus ilho est. Si Psalmum
oanit, placet sibi. » Hav.

331

TBRTDLLIANI OPBRUM PARS I. — SBR1E8 I, APOLOGBTICA.

3S2

jdeo pataretiB non ^ reqairenda (42) qusBstionibus ^ sione perseverare, qaam neeessitate, non JnBtitia

scelera, quia certi esBetia admitti ea ex nominis
confeBsione, qui hodie de confesBO bomioida,
Bcientes bomicidium quid 8it,Dihilominu8 ordinem
extorquetis admissi : quo pervefsius, cum prssu-
matis de sceleribus nostris ex nominis confessione
^^ cogitis tormentis de confesssione decedere, ut
negantes nomen pariter utique negemuB et scelera,
de quibus ex confessiome nominis prassumpseratis.
Bed, opinor, non vultis nos perire, quos pessimos
creditis. Sio enim soletis dicere bomicids " :
Nega '^ (43) : laniari (44)»jubere Bacrilegum, si
confiteri perseveraverit. Si non ita agitis circa
975 nooentes, ergo nos innocentissimos judicatis,
oum quasi innocentissimoB non vultis in ea oonfes-

damnandam a vobis sciatis. Vociferatur homo :
Cbristianus sum. Quod est dicit ; tu vis audire
quod non est. Veritatis extorquends preiides, de
nobis soiis mendacium elaboratis audire.Hoosum^
inquity quod qufieris^ an sim ; quid me torquea in
perverBum ? confiteor, et torques ; quid faceres,
si negarem?Plane aliis negantibus non faciie fidem
aocommodatis ; nobiB, si negaverimuBy statim ore-
ditis. Suspecta sit vobis '* ista perversitas, ne qua
vis iateat in ooculto 376 (45), qu89 vos adveriUB
formam, adversus naturam judicandi,contra ipsas
quoque leges ministret ^ (46). Nisi enim fallor,
leges malos erui (47) jubent, non sbscondi ; coq-
fessos damnari (48) praBsoribuntf non abBolvi. Hoc

Variae lectioneB.

'* Non putaretis requirenda Rig, ** De confesBO Laiin. *^ Eomiddas Fran, ^ Negare Fran. ^* Bar-
?ta : sit nobis, Pamel et Sernler : flt nobis, casteri amnes : sit vobis; legendum fortasse : sit in vobis.

rxus
^ InfeBtet Wouwer,

Commentarius.

(42) Ideo non putaretis, LaCerda sic legit : « Ne«
queenim ideononputatis rcauirenda quasstionibuB
soelera, quia certi eBsetis admitti ea ex nominis
oonfessione. Qui bodie, de confesso homicida,
Bcientes bomicidium quod sit, n. o. q. admissi? »
Addita nota interrogationis et explicans gui per
quomodo. Afflnis huic valde est locus in lib. ad
Nat, II, cap. 43, quem in gratiam JCtorum illu-
strabo, et emendabo. Scriptura male per iinuriam
temporis habita haec est : » Quomodo...de uigitivo
palam factum solemus et operam ejus percon...
abusu nundinare. » Bumni viri Rig.et Gothofredus
attingere non sunt ausi. Supple meo periculo et
scribe : « Quomodo, quando de fugitivo palam fa-
ctum, solemuB et operam ejus percontando abusui
nundinare. » Nuilus dubitabit, qui locum inspexe-
rit. Ut enim nos JCU, inquit, male nimis inqui-
reodo agimus, modum patrands fugae docentes,
ita et poet89 fabuiis suis de Diis. Dixit supra boo
eodem oapite : « Quando si de aliquo nocente co-
gnoscitis, non statim confesso eo nomen homicidae,
vel sacrilegi, vei incesti, etc.,contenti sitis ad pro-
nuntiandum, nisi et consequentia exigatis,qualita-
tem facti, locum, modum, • etc. Hav.

(43) Sic enim soletis dicere homicidx^ Nega, La-
niari jub,sacr, Qui torquendo Christiano praesidebatf
dicere solebat, Nega te esse Christianum : quasi
sug^ereret per quod evadere ilie ijosset, idem
Christianum confltentem torqueri nihilominus ju-
bebat : cum tamen frustra torqueatur qui conflte-
tur. Itaque perversam et absurdam judiciorum
formam carpit Tertullianus; Nempe, iuquit. sic
soletis dicere homicidoB confltenti : Nega te esse
homicidam, nempe sacriiego fatenti se sacrilegum
admoveri jubetis tormenta. Ipe Tertullianus lib. i
ad Nationes : « Sane cseteros ad hoo tenditis et
excarniflcatis, ut negent esse quod esso dicun-
tur, » etc. Hic vero in sequentibus legendum vide-
tur : « Si non ita agitis circa nocentes. » Pam.

(44) Laniari' Tormenta nempe, qualibus Phi-
lotas apud Curtium, vi, ii : « 8ed post^uam intu-
mescens corpus ulceribus, flageliorum ictus nudis
ossibus incussos ferre non poterat ; » qui pro eo
ouod noster laniari, dixit lacerari, t Per ultimos
deinde cruciatus, utpote damnatus, et inimicis in
gratiam regis torquentibus laceratur. » Proprium
hoc verbum in glHdiatoribus, unde acclamatto se-
natus de cadavere Commodi apud Lampridium :
« Hostis patria parricida. gladiator, in spoliario
lanietur, » Sensum Tertulliam unice tetigit Heral-
duB qui hio est: Vos scilicet in quaBBtione babenda

3 admonetis homicidam, ut neget homicidium^itasi
confltetur, cujus rei gratia qu»stionem habetis,
tamen, quasi confessum nondum, torquetis. Id
certe leges prohibent, nec vps facitis ; nobiscnm
itaque si nocentes BumuB, agite ut cum nocenti-
bus : ioqui per ironiam patet. Puld. iegit laniari
debere. In cateriB ms. Lugd. Bat. Barrsiedit. et
Her. et Hig. consentit.quomodo eiiam Junius legit,
sed male interpretatur. Pam., la Cerda et Rhenan.
pessime Iegunt,« Quos pessimos creditis (sic enim
Boletis dicere) homicidas. Negatia laniari jubere
sacrilegum, » etc; auasi ita medium suggererent
quo evaderent, et tale « quid hic innuere veliet
Tertiillianus, quaie respicit » in libro ad Seapuiam,
0. 4. Quanti autem [i. e. quot.] « praeBides et con-
Btantiores et erudehoreB,diBBimuIaveruntabbojas-
modi caussis? ut Cinctus Severus,qui Tbistri ipse
dedit remedium quomodo responderent ChriBUani,
ut dimitti possent. » Ubi non placet crudeliores,

Q currigo et iidem meliores^ qui lapsos ex litterarum
ductu facile liquerepoteBt.Talemipsum Augustum,
sed ex misericordia injustum, descripsit nobis
Suetonius in Vita ejus, xxxiii : « Dixit autem jus
non diligentia modo summa,sed et lenitate » Biqui-
dem manifesti parricidii reum, ne ouleo insuere-
tur, quod non nisi confeBsi affloiuntur hao poena,
ita fertur interrogasse : Patrem tuum non occidi-
Bti ? » Sed et bic loci aoetum Septimii adverte, et
vocem tyrannorum propriam, ut Gallieni in vindi*
canda seditione vel ad senum et infantum interne-
cionem : Lacera : occide, concide, apud Trebellium
Pollionem. Hav.

(45) Ne ^ua vis kUeat in occtUto, Satanam intei-
ligit. Pariter Lactantius, Instii, Divin, ii, i '.
c Quanam istud ex causa fleri putemus ? nisi esse
aliquam perversam potestatem, quse veritatis sit
super inimica. » etc. Noster infra vocat rationem
aemulx operationis, Hav.

n (46) Quas vos contra ipsas quoque leges ministret,
Hoc est. Qu89 contra ipsaB leges vestro ministerio
utatur. Pam.

('i7} Eratjubenl, Amat hoc verbum TertuliianuB
in disquisitione judioiarta de roaleticis. Supra :
« quanta illius praesidis gloria, si eruisset ali-
qaem qui centum jam intantes comedia&et. » Et
infra c. 7 : « Dicimur tamen semper, nec vos,
quod tam diu dicimur eruere curatis. Ergo aut
eruite, si creditis, aut noiite credere, qui non
eruistiB. » Hav,

(48) Confessos damnari^ Ex vetuBtisaima lege.
alluBt. Catil. ui : « De confesBis, aicttti de mani-

B6Q8tn8Con8a]ta,hooprinoipuai mandata definiant,
hoc imperium, cujua ministri estis. Giviiis, non
tyrannica dominatio •* [vestra] eat. Apud tyrannos
eaim tonnenta etiam pro poBna adhibentur ; apud
voB Boli questioni temperantur (49). Vestram illis
servate legem usque ad conressionem ; et si '* con-
fesBione prfleveniantur, vacabunt. Sententia opus
est ; debito (50) %77 nocens expungendus **

AP0L06BTICUS ADT. QENTES.

336

^ est (51), non eximendas (52). Deniqae illum nemo
geslit abtolvere *^, non lioet hoo velle ; ideo neo
oogilur quisquam negare. Ghristianumy hominem
omnium scelerum reum (53) deorum, imperatoram,
legum, morum, natura totius inimioum existimas,
et oogis negare, ut absolvas, quem non poteris
absolvere, nisi negaverit ^, PraBvarioaris in le-
ges (54), Yis ergo neget se nocentem, ut eum facias

Yarise Itctiones.

** Deflniunt. Hoo... dominatio est Rigalt. *' Al, ad conf. necessariam ; et jam si conf., etc. ^ Expu-
gnandus Parisin, Rhenan, «♦ Vobis adait Wouwer, •» Ita Wouw.

Commentarius,

festis reram capitalium, more majorum suppli-
cium sumendum. » Curtius supra. Adde Suetonii
locam moz adductum ; inde illud Matth. xxvi, 65.
'Oci i6Xa<rcpij(JLT)(»: ti Ixt X9^^^^ ^x^fxsv [AapTupcov ;
nam ut recte Pabiius vers. 473 :

Nifi yindices delicta improbitatem, adjuvas*

Et eodem teste vers. 642 :

Qui cnlpffi ignoscit nni, auadet pluribus.

Ifflo vers. 99 :

Bonis nocet qDisquia pepercit malis.

Deaique vers. 215 :

Felix improbitas optimoram est calamitaa.

TertulL Ad Scap. cap. 4 : « Quid enim amplius
tibi mandatar, quam nocentes oonfessos damnare,
negantes aatem ad tormenta revocare? • Nam, ut
idem de Speciae*j cap. 19 : « Bonum est cum pu-
ninntur nocentes. >» Uav.

(49) Ultra confessionem itaque quffistio non jpro-
cedit. Gicero, Orat. pro Miione^ cap. 57 : « Quid
opus est tortore ? quid qusBris ? occideritne ? occi-
dit. Jure, an injuria? nihil ad tortorem. Faoti enim p
in equuleo quastio est, juris in judicio. > Gom- ^
mendatur interim hic nobis consuetudo mitis et
bumana imperii Romani ; quam laudans Livius,
lib. I, cap. 18, ubi crudele Metti FuiTetii proditoris
sopplicium descripsit, addit : « Primum ultimum-
qoeiHud sapplicium apud Romanos exempli parum
memoris legam humanarnm fuit. In aiiis gloriari
licet, nulli gentium mitiores piacuisse poonas. » Ut
vero noster d\x\i quiesiioni temperare, itaSallustius
etiam videtur locutus esse, dum dicit vtctorix teni'
perare, ncque enim illud, ut fit vulgo, explicare
aasim, quasi esset scriptum obtemperare^ prout
pejoriB notae codices nonnulli exhibent. Locus est
Catii. cap. 11 : c< Igiturii milites, postquam victo-
riam adepti sunt, nihil reliqui victis fecere. Quippe
secondiB res sapientium animos fatigant. Ne ilii,
corrupiis moribus, victorise temperarent. » i. e. :
Tantum abest, ut nequissimi illi et perditi mode-
rentor victoriey non ut victores, sed ut latrones |>
gressatoresque se gerentes. Hav. •l)

(50) Expungendus est, Hoo verbum et Tertul-
iiano proprium. Adv, Judssos^ c. 4 : « Sequitur
itaque, ut auatenus circumcisionis camalis, et legis
veteris abotitio exponcta suis temporibus demon-
Btrator, ita Sabbati quoque observatio temporalis
fnisse demonstretur. » Significat apud illum pas-
•jm explere, per/ieere, Hic vero earadem signiQca-
tionem babet, quam apud Persium Sfit it, vers. 12 :

Papillamve utinam, quem proxime hsBres
Impello, expungam ! Namqae eat scabioBus, et acri-
biie lamet :

ubi vetas Scholiastes notat « tractum a militibns,
qui expuacti dicantur, dum foras a miiita emit-
tantur. Item metaphora a bello, in quo, cadente
qui primua est, suooenturiatur alius. » Itaque ex-

pungi est deleri, de medio conferrl. Adde notam
Rigaltii, qui reote docet a rationibus desumptum.
Hav.

(51) Debito posnw nocens expungendus est.„ Noxii
quique debent pcsnas. Oamnati dicuntur servi
pcBuaB : supplicio sumpto, dedisse pcenas inteUi-
guntur. Itaque in peragenda cognitione, exactor
poonarum de tabella seu matricula, damnati cujus-
que nomen cum elogio seu causa citatum, simul
supplioio sumpto expungebat. Sic peraota cosni-
tione, damnatorum omnium nomina in catalogo
cernebantur expuncta, et debito pGBns nocentes
expuncti. Ria.

(52) f^on eximendus, Alexander Sevprns, refe-
rente Lampridio in Vita ejus, « prstectis suis
semper detulit, aseerens eum, qui mereatur inju-
riam pati, ab imperatore damnandum esse, non di-
mittendum.» Graviter quoque Pvthagoras, seu quis
alius apud Stob. serm. 44 : xat ol (puYtjc a^ia, etc.
i. e. « Damnandi, non absoivendi sunt, qui ali-
quid dignum exilio, aut vinoulis, aliave pcena
committunl. Si quis vero temere absolverit, lucri
aut voluptatis gratia, injuste facit : et injuslitiam
ei cordi esse necessarium est. » Usus est verbo
eximere Tertuli. perinde ut et Livius, apud quem
Papirius, de Qumto Fabio, Maximo postea, ita
insit : « Non nox89 eximitur Q. Pabius ; sed noxffi
damnatus donatur populo Romano. » Horat. ix,
Carm. ii, 21.

Redditom Cyri 00 lo Phraaten
Disaidena plebi, numero beato*
Rom eximit Virtua. Hav.

(53) Omnium scelerum reum, De quibus omnibas
insigniter eos purgat Tertull. In hoc Apolog,, na-
turx inimicos vocat, quia infanlicidsB, incesti, in-
fructuosi negotiis, ut putabant. Ita de Dolabella,
quondam amicosibi.Gioero ait Philipp, xi, cap. 10,
se neque nunc fortasse alienum ab eo fore, nisi
super alia multa scelera « denique natur» et hu-
manitati inventus esset inimicus. » Imperatorumy
quoniam crinem perduellionis et Iss» majeatatis
iis intentabatur. Qenw hominum superstilionis novx
ac maleficx, appellat Sueton. cap. t6. Ut tales
persecuti fuere principes impii. Vetus inscriptio
ex Diocletiani et Maximiani svo apud Gruter,

p. 280 : SUPERSTITIONE GH3IST. UBIQ. OELETA. Uude

et eorumdem apud Baromium in Annol, et Span-
hem. in lib. de Usu et Prgest. Num. Diocletiani el
Maximiani impp. inscriptio, nomine christianorum

DELETO» QUI REMP. BVRRTERANT. Lcgum Ct morum,

quia festifitates publioas et idolorum cultum ne-
gligebant. Tacitus xl Annal, 44 : « Igitur primi
correpti qui fatobantur, haud perlnde in crimine
inoidit, quam odio humani generis convicti sunt. »
Hoc odium unde illis ut crimen fuerit objectum,
quare hostes pubiici dicebantur, discos ex Tertull.
oap. 35. Pone comma post Chrvttianum. Hav.

(54) Prmvaricaris in legeSy Ua leges V. C. quem

327

TERTULLIANf OPERUM PARS I. — SERIES I, APOLOGBTIGA.

328

innooentem, et quidem invitum Jam, neo de prad- \
terito reum. Unde ista perversitas? ut etiam iilud
non recogitetis, gponte oonfesso magis credendum
esse, quam per vim neganti ; vel ne compulsus
negare, non ex fide negarit (55) ; et absolutus ibi-
dem post tribunal de vestra rideat «emulatione,
iterum %7H Christianus •«. Cum igitur in omni-
bus non aliter disponatiSi quam oeteros nocentes'^,
id unum contendendo, ut de eo nomine excluda-
mur (ezcludimur enim, si facimus, quflB faciunt
non Cbristiani), inteiligere potestis non scelus ali-
quod in causa esse, sed nomen, quod quasdam
ratio «emulffi operationis insequitur, boc primum
agens ^, ut bomines nolint scire pro certo, quod
se Qescire pro certo sciunt. Ideo et oredunt de
nobis quaB non probantur, et nolunt inquiri^ ne p
probentur non esse, quas malunt credi esse, ut
nomen illius flamul» rationis '' inimicum, praB-
Bumptis, non probatis criminibuSy de sua solacon-
fessione damnetur. Ideo torquemur confltentes, et
punimur perseverantes, et absolvimur 979 ne-
gantes, quia nominis prflelium est. Denique quid de

tabella (56) reoitatis iUum Gbristiannm, cnr non et
homicidam ? Si ''^ bomicida Gbristianus, cur oon
incestuB? vel quodcunque aliud nos esse creditis?
In nobis solis pudet aut piget ipsis nominibus
Boelerum pronuntiare(57) ? CbristianussitnuUius''*
oriminis reuB est, nomen valde infestum, id BoliQS
nominis crimen est^'.

CAPUT III.

Argumentum — Odii eorum cxeilatem ostendii, qui
quos vituperanteo ipsoelogio laudare cogunturf sed
qui tam sunt efferatt^ tU malint uxorem familiamque
probris ontuUim pati quam Christianam^ id ett
emendatam. Cum itaque nudum illud nomen taidas
concitei rixas^ inquirit in illud, quod nusquam
spemendum, vel perperam ab iilis pronmtiatum^
amabile quid conttnet, et id commune habet cum
reliqui* sectis^ quod nomen ab Auctore mtUuetur,
cum tamsn nunquam secta quxdam ob nxmen SO"
lum persequatur. At Christiani, et guoad sectam,
et quoad nomen probi, justi, ob nominis lantum
odtum, inauditif tncogniti condemnantur,

ftHO Quid ? quod ita plerique clausiB ooulis in

odium ejuB impingunt, ut bonum alioui testimo-

nium ferentes admiBceant nominis exprobratio-

Yariffi lectiones.

^ Alii : inter ChriBtianos. *^ Semler aliique : in nos aliter disponitiB {Rhen. disponatiB), quam in eal.
Sed tuenda est scriptura cod, Fuld, Respondet enim voo. ^ Agentes Paris, ^^ iEmulationifl Franeq.
''0 Et addit Wouwer. ^' ^omx-dispanere Gr. SiaTfOeaSai. ne aMit Patris nomen est Rig, "^^ Haee est Uct.
vulg. ; Rften. si nullius criminis nomine reus est, valde infestum, eto. Cod. Fuld. Chr, si nulliuB oriminis
nomen est, valde ineptum ; codd, Put. et Bong. mcesium, codd. Agobardi et Lugd, ineptum inoestus) sisol.
nom. orimen est. Recepit hanc lecl. Haverc. additis in fine verbis : valde infoBtum, eumque secutus esi
Jos. Ign. Ritter.

Commentariui.

oonsuluit ScriveriuB, non male. FestuB, Prasvari-
catores a prsBtergrediendo sunt vocati, Itaque prx'
varicari leges est prflotergredi. Asconius Pedianus
in libello, qui est inter veteres Grammaticos :
« Hejiciens malos et retinens bonos, verus accu-
sator intelligitur. Qui vero contra facit, ut eit
impedimento ceeteriB, flistuquo egat, de boc intel-
ligitur, quod prsBvaricator. » Qusb sensum Tertull.
optime illustrant. Pro vis ergo Cod. Fuld. mox vis
ut neget. Barrflei editio delet jam. Hav.

(55) Non ex fi,de negarit. Falso simulavit se non
Chri8tianum,suppIicando diis,quos corde abneget.
Trajanus imperator ad Plinium epist. 98 : « Ita
tamen, ut qui negaverit se Christianum esse, idque
reipsa manifestum fecerit, id^ est Bupplicando diis
nostris, quamvis suspectus in prfleteritum fuerit,
veniam ex pcBnitentia impetret. » Nec gentiles
tantum ita Christianos Deum suum abnegare per-
suadere conati sunt, ut latius apparebit, Bed et
inventa est perversa Ossenorum haeresis, quam ob
boc crimen in jus vocat Epiphanius lib. i, bsB-
res. 19, 'ritoxpfxac $k $i$aaxci, eto. « Uypocrilas
autem docet, dioens non esse peccatum, etiamsi
simulaora ipsos adorare contingat, perseoutionis
tempore instante, si solumin consoientia non ado-
rent : et si tantum confiteantur in ore, non autem
in corde. » Talis Hippolytus apud Euripidemy
oujus exseoranda vox :

*H Y^wffff* 6piLto)fio5^', i\ 51 ^ppifiv AvwfjioToc.

quod vertit Grotius in Excerpt. p. 214.

Jarata lingua eet, mente juravi nihll.

Sed improbum hoo conBilium. Vere TertuIL et ex

CJ meliori mente De Idol. cap. 13 : « Gur enim lateas :
cum ignorantia allerius tuam oonBcientiam conta-
mines. Non si ignoraris quod sis Ghristianus (ita
Bcribe) tentaris 7 Et contra oonscientiam aiterius
agis, tanquam non Christianus ? Enimvero etsi
Bimulavens, tentatus addictus es. > Hav.

Notanda unice hujus viri proprietae ; est enim
in jore, non ego, medium quiddam inter negantem,
et vere aflQrmantem. Ideo iilam tradit GiiriBtiano,
non neganti ex animo. Lag.

(56) Quid de tabella. Olim, inquit Ehenanus, sen-
tentia animadversionis capitaiis de tabella recita-
batur. Quo confirmatur ex Vita D. Gypriani per
Pontium et Paulum Diaconum. Pam.

(57) Ipsis nominibtu scelerum. CicerOy de Legibus
II : Legum leges voce vrovonam. Gum autem reliqui
nocentes suum in tabella habent elo^ium, sacri-
legi, homicidfle, etc, cur Christiani, inquit, quos
et istorum et oranium criminum reos habetis, soli
isto tantum nomine, nullo addito crimine, propo-

T\ nuntur ? hinc istud nomen ut peculiaris iilius titu-
lus noxGB ocourrit in elegantissimo Auctoris loco
c. 44 : « Vestros enim contestamur actus, qui
quolidie iudicandis custodiis prflesidetiBy qui sen-
tentiis elogia dispun^itis : tot a vobis nocenteB
variiB criminum eiogiis recensentur. Quis illio Bi-
oariis? quis manticuliarius ? quis sacrilegus, aut
corruptor autlavantium prfledo ? quis ex illiB etiam
Cbristianus adscribitur? aut cum Ghristiani buo
titulo offeruntur, quis ex illis etiam talis quales
tot nocentes? » Posi prnnuntiare notam interroga-
Uonis ponunt Pam. et Rhenan. Rigalt. vero Barr.,
Fuld. et Herald. punctum. Utrumque rectum, sed
posteriori modo cum ironia proferri debet, quaBi
scripsiiseti In nobis Bolis Boihcet. Hav.

•*fc

"ff /.^ -»

829

APOLOQETICUS ADV. GBNTES.

330

B6m : Bonasvir Gatas Seias (58),taDtom qaod (59) ^ amasias ! Facti sont Gbristiaai. Ita nomen emen-

CbriBtianus. Item alius : Ego roiror ^' Lucium sa-
pientem virum repente factum Christianum.Nemo
retraelat : Nonne ideo bonus Caius, et prudens
Lociue ^^, q uia Ghristianus ? aut ideo Ghristianus,
qaia prudens et bonus? Laudant qu«B sciunt, vitu-
perant qu» ignorant, et id quod sciunt, eo quod
igoorant, corrumpunt ; cum sit justius occulta de
manifestis prajudicare,quam manifesta de ocoultis
pratdamnare. A)ii, quos retro ante hoc nomen
vagos, viles, improbos (60) noverant^ ex ipso de-
notant (61), quo laudant "^' ; oaecitate odii in suffra-
gium impingunt. Qu» mulierl quam lasciva,
qaam festiva I Qui juvenis ! quam lasoivus, quam

dationi imputatur. Nonnulli etiam de utilitatibus
suis cum odio isto paciscuntur, contenti injuria,
dum ne dorai habeant, quod oderunt. Uxorem
jam ''^ pudicam (62) roaritus jam non zelotjpus
ejecit, filium jam subjectum pater retro patiens
abdicavit, 381 servum jam fidelem domibus olim
mitis ab oculis relegavit : ut quisque hoc nomiue
emendatur olTendit. Tanti non est bonum, quanti
est odium ^'' Christianorum. Nunc igitur, si nomi-
nis odium est, quis nominum reatus ? Quae accu-
eatio vocabuioruro, nisi si aut barbarum sonat
aliqua voz nominis, aut infau8tam,aut maledicum,
aut impudicum? Ghristianus V6ro,quantum inter-

YariaB lectionea.

^' Rigalt et Haverc, e cod, Fuld. Ego miror Luc, eto. ; Ego Lucium... Chr, de fero, quod v. in
vlurimif codd. non magi^ desideratur, quam v. miror. Led cf. ad Nat. c. 4. Hsec Leop. "^^ CocUt. plerique :
Lucius s. Lutius s. Lusius ; codd. Ursini etScriverii : lascivus. **" Wouiver. ex vett. lib. sic legii : ex ipso
quo denotant laudant; c. o. i. s. i. Quod mulier, quod iHSciva, quod festiva.Quod juvenis,quod lascivus,
qnod amasius, facti sunt Christiani. ''' Jam obest. Paris. ''^ Jam addit Paris.

Commentarius.

(58) Caim Seius. Verba sunt Jureoonsultis fre- B ^«utouc, Si' c&v oxtoTrcouviv licaivouvxec auxiv, et de
quentissima, ubi exempli gratia, aliquid inculcare Zenone ; 0'i yt (jlcv xcufxtxol iXavOovov licattvouvxEc

volunt de personis in genere. Lag.

(59j Tantum quod. Pamiliaris Auctori nostro
locotio : Suetonius quoque in Nerone, c. 6, de
tempore nativitatisejus : « Tantum quod exoriente
sole, pene ut radiis priusquam terra contingere-
tar. » Sensus est Neronem intercepisse radios so-
lares. qui priu9 ipsum quam terram luce sua per-
fuderunt : sumpsit, ut plura, ab Lucretio. llle
lib. 11, 228 :

Tanlum qnod nomen mutatum dicere possiB. .

Veteres excusi habent hic sed mulus tantum quod^
quod pulidum nulli meliores libri ms6. agnoscunt,
et Saimasius, Rigalt. la Gerda et Hcaliger delent.
Tantum quod idem quod Graecis icXtiv 6'(toi voI tcXtjv
Stu Synesius, citante Stepbano itXt^v 6'(tov 7}u(d(i7iv.
Sic quoque Arislophanes Nubtbus dixit icXtjv 6'ti
Hiv.

i60) Vagos^ viles. improbos. Vagos ob libidinem,
es ob copiam sui vilifactam, improbos ob mores
malos : vagos istos per ambulare expressit Adria-
nas Cesar in illo ad Florum epigr. apud Spaitian.

Ego Dolo Floras esse,
Ambulare per tabernas,
Latitare per popioas,
Calices pati rotundos.

(61) Bx ipso denotant^ etc. Pamelius et Rig. le-
gunt : « Ex ipso denotant, quod laudant, Ciecitate
odii in sufifragium impingunt. Qu» mulier 1 quam
laaciva t quam festiva 1 Qni juvenes ! qui Lucius ! »
Rigalt. « quam lusius I quam amasius, facti sunt
Christiani. » Ms. Fuld « Ex hoc ipso denotant,
quod laudant Cfficitate odii,in sufTragium enarran-
tes, quaemulier, quam lasciva, quam festiva ! qui
juvenis, quam iusius, quam amasius,etc. Rhenan.

aux6v $13 xaiv ffxco^fjLiTuv, i, e., « Comici tamen
imprudentes, hunc dum vituperant, laudant. >
Spectant ad sequentia illa Nostri ad Scap., cap. 2,
« nec aliunde noscibiles quam de emendatione vi-
tiorum pristinorum. » Hav.

(62) Jam pudicam, Rhen. et ms.Lugd. Bat. uxo-
rem pudieam. Ita lib. Ad Scarp. cap. 3, Claudius
Herminiarous indigne teriuxorem suam adhancsce-
tam transisse. Fiebat id prava prffisuniptiooe, qua
patere poteet ex sacrilegis Apufeii verbis As. Aur--
lib. IX : « Tuncspretis atque calcatis divinis numi-*
nibus, in vicem certsa religionis, mentitaesacrilega
prsesumptione Dei, quem prsdicaret unicum, con-
fictis observationibus vacuis, fellens omnes homi-
nes, et miserum maritum decipien8,matutino mero
et continuo Ptupro corpus manciparat. » Loquitur
ibi de matutinis Christianorum conventibus,sacris
CJ illis et innocuis, sed a gentilibus mendaciis et ea-
lumniisoneratis.Omniavero h»c per hyphenjuxta
antiquitatis morem sunt scribenda jam-vudicam
retropatiens^ jam-fideliSy olim-mitis, ut apnd Virgil.
Eccl. I.

Namque erit ille mihi semper Deua»

et Georg. iii, 92, de nobili equo, qui nt Ennius
senio confectu' quiesHt.

Hunc quoque ubiautmorbogravis.autjamsegniorannia
Deficit. abde domo nec-tarpi ignoace senectse.

In cujus interpretatione turpiter se dat Gifaniusin
Indice Lucretiano, qui ipse quoque i, 125 :

Dnde aibi eyortam semper florentia Homeri
Commemorat apeciem.

nec alio modo Publius, vers. 731 :

Suum aequitnr lumen aemper innocentia.

exipso denotant, collaudant c.o. » Ms. qnem con- jj Quoniodoacclamaliosonalusapud Vopiscum.Probo

tulit ScriveriuB : « Ex ipso quod denotant,Iaudant,
al. collaudant ; » el mox : « quod mulier, quod
lasciva, quod festiva, quod juvonia, quod lascivus,
Quod amasius, » etc, approbante illo. Scaliger
denique ex ingenio corrlgebat retondius, « eo ipso
denotant, laudant. > Diogenes Laertius pariter de
Aristophane et comicis dicit illos, dum Socratem
traducere et vituperare conantur. eo ipso laudare.
Verba ejus sunt in Socratis Vita : 01 Xaveivouaiv

PATiaL. I.

imperatori facta, accipi etiam debet : « Probe Au-
guBte, dii te servent. OIim-«lignus, et forlis et ju-
stug, » etc. Denique ille dominos olim mitis est
Terentio Afro heri semper-lenitas. Qaod non obser-
vatum et infra, ut suo loco dicetur, elegantiam
suo auctori nostro abstulit,et nitorem Lucano ma-
gnifico poelje, qui lib. ix, 148 ita legendus :

Evolvam busto Jam-numen gentibus Isim Hav.

331

TERTULLIANl OPERDM PARS L — SERIES I, APOLOQETICA.

332

pretatio est, de unctioDe deducitur. Sed et ^* cum A Nec tamen quemquam offendit profeBsio nominis,

perperam Chrestianus (63) pronuntiatur a vobis
(nam nec nominis certo "^* eet notitia penes vos),
de suavitate vel benignitate compositum est. Odi-
tur ergb in hominibus M9 innocuis etiam no-
men innocuum. At enim secta oditur (64) in no-
mine utique sui auctoris. Quid novi, si aliqua
disciplina de magistro cognomentum sectatoribus
8uis duoit? Nonne philosophi de auctoribus suis
nuncupantur Platonici, Epicurei, Pythagorici ?
etiam a locis conventiculorum et stationum suarum
Stoici, Academici ? atque medici ab Erasistrato, et
grammatici ab Aristarcho,coci etiam Ab Apicto(65)?

Yariae lectiones.
" Et abest Paris. " Certa ahest Par. " Probavit ParU.

Gommentarius.

(63) Chrestianus, Ita viri docti docuerunt jam B Afxtv Xp^oro; HXp, xoit 'Ax(v8uvoc fiX^' Aitt)Xi<ni,
olim banc appellationem fuisse immutatam» et no- K(vSuvoc hic fiet, frater 'Ajpr^axo^ erit.

cum institutione transmissa ab institutore. Plane
qui '"^ probet malam sectam et ita malum auctorem
is probabit et nomen maium dignum odio de 9§S
reatu secta et auctoris. Ideoque ante odium no-
^inis competebat prius de auctore sectam reco-
gnosoere, vei auctorem de secta. At nunc ntrius-
que inquisitione et agnitiooe negiecta nomen
detinetur (66), nomen expugnatur, et igootam
eectam, ignotum etauctorem vox sola prndaronat,
quia nominantur, non quia revinountur.

CAPUT IV.
AKQvvMfmjM.—Prjsparat jam se ad desensionem cri^

vissime ele^antem doctumque de hac immutatione
libellumediditGroningaeMichael Rossal.Nota sunt,
quflB protulerunt Suetoniue et Tacitus. Ille in
Glaudio c. 25 : « Judaeos, impulsore Ghresto assi-
due tumultuantcSfRoma expulit. » Dubitat Orosius
an et Christiani siot expulsi : « Me magis, inquit
lib. VII, cap. 4, Suetonius movet, qui utrum eontra
Ghristum tumultuantes Judaeos coerceri et com-
primi jusserit, an etiam Ghristianos simul, velut
cognatae religionis homines voluerit expelli,nequa-
quam diseernitur. » Gausa tumultus (ut vocat Sue-
tonius) fuit compulsatio inter hos ef lilos, dum ve-
nisse Ghristum negant Judasi^afHrmant Christiani.
Sed Orosius frustra dubitat : huc est enim rofe-
*rendum edictum Glaudii, Act. xviii, 2 : Aix t6

1ai TtdvTac

Et epigr. 48 :

Germani fratree sunt ; Chrestoe, AcindynoB aller
FalBum Qomen utriqae, ted ut verum sit utriqae,
Alolia 8uum Chrlsto det AciadinoB, ipse siaealpba
Permaneat ; verum Domen uterque geret.

Male in edit. Rig. est aut Christianuo. Quamvis
et ms. L. Perperam Christianus. In eodem ms.
Quantum interpretatione pro interpretatio est, Rben.
Sed cum perj*eram Christianus. Hav.

(64) At enim secta auditur, eto. Et hio 6i passim
apud Auct. nostrum secta, ut Grscorum alptaric,
in bonam accipitur partem, quod semel monuisse
sufOciat. Pari modo ut Act. xxvi, 5, Apostolus
Paulus Sti jcaxa tt)v aKpiSsoxaTvjv alp&9iv ttjc ^|a€-

•Iou8«(ou, ix Tti< •P<i(iri<. t aoitus iterum Annal. P""" P»"*° amplifloat noater o. 46. . Gur ergo.qui-
XV, 44, « Quo8 per flagitia ioviaos vulgu« Christia- C buacompararnurdediacipima promdeilli8nonad«-

no'» appellabat. Auctor nominia cLstus, etc. ^ l?""'Jii iT™T„Ti'^'^"''"%1'.Hi'!lm
*^*^ 'v- vei cur et liii ut pares nostri non urcrentur adolU-

Lucianus denique, in Philopatride, aperte XpY)-
<rc^v appellat. Imo idem Lucianus ita blasphemo
ore iatrat in Philopatr, p. 1003, t\ tu^^ot yt Xpirj-
jToc xal iv i'0vs9i, siquidem inter genles Chrestus
fuerit. Neo mirum hanc appellationem apud genti-
les invaluisse, cum piurimos Chrestos apud illos
sit invenire, nullos vero Ghristos. Libet etiam ali-
quos apponere. Apud Appianum in Mithridaticis
non lon^e a priucipio memoratur Locratesquidam
co^nomme CAm(tf«, quemBithyni» regno impo-
sutt Mithridates, Ponti rex, expulso Nioomede.
Imo et Ghrestus quidam memoratur Aurelio Vi-
ctori inAnnibaliano: • Conspiravere aliquanti miii-
tares in ejus necem, auctoribus Chresto et Mar-
oellioo, simulque Magentio. » Exstantque Martia-
lis epigrammata in Chrestum quomdam lib.vii,54,
et IX, 28, ut et in Ghrestillum, lib. xi, 91. Fit et

pares nostri non urgentur
cia, qu» nos non obeuntes, periclitamur? » etc.
Itaque Donatus proprium locutum eese Terentium
in Phermione^ I. ii :

Sectari, in ludum ducare et reducere,

docet,Hdnotans : « Bene cavillatus estet jocblariter
in adoiescentem,cui stasad sectandosphilosophos
apta erat. » Hav.

(65) Apicio. Notissimo helluone. Exstant etiam-
num de Re Culinaria libri Apicii, non bujus (ita
etiam falsum habemus Macrum de herbi» aliosque]
sed qui, quod facit ad conflrmationem sententiae
Auctoris nostri, ad istius palatum et ex ipsius
sententia sunt conscripti. Uugus vero non tantum
meminit in libro de Pallio c. 5 : « Taceo Nerones,
et Apicios, et Rufos. » Sed et Adv. Psychicos c. 12 :
« Quid crgo cessatis Paracletum, queni in Mon-

Ghrest» mentio in inscrip. antiqua quaB est in Vi- jj tano negatis, in Apicio credere ? » Unde condi-
neisVaU. menta Apiciana in iib. de Anima, 23. « Nonne

Hoc virtus, fatique decus, et amabiie nomen^
Dote pudicitide, celebrata laboribus actiB
Vitffi Chresta jacet coodita nunc tumuto.

Fulgentius quoque in libelio, quem composuit de
Sermone prisco^ in voce injuges boves, meminit cu-
jusdam Manilii Gbresti, quem librum de deorum
hymnis scripsisse ait,ibiaemque fragmentum inde
adducit. Ausonius denique eleganter in Bigniflca-
tione vocabuli lusit epigr. 39 :

XpTjTcoc, 'Axtv8uvoc, elaiv aoeXcpoi, oIxTpa 8e T^xva.
Moribus ambo maiis nouiiaa falsa gerunt.

Oo5l ouToc ypr^^^^y ou5l, ojtoc dxiv8uv6< iTctv.
Una poteet ambos iittera corrigere

illa anima plus solatii quam supplicii relaturaest?
qund funus inter coquos pretiosissimos invenit,
quod condimentis Apicianis et Lurconianis huma-
tur, quod mensis Ciceronianis infertur,quod lanci-
bus splendidissimis Syiianis elTertur. » etc. Pro
seque modici Barr. et L. B. et Rh. atque : Herald.,
neque, sed melius ms. Fuld. Rig. et Pam. srque.
Hav.

(66) Xomen detinetur. Non assentior De la Cerds
Junioque legentibus denotatur. Nomenenim soluni
injus rapi ostendit, et quasi maleflcum et parri-
cidam colio incerta catena trahi, ut depinxit nobis
Bessum interfectorem Darii a Spitamene adduclum
Curtius, VII, 5. Hiv.

• •

333

AP0L06ETIGUS ADV. 6KNTBS.

334

fnfJitim quibus Chruliani onerabantur, Sed^ cum j^ dicimur,qu«e illos palam admfttentes inveDimus *^,

i defensionem tamen vioUntia j^ nix\h\i

velpost justissimam

legis obtequium exigat, artificiose et valide osten-
dit, leges, ut condi, ita reprobari ei mulari posse,
imo debere nonnunquam,nec id sine exemplo ; cum
scilicet vei crudaleSf vet injustss sint deprehensx.
Lex enim justa esse colUgiiur, postquam in valo-
rem ejus inquisiiio facta esi ; tmproba vero, non
jam lex, sed tyrannis invenitur,

9§4 Atqueadeoquasi praefatus h«cad suggillan-

dam (67} odii erga nos publici iniquitatemjam de

causa innocentie consistam (68) -nec tantum refutabo

qnae nobis objiciuntnr,sed etiam in ipsos retorquebo

qui " objiciunt ; utex boc quoque sciant omnes in

Christianis non essequ» in se nonnesciunlesse(69),

aimul uti erubescant accusantes, non dico pessimi

optimoSy sed jam, ut volunt, compares (70) suoa.

quibus soelesti, in quibus vani, in quibus
damnandi, in quibus irridendi deputamur (71).
Sed quoniam, cum ad omnia occurrit veritas nos-
tra, postremo legum obstruilur auctoritas (72)
adversus eam, ut aut nihii dicatur rctractandum
(73) esse post leges, aut ingratis necessitas obse-
quii praeferatur veritati : de legibus prius ooncur-
ram ** vobiscum ut cum tutoribus iegum. Jam
M5 primum '^ quam duredefinitis dicendo : Non
lioetesse vos I Et hocsine ullo retractatu humaniore
praBSccibitis ; vim profitemini et iniquam ex arce
"^ dominationem (74), si ideo negatis licere, quia
vultis, non quia debuit non licere. Quod si quia
non debet, ideo non vultis licore, sine dubio id

RespondebimusadsinguiaquflBinoccuUo admittere B non debet licere, quod male fit '*, et utique hoc

VarisB lectiones.

" Quaa Paris. ' " Ita Ms. Bibiioth. regix. 2616 — quae palam adinvenirentur. Big. ^ Consistam Rig.
•* i4/. ouai dure ; Rhen.^ Fr. Junius ei Jfouwer : quam dure ; Havercamp. cum jure. •» Bx arce Paris.Rig.
** Quod male flt deiet Paris.

Commentarius.

(67) Ad suggillandam. Id est convincendam non
tantum, sed turpitudinemjivorem et vibicem inu-
rendam, ut publice ostentui sit. Ita suggiilalionem
dicit cap. i\ :« Suggillatio est in coelo vestra justi*
tia. » Minus reole ms. 1. D. et conjectura Junii
item ex oish. sigillandum. Eodem modo licet inve-
nias in Fabuiis ^sopicis, anonymi apud Neveletum
Fab. 16, de Leone jam sene,

Ssvit asellaa inera et froutem caice Bigillat.

id est notat. Hav.

mina,aliu unica :aIiacomparia,aIiadi8paria.» Hay.

(71) Deputamur. Id est valde putamur, ducimur,
illud eoim de in compositione auget.Alias deputari
Auctori nostro est detruncarcSie Exhort. ad Casiit.
c 6 : (< Erat vetus dispositio, quas in Evangelio
Novo deputatur ; in quo, etc, securis ad radicem
arboris posita est. » Hav.

(42) Legum obstruifur aucloritas. Pam. et Rhen.
a(i*/rua/ur,quod minus elegans. ms L. B. obstrua"
tur, quod necesse non esi. Dioit autem elegantes
obstrui ieges defensioni, ut molem invictam,quam

rAft^ />^«...«/^«M Ar«-* ;♦« 1/^«.,; To«#.,ii; «.,.,« c;« ^^^ "^on sit veritali perumpere, est enim inde de-

(68) CdnJMtom Amat ita loqui Tertuilianus. Sic g ^ similitudo ; ita apud Lucanum lib. u.

(te iao/.,c.l3: • De hoc quidem primo consistam;» ^ ^^lgg . wu.i« , ivc» ^^^axa t^u^auuiu hm. i*,

et in Apoi. c. 46 : « Gonstitimus, ut opinor, adver-
8U9 omnium criminum intentionem, quae Christia-
norum sanguinem flagitat. » Est autem ^enus lo-
queodi traotum ab athletis el giadiutonbus, qui
pedem in arena flgunt,ne facile supplantari vel deji-
cipossint.In re quoque militari,cum jam idmanus
est veniendum, subsistere, vel consistere agmen
dicitur.Lucretius eodem modo lib. vi, 454, ubi ra-
tionem reddit,quomodonube8 condensenturetccs-
lum obscuretur.

HiBc faciunt primum parvas consistere nubee.

et paulo post :

Propterea quia com con«iBtant nubila primum.

vel denique a judiciis translatum. Psalmo i. vers.
ult. : « Idtso peccator non consistet in judicio, ne-

^"^,iwP^°^"® ^" ^®^" J"8lorurri » Hav. perandura.Vocibus retraclare et ingralU vel ingra-

169) In se non nesciunt esse. Ut sciant adversarii D &,, Cr. ixoua(toc, sa» pe utitur Auclor adv. Hermo-
nosiri nos nnn tantnm immunes ease istorum sce-
lorum, sed illos ipsos ilia paiam perpetrare, si ve-
ram inspicere velint.lta vero ex Goll. Mod. Rigalt.

ObstruitiB campos fluviisque arcere paratis :

et661 :

Sed molibua nndas
Obstruit, et latum dejectis rupibus aequor.

Et {Dlanius etiam noster cap. 1, obstruit defensioni^
simili locutione. Ut hunc locum imitatus sit Lac-
tantius, In^tit. Div., II, 20 : « Nunc vero major
nobis ac dirOcilior cum philosophis proposita luc-
tatio est, quorum summa doctrina et eloquentia,
quasi moles aliqua mihi opponitur. » Hav.

(73) Nihii dicatur reiractandum, Qmsi dicat,Vana
defensio ; aut enim respondebitjudex, nibil contra
leges fleri debere, illasque reformari non licere,
ideoque inauditum, ut lex jubet, ablegabit, aut si
derensionem audiat pronus etiamjacilis, imo con-
victus, velit nolit, sibi tamen dicet legibus obtem-

J \T !l d » _A • — .• -l •

alii, « In se nesciunt esse. » Hav.

(70) Compares. Ideo compares, l. e. similes, qui
Cbristianis illa objiciunt, falso quamvis. qua* ipsi
revera faciunt. Acer autem Tertull. est in per-
strinRendis falso scommate gentilibua. Ita quod
com hoc loco valde congruit, c. 16 : « Sed et qui
crucis nos religiosos putat, consecraneus erit no-
ster. • Utitur rursus Auctor hac voce compar pro
pari lib. de Orat , c. 10 : « Nemo adversanum re-
cipit, nemo nisi compnrpin snum admittit. » Et
adv. Marcionem, 1. i, c. 16 : <« Alia membra fortia,
alia iofirma? alia hone8tia,aIiainhoneBta : aliage-

genem c. 15 : « Igitur in prsstructione hujus ar-
ticuli, et alibi forsitan relractandi, equidem defi-
nio, » etc, slatim : « Hoc «ine ullo retractatu hu-
maniore praescribitis. » Infra in Apolog. cap. 26,
« Ingralis rosistimus.» Adde Plautum.Terentium,
LucrPtium donique, qui tum alibi, tum lib. 111,
vers.l082,quasi hunc nostrum judicem desoribat :
Effugere haud potis «st, ingratis bsBret et angit.

Hav.

(74) Jniquam ex arce dominationem. PbsedruSy
Arcem tyrannus occupai Pisistratus. Juvena'
lis, X,

Nullus ephebum
Deformem tasva caitravit in arce tyraoDos. Rio.

335

TERTULLIANI OPERUM PARS I. — SERIES !, APOLOGETICA.

336

ipso prflBJadicatar licere, quod bene Ot. Si bonum A doloris incusserunt, ut in secessu (76) inedla de

invenero esse, quod lex tua paobibuit, nonne ex
illo praejudicio probibere me non potost "^ quod
si malum esset, jure probiberet ? Si lex tua erra-
vit, puto, ab homine concepta est ; neque enim
de coelo ruit (75). Miramini bominem 386 aut ^
errare potuisse in lege condenda, aut resipuisse
*^ in reprobanda I Nonne ^ et ipsius Lycurgi Jeges
a Lacedsemoniis emendats, tantum auctori suo

semetipso judioarit? Nonne ^ at vos (77) quotidie
experimentis illuminantibus tenebras antiquitatis
totam iliam veterem et squalentem silvam legum
novis principalium rescriptorum (IS) et edittorum
securibus truncatis *^ et casditis ? Nonne vanissi-
mas Papias (79) leges,quaB ante liberos suscipi co-
gunt, quam Julie ^ matrimonium (80) contrahi
M7 post tantae auotoritatis senectutem (81)

Yarise lectiones.
^^' Siccod, lAigd., Herald. eiSemler. ; Gelenius : probibuit nomen, ex illo prohibere me non potest;
RigaU. et Haverc. : n. e. i. prsjudico probibere eam non posse. "* Aut delet Paris. *' Recepisse se
Paris. ^ Non enim Rig. '^ Pamel., Heraldus aliique : truncatis ; Scaliger el Scriver, : runcatis ; RigaU.
rustatis ; Havere, ruscatis. ** Wouwer e MS. quam Jnliffi permittunt matr. etc.

Gommentarius.
(75) De ccelo ruit. ^iQizt-^^ ut notant interpr. R fragm. tit. 16, in prinoip. agens) vir et uxor inier
Evidenter vero tannit etirridetanciliaRomanorum,
et TrojdQ originis iEneadarum Palladium : ex quo-
ruiu imitatione iliud, quod legimus in Act. Apost.
XIX, 35 de urbe Epbeso aeditua : T^c (jLeYdiX7]< Bea<
'ApT&(xtSoc xal Tou Aioit&Touc. Nympee quoque Ege-
riaecum Numa Pompilio coUoquium suggilare pa-
riter videtur. Hav.

i76) Ul in secessUf etc. Quod verum PIutarcbuB
irmat, sed propter aliam causam, cum nempe,
quasi denuo ad Oracuium profecturus, LacedaB-
monios obstrinxissetjurejurandoleges suasincor-
ruptas ad reditum servaturos, quas ut semper im>
motae manerent, nunquam rcdiit, sed in Grissa
incdia mortem sibi conscivit. Post vero multas
alias leges legibus Lyourgi adjectas fuisse demon-
strat idem Gragius lii, 1.

(77) Nonne el vos, etc. Ab exteris ad ipsos Rom.
transitionem facit, quos quotidie docet veteres

se solidum capere possunt, veluii si uierque vel al-
teruter eorum nondum ejus aeiaiis sity qu« liberos
exjgit, id est, si vir minor annorum viginii quinque
sit^ aui uxor annorum viginti. Ac ne quis dubitare
deinceps possit aetatem certe lego Papia suscipien-
dis liberis delinitam,Tertullianu8 cum Ulpiano col-
latus Apologetici iv, faciet : Nonne vanissimas, etc.
Suscipiendis igitur liberis ea, quam dixi. aetas
Lege Papia praBOnita fuit. Verum laxior a Severo
constituta, nempe illa, quam Ulpianus ait. Et ad
nuptiarum cootrahendarum astatem id Sozomcnus
de L. Julia et Papia agens iib. i, cap. 9, errore
transtulit : Nofio^, inquit, ^v TwjiaCotc itaXaioc,
kizh 6^X0 ai xai TcivTS iTwv, Ta>v 'lacov d^touoSai xio-
Xucov Tou; dvdtfjtouc fii>^ toioutoic, dicere debuit So-
zomonus acTsxvouc seu aTcatSac, non dcYafJtouc. Deli-
nita itaque le^e Papio suscipiendis liberis aetas
fuit ; nempe viceeimus ^uintus annus in mascuio,
abrogare, corrigere, novas suporinducere et san- Q vicesimus in femina : intra quam aetatem leges
cire leges. Huc faciunt quae legas apud Auotorem Juliae antea ne quidem matrimonium contrabi co-

nostrum Exhort. ad castitatem, cap.6,« Putoautem
humanam constitulionem alque decretum postea
pristinis praevalere. » Notum etiam est S. G. Or-
ntianum, factum Orfito et Netto coss. de quo in-
telligendus Hieronymus ad ann. GLXXIX : « Impe-
ratores multis multa lar^iti sunt : et pecuniam,
quaa fisco debebatur, provinciis concedentes tabu-
las debitorum in medioRomanaeurbisforoincendi
fecerunt : ac ne quid [ita lege] bonitati deesset,
duras quasque leges novis constitutionibus tem-
perarnnt. »

(78) Principalium rescriptorum. Rursum Jurecon-
sultorum phrasis. D., i. ae Orig. jur., 1. ii, de qua
Zephyrus ; Rescripta principalia, roandataprincipis
dioebantur, quibus sponte sua precibus exoratus
imperator, alicui privatae personaB vel communiiali
aliquid aut concedat, aut excluebat, quae ex eo

gebant, ut superiori loco Tertullianus docet. A
qua autem aetate matrimonium leges Julliae con-
trahi, vel Papiae liberos suscipere coegerint, dici
liauido non potest. Proinde tertium quod in Ter-
tulliani verbis dubium haeret, quidnam videlicet
sit illud, quod Severum leges PapiaB, quae praema-
ture liberos suscipi oogebant, exclusisse scribit,
sensum hunc habet perspicuum [qui lamen vel
sagaciasimos hactenus fugil] : Severum videlicet
laxiorem ad suscipiendos liberos aelatem, ouam
lex Papia fecerAt, indulsisse, deflnivisse, reducio
quae superiore Tertulliani loco non caeteris tantum,
sed et Apologetici scoliastis doctissimis, incom-

gerta fuerunt bactenus, accipienda oenseo. •
AV.

(80) Julias matrimonium conirahi. La Cerda et
Scriver. ex Wouw. Goll. addi volunt permiftunt.

nomen traxerunt, quia [ut lacitus BcribitJ moris j) perperam ; sensus enira est, legem Papiam coe-

fuit principem quemquam prassentem scripto adire,
quae scripta lihelli supplices a Marliale dicuntur,
nostra tempestale supplicationes. Pam.

(79) Vanissimas Papias leges.Xd quas in deorum
etiam generatione lepide alludit, lib. ii, cap. 12 :
« Erant unde caelibes diu et orbi, antequam ma-
riti et parentes ? » Gum vero clarissimusct doctiss.
Gothofredus in Nolis suis ad flnem cap. 6, lib. ii,
Ad Nat. scribat in hunc modum Severum imp.
legibus Papii derogasse, non etiam eas abrogasse,
quod, inquit, fRlso plerisque traditum alibi jam
refutare memini, gratum positurum nie operam
putavi, si maximi viri notam ex commentariis ad
legem Jnliam de maritandis ordinibus hic insc-
rerem. fta scribit ad cap. 23 Legis Juliae et PapiMS.
« Orbitatis pcenis conjuges non tenebantur, si vir
nondum annorum viginti quinque, uxor nondum
viginti essent : Aliquando (ait Ulpianus de L Papia,

gisse liberos suscipere ante illud tempus, quo uia
trimoniumet congressus nuptiali» jam ante despon-
satis indicebatur per legem Juliam, adeoque iUam
rogasse orbitatis pcenas xoTc dtT4y.voi<;, ante illud
tempus, quo baec pcenas caelibatus irro^abat xoU
iftkiioi^ : quas leges Papias ideo vanissimas po-
tuit «ppellare, cum pra^sertim Cbristiani jam tum
finem saeculi exspectarent. Scilicet cum mature

• sponaalia

(81) Tant3S auctoriiaiis senectutem. Gicero de
Legibus^ 1. 21. « Sunt certa legum verba, Ouinte,
neque ita prisca, utin veteribus ex iis sacratisque
legibus : et tamen, quo plus auctoritatis babeant,
paulo antiquiora, «|uam bic sermo est. • Arnobius
similiter inverteratas religiones dixit in princip.
libri primi.

337

APOLOGETICDS ADV. GENTES.

338

heri SeTerttS constantiesimus principum (82) ex- j^ bita proscriptione *' sufFundere maluit hominis
clusit? Sed et judicatos retro in partes seoari (83) sanguinem, quam effundere (85). Quot adbuc vobis
a creditoribus leges erant, cunsensu tamen pu- repurganda '^ legea latent, quas neque annorum
blico crudeiitas postea erasa est et in pudoris no- numerus (86) neque conditorum dignitas commen*
tam capitis pcsna Mft versa (84) ; bonorum adhi- dat, sed equitas sola? et ideo cum 3§9 iniqus

Yarise leotiones.
•• Proscriptio Rig, •* HepugnandiB Paris.

Commeiitarius.

sponsaiia flerent inter Romanos, annos aliquot in-
dulseral lex Juiia, antequam oecessario nuptiaB et
congressus fierent, cum interim desponsati frue-
rentur jure maritorum. At per legem Papiam
ooacti fuerunt maturius dare operam iiberis, cujus
rei longior vacatio dabatur per legem Jullam.
Quod bene esttenendum,cum huc rursus respiciat
in lib. de Monogamia. c. 91 : « Aliud est si et apud
Christum legibus Juliis ugi credunt^ et existimant
coBlibes et orbos ex testamento Dei solidum non

51 ; et Luc. xii, 46 : Eoti Si^oTO{A-}{ffet auxov xai t^
{xipoc auTou (jLSToi tujv uicoxpiTciov OtJvci : ubi om-
nino ad corporis ex hac lege supplicium respici
puto, quamvis inde ad spiritualem sensum trans-
ferri posse non negem, adeoque ad hanc iegem
alludi ; quod supplicium certe gravius, quam vel
dimensum ejus diurnum minuere, ut vult Beza,
eumque a reliquis separare, aut etiam ilagellis cas-
dere et dilacerare, quod habet Gasaubonus ad Sue-
tonii Aug. c. 13, qui ibidem legem ipsam (quod et

£osse capere. • Adde de hisce legibus Lipsium ad n hio facit Junius) ex notissimo Gellii loco affert,

~ LV. ^ sed tantum ut doceat dissecari hominesjam olim

Taoitum, Annal. iii, 25. Hav

(82) Constantissimus principum. Quem hoc elogio,
Qt arbitror, ornavit quia ille ipse est, in quo
laudat in lib. ad Scapulam c. 4, hano animi vir-
tutem, quam Uoratius in constanti sibi requirit^
cam dicit :

Jastum et tenacem propoeiti virnm
Non civium ardor prava jabenlium...
Mente quatit solida.

Et elegantissimus iocus est apud iEiium Lampri-

dinm qao nullus melius hoc auctoris dictum illu-

sirare oolest. Ille de Alexandro imperatore Mam-

mss mio, cui Severi cognomen fuit, ita disserit :

« Ob ingentem vigorem animi et mirandam singu-

laremque constantiam contra miiitum insolentiam,

Severi nomen a militibus eidem inditum est, quod

illi ingentem in prsseutia reverentiam, ma^nam

apod posteros gloriam peperit, cnm eo accessisset, ^ quuntur ita explicarem xal t^ {i£po< a^Tou fx&Ta

> ^ TU)v 6itoxp(Ta>v Oijfffti, i. e. dissectas ejus partes
[ut hodieque Gt in Anglial in illo looo suspendet,
ubi facinorosorum et ex lege dissectoram hypo-
critarum,

Qui CurioB simulaot et Bacchanalia vivunt,

fuisse in usu.nonut indelocum SS. illustret,quem
alier, ut puto, ita nondum explicuit. Servus hic
perfidus apud Evangelislas ouis alius, quam bono-
rum domini sui, quibus illum absente se praB-
fecerat decoctor ? patet^ quia absente illo ^p^tTat
IvGfsiv Te xal itiveiv {leTd Ta>v (xeOu($VTU)v, et ex vi-
noleniia in violentiam versus, conversos suos, qui
recta monebant TUTCTeiv. Quid inde nisi grande aes
alienum domino suo contrahere potuit? Jam vero,
regresso domioo, vel rigidissims legis pmnam me-
reri potuit iile fame bonorumque domini sui
prodigus. Si quoque bsBC ad mentem solam trans*
ferri debent, our non elegantissimo verbo Si^oOu-
fjiibi (ita vero scripsisse dicere non ausim) usi sunt?
quod formure poterant a Si^60ufjio< quod nolum
est apud Lexicographos. Denique si quo modo ab
antiquitate adjuvari possem, lubens ea qu» se*

ut de animi virtute nomen acceperit. » De nostro
Severo Yictor : « Acer ingenio, ad omnia qus in-
tendisset in finem perseverans. Benevolentia quo
inciinasset mirabili ac perpetua ; ad quaBrendum
diligens, ad largiendum liberalis ; in amicos inimi-
cosque pariter vehemens. > Quod vero ex Spar-
iiano adducit Rigalt. id non tam ad laudem quam
infamiam et crudelitatem Severi pertinet ; ita
enim locus integer : « Damnabantur autem ple-
rique, cnr jocati essent, alii cur tacuissent, alii
eur pleraijue figurate dixissent, ut esset imperator
vere nominis sui, vere Pertinax, vere Severus. »
Gapitoiinos <juoqiie de Macrino : « Nam et Seve-
rum se Pertmacem voluerat nuncupari : quae duo
illi asperitatis nomina videbantur. * At nomen, in
quo aiii asperitatem notarunt, ab aliis virtuti ani-
mi dari potait. Hav.

(83) Retro in partes secarx. Vocem retro i. e.
ante, oiim, ex ms. Fuld. inserult Rigaltius. Extra

crepidam nostram est, deflnire, an olim revera i' eos palam restitit.» Hav.

adeoque creditores suos flsre emungunt, corpora
sepeliuntur. Rrout servus ille apud Plautum de
cruce, consueto servorum supplicio, in (]uo pater,
avus, abavus, tritavus sepulti erant jooabatur,
oerte pro rostris caBsa cervix dextraque Giceronis
pependit, ibidemque capita proscriptorum; ut et
aliis in iocis, proponebantur : mos ex Appiano
prffioipue satis notus. Scio hoc postremum tamen
aliter posse accipi, sed neo haec contemnenda vi-
dentur; ita enim de ipso Severo noster : « Sed et
clarissimas feminas et clarissimos viros Severus
sciens hujus sectsB esse, non modo non lesit, ve-
rum et testimonio exornavit^ et populo forenti in

tam cradele exemplum fuerit exhibitum, an vero
ipse homo venundatus et quod ex illo redibat, in-
ter creditores fuerit dissectum. Praeter nobiidm
JCtum, qni singulari capite de hao lege agit, videri
et am potest Salmasius, de Vusuris^ p. 544. Nosler
natora austerus seYeriori adhnsit sententicB. Itaque
hinc rursus eumdemillastroet explico,oum soribit
in lib. de Patieniia, cap. 7 : « Jam qui minutum
sibi aliquid aut furto, aut vi, aut etiam ignavia,
non constanter sustinere constituit : nescio an fa-
cile,ve] ex animojipse rei susmanum inferrepos-
set in causa eleemosynas. Quis enim ab alio secari
ozLuino non sastioens, ipse ferrum in corpore suo
dncit ? 9 Admonet me nobilis hio locus, ut ex eo
llustrem id quod iagitur apud Mattbesum, c. xxiv.

(84) Et in pudoris notam capitis pmna conversa
est. Totum hoc abest a ms. Lugd. Bat. nec vacat
suspicione. Redolet enim nescio quid aliense ma-
nus, in alieno opere male sedulse.

(85| Sufjundere maluit hominit sanguinem guam
effunaere. Optatus, lib. ii : c Fundentessanguinem,
non corporis, sed pudoris. » At quis alius pudoris
sanguis, quam corporis ? Gregorius BflQticus, sive
quis alius auctor fibri de Fide adversus Arianos :
« Impudens eorum frons illa, quae est sine signo
Dommi, orebris testimoniorum lapidibus elidenda
est, ut si non caro illorum effundit cruorem multis
effossa vulneribus, tamen vel pudor suffUsione
sanguinis erubejcat. » Rio.

f86) Quas neque annjrum numerus, Tu quas,

339 TERTDLLIANI OPERUM PARS I. — SERIES I, APOLOGETICA.

recognoscuntur, merito damaantur, iicet dam- f^

340

nent*'. Quomodo iniquas dicimu8? imo, si no-
men puniunt, etiam stultas. Si vero facta, cur in
nobisv^ de solo nomine puniunt facta, quae in aliis
de admisso, non de nomine probata defendunt '"^ ?
Inoestus sum, cur non requirunt? infanticida, cur
non extorquent ? iu deos, in Cssares aliquid com-
mitto, cur non audior, qui babeo^ quo purger**?
Nnlla lex vetat discuti quod prohibet admitti ;
quia neque judex juste ulciscitur, nisi cognoscat
admissum esse quod licet ; neque civis iideli-
ter legi obsequitur, ignorans quale sit quod ul-
ciscitur. Nulia lex sibi soli conscientiam juslitiao
suae debet, sed eis, a quibus obsequium ezspectat.
Csterum suspecta lex est, quae probari se non

merum referri volebat, osiendit, per illas dmniiaUm
hominum placito 390 subjectam, Inde Tiberii de
Christo sententiam pronuntiat, senatust^ue refraga-
tionem : ostenditnullos,nisi Neronem^ iltique simil'
limos, nomen Chrisiianum afftizissey cum contra
M. Auretius miracuto etiam monitus, cum illo Ve^
raSj et ante iitos Vespasianus, Trajanus^ Adrianus,
PiuSf Christianos esse passi sint» Concludit denique,
itlos, ut a bonis probatos, a matis afftictos, bonoSf
non matos^ ex simititudine morum, putari debere,

Ut* de origine aliquid retractemus ejusmodi

legum vetus erat decretum, ne qui deus ab impe-

ratore consecraretur, nisi a senatu probamus ' (88).

Bcit M. iEmilius de deo sno Alburno. Facit' et

boc^ad causam nostram, quod apud vos de bumaDO

arbitratu divinilas pensitatur. Nisi homini Deus (89)

placuerit, Deus non erit ; homo Jam Deo propitius

vult, improba autera, si non probata dominetur. ^ esse debebit. Tiberius (90) ergo, cujus tempore

GAPUT V. nomen Cbristianum in saeoulum introivit, anuun-

Argumentum.- Inquirit in ejusmodi tegum onginem, tiatum sibi ex Syria Palaestina quod iliio veriUtem

et occasione Albumi, quem/Emilius in deorumnu- illius divinitatis revelaverat^ detuiit ad senatum

Varise lectiones.

•• Damnentur Paris. •« In nobis addit Wouwer. ^ Wouwer et Rigatt. : probanda deGniunt, Hauere, :
probanda defendunt ; Heratdus : probata defendunt. •• Gur non audior, si quid habeo, Wouw. •• Pur-
cem Par. * At Par. • Probaretur Par. • Heraldus et Hauerc. Scit ; Pamel. et Semt. : Ut ; Rhen. :
Ut — Alburno fecit ; Gangneus : Ut — Alburno facit. Et etc. * Meraldus : annuntiatum — quae —
revelarat ; Rig. ei Haverc. : annuntiata — qu» — revelarant.

CommeDtaiiuf.

non ad leges repurgandas referri debet praBcise, debat. Deus non erat, quem hqmo consultus no

sed generaliter ad leges. Quasi diceret : Leges,
ne(]ue annorum numerus, neque conditorum di-
^nitas commendat, sed aequitas sola. Ideoque apud
Livium, lib. xxiiv, L. Valerius trib. pl. leges dicit
alias esse mortales, alias aeternas : « Ex his le-

luisset, el nolendo damnasset. m Copiose Lactantius^
Instit. Div. I, 15 : « Quis enim tam demens qui
consensu, et placito innumerabilium stultoram,
aperiri ccelum mortuis arbitretur ? aut aliquid
quod ipse non habeat, dare aiteri posso? apud

gibus quae non in tempus aliquod, sed perpetu« C Homanos Deus Juiius, quia hoo scelerato homini

utilitatiBoausa inaeternumlatffi sunt, nullam abro
gari debere fateor, nisi qnam aut usus arguit, aut
status aliquis reipublic» inutilem fecit : sic quas
tempora aliqua desiderant leges, mortales ut ita
dicara, et temporibua ipsis mutabiles esse vidco. »
Idem.

(87) Vetus decretum. Habes legem ipsam apud
Ciceronem ii, de Legib. separatim nemo habessit

DEOS, NEVE NOVOS : SED NE ADVENAS-, NISI PUBLICE
ASCITOS, PRIVATIM COLUNTO.

(88) Ne qui Deus ab imperatore consecraretur
nisi a senatu probatus. Ejusdem sensus est quod
in fragmentis Ulpiani legimus, Deo haeredes insti-
tui non posse, praeter eos, quos senatusconsulto,
constitutionibus principum instituere concessum

est. RlGALT.

Ab imperatore. Infra exemplum ponit in Tiberio,
ipsum Ctiristum in deorum numerum inferre co-
nato. Hav.

Nisi a senatuprobatus. Et hanc illorum stultitiam
eleganter taxat Prudentius lib. i, in Symmachum,
versu 223.

Vera ratus, q[Ufficamque 6ant auctore Senata,
CoDtulit ad stmulacra fideni, domiDOsque putavit
iEtheris, horrifico qui stant ex ordiue tuUu.

Itlic Alcides, etc. Hhen. probareiur. De auctoritate
senatus et imperatorum popfea consensuin reci-
l^iendo aliquo interdeos consule Petrum Fabrum,
lib. III Semestrium, cap. 1. Exslat apnd Dionem
Cassiura elegans locus de fanis Serapidis demoli-
tifl, qnia privato consilio exstructa crant. Protuli-
mus illura od Hnem, cap. 6. Hav.

(89) Nisi homini Deus, etc. Elegans illud, cui par
quod habet, c. 13 : « Nam ut supra perstrinximus,
?tatu8 Dei cujusque in senatus sestimatione pen-

placuit Antonio : Deus Quirinus, quia hoc pasto-
ribus visum est : cum alter germani fratris exsti-
terit, alter patrite parrioida : quod si consul nop
fuisset Antonius, G. Cesar pro suis in rempubli-
cam meritis, etiam defuncti hominis honore ca-
ruiftset. » Hav.

(90) Tiberius. Totum boc descripsit fiusebius et
Historix suse ecctesiasticss, ii, 2, inseruit, cujus
verba Graeca citat Junius, prout ex Tertulliano
se vertisso testatur Busebius, qai hsc ante illa est
prfefatus : Interea cum per omnem jam locum »
etc. Inprimis vero memorabile illud, quod lesi-
mus apud ^lium Lam{)ridium in Vita Alexanari
Severi, ita de illo : « Christo templum faoere voluit
eumque inter Deos recipere. Quod et Adrianus co-
gitasse fertur, qui templa in omnibus oivitatibus
sino simulacris jusserat fieri : quae hodie idcirco
quia non habent numina, dicuntur Adriani, que
{) iile ad hoc parasse dicebatur : aed prohibitus est
ab iis qui consulentes sacra, repererant omnes
Ghristianos futuros, si id optato evenisset et tem-

Sla reliqua deserenda. » Imo idem Severus. « Cum
hristiani quemdam locum (jui publicus fuerat,
occupassent, contra popinarii dicerent, sibi cum
deberi, rescrinsit, melius esse ut (juandocunque
illic Deus colatur, ouam popinariis dedutur. •
Narrat idem Lampriaius. ^ed de Tiberio nostro
opers pretium est conferre Tanaquillum Fabrum,
tomo II, epist. 12, qui multis evincere conatur de-
ceptum esse Tertullianum, veritatemque bujus rei
elevat. Argumentis quatuor utitur : quod historia
ex libro supposito sit hausta, Actis Piiati scilicet ;
quod religionis curam nullam geeserit Tiberius,
unde Suetonio dicitur circa deos ac religione* ne^
gtigentior; quod Senatoe Romanus sub Tiberio ad
vuissimam adulationem prolapsus, ne biscere qui

341

APOLOGETICUS ADV. GENTE8;

343

991 oum prsrogativa BufTragii sui (91). Senatus, A ^9ft Ghristianorum, Gonsulite commentarios ve-
quia non ipse probaverat, respuit ; Gasear in sen- stros ; illic reperictis primum Neroncm (92) in banc
tentia mansityComminatus periculum accusatoribus Bcctam cum maxime Rome (93) orientem Caesa-

Gommentarias.

dem contra principem ausus fuisaat ; quod ex chro-

nologid pateat, Chrislianum nomen eo lemporo

vix notum Romae fuisse. Quibus addo infensum

potios Tiberium ut JudaeOyita et Ghristiano nomini

faisse, ut clare patet ex Sueton. cap. 36 : *< li^xter-

aas ccremonias, iE^yptios, Judaicosque ritus com-

pescuit. JudaBorum juventulem per soeciem sacra-

menli in provincias gravioria coeit distribuit,

reliquos gentis ejusdem, vel similia sectantes Urbe

sabmovit, sub posna perpetue servitutis, nisi ob-

temperasaent. » Hic per simUia sectanles nulli nisi

Chnstiani intelligi possunt. Si vero aliquando

curiosior Tiberius, privatus adhuc Rbodi agens,

Diogenenri Grammaticum, dispuiare Sabbatis soli» p

tum, ut narrat Sueton. cap. 32, audire fuit avidus, ^

huic de Christo opinioni nibil (ut quidem putabat

Torrentias) conferre potest. Contrarium enim

docet Suetonius. Et sane creduli nimis fuerunt et

simplices prisci illi Patres, qui oblata qusecun-

que avide aripientesplumbeis ssepe gladiis pugna-

nint. Hav.

Haec aadacior subinde ao praeter solitum vi
repentina altercandi in veteres Patres abrepluSy
Havercampius intendere non dubitavit. Quonam
amabo jare ? Sub lectore judice iis esto.

Porro multa sunt ac praeclara Veterum, nec jam
ulla sane credulitate vel simplicitate nimia, plum-
beovs gladio despioabiiiom testimonia, quibus baec
a Tiberio ad Senatum de morte stupenda Ghristi
relatio coafirmatur. Exstat enimvero testis in me-
moria hominum primus S. Justinus Martyr in
Apologia ad imperaiores pritna, RomiB et propemo-
dam ante fores Curiae data,ocuIis subjecta hostium ^
sedula invidia audientium, quibus bano faciilimam G
redarguendi ac in faisum revocandi ausam dare
non potuit tantus eximiaque rerum notitia Auctor
commendatue. Testis est ab ipeo secundus nec im-
par hio noster Tertullianus, accuratus ex omnium
confesso rerum vetustarum indagator, ac praefatae
traditionis adeo peculiariter certior, ut semel et
iterum idem in scriptis quam latissime evulgandis,
invidia quam infensissima legendis conscripserit
jcf. S. Justin. Apol, i, n. 35 ; Tertull. Apologet. v.
id. xxi). Testes praeterea babuimus sibi continuo
fiuccedentes, albumque suum singulis eeBculis cal-
ealam adjicientes, Eusebium nempe Caesariensem^
S. Joannem Chrysostomum, Orosium Augustini
disciplina edoctum, Gregorium nostrum Turonen-
sem, tum Gedrenum , Nicephorumque. caeterosaue
ioferioris aevi permultos. (Cf. Euseb, Hist, ecctes.
lib. V, c. 2, S. J. Grhys. bom. 26, II Epist. ad Cor.
etalios vett. collatos apud Nat. Alex. sect. 1, c. t,
et J. G. Otton. I, de S. Justin, scriptis et doctrina, D
]). 110. not. 45). Imo ipsimet BUJTragantur gen-
tiam Bcriptores, Plinius nempe cum ex illius epis-
tola ad Trajanum contat id praesidibus moris fuisse
qoaBCunque in provincia sua acciderant memo-
randa, ad imperatorem deferre; tum Suetonium,a
qao Tiberium, licet circa Deos ac religiooem ne-
gligentiorem, fuisse nibilominus audiendi Judaeos
Christianosve disputantes avidum accepimus ;tum
demum Lampridium ab ipso Havercampio lauda-
tam, nec obscure innucntem quam sollicite plures
Caesares, qun Gbristianis interessent, iiivestigave-
riat. — Nec insuper arduum et quaelibet praeallata
Taoaquilli Pabri Havercampique argumenta re-
sciodere. Nam ad primum, subinde occurrit, id
hanc Tertolliani sententiam, nullam erui ex emen-
titis Pontii Pilati actis qnae circumferuntur^ imo
vero ab instrnmentis senatus publicis ao diurnis
depromi : qood sane tam audacter, nisi babuiseet

penitus in compertum, afferre non susttnuisset. —
Satis ad secundum^ praelaudatis modo auctoribus
paganis, fuctum fuisse videtur et insuper ex eodem
Suetonio noverimus, nihil, vel imperante Tiberio,
accidisse sive parvom sive mag[num, ut publicis,
privatisve rebus, auod non fuerit ad Senatum con-
tinuo relatum. Aa tertium, memineris velim Jam
Tiberium, secus licet consulente senatu ac depre-
cante, respuisse templa, Juraque divina quae ne«
mini proinde, ipso superstite, asenatuconierri par
erat.

Nihil vero eo loci facere chronologiam liquet,
cum de ipso Christo in Judaea passo et coram tot
testibus redivivo, minime vero denomine Christia-
norum serius ociusve nuncupato agitetur. — Nec
demum de grato infensove Tiberii inquirendum
est animo, dummodo et reipsa constat varium fuisse
ad nova insolitaque pronum,nec proinde a stupen-
da rerum in Judaea gestarum relatione arrectis au-
ribus audienda alienum.

An vero, inquit doctissimus Monsi, scripta baec
Pilati ad Tiberium modo supersint, incertum. Ne-
que enim Pscudo Hegesinpiis qui litteras Pilati ad
Tiberium recitat in sua Epitome libri Josepbi de
Bello Judaico^ tam asserta auctoritas est ut a nobis
fidem extorqueat. Multo vero incertissimum si forte
supersint intermulta et varia id generis scripta et
ex mss. vetustis codicibus evulgata, genuinum
quid sit, quidve spurium. Horum actorem exempla
plura collegit Jo Albert. Fabricius in codice apo-
crypho Nov. Testaraenti, part. i, p. 298, et part iv,
p. 456. Aliud ego ab bis fabricianis plane diversum
quanlum fugienti oculo inspicere potui) nactus
sum in vetustissimo codice saeculi viii, quod, Deo
dante, cum per otium licebit mibi, describam
et in anecdotis quae meditor, suo tempore evul*
gabo. Edd.

(91) Cum prserogativa suffragii sui, Sane quam
mirandum [si verum] in boc principe, qui omnia
ex senatus auctoritate facere velle vlaeretur,8imul-
landi mirus artifex, ut passim describit Tacitus iii
et IV Annal. cujusque sententia in simili casu de
libris Sibyllinis prnvaluit : « Relatum inde ad
Patres Qumtilliano Tribuno plebi de libro 6ibyllae.
quem Caninivs Gallus Quindecim vir recipit inter
caeteros ejusdom vatis, ot ea de re senatusconsul tum
postularat. Quo per dicessionem facto, misit litte-
ras Caesar modice tribunum increpans, ignarum
antiqui rooris ob juventam. Gallo exprobrat, quod
scientiae, caBremoniarumque vetus, incerto auctore,
ante sententiam collegii, non ut assolet, lecto per
magistros aestimatoque carmine, apud infreauen-
tem senatum cgisset. » vi. Annal, 12, Tertulliano
adhaeret. Ghristoph. Cellarius, Dissert. xiv. Hav.

(92) Primum Neronem. Bt baec quoqu^ ad verbum
descripsit Eusebius et in Commentafios suos de
Hist, Eccles, contulit, ut notavit Junius, addilo
insigni deauctore nostro testimonio, quipostquam
omnibuB flagitiis infamem Neronem ostendit, ita
orditur : « His igitur omnibus deerat, ut ipse pri-

mus ex.

(93) Cum ma^ime Romx. Ms. Fuld. maxime Romx
Rben. et Pam. Tum maxime RomXy id est tempore
Neronis. Non plaoet ; sensus est, non alibi magis,
quam Romae banc sectam suos sectatores invenisse:
quod innuere videtur Tacilus xv Annal, 41 : « Re-
pressaque in praesens exitabilis superstitio rursus
erumpebat non modo per Judaeam originem ejns
mali, sed per Urbem etiam : quo ouncta undique
atrocia atquepudendaeonfluunt, celebrantur.»HAV,

343

TERTULLIANI OPBRUM PARS I. — SERIES I, APOLOGETICA.

riano S9S gladio (94) ferocisse. Sed tali dedica- A. ^®^^^ ^^ DomitiaDQS, portio * Neronis < de credu-
tore damnationis DostrsB (95) etiam gloriamur. Qui litate ^ (97) ; sed qua et bomo ^ (98), facile coeptuin *
enim scit ilium, inteliigere potest, non nisi grande repre88it,394 restitutis etiam quos reiegaverat (99)
96) aliquod bonum a Nerone damnatam. Tenta- Tales semper nobis insecutores ^^, injuati, impii,

Yarise lectiones

* Prenomine Ner. Paris. * Prsmonitu Neronis Wouw. "^ Eamdem erudelitatem Wouw, ' Quia
Parts. quid ? Wouwer. • Receptum Paris. ^^ Perseoutores Wouwer.

Commentarias.

mus ex imperaloribuB Romanis etiam in ipsum
Deum impietatis arma cooverteret, sicut Ter-
tullianus vir soriptorum nobilissimuSydefert.dicens:
Gonsulite, » etc. Hieronymus in Ghronico Eusebiano:
« Primus Nero super omnia scelera sua etiam per-
secutioneoii inter Christianos facil. » Noster quoque
iterum c. 15, adv. Gnosticos : « Vitas Cessarum
iegimus; orientem fidem Rom» primus Nero cruen*
tavit. » Inde inteliige istud Orosii, qui ubi iib. vii,
cap. 8, de Persecutione sub Trajano facta verba
fecit, addit : « Verumtamen contiouo Romae aurea
domuB a Neronetot privatis pubiicisque rebus im-
pensis condita, repentino conflagravit incendio :
ut inteliigeret missa etiam ab alio persecutio in
ipsis polissime monumentis, a quo primum exorta
esset, atque in ipso auctore puniri. » Fecit vero
amoJiendffi invidi» caosa quam incensaRomacon-
flari sibi videbat. Hav.

(94) Ccesariano gladio. Gerte gladius hoo loco
pro omni instniroento accipitur, quo mors infertur.
Nam non dubium quin Tertuiiianus loquatur cum
respectu ad Petrum et Paulum : atqui Petrus non
gladio vitam finiit. Lag.

(95) Tati dedicatore damnationis nostrx. Dizit
dedicatorem auctorem, institutore primum. Ita px-
niteniiam dedicaiferit^ i. e. primus instituit, lib. de
Pcenit. c. 2, et in hoc Apolog, cap. 12, in fatibulo
primum corpus Dei vestri dedicaturt id est inohoa-
tur. Ad 8eptimii nostri verba respexit Sulpitius
Severus, cum scribit in Historia sacra, lib. II,
pauH deductionem Romam factam Nerone impe-
rante : « Qui non dicam regum, sed omnium ho-
minum et vel immanium bestiarum sordidissimus,
di^nus exstitit, qui persecutionem in Christianos
primus inciperet. » Et mox:« Hic primus Christia-
num nomen toliere agressus est : quippe sempjer ini-
micavirtutibus vitia sunt.et optimiquiqueab impro-
bis quasi exprobrantes aspiciuatur,namque;eo tem-
pore divina apud Urbem religio invaluerat. » Hav.

(96) f9on nisi grandv. Qui nihil laudabat, nisi
granae malumy Suetonius de eo, cap. 29 : « Ex
nounuliis comperi, persuasissimum habuisse eum,
nominem pudicum, aut ulla corporis parte purum
esse : verum plerosque dissimuiare vitium et cal-
llditate obtegere : ideoque professis apud se ob-
sccenitatem, cstera quoque concessisse delicta. »
Imo de quo portento recens nato, ominosa vox
Domitii patris excepta est, » inter gratulationes
amicorum negantis, quidquam ex se et Aggripina,
nisi detestabile, et malo publico nasci potuisse, »
at narrat idem ibid. cap. 6. Hav.

(97) De credulitate. Hsc vera est est et germana
lectio, quam confirmat noster. c. 11 : « Quod ta-
men potiores viros apud inferos reliquistis : ali-
quem de sapientia Socratem, de justitia Aristidem,
de militia Themistoclem, de sublimitate Alexan-
drum, de felicitate Polycratem, de eloquentia
Demosthenem, » et aliis locis. Haud vero frustra
addidit de eredulitate, in illa enim se ostendit por-
tionem Neronis, in reliquis vitiis magis homo, ut
mox subjecit. Naturam hanc ejus evidenter docet
in ilio muBcarum captandarum Horario. Suetonius
oap. 3, qui et am cap. 10, ita de eo loquitur : « Sed
ncque in c}ca.entiffi, neque in abtinenti® tenore
permansit : et tamen aliquando celerius ad 8»vi-

tiam descivit quam ad capiditatem. » Et cap. 11 *
« Krat autem non solum magns, sed et caliida
inopinat»que seviti», » etc. Hav.

(98) Qua et homo. llec est optima leotio quam
editi et mss. meliores agnoscunt, etiam L. B. oum
in Fuld. sitQuta homo et apud Rhen. Qaia et homo,
minus sincere. Uano enim scripturam contirmat
ipse infra cap. 30 : « Sciont quis illis dederit impe-
rium, sciunt aua homines. » Petron. « Nam et
homo Bum. » Vult dicere Tertalliaaus Domitiaoum

P qui non instar Neronis omoem plane humanitatem
" exuerat, tandem mutasse sententiam. Uav.

(99) Restitulis etiam quosirelegaverat, Ex Egesip-
po (ex quo noster) pariter et T^rtullianus repetit :
haec Eusebius, Hist, eccl. iii, 20 : c Ad haso Do-
mitianus, cum neque in eis quicquam oriminis
inveniret, et utilitatem eorum cum maxime con-
temneret, abire eos libere jubet. Sed et persecu-
tionem, quam adversam Ecciesias agitari jusserat,
datis rursum compescuit edictis. » Ueo quidem
Egesippus. Gujus verba recoquuat poHt Eusebiom
Zonaras atque Nicephorus, scribentes Domitianum
xaxaicauaai Sia TcpOTcaYfiatoc tov rjaxk Tf^c *^'
xX7)9(a^ SiayYfiov i. e. edicto edito Ecciesise persecu^
tionem reprtssisse. Inter hos relegatos ouoque
Eosebius et ex illo Hieronymus narrant. « Flaviam
Domitillam Flavii Glementis coasuliB ex sorore
neptem in insulam Pontiam reiegatam, quia se
Christianam testata sit, n ad annum 2110, de qno

p Flavio Giemente et ipso a Ghristi sacris baud alieno,
^ patrueli vero imperatoris nos piura ad c. 40, 2,
At Nervae rectius tribuit Orosius» lib. vii, cap. 7 :
« Hic prima edicto suo cunctos exsules revocavit.
Unde et Joannes apostolus bac generali indulgen-
tia liberatus Ephesum rodiit. » Et Xiphilmus ia
Nerva : '0 NepoiSac tou; tc xpivofxivouc ^it' dffe-
^ticf, dcpeixe, xai xou; ^t^yo>noi^ xaTiJYaY* i* 0*
« Nerva eos, qui rei facti erant impietatis (intelli-
gitChristianos, ut supraexDione alicubi notemus)
absoivity exsulesque restitui. » Gum itaque con-
stet non Domitianum, sastam illum et saoguina-
rium, sed mitissimum senem Nervam Gocceium
revocasse relegatos. non immento summuB Scali-
ger in N. ad. Eus^b. p. 205. Tertulliani hoo ^diX-
(xa fxvY)fxovix($v notat, aut illorum qaos sequitur :
a qua culpa doctissimum Patrem liberabis, si cum
codice Vaticano totum hoc expungaa. 8i vero mihi
aliquid deferendum, scripsit potius auctor, resH'
iuistis, non, restitutis : quod sequentia confirmat :
D • A quibuB damnatos restituere soliti estis, » Ut
ita dicat Domitianum non ad finem usque aeque
acriter Ghristianos esse Ipersecutum; imc pop.
Bom. postea reditom exsulibus induIsiEEe. Res
oerte olara esBet, si in ita in mss. exstaret, « sed
Nerva bonus facile cosptum repressil, restitutis
eliam quos relegaverat. » Hle certe landatiBBimos
princeps fuit, qui ounota in meliaB mutavit, placi-
duB et mitiBsimuB appeliatus a Martiale, lib. vin,
cap. 70.

Quanta quies piacidi, lanta est facuodia NervcB.

Et XII, 6 :

CoDtingit Ausoniai procerum mitissimuB aula
Nerva, iicet toto nunc Helicone frui.

ExpresBO bonus Nerva dicitur 8ymmachOf 1, 13.

313

APOLOGETICDS'ADV. GENTES.

346

tarpes, quos etipsi damnare consuetis, et a qui' A ^* Aureiii (3) gravissimi imperatoris requirantur,

bas damnatos restituere soliti estis. GsBterum de
totexinde principibus [usque ^*] ad hodiernum
didDUffl humanumque sapientibus (1), edite ali-
qnem debellatorem (2) Ghristianorum. 395 At
nos e conlrario edimus prolectorem, si litteroe

VarisB lectiones.
*^ Usque abcst Paris. ^^ lUam abess Paris.

Gommentariai.

qutbus illam *' germanicam sitim (4) Christiano-
rum forte militum precationibus impetrato imbri
discussam contestatur. Qui siout non palam (5) ab
ejusmodi hominibus pcenam dimovit,ita alio modo
996 palam dispersit (6), acyecta eliam (7) accusa

Ad qua felicia tempora aspirat mente idem poela,
dnm in casu columb» qu» delapsa erat in sinum
Aretulls inter alia hflec ludit lib. viii, 32.

Sl meliora piss fas est flperare eorori,
Ei Dominum mundi fiectere vota valent

Hffic a Sardois tibi forsiian ezalis oris,
Fratre reversuro, nuntia venik avis. Hav.

(i) Divinum humanumque sapieniibus, Summa
laus, quam Josepho quoque Jacobi patriarchs filio
aasus eet tribuere Trogus Pompeius» nobilissimus
ecriptor, ei ejus sunt verba, qus le^untur apud
Jastinum, xxxvi, 2 : « Nam et prodigiorum saga-
ciisimus erat, et somniorum primus intelligentiam
coodidit, nihilque divini juris humanique ei inco-
gaitum videbatur. » Uav.

(2) DebeUatorem. £x opposito protectorem osten-
dit quid per debeliatorem intelligi velit, non scil.
exBtinctorem, sed ag^ressorem, persecutorem. Eo-
dem vero ordine hos a Tertutliano nominatos
imperatos coilocat Theodoretus, nisi quod contra-
rio ceneu hos omnes persecutorea Ecciesiee vocet,
qaam tamen debellare et exstinguere nequiverint.
Gonvenient autem, si dicas id, quod res est, tecte

Suidem omnes, non vero aperta vi, ut Nero, ut
omitianuB, fuisse grassatos. Is itaque p. 126 : T6v
l\ dXtsbJv xs xal teXcovcuv, eto., i. e. « Ai leges quas
nostri piscatores et publicaui, quasque sutor ten-
torium tulerunt ac promulgarunt, non Caius;
non Claudius dissolvere potuerunt, nec qui eis
Bucoessit Nero. Hic enim tametsi duos optimos le-
gislalores aua immanitate prostraverit ; Petrum
Damque ac Paulum intertici jussit ; at certe, quae
ilii promulgarunt leges,minime sustulit.Non deni-
que Vespasianus, non Titus, non Domitianus ;
quanquam multis ac variis macbinationibus eas
oppuenare contenderit, multos enim de medio
snstulit, qui se legibus illis addixerant, omne tor-
meDtorum genus contra eos intendens. Trajanus
insuper atque Adrianus,magno se apparatu contra
eas leges instruxerunt. Ac Trajanus quidem Per-
£aram potentatum di8Solvit,Armeniosque Romano-
rum freno subjecit ; Scythicas prsterea natiomea
compulit Bceptris suis parere : piscatorum tamen
nostrique autoris leges abolere non potuit. Adria-
nns vero, urbem Jud«eorum, a quibus cruciOxus
est Christus, totam diruit et evertit : at eos, qui
in Christnm crediderunt. aducere a Gbristi ser-
vitute non potuit. » Hav.

(3) Litierx M. Aureili. Hieronymus ad ann.
Cbrislianse cras CLXXIV : « Imperator Antonius
multis adversum se nascentibus bellis sepe ipse
intererat, saepe duces nobilissimos destinebat, in
quibus semelPertinaci, et excercitui,qui cumeoin
Quadornm rcKione pugnabat, siti oppresso, pluvia
diviniius missa est : cuin e contrario Germanos
et Sarmatas fulmina persequerentur, et piurimos
eoaam inierficerent.Exstant littersB M. Aurelli gra-
vissimi Imperatorie, quibus illam Gerroanioam si-
tim Christianorum forte militum precationibua im-
petrato imbri discussam testatur. » Ad quem
locum omnino videndus Scaliger, et judicium ejus
de suppositis qnn hujus imperatoris nomine ad
iiQem Apologetici Justini circumferuntur, p. 222

et 223,uui et hunc Orosii locum adducit ; « Exsta-
re etiam nunc apud plerosque litterae imperatoris
Antonini ubi invocatione nominis Gbristi, per mi-
lites Christianos et sitim illam depulsam, et coUa-
tam fatetur fuisse victoriam. » Hiv.

(4) Germanicam sitim, Inimicum exercitui ma-
lum, quod tamen sspe contingit, Curlius non uno

|. loco, Lucanus lib. ix, de exercitu Catonis in de-
" sertis Libyse, apud quem Afranius et Petreius in
Hispania ob idem infortunium castra tradere yic-
tori Cssari coacti sunt, ut latius poeta exsequitur
lib. IV. Germanicae hujus sitis, cum Marcus adver-
sus Marcomannos copias duceret, meminit rursus
Auctor in lib. adScapulam, c. 4 : « Marcusquoque
Aurelius in Germanica expeditione Christianorum^
militum orationibus ad Deum factis. imbres in siti
illa impetravit. Quomodo non geniculationibus et
jejunationibus nostris etiam siccitates sunt depul-
t«8e ; tunc et populus acclamant Deo deorum,et qui
solus potens, in Jovis nomine Deo nostro testimo-
nium reddidit. « Invidentes tamen glorifle Christi-
norum gentiles, ab illis hoc decus amoliri conati
sunt. Itfi^que moribus sanctis Aurelii ipsius tribuit
in Vita ejus Capitolinus : « Fulmen de coelo pre-
cibus sui cootra bostium machinamentum extor-
sit, suis pluvia impetrata, quum siti laborarent. »
^ Huc pertmet Jupiter ille Pluvius, cujus iconem ex
^ Columna Antoniana dedimus et de quo propediem
singularem Dissertationem praelo subjiciemus,
quam confer, si placet (leonem hanc passim edi-
tam videas velim, nempe apud Baron). Hav.

(5) Non patam. Marcus Aurelius et conscientie
SU8B satisfacere ei legibus nihil detrahere voluit.
Itaque ne accusarentur facile, crucem delatoribus
constituit, cum t&men accusatos et convictos, fi-
demque abnuere recusantes per leges mors certa
maneret Pessime itaque ih non sustulerunt non-
nulli, ut Rhen. Huic rei valde affine est, quod
occurrit in libro Esther. cap. viii, 8, in perditis-
simo Judffiorum statu et felici exitu periculi, ut et
Doniel. iii, 29. Hav.

(6) DispersU, Id est frustratus est, annihilavit,
in ventos disjecit. Hav.

(7) Adjecta eliam. Exstat hujus imperatoris re-
scriptum ad Asianos apud Euseb. in lib. iv, Hist,
Ecct, cap. 13, ({uod quoniam longiusculum, inde

D petant studiosi, in fine baec habentur : « Quod si
quis persistit hujusmodi hominibus absque uUo
crimine movere negotia, ille quidem qui delatus
pro boc nomine fuerit, absolvatur, etiamsi probe-
tur id esse quod et objicitur, Christianus. Is autem
qui crimen obtendit, reus poena ipsius, quam ob-
jecit, exsistat. » Adde epistolam Adriani, quae
mox repraBsentabimur. In illo Rescripto vero Au-
relii falso ponitur absolutio Christiani. Ille enim
non absolvebatur, si constanter fidem defenderet,
sed necabatur. ut patet exemplo AppoIIonii apud
eumdem Eusebium, Hist, Eccl, v. 21. et videreest
apud Heraldum, at non facile accusabatur, me-
tuente delatore oerlissimam pcenam, Sed in istis
Rescriptis multa fraus dominatur. Itaque,ut Plinii
utarverbisexinsigni illo PanegyricoTr3Jano dicto:
« At tu, CsBar, quam pulchrum spectaculum mo-
bis exhibuiBtif cum contigit desuper intueri de-

347

TKRTDLLTANI OPERUM PARS L — SERIES I, APOLOGETICA.

348

voluptarios, immodesUs, superboSf vinosoSj con-
jugii osores factos : gui nec in ipsis religionibus
velerum decreta servarinty sed peregrinas religio-
nes Rotnam advexerint, damnatasgue resliiuerint :
qui in omnibus novUati 998 studentes magis quam
ipsi Christiani, deos suos neglexerint ; (juod utti-
mum cum tatius atibi sU exsecuturus, tn fine se
praeparat ad diluendas occultorum facinorum ob-
jectiones falsas.

Nunc religiossissimi (11) legum et paternonim
institutorum profecto (12) ct cultores " respoD-
deant velim do sua fide et honore et obsequio erga
majorem consulta, si a nullo desciveruDt, si in
nuUo ^^ exorbilaverunt (13), si non necessaria et
aptissima quaeque disciplinsB oblitteraverunt. Quo-

Variffi lectiones.

" Exsequuntur Haverc, ** Varii Pariis, Iruces abest Haverc. " Severus. Paris, *• Itaque SemL
'^ Heratd., Rig., Haverc,f cultores ; codd. Futd,, Agob. et Lugd, : ultores» " lUo Parisin.

Commentarius.

latorum supina ora retortasque cervioes. Agnosce- 3 atticerat. » Qun certe curiositas Adriani observa-
bamus et fruebamur,cum velut piaculures public» tur ad Epipbanio, in libello de Mensuris et Ponde'

^ 11* *! J' • * »■ • • • » • •• % ••• •!_ i ^_£3 _•••• av WW^

toribus damnatione, et quidem tetriore. Quales A
ergo leges istffi.quaeadversusnos soli exsequuntur
impii *', injusti, lurpes, truces, vani **, deraentes?
quas Trajanus ex parte frustratus est vetando in-
quiricbristianos quas nuUus Adrianus (8) quan-
quam curiositatum 397 omnium explorator (9)
nullus Vespasianus,quanquam Judeorum debella-
tor, nullus Verus, " impressit (10). Facilius **uti-
que pessimi ab oplimis quibusque, ut ab asmuIiSy
quam a suis sociis eradicandi judicarentur.

CAPUT VI.

AnouMENTUM. — Quin ipsos itlos legum et antiqui
crepatures quam tongissimi a pafemis institutis
descivisse, ostendit : Utpote prodigos, sumptuosos.

sollioitudinis viclims, supra sauguinem noxiorum
ad icntasupplicia gravioresquepoQnas ducerentur.»
etc. Verius bic princcps quam apud 8ueton. In
Gal. cap. 16, perditus iile negavit se detatoribus
aures habere. Nam ut pulehre apud eumdem Domi-
tianus, sed nondum efTeratus, cap. 9 : « Princeps,
qui delatorcm non castigat, irritat. » De quibus
vere arOrmat Tacitus esse « ^enus hominum pu-
btico exitio repertum, et poenis quidem nunquam
satis coercitum. » Annai. iv, 30, Hav.

(S) Nullus Adnanus. Hunc post Vespasianam
collocat Modiana CoIIatio, approbante Junio. Non
vero sunt divollondi, qui ab antiquitale, utiusigue
honorum par, seinper fuerunt conjuncti.GreKoriua
Nazianzenus invectita sccunda in Julianum ait,
iilum Trajanos illo et Adrianos sibi proposuisse,
quorum pariter et cautio in periculis vitandis et

ribus, qui ubi de itineribus ejus in Synam,
PhoBnicem et Palflestinam agit, illom Mpd <pi^oi-
ffTopa vocat. Hac vooe utitur Auctor rursus lib.
de Testim. animie^ cap. 1 : « NonnuIIi, quibus de
pristina litteratura et curiositatis labor et memo-
ris tcnor perseveravit. » Glosss mss. quibus usus
Barthius, Advers. xix, 1 : « Curiosus. facilis^dicax,
facetus, docilis, nrbanus, » qum cuncta Adrianus.
8i vero talis Adrianus, exploratam quoque habuit
Christianorum religionem, quam non perseauendo
tacitus collaudavit. Imo si fides Ororio, aliisque
iib. vii, 13 : « Per Quadratum discipulum Aposto-
lorum ot Aristidem Athenienscm, virum fide sa-
pientiaque plenum, et per Granium legatum (de
quo supra) Iibris de Christiana religione compo-
sitis instructus atque eruditus praecepit per epi-
stolam,ad MinuciumFundanum proconsulem AsisB

tiuB Aalconius Nicomachus in oratioue ad Tacitum
imperatoiem electum : Imitare, Nervas^ Trajanos
Adrianos^ apud Plavium Vopisoum in Vita Tacit.
de quo et in Floriaoi Vita de Probo : « Vir Aure-
liano. Trajano, Adriano, Antoninis, Alexandro,
Glaudioque praeferendus. » Imo si Lampridio fides
a sacris Cbristi non omnino abhorruit Adrianus ;
ut alibi in boc Commentario ostendimus, qui et
idem cum optimis principibus, ut Noster, conjun-
git in Beligabaldo : » Compensationem sibi lector
diligens faciet, cum legerit Augustum, Vespasia-
num, Titum, Trajanum, Adrianura,Pium,Marcum
contra hos prodigiosos tyrannos. » Bursusque
Flavius Vopiscus inter acclamationes a Senatu Ta-
cito datos et hanc numerat : « Et Trajanus ad im-

hostium aciem procursant, eamque turbant. Loci
apud historicos, et prscipue Gaesorem, sunt obvii.
Hav.

(U) Nunc religiossimU Postquam leges ipBss
ostendit pro utilitate et commodo publico corrigi,
mutari, aeleri, dereit, ut doceat, eas ipsas, qu«
laudand» sint, male passim obeervari, adeoque
illos ipsos contra illas le^es, quas tantopere cre-
pent, pecoare. lllud religiosnmi ironice pronun-
tiandum est, quomodo cap. 9, religiosissimam ur-
bem Mneadarum vocat Romam.

(12) Nonnulli ut ms. Fuld. legunt uUores, et m
ms. L. B. est ut ultores, quod dicet exsecutores
posnarum quas lex minatur. Ita ipsa lex uidsci di-
oitur, id est punire : « Nesciens quid sit quod

perium senex venit : et Adrianus ad imperium n ulcisoitur lex; » atque ita videre maleficam et
senex venit : et Antoninus ad imperium senex ve- ultore oculo observare. Publios Syrus versu 338.
nit. » 8extus Aurelius Victor denique in Cocceio

ique
Nerva : « Quid enim Nerva prudentius aut mode-
ratius?auid Trajano divinius? quid praestantius
Adriano?» Quod quidem et fam© litteratissimi

firincipis vellicatflB a nonnulHs, et lectioni Tertul-
iani ver» fuit daoduin. Hav.

(9) Curiositatum omnium exptorator, Quale stu-
dium in Bruto que laudat Appianus in extremo
1. IV, *() ^lv KdftTQrioc, etc. « Cassius quidem in
unum bellum intentus, sicut gladiator in adversa-
rium, nihil spectabat aliud : Urutus vero, ubioun-
que^ erat, visendarum rerum et audiendi fuit
cupidus, quippe qui et philosopbiam liberalitater

Lex videt iratum, iratus legem non Tidet.

(13) Exorbitaverunt. Commodum occurit mibi,
quod est in Plauti Trinummo, iv, 3, 30.

Mores leges perduxerant jsm in poteatalem siiam,
Magia qui sunt obnoxiosi quam pareutea liberis.
Ese miserflB etiam adparietem funtflxiB clavie ferreia
Ubi males mores amigi nimio fuerat aBquua.

Qui idem nimis lepide calid» comparat, mox fri-
gidaB, CurcuL lY, 11, 25.

Quasi aquam ferventem frigidam %M, ita vos po-
tatis leges.

jP» • t "^''

349

APOLOGETICUS ADV. GENTES.

350

CINNAMVS

TI. (LE9ARI8

AVIVM FARTOR

G. SVLPICIO NYMPHALl

FILIO FBCIT,

nam *^ )11« leges (14) abierunt sumptum et ambi- & non saginatam (16) ; qua pairioium (17), quod
tionem comprimentes, qun centum 8Qra non am- decem pondo argenti babuisset, pro magno titulo
pliQS in coenam subscribi jubebant, neo amplius ambitionis senatu summovebant ; quse theatra
quam anam inferri (15) ft9B gallinam, et eam stuprandis (18) moribus orientia statim destrue-

Yariae lectiones.
** Quomodo Jun.

Ciommentarias.

Sensus est:lege8 cum primum feruntur,ul ferven-
tem aquam timeri,po8t ut eamdem aquam irigere.
et absque noxa transgredi. Exorbitaverunt vero, id
est a recla via deilexerunt. Ita rursus cap. 9 :
c Per quod exorbitare eus vultis. » Et cap. 16 :
« Biorbitantes et ipsi a Judaico more. » Et libro
de PaUio, cap. 5 : m 8i quid exorbitavit, reforma-
to, • et passim. Fuit scilicet tempus, quo Florus
diceret lib. ii, cap. 19 : c Hactenus Populus Ro-
maaus pulcher, egregius, sanctus, atque magniQ-
CU8. » Rhen. exorbitarunt,

(14) Quoniam illw leges, AUudit ad leges sump-
tuarias, et de ambitu, quas partim retractasse,
partim ex integro sanxisse Augustum imp. testis
est SuetontuB in Ootavio, cap. 44. Ex quibus de
liciDia sive centnssi salis apte Zepbyrus in sua
paTHphrasiy sicut ei de Gensoria, qu8B ex censura
Fabricii Licinii, juxta Valer. Max., lib. ii, cap. 4,
decem argenti libras Senatori duntaxat concedebat,
et ea qua spectacula interdicta sunt, ac de digni-
talam ingenuorumque iasignibu8,ut pluribus non
lit opus, quod ad eas 4 le^es attinet. Pam.

(15) Unam inferri gaUinam, Gum postea neo
pboeoicopteris sua raritas, nec psittacis imitandi
ars verba noBlra, nec pavoni sua pulchritudo quid-
qoam profuerit. Quid mirum ilaque, si veteribus
et sanctis viris indigna romano imperio visa est
Metelli Juxuria ? quam taxat Sallust.apud Macrob.
II, serm. 9 : « Epulee vero exquisitissimse ; neque
per omnem modo provinciam, sed trans maria ex
Maoritania volucrum et ferarum incognita antea
plura genera. » Ubi et pontiflcis vetus ccena
vitoperatur, recenseturque inter multa gul» irri-
tameota gallina aitilis. Videndus Suetonius de in-
gluvie GflBsarum quorumdam. Martialis etiam, lib.
xjii. Bpigr. 70.

Miraris qnoties gemmantea ezplicat alas,
Et potes hunc sfiBvo iradere, dure, coquo.

Bt Publtus Syrus in magniflcis illis apud Petro-
mom versibus :

Tao palato clauBOS pavo pascitor,
Plumato amictUB auro Babylonico.
Gallioa tibi Nomidica, tibi ^allius spado.
Ciconia etiam grata, peregrina, hospita,
Ptetatis caltrix, gracilipes, crotalis tria,
Avis ezul hiemiSp titolus tepidi temporis
NeqoitiiB nidom in cacabo feeit tuo.

(16) Nan saginatam. Gujus gulee primus artifex
Aafldius Lurco. Noster de Pallio, cap. 5 : « Qua
Aofldius Lurco primus sagina corpora vitiavit, et
coactis aiiDaentisin adulterrinum provexit sano-
rem. » Itaque Martialis lib. xiii, ep. 62.

Pascitor et dnlci facilis gallina farina,
Pascitor et tenebris. Ingeniosa gnla est.

Dooent rem Varro et Golumella. Joannes etiam
Sarisberiensis in Policratico, sive de Nngis Curia-
lium, Varronis ista considerans, de temporum
Boorum iucontinentia addit : u Nihil autem eorum
loxas jam habet notam, sed est civilitatis insigne,
qoidquid incentivum est gul».» Dicitur vero Gaius
AaniuB Pannius Romae lege prohibuisse. Tempori-
boi vero Cassarum pro munere habitum est ; unde
Velus Inscripttn Romffi in Via Appia, quam produ-
zit Remeflius, p. 554.

Et apud Gruterum olxxx, 15, cognoscitur Antigo-
nus Drusi Gcsaris avium fartor. Imo ad privatos
hunc luxum transiisse docemur ibidem apud Reine-
sium XXXIII, 2, ubi L. Vavi Ambibuli memoratur

AVIARIVS ALTILIARIVS.

g (17^ Qux Pairicium, Refert Valer. Max. Genso-
rem Fabriclum, senatu movisse Gornelium Ruffl-
num, duobus consulatibus et dictatura speciosissi-
ma functum, quod tanquam malo exemplo luxu-
riosus, decem pondo vasa argentea comparasset :
ad hoc exemplum adspirat Tertullianus. Lac.

(18) Theaira ituprandis moribus orientia. Unde
consistorium impudicitix vocat lib. de Speciac^
eap. 16 ; et cap. 10, sacrarium Veneris, In qu»
eparca, saeva,vitia volu^tatjs genera acriter decla-
marunt scriptores Ghristiani, Salvianus ; « In
theatris nihii bonum reatu vacat, quia et concu-
piscentiis animus et auditu aures,et aspectu oculi
polluuntur. » Gyprianus, ep. ii, Ad Donatum :
« Deinde morum quanta labes? ciuaB probrorum
fomenta? quse alimenla vitiorum ? nistrionis gesti-
bus inquinari. » Joannes Ghrysostomus, in Matth.
X, hom. 39 : « Malefici autem nonne a theatralibus
ludismulti constituuntur ? Nam ut universum po-
p pulum ad hso possint in£lammare,ut tripudiantes
^ suas consequanturvoluptates, ut modeslas mulie-
res comraistas corrumpant, ad tantum maleflcii
genus perveniunt, ut nec ab ossibus quidem mor-
tuorum abstineant.Quid dicam, quod ad diabolicas
has Bodalitates innumeras multi consumunt pecu-
nias ? quid de iascivia? quid de aliismalis?Animad-
vertis te illum esse, qui universam vitam homi-
num evertis, cnm ad baec caeteros trahis, non me

gui hujuscemodi omnesludos omittendos censeo. »
evera enim pestis hflec et interius bene moratn
Reipublicffi, ut bene notat Zosimus in Tbeodosio :
« Tantum, inquit, complures inUrbe mimi ridicu-
lorum, et quidquid ad obsccsnitatem et flagitiosam
dissolutamque musicam pertinet, ac tantum ad
corruptelam praecipitavit, ideo in Repub. quod
essent. qui horum dementiam imitarentur. » Faci-
nus enim illos, quos inquinat, equat, et purem
noxam contrahunt aures et /zn^t/^secundum Lactan-

-. tium, scilicot ut deHnit Apuletus lib. uU. Miles.

*^ « Quod facere vetitum est^idem et adispicere veti-
tum est. Peccare videlicet et peccato favere perinde
est. » Ideo nosler Tertull. qui in Hb. de Spect.
eodem facinore obstrictum spectatorem cum actore
dicit, ita de carcere loquitur in lib. ad Martyr,,
cap. 2 : « Non vides alienos deos, non imaginibus
eorum incurris, non solemnes nationum dies ipsa
commistione participas, non nidoribas spurcis
verberaris, non clamoribus spectaculorum, atroci-
tate vel furore, vel impu^iicitia ceiebraodis cae-
deris : non in loca libidinum publicarum oculi tui
impingunt : vacas a scandatis, a tentationibus, a
recordationibus malis. » Quae ipsa ante oculos ha-
buit Gbrysost. cum dixit hom. 62, ad pop, Antioch, :
« In theatro autem oronia contraria, risus, inepti-
tudo, diabolicus fastus, eCfusio, temporis impen-
dium, etsuperfluadierumconsumptio, mal» cupi-

35i TEHTULLIANl OPERUM PARS L — SBRIBS I, AP0L06ETICA. 352

bant(19).aOOqu«dignitalum«>(20)ethone8tor«m A non libertinorum (23) vel adhuc flagra nimpen-
nataliuminsignianon lemere, necimpuneusurpari tium (24) argentaria metalla producta. Video et
slnebant? Video enim et centenarias cuenas (21), theatra nec singula eatii esee, nec nuda (25). Nam
a centenis jam seetertiis dicendas, et in lances (22) ne vel hieme voluptas impudica frigeret, primi La-
801 (parum est «» [enim] si senatorum et " cedaemonii odium penulae (26) ludis '» excogitave-

YarisB lectiones.

» Dignitatem Paru, «* Etiam Jun. " Bt delet Jun. " Sic Rig. et Hav. e cod. Fuld. ; Her. SenU. o/ii-
que : Lacedsmonii pennlam, eto. ; Rhen. penuiam nudis, etc.

Commentarias.

ditatis inductlo, adulterii meditatio, fornicationis
gyranaslum, intemperantise schola, turpitudinis
exhortatio, risus materia, inhonestatis exempla. >
Hav,

(19) Statim deslruebant. Tertull. de Spect, cap.
10 : « Hocdenique modoid genus operis io saeculo
evasit.Nam swpe censores renascentia cum maxime
thealra destruebant, moribus consuientes, quorum
scilicet periculum ingens de lascivia providebant : ^^.^ ^^^
utjam hinc ethnicis in testimonium cedat sonten- R ![{," xHVepisT.^Si.
tia ipsorum nobisoum faciens, et nobis in exagge- • » ** •

rationem disciplinae etiam humanaB praerogativa.
Itaque Pompeius Mdgnus, solo theatro suo minor,
cum illam arcem omniura turpidinum ezstruxis-
sot, veritus quandoque memorioB su» eensoriam
animadverslonom, Veneris aedem superposuit, et
ad dedicationem ediclo populum vocans,non thea-
trum, sed Veneristemplum nuncupavit, cui euhje-
cimus, inquit, gradus spectaculorum : ita damna-
tum et damnandum opus templi titulo pnetezuit,
et disciplinam superstitione declusit.» Et Augosti-
nus, de Civ, Dei^ n, 13, laudans veterem Romam,
addit : « Illas tbeatrales arles diu virtus Romana
non moverat, qiifle etsi ad oblectnmentum volupta-
tis humanffi quoQrerentur, et vitio morum irrepe-
rent humanorura.dii sibi eas exhiberi petlverunt.»
Quid igitur fecerunt Christiani ? Audl Joannem
Chrysoslomum, m Matih. x, hom. 39 : « Diruemus

vel patinam potius Domitiani, ingentis rbombi ca-
paoem, Is Sal. iv, 130.

Qaidnam igitur censes ? coDciditur ? Absit ab iUo
Uedecus hoc. MoDtaDus ait. TestSB aiia paretur,
Quffi teaui maro spatiosum colligat orbem.
Debetur magous patioffi suhltusque Promolheas.
Argillam &lque rotam citias properate: sed ex hoc
Tempore jam. Cffisar, flgali taa castra seqauatur.

Hic est rhombus ille, ad quem ailudit MarUalis
ziiiy epist. 81.

Quamvifl laio gerat patella rhombam
Khombas latior est tamen pateUa. Hay,

(23) Libertinarum. Inter quos exceHuernnt Pom-
peiani et Claudiani. Dh Pallio, cap. 5 : t Vereor
sane ne parva sit ista trutina, cnm Drnsillanns,
equidem servusClaudii, quinquenariam promuUi-
dem aBdiHcat, supra scriptis fortasse mensis neces-
sariam, cui si ofhcina exstructa est, debuit et tri-
clinium. » Rhen. legit parum est enim^ addito
enim.

(24) Vel adhuc fiagra rumpentium. Nuperam ad-
modum servitutem significat, in quoram tergis
vestigia recentia ezstent disruptorum in csdendo
flagellorum. Quos lepide fiestemos Quiriles vocat
Persius, Sat. m, 106 :

At illam
Hesterni capite indato subiere Quiritet.

igitur omnium localudorum, inquiesPUtinam jam Q Ubi vetus Scoliastes : « Hesterni : a defuncto pri-
diruta essent, quamvis, quantum ad nos attinet, die manumiasi, liberli et oives Romani facti. »
jampridem desolata jacent. Nihil tamen facere Quiavero hic cibus fere atque potus erat miser-

horum vos jubeo, quippe cum aadinciorum magni-
flcentia permanere possit,et ludi et tripudia omnino
cessare : quod majori vobis laudi erit, quam si
cuncta funditus everteretis. » Hav.

(20) Quae dignitatum. Erant enim apud veteres
Romanos, non modo ingenuorum, quae enumerat
Zepbyr., sed etiam consularia, senatoria, quffisto-
ria, et equestria insignia, de quibus late tractat
Pet. Faber praeses Tolosanus Semestr., lib. it,
cap. 6 ; ac 22, usque ad 129, et prxsertim de au'
nulis aureisi, qnosjam a tempore Auguati liberti-
nis concedi cceptos tradit. Pam.

(21) Centenarias cosnas. Sumptuosissimas, ut in
quibus tot sestertia quam olim aera consumeban-
tur. Ita vero in lib. De Corona miliiis, rosas cen-
tum folia babentes vocat centenarias. cap. 14 :

rimae conditionis hominibus, inde servi dicti p/a-
gipatidx et flagitribse Plauto Mostell.ii, 9,etP8eud.
I, II, 5. Hdem apud Juveualem Sat. vi, versu 378.

Hic fraogit ferulas, rubet ille flagello.

De muHeribus (^uoque servorum amore caplis
Chrysis ancilla Circes ad Eumolpum apud Petro-
nium : « Viderint matrons.qus tlaffeHorum vesli-

f;ia osculantur. » Sed imprimis Tuculentus est
ocus apud Eunapium in Vita ^desii, ubi irridet
anxiam illam veterum Christianorum curam in
sanctorum mortuorum reliquiis sibi conquirendis,
pag. 65 : « n namque, inquit, condita et salita
eorum capita, qui ob scelerum multitudinem a
Judicibus extremo supplicio fuerant affecti, pro
divis ostendebant : iis genua submittebanl, eos in

« Centenariis quoque rosis ex horto Mid» lectis. » n deorum nnmerum receptabant, ad iHoram eepul-

Ita in lib.d^ Patlio centenariumpondus. AddeSalm.
de Pcen. Trapez. p. 641. Hav,

(22) In iances. Cujus luxuri» meminit cap. 5 de
Palio : « Item quas lances centenarii ponderis
Sulla raolitur I » Et de Anima, cap. 33 : Quod lan-
cibux splendidissimis Suttanis efferiur. Imo Maximini
iraperatoris temporibuscelebratissifnam istiusmodi
lanceam adhuc superfuisse docet Trebellius Pollio
in farailia Censormorum vel Pisonum, ubi de Cal-
purnia Titi tyranni uxore agit : t Hsec uniones
Cleopatranas nabuisse perhibetur : hsc lancem
ceniura librarum argenti, oujus plerique poetas
meminerunt, in qua msjorum ejus expressa osten-
ditur historia.» Sed maxime tangit animum Juve-
nalis acre ingenium, graphice describentis iancem

cra pulvere sordibusque conspuroati : in his non-
nulli martyres, diaconi alii, et legati arbitrique
nrecum epud deos nominabantur. m 'Av8pdc7co$a
oe^ouXeux^xa xaxa>c, m\ [LfiTzi^i xGtTaS($aicavT|-
ii4vo, xal xdkc T7i< {xovOr^pia^ wxBiXa^ Iv xoTc ttSw-
Aot< «pipovxa. *AXX' ojjicoc ^ Y^ 5>''p*^ xotSTOuc tou<
Oeouc, 1, e. « Cum fuerint servitia infida et fiagris
pessime subacta, et quse cicatrices scelerum ac
nequitiffi vestigia corporibus circumferrent : ejus-
modi tamen deos fert tellus. » Hav.

(25) Nec nuda. Ut plurimum theatra eine tecto
et nuda fuere : quare velis et oarbasis tegi necee-
se fuit, ad arcendum vel frigus, vel caiorexn. Lac.

(26) Oaium penuise. Gum ironia pronuntianda
h890 omnia, habent enim ouncta suam empbaBim.

353

APOLOOBTIGDS ADY. OBNTES.

854

rant (27). Video et inter matronas atque proBtiba- A Sub Romulo ?ero quae vinnm attigerat, impune a

las nuUam de habita 9B% diecrimen relictum.
Circa feminaa quidem etiam illa majorum instituta
ceciderunty quo modesti», qnie sobrietati patro-
cinabantur, cum aurum nuUa'* norat (28), prster
cnico digito **, quem sponsus oppignerasset pro-
Dubo acnulo ; cum mulieres usque adeo a vino '^
abstinerent (29) ut matronam ob resignatos (30)
SOS celle vinaria! locaios sui inedia necarint.

Mecenio marito (31) trucidata est *^ Idcirco et
oscula propinquis »* offerro necessitas erat, ut spi-
ritu judicarentur ••. Ubi est illa felicitas malrimo-
niorum de moribus utique prosperata, qua per
annos (32) ferme sezcentos ab Urbe condita nulla
repudium domus S04 scripsit ? At nuno in femi-
nis pra auro nullum leve est membrum (33) ; pr«
vino nuUum liberum est osculum (34) ; repudium

tom

Yarise lectioQes.

** Rhenanus : oum aurum nuUa membra norant praeter unicum digitum, quem, etc. ^'^ Unicum diiri-
m Par. » Abstinerent Par. " Est Par. «* Etiam add. Fran. " Indicarentur Fr.

Commentarius.

Hanc vero lectionem primus ex prsBstantissimo ms.
Fuld. revocavit Rigalt. reliqui enim omnes et editi n
^idam^ nonnulli etiam ^enulam nudis at ms. L. '^
B. et R.heQ. ridicule. Eieganter odium penuUs etiam
dicit pro penuia odiosa, et quia gravis materia
crassa et pondere, et quia nova Romanis moribus.
Tempore Augusti nondum invaluisse ostenditSue-
toDius, ubi de Glaudio, cap. 11 : c< Ob hanc eam-
dem valetudinem et gladiatorio munere, quod si-
mul cum fralre memori» patris edebat, palliolatus
novo more prssedit. » De usu penuliB hoc Mar-
tialis, XIV, 137.

Ainpbitheatra]e8no8COQiQieadamur ad usua,
Cum tegit algente^ noBtra lacerna togas.

(27 Primi Lacedasmanii odium penuUe ludis ex-
eoQitaverunt. Lacedaemonii dura et bellica gens,
ad militares potius expeditiones etiam hieme obe-
uodas, quam ad ludos aut theatra, penulas graves
ac prae pondere odiosas excogitassent. Itaque Ter-
tuUianus ridendodicit, « Nam ne vel hieme voluptas
impudica frigeret, primi Liscedaemonii odium pe- C
nute ludis excogitaverunt. » Odium penulee, ut
initio libri de Corona, (cQravissimas penulasposuit^
revelari auspicatus. » Etiam gausapinas illas pon-
derosas fuisse, innuunt illa Martialis xii, 145,
lemmata penulae gausapins. Is mihi condor ineat,
viliorum g;ratia tantaest ; ut me vel media sumere
messe vehs. Big.

(i8) Au^^m nulta norat. Atqui pronubus ille an-
nulas ex ferro erat, ut docet Plinius, xxx, 1 ; hoc-
cine ignorHVit Tertuljianus, an pro aevi sui more
locutus est ? at putat Kippingius Antiq. Rom. iv,
2 ; ao potius male intellexerunt Plinium, qui non
de annnlo pronubo est locutus, sed de symbolo
frugalitatis et modestiae, qua ad veteres illas hor-
ndasqne Sabinas sponsa seu nova nupta revoca-
retur. Rhenani editiones ita legunt, eum aurum
nulla membra norant prseter unicum digitum^ quem,
etc.

(29) A vino abstinereniur. Ita reposui ex ms. D
Fuld. cui lectioni succinit ros. L. B. in quo ut et
a^ad Herald. vino abstinerentur. Quomodo etiam
Bigalt. sed non in omnibns editionibus : memini
enim me in aliqua Prioriana invenisse xnno abati-
nerent, quomodo passim reliquffi editiones. Sed
optime Fuldanus, ita enim Theodorus Priscianus
medieua et archiater, lib. ii, cap. 40 : « Ab omni-
bps carnosis sibiet maltumnutrientibus abstinen-
di sunt, ab odoribus bonis vel thymiamatibus, ab
sspectn vel coromotione pulchrarum penitus figu-
rari^m, at neque tangendi neque visendi eis copia
pnei>eatur. » Amavit novitatem hanc passfvorum
Tertullianus, ut clare in lib. Ad Nat. i, 12, « in
marmor, in Jutum, vel es, vel quodcunque pla-
euit neum fieri, transmigratur. » Hoc etiam libro,
cap. 9 : « Sed el nunc in occulto perseveratur hoc
sacrum facinne. » Ita et abstinere aliquos dixerunt.
Martial. lib. ix, ep. 87.

Languidior noaler si quando Paalus Athioi est,
Non se convivas abdtinet iJle suos.

(30) Resignatos. Id est apertos, effractos. Sera
enim non tantum, sed et sigillo muniebant cellas
in quibus vina atque esculenta condicbant, quo
de more elegantem iusum Icgere est alicubi de
Pyrrhonio philosopho, qui cum obsignata janua
clavem et annulum per f oramen intus jacere solitus
esset, servus eius hoc morc observato, semper
inde quantum libebat rapiebat, rejecto ibLus an-
nulo, mira interim arte deludens herum, qui se-
cundum sus seclae opinionem nihiJ pro certo cre-
dere tenebatur. Utilur hoc verbo ^dv. Marcion.,
cap. 28 : • Signat igitur hominem nunquam apud
86 resignatum. »

(31) Mecenio mariio. Effuatio Melello ascribit et
fuste necasse narrat Vaierius Maximus, vi, iii, 9.
Bed Mecenio constanter Pliuins, lib. xiv, cap. 13,
et quidem Egnatio vindicat, quem fuste etiam
uxorem interfecisse narrat, ut, cum de uoo eodem-
que homine hisce tribus sermo sit, videatur Pli-
mo magis et TertuUiano adba^rendum, vit atosqae
esso rass. Valerii, prout hic in ms. L. B. in Ter-
tull. legitur Metenino, pariter mendobc. Al quid
si illud Clodii auccurnsset, in ipsam Deum Fa-
tuam, sive Bonam Deam, quod notavit nobis Lac-
tantius, Inst. Div. i, 22 : « Sextus Glodius in eo
libro, quem Graece scripsit, refert Fauni hano
uxorem fuisse ; quae quia contra morem decusque
regium clam vini ollam ebiberat, et ebiia facta
erat, virgis myrteis a viro usquead mortera csesa :
postea vero cum eum facli sui poeniteret, et desi-
derium ejus ferre non posset, divinum illi hono-
rem detulisse, idcirco in sacris ejus obvolutam
vini amphoram poni. » Ms. L. B. A Metenino ma-
rito; Barr Meeennio. Attigit exemplura hoc Varro
in lib. de Fita Pop. Rom. ut hoc docet fragmen-
tum ; « Quantopere abstemias mulieres voluerint
esse, vel ex uno exempio potest videri. »

(32) Qua per annos. Garbilius Spurius primus
uxorem suara ob sterilitatem dimisit, cum per
520 annos ab Drbe condita inauditum illud fuis-
set. Lb Pr.

(33) Prx auro nullum leve est tnembrum. Dt ap-
pareat quasi triumphata aliqua Zeuobia, quae m
pompara Romae producebatur ita ut ornamentorum
onere laboraret, proul de illa scribit Trebellius
Pollio, utiquc eaepe totum patrimonium majorum,
minirois corporis partibus gestet. Splendide Ter-
tullianus describit, de Hab. muliebri, cap. 9 : « Sal-
tus et insulas tenera cervix fert. Gr«ciles auriura
cutes Kalendarium expendunt, et sinistra per sin-
gulos digilos de saccis sinf^ulis ludit. Ha; sunt vi-
res ambitionis, tantarura usurarum substantiam

uno et

(34) Pr3S vino nullum liberum est osculum. Quod
quam turpe in muliere eloquentissime exsequitur

Gbrysostomus.

355

TEttTULLIANI OPERDM PARS L — SERIBS I, APOLOGETICA.

356

vero Jam (35) et votum est, quasi matrimoaii fru- J^ Gyuocephalo (37), Gapitolio prohibitoa [iaferri (38)],

ctus. Etiam oirca ipaoB deos vestroe qus pro-
speote ^ decreveraot patres vetjtri, iidem vos
obaequentissimi rescidiBtis. Liberum patrem oum
mysteriis *^ suis consuleB senatuB S05 auctoritate
nou modo urbe, sed universa Italia eliminaverant.
Serapidem et Isidem et Harpocratem (36) cum suo

YariaB lectiooes.

^ Rhen. : perspecte. Rig.f Hav^, Seml. prospecte, cod. Fuld, speote. '* Suis delei Parisin,

id est cnria deorum pulsos, PiBo et Gabinius coq-
Buies (39), non utique CbriBtiani, eversis etiam
aris eorum abdicaverant, turpium et otioBarum
Buperstitionum yitia cohibentes. His vos reetitu-
tis (40) summam miyestatem oontuiistis. Ubi reli-
gio, ubi veneratio majoribus debita a vobia? Ha-

Commentarius.

jam ulla repudio erubescit, postquam illuBtres
quasdam ac nobiles feminse, non consulum numero,
sed maritorum annos suoe computant, et exeunt
matrimonii causa, nubuot repudii. ■

Sic fiunt octo mariti,
Quinque per autumnoa.

uno et n)uliebri oorpusculo bajuiare. » Hisce ita-

que rebuB cum obnoxius sit muiierum animus, ita

in illas invehitur Gato apud Livium, lib. xxxiv :

« Quid faonestum dictu saltem seditioni praBten-

ditur muliebri ? ut auro et purpura fulgeamus, in-

quiunt ; » et mox : « Ne ullus modus sumptibus

nec luxuri» sit. »> In quibus idem ferendum cen- . , ,. ^^ , , ^. . ., .. ,. ^

Bcl ibidem L. ValeriuB t Munditi», et ornatus, et ^ inq«>t Juvenalis, vi, 20. ImojudicioMartiali8,vi,7:

oultus, haec feminarum insignia sunt : his gaudent ^ *"-*= «-** --«"»» — » •

et gloriantur, huno mundum muliebrem appella-

runt mfigores nostri. » Irridet nimias Qregorius
Nazianz. Adv. mulieres, nihil venustatis accedere
afiirmanB, quod Manus ac pedcs aureo vincuio con-
stringant, servilique gloria fruantur. Docente Pau-
lo 1 ad Tim. ii, 9, cultum feminarum spectabilem
esse iv xaxaoroX^ xo(7[ji£({), [ivzk ai8ouc xal acocppo-
a-jvTjc xoa[Jietv lauxa^, jjltj Iv irXiYt^otatv, i\ vpuatj),
fj [jiapYapCxatc. Unde, ut Christianis praesertim in-
decora, exsecratur illa ornamenta Zcno Martyr,
serm. 2. de Avar, : « Anciila Christi falsum ido-
lum reBpuis? Mihi crede, in te colis, cujus orna-
turo, cujus imaginem non deponit. Ad Ecclesiam
Dei opere vario totum inaurata corpus, exsecra-
bili metallo procedis onusta, ubique delicata, sub
molibus fortis (ita corrigo pro eo quod in meo est
mollibuSy id enim sequentia satis evincunt] deque
ipso cultus rigore in oratione non flecteris : non

Toties qufiB nubit, adaltera lega eat.
Offendor moBcha simpliciter minus.

Sed ita apud gentes olim

Lusus erat sacnB connnbia fallere tadds.

ut est apud Martial. vi, 2. At ut vere aureus nos
ter Publius versu 425.

Mulier qoiB multis nubit, muUis non plaeet.

(36) Serapidem et hidem ei Harpocratem. Prius
illud et deient ms. Fuld. et editio Barrei. Hac pe-
regrina numina conjuncta hoc modo appareat in
gemmis apud Gorlsum tom. 2, num. 4o8, et 477.
£t duo priora ibidem num. 466.

(37) Cynocephalo. Qui passim in ^emmis, mar-
moribus et nummis adjungitur Isidi.

(38) Capitolio prohibiios inferri. Templis extra
pomoBria positis. Dio GaBsius lib. xl : Kai Sxi ]fe,
etc. i. e. « Ubi en Hcntentia obtinuit, ut publice

luanus tendis : tumidum monilibus pectus proster- C jam coli inciperent, extra pomGeriuiD eos deos col

locaverunt. » Unde de Serapid. Avenius apud Ma-
crobium, lib. i, cap. 7 : jEgre a vobis admissum
audio. Inferri vero deest in lib. Ad Nat. i, 10, ut
et hic in ms. Fuld. et abesse potest. Omnino vide
hic Gothofredi notam ad. lib. ad Nationes.

(39) Eversis eiiam aris eorum. Quod plas semcl
accidit. Dio Gassius loco raemorato : Tou< y^P
vaouc auxwv, etc,, i. e. « Eorum divorum fana,
qu« privatim nonnulli exstruxerant, senatus do-
rooiiri jussit, quod eos non magnopere interno-
mina numerabat. » Idem lib. xlii : 'KSoJe y^^^W»
etc, i. e. (c Itaque aruspisces omnia templa Isidis
Serapidisque demolir; jusserunt. » Valerius Max. i,
III, 3. c L. iEmilius Paulus consul, cum senatus
Isidis et Serapidis fana diruenda censuisset, eaque
nemo opificium attingere auderet: posita praetcxta
securim aripuit, templique ejus fonbus affixit. »

(40) His vos restitutis. Meminit Au^ustin. de Civ.

nere dedignaris : sane cervicem curvas non reli-
gione, sed pondere, qutindo i^ojxoX^Y^^^^ facies,
qu8B plus pro ornatu es, quam pro salute soilicita? »
Et tamen vecordia bsc viros quoque ince^sit,
prout MyciliuB de se apud Lucianum in Galio, pag.
245 : ^E-^u} 8e, xtjv IvGtJxx xi^jv IxeUou ?}^(uv, xal
SaxxuXiouc pxpeTc, 6'(7ov, Ixxa^Ssxa l^r^fxfji&voj^, xa>v
8axxuXu)v. i. e. (c Me interim illius veste amictum,
annuiosque graves, circiter sexdecim digitis inser-
toB, gerentem. » Imo annuli cudercntur ieviores
et graviores, lestivi et hiemales.

•
Ghrysostorous, hom. 26. ad cap. 13, Act. Apostol.
« Nihil fcndius muiiere quae in deiiciis agit, nibii
turpius ea quaebriaest : obscuratur illi flosvisus,
turbatur serenitas et puritas oculorum, quasi nube
quadam radiis solanbus succedente. Opus iliibe-
rale ac servile, et omni ignobilitate plenum. Quam

insuavis est muiier vinum spirans, quod olet ac D Dei, ii 14 : » Certe vel Priapo vel alicui Cynocephalo:

corruptum est, dum eructat carnium corruptarum ' "-«--^ »- -• ---^ *•-«

humorero, gravata et excitari non valens, rubi-

cunda quaro opus, plena oscitatione et magna

nebula. » Qusb totidem verbis invenias in Excer-

pta inde homilia 54, ad Pop. Antioch. Vere certe

Valerius Maximus, vi, iii, 9 : « Et sane quscuu-

que femina vini usum immoderate appetit, om-

nibus et virtutibus januam claudit, et deliciis

aperit. « Nam Luciano etiam auctore de DeaSyria

p. 892 : "Ajta 8e oivy, etc, i. e. « Paritcr cum

vino ingrediente et loquendi fiducia accedit : nec

admodum turpe est non impetrasse, sed eorum

qnflB aguntur singola oblivioni traduntur. »

(35) Repudium verojam. Mirum ni ad illa Sene-
cs aspiraveritlib. iii, de henefic. c. 16 : « Nunquid

postremo vel Febri, qu» Romani numina partira
peregrin.i receperunt. partim sua pro^ria sacrave-
runt. • Factum id temporibus Caesaris, ut notat
Dio, lib. XLVii : Kai vewv xif» xe ZepaittSi, xat xi!
"Iffioi l<]/T)<p(<iavxo. i. e. templum Serapidi Isidique
decreverunt. Multa ibincfaria Ovid. de Arte am., i,77.

Neu fuge Niliac® Memphitica sacra jovencs,
MultaB illa facit, quod fuit ipaa JotI.

Et III, 635.

CuRi sedeat Pharis sittris operata JuvenciB,
Quoqna 8ui comites ire vetentnr, oat.

Indignabundus itaque Lucanus, vii, 83» ad iCgyp-
tum :

Nos in templa tuam Romana recepimoB Isim :

• «

1 -•

357

APOLOGBTICDS ADV. GENTES.

358

biln, victu, initnictu (41), sensu •*, ipso denique A
Bermone proavis renuntiastis. Laudatis semper
antiquitatem, et •* nove de die vivitis. Per quod
ostenditur, dum a bonis majorum institutis dece-
ditis, ea vos retinere et custodire, qus non de
buistis, cum qua debuislis non custodistis *^.Ipsum
adbuc quod videmini fldelissime tueri a patribus
traditucn,in quo principatiliter reos transgressionis
Gbristianos destinatis, studium S06 dico deorum
coIeQdorum, de quo maxime erravit " (42) auti-
quitas, lioet Serapidi jam-Romano (43) aras re-
struxeritis, iicet Baccbo jam-Italico furias vestras
immolaritis, suo loco ostendam proinde despici *^
et negligi et destrui a vobis adversus majorum au-
ctoritatem. Nunc enim ad illam occultorum faci-

CAPUT VII.

Argumentum. — Itaque provocai illoSt ut quos gra-
vissimorum criminum reos putunt, infanticidas^
puerorum voratores, incestos denique, probent^
neque famx^ cujus origo ssspe mendax^ et rumor
incertus, amplius inconsiderale credant

Dicicnur sceleratissimi de sacramento infanticidii

et pabulo ^ inde ", et post convivium S07 in-

oesto, quud eversores luminum canes (44), lenones

scilicet, tenebrarum et libidinum impiarum ^^ in-

verecundia procurent ^^ Dicimur tamen semper

nec vos quod tam diu dicimur eruere curatis.

Krgo aut eruite, si creditis, aut nolite credere, qui

non eruistis. De vestra vobis dissimulatione pras-

scribitur, non esse, quod nec ipsi audetls eruere.

Longe aliud munus csrnifici in Gbristianus impe-

ratis, non ut dicant quas faciunt, sed ut negent

noram infamiam respondebo, ut viam mibi ad

maaifestiora purgem '\ " quod sunt (46). Gensus istius J43) disciplinse, ut

YariaB lectiones

" Sie libri mu. omnes, Rig. : censu ; et addit Paris. " Antiquos, sed Rig. ^ Custoditis Haverec,
" GQravit Jun, •• Perinde Paris. ^ Ut viam mihi ad manifestoria purgem Jtin. ex MS. Haveri. —
lla e codd. tocum restituerunt Herald., Rig., Hav. all. Edd. veit. : ut jam inde ad manifestiora pergam.
^ De iuw '* Rhen. : pabuio cjudae. ^ Rigati. e Ms. emendavit. : (enebras, tum et libidinum impiarum
inverecundiam procurent. — Impiarum delet Jun. *' Tenebras, tum et libidinum imp. inverecundiam
p. fFauwer. Haverc.

Commentarius.

« Et pabulo crudae. » quasi objectum fuerit Ghris-

Semideoaque canes, et Bistra jubentia luctus';
Et qaem iu plangens hominem testaris Osirim.

ubt secundo versu potius legerim, semicanesque

deos, Nescio an Ovidius de Pane :

SemiJeasque caper, semicaperque Deus.

[>e Minotaaro certe ii» de Arte amandit 24 :

DffidaluB ut clausit conceptum crimine matris
Semibovemque virum, semivirumque bovem.

(14) Instruclu. Intelligit aplendidum apparatum
et iastrumeatum domesticum invidiosum. isidorus

tianis,crud(i8 infantis jugulali carues pabulo fuisse,
quod quidem signiflcare videtur ipse Terluliiunus,
llb. I ad Nationes, cum ait : Quis unquam tamen
semeso puero supcrvenit? » Hic tamen tantum
de eangumis pabulo, et pane quo sanguinis juru-
lentia colligatur, nec inter ilia qu» subjungit pa-
tris sacrorum dictata, de crudis curnibus vorandis
quisquam : nec ibidem etiam in illo ad Nationes ;
sed qanis qui in sanguine inlringitur, et sanguis
in quo panis satiatur. Imo ad convincendus Chri-
stianos produci debuisse ait non solum infantarios,
Orig. v. 25. « Instructum, quodper instrumentum Q sed et coquos. Producorentur, inquit, infuntarii et
efficitur ; ut baculus, codex, tabula. » Barrieus et coqui, ipsi canes pronubi ; emendata res esset.Rio.

Rben. et instruciu.

(42) Serapidi jam-Romano. Ita restiluendus est
nativus anliquitatis splendor auctori nostro, quod
et 6upra docui : lege mox, ut editum, jam-/(aitco.
Eieganter uucanus lib. i, 65 ad Neronem ;

Sed mihi jam-Numen :

et lib. IX, 158, ferox Pompeius patrios ulturus ci-
neros, minatur in b«c verba :

GYoIvam bueto Numen-jam gentibus Isim ;

it& enim hi Ijci sunt corrigendi et passim multi
alii eodem modo apud omnes veteres scriptores.
Seoecaquoque Tragicus in Hercule furente versu 2,
iemper atienum Jovem. Uuc ipectat, quod de Adriano
refert in Vita ejus Spartianus : « Sacra Homana
dili^cntissime curavit : peregrina contempsit. »
CoQtra ac idem de Bassiano Garacallo, in Vita
eju8. « Sacra Isidis Romam deportavit, et templa
obique magnifica eidem deae fecit.Sacraetiam ma-
jore revereiitia oelebravit, quam ante celebraban-
tor. Jn i{UO quidem mihi mirum videtur, quemad-
modum sacra Isidis primum ^er hunc Romam
veaisse dicantnr, quum Antnnius Commodus ita
ea ctjlebraverit, ut et Anubiu portaret, et pausa
c^doret : nisi forta iste addidit celebritati, non
eam primus invexit, » Et Lampridius item de
Ale\andro (^evero. « Isim et Serapim decenter or-
navit additis signis et deliacis, et omnibus mys*
ticis. »
(43) El pcsbulo iwte, In quibusdam libriB legitur :

(44) Eversores tuminum canes. Quibus putabant
annexa candelabra, que, saitu illis in objecta ossa
se proripieutibus, evertebantur. Vide cap. seiiuens.
Apud posterioris qui Ghrislianos legimus candelas
projectas et exstinctats in excoiiimunicationibiis,
prout multis ilhistrat Dom. Du Cange in gloss,
niedi» et inf. Latinitatis. Sed hunc morem Ter-
tuliiani sbvo non puto fuisse in usu

(45) Inverecundiam procurent. Lucianus in La-
pithis : *AXXa noXXot lizpiyfirif xat Seivi Iv Ttj>
ax^^Tffi, etc, i. e. « Et multa ac gravia in tenebris
comissa sunt. Et cum tandom aliquis lucernam
afferret, deprehensus est Alcidamas (erat vcro ille
philosophus Gynicus) quidem tibicinffi vesteni at-
tnllens, et per vim cum ea congredi properans, •

(46) Ut negent quod suni. Atqui, inquit Tertul-
lianuB, ne cbjiciatis, confessos turpitudinein suam

{) damnari Christianos; adeo iliud falsum est, ut
cogatis tormentia ne^are hoc nomen, quod si sce-
leris participes, omnibus modis extorquenda erat
ejas confessio. Cyprianus Septimii magistri sui
vestigiis insistens nd Dementrianum p. 256: ■ Tor-
quentur rei, qui se negant crimine, quo accusan-
tur, teneri, ut facinoris veritas, qu® indice voce
non promitur, dolore corporis exprimatur. Nunc
vero; cum sponte profltear ac clamem, et crebrls
ac repetitis idontidem vocibus, Ghristianum me
esse contester, quid tormenta adhibcs confitenti ?
Torqueri debui, si negarem. » Hav.

(47) Census istius d, Origo «eesiimatio, professio,
et sio B«pe Noster, Lege o. v.

SS9

TBRTULLIANI OPERDM PAR8 I — SBRIBS I, APOLOGETIGA-

360

jam edidimus. a Triberio est. Gum odio sui (48) ^
coepit veritas, siroul atque apparuit, iaimica esse.
Tot bostes ejus, quot S07 extranei, et quidem
proprii ^^ ex smulatione Judsei, ex conoassione
milites (47), ex natura (50) ipsi etiam dcmestioi
nostri. Quotidie obsidemur, quotidie prodimur,
in ipsis piurimum ccetibus et congregationibus
nostris opprimimur. Quis unquam taliter vagienti
infaoti supervenit ? Quis cruenta, ut invenerat,

Gyclopum et Sirenum ♦• ora judici reseravit *♦ (51)
Quis vel in uxoribus aliqua immunda ^ vestigia
deprebendit ? Quis talia facinora, cum invenisset,
celavit) aut vendidit (32) ipsos trabens bomines^?
Si semper latemuSi quando proditum est quod ad-
mittinus ? Imo a quibus prodi potuit ? Ab ipsis
enim 809 reis non utique, cum vel ex forma (53)
omnibus mysteriis ♦^ silentii fldes debeatur. Sa-
motbracia (54) et Eleuslnia reticentur (55) : quanto

Yarise lectiones

♦« Proprie Par. ♦* Sirenarum Paris' ♦♦ Codd, Agob. et Ludg, Judicium reservavit ; Her., Rig. et
Bav. judici reservavit ; Rfien. judicium reservavit ; Gangnosus et SemL judici reseravit. ♦* Forte : aliqua
unquam Haverc. ♦* Vendens Paris. " Omnium mysterium Semter.

Commentarias.

(48) Cum odio sui, etc. Bensus est : veritast
simul atque apparuit, coepit cum odio sui at ini-
mica fuit. Odio atque non tantum babent, sed ut
bostes etiam persequuntur. Junius ita distinguit,
(c A Tiberio est cum odio sui, » Goll. Mod. « Cum
odio sui CGQpit simul veritas atque inimica est. »
Barraeus. « CoBpit veritas : simul atque apparuit g
esse. » Membranae Lugd. Bat. a Tiberio ; delet t6
est. « Cum cdio sui coepit simul veritas, atque ap-
paruit, inimica est. » Lego, « Gum odio suo coepit
veritas : simul atque apparuit, inimica est ; • i. e.
quamprimum apparuit. Potest et sic distingui :

« cum odio sui cospit, » sc. disciplina ; « veritas
simui atque apparuity inimica est, »

(49) Ex concussione milites. Qui gratum se fa-
cere arbitrati imperatoribus suis commilitones suos
tradunt, produnt, et deferunt. Ita rursus concus-
soris vocabulo utitur de Fuga in persec. c. 12 :
« Quid enim dicit ille concussor ? Da mihi pecu-
niam. Certe ne eum tradat. » Et ibid., c. 13 :
« Dum scias virsimiie noo esse, ut concussores
noslri in amicitiam redacti per mammonam, reci-

Eiant tunc nos in tabernacula sterna. » Item ut
ic concussionis, ad Scapulam, c. 4 : « Pudens
etiam missum ad se Cbristianum, in elogio con-
cussione ejus intellecta dimisit, scisso eodem p
elogio. » Florus (|uoque, lib. iii, in Epitome belli ^
Jugurtbini : Atqui non leviter se Numidia conc4is-
sit. » Et Flaviua Vopiscus in Taclto imp. : « Hac
oratione et Tacitus ipse vehementer est motus, et
totus Senatorius ordo concussus. » Imo ipse Sal-
lustius Catil. c. 22. « Quod factum primo popula-
res conjurationis concusserat. » Ita semulatione
pro odio est usus, ut supra declaratum. Pro quot
extraneit Mod. Coll. babet tot. extr. manifesto vi-
tio. Hav.

(30) Ex natura. Naturali simultate, qus illis no-
biscum est, ut ait Zepbyrus. Nam certe servus
erepta libertate iratus domino passim et malevolo
in illum animo concipitur. « Naturale est enim et
odisse, quem timeas, et quem metueris infestare,
si possis, » inquit Minucius Felix. p. 31 edit. Ou-
zelianffi. Quod ante iilum olim dixerat Seneca, iv
de benef. 19 : « Nec quisquam amat quos timet. »
Videri potest respexisse ad illud Sevatoris nostri jv
efTatum, quo sortem Evanselii ostendit, Matth. x, "
36 : Kal ty^pol xou dv6pu)uou o\ olxiaxol «6 Toii
Pertinent nuc etiam verbaCbrysostomi, Homiliade
SS. Bernice et Prosdoce, quas ipse pater una cum
uxore sua illarum matre Dominica prodidit. Verba
ejus sunt : « Duplex enim erat boc bellum (loqui-
tur de statu Ecclesisc) : unum quidem intus, aite-
rum vero foris eborlum; boc a domesticis, illud
ab hostibus ; unum ab alienis a familiaribus illa-
tum alterum, » etc.

(51) RescrtavU. Ita ms. Putean. et Coll. Mod.
quam veram esse lectionem docent illa prseceden-

tia : Cruenta ut invenerat ; quamvis et reseravU,
quod Barrteus et Pamelius et la Gerda habent, om-
nino non damnem ; siKniflcare enim potest feri-
num iilum bominis beliuae similis rictum, dentium
ordine quasi sera clausum, vi diffractum et aper-
tum, quomodo nondum ad stomacham misss par-
ticulas carnis humanffi in ore deprehendantur,
Cyclopibus Sirenas junxit. quoniam et mares et
feminas faoc scelere confGBderari inter cbristiaQOS
putabat. Mendose apud Rhen. indidum pro ju-
dicii.

(52) Quit talis facinora cum invenisset celavit aut
vendidit. Quaesitores cnminum facinora vendere
dicuntur, qui sceleravestigando deprehensa pretio
corrupti non deferunt ad tribunalia. Quis autem
credat ipsi quotidie ad proconsulem pertraherentur?
Pam. — « Aut vendidit, ipsos trahens bomines. >
Interpretes silent, vei prjeter Rigalt turbantur
Bffipe, suam fecit La Cerda. Sensus tamen est sim-
plicissimuB. Dicit Tertullianus. « Quis taiia faci-
nora, cum invenisset, celavit aut vendidit? » scl-
licet non homines,ui absurde in explicatione,quam
notis suis praeire lecit La Cerda, aed ita facinora
illa accepto pretio celans, ipsos trahens homines ?
i. e. cum tamen reos ipsos eorunn in judicium ra-
peret ? Pro invenerat alii babenttnwpntwt.Minacius
nuc respiciens : « Nec intelligebamus ab his fabu-
las istas semper ventilsri, et nunquam vel inves-
tigari vel probari, neo tanto tempore aliquem
existere, qui proderet, nori tantum facti veniam,
verum etiam judicii gratiam consecuturum. » Rhes.
« Ipsos vendens homines. » Hav.

(53) Cum vel ex forma. Ms. L. Bat. exhibet, cum
vetus ex forma, ut referatur ad id quod Eequilur,
fides. Julius Firmicus, Astron. 1 ib. vii, in Praef. :
« Cum ignotis bominibus Orpheus sacrorum cffi-
remonias aperiret, nihil aliud ab iis quos initiabat,
in primo vestibulo, nisi jurisjurandi necessitatem,
et cum terribilli quadam auctoritate religionia exi-

?;it, ne profanis auribus invents ac compositse re-
igionis secreta proderentur. Sed etPIato Timffium
perpetuo apud se frequenter conlinuit, se secre-
taru