Full text of "Patrologiae cursus completus : sive biblioteca universalis, integra, uniformis, commoda, oeconomica, omnium SS. Patrum, doctorum scriptorumque eccelesiasticorum qui ab aevo apostolico ad usque Innocentii III tempora floruerunt ... [Series Latina, in qua prodeunt Patres, doctores scriptoresque Ecclesiae Latinae, a Tertulliano ad Innocentium III]"

PATROLOGI^

CLRSUS COMPLETUS

SIVE

BIBLIOTHECA UNIVERSALIS, INTEGRA, UNIFORMIS, COMMODA, OECONOMICA,

OMNira SS. PATRM , DOCTORM SCRIPTORBMOUE
ECCIESIASTKIORIIM

qui ab ^vo apostolico ad usque innocentii iii tempora

floruerunt;

RECUSIO CHRONOLOGICA OMNIUM QVM

EXSTITERE MONUMENTORUM CATHOLIC^ TRADITIONIS PER DUODECIM

PRIORA ECCLESI^ S^CULA ;

JUXTA EDITIONES ACCDRATISSIMAS, INTER SE CUMQUE NONNULLIS CODICIBUS MANUSCRIPTIS COLLATAS, PERQUAM

DILIGENTER CASTIGATA ;

DISSERTATIONIBUS, COMMENTARllS LECTIONIBDSQUE VARIANTIBUS CONTINENTER ILLUSTRATA ;
OMNIBUS OPERIBUS NON NISl POST AMPLISSIMAS EDITIONES QU^ TRIBUS NOVISSIMIS S^CULIS DEBENTUR ABSOHITAS»

DETECTIS, AUCTA;
INOICIBUS PARTICULARIBUS ANALYTICIS, SINGULOS SIVE TOMOS, SIVE AUCTORES ALICUJUS MOMENTI

SUBSEQUENTIBUS, DONATA ; »

CAPITOLIS ISTRA IPSUM TEXTUM RITE DISPOSITIS, NECNON ET.TITULIS SINGULARUM PAGINARUM MARGINEM SUPERIOREM
DISTINGUENTIBUS SUBJECTAMQUE MATERIAM SIGNIFICANTIBUS, ADORNATA ;

OPERIBUS CUM DUBIIS TUM APOCRYPHIS, ALIQUA VERO AUCTORITATE IN ORDINE AD TRADITIONEM
ECCLESIASTICAM POLLENTIBUS, AMPLIFICATA ;

DUOBUS INDICIBUS GENEBALIBUS LOCUPLETATA ; ALTEBO SCILICET RERUM, QUO CONSULTO, QUIDQUID
UNUSQUISQUE PATHUM IN QUODLIBET TIIEMA SCRIPSEBIT UNO INTUITU CONSPICIATUR ; ALTERO

SCRlPTUUiE f^ACKiE , ex quo lectori comperire sit orvium quinam patres et in

QUIBUS OPERUM SUOUUM LOCIS SINGULOS SINGULORUM LIBRORUH SCBlPTURyE
TEXTUS COMMENTATl SINT.

EDITIO ACCCRATISSIMA, CETERISQUE OMNIEUS FACILE ANTEPONENDA, Sl PEBPENDANTIR : CHARACTERUM NITIDITAS,

CHART,*; QUALITAS, INTEGRITAS TEXTUS, PERFECTIO CORRECTIONIS, OPERUM RECUSORUM TUM VARIETAS

TUM NUMERUS, FORMA \OLUMINUM PERQUAM COMMODA SIBIQUE IN TOTO OPERIS DECURSU CONSTANTER

SIMILIS, PRETII EXIGUITAS, PR^ISERTIMQUE ISTA COLLECTIO, UNA, HETHODICA ET CURONOLOGICA,

SEXCENTORUM FRAGMENTORUM OPUSCULORUMQUE HACTENUS HIC ILLIC SPARSORUM , PRIMUM

AUTEM IN NOSTRA BIBLIOTHECA , EX OPERIBUS AD OMNES jETATES , LOCOS, LINGUAS

FORMASQUE PERTINENTIBUS, COADUNATORUM.

SERIES PRIMA,

IN QUA PRODEUNT PATRES, DOCTORES SCRIPTORESQUE ECCLESI^E lAimM
A TERTULLIANO AD GREGORIUM MAGNUM.

ACCURANTE J.-P. MIGNE, CUl'$mm ^Otn^lCtOntttt IN SINGULOS SCIENTIi^
ECCLESIASTICiE RAMOS, EDITORE.

PATROLOGLE TOMUS IV. — S. CYPRIANI TOMUS UNICUS,

PARISIIS, EXCUDEBAT SIROU,

Ifi TIA DICTA D'AMBOISE, PRES LA BARRIERE D'ENFER,

OU PETIT-MONTROUGE.

18W.

Swenrsalo-, aii Pplil-Monlronpc, de rimprimprto dc Sirou .
rup des Noyprs, :S7, ,1 Paris.

SAITI THASCII (IICIIII

CYPRIANI

EPISCOPl CARTHAGINENSIS ET MARTYRIS

OPERAOMNIA,

AD INTEGRAM STEPHANI BALUZII EDITIONEM EXPRESSA ,

ET PR^CIPUIS FELLI, PAMELII, RIGALTII LECTIONIBUS ET NOTIS INSTRUCTA,

VARIISQUE AUCTA OPUSCULIS DUBIIS ,

AUT NOVISSIME TROMBELLII ET MINGARELLI, DURANDI ET

MARTENII CURA EDITIS.

NEC NON ET ACCEDUNT IN QUOSDAM LIBROS TUM RECENTES JOSEPHl MARTINI

ROUTHII NOT^, TUM D. NiCOLAI LE NOURRY DISSERTATIO.

»hSiCH«'

TOMUS UNICUS.

PARISIIS

EXCUDEBAT SIROU,
IN VIA niCTA DAMBOISE, PRfeS LA BARRll.RK DT.NFER,

OU PETIT-MONTROUGE.
18W.

ELENCHUS RERUM
QU^ IN HOC VOLUMINE CONTIIVENTUR.

PRjEFATIO IN EnlTIONEM BAinZIANAM. — VITA S. CYPRIANI E\ EJU9 SCRIPTIS EXPRESSA.
ORDO RERUM IJi HAC KT C«TERIS EDITIONIBUS COLLATUS.

S. TIIASCn C^CILH CYPIUANI OPERLM
PARS PRLMA. — EPISTOLiE.

EpISTOL.C I LXXXIII.
EpISTOL* SIIBLEST,« FIDEI 111.

Liber de nabiln Yirgiiiis.

Liber de Lapsis.

Libcr de Lnitaie Ecclesi*.

Ad Demelrianum.

Deiiloloriini Yaiiitaie.

De Morialiiaie.

De Opere ei Eleemosynis.

PARS ll.-OPUSCULA,

De Biino Palieiilia!.

De Zelo el Livore.

Ad Fortunaliini, de Exhorlalione Mar-

lyrii.
Ad Qiiiiiiiiim, Teslimoniorum conlra Ju-

daeoi libri iu.

APPENDICES.

App. I.

fOPUSClILA
DUBIA.

Dc Disciplina et bono puiliciti*.
Exhoriatio ad poeniieniiaiii.
{LibeUus itte novissime Bonoma editu»,
serius enixa opera repcrtus , ad culcem
appendicHin reponendm (uit.)
App. II. Liber deAlealorilms.
OPUSci.LA De Singularitaie clericoruin.
suppOilTA. Dc XII .Vbusionibus sxculi.
De duplici Mariyrio.
Oratio Cypriani Anliochcni pro inariyri-

bus.
Ejiisdcm oratio qiiani sub die passioiiis

suxdixil.
Dc inoniibus Sina et Sion, adversus Ju-

d.TBOS.

Tractatus advcrsus Judxos qui insecuti

sunl Dominum noslrum Jesum Chri«

smm, iiicerio aiictore.
Coena, Cypriaiio falso adscripta.
De rcvelatione capiiis bcati Johannis

Baptist.Y! tractatus.
De Pasclia computus.
App. III. Dissertatio de Cypriani libris ad Deme-

trianuinctdeIdi)lorum vaiiitaie,auctore

D. Nic. Le Noiirry, nionaclio 0. S. B.
Carinen ad Fclicein, e veteruin scriptor.

el monumciit. ainpl. Collect. D. Ed.

Marteiiii, inoii. cjiisd. ord.
App. IV. OxoniensiscditioiiisselectajinCyprianum

nota;.
Selectse Jos. Mart. Roulliii in quosdain

Cypriani iibros iiota;.

SIGLIORUM EXPLIGATIO.

Qiij plura de singulis istis sigliit, de varia codicum librorumve indole, origine ac forluna voluerit, retro abeal , si
vacat, ad prcefalionem tertio tomo inscriplam, singula nimirum sive manuscripta, sive typis expressa , quanlum
licuit, seduio descripta eo loci reperlurus.

Ar. Cod. Bibl. Arundelianse.

Becc. Cod. Beccciisis.

Ben. Codices Beneventani.

Bod. Codd. Bodlclani.

Cant. Cod. Caiiiabrigiensis.

Carn. Cod. Carnoteiisis.

Cellar. Cellarii nnte.

Colb. Codd. Colbeitini.

Comp. Cod. Coinpondiensis.

Corb. Codd. Corbeienses.

Coti. Cod. liibl. Coiioniana;.

X>rHr. Cod. Driirianus.

EboT. Cod. Eboraceiisis.

Kr. Ed. Erasmii.

Fab. Cod. Mcol. Fabri.

Ftor. Cod. Floriacensis.

Fou. Cod. S. Mauri Fossatcnsis.

Fux. Cod. Collegii Fnxensis.

Culd. Edil. Li|)siensis Goldliorni.

Coul. Editio Gfnilarlii.

Grat. Cod. Gratianopolitamis.

Crav. Edil. Gravio adscripta.

Gron. Correct. Grnnovii.

Jnnom. Edilio innominata.

Lam. Cod. Lamonianus.

I.amb. Cod. Bibl. L.iinbctban.'».

Lfit. Correctioiies Latini Latinii.

Lmc. Cod. Collegii Lincolniensis.
Lindii. Ed. Lindncri.

Lips. Edit. Lipsieiisis.

Lond. Cod. Londinciisis.

Han. Edil. Maimiii.

Heerm. Cod. Bibl. Mcermanii.

Met. Cod. S. Arnulplii Melensis.

Mich. Cod. S. Michaelis in periculo maris.

Mor. Ed. Morelli.

Ms. Retj. Cod. Bibliotli. Regis.

NC. Cod. Novi Collegii Oxoniensis.

Oxon. Edit. Oxoniensis.

Pam. Edit. Pamelii.

Paiis. Edit. Parisiensis 1666.

Pemb. Cod. Bibl. Pembrochianae.

Pilk. Codd. Pithoeani.

liemb. Editio Rembolt.

hein. Codd. Remigiani.

Rig. Editio Rigaliii.

Routh. Routiiii notx, lectiones.

Sar, Cod. Sarisburicnsis.

Seg. Cod. Seguieranus.

Spir. Edit. Spirensis.

Teu). Codd. Tewerani.

TAu. Codd. Thuani.

Vat. Codd. Yaticani.

Ver. Cod. Yeronensis.

Vici. Cod. S. Yicloris Paris.

Voss. Codd. Yossii.

^Veis. Cod. Welsmonasteriensis.

^vxi^ii^i

IN QUA, POST ENUMBRATAS SANGTI CYPRIANI OPERUM EDITIONES,
DE S. MARTYRIS DOCTRINA PLURIBUS DISSERITUR.
AUCTORE D. PRUDENTIO MARAN, 0. S. B.

Ad licinc prafalionem flggredienli nec S. Cypri.ini laudes perscqui necessarium vidctur, nec Buluzii labo-
rem conimcndare. Conspirans omnium in Cypriani adniiralione consensus, favoris aucupia non de^idcrai :
edilori siiffragalur erudiiionis fama el plurima in anliquisscripioriljuscdeiidiset cmendaMdisindiislria. Miilia
quidcm cxsiant Baluzii lai)oriim nioiiumcnla, ncccuiquaiu ferc coiiccdil, qui rcm litlerariam auctius dilave-
rit; scd, pra.'tcrquam quod ad luic exlrciiium opus longo usuexcrcitaius acccssit, numquam alias vidctiirope-
ra; ct labori minus pcpeicisse in vcluslis codicibus iindiqiie comportandis et evolvciidis. Jussus Iiac urbe abs-
cedcre aiino 1710, consilium cdendi Cypriaiii non abjecii, nec iiitermisit laborem, qucm tameii, rediix sub ti-
iicm aiiiii 171.3, novo conalii repeliit, ac tandem lypis coepit mandare anno 1717. Jam prclum abboivcrat ge-
nuina Cypriani opcra ac iuaximam parlem Baluzii annolalionum, ciim eum utilitcr laborantem vila dcfccit dic
28 mensis Julii, anno .xlatis 88, Cliristi 1718. Morluo Baluzio, non sine lilteralorum oninium desiderio, nova;
Iiiijus ediiionis opus diu interruptum pependit, sed, aiino 1724, rev. admodum pater domnus Dioiiysius dc
Sainlc Martlic, supcrior gcneralis congrcgalionis Sancti-Mauri, pluribus rogante typographia; regisc prafcclo,
rcm uni ex suis commisil, qui libcnter oiieri successit, et ab alio adjutus telama doctissiiiio viro nonduin ab-
solutam perlexere conatus est, cum iis cdendis et emendandis quoe Baluzius inlacia reliqucrat, luin vero, ut
in pluribus aliis Pairibus pcrcommode faclum csl, uberius de rebus gestis Cypriani deque illiiis doctrina dissc-
rendo. Ut proniissis saiisfial, nonnulla; S. Martyris sententiai iii liac pr.^efaiione, quain vila Cypriani proximc
sequetur , a;quis ponderibus examinaiidaj sunt : scd anlea variae illius operuin edilioiies reccnscnd;c vi-
dentur.

Vari^eoperumCypriani edilioncs quac in ipsis typograpliix incunabulis adornatoc ac poslea pluribus in lo-
cis repeiiia; suni, quania fuerint hiijus scriptorislcgendi studia declarant. Tres anliquissinKic meinoranlur :
Roraana, au. Ii71, perConradum Svveinlieim et Arnoldum Pannariz; Veneta, an. 1171 , pcr Viiidcliiium Spi-
renseni ; tiim qua; diciiur i/moiiiiiiato, quia ncc urbis nec typograplii nomen adscriptum. Tcslatur cditor Oxo-
nicnsis u$um seesse tribus editionlbus : i Ad manuni habui, > inquit, < ediiiones vetusiissimas, Spirenscin
anni li71; innominalam,ciiinccpati'ianeca:tas afflgitur^nec non illain Ileniboldi nnnil512.> Scdtaineii editiu
illa quae Spirensis vulgo dicitur, non Spira;, scd Venetiis exeusa, ut jain observarunl eruditorum nonnulli; ct
eorum errori, qui illam Spirx aitribuuiit, locuin dedit nomen Vindeliui Spirensis, a quo perfecta fuit amio
1471. Nam Joanncs Spirensis mortuus est Venetiis anno 1470, ejusque officio et laborihus iii cadem urbe
successit frater Vindeliiius, cui proindedebetur h^c editio. Id patet ex his versibus, qui ad calcem ediiionis
librorumrfe Civilate Deiabeodem Vindelino adornatai leguntur :

• Qui dociiit Venetos exscribi posse Joannes

Mense fere trino centena voliimina Plini, •

Et totidem magni Ciceronis Spira libellos,

Cocperat Aurelii; subita sed morte pcremptus

Non potult cocptum Venetis Dnire laborem.

Vindelinus adest ejusdem frater et arte

Non miuor; Hadriacaque morabitur urbe.

M. CCCC. LXS.

Ex his maxime dubium videtur quod ait , post nonniilios alios, eruditus auctor Aimfl/Mim Typograpli. loni. i
Vindclinum in Germaniam abiissc et anno 1571 Bartholdi opera ibi edidisse. Reccnsei idem scriptor libros a
Vindcliiio Veneliis ann. 1S7-2 et 1577 edilos.

Prodiit Parisiis, anno 1512, alia cditio operum Cypriani ex lypograpbia Bertoldi Rembolti et Joanuis Wa-
lciloes. .\cccsserunt in hac cditionc Cardimlia ClirisU Opera, Exposiiio in sijmbolim Apostolorim et Passio
S. Cypriani; libro sivc epistola deAleatoribus, ct aliis nonnullis qusc ad Robcrtum Forlunatum missa fucrant ,

S. CVPRIAM. IV. 1

^, PR^FATIO, 12

in aliuil tcnipus rcjeclis. Is enini Roberlus Forlunaius provinciara recognosccndorum Cypriani opcrum susce.
pit ; vel poliiis, ut ipse tcslatur in episiola nuncupaloria ad Ruricium Blesenscm, virum scnaiorium, eo aut
lect'ionil)us aut rcbus familiaribus occupalo, Giiillolmus P«lotus I opus insigne rclegil, cmaculavit , ct anno-
lationibus quibusdam non negligcndis, hjcorumquc Bibliac ct aliornm cilotionibu?, vcl. ul aiunt, quotaiionibus
ad marginem pcrpulclire mulloque cum laborc donavit : i post epistolam nimcupatoriam, alia ab codcm For-
lunalo apposiia esi.qufcUc uliliiate librorumCypriani, ac dcejuscloqueniia pcrlractat, cum hac inscriptione :
C. DE P. Jacobo GnASOi.\mo, civi Veneto, salitem DiciT..Ca!lerum, lixc cdilio satisaccuraia esl, ac in multis,
qu X pcrperam in scqucniibus cditionibus miilaia fucrant, cum codicibus inss. coiisentit. Dicit Erasmus usiim
sccsse «prxsidio lriumcdilioniim,Uoman!C,q«a niliil vidi,» inquit, « dcpravaiius, ciianienhaccalicubi profuil;
cujusdam altcrius, cujus litulus excidil, ct Badianae. > Ediiio illa, quam Erasmus celebcrrimo Badio allribuit ,
cadcm videlur c&se ac Rembolti ; observat cnim Erasmus librum rf« cnrrfiHfl/ifcus C/irisii operibus t in cditio-
nc Badiana scparatum liaberi a reliquo voluminc : i id qiiod vidcrc est in RemboUi ediiione,qua jam absolula
lioc opussepanilim additum fuil. Alia cditio, ciijus titulus cxciderat , forle cadcm fuit ac innomiiiala. Quod
spectat ad Ronianam, icsiatur Fridcricus Rlicinariususum sc cpse « anibabus illis ex inclytnc reipublic:c No-
ribergensis bibliothcca benevolenlissime communicatis operiim Cypriani ediiionibus, anno jam tum m. cccc.
Lxxi, anle lypographica vix adulia publici juris faclis, Romana, haud dubie divcrsa ab illa qua Henr. Gn-
vius in cdil. Colon. anno 1544, praitcr Badianam quamdam ei aliam, iisum se es<e , niliil aiilem depravatius
vidisse scribit, el Spirensi. cujusariifcx Vindelinus quidam laudatur. > Graviiim cum Erasmo confundit Rci-
narlus; nec cuiquam facile probabitRomanam editioiicm anni 1171, qua usum se esse dicii, divcrsam csse
ab ea quam Erasmus coqimcmorat.

Erasmus, qui lot sanctorum Patrum ediiionibus prxciarc de rc ccclesiastica et liltcraria mcritus esl, siiam
in Cypriano operara non passus estdesidcrari. Prodiit, co accuraute, Cyprianusan. 1520, Basilea;, fol. ex of-
ficina Frobeniana,sed multo quam in superiorihus editionibus locuplclior. Primus cnim in luccm edidit Eras-
nius litleras de hxreiicis haptizandis nrf jjHiiiliiin, nrf Jiibaianum et ad Pompeimn, lib. terlium Teslimoniorim ,
acsententias episcoporum in concilio Cartbaginensi tertio : cjusdem diligcnti:e dcbcntur ires trAclatiis, rfe
Laude Harlyrii, de Disciptina et Bono Pudicitim, ct nrf Novalianum hajrelicum, quns ct si Cypriano abjiidicant
pleriqiie critici, nemo tamen antiquissimos et Cypriano dignos ncgavcrit. Ilis adjuncia; fueruni dua; oraliones
Cypriano afficta:. SensilErasmiis, vir emunctai naris, ha;c opera non esse Cypriani ; sed, qiiod saiis mirar'
non possum, aliud opus, cujus aucior Diocletiani et belli adversusTurcas mcminii, inlcr cerlissimos Cypriani
foetus ascribit; tibrura dico de Duplici Martyrio ad Fortunatum ; quo invenlo visns est sibi, si ci crcdimus, ma-
gnura quemdam thesaurum invenisse : « Hunc in vetustissima, i inquit, « hibliotbcca repertum adjecimus ; uii-
nam cl liceal cjelcra hujus viri salutifera scripta pervestigare ! i Sed hiijus libri arlificcm esse Erasmum, ac
ingeniisui opus Cypriano subdidisse proniiniiat Henricus Gravius, cui videtur liac in re P;inielius .■'.sseniiri.
Cerlc liactenus nec bibliotheca, ex qiia hiinc librum criiit Erasmus, cognita cuiquam fuit ; nec codcx quo sc
usum csse indicat, ciijusquam in mauus pcrveiiit. Et res et verba stylum Erasmi redolcnt ; ei, quod siispicio-
ncra auget, nonnulla Scriptura; testiraonia, ut obscrvat Pamelins, ita prorsus in hoc iibro, nt in aliis Erasml
cUicubrationibus reddiiniur. Haecediliosiipe repelita variis in locis, ut Basilc:e apud eiimdom Frobcniuin anno
l."ii;>, iriaS, fo!., addit Fabricins li)iO, fol., ut Culonioe 1525, 15ii ; ut Liigduni 15-28, 1557, 1514, 1551, P.i-
risiis 15 il. Sed de his rebus tam pnrum convenit inler cos qiii scriptores ccclesiaslicos recensuere, aiit libro-
riim lexuerecatalogos, nihil utcertoslatucre possii, nisi qui hasomneseditionesoculissuis videril, qnodmilii
faieor usu nnn venissc. Inter has autera cdiliones insignis illa est ac proccipuc mcmoranda, quam Hcnricus
Graviiis doclissimiis Dominicanusanno 15li Colonia; dicitur accurassc ; sed mouet Baluzius in noiis (p. 281)
lutnc cditioncm non ab ipsoGravio adomaiam fuissc, scd ab alio, qui usus eslqiiodara cxemplari edito, Gra-
vii partim conjecluras, parlim cxcodice mss. variasjectioncs ad marginem conlinente. Recenset Falmcins
cdiliones Cypriani operum Colonia! anno 1520, apud Henriciim Alopecium ; Ycnetiis aiino 15i7,Anlucrpiaj
anno 1511 : addcrc potiiisset 1512, apud Joannem Crinitum. Tlioma; Jamcsii Cyprianum redivivum Londini,
IGOO, numerat idcm Fabricius, qui et de liis rebus et dc iis a quibus Cyprianus vernaculis linguis illiistraius ,
niii nonnulla illius opera separatim ediia sunt,consuli potcsi.

Quidquid ex Cypriani opcribus adliuc in bibliothecis laiebai, id Paulus lHanutius et Guillelmiis Moreliuslam
arcurale collegeruni,ut niliil posteos reperlum fucrit qnod Cypri.auo posset adscribi : P:'uli Manmii opera
liicem vidcrunl liber rfa .S/jccmcu/is et Epistoltc in ordine Pamelii. 5,17,19,23,20,27,29,50,58,09,60,78,80,
82,83. Adhibiti sunt cndices velusiissimi ad haiic cdilionem, qiix Rom.x prodiit apud Paulum Manulium .mno
i:iC3. Nuncupata estS. Carolo Borromco qui, ut ibidcm teslalur M;inulius, toius in cam curam incubuerat ,
« iitommaCyprianiscripta, mcudisantea deformata, invelcrein illam iniegrilalem ac specicm, acccrsito eiiam
Vcrona mir»! vetustatis cxeiuplari, acciiraia docloriim virornm industriaresiiliierenlur. > Transtulit Morcliiis
in suam cdiiioncm quxcumque Paulus Manuliiisc tenebris cruerat; bisqiie addidil epistolas Firmiliani ad Cy-
prianum, Cclcrini ad Lucianum ctLuciani respotisionem, cpistolam Cclsi ad Vigilium, libros de Ateatoribus
ndversutJnda-osqminsccni siinl airistum , de ditodecim Abusionibus swcuti, Coenam C.ypriani, ct carmina S.
Mariyri adscripla. Piodiii cdiiioanno 15Ci ; sed, antequam absolula essct, immorluus cst huic labori doc-

15 PR^FATIO. U

lissimiis lypogrnplius, dc rccodesiaslica cl liltcraria opiime iiieiiliis. Niinciipalorlam epistnlnm Carolo IX
iiiscripsil Adrianiis Turiicbiis. In oa regcm clirislianissimiim preciliir iit liltcros ct nxorcin Morelii, qiios illo
iiinpcs reliqiicral, jjcnelicicnlia sna jiivet, alii|iiidqiie clargiatiir ad :vs alieniiin, sliidio de repiiliiica hencinc-
rciidi conlraciiim, lucndiim atqiic dissnlvendnm, ac annua Morclio ab Henrico rcgc constilufa, sed quibns per-
friii leinporum iniqiiiiasac Krarii angusti;e non pcrmiserant, iiberaliter resiilui JHbeai aiqiie persolvi.

Cyprianum non aiixit Pamelius, scd pluribiis loris ope codicum mss. cmcndavit, novo Epislolarum ct
ali'iruni operum ordiiic, eniditis nolis, vil.i cx ipsiiis opcribus collecla, indicibiis copiosis i!lnsiravii. Aii-
(eqiiam Manutii ci Morclii editioiies prodirent, jam Pamcliiis staliicrat hiinc laborem suscipeie; sed cjus
consiiium inlcrpcllarunl studia ilieologica ac profectio in Gallias. At ubi vidit duas illas editiones , sperans
se illaruni et aliarum veluslioriim ct codicum mss. prsesidio aliqiiid accuraiius et suis numoris absolutius
clal)orarc pos.se, tanlo animi ardore in opus incnbuit, iit omnia typis matiira cssent anno iriGG; scd Bel-
gici motusmoramatlulerunt. Prodiit landem ba;c editio Anluerpise anno l.^GS; ibidem repeliia est anno
1589, Coloni;B 1G17, Parisiis anleni 157i, 1005, ICIG, IGii. Addit bibliotlicca Barberina Paris. 1G07 ct
1C.52, FabricinsParis. 1C33, ct Colon. 1617, 1052; sed linee, iit jam dixi, non valde cerla. In calalogo libro-
rum bibliotbeca! LiigdiiniBalavorum reccnsetur cdilio Coloii. Agrip. 1573. Anievenil Pamclius Joanneiu
Jlarrisium Anglum, Tlioma! Moro qnondam a secretis, qui idem consiliiim inlcndcbat cdendorum Cypriani
operum. Is libenter Pamelium juvit variis sui cxemplaris lcctionibus ; operam eidem navarunt Joannes
Clemcns, niedicus, eliam Angliis, necnon Antoiiius et Valeriiis Caiicbii , jiireconsulii Ultrajectini fratres,
communicatis pairis sui castigationibus et conjecturis. H;ec discimns ex Pamelio in epistola nuncupatoria,
qux inscnpta est Yiglio Zuicbemo Frisio, S. Bavonis apud Gandavcnses preposito.

Siinon Goiilaiiins edidit Genevir, anno 1593, opera Cypriani, ordinem Panielii ct contextuin sccufn^, scd
de suo addens loiigas et opcrosas ad lcgendum observationes, qiiibiis Pamclium rofcllerc ct S. Cyprianuut
calvinistam facere conalus esl. Prodiit Parisiis, anno 16i8, editio Uigalfii, aucla libro de Rebaplismnte, quam
sccuia est in eiidem urbe, an. 1666, editio Priorii ciim notis Rigaltii ct aliornm, adjuncfis Cypriano scriptis
Minucii Felicis, Arnobii , Ccimmodiani, necnon Julii Firmici de Errore profanari(ni HeVufwnum. Nova edilit)
epistolanim Cypriani , prxtermissis aliis pertraciationibus , prodiit anno 1681; ciijiis titiilus sic habct :
f S. Caecilii Cypriani, Carihagiiiensis cpiscopi ac landein marfyris, ac aliorum qiioriimdam ad ipsum vel
insimili causa scriptx cpistola) lxxsiii, ordine Pameliano locata?, ex editione Goiilartiana in sectiones
divisfe, et enm S. Angnstini ad Cypri;mi argumcnla dc baptismo liDereticoriim responsinnibus suo loco sub-
jnnctis, variis etiam Pamelii, Rigaliii alionimquc lectionibus ct conjectiiris, nt ct Gratiani in decreto Lom-
bardi in libris Senteniianim, ac Tliom;i! Aquinatis iii Siimma fhcologiic, allcgaiionibus in margine notatis,
et aliquot deniijue utilibus indicibus seorsum edita;, siiidio Friedcrici Ucinliarli theol. in iiniversit.
Altdorflna P. P. ei ecclcsia: ibid. ministri. Altdorfi typis et impensis Ilciirici Meyeri, universitalis
lypograplii. »

Proximc secula est, anno 1682, Oxonlensis editio e theatro Seldoniano, ciim codicibns mss. collala, notis
Pamclii, Rigaltii ac ipsius etiam ediioris illustrata, pliiribiis aucta pertraciationibus Arnoldi Bona;-Vallis
abbatis, Cypriani Antiocbeni Conressione, et antiquo paschali coinputo. In bac adornanda cditione duoruni
protestantium episcoporum enituif industria, Joannis Felli, Oxonieiisis rpiscopi, ct Joannis Pearsoiiii Ces-
triensis; qnornm primus editionis siimmain in sc susccpit , aller annalcs Cyprianicos, qui sancii Martyris
operibus praifiguntnr, non sine ninlta eruditionis laude elucnbravit. H;cc cditio reciisa est Brema; anno
1690, Amslelodami 1699. Ila Fabricins; sed aliter visum CasimiroOndins, qui trcs editiones commemorat
post primam Oxoiiicnsem.

Nec tot Cypriani operum editiones, nec honorifica non paucorum hominnm de novissima Oxoniensi judici.i
Baluzium dcterruerunt, quominus novam suscipcret. Nam, cum videret singulis ediiionibus sua inesse vitia
dum aul vHiosi codiccs mss. adliibentiir, aut snperiores editiones, ubi opiis non erat, emendantiir, iibi opiis
crat, incastigata; rclinqnuntur, non desperavit S. Martyris confcxtum sic emcndari posse, nf purus et inia-
ininaliis tandem aliquando prodiret. In lioc pofissirnum pcnso elaboraiidiim sibi esse intelligcns, prxter
codicesmss. qui Painclio, Rigaltioct Anglis usiii fiicrani, alios circitcr trigiiila in svibsidium sibi adhibuit.
Ilorum notitiam infra subjiciam , qiialem ex Baluzii notis colligcre licuit : nam, ciim varias lectioncs vir
crudiius, ecodicibns inss. excerptas, in cxeniplaribus cdifis inseruissef, distracla siml ha^c cxeniplaria ciiiii
aliis bibliolhecE BaUizianx libris, neque ex illis nisi perpaiica reperire poliii. .\ddidit eiiam B;iluziiis obser-
vationes elnotas, in quibus plerumqiie rationem corumreddil, qu;c in contoxiu immulanda jiidicaverat
intcrdurn cliam, ut abiindabat cruditione, in antiqnis rebiis illnsfrandis siyluin cxaciiit. Periniqne facercm
si, cum illius clucnbralio prxier paucissimas paginas ipso aclbiic viventc cxeusa fiieril, cx dcbiia illius
labori laude aliqnid in me dcrivarcm; quin etiam cuin niibi illiiis notas cxpendere, et ciim ipso S. Cypriani
contextii confeiidere pertcmpasnon licucrif, judiciiiin nicmn non intcrponain, sed publico asseniiar. Nuii
lamen dissimularc possim me sa!pe animadvenisse contextum Cypriani, ut ab homine doctissimo in tanta
codicum inss. copia ficri par crai, pcrcommnde emcndari.

tiuodsiietfat ad o,eiaCypri;ino adsciiiiia, jam boiia lars lypis m:'ndala Iiicrnt, cum Baluziuni nobis

15 rn^FATIO. 16

inorsabstiilil. Pr.Tlw ircs ilhiS pcrlraclalioncs, de Speciacnlis, de Luiide Murlijtii, cl de ncbajiiismate, qiia?
Jl:ihuiuscmugcnuiiiisCy(iriani operihiis conJMiixit, ahsohiii cr.int lihri de Jiono Pudkiiin;, de Menloribns,
ad NovalianumllarclicuiH, de Moiitibus Siiia ct Sion, diiai Oialioncs C\ \m:\no afficl;r, traclntiis Ariioldi,
l)ona:-Vallisal)balis, de novissimis Verbis /)o»ii)ii iii fruce, ejusilein liher de cardinatibus Clirisli Opeiibiis ,
diiobusaul tribiisfoliiscxceptis. In bis qux supcrcranl emeiulandis et cdcndis claboranduni luil. At(]ue
cquidem, si novani C.ypriani opcruin cditioncm siiscepissem, fateor nic iion pauca cx tam gravi snrciiia
dconcraluruiii foissc! Sed, cum intclligcrem vicariam me operaiii ad banc cdiilonem abso!vend;iin afferre,
cauiiiis niilii agendnm fuii. Itaque rctinui qiiidquid babuil editio Painelii, quia sic visuni Baiuzio fuorat.
Scd ex iisqiiibus Angli Cyprianuin oiicrarunt, necessarinni cssc diixi clucubialioiics Arnoldi Bonac-Vallis
de Opcribus scx dicruin, cl dc Laudibiis beaiw Virgiiiis, cjusdcmqiic Medilaiioiies cxpungcre; Inm nc volumen
niniiain in inolem cresceret ( aiicium cnim fuisset deccm loliis), tum quia alia exstaiit in bililiotbccis lO-
slris ejusdem Arnoldi opera, quau pari jiire ac Ires ilke elticnbraiiones, in banc cdilionem recipi debiiissenl.
riacuil crudilis viris, quos in consiliuiii adbibuimiis, ut neulris aditus daiclur. Computiim pascli:i!c, qnod
idciii Aiigliedidcrant, cliniinarc siatucral Bahizius; clcuni opcra Cypriaiio adscripta cx edilione Oxonicnsi
cxccrpsissel, istud de iiidustria omiscral. Eo libcnlius illius vohiiitati obseciili sumiis, qiiod b;c libcllus
«cc Cyprianotribui possit, neccuiquam valdc prodcsse, ac prrolerea variarum leclionum sylva ct longio-
ribus noiis luxuriet, qnaj ad insiiiulam bujus edilionis rationem accommodari noii polcranl. H;iud cquidein
nunicraverim iiiter meliora antiquit;\iis monunienia Confcssionem Cypriani , quam edilor Oxonicnsis lalinc
\Hlgavii; sed lanien, quia eain Baluziiis omiltendam non cssc judicavit, ac piulerca in prciio fuil apud
Gregoriuin Nazianzcnum, Eudociam ct Pboilum , non modo illam iii hac cdiiioiic desidcrari non passiis
sum, scd cliani in locuni l:ttin;i' interprelaiionis, quam pluribus locis biulcam, inniimcris aliis corruptam
Angli dcdcrant, graccum ipsum contcxliim ex biblioiheca illuslrissiini comilis dc Seignelay liberaliler sup-
pedilatiim , ac novam iiiierpretationcin sulislilucre non dubitavi. Spuria opera sic edcre insiilueral Balu-
zius, iii babenliir in Oxoiiicnsi cditione : id quod perspici poiesl cx liis qu;c lypis, eo adliiic vivenle,
inandata dixinius. Scd , cum vidercm ex bis nionnmcnlis noiinulla esse magiii prelii, caque qno sxpius cuni
Cyprianocdita fiierant, eo plurcs nccvos Iraxisse, veiuslas editioncs ct aiiliquos codiccs niss. qiiotquot in
Iiac urbcrcpcriri potuerunt , in subsidium vocavi , eorunique ope el pra?sidio phiriina majori m in inoduin
dcformala , pnuscrlim in libro de Siiigulariialc clericorum, Exposiiione sijniboli, ci Epistola Celsi ad Yigilium
in prisiiiium nilorem rcslitui. In bocetiain Baluzii vc-tigia prcmcrc non potui, quod cum suas ille notas
post conlcxtum rejecissel, ego varias lecliones margini apposuerim. Scd nec Baluzio notis inierdum ube-
rioribus indulgcnli, iiec iniiii in sola contcxius emcndationc iinmoranti aliler facere inlegniin fiiit. Ad banc
cmendaiidi contcxlus opcram alia acccssit, quam pro facultatis nicdiocritatc , iii cxplananda S. Oypriani
doclrina, in rcbus illius gesiis ad criticx normam expciidendis, navaviinus.

I. — CVPRIANl SENTENTUDE UNITATE ET INFALLIBILITATE ECCLESI^E,

Quac cx Cypriani scriptis ad vcriiatis dcfcnsionem eruere aggredimur, ca quo magis pcrspicua sunt et
■ ad nninium captum accoinmodata, co minus caviUando cliidi possiinl; ct quo majorcm tertio Ecclesiae sx-
culo admiraiioncin babueriint , eo apiiorj videnlur ad eos pcrinovcndos qui iria Ecclesix priora sxcula
vejicere non audent. Scribebal Cypriaiius doctis paritcr ct indociis, cjusque doclrina non tantum iii Africai
lucc vcrsabatur, sed in Italiain navigabal el ad remotissimas Occideniis Orieiitisque ecclesias perfcrebalur.
Ilaquc illius de Ecclesia , dc sacramentis , excepta dc baptismo liaMclicorum qiucstionc , de Cbristi divini-
lale cjiisqne graiia icsiimonia, non uiiiiis episcopi , ncc ccclcsix iinius , sed omnium illius xtalis Catholi-
coruin icstimonia cxisiimari debciit. Qucrnadmodum autcm uiiitalis amor inler virluics Cypriaiii praecipue
enituil, sic iii cjus scriptis iiiliil vclicmcntius coinniciidaiur , nibil accura.lius defeiiditiir , quain uniias
Ecclesi;c. Katilc profeclo cx cjus dictis liia polissiinum pcispiciet qiiisquis non oninem amorem vcritatis
animocjccii: \" Ecclcsiam qiiu' a Cbrislo pcr Apostolos fiiiidala cst, omiiibus conspicuam ac visibilcm cssc ;
2' nec perirc, iicc ullo crrorc aiil scliismale corrumpi possc ; 5° ita unam csse , ut qua;cumquc ab ea scclai
discesscruni , iit a vera Ecclcsia , iia ab a:teriia salute aliciia; sint.

Nota iion craiil saiicio Maiiyri iiivisibilis ecclesi;c coiiiinenta, qua; longc recentiorc memoria cxcogilala
sunt; sed eam Ecclcsiam intclligit in qiia zizania cuin frumento, vasa fictilia cum aureis et argenleis usque
addiem jiidicii perniista ccriienlur (;)p. C3cl 74), qmicsupcr Petrum Domini vocc fundata f una esl el in
inullitiidincm lalius iiicrciiicnlo fei:undit;iiis cxlendilur, ac Domiiii luce pcifus;i, pcr orbciii lotum radios suos
porrigii ; in ipia cpiscoiialus iiiiiis cst, ciijus a siiigulis In solidum pars tciiclur (de Uiiit. Eccles., pag. 195),
in qua icrlciiiporuin ci successionum viccs cpiscoporum ordinatio ct Eeclesix ratio decurrit, ui Ecclcsia sii-
per cpifcopos conslituatnr , ei omnis acliis Ecclcsiai per eosdem praiposilos gubernclur (Epist. xxvii). i In
liis ci aliis cjusmodi locis imlla rcsiJct suspicio ccclesiai invisibilis; nequc cniin lapsos hortarelur Cyprianiis
ul Ecclcsisc invisibilis dccrciis obscquaniur, aut confcssorcs ul ad Ecclesiam invisibilem redeanl ; nec episco-
1 orum succcssionem habel ccclcsia invisibilis, nec per tolum orbem radios suos diffundit.

17 rr.yEFATIO. 18

Sed, iie quisdical Ecclesiara pnmis ssocnlis lios litulos meruisse, al poslea reriini faciem fuisse mulalam,
occurril liis eaiumniis Cyprianiis, ac visibilem illam Ecclesiam nullis hominum virilius everii, nullo erroru
supcrari, nullo scliisinaie dividi posse citniendii. Quid de persecuiionibus iinperalorum senserit, perspici po-
lest ex libro de Lapsis, ubi horrcndam illam perseciilionem, quain Decius accendit, diviiu) consilio permissam
fuissedocct, ut piclaiis siiidium, loiiga pace rcfrigeraliim, exsiiscitaretur; sic eiiani persecutioncm Gaili et
■Volusiaiii Uoina) prorupisse observal, « ut nd confundeiulos lixreticos et letiindendos oslenderet Doniinus
qu;c esse'. Ecclesia..., qui cssentquos inimiciis lacesscrei, ([ui conlra quibus diabolus ut suis parccret {hJpist.
Lviii).» Sic deperpetuitale Ecclesia; seniienlem nec liseie.^es nccscliismaia terrebant ; pra;dicta ha!C sciebal a
Christo et Aposlolis, nec (piemqiiam niirari deljeie cum eveniunt (Episl. i.v). Nullo antcm errore Ecclesiani
infici, ntillo scliisniatecorrumpi posse pluribus locis dcclaral, imprimis iii libro ile Unitate Ecclcsia;, ubi sic
loquitiir (pag. i9o) : « Adultcrari non potesi spoiisa Cliristi; incorruptaest etpudica; uiiani doinumiiovii,uiiius
cubiculi sanctilalein caslo pudorccustodil...; dicil Dominus : Ego et Paler uniim sumus : ct iterum dePalre
et Filio et Spiritu sancto scriptum esi : Ei lii tres unum suiit. Et quisquam credit hanc uniiatem de divina fir-
miiale veiiicntem, sacramenlis cffilestiijus coliaerenlem, sciiidi iii Ecclcsia posse , et voliinlatum collidcntiiini
divoriio separari ! > Et paulo post : i Quia Cliristi populus non potesl sciiidi, tunica rjus per lotuin textilis
ct coharens divisaa possidenlibus non esl: individua, copiiiata, connexa, ostendit pnpulinoslri, qui Cbrislum
induimus, concordiam tohocrenlem; sacrameuto veslis et signo declaravit Ecclesiai uniiaiem. Quis ergo sic
sceieratus et perfidus, quis sic discordiio furore vesanus, ut aul credai scindi posse, aut audeat seindere uiii-
taiem Dei, veslem Doniini, Ecelesiain Christi ? » Erat ergo perspecium S. M;iriyri , quamvis ha;reses Ecclc-
siam oppiigneiit, quamvis schismala nonnullas illius partes avellaiit, Ecclesiam lamen suo seinper roijore
siare, nec vcriiatem, quain Chri^itis illi commisit, ulla lixresi infuscari, aut nnitalem sehismale cariunipi
pobse. Iliiic iiiter sccUis qua; ab Ecclesia discedunt, et Ecclesiam ipsam tantum ponit discriininis, quaiiiuui
inicr homiiiuui et Dei opiis; ac Novaiiaiium stultitix arguil, < quod ciira sit a Christo uiia Ecclesia por toliini
inunduin in iniilta inembia divisa, item episcopalus umismuliorum episcoporum coiicordi uuiiieiositate dilfu'
sus, ille post Dei traditionein, posi coniiexam et ubique conjunciam catholic;i; Ecclesia) unilatem, humanam
coiielur faeere Ecciesiam (Epist. lii). »

Qiiod ex liis principiis necessario sequitur, nuniquam accidcrc posse ut jusla sit causa ab Ecclesia disce-
dendi, id ctiam s;epe a Cypriano docelur : quosciimque cnim videbat ah Ecclesia discedere, cos propria sen-
lentia damuatos diccbal, ila ut neccsse noii esset :iliud de illis jiidicium inslilui. Sic ait [Epist. XLix) Nova-
tum, I qui cjici de Ecclesia cl excludi habebal, jiidieiuin saccrdotum VDliiiitaria disccssione » jinece^sisse, < quasi
evasisse sit |iceii;iiii, pra?vcnisse seiiientiam : > et iu hbio de Vnit. Eccles., p. 200. « Aversandus est lalis, »
inqiiil, « atquc iiigiendiis quisqiiis fucril ab Ecclcsia separaliis. Perversiis csl hujusmodi, el peccat el est a sc-
niciipso daninatus (Yid. Epist. xl). > Ex liis facile pcrspieitur iiiiam prorsiis et iiidividiiaiii csse Christi Ec-
clesiam, quainvis pliiros secta; veram se Ecclesi;im Christi esse iutendaiit. Nam |i!us iina csse non potcst qu;e
erroreet scliisniate non possit cverii, et a qua siiie scelcre disccdi non possil. M autem mirifice confirmant
omnesCypriani senleiitia;. Ecclesiam « qu.x' el vivitin Dcternum et vivifical Dei populum (p. i-27), > ila uiiaui
esse conlendil, ut, si apudNovatianum fuil, apiid Cornelium iioii fuisse dccbiret (p. 152). Mine loiies Eccle-
sia horlns conclusus, fons Mgiialus dicitur, ui in eadem pagina ; sponsa Cliristi, qiiiB sola filios generarc po-
test, qu;e(pic ciim Chrislo individuis nexibus coha;rcl(pp. G3, 108, 140, 147, 193). « llanc Ecclesi;e catholic;u
unilateni dedivina; dispositionis digiiatione vcnientem (p. 128), > coniparare non dubitai Cyprianus cum uui-
late Chrisli (p. 152), cum uniiate Dei (p. 202), cum unilateTriniiaiis (p. 196).

Atque liie fiiit cardo oiiinium conlroversiarum qua; sanclo Cypriano superveiierunt. Ciim Felicissimus ct
quiiique presbytcri nonnullos ex lapsis a Cypriaiii communioiie abstraxisscnt, ac speciosis causis sceliis suum
pnetexerent, quantus dolor exstitit Cypriaui in hac animaruin sibi crcditaruin pernicie ! quanlo eliariiatis stii-
dio borlatur iil vitent lupos qni salutem promiituiit, < ne qui deliqiiit veniat ad salutem ; > qiii Ecclesiam spon-
doiii, diiin id agiiiil, utqui illiscrcdit < iii totum ab Eceleiia pereat (Epp. xxxviii et xl). > Niliil aulem ap-
lius videb;itur Cypriaao ad eos qiii decepli fueraiit delerreiidos, quam ut eos demonslraret iii Ecclesia cuui
episcopis et plebe Cliristi conimuiiicare noii posse, si schismatis duccs scquaiitur. Revcra sic impressa crat et
insculpia eliam plcbecula; aiiimis lia;c doclrina, unam prorsus esse Ecclesiam, nec ab ea discedendi justam
caus.im incidere posse, ut scliisiii;itis signileri spe redeuiidiiii Ecclesiam ducereiit et laetarent quos decepe-
raiit ; sed fraudem nudavit ordinaiio Forluiiati qiiein pseudoepiscopum Carlhagincnsem consiilncrunl. « Nam-
quc ii quilnis in praileritum, > inqnit Cypriaiiiis (Ep. lv, p. 87), t pr;csligia obtendebaiilur el dabanlur veib;i
fallacia, quod simul ad Ixclesiam regrcssuri dicereutur, posleaquam vidcrnul illic pseiiducpiscopiim factuiii,
frustraios el dcceptosscesse didiceinnt, et lemeant quotidie atque ad Ecclesiam pulsaiit. > Novatiani faclio,
ut pietaiis pelle niiidior erat quain Felicissiini, ita inajiirein perniciem traxit : iiisorum ctiam coufessoriiiii
oculos perstrinxit fucatus color ; gravavit Cyprianum et conlristavit, ui ejus vcrbis u(ar (Ep. xliv), et iiilo-
lerahilis perculsi penc prostrati pcctoris mcestitia perstrinxit , quud semetipsi a Christi grcge ct ab cjus p;icc
ei concordia separasseiit; quod cos dc carcere prodeuntes schismaticus cl lixrcticus error excepisset (Epist.
Li). Non paruniproluil h's coiifessoribus Cypriani adhorlaiio, nl ill;ilum uniiail (laimium lclici rcdiiu repara-

^j) PUyEFATIO. 5»

rcnt : nam « cogniiosuoerrore, » ut ait sanclus Cornelius (Epist. xlvi), i ad Ecclesiam unde cxierant, simplici
voiuniaic vcncruni. j Confessi sunl errorem coram Cornelio et quinque aliis episcopis , ei Honiaiio presbyiero
cl ipsa plebe, cujus niagnus concursus factus fuerat, dcclararunt sinceram suam menicm semper in Ecclesia
fuisse; neque cnim se Ignorare t unum Deum csse, ei unum Cluistum esse Dominum, unum Spiriium saiic-
tuni miuni cpiscopum in Ecclcsia callinlica csse debcrc. i Si qua lamen secta scliismalis notam elTugere, et
vcra) Ecelesix pai» vidcii po-sct, id sibi in priniis Novatiani secia vindicaret, ul quse necEcclesis dogmala
sallcm in primordiis, ncc cxleriorem religionis loriiiam violaret. Sed Cypriauus conlendit parvi referre quid
Kov;itianus doceai, i ciim foris doceat. Quisquis ille est, » iii:iuit (^Epist. Lii, p. 73), « qualiscumque est, Chri-
sii.anus nonestqui in Ecclesia Cbrisii non cst. i Idem docet pluribus aliis in locis, prcscrtira iniepistola ad
Jlagnum, ubi sic loipiitur (p. iol) : < Ncquc eiiiin Durainus noster Jesus Ciiristus , » ini|uit, t euin in Evan-
{jelio suo lesiarciur advcrsarios suos csse eos (pii secum iion cssenl, aliquam spcciem lia,'rcscos designavit,
sed omncsomnino qui sccum non esseni, et sccum noncolligentcs gregenisuum spargereiit, adversarios suos
csse oslendit, dicens : Qtii non est mecum, ndversum meesi; et rjiii mecum non colligit, dispergit. Itcm beatus
Joannes apostdlus.nee ipscullain ba;icsini autscbisiiia discrevii, aulaliquos speciaiim separesposnit, sed uni-
vcrsosquidcEcclcbiacxiissent, quiquecoiilraEcclesiam faccrent, anliclirislos appelhivit, etc. » Quamobrem
dcclaiat S.Mariyr ne uiariyrium quideui exlra Ecclesiam a daninatione liberare. « Ardeant licet flamniis, > inquit
in libro de Vnit. Eccles. p.i^d, < et ignibus iraditi vel objecti bestiis animas suas ponant, non erit illa fldei
coronii, scd poena perfKiia; , iiec religiosx viituiis cxitus gloriosus , sed desperationis interitus. Occidi talis
potcst, coronari non potcst. » Eudem senlenlia saipe alias occurrit, ut iu eodem libro de Unit., p. 198, et in
Ejiist. Lii, p. 71, eiin lvh, p. 93.

Si quis autem suspicetur Cyprianum amore unitalis longius quam par est effcrri, is admonendus est ca;teras
omncs ccclesias cuni Cyjiriano de bis principiis consensisse, quamvis nuii easdem ac ille consecutioiies dedu-
ccrcni, nccbaptisma rejiccrcnt huireticorum.lloc eniin arguniento adversarios suosrcfellebatCyprianus, quod
Spiriiuin saneium extra Ecclcsiain ncc Jiaberi ncc dariposscfateieiitiir : i Qiii quanKiuam perliiiaccs alias et
indoeilcs, » iiiquit (Epist. lxxvi, ;;. 133), i vel boe tanien conliientur, quod univorsi sivo scbismatici sive
hxretici, non babeant Spiritmn saiictum ; et ideo baptizare quideni pussunt , dare autem Spirilura sanciuni
iion possunl, in hoe ipso a nobis lencntur ul ostendamus iiec bapiizarc eos omnino posse qui nun habeant
Siiiritum sanctum. » Eodem argiimcnto cuin ipsc Cyprianus passim utitur, tum etiam Firniilianus (p. 147).
Perspicuum eigo est ct Cypriani testimonio et omiiiuin qui tune crant Cliristianorum conseiisu, inter varias
socictatcs quie sibi christiana; rcligioiiis profcssioneni arrogant, uiiain aliquam essc extra quam salus xteriia
comparari noii polcbl, sive levitererrctur , sive etiam scliisniati nullus crror addatur; neduiii ipsa ciiin scctis
ab ca avulsis iii unius coinmuiiis Ecclesia; coinpositionem venire possit. Si qua; eiiiiii scctoe ab Ecclesia ab-
scissx notas et jura vcrx Ecclesia; ictiiieaiit ; frusiia veteribus sectis objecta fnit c|iisC(iporuin snccessio,el
episcopalus per loluin orbem iinitas; frustra vetus Ecclesia unicara seesse spunsam, nuniqiiam errare posse,
iiumqiiama sediscedendi causamlcgitimani incidere posse, ac ne inarlyrium quidein discedi-ntibus ad salulciii
inodcssc contcndil. AUiiigcndus ergo iiiipius et crudelis ciror luti antiqux Ecclcsia: , vel poiius Apustolis , a
quibiis solis conllari puluit inirilicus ille consensus, qucm de vera; Ecclesia; notis intcr oinnes Christi;iiiOj
conspiraisse cernimus.

Mira sunt qua; Dodwclio S. Cypriaiii dc unitale senicntiam examinanti placuerunt. Slatuit ciiiin in liis
S. ItlartyiiH disputatioiiibiis i noii agi de illius Ecclesia; unilate quaiii catiiolicain hijdic dicimus, qiia! nimirnm
omiics ainbitu suo per tciraruiii orbein ccclcsias particulares coiniilectitiir, sed de ipsis diimlaxal ccclcsiis
particularibus {Disserl. Cijpr., 7). i Verissinuini (piidem illnd est qnod probat Dodwellus uiiuniquenKiue epi-
scopuiii in sua ccclcsia principiuni csse unitalis, eiquo ab omnibus oblemperari op^irtcre, sed ita tameii , si
cum aliis episcopis communicet; secus vero si ab universa Ecclesia discedai : tunc cnim principiiiin potiiis
discordiic ct schisiiiatis forct qu;im unilaiis. Atquc, ul in Cypriaiio iminorcmiir, facile demonstratur sic Ec-
clesia; uiiitatem iii liis dispulationibiis a S. Martyredcfendi, utEcclesia; universalis notio illius aniino sempor
obverselur. Id perspicitur cx ipso lcslimonio quod Dodwcllus ad caus;c sua; defensionem c\ libro de Uniiale
Ecclesiai cxcerpsit: i Quomodo solis miilti radii, sed luinen unum > inquit, pag. 193, i et raiiii nrboris
niiilti, sed roliur nniiin lenaci radlcc fuiid;itnin, ct cum de fonte uno rivi pliiriini dcfliiunt , numcrositas licct
diffusa vidcatur exumlaiitis copia; largitate, iinitas tameii servatur in origine. Avelle radium solis a corpore ,
divisionem lucis iiniias iion caplt. ,\b arbore Irango ramum, fractus germinarc non poteiit. A funte priccide
rivum, prxcisus arcscit. Sic ct Ecclesia Domiiii lucc pcrfusa per orbcni totnin radios suos porrigil. Uniim ta-
nien linnen csi, qnod ubiquc dilTuiiditur, iicc nniias corporis sep;iraiur. Uamos siioi in uiiivcrsam terrain co-
pia nlieriaiis exlciidit, pronuentos l;irgiicr rivos laiius cxpandit. Uiuim taiiien caput est, et origo una , cl uiia
nialcr fecuiidilalis successibus coiiiosa. i llisverbis, i Ecclcsia Domiiii luce perfusa pcr orbeiii totum radios
suos porrigit, rainos siios in universam lerram copia uberlatis extendii, i non ecclesiae pariicularis , sed uni-
vcrsali?, sivc cailiolicx, unitas dcscribitiir. Idein conllrmanl qua; pr;i;cedunl, iiuxque scquiintur. Ante allaia
vcrba sic loqucbaiur Cypriaiius ; i Quaw uullaicm fjruijlcr lcnete el vindicare dcbcinus, maxime episcopi qui

2» PRJIFATIO. 22

iii Ecclesia prxsidcimis , iit cpiscoiiaiuin (|U0i|uc ipsuiii unum nti|ue iiiilivisum pivbcmus. Nomo fiMlcniilatcm
incuclMcio fallal, iienio fitlci vcriiaiciii perlida pncvaricaiior.e corrumpat. Episcopaius uiiiis cst, ciijus a sin-
gulis iii solidiim pars leiielur. Ecclesiu qiioqiie uiia est, qu:c iii miillitudiiiciu laiiuS incrcmoiilo rocuiiditaiis
exlenditur. » Post testimoiiium a Dodwello prolatum, addit Cypriaiius : « lllius foelu nascimur, illiiis laclo
mitrimur, spiritu ejiis aiiimamur. Adultcrari non polest spoiisa Clirisii; iucorrupta est ct pudica... Qujsfiuis
ab Ecclcsia segregalusadultera! jungitur, a promissis Ecclesise separaiur : nec perveniet aJ Cbristi prxraia
qui reliiiquit Ecclesiam Chiisti. Alienus est, profanus est, bostis est. Habere jain non poiest Deum palrem qui
Ecclcsiain non babot niatrem. Si poiuit cvadcre qiiisquam qui cxlra arcani Noe fiiit, et qui cxtra Ecclesiaiii
foris fiierit ev.idit. i Lepidus ergo Cypriani inlerpros Dodwellus, qui sibi particularem ccclesiam fiiigil, ubi
S. Marlyr ununi loto orbe episcopaium comniendat. Quid, cuiii lapsis declarat iii Episi. xl, si quis cum Fu-
licissimo se conjunxerit , eura i poslea ad Ecclesiam redire , et cum episcopis et plebe Christi communicarQ
non posse; > cuni coiiressores horlaiur in Epist. xuv, ut ad Ecclesiam redeant ; eisqiie post reditum gratu-
latur in Epist. Li : « Quod Ecclcsiai veriias et evaiigelici sacraiiieiili unilas, qu.c a nobis toncbatur , » iiniuit,
eorum < eliam consensu ac vinculo necteretur; ) num de ecclesiis particularibus , nulla habita unilatis tiiter
omnes ecclesias constiluiae raiione, videtur disseruisse ?

Nibil magis adversaiium Dodwollo, quaiu Cypi-iani do episcopi singularitale principium, quod tamen sibi
maxime favere, cxistimal. Numquam enini catholicaiEcclosi;ie unilalem accuratius dcfendit Cypriamis, qiiain
cum unum in singulis ecclesiis episcopuin esse debere conlondit. Cuin Novatianus Romaj episcopatum iiiva-
sissel, ac per emissarios suos idem facinus in aliis civitaiibus tentassei, hoc argumeiito illius faulores refollit
Cyprianus, quod cuin is solus episcopus sit, cujus episcopaius ab aliis collegis confirmatur el agnoscitiir, si
quis in ejus locum irruere audeat , nullain cum episcopis Ecclesiai caiholicae commuiiionem habere passit ,
ac proinde foris relictus pereat. « Factus est autem Coniclius , i inquit in Epist. lii, pag. G8, « cpiscopus
de Dei ct Chrisii ejus judicio, de clericorum pene omniuin lesiimonio , de plebis qux lunc affuit sufTragio, ct
de sacerdotum aniiquorum ct bonorum virorum collegio, cura ncmo ante se factus esscl.cum Fabiani locus.id est,
cum locus Pelri et gradus caibcdra; sacerdotalis vacarei ; quo occupato de Dei voluntaie, aique omnium no-
slrum consensione firinaio, quisquis jam cpiscopus lieri voluerit, foris fiat necesse est, noc babejt ecclcsias-
licam ordinationem qui EcclesiaJ non tenet unitalem.i Eodem inodo demoiistrat episcopos a Novatiano in aliis
civitatibus constilulos, non Christi Ecclesitne episcopos esse, scd buraan^u Ecclesiac : f Nisi si cpiscopus lilu
videtur, i inquil in eadem epistola, p. 73, i qui cpiscopo iii Ecclosia a sodeciin coepiscopisfacto, adultcr alque
exiraneus episcopus fieri a desertoribus per ainbitum nititur, et cum sit a Chrisio una Ecclesla per totuiii nuin-
diim in mulla mcmbra divisa, itein episcopatus unus episcoporum multorum coiicordi nuinerositato dilTusus,
ille post Dei iraditionem, post connexam et ubique conjunctam catliolicye Ecclesiai unitatem luimaiiam coiic-
lur Ecclesiam facere, et per plurimas civitates novos apostolos suos niiltal, uiqiia;dam recciitiainstiiulionis
6ua;fundanieiila consliliiat; cuinque jainpridoin pe» oiiines provincias et per urbes singulas ordiiiati sint
cpiscopiin a;iaic antiqui, in flde integri, in pressura probati, in persecutioneproscripti.ille super eos crearo
alios psoudoepiscopos aiidcal. > Dinc coiitcndit, eliamsi legilime fuissent ordinati, cos laraen pro legiiimis
cpiscopis agnosci non posse, qiiia ab Ecclesia caiholica discesserunt : < Episcopatiim autem, > inqiiit,
f teuere non posset, <eliainsi episcopiis prius faclus a coepiscoporuin suoruin corpore et ab Ecdcsiu:
uiiiiate desciscerei. i

II. — REFELLU.NTUIl QUl EPISCOPOS APUD CVPRIANUM JURE DIVINO A PRESBYTERIS DISTINGUI NEGANT.

Quainvis episcopatus jura non possint accuratius defendi, quam a Cypriano defenduntur, non defucriiiit
laiiicn qui ex nomiullis ejiis verbis ansain arripcrent calumiiiandi. Quod enira S. Martyr clerum iiiterdiiiii iii
diios ordiiies divideie videtur, nerape iii saccrdotes et iniiiistros, ac sacerdolh ac pra'poshi noraina cuin ipsis
piesbyteris coiiiinunicat, vebit in Episl. lxv, lxviii, lxxii et in libro rfe Lajjsis, iiide Salinasius et Dlon-
dollus coiicluduiit presbytcros ab episcopis non jurc divino, non diverso sacerdoiii gradu esse distinctos. Si
cjiismodi ratiuncula valeret , pari jure concludi posset ne diaconos quidein et alios minores clericos .i
piesbytoris ct episcopis jure divino dislingiii ; sa!pc ciiim Ecclcsia dividitur in cloriim ct plebcni. Qiiod
si dlacoiii ct minores cleiicl cuin prcsbjteris et episcopis dero comprelieiidiiiiiur, quid miiiim
si presbyieris, qui Eucliaristiam consccraiilet poteslaiem liabent ligandi et solveiidi, sacerdolis clprwjiosiU
nomiiia cum episcopis communia smit? Prcsbylcris quidora Cyprianus plurimura semper habuit lionoris, et
cuin niliil agerc solcret sine cousilio cleri , iii ipse testalur in Epist. vi, iioii dubiuni quin prcsbyleris, ut-
pole ciiiiiipso sedeniibus, raagiiani auctoriiatcin allribuerit. At sacerdotii gradura a presbyleris disliiictuiii
sibi viiidicat. Queriiur in Epist. xi, ([uod qiiidaui de presbyteris, nec Evangclii raemores, f nec episcopo
honorem sacerdotii sui et catliediai reservantcs, i jain cum lapsis coramunicare coepissent. Alius ergo in cpi-
scopis ac in presbyteris sacerdolii gradus, acproinde episcopia presbyteris distinguuntur non suhun aiictori-
late et cailiedra, sed ctiain ordine et charactere. llaiic autcm sacerdotii distinctionera ab ipso Christo instilu-
lain fuissc cx pluribus Cypriani locis perspicilur : < Doniinus nosler, > iiiquit iii Epist. xxvii , p. 57, i ciijiis
pr;i;cepta ct monila observare debemus, episcopi honoreraet Ecclcsia; suoe raiioncm disponens iii Evanijelio
luquitur cl dicil Peiro : t-go dico tibi, (luia lu ei l'(iiu$, et super islm petram wdiftcabo lifclesiuin umin, c(

47 PR.CFATIO, 2^

bcaio illo mftrlyrc jndice pro desperalis ct perdiiis habendos csse qnibiis minor videlur aucloritasepiscoporum
iii Africi, qiinni vol Cornelii ipsiiis in IVlri catliodra lloiii:« scdciitis. »

Si (jiia liercl prx'jndicaiarniii opinioiinni inlerrnissio, iiiliil fa: ilins forel, qn^ni Cypriani scnsum callcro ct
priinalum cnm pari consorlio honorisct poiestaiis coiiciliare. Nemo nescil Cyprianum Africc ctNumidi* ae
Maiiritani* pr.xfiiisse : parem lameii polcslatcni cpiscopi illarum provinciarum a Cliristo acccperant, lioc
crant nliqiie qnod Cyprianus, pari consoitio pnvdili ct l;onoris et potcstatis ; scd liis pr.xeral Cartliaginciisis
episcopus. Quod si Cypriaiius, duni par consortinm lionoiis et potcslalisinler cpiscopos agnoscit, non idcirco
dclalam sibi jiire ecclcsiaslico aiicioritatem alijecit , cur Petnira cjusqiie siicccssores aucioritatc ab ipso Chrislo
Iradila spoliasse videalur? Luccclarior cst ejus scntenlia; dcmonsirat unilatem taiiti visam esse Clirislo, ut
qu:iinvis Aposiolis parem potcsiaicin atiribncrcl, imnm taiiion aliis pr:vessc vcllet : itaqiie lioc eraiil Apostoli
qiiod fuit Pelrus, sed excepto primatn. Jacobus ct Joannes parciii potcsiatem acccperaiit ac Pctrns, sed Cliri-
sius unilatem nec a Jacobo nec a Joaiine incipere voluit; .loli Pelro liunc delulit linnorem.

Ex liiseliam illustrari polest alius Cypriani locus ab iisdem advcrsariis decanlaiiis. i Episcopatus unus cst
ciijus a singulis in solidum pars lenelur, i inquil ibidcm Cypriaiius in libro de liut. Ecclet. S:»^pc alias do-
clarat Cyprianus, elsi i siiigulis pasioribus portio grcgis adscripla cst, ctsi pastores multi » suiil, i uiiiim
tamen gregcm i eos pasccre, < et uves universas qu.as Cbristus saiiguine suo et passionc quaisivit colligcre
el fovcre » debere, « et idciico copiosum corpus i esse i saccrdoium concordi* mutujc gliilino ali|ue unila-
lis vinculo copulaliim, ut si quis cx coilegio eorum lijeresim faccrc el gi egem Clirisii lacerarc el v:isiare tcn-
tavcrii, subveniant caeteri, el qiiasi paslores utilcs ct niisericordes ovcs Dominicas in grcgem colligant
(pp. 86 cl 1 16). I Scd copiosus ille sacerdotiim iiumerus in pascendisovibus coiispirans non modo iiibil dclra-
bit priinatui, sed eiiam ducem el :iucturem necessario postulal; alioqui sumiiiaessct futura omnium rcriim
pcrlurbatio. Dcbent cpiscopi pro suo uiiilaiis sludio iii lebus m:ijori» luoiiienti muluas sibi operas tradcn',
dcbent in damnaiidis ba;resibus aiicioritalem et coiisilia coiisociare; scd quis neget in ejusmodi rebns pr:c-
cipuas illius parlcs cssc debcre a quo « incipieiiteiii unilalis originem > Clirisiiis c sua auctoritalc disposuii.i

IV. — BE DISSENSIONE S. CYPRUNl CUM S. STEPIIANO. — NULLUM BAPTISMA PROBATUM STEPHANO, NISI QUOD EX

PR.ESCRIPTA A CIIIUSTO FORUA DATUM ESSET.

Cuin S. Cyprianus in liiterisqme de liaptisnio bx-rcticoruiifscriptx suni, mnlta de adversariis suis dical,
aut ab eis dicta refcrat, non parvi inierest ad ejus iliiisiranda leslimonia, qiiid S. Siepbanus et alii Cypriani
advcrsarii senserint, exponerc. Stephanum erroris accusarunt etiam e Catbolicis plurimi, cuimiue oiiiniiim
bxrcticoriim baptisma comprobasse volunt, etiam cornm qni formam a Cliristo proescriptam non servabniii.
Qiiin eiiam Launoius Cypriaiium sic defcndit, ut ipsi aiiiiquitaicm magis quam adversariis favere exisiiiiut,
I icm istam i, nt ullius verbis uiar, « iion esse liJei, sed disciplina) > pronuntiaiis (toni. viii, p. C.jG). Uo-
monstrareconaborStephanum iiihil aliud ducuisse, quam quod poslea oiniiium consensu slabilitum est, at [nc
haiic illius doctriiiam non amiquitali contrariaiii osse, sed e iiiedia Aposlolorum traditione dimanasse.

Amisimiis scriptas a Steph:inu papa episioLis dc baptismo bxrcticorum ; sed quaj Cyprianus cx cpisloln :;d
se gcripta rcfert, ea oiniicm saiicli poutificis accusandi ainiam praccidunl. Sicenim lcquebatur Siephanns in
epistola ad Cijpiitmuin : i Si quis crgo a qu^icumquc hairesi vcnerit ad7ios, NiniL innovetur, nisiquod tua-
DiTUM est, ut maiius illi imponatur in poeuilemiam; cum ipsi lueietici pruprie alterutium ad se vcniciues
iio:i bapiizenl, sed coiiiinunicciit taiitum. » Per:ibsurde Rigaltius detoripiet illud propiic ad eos < qui propiio
ob propriam aliquam causam dicuiiiur lia:retici. i Liquct baiic voccm referri ad ea ((uae sequuntur, ila ut li c-
reiici dicantur proprie noii baptizare, sive proprio baptismo iion imbueie altcrutrum ad se venieiilcs ; q'i,ila
csi illud lloralii, idifdcileest proprie eommuiiia diccre. » Verborum autem Stepliani dnx tantum videiiiiir
allerri posse seiiteiiiia!. Ycl cnim aii hi>reiicos simm quemque proprium baberc baptisina, scd lanicii co
noii imbuere aliernirmn ad so venieiiles : vcl lioc staiuit, ha.'reticos proprium sibi non arrogare baptisma,
quo vciiientes ad se bapiizeiit , sed cummime ct in sua ei in aliis scctis revcrcri. Prima inlerpret:itio staio
non poicsi, alieiae.vploraia el pcrspicua. V Hepngnarcl omiiino illa liicrciicorum in bapiizaiido varieias, ct
iii aliorum probaiidoac retiiieiido bapiibmatc coiiscnsus. Ciir ciiim iiiiaipia;quc secla propriiim sibi etabaliis
discrepanloni baptismum iiisiituissel, iiisi quia cl EcclesiiC et seclarum baptismus p:irum ad saliitcm idoiioiis
viderctur? Quamobrcm novum bapiismum institnentibus coiisenlaiieum cial aliorum baptisma rejiicrc.
2° llcrcticos biic loco Slcphanus Cypriano ad imitandum proponit. I':isi ciiiiu ulerque dc baptisiiio magnifico
seiilieliai, uicrquc tamen cxilitcr seiuiie alteri videbatur. De B.iptismi sanctiialc et majcstate detrahi c.\isii-
mabai Cypriaiiiis, si datus ab li:creiicis valeret; Bapiismo injuriam Sicphanus ficri putabat, si vel iii ipsis hx-
rciicis rcjicerctur. Ciim crgo haireticos ad imilaiidum propouit, iiccesse cst iit in cis ali(|uid laiidct, qu;id ad
l^iptismi commeiidatioiicm valc:it. Al, si liajreiici prxscriplani a Cliiisto formam iii bapli/.aiulo viobissenl, nec
lainen dnbilasst..i di.ssimile aliorum bapiisma coinprobarc, li:uc .agcnili ratio liominuni fuisset IJapiisnia, ut
inulilein ct exilem ca,Tcmoniam, flocc facicntiiiiii. 5» Ad iUuslraiidam Siephani senlcniiam acccduiit Firmiliaiii
cl Cypri:mi tesliinonia. i Slcphanus in epislola sua dixil, iiiquit Firmiliaiius, hxrelicos qtioqiie ipsos inBa-
ptismo convcnire. » Cyprianus, pnsiquam vcrba Stephaiii reliilit, li;cc addil iii Ep. lxxiv. i El cum singului"
h.crcscs .singiila bapiisuiata ct divcisa pcccaU huicant; hic cuiu omiiiuai Uapiisiuo eouimuiiicaus, uuivy'bo«

?n PR^FATIO. SO

rum delicta in sinum suum coaccmta congcssii. i OpponilCyprianus Stepliani principio .iliud principium, et
siiigiilas iixreses singula liabere baptisniata contendit , quia Sleplianus uimm el commune bapiisma apiid ha;-
reticos esse slatuerat. Nec laraen Cyprianus idcirco lot baptismala numeral quot sniil Uacrcscs, quod singii-
Ix kxresos Baplismi formam immutassent; nemo enim iJ suspicabitur; sed quia singula: sunt uiiuni veluti
corpns ab aiiis sectis ei ab Ecclesia sepaiaium.

Launoius et post eum aucior ISiblioiliec(e Smplorum ecclesiaslicorum objiciuiit perpaucos tunc exstilisse
liairclicos qui in nominc Irjum reisoiiariini baptizarent ; qiiainobreni omnes omiiino liaereticos Stcpliano pro-
Lari, iii bis Marcionitas, ul ei exprobrant Firniilianusac Cyprianus. Sed vcteruni Ua;relicorum insliluta Sle-
pliano, Cypriaiio et Firiniiiono noliora erant, quain recenlibus scriploribus. At inier Slephanuin, ac Cypria-
num ct Firinilianum generatim conveiiii, ut modo vidimns, h;ercticos proprium sibi baplisinuin non habere.
Ergo perpauci excipi possunt, qui cominuncm bapiizandi iormam perverterint. Testes ejusdem sentenlia! ci-
taii possunt Clemens Alcxandrinus et Tertullianuj ; quoruin priinus {Stiom. i, pag. 317) liaiieticoruni ba-
ptisina in Scripiuris aquam alicnain appeilari obseivat, nec tamen hanc causam affert quod Uaptismi admi-
nislrandi normam corriiperinl, sed quod alieni sint ab Ecclesia. Simiiiter Terlullianus (libr. de Baplismo, cap.
45) ha;reticoruin haplisinum iioii eo nomine rejicit, quod illius admiuistrandi rituni a Chrislo pracscriplura
iminutassent, sed quia < nullura babent coiisorliura di.sciplin;c iiostra;, quos extraneos utique lesl.itur ipsa
adcinplio coiiiiiiunicalionis. > Ad lia;c etiam acccdil Augusiini lestimoniuin, qui in librovi de Bapt., c. 2,"),
sic loipiitur : t Qnis iiescial, non esse Bapiisinuni Cliristi, si verba evangelica quihus symbolum constat illi
dcfuerinl? Sed facilius inveniunlur hscrelici qui omnino non baptizent, quain qui illis verbis non baptizent. >

Frustra Launoius Auguslini leslimoniuDi de ajqualibus S. Doctoris boereticis accipiendum csse, dc antiquio-
ribus aulem aliier judicanduin putat. Nam quod quarto et quinto Ecclesiac saiculo animadvertit Augustiniis,
id poiiori jure de secundo ct tertio asseverari potesl. Neque eiiliii defuerunt ha;reses quae, cuin iii seciae pri-
mordiis communeni baptizandi normam secuta; esseiil, cani postea inimuiarent, ul suorum ad Ecclesiam ci-
Iholicam redituin inajori diiricultale obstrucreiit. Id de Encraiilis noininaiim teslatur Basilius can. i. Quam-
qiiain no illi (juidem pra;scriptam a Cbrisio formam pcrveriebant, sed cajreinoiiias quasdain aut adjecissc
videiitur aut detraxisse. Sic eiiim de illis Basilius can 47 ; < Nc dicani : In Patreiii et Filium et Spiritum
saiictum haptizaiisumiis. > Quinetiam eorum baptismum non iinprobat ratum haberi, si qua inde major uti-
litas accedal. Alque ipse, can. i, testatur fralres Zuin ct Satuniiiium susceptos a se fuisse in calbedra episco-
porum, ciiin ab liac lia;resi redireni. Sed si Encratitecoiuinunes ritus iiiitio sccuti fuerant et cuin novi aliquid
inducerc volucrunl, iion tanicn pra;scriptam a Christo forniam violare ausi suiit; aii dubiuui quiii Marcioiiila)
ct alii ejusniodi, quibuscum erat cuiii Eiicratilis rinitiina viciniias, bapiismiim in Ecclcsia calholica usurp.v
luni retiiiucriiit. Porro .Marcionem id iiomiiie triuiii Personarum bapiizassc lesiis est locuples (^yprianus, qiii
cjus iiapiismum lioc argumeiito rejicit, qiiod iion camdem Trinitaicin aguoical ac Cilliolici : t Nuinquid lianc
Triniiatem Marcion lenet? > inquit in Epist. ad Jubui., pag. 131. tNiiinquid cunideni asserit quemet nos Pa-
Irein creatorem? Numquid eumdem novit Filium Christum de Maria virgine naluin ? > Fatcbatur ergo Cypria-
iius ircs Pcrsonas ah lix-relicis iii Bapiisiuo noniiiiari, ae eo redacius crat , ut Triniiaiem lia;relicos ii; n
eodeiii modo ac Catliolicos iiilcrpreiaii diccret. Siinili raiioiie Firiiiilianiis Gnosiicoruni et Moiilanistai u:ii
Lapiisma rijicit, ipiia priiiii non cuiiidcin Paircm ac Catholici, Moiilaiiisix nun cuiiidcm Spiiitum sancliim
agMosccbaiil. Marcionem sic prcniii Tertulliauus arguracnlisex bapiismo pclilis, ut facile pateat communcm
Ijapiizaiidi rilura ab hoc lucreiico miiialmn noii fuisse. Quxrii eiiiin lib. i, c. 28, quoinodo rogenerct dciis
Marcioiiisqui non gencravit; (|uoiiiodo Spiriiiim attribual in Laptismo, qui aniiiiain iioii prius coiUiilii;
ciir lavet homincni nuimiuaiii apud se iii(iuiii:iluin, ct iu lioc toium salulis sacramentum cariieni incigat
cxoiiem saluiis. Narrat Epiphanius pag. 230, t iion unum baplisma (apud Marcioiiitas) scd tria post deli-
ctuin concedi , pro morluis illorum cauicliumenis alios baptizari, ac mulieribus haptisini coiircrenJi faciilia-
tcin commitli ; > scd violatic baplismi forinic .Marcionem iioii accusat. Valciitiiii (|iioqiic ci Apcllis bapiismiim
Sicplianus r;itum liabuisbc dicilur. Sed id ex cjiis princijiiis sequebalur. Nain, cum cci to icncrel, ut ei expio-
brat Firmilianus, Baptisniuni admiuistrari t invocala triiiilalc nominum Patris ct Filii et Spirilus sancti, >
nenruiein prorsiis excludere dcbuit, quem ab hac bapiizandi norma non disccdcre coiislarot. Quod si ipso
Marcioii, qui impietato omiies supcravil, iii noiniiie triiiin Porsonaruin baplizabat, iion vidco cur iiou idoin
de Apellc et Valonlino credatur. Cypriaiius hoc uiium ejusniodi liarelicis objicil , quod iion ciiradcni Palroiii
ac Catliolici, cuindera Filiuin, euindem Spiritum sanctuni eamdemque Ecclesiam coiiliteautur ; ac Patripas-
sianos, Aiitliropiaiius, Yalenliiiianos, Apellctianos, Ophiias Marciouitis adjungit, Ep. ud Jubai., p. 1.30. .Mar-
cus iiiter Valenlini seciatores ccleberrimiis iii consocrando pane et vino oimiia iiivocatiunis verba proniiii-
liabat, III lestatur Ireiia;us lib. i, cap. 12; ca;lcri ejiisdem geiieris hicretici Eucharistiain ex more Ecclosi;c
celcbrabant. Hiiic eos provoc;.l Ircna;us lib. iv, cap. 18 , ut t aut seiitcniiain mulciil, aul abstineant offcren
di) qux pra;dicta sunt.) Non verisimilc est quihiis rcligio eral a consuela Eiicharislia; cclobranda; lurnia disce-
dcre, eos iii Baptismi ritibus ne id quidein retinuisse quod Cbrisius nominaiini pr;fscripserat. Mulla sane in
Baptisiiii ca;rcnioiiias impia et ahsurda iuduxerunl pleiiqiie Gnojlici. Sed, ut oLservat Augustiiius (lih. vi
deDuptimo, u. 47), < ccria Uia evaugclica verba sjuo quibus im potcsl Uapiismus cyusecran , lanium v.i-

So rn/EFATio. oi

lia!C verba : lie, docele genles. Ilinc Aposlolos coiucndit, cum baplizati snnt Judsfornm more, dc Ciirisli, im-
moria!it.ilc scnsissft, ncc ipsius niorlem et rcsurrcciioneni crcdidisse : undc sic conclndit (p. 360) : t l(aque
quod ad ipsos discipulos pcrtinct, ncquc intcgrani ncqiic pcrfcciam fidcm Imbnissc , liis modis quibus relii-
linius invcniuntur, et quod niullo gravins esl , sicnt in Evangelio cata Joanncm scriptum est , eiiam aliiis bap-
lizabant. » Non ergo agitnr hoc loco dc appclialione trium Pcrsnnarnm, scd res ut ccrla ac minime contro-
vcrsa ponilur, nec Baptisnia in noniinc Jcsu apiid linnc srripiorcm armd sonat, ut vidcrc est cx vcrbis modo
cihilis, ac Baptisma aqna; , Bapiisina iii nomiiie 1'atris et Filii ct Spiritns sancti.

Jam vero non longa dispnlationc opns cst ul pinpngnatiim a Slcphano papa instilulnm ex traditionis apo-
sltilica; fonlibus prolluxisse demonstrcnins. Vigcbat utiqne ha-c coiisuctiido, exccpiis illis ecclcsiis qiias sy-
noilorum decrcta in aliam senlenliam dclorscrant. Nnllum in Occidenlevcsiigium itcrati Baptismi prjclerqnam
inAfiica. In Orienle tcslatur Eusebins {llisl. I. vii, c. 2) anliqnam consuciudincm invaluissc, ut in rcci-
picndis liairelicis sola nianuum iniposiiio cuiii prcrationibus adliil>erciur. MorcmiEgypti pcrspicinins cx lcs"
liinoniis Dionysii Alcxandrini apud Eufcbium in codeni libro cxslanlibns. Minalus fuciat Steplianns SG
cnm Cappadocia , Cilicia , Galatia cl finilimis regionibus non commnnicalurum; at nulla! prorsns de .iT.gyplo
qiierchc; qninctiani Dionysiiis Alcxandrinus, magno EctIe«i3R commodo, inlerposuit sein paciHcationem dissi-
dii. Qiiod aulcm Xystum, Romanum poniificcm, consnleiuluin essc diixit de homine jamdiidum iii Ecclesiam
reverso, sed qui se impio et pleiio blaspbcmix baptismo iniliainm fuissc mcmincrat ; id non soltim Dionysi'
consensionem cum Ecclesia Romana, ct alienum ab ilcrando Baptismo animum dcclaral, scd etiam argnmcnic
csl ab ipsins decessoribus Hcracla aut Dcmctrio qui hunc homincm recepcrant, solitos non fiiisse redcnnle
lisreticos baplizari. Huc accedit Bnsilii teslimonium , qiii bapiismnm Mdnl.inislarnm Dionysio AIcx:indi ino
probatum fuisse asseverat can i. Qiiod cx Clemente Alexandrino objicilur {Slroiii. i, p.5l7), aqnam li,a;relico-
'*um cssc aquam alicnam, id non expiari probat scd containinari qui Baptismum in Incrcsi jain adulti accipiuiil;
at Baplismum irritum sancto Clementi et nullnm visum csse non probat. Difficiiior ad cxpiicandum llierony-
mus, qui in libro rfe Scrip(cri6u5efcte)as(icis tcslatnr Dionysinm Alcxandiinnni idem ac Cyprianiim dc bap-
tismo liiercticorum sensisse, ac plurcs ea de re liticras scripsissc; sed hnc in re pugnai Hlcronyinus adversa
fronte cum Basilio.

Ipsa eliam Africa leslis citari potest illius traditionis qiiam accrrinie impugnavit. Neqiie enim Afri anto
Agrippini dcerela bapiismum ab ha;reiicis d;itum iterabanl; idque ipsns cssc coiifcssos perspicitur cx his
Finniliani vcrbis: t Quod qnidem advcrsns Stcphannm vos diccrc, Afri, poteslis , cognita verilate, crrorem vos
consueludinis reliquissc. i Ipsc ctiam Cypriaiins , dum ait in Epist. ad Jnbiu. non novam aut rcpcnlinam rem
csse ut bapiizeniur qui ab ha;reticis in Ecclesiam veniunt , sed mullos annos esse cx qno snb Agrippino id
episcopi in concilio statuerant, non obscure dc novitate opiiiionis suae confiietur, illiusqne fontcm ei caput
Agrippinum agnoscil. Existimavit Angnstinus induclum ab Agrippino morcm, cum paulo posl cxariiissel, a
Cypriano rcvocatum fuisse. Sed id omnino pngnat, ut observavit Tillemoniius , cum his Cypriani vcrbis ex
Epist ad Jubai. : « Quando cxinde (ncmpe ab Agrippino) usque in hodiernum lot millia ha^rcticorum in pro-
viiiciis nostris ad Ecclcsiam convcrsi , noii aspornati sint, nequc ciinclati , imo et raiionabiliier ct libentcr
amplcxi sinl.utlavacri viialis et salutaris Baptismi gratiam conseqnorcntur. > Sed siCyprianus consnatudinem
jamsiabilitamdefendit, novam ccrte Agrippinus induxii, ut tot locis observat Augusilnnsin librisde Dapiismo.
Ilis tcstiraoniis plurimnm addit ponderis seclarum consensus , qii.T; acceptum in aliis sectis Baptismum
iicrare non andebant. Quis non videt lot ecclesiarum totque sect;iriim consensum non ab alio capiie cl fonic
(piam ab Aposlolis fluxisse, in re pnescrlim qux niaximis obstriicta dillicuUalibus, ncc Scripturis aperte iii-
iKcala, neculloEcclesix decreto confirmaia, iia lamen Catliolicis et ha;reticis exploraia crat, ul contraria
opinio giavis crror viderciur. Nnmquam saiic post Apostolos tam (irma pcrsuasio insculpi animis poliiissc
iiullo interveniente uiiivers;c Ecclesi;u decreto ; sed poiius ha;rcsis odium et jusiissima cauiio, nc ant homini-
bus non baptizatis Eucharisiia darctur, ant infantcs in hxresi bapiizati sinc voro Baptismo morercntur
iiecessiiatcm itcrandi Baptismi pliiriniis attulisscnt.

•

\l. — QUIBUS POTISSIMUM RATIOMBtlS SESE S. CVPRIANUS BErENDERIT.— NEC SACRAMENTA A MALIS IN ECCLESI\

ADMINISTRATA , NEC TRADITIONEM REJECIT.

Quamvis suam Ecclesia de haireiicorum haptismo doclrinam ex ipso Aposiolorum 6rc accepcril, fatcndum
lamcn esl non fuisse hanc tradiiionem cx illo gencre quod omniuiii auribnsqiioiidiaiia praedicatio inculcaret.
Nemo umquam Ecclesia: scntentiam de Cliristi et Spiritus sancti diviiiitate, de muiaiione donorum in corpiis
ct sanguinem Christi et aliis ejusmodi rebus, sine summa negligenlia ignorare poiuii, aut sine suinmo sccleic
impiignare , quia his dogmatibus Cliristianornm aures in omnibus ecclesiis circnmsonabant. Utrum auiem
hjerelicorum baptisma ratum necnc liabciuluin csset, id obseurari et die obsolcsccre poiuit in multis rogioni-
bu8, in quibus recipicndorum hajrelicoruin aut luillus erai usus aui admodiim rarus. Quare mirari non dc-
bcinus cur hac in re pr;estantiisinii viri ciravcrint. Ac vcritas qnidem facile invcstigari poinissct, si con-
jullx luisscnl aniiquissiiuaj ccclesi;c, qux numquam haircticis carucranl qnos oppiignarcnt , aut rcUcuntcs i«

57 PR/EFATIO. • S8

Ecclesiam rcciperenl ; qii.ilis crai in primis Ecclesia Hniiiana, cum velustisslmos (luosqiie Iircrelicos conslcl in
lianc iirbeni scsc conliilissc. Scd linjiis caiilionis praMcniiiss.ic lovissiinam ciilpam siislincl Cypriamis , qui
coiisucUuliiicm rebaplizandi non induxil in ecclcsiam suam , scd dcccssorum suoruin aucloritale coiistiui-
lam reperit.
1 Ratiomim momemis quibus ulcbatiir Cypriamis , lantiim inest splendoris, iit sc Augitstinns sola Ecclcsi.'»
aucloritale in conlrariam senlenliam adduci falcatiir : c Ncc nos ipsi i, inqiiit I. ii de llapt., n. S, « lale aliquid
aiidcremiis asscrere , nisi universa; Ecclesiae concordissima auclorilate firmati ; cui el ipse (Cyprianus) sino
dubio cederet, si jam illo tempore quoestionis biijus vcrilas cliqiiata el decl.nrata per plenarium concilium so-
lidaretur. ) lloc aiiiem pntissimum argiimenio niiebiitur Cyprianus: ha;reses, cum ab Ecclcsise unitatc ab-
scissoc siniel ex moriiiis constcnt bominibus, iion po^se sanctificare, remissionem peccaiorum et Spiritum
sanctum darc. i Quis autem potcst dare, » iiiquit in Ep. i.xx, < quod ipse non babeat? Aul quomodo potest
spiritalia agerc, qui ipse amiserit Spiriiumsanctuin. » Elin Ep. ixxi : t Ncque enim accipiunt illic aliqiiid
ubi niliil est. > Et paulo post : i Manifestiini csl aiitcm cos qiii non sunt in EccIesiaCbristi imermortuos com-
pulari, nec possc ab eo vivificari altcium qiii ipsc tion vival. » Ex bis ct nliis cjusmodi testimoniis iieqiiaquam
id slaluit Cyiiriaiuis, qnod ex ejus verbis consequi c.vislimariinl cruditortim nonniilli, nccessariam esse singiili*
miiiislris sanctilaletn, ut sacramcnta validc administrent.Loqiiitur dc universasocieiate, non de privalis; et
qiiemadmodiim Ecclcsi.^c catliollcse sacramcnla, diim a malis adminisiranlur, vim suain et cffcclum retiiicn^
prccibus snnclorum el gcinitibus columba: , sic apiid li.iciciicos, iibi omnes nioriui sunt, sacramenta suo
cffcctu derraudari ac nulla prorsus csse existimabat, cum sibi persuadcrc noii posset coliimbam, ut per inalos
ministrns in Ecclesia caibolica, ita pcr bocreticos ei schismaiicosin liscresi eiscbismatc bapiizarc. Sic expli-
candam Cypriani mentcm cx pluribus locis perspicitur : c Quomodo aiitem mnnilarc » , inquit in Ep. lxx ,
c et sanciificare aquam potest apud quem Spiritus saiictiis non est?.... Aut qiiomodo baplizans dare allcri rc-
missam peccaiorum potest, qui ipsc peccata sua deponerc exlra Ecclesiam non polesi? » Et in Ep. lxxiii,
p. 152: < Niimqiiid de Ecclcsi;e fonlibiis rigare potcst , qui inlus in Ecclesia iioii c>t. » Faietur paiilo post
haireticos , c si Ecclesiae devoti et iii Ecclesia constituii sunl , posse ct Raplismo ejus el Cieteris salutaribus
bonisiili. » Dcniqiie iii eadein epistola(p. 155) coiiceplis vcrbis malos qiii iu Ecclesia snnt distinguitab lixre-
ticis : c Porro aliud est, inquit, eos qiii intns in Ecclcsia sunt de nomiiie Cbristi loqui, aliud est eos qui foris
sunt et contra Ecclesiam facinnt, in nomiiic Cbrisli baptiznrc. Quare qiii haereiicis patrocinantiir non id pro-
ferantqnod Paulns de frairibus posuit, scd oslcndant si luicictico aliquid conccdcndum putavit, aul si fidem
ct baptisma eoruin probavil, aiit si pcrfidos ci blaspliemo* remissionem pcccatorum accipere exlra Lcclcsiam
posse constiiuit. > Eadcm liabet Firmilianus p. 149. Ilinc observat Aiiguslinus (I. iv de Jiapi.) Cyprianiiin
distinguere < inier cos qni mali foris sunt, et eos qiii iutus mali sunt ; » ac pluribns demonslrat niinime
sequi ex bac distinctione , ut Ecclesia foris per hsercticos non baptizet , qucmadmodum pcr malos in-
lus bapiizai.

Si petiia a Cypriano e ScripliiriS argumenla non omni verisimiliUidinis colore destiluta sunt, al qu.ne ob-
jcctx ab adversariistradltioni respondet, ea tanliiiigcniiliice prorsusindigna. Humanam tradiiioiiem appellat
qiiod, nulliiis concilii aiictoritate constitulum, in maximis quibusquc ccclesiis suinino conscnsu observabatur,
nec in ipsa Africa anlc Agrippinuni observari desierai. Cnm autem ei ohjiceretur : i Qiiid ergo fict de his qiii
jn prxlerilum de h.t^rcsi ad Ecilcsiam vcnicntes sine Bapiismo admissi siinl ? » sic respondet in Epist. ad Ju-
bai. : c Potens est Dominusmisericordia sua indulgentiam dare, eteos qui ad Ecclesiam siinpliciter admissi in
Ecclesia dormierunt, ab Ecclcsia; sux muneribiis non separare. » In hac responsione charitatera Cypriani et
animi moderaiioncm facile agnoscas ; sedqiiod ei objicicbaliir, cum ct adultos ct infnnles complectcrctur, ipse
dc adiiliis sese, ui polest, expedit, at dc infaniibus in ba.'resi baptizatis, et in Ecclcsia sinenovo Baplismo
anteusum raiionis morientibus, ne verbum quidem proloquitur.

Quamvis autem objcct» iradiiioni minus belle respondcrit Cyprianiis, non idcirco tamen tradiiionis auclo-
ritatcm (loccifecit. Nusqnain cxprimit aul dicit quod ci Simon Goulartius in noiis ad Epist. lxxiv, et mulli
alii protcstantes affinxerunt, l°omncm cvangelicam ct apostolieam traditioncm csse quxrendam in Evangcliis,
Actis aut Epistolis ; 2" omnia illa qux non possunt in his libris repcriri rejicienda et contemnenda esse.

Non videtur coelum lerra longius distare, qiiam Cypriani senteniia ejusmodi commeniis. 1° Ex ejus de
Ecclesise inrallibililate tesUmoniis qunc siipra retulimus, perspici poiest nn aliam fidei rcgnlatnnon admiserit,
qn.im Scriptnr» conlcxtum a traditione separatnin ; 2° Cyprianus et Firmilianus nusquam qiicrunlur qnod
traditionem Slepbanus, ut fidei regiilam, opponat. Fatcntiir Iianc traditioncm dc Baptismo bxrcticorum non
iierando observandam csse, si ab Apostolisorta sit; scd ortam ncganlab Aposlolis, quia bnreiici qui siib
Aposlolis rediere, jam in Ecclesia bapUzaii fnerant (Epp. lxxiv et lxxv). Addit Firmilianns c cos qui
Roma; sunt non ea in oinnibiis observare qiia: siiit ab origine tradiia, veluli circa celebrandos dies Pascbae; t
ex quo facile intelligitur quid do tradilionibus non scriptis scnscrit Firmilianns. 5° Objecta; ab adversariis ira-
diiioni aliamopponit Cyprianiis dequa ex utraqiie parle conveniebat : c Ncc quisqnam dicai, » inqiiit in Epist.
flrf Jubni. (pag. lo",), «iniod acccpimiis nb AposloIis hoc scqiiimnr, qiiando Aposloli non iiisi uiiam Ecclcsiam
Iradidcruni ct Uapiisma uiium, qnod ivn nisi iii eadcm Ecclesia sit coiislilulum ; ct iiciniacm invcniawus it)

~.) PH.EFAIIO. 4;.

Aposiolis, cun> apiul li.-crclicos bapiizaliis cssei, in eodem Ikpiismo aJiuissum cssc ci communicassc, ulvidean-
lur Apostoii bapiisma harrelicorum probassc. » El in Episl. i.xxiv, p. lil : < Quod el nuni; faccrc oporlet Dei
s.icerdoies prrcepia divina servautcs, ut si in aliquo niiiavcritet vacillaverit verilas, ad oiiginem Dominicam
ct ad cvaugeiic.^in aiqnc aposloiirani Iradilionem rcverMuiur, ct iiidcsurgat .ictus nostri latio unde et ordo
etorigo surrexil. Traditum csl cnim iiobis quod sil unus Dcus ct Clirislns iinus, cl uua ^pcs cl fides unn,
cl uni Ecclesia cl Baptisma unum, » ctc. i° Adco Cypriaiiiis ci Firmilianus tradilioucm a Scripluris nrn divcl-
luni, adeoncfas esseducuniab Ecclesiicauclorilale in iiilerprelandis Scripliiris discederc, ul luvrclicorum
liaplisma irritum cssc lioc C.iani argiimcnto pugiiciil, (piod li.uretici nomcii Patris cl rilii ct Spirilus saiicti
alqiie ciiam ipsas intcrrogationes, « Credis rcmissionem peccaioruin ct viiam a-leruam per sanclam Ecclcsiam, >
aliler ac Ecclesia inlerprelarentur (p. 151, Uo, 154).

\II. — CONFniM.VTIO.NEll NON CONFDNMT S. CVPBUNUS CLM HIPOSITIONE MANUliU IN ll.tUETIC03 REDEUXTES. — •

C0NFlnH.VTI0N£M INTER SACRAMENTA NUUERAT.

Non levis hic quscslio excuiicnda, ulrum Cypriaiius co ci roro laboraveril, quem ci a miillis affingi video, ut
impositionem illam manuuin quam liaTciici redcuulcs accipcrc solelianl, Coiifirmatioiiis sacraincntum csse
crederet. Eruditi viri Naialis Alexaiider (Disscrt. ii s(vc.) ci aucloi nnv.T ediiionis Liticrarum siiiiwwrum Pont.
scite illi quidcm deinonsirani iinposiiioncm nianuum in b:ricticos redeiinics longe dislare .'^acramento Confir.
malionis; ncc Slcphanum papain Coiifirmaiioncm iicrarc voluissc, ciim saiis essc coiilendercl maiiiim ha;re-
ticis redeuntibus imponere, ul acciperciil Spiritum sauclum. Scd iidcm Cyprianum cxisiiinanl adversoriorum
.senleniiam niinus iiitcllexissc, sicqiic cum illis piigiia§se, qiiasi Confirmaiionem in ha;resi acccptam itcrarciit.
Proferuiitur adversus Cyprianum hsc ipsius icsiimoiiia : < Qiiod sisccundum pravain lidem, i inquil in Episl.
nrf Jubaianum,f3'i. 151, f baptizari aliquis foris ct remissain peccaloruin consequi potuit, secundiim eanidem
lidem consequi S|)iritunisanciuin potuit : ct non cst neccssc vcuicnti manum imponi, ui Spiiltum sanctum
consequatur et signetur. Aui ulriimqiie enim fidcs foris potuit, aiit nculruin eorum qiii Ibris fuerat accepit ; >
cfpag. 136:< Baptizari cos oportet qiii de lixresi ad Ecclesiam veniunt, iit qui lcgiiiino et unico sancloe
Ecclesix Baptismo ad regnuni Dei rcgcncraiiono divina pr;rparaiitur, sacrameulo utroqiie nascaiiiiir, qui.t
scriptum est : A'isi qiiis rciiatns ftierit ex aqita el Spiritu, tioii poiest introire in regiium Dei ; i et in Epist. ad
Stephauum, pag. 128 : i Tunc ciiiui deniiim plcne saiictificaii ct csse filii Dei possuiit, si sacramcnto iilroque
iiascanlur, cum scriptum sit: ISisi qiiis reiicitiis, clc. i In cauidcm sciitciiliaui loqiiiliir Ncniesiarus a Tubiilis
in concilio Carthagiucnsl : i Maleergo sibi quidani intcrpretantur, inqiiil, utdicaiit qiiod per manus im|iosi-
tionem Spiritum sanclum accipiant et sic rccipiantur, cum manifostum sit ulroque sacramenlo deberc eos
renasci in Ecelesia catbolica. >

Sed ha;c tesiimonia vidcnlur cxplicari posse, ncc' niibi persuadent Cyprianum in re anlc oculos posila
osciiantcm crra? se, ac rcs naiura et usu Ecclcsi.-c adeo distinctas opiiiionc confudissc. Illius auiem sen!eniiam
certissimis vcstigiis indagare liccl in Epist. ad Quiiitiim (p. 127), ubi sic lof|uilur : t Et dicuiil se in lioc velc-
rem consuetudinem sequi , qiiando apiid vetcres bxTescos prima adbuc fuerint iniiia, ut hi illie csseiit qtii
de Ecclesia recedebant cl liic baplizati prius fucrant ; quos lamcn ad Ecclcsiam rcvertcutes et poeuitciiliam
agenlcs necesse iion erathapliznrc. Quod nos quoqne hodie observamus, ut quos constet liic baptizatos essc,
ct a nobis ad hxrelicos Iransissc, si poslmoduin, pcccatosuo cognito el crrorc digesto, ad vcritalem cl ma-
Iricem redcant, satis sit in poeiiitcniiain manuui imponere ; ul, quia ovis fuerat, hauc oveni abalicnalam et
crrabundam in ovilc suum pastor recipiat. i Non id agiiur qiiam recle Cyprianus advcrsariis rcspondcai, scd
quid respondeat. Cuni isii coiiiendereut tradiium ab Apostolis, ac seniper in Ecclesia observaium fuisse, ul
acceptum in hjcresi Bapiisma non iicrclur, sed redcuntibus (!um hoc Baptismate bxrcticis manus tanlum iii
pociiitcnliiim imponatur ; rcspondet Cyprinnus uon immcrito olim hacreticos siiie Baptismo susceptos fiiissc,
quia prius baptizati in Ecclcsia fucrani ; seqiie idcm facere profiletur, ut, si quos ex ha;relicis in Ecclesia bapti-
zatis suscipiat, manura lantum iu poeniieniiam impoiiat. Uno verbo, conccdil adversariis haiic bsercticoruni
recipicndorum consuetudinem, quam tanlo studio defcndebant, et olim usurpaiam fuissc, cl a seipso, iibi
quid siniile incidcrii, usurpari. At ncmo dixerit Cyprianum confirmalioneni aut in Ecclesi.x primordiis iic-
ratam credidissc, aut iicrare voluissc, quoiics liKrciicis in Ecclesia anic lia;resim baptizatis manus in poeni-
lenliam essct imponenda. Immerilo ergo maninim iii ha;rcticos redeuntes impositioiiem cum sacramento Con-
llrniationis confudissc accusatiir. Scnicntiam Cypriani Conlirmai in concilio Caribagiiiensi Crescens a Ciriha ,
qiii baplizaiidos ccnset omnes ab ha;resi eiscbismiitercdeuntcs, i exccpiis bis sane qui in Eeclcsia catliolica
fucriiit antebaplizati,ila tamen iit per niaiius iinposiiionem in pocuilenliam Ecclesia; reeoucilientur. »

SedcurCyprianus postulat utquiiiihiiresi bapiizali sunt, rcdeunlesad Ecclcsiam, « utroqucsacr.imcnto nas-
canlur? I Qiiid aliuu esse potcst ulriimqiic illud sacramentum, iiisiBaptismus ct ConDrmatio? Ikccdiflicultas
solvi potcsl : nequc ciiim repugnal ul Cyprianus, ansa abadvcrsariis acccpia, s:icramcntum Coiifirniationis
iterandum esse coiicludercl, quainvis illud ab advcrsariis iicrari minimc suspicarctur. Sanctus Stephanus ct
quiabillo stabant, ctsibaptisma liccrcliconim ralum babebani, falcbaiitur taincn Si.friuim sanctiim in cji s-

41 PR^FATIO. 4a

niodi baptismo non conferri; ac proiiide redeuniibiis ab bxresi necessarium esse aliud sacramenlum, ut Spi-
rilum snnclum accipercnl , quem in baeresi consequi non potuerant. Hoc autem sacramentum erat manus
iniposilio in pcenitentiam, sive sacramentum Poenitenti;n, qiiod, tesic Cypriano, Spiritum sanctum poenilenlibus
confcrl. Nam inier aiias causas quibus adduclus Cyprianus pacem poinitentibus concesserat, hancrecenset ;
quod neccssc esse duxerit poenitentes ad persecutionem susiinendam pra;parare, et Spiritus sancii donis
inslriiere. « Quando autem ([•ominus) dical, inqnit, in traditis aique in confessione nominis consiilulis spi-
ritum Palris loqui, quomodo potest ad confessionem paratus aut idoneiis iiiveniri qui non prius, pace accepta,
reccpcrit Spiritum Patris, qui, corroborans servos suos, ipse loquilur el confileuir in nobis (Ep. liv).» Quam-
obreni Cyprianus , cum videret adversarios negare opiis esse Bapiismo bxrcticis rcdeuntibus, scd lanluni
manus iinposilione, ul accipeieiit Spiritum sancium , iiide ansam arripiebat ut diiplex sacramenti genus
lixTcticis redeuntibus opus esse statueret, alienim ad peccalorum remissionem, ailerum ad accipiendum
Spiritum sanctum. In quo quideni generatim Cypiianum inler et adversarios convcniebat nccessarium essc
hxrelicis redeuntibus aliquod sacramentum , ul acciperenl Spirilum sancliim; sed nccesse non erat hoc
sacramcnlum nominatim dcsignare. Non absimili niodo Viiiccalius a Thiburi, in concilio Carlhaginensi, assen-
lituradveisariisneces3ariamessemanuuminipositionem;sedeamaliteracilliinlerpretatur: « Hxreticos scimus
inquii, pejores esse quam elhnicos... Ergo primo pcr maniis imposilionem in exorcismo, secundo per Bap-
lisiiii regenerationem tunc possunt ad Chrisli pollicitationcm venire. » Asseniiiur adversariis Vincenlius dc
maiuis imposiiione; sed illi inanus inipositionem in poenitentiam intelligebant, isie iii exorcismo. Minime
cigo inirum si Cypriano cum advcrsariis convcnit de sacramento ad Spiritum sanclum conlerendum necessario ,
quainvis ulrique illud sacramentum aliter inlerpreteniur.

Ex liis autem perspicitur Confirmaiionem semper in Ecclesia disiinctum a Baptismo sacramentum fuissc.
Ulrumque vocaiur sacramcnlum et diversos soriitur effectus : etsi enim in Baptismo accipiiur Spiritiis sanctiis,
ut tot locis Cyprianus observat, lamen proecipue Confirmalioni altribuitur, quoe novis procsidiis et Spirilu
sancti doiiis corroboral eosqui jain in Bapiismo Chrislum induerunt. Hinc idem Cyprianus, cum ei objiceretur
«eis qui in Sauiaria baplizati fuerani, advcnieniibus Apostolis Petro et Joanne, lantnm inanum imposiiain
esse, utaciperentSpiriium sanciuin; > sie respondet in Epistoia ad Jubaianum : < Et idcirco, inquit (pag. ^5i),
quia legiiimum et ecclesiasticum Bapiismuin consecuti fueranl, baptizari eos ultra non oporlebal, sed tanluin-
modo quod deeral id a Pelro et Joaniie factum esl, ut oratione pro eis habita et manu iinposila invoearclur
et infundereiur super eos Spiritus sanctus. Quod nunc quoque in Ecclesia geritur , ut qui iii Eccle-
sia baplizantur, pr«positis Ecclesia) offerantur et per nosiram oralionem ac manus imposilionem Spi-
ritum sanctum consequanlur, et signaciilo Dominico consummcntur. > Quis ex his non perspiciat Confir-
mationem non esse appendiculam quamdam Baptismi, sed verura et distinctum a Baptismo sacramenlum,
quod a diaconis oninino adminisirari non possit, quodque non ad exleriora laiiium dona periineat, sed maxiine
ad augendam et inieiitius roborandam Baptismi gratiam, ita ut ulroque sacramento renasci "dicarnur. Alque
id quidem mirifice confirmani Cyprianus et alii Africse episcopi in epistola ad Numidas : « Ungi quo(|ue necesse
est, inquiunt, eum qui baptizatus sil, ut, acceplo chrismate, id est unctione, esse unclus Dei et habere in sc
graliam Cbrisli possit. » Quse sequunlur obiter explicare conabor. < Porro aiitem Eucharislia esl, » inquiunt
iidem episcopi, < unde baptizati ungunlur oleo in aliari sanciilicato. Sanclificare autem non potuit olei creatii-
ram qui nec altare liabuitnec ecclesiam. Unde nec unctio spiritalis apud Iia;relicos potest esse, quando con-
stet oleum sanciificari el Eucbaristiam fieri apud illos omnino non posse. > Optime hunc locum emendavit
Baluzius, pro eo quod Icgcbatur in antiquis editionibus,< oleuni in aliari sanctificatum ; > velapudErasmuni et
Painelium liberioriconjeclura, < Eucharislia et unde baptizaii ungunlur oleum in allari sanclificatur. > Porro
non id dicit Cyprianus quod ab eo per nielaphoram dictum cxislimaut Rigaltius et Fellus, Eucharistiam csso
oleura quo uiigiinur, sed polius Eucharistiam esse id unde oleum quo bapiizati unguntur, sanctificationem
deducit; qnia videlicet oleura in altari sanctificabatur inler ipsas sacriUcii preces.

\I1I. — POENITENTl^ SACBAMENTUM EX S. CVPRIANI TESTIMONHS DEFENDITUR. — QUAM NECESSABIUM JODlC.VVEBtT,
QUAM SANCTE ADMINISTRARI VOLUEBIT OSTENDITUR. — NONNDLLA ILLIUS DICTA EXPLICANTUB.

Illud etiam ex teslimoniis allalis faciie porspicilur Poenitenliam inter Ecclesia; sacramenla numeratam
fuissc, siquidem generalim, ul diximus, iiilcr Cyprianum cjusque adversarios conveniebat Poenilenliam ct
Conlirinaiionem esse sacramenta : undc conccptis verbis declarat Cyprianus, iit modo vidimus, Spirilum IMtris
in Pcenilenlix sacramenlo donari. Ut Baptismum caiechumenis, sic lapsis absolulionem etpacem necessari;im
jiidicabat Cyprianus : nam, cum latens in scccssu videret se non lam cito rediturum et jam a;sialem coipisse,
qnod tenipus infirinilatibus assiduis ct gravibus infesiatur, tam audientibus quam lapsis providendum
exisiimavii, ut nec prinii sine Baptismo , nec lapsi sine pace morerentur. Tanii faciebat Cyprianiis lianc
remissionem delicli per sacerdoles faclam ( sic enim ipse appellat lib. de Laps. pag. 191 ), ut grande piacu-
luin a Marciano Arelalensi admissum putarel, quod ipsius culpa et crudeliiale multi ex fratribus sine pacc aiinis
gupcrioribus obiisscnt (Ep. lxvii). Alque hicc causa sanctura Martyrem adduxit ut, iiistantc perseculionc

S. Cypriam. IV. 2

45 PR^FATIO. 4*

C;illi el Yoliwifmi, lapsos siib Decio, qiii poeniiciiiiain agere a primo lapsiis dic non destiteraiit, ad paccm
Bdinitlere». Eiiin cniin idoneuni ;id confe-;sioiieni Cliristi (ulurnm non putabat ijui nuii prius, pacc a saceido-
tibus accepla, Spiriluin Patris receiiisset ; tuiiivcro inetuebatne.si qiiis, relictis onniibns, fugi^iiis et in tenebris
atque iii soliludiiie coiistiiiituB in lalrones forte incurrissel, aut in febribus el iii ianguore deccssissel, sibi
inipniarctur quod lain b(niiis iniles sine pace ci siiie cominunicaiione dccessisset ( Ep. liv). F,.\ bis palcl
quainparuuieos salutiscura soUicitet qiii liuc sacianieiilum floccifuciiint, et exsacrainonlorumalbocxpungunt,
quo si qui» ex lapsis olim caruissel, non ex iis solum qiiorum adliuc inlirma virlns erat, scd cx iis etiam
quoruin pcifecla cbarilas oninibus rcbus pio Cbrislo ;ibjiiiendis eliicebat, dainnnni grande visum fuissct.

Confcssio peccaiurum a Cypriano vcndicatur ut pars sacrameiili omnino necessaria et a Deo pricscripla ;

liorlalur lapsos ut € tiiignli confitcanlur delicluin sumn, dmn adbucqni deliquit in sa:culo c»t, duin admiil'

confessio ejus poiest, duni salisfactio et remissio facta pcr sacerdoles apud Deiiin grala est i ( lib. de Laps.,

p. 191 ). Narratin codem libro ultionis divinas miracula in eos nuper edita qui peccala occulia sacerdotuni co-

gniiioni snblraxcraiit; eli;imsi sccliis cogilatione sola siisceptuni sit, id sacerdoiibns declarandum ci coiifi-

lendumdocei. « Dcnique quaiito cifideinajoies, iiujuit (p. 100), ct tiinoie moliores suntqui, quinnvisnullo sa-

^rilicii aul libelli facinoreconsiricti, qiioniam lanieii de boc vcl cogiiavcruiit, boc ipsum apnd saccrdoici Dci

dulenler ct simpliciicr confiientur, exomulogesin conscieiuia! fatinnl, aiiinii sui pondus exponunt, salularcm

mcdcl.nn parvis licet ct modicis viilneiibns ex(|uiruiit, scientes tcriptum eise : Deiis noii bndt^lur.t Miror auc-.

lorcni cditionis Oxoniensis negasse cx hoc luco confessionem auricularcm conseqni. Qiiiiiutiam seiitentia! sme

leslcm citatLomberluin : «iiruditissimus Lomberius> inquii in iiota ad Inmclociim, u-ecte hinc colligit crimina

secrcia conlessione ei poeniientia apud Deum expiamla, ncc auricularein confessionem. quod voluit Pamelins,

cxiiidc conlici.» Al profeclo Paiiielium inier et Lombertiim miiifice coiivenii, ac diserlis verbis Lombeitiis

secretarum cogitaiionum c(mfessionem sacerdotibus faclam fiiisse declaial. Ncc sane ex verbis Cyprian'

«liiud erui polest. Nam, cum contesi coiifessioiicin occuliorum criminum publice et omnibus audicntibus

factam aut salicm iiriescriplani non fuisse, luce claiius est cosqni cogiiationcs malas apnd sacerdoics con-

fitcbanliir, qui exoniolugcsin conscicniiai faciebant, qui aniini sui poiidns expoiiebant, el vulneribns inedelain

exquirebant, peccaia sua auribus alicujus sacerdoiis deposuisse. Pneterea iicg.tri non poiest ciicumstaiilias

omnes in poKnilcniia imponcnda, taiuquam aurjficis statera, esaniinatas fuisse; id diserie lesiaiur Cypiianns

n Epist. ui. Al quomodo sacerdutcs coiivenientem euique paeniientiain ob occulia peccaia poiuissenl imponerc,

nisi illis lapsi coiiscieiitiiC suai inspiciendai copiaiu fecisscnl ? Iii quo quidem obscivanduin cst Iianc cogila-

tioiium confessionem uon oiiniio quodam et uon pra:.scripto pictalis ardorc, scd adimplendi pra:ccpti diviiii

ueccssilatecontiucri; < scicnles scripimn esse, ait Cyprianus: Deus non inidetur. i

Quosanctior eraiCyprianus, eo vcbcmentius cavil ne sacramentum quod ad liominuni siilutcm instilulum
esl, iii coruin pernicieni convcriereiur. Quod autem illius liac in re sludium excitnvit, et exiiniie (lociiiiKC pos-
'eris prodenda' occasioncin dedit, neipiilia fuit nonnullorum presbylerorum qni, luin ut Cyniinno inolcstiam
cxbiberenl, tuin ut gratiani apud boiiiiiics iiovo aueupio inircnt, lapsosonere pffiiiiteniia; levarunt. In ejusmodi
hominesstudio^veritaiisaccensiissicinvebilurS. Martyrin lib. d« Lap«is ; < Pacem puiant csse, iii(|uit (p.ISG),
quam qnidamveibis fallacibus veiiditanl. Nun esl pax iila scd bellum, iiec Ecelesi.c jiiiigiiiir (|ui ab Evange-
lio scparatur. Quid iiijnriani bencricinm vocanl? quid iiiipiclalem vucabulu pietatis ajipellant? qiiid cis qui
flcre iugiler et rogare Doniinmu suum debcnl, iiiterccpia pceniientia.' laineiiiatione comniunieare se simulani?
Uoc BUiil ejnsinodi lapsisquod graiido frugibiis, qtiod turbidum sidus arboribus, qnod ariueiitis pestileiis vas-
tlias, ipiod navigiis Sii:va lempestas : solatium a:tcriix spei adiiiiuiil, arboiein a radicc subvcrtimt, scrinono
inoibido ac lclbale conlagiiim serpnnl, iiavem scopulis, iic iii porinin pcrvciiial, illidimt. Non conccdit paccm
facilitas isla, sed tollil, iicccoHiinunicaiionemtribuil, bcd impedit ad salutcm. Persecutio cst lia'c alia ct alia
leiitalio, perquam sublilis inin.icus impiignaitdis adhiic lapsis occiilta populationc grassaiiir ui lamentalio coii-
quiescal, ut dolor iileat, iii delicti memoria evaiiescat, ut coiiiprimatiir iicclor.iin gemiius, stiitualur fleliis ocu-
Iorum,nec Dominum gr;iviicrofl"cnsuin longa ct plciiapociiiieniiadcpiccclnr, ciiiii scriptmn sit ; MemeiUo uiide
ceciderii, el iiije poemteiuiam. • Pliira iion relerain, cumcniqiie liceat Cy(iriaiii sentenliain ocolis cernere in prai-
elaris illis liiieris quas dc causa lapsorum ad clcruni, ad |>lcbeiii, ad conllssiires alqiie ad ipsog ctiam bipsos
"cripsii. Noc minor Evangclii vigor enitcscit iii litteris cunlessormn llomanoriim, inprimis vcro iii exiini:i Cleri
Koinani E|>islola (iiitcr Cypiianicas xxxi) quani iicr lolimi orbcni tcrranim niissam fui^se disciinns cx Epist.
Lii Cypriani. « Absil eiiiin ab Ecclesia Koiflana, inquiuni, vigorem suum lain profana faciliialc dimittere, ct
nervos severiialis eveisa fidei majeslate dissolvere, ut cum adliuc noii tantum jaceant, sed et cadaiil everso-
ruin fralrum riiinae, properala niinis remedia ooinmunicationum ntique noii proruliiia |ir;t;sientiir, et nova per
misericordiam falsain vuliicra vclcribiis iransgiessionis vulncribus iiiipriinaiilur, nt miseris ad evcrsionein
iniijorcm eripiatur ct pa;niieiitia. tbi eiiiin poleril imliilgi iiii;e medicina pioficere, si etiam ip.-e incdicus, in-
tcrccpla poenitenlia, iiidulget perieulis, si taiilummodo operit vuliius, iiec Muit necessaria lempoiis rcmedia
obduccrc cicatricem? Hoc non esl curare, sed, si dicere vermn vdlumus occidere. » Tania fuitliac in re Cy-
priani constanlia, iil nibilenm inflcclcre pnlucrit: noii niiirtyrum libclli qnibns taineii iioii pariim tribucbat»
iiou imuiincns a ncfariis incbbyleris pcrituUuii, iion cxcilatic ab ip.-is seditiones, cuin iii noiiiiullis provincia}

45 . 1'K.EFATIO. 46

CaHliagiiiCDSis civiUilibus impeUis ia praiposilos per mulliuidinoin f.icliis cssct, ac Cnrtliagine quiJam lur))ii-
ieiili pcr episiolam cnnfesiorum veliit quibusilam facibus aeccnsi, plus exardcsccre el paccm silii datam ex-
torquerc capissenl. In co pcrstilit S. Marlyr qinKi anic dccreveral, ut rcs ad concilium inlegra scrvarctiir;
el arcere a commuiiione sua noi: dubilavit, si quis anlc illiid icnipuS cum lapsis ausus cssct commu-
uicarc.

Nec lamen Cyprianum exislimandum esijuslo severiorem fuisse. Niliil co iciiiiis fuit, iiihil ad iuduigcn-
liani proclivius. Opeiam dahat ut nec acerbus aut durus aulin fratribiis fovendis inliuinamis videictur, ncc
iterum solulus cssct ac facilis aJ conimunicaiioncni tenierc laxandum. Lapsis qui ad eum orantcs scripseraiit
t sc delicium suum eogiioscerc et poeniiciuiam vcram agcre, ncc ad pacem temcre aul imporluiie propc-
rare, > summ;'.m Iiunianilaiem exliibuii. « Quibus quanluin graliilatus sim, iiiquit (Ep, xxvii), Doniiiius les-
tis esl, qui dignalus est ostcnderc quid ejusmodi el tales servi de ejus benigiiilate mereantur. » Pnfclpuc vero
ciiituit leiiiias Cypriaiii ciim, instanie Galli et Yolusiani persecutione, omnes omninomilitcsCbristi, quiarma
dcsiderabant et prailium flagiiabanl, iiitra castra Dominica collegit, et ciim aliis cpiseopis censuit cis qiii Je
Ecclesia Domiiii iion recesscrant, sed pceiiiieiiliam agere et lamenlari ac Domiiiuiu dcpreeaii a primo lapsus
sui die iion desliieraul, pacem dandam esse. Lenilatein suam sic ipse describit in Epist. lv : « Opto oninos,
inquit, in Ecclesiara regredi , opto universos commililoiies noslros iiitra Cbristi castra et Dei Patris do-
micilin concludi : remitto omnia , mulla dissimulo siudio ct voto colligendai fratcrnilalis ; etiam <\\i:x: iu
Dciim commissa siiiit, non plcno judicio religionis examino , deliclis plusquara oporlct remiticndis pene
ipsedelinquo : amplcclor prompta ct plena dileclione cuiji poeniieniia revertenics pcccatum suum saiisfac-
lione liumili et sim)ilici coiintcntes. >

Tola Cypriaiii et agendi et disserenJi ratio commissam a Cbristo cpiscnpis fiiisse liganJi et solvenJi po-
lesl.ilcin lcslalur, el in boe jiidicio quanla sitadhibenda caiitio et aiiiiiii provisio dcraonstrat : scJ, nc illiiis
dicia nnniiulla in Jeteriorem pariem rapiantur, ea brevilcr explicare eonabor. Aii S. Martvrin libro de
Ilub. Virg. (p. 173) < quod nulli sit vcnia ultra deliiiquere postquam Deuin nossc coejiiili ; » in libro m
Tcsiim. (c. 18, p. 514) : « Non f.osse in Ecclcsia rcniilli ei qui in Deuiii deliqucril, t idqnc probatcx liis ver-
bis i lieg., c. n : < Si deliiiquendo peccel vir adversus virum, orabunl pro eo Dominum. Si aulem iii Deuni
peccel Itomo, quis orubil proeo? > Scd suam ipse sciitcnliam nitide cxponit in libro rfe Exliort. Marl.,
(p. 264, c. 4), ubi idem tcstimonium ciiat; neque ex eo probat peccata in Deum commissa dimilii non posse,
scd tanlum « non facile iguoscere Deiim idololatris. i Niliil ergo de ligandi el solvendi potcsiate, niliil dcjiidi..
cio saccrdolum dctrahit; sed ccrlis quibusdaiii legibus judices adstringit, ita ut nnn faeile dimiitant qiiaj
non facile a Deo Jimitiuniur. Ilinc, cuin scliismatici poeniteniix onus inpsis eximerent, sic cos refellit in
libro da Lapsis, (p. 186) : « Nemo se fallat , nemo se decipiat, solus Dominus misereri poiest : veniam pec-
calis quac iii ipsum commissa suiil, solus potcst ille largiri qui peccata nostra porlavit, qui pro iiobis doliiit
qiicm Dcus iradidit pro poccatis noslris. Homo Dco csse non potest major : nec remittere aut donare iiiJuI-
gentia sua servus potest , quod in Dominum delicto graviore commissum esl , ne adluie lapso et hoc acccdat
ad crinien , si nesciat esse prxdicliim : Malediclus liomo qui spem liabet in liomine. Dominus oranJus est .
Doiiiinus nostra satisfaclioiie placandus est , qui negantem negare se dixil, qiii omue jiidiciura de Patre so-
lusaccepit. I QucmadmoJum Iioc iii loco Cyprianus marlyres pluriiniiin posse apiid Deum non iiegat, sec(
in libellis quos dare solebant , modum qiiemdam ei delecluin requirit ; ita cam tanlum poiesiatera exagiiat
quam sibi nefarii presbytcri per fas et nefas arrogabant. Atubi prcescript.c a Cliristo et Ecclesia leges ser-
vanlur, lum vero Cypriaiius raium apud Deum (ieri Jocet sacerJolis jiiJicium. Ilinc lapsos boilalur in libro
rfe />ff/)sis (p. 191), ut pcccala confiie:iiiiur « Jiim satislactio ct reinissio facta por sacerdoles apuJ Deum
graia est. > Docet siib rmem cjusdem libri Deuin « pojiiitenti, operanti , roganii, > posse « clementer
igiioscere, et in aeceptum refcrre quidquid pro talibus et petierinl marlyres et fecerint sacerdoies. » Hac spe
confisus , cum lapsi instante nova persecutione pliirimum arJoris aj pugnain pric sc (errcnl , pricscripUim
illis poenitenlia; tcmpus imminuit, ae nefas esse Juxit (Kpist. liv, p. 77) « licclesiam pulsaiitibus claiiJi,
(|uaiiJo periiiiserit ipsc qui legein deJit ut iigaia in terris etiain iii ceelis ligata cssciit, solvi autem posscnt
illic qiiac bic prius in Ecclesia solverenliir. i

Iii eaindem seiitcniiam accipi Jebet quoJ ait Firmilianus(p. 144), eoncilia singulis aniiis liaberi, ut de
rcbiis majoris momenli iiiter se episcopi Jeliberciil, ac « lapsis quoi|iie frairibus et post lavacrum saliilare a
diabolo vulneratis per poeniientiam niedela qua;raiur; iion quasi a nobis , iiiquit, reiiiissioiieni peccatoruiu
consequanlur , sed ut per nos ad inte ligcniiam delicloruin suorum converlantiir, ct Domino plenius satis-
facere cogantnr. > Non negai sancius Pra)sul pole.slatein dimiltcndi peccala , qiiam in hac ipsa Epislola
(p. 148)soIi Ecclebi:e catbolica; vindieat; sed vcibis inodo allaiii vidclui- iiicsse quidam aculcus iii Sleplia-
num, queiii Firniilianus credebal plus squo et rainistris et riius exterioris observaiioni iribuere, quasi sa-
cramenloruni effccluin iie ba;resi quidem iiiterpell.iri si:ituefel. Q;iod cum secus viderctur Firmiliaiio , ncat
liamiuibiis concessum esse ut pcccit;i ad arbiliium suiiin dimittaiit. Noii absimili sciitentia Origcnes in
libro de Urutione coiitendit noii oi)iiii;i peccata esse dimillcnd:i, aui sola oratioiic et sacrificio exiiiaiida ,
scd quxilam reiincii, ij c.->t pxciiilcnii c s.i!)jici d>:l)ere ; ac os lercllii qui sc idololalrias condoiiare, adiille-

Jii l'U^EFATIO. is"'

lia 01 foiiiicatioiies pnsso dimiltcrc gluiiabauliir ; (ni:\si pcr iiisonmi prcccm pro iis q;ii liocc pcrpctrarunl ,
peicaluin ad inortciii diinittaliir.

IX. — ITBUU l.> AFfilCA ANTES. CYPRIAMM CnAVISSlMIS CniMINlBUS NECATA FLEniT COMML.MO P05T rCE.MTENTIAM,

Sed, ut Ticilius de ("ypriaiii eJHSque eollegarnm dccretis judiccliir, paulo allius rcpclciida ecciesi;e .\fiicaiirc
disciplina, ac brevilcr cxaiiiiiiandum uiruin anie ;ilatCTi Cypriani gravissiinis criiniiiibiis , ul idoolairi.c ct
boinicidio, concessa necnc pax post pocniienliam fiierii.

Qui poenitcnliain, quani sani coniempserant, in cxiremo pcriculo petel)aiit, ii, salicin in .\friea, primis s;c-
r.iilis rcjieiebantur, ut patet ex Epist. lii Cypriaui (p. 75) : « Et ideirco, iuqiiil , finlcr cliarib^siiiic, poenilen-
tiain non agentes, ncc dolorem delictorum suorum loto corde et inaiiifesta lamcntationis suac piolessionc
tcsiantcs, probilicndos omniuo censuimus a spe coinmnnicalioiiis ctpacis, si in iurirmitaie atque iii periculo
coeperint deprccari , qiiia rogare illos noii dclicti poenilciitia , sed mnrtis urgemis adinouitio compeilit; ncc
digniis estin inorie capere solalium qui se noii cngiiavit esse morilmiim. » Qiiod aulcm spectiil ad cos (iui
inatiirc poenilcntiam petebaut, iicmini diibiiiin cst quin paccin adulteris iii .-\frica iioiiiiiilli ante Cypriaiiuin
cpiscopi ncgandain dccreverint. Id discrte lestatiir ipse Cyprianus in Ep. lii (p. 72) : i Et quidcin apud aii-
tccessorcs noslros, iiiquil, quidain de episcopis islic in provincia nostra daiidam pacem nioecliis non puta-
vcrunt, et in toium pocniieiiti;c locum coiitra adtillcria clauserunt. > Eactum vidctiir boc docreium iiitra
illud spaiium quod a Terliilliaiio ad Cypriaiuim eHluxil. Nain Tertiilliaiuis iii libro de Pudiciiia pacis adiilto-
ris post poeiiitenliam dandae consuetudiiiem , ut communem Ecclosi;c cailiolica! inorein cxagiial, scipie olim
fateiur iia sciisisse dum in Ecclesia vcrsarctur : • Erit igitur el bic adversus Psycbicos titulus, inquil cap. 2 ,
advcrsus incx qiioque scnicnlia; reiro pencs illos socielatem , quo magis bic mibi iii uolam lovilaiis ubjec-
teiii. ) Quodaulcm opinali suiil eruditi viri sevcro illo dccieto quod commemorat Cypriamis, idololatras cl
liomicidas, qiiorum scelus adultcrio gravius est, compreliensos fuisse, non vable probabilis videtur b;cc
conjectura. Ficri cnini poliiil ul iiimiain adullerii licentiam nonnullis in locis episcnpi gravioribtis poeiiis
rcfrniiaiidam judicarent, ncc tameii de idololairia ct bomicidio idem sialucrciit , cuiii prxseitim caveiidum
csset 110 Montanistarum iiislituta iii Ecclesiam iiiduci viilciciitur. Quo autcm odio flagrab;il apiid omiies
liiijus kcrcsis severilas, conjici posscl episcopos boc sallcm solalii adultcris pocuiicniibus rcliiiuissc, ut pa-
cein in articulo niortis acciperent. Sed ba;c Cypriani verba, i et in totum poeuiicntix locuin coiilra adulteria
clauseriint, > ui pocniieiitiam , ila etiam spem pacis omnino pra;clusaiii fuisse indicant. Cur eniiii pceiiileiiiia
iis iiiiposita noii fuisset quibus post aiinuin aul forte etiain cilius daiida pax crat, si iii niorlis pcriculuni
ncidissent ; qniquc , si c niorbo cvasissent , pacein semel acccptam retentnri erant , et eodein jure fuluri
ac alii lideles ? Nani qui bis lemporibus paccni urgeiitc periculo acccpcrant, boc beiieliciuni reslituta in iiite-
gruin valctudiiic servabaiit , nec pocnitenliae cursuin cxpleie cogobantiir , iit palct cx Cypriaiii Episl. Lii.
Sed de adulteriis aliisque gravissimis pcccalis aiilc ba;resim Mi)ilaiiist;irum, ac dc idololilriaet bomicidio
post ipsos Montaiiisias, mull;c inagiia;que occurrunldiflicullalcs, qii;c variis seiitentiis locum dcderunt. Exi-
siiniavit Petavius in nol. ad Epiplian. (p. 231) primis soiculis gravissimorum criminuni rcos comniuiiioiie pro-
liibilos fuisse, iiec umqiiam, sivc incoluiiies, sive moribuiidos, Eeclesi;c restitulos; alqiie bane scverissimain
discipliiiam sub Apostolorum lcmpora ei ad Tortiilliani fcre sa;ciiluni oblinuisse, scd a Zepbirino ponlilicc,
quod ad inoecbiain spcctat , paululuin relaxatara, Cypriani lemporibus majores ad lcnitatem progressus ba-
buisse. Morinus lib. IX, (fePflsm/., cap. 20 , et Natalis Alexandcr, dissert. vii in llist. iii swc, in aliam
prorsus senicniiain ivere , ct priniis illis sa-culis pacem lapsis peracia pociiilentia concessam ftiisse conten-
duiil, iicc morieiitibus in dccursu poenitentia; negatam. (^iiod iiiagis miiere in bac sententiaruii) varietalc,
iiisignem Tertulliaiii locuin,qiii toiius coutroversia; caidocsl, ulriqtic iii camdcin sementiam accipiuni.
Inlcr utrosqiie convenil Tcrtulliaiium, cuni ait Ib. de Pttdiciiia, cap. 5 : < Idololatram quidem et boniicidam
.seiiicl daiiinas, moccbtim vcro dc modio cxcipis? i et cap. 12 : « Hiiic cstqtiod iicquc idololalri*, neque saii-
gBiiii p:ix ab ecclcsiis reilditur ; » diseilij docnie |iacein idololatria; ct bomicidio apuil Calbolicos ncgari. Scd
Teriulliaiium I'clavius in rc (imniuni oculis cxposita nientiri iion suspicatur; nefarix illiiin calumiiix ei
putidi iiicud:icii Moriiius cl Alcxaiidcr accusare nou diibilaiil. Neutris omniiio assenliri possuin, ncc Pctavio
nimiam soverilaicm primis s;vculis aflingonti, iicc Morino et Alexandro mendacii iiotani Terttilliauo iiiuren-
tibus. Quamobrcni doinonsliare aggrediar Iria illa gravissima pcccala idololatriam, bomicidium ci r.dul-
lerium a pocnitcntia ct pacc excliisa in anliqua Ecclesia noii fuisse, nec Terlullianum aliam Caibolicis doc-
trinain adscribere.

Priinum ratiouis momentum , illiidquc noii leve, suppcdilat ipsc Teriullianus , cujus Iutc verba in libro
de Pn;iiiteiitiuh'.gi\n\m, c.\\). i : i Oinnibiis crgo delictis, inquit, seu caruc seu spiritu , scu laclo seu
voluutatc cominissis , qui poeiiam pcr jiidicinm destiuavil , idem et veniain per poenitcniiam spopondit. »
Nominatim idobdatras lioc beuclicio nou cxcludi declaral cap. 7 : i Iiaqiie (boslis) observat, iuquit, oppu-
gnat, obsiilet, si qtia possit aut oculos concupisceniia caruali ferire, aut aninium illcccbris sa;cularibu?
iirclirc, aut lidcm lcrrcna; p:itcstatis formidine cvertcrc, aut a via ccrla pervcrsis traditionibus detorqucic:
lioii scaiiddis, iion tenlaiionibus delicil. IJxc igilur venena cjus provideus Deus , clausa liccl iguosceiitioc

■iO rn.^EFATlO. 50

jnmia el inlinclionis sera oltslrucia , aliquid adliuc pennisii palerc. Collocavil in vestibiilo poenitentiam se-
ciinclam, qux pulsanlibiis palefaciai. » Iia TerUilliamis ilum ailliuc inler Caiholicos vcrsarelur, Moiilanisla
faclus aliud docuil, setl repugiiantibus Caibolicis, quos sic loquentesinducit lib. de Pudic, cap. 2: i C:elerum
Deus , imiuiuut, bdiius eloptinius , et niisericors et niiserator et misericurdia; plurimus, quain omiii sacri-
licio anlcpoiiit, non lanli ducens peccatoris morlem, qnam poenitentiam , salvilicalor omniuui ct niaxime
lideliuni. lUKjiie el filios Dei misericordes esse oportebit, doiiantes invicem siciii et Cbristus donavit iiobis;
non judicanles, iie judiceninr. « Idem Terlullianus peccaia dividit i iii duosexitus, ac alia rcmissibilia ,
alia irremissibilia > csscslaiuit; sed fatetur Cailiolicos tibi liac in le advcrsari , eosque nullum prorsus
peccatum irreniissibile agnoscere ; « scd prius decidam , inquit cap. 3, iniercedciilem ex adverso rc-
sponsioiiem ad can^.poenilentia; speciem <|uani cuni raaxinic deliniiiius veiiia caicre. Si enim , iiiquiuiit,
aliiiiia paniienlia caret vcnia, jaiii nec iii loliim ageiida libi esi ; niliil eiiim ageiidum eslfruslra: porro
frustra ageiur poenileniia si carct venia. Omnis autem pceniteiitia agenda est : ergo omnis veniam coiise
qiiaiur, ne frustra agatur, quia non erit ageiida si frustra agaiur. Porro frustra agetur , si veiiia carebil. i
ILecauteni Teriulliani losliinonia iion de sola Africa accijii dcbciil, sed dc omnibus ecclesiis, qnas .Mon-
laiiistarum defensorojipugiiat. Ijbique eniiii vigebat hxcdiscipliiia , ac duobiis primis Sicculis viguerai.iit
perspici poicst ex liernia; libro sccuiido, Mandai. 4, inprimis cx bis qua; Clemens apud Euieb. lib. iii,
cap. 23, desancto Joanne Evaiigelista narral. NccomiKeiida Dioiiysii Coriiitliioriim episcopi ad Amastria-
mirum et alias Ponti ecclesias epistula, in qiia pracipiebal ut a quovis lapsusivedeiiclo, sivc etiam h.Trelica
praviiate reileiimes benigne susciperenlur, teste Eusebio, lib. iv, c. io.

2° Improbabilc prorsus est ipiod ait Petavius, Zepiiirinum, quod speciat ad moechiam, de antiqu:c dis-
ciplinae sevcriiatc oliquid reniisisse, ac |io^tca temporibus Cypriani majorcs ad lenitaiem facios esse pro-
grcssiis. Non ([uadiat li;cc lcmporiim dislribulio ; nam maichia, ut inodo vidimus, qu;c rerlulliani lcmpo-
jibus, onmiiim Caihulicorum concessu, pacem iiiipctiabal, iioc beiicficio apud nonnullas ecclesias sub
Cypri;ini anle( essoribus exclusa fiiit. Quomodo ergo discipliiia lunc diiiiiiigaia diciliir fuisse, cum nov;is
acccssioncs li;ibuit severitaiis? 5° Si cx Terliilliaiii verbis cuncliidere licerel quod relavius conclusii, se-
qiiereiiir iioii biimicidis sohim cl iiiololatris, sed iis cliam qiii post (ideni ad hasrcsim defecerant, aut inler
ciiiciaius vicli ccsseraiii, pacem immisericordiler ncgatani fuisse iu Ecclesia calholica : sic cnini loquitiir
de hxreiicis Tcrlulliaiius, c, 13 : « Hymena;! aulcm , iiiquil, ct Alcxaiidr: crimcii, si ct inisto et in fiiluro
rcvo irrcmissibile esi, lilaspliemia scilicet, utiqiie Apostoliis noii adversus lermiiuim Domiiii sub spe veni;c
diHlisset SalanLVi, jain a (ide in blaspbemiaiu meisos, nnde et naufiagos eos juxta (idem pronuntiavit, noii
Iial e iies solalium iiavis Ecclcsi;c. Illis eiiim vciiia negaliir qui de lide iii blasphemiam negaverunt. » Et
cap.. ult. de iis qiii lormeniis siiperaniur : « Qu;ecumque auctorilas, iuquit, qua.'cumiiue ratio raaccho ct
fiiniicatori pncem ecclcsiasiicam reddii , cade:ii debcbit cl homicidae el idololatris poeiiiicutibus subvenirc ,
cerle iiegaiori, et uliquo illi qiiem in pnrilio conressionis tiirmeiitis colluciaium sa;viiia di^jecii. Cicteruiii
iiidigmun Deoei illius iiiisericordia, qui poRnilenli;im peccaioris inorii pra;vertii , ut facilius in Ecclesiain
redcant qui subando, qiiam qui dimicando ceeiilenini. Urget iios diccre indignitas : cont;iminala poiiiis
corpor;i revocabis quam crueiitata ? Qux poenileiiiia niiscrabililcr litilbitam prostcrncns cariiem an vero
lanialam ? i liis in locis Tcrlullianus prima spccie sic vidctur argumeiilari, ipiasi ipsi cum Catholicis con-
vcniat, nec eis qui a fide iii h;eresim defecerunt, nec iisquicum lormeiilis colluciaii cesserunl, pocniienliam
concedi oporlere; sed ha;c sevcrilas sic ablioriet ab aiiiiquiu Ecclesi;i; moribiis, ut ei a iieminc aflingi
possil. Falelur Cypiiauus in Episiola ad Quiiilum , redcuntibiis lia;reiicis (jui iii Ecclesia baplizati fueraiil,
niaiium in poenileiitiam iniponi debere, aii|uc hiijus consncludiiiis.origiiiem ab ipsis Ecclesia; incunabulis
rcpcicre iioii dubilat : iis aulem quorum non aniinus sed Cdrpiis iii dolorc delcccrat, quique vcniam noii
laerymis, sed cruore et vulneribus petebaiit, quanta Iiumaniias exhiberi solerei in Ecclesia, tum cx Ilbro
Cypiiaiiirfe Lnpsis, p. 183, tum ex ejiisdem Episiola i.iii, perspici poiest.

Quid igitur sialuemiis de TerluIli;iiio? h saiie totus erral iii .Moiilani casiiis ac sccum pugiiat, scd lameii
numquam siiic aliipia iiigenii luce deliiat ; ncc eum adoo crcdiderim dcsipuissc, ui omnibus hominibus ri-
deiidiini se in aperlo meiidacio propinarel. Quamobreiii illud eflatuin , « iicque idololalri;c neqiie sanguiiii
pax ab ecclcsiis reddiiiir, i lum de catliolicis, sed de Munlaiiistarum ecclcsiis inierpretandum. INomeii
ecclcsia; ToriuHiauus Monlaui secUe proprio quoibim juresolct viiidicare ; velut ciini cam vocat Ecclesiam
Spiiilus, Ecclcsiam iii tribus pusiiam, cap. 21, aut cum ait cap. 10: « Cedorem tibi si scripiura Pasloris,
qu;e sola mocchos amai , divino inslrumcnto iiicruisset incidi ; si non ab omni concilio ecclesiarum, ctiaiii
vesirarum, inlcr apocrypha et bilsa jiidicareiur. i Vidctur sibi raultum lionoris Calholicis liabere, si eoruiii
ccclesiis, pr>sl Moiilaiii scciaiii, sccuiidas aiiribuat. Aliud proreram «xemplum cx c. 7, iibi probat ovis ct
dracliina; parabolas iioii coiivcniie iii nioechum aiit foriiicalorem , qnia « simiil apparuit , sialim homo di;
EccIesiaTicIlilur, nec illi in;inel, iiec gaudium coiifert repertrici Ecclcsix', scd luctuiii, nec coiigratulatioiicin
advociil viciiiarum, sed coiilrisialionem proximarum fratcriiilatiiiii. i Cavc putes Ecclesia; morein describi,
quamvis generatim loquatur Teriulli;iiius ; neque cnim hac Ecclesix charitalem redolcnl , sed inhumaniialcm
Moiiiaiiisiarum, qiii digiimos foris sislebaiit, ac < eumdcm limilcm liminis mocchis quo(|uc ct fornicatoribus

S8 PRiEFATlO. SC

anicccssorcs nosiri sa?pe fecerunl, inquil (p. 69) coliigendis fralribus noslris cliarissimiis frater nosler(Cornc-
lius)nccessilalisuccubuit. »

Prisiinam scveritaicminterdumaCyprianoretenlamAlbaspina;uscl pnsl cumGolofredus(lib. wiCod.Tlieod.
j). 210) ex iiis Episiol» lii verbis coUigunt : < Aposlaiai vero et descrtorcs vel advcrsarii ct hosies- et
Chrisii Ecclesiam dissipanlcs, ncc si occisi pro nomine roris fueriiit, adinilii sccundum Aposlolum possuut
.'id Ecclesix pacem, quaiido nec Spiritus nec Ecclesiai uniialcm loiiuerunl. >

Ut lioc Cypri;ini testimoninm cxplicetur, obscrvandum est 1° apo^iaias etdesertores non cos dici, ut Al-
baspinxus el Goloficdus putani, qui ex Judxis elhnici aulChrisliaiii (iebant, sed qui noiiicn dabanl Fclicis-
simi schismaii. 2° Revocaiidum est iii mcmoriain qiiod supra dixiinus, pacem illis negalam in mortis discri-
mine qui poeiiilciiiiam sani conlcmpserant, quia videlicet dubium mcrito videbalur an sincero animi atrcclu
resipiscereiil. Quod auiein de ejusmodi homiiiibusstatutum erat, id iii pluribus aliis par erat observari, quo-
jum ;iut insanabilis videbatur aut Cieleris ovibus periculosa improbilas. lliiic cum muiti, peispecia Felicissiini
ncquilia, remearent et ad Ecclesiam pulsarcnl, Cyprianus anxie ponderabat et sollicite cxaminahai < qiii
recipi ct adniiiti ad Ecclcsiam debcrenl. Quibusdam eniin, > inquii Episl. lv, p. 87, t ila aiit crimina sua
obsisiuiit, aui fratres obsiinaie et firmiler reniiunlur, ut rccipi omnino noii possiiit nisi cuni scandalo et pci i-
culo pluriniorum. > Ad lios videiilur spectare Cypriaiii miiiai iii Episi. xxxvui , ubi sic loquitur : « Sed cl
quisquis se coiispirationi ei factioni ejus adjunxerit, scial se in Ecclcsia nobiscum iion esse communicatii-
rum, qui sponie nialuil ab Ecclesia separari. » Etiii Episi. xl : f Si quis auiem poeniteniiam agere et Dco sa-
lisfacere dctreclans ad Felicissimi et satcllilum ejus parles concesserit , ct se luereiicse factioiii coiijiinxeiit,
sciat se posica ad Ecclesiam redire, el cum episcdpis et plebe Chrisii comnKinicare non posse. i Ilas niiiias
ron oninino in rem contulil Cyprianus. Ipseeiiiin testaiur in Episi. lv , multos a se e schismate redeiinics
csse suscepios, ac plebeni gaiidere et lalari soliiam cum « tolerabiles et minus culpabiles » redireni. Quiii-
eliani plcbi inlerdumpersuadebat, iino exlorquebai, ul ex iis qui inemcnilabiles et protervi crant, noniiuUi
suscipcrentur ; et unus atque alius, obnilcnle plebe et coiitradicciite, Cypriani tameu facililate suscepii, pe-
jores cxliteruiit quam prius fuerant. Nonabsimili sentenlia Cyprianus cum pluribus aliis episcopis de virgi-
jiibus qua; cum inasculis iii eodein lecio deprehcnsx fueiaiit, sic decernit. < Quod si obsiinate perseverani ,
nec se ab invlcem separanl, sciaiil se cum liac suaimpudica obstinatioiie nuroquam a iiobis admiiti in Ecclc-
slam posse, ne exemplum cxleris ad ruinam dclictis suis facere incipianl. > Merito obstinalis ejusmodi pec-
catoribus, itidem ut pertinacibus schismaticis, non inodo venia, sed eiiain inlroitus in ecclesiam negabatur.
Sfd si cum debilis conversi cordis significalionibus rcdiisscnl, ac diu mulliiinque fores Ecclesi;e pulsasscnt,
non dubiuin qiiin cospalerno sinu cxcepisset Cyprianus el ad pocniteiitiaiii adiiiisisset. Igitur Felicissiinus
ejusque pra;cipui seciaiores cum homines essent ad omiie scclus paraii, non discessisset ab Ecclesia; rcgu-
lis Cyprianus, si omnem illisin Ecclesiam redituin praeclusissct ; neque id videri deberet vestigium quoddam
discipliiia; aiiteCypri-.iiiuin in oinnes gravioriim criminum reos ohscivala;. 5° Objcctus ab Albaspiiuio locus
Cypriaiii noii dicitaposiatas ct deserlorcs, eliamsi rcliclo scliisniaic snnguinem pro Cbrislo fiindaiil, ad
Ecclesia; pacem adinitti iion posse, scd taiitum nihil illis marlyrium extra Ecclesiam ad pacem prodessc
posse, quia < iiec Spiriius nec Ecclesia; unitalem lenuerunt; » id qiiod sa;pe alias Cyprianusinculcat. Oppo-
nit cjusmodi deserlorcs aliis lapsis poeniicnliam in Ecclcsia agenlibus, ctquos Doniinus iiitus inveniet cum
muiiduin judicaturus apparebit.

XI. — UTRUM S. CVPRIANDS LAPSIS 1N DECDRSU POENITENTljE MORIENTIBIIS PACEM NECAVER1T, HIS TASTUM ESCEPTIS

(JCI libellos a martyribus acceperant.

Poslquam probavimus Cyprianum nihil novi fecisse cum Inpsis pcenitcntibus pacem conccssit , sequitur iit
inquiramus an iisdcm ante cxactam pceniientiam periculosc a;groiaiiiibiis commuiiionem negaverit, iiisi li-
bcllos a mariyribus accepissent. Cyprianum conicndit Pciavius iis laiituin pacciu indulsisse, qui libellos a
mariyribus accepisseut, ca;ieris vcro iic in pra;senti quidcm morlis discrimine id concessisse ; alioqiii nihil
disciiiniiiis fuiurum fuisse inter istos et priorcs, quos lamen mcliori aliqiia coiidiiione uti oporiiiit. Scd ipsa
S. Mariyris verba prorcrcnda suiil : < Quoniain taincn video, inqiiit iii Episl. xii, facullalem veiiicndi ad vos
noiidiim esse ct j;\in a;stalcm cocpisse, quod lcmpus infirmilalibus assiduis et gravibiis infeslauir, occinrcn-
diim pulo fralribusnoslris , ul qiii libellos a marlyribiis acccperuiil, el prcrogativa eorum apud Deum adju-
vari possunt, si incommodo aliquo el infirmiialis pcricolo occupati fuerint, iion exspectata pra;sciilia nostra ,
apud prcsbytcrum qucmcumquc pr.cscnlcm, vcl si prcsbyler ie| crtus non fucrit, ct urgere cxitus cceperit ,
apiid diacomiin qiioqiic exomologesin ficcre dclicii sui possinl, ul, nianu cis in poenitcnliam imposita, veniant
ad Doininiim ciim pacc, quain dari iiiarlyrcs lillcris ad iios faclisdcMderavcruiit. »

Immcrilo Pciaviuscx hoc lcsrnnonio colligit p.icem iis qiii libellos non habcbant, dcnegalam fiiissc. Nam
1"quis Cyprianum putcladeonpqiiilalisoblitiim fuisse , ut ils qui pajnitcniiam subtorfugicbaiit, < et audaci
lliigilaiionc acviolciito impeiii paeoin cxtorqiierc » niicbiiiiur, lam bonignc prnvideret, < ad illorum violcn-
llam inlerim quoqiio geiierc miligandam » (Ep. xv) ; forvidos aulcm poenilenies, qui sc cpiscopi sui jiidicio
comniillcre quam poenilcnlinm dcclinarc maluerant, sine pacc ct communione mori p;ilcieliir ? 2" Clerus

57 PR^FATIO. '>S-

Romanus Cnrlhaginenscni, abscntc Cypiiano n.onuerat . ul iis qui post lapsum infirmilale apprehcasl
cssent ei pa>niienles con.m-inionen. desiderarent. subvenirclur (l^pisl. lu et xv). . Alque hoc consibun. nn.i
niodononimp.-obavilCyprianus,sedeliam in Episl. xv deelarat se . standum . pulasse . et cun. . eoiuni
. senlentia.neactusnosler. inquit, qui.idunati.sesseetconseniii'eciicaomnia debet , in aliiiuo d.sci-epa-
rci. . At imma..eqnantum inter Cyi-riani et Romanorum agendi raiionem disiaret, si cum isti pacem omm-
busvercpoenitcmibnsdandaniesseadmonuissenl, Cyp.ianus indulgeiitia et immuniiate i.i eos solos usus
liiisset qui pcccato suo pccnileniisc f.igam el Ecclesi:ic pcrturbatione.n adjecerant ? 3° Non obscure md.eat
Cvprianus in Episl. xin, quibus nonlibelii sed poenitenti.ie ope.a sufT.agabaMtur , cis pcrici.lose sgrolunt.bus
pacem multo p»tiori jure esse dandam. t C;eteram quoqiic partc.ii plebis qu;c lapsacst, inquit, pracsentia vcs-
ira fovete, et ut a (ide cl misericoidia Domini non deliciant, vc.t.o solatio focillale. Ne.pie cnim dcsercniur
ab ope et auxilio Don.ini qui miteset bumiles et poeiiitentiam veie agcnles in boiiis operibus pcrsoveraveriiit.
quominusillisquoquedivinoi-emedioconsulatur. .Persuasumeigoessevult cjusmodi poeniieniibus fore ut
. illisq.ioquedivinoremedioconsulatur; . atquebociUis concodit ut solatium Ecclesia: legibusconsenM-
iicum, quodque nova decrela non desideraiet. Neqiie enii.i data opera scribebai Epistolam xiii ut ejusmodi
lapsis providerct quibus ct Ecclesi;c consucludo cl Romani Clcri monila satis providcrant. sed ut eorum lu-
niiiltuin comprimcrel qui querclis snisCartbagiucnsem ccclesiam incendebanl. Atqiie id causx esse arbitror
cur Cypriai.us in Epist. xiv confirnians quM in decima tcrtia decreverat, nibil nominatim dicat dc pace vcris
poeiiiteniibus in extremo periculo coi.cedenda. Postqi.ain ci.im locutns cst de iis qui libellos a martjribus ac-
ccpcranl. lix'C addil : . Casteri vero qui, nullo libcllo a martyribus acccpio, invidiam faciunt, quoniam non
paucorum nec ccclesia} unius aut unius proviiici:e, sed totiiis orbis h:cc causaest, exspectentde Dominipro-
ttictionc Ecclcsia; i|)sius publicam pacem. . Non id profccto sancil Cypiianus, ut veris poeniteiitibus pax in
exitu negclur (neqiie eniin retexitqtiae in supcrioie epistola conslituerat, sed ea polius confirmat, dum ait
sc . plenc scripsisse ad liancrem proximis litieris), . sed nonnuUorum feslinationem comprimit, qui commu-
nioncm peieb:int aiite redditam Ecclcsi:e paccm, aiitequam gravi morbo tcntarenlur ; lios jubet exspectaro
duiii pax Ecclcsiiie reddatur . at paccm in exitu noii iieg:it; nequiJ eosreprchendit quod a communione arceri
se in cxitu nollent , sed quod eam anle exulum reditum pelerent, ac « conlessores ipsos praevenire >
vellenl.

Sed objicit Pelavius meliori coiiditione uti dcbuisse qui libcllos acceperant, quam qui non acceperant ; qiind si
oniiilius conccssa pax, nullum prorsus inter ulrosqiic discimcn exstitisse. Existimat Tillemontius Cypriiinum
ingciiiosa qiiadam chariiatc fccisse, ut cum pr;ccipue aliquid in iionorem martyrum concedcre videretur, niliil
i:iiiieii prxcipiic conccdcrct; et cum paccm iis tantum qni libeilos habcbant polliceretiir, neminem prorsiis ab
bac indiilgentia cxcliidcret, quippc cum marlyres adeo libellorum prodigi essent, ut omnibus eorum liberalitas
p:!(eret. Sed si ea accomniodatione usus fuisset qua illuiii Tillen.ontius usum esse existi.nal. ac tacite lapsos
omiics fulssct bortatus ut se libelloriim pra?sidio munirent , an paulo post lanta arsissct indignationc in Luci:i-
.:iim, qui universis lapsis id concedere ausus est quod jam anlea pliirimis concesseral. Dciiide vero periniqiic
Cyp.i:inus veios pGcnitcntcs cjiismodi periculo cxposuisset, ut p:icc dcfiaudati morerenlur; iieqtie ciiim veri-
siiiiile ciat cos qui liactenus tani timidi ac pudentes fuerani, audaciores dcinceps in libellis pctcnilis futiiros ;
nut ipsos ciiam confessorcs in coiiccdendis cauliores noii lore poslquam eoriim iiimiam facililatcm castig.i-
verat Cyprianns.

Cy|iriaiinm sic interiirctatuf Morinus: Cum lex esset ut pacem moribundi noii impetrarent qiii poenitcn-
liaiii sani iion egcrant, cxistinial cruditus scripior decernere Cyprianum ut in iis qui libcllos a inartyribiis
acecperaiit, legis scveritas iioii servetur , ac illis iii honorem mar-tyrum pax conccdatiir , (|u;im frustra lioc
pr;i'sidio dcsliluli pclii^sent. Sed liwc interprclatio ncccum verbis nec cum iiicnte Cypiiani congriiil. i° No-
niinatim rcquirit Cypriaiius ut qui libellus a mariyribus acceperuiit, . pntrogativa et auxilio eoriim adjiivaii
apiid Doniinum in dcliclis suis . possinl. Porro iii his epislolis et in libio de Lapsis illiid arcie tenet accu-
r:ilcquc derciidit, non prodessc lapsis commendationcm marlyrum si poenitenliam agere detrcctent, (piaic, si
lapsi. ptist tol Cypriani et prcsbyierorum moiiita. in obstiiialo poenitenti;c non agend;ie coiisiliopersevcr.issent,
aii ('.yi)ii:iiio visi essent idoiiei qui marlyriim auxilio apud Dimiinum juvareiitur ? Deinde vero, si oiniiibiis
liliellos habeniibus pacciii deeernebat, sive poenitentiam egisseiit, sive non cgissent , qiiid nccesse cr;it delec-
tiiiii habcrc, ac in conditionis loco reqiiircre, ul mai tyruin auxilio adjuvari pd.ssenl? Lapsis crgo Cyprianiis
.1011 pa'niteiiti;c onus eximit , sed polius ad poei.ilcntiam blaiide et leiiiter hortalur, dum pacem offert mo-
liciitibiis, niodo marlyrum mcriiis juvari possiiit. Iliiic iii Epist. xiv laudat prcsbyleros etdiacoiiDS (pind la,)-
so> ad poeiiitenliam ct paticiiliam bortaii esscnt, ae pwniieniiain ;ib illii agi dcclarat qui diviiiis pr^cceptis miiis
ci paticiis ct saccrdolibiis Dei obteniperans, obscqiiiis suisct operibus jusiis Dominuin promereiur. Id aulciii
defcrre videliir iii:irtyriin. iucritis iil lapsis noiidum ca poenilentia expiatis quaj pacem per se ipsa iii morlis
discrimine iiiipclret, iii:irlyru;ii coinmcndatio suffiagctur. Ncc levis vidcii debct Wxc indulgentia , si teiiipo-
riiiii illoruni .'cverilai atieiiil;iiur. El.si eniiu ) wnilcniibns periculose a!grot;iniibus pax dari solcbat . non ta«
mcn id -siiie deleclu cl jndicio concedcbalnr. Iliiic Clcrus Romanus, re cum pluribus episcopis dcliherala,
cciisuil . corum quorum vilcc sua; liiicm- urgcns cxilus dilulioncm iion poicsi fcrie, acla foeuilcntia ct pro-

fj3 PR/EFATIO. eO

fcssa frcqiienlci' siiorilm dcleslalione frtclotiiin, si incrymis, si gmiiiil)iis, si flclibiis dolcntis ac vorc popnilcniig
aiiimi ^igiia inoilidcriiit, cuiuspcs vivciidi socuiuiiim 1 omiiie:ii luilla siihsiiicril, iia deiuum caule ct solliciio
subveiiiri, > cir. (Episi. xxxi ). I;isc Cyiirinmis , iii i;pisl. xiii, pacem iis solis prumitill < (|iii miies el Im-
niiles el poenilenliam vcre agoiiics iii lioiiis operibiis peiscvcraverinl. > Ex liis pcrspici polcsl ipio leniluicm
cl iiidiilgenliam pcnlucal (-ypriamis. Quiliiis enini consiiliiiin vohiil in Epistolis xiii ct xiv, lii vel poeuitcn-
ti;iiii segiiilcr cgcraut, vel eiiam gravissiino ddicto illiid addideranl, iit poeiiileiiii im dccliiiarcni, ac disscn*
sioiiibus el qiicrclis Ecclcsiain peniiiscorcMl : qiiilnis factis iiicnicianl ut pas ninrieuliliiis ncgareliir, ctiamsi
poeiiitcntiam paulo anle morbiiin incoepisscnl. Qiinnioljicm primis coiicedit S. Jlarlyr ut qiiod Cdriiin pa'nilcii-
li;c ad paccm iiiipelraiidam deerat, id martyrnin nierilis cxpleaKir. Poslrunii* pariler consnlil, alqnc ul tii-
iinillum comprimal, iiidiilgcntia iii cos iililiir ; cl inodoaversum pceiiitoiiti;c reiiiediis aiiiiniim dcpoiiaiii, qaod
siia sponlc m:incuin et iiiclioalum vidcretiir, id niarlyruin meritis conipciisalum, a prcsbyieris raliim lia-
bcri jubet.

Xil. — UTnim CONCIUUll CAnTHAOmRNSE POENITENTIAM SACBIflCATIS PER TOTUM VIT,E TEMPUS IMPO-liERIT.

Nmic aliud cxaminnndum sequilur, an iion saliein a;lale Cypriani graviorilnis peccaiis pocnitciiiia per toliini
vittc lcmpus imposita fueril, el commimio ad ipsum mortis arlicnliim dilaia. Res dijiidicari polcst cx Cfinsne-
ludine (\ux tunc vigebal, ul qui pacein in gravi morbo acccpisscnl, ii, valciiidiiie rcslitula, rcliqmim poeiiilen-
li:c teiiipus non explcrcnt, sed eodeiii jure essent ac alii lideles. Ll pcrspicitiir ex liis Cypriaiii verbis in Epist.
111 (pag. G9) : < Si qiii ciiim, imiiiii, iiifirmiialibiis occupanlur, illis, siciil placnit, subvcnitur. Pusiea taiiien
qnain siihvenluin est et periclilaniibus pax data cst, olTocari a iiobis noii possunt aut oppriini, aut vi ct inaiiii
nostrain exiium inorlis iirgeri, ui, quuniam moricntibus pax datur, nccesse sit inori eos qni acciperinl pacem ;
ciim magis in lioc iiidiciumdivin:R piitalis ct p:ilerii;n lciitatis apparcal, qiiod qiii pignus vitce in data pnce
percipiunt, biquoijiiead vit;im dala pace tencantur. Et idcirc) si, acccpui pacc, commcatiis a Deo (l;iUir, iieiin)
lioc dcbel in saccrdolibns criminuri, cnm scinel placiierit fratribiisin cxiiii gubveniri. i Non qnadrat lanla le-
niias cum irrogata per totum vil.c leinpus poeiiilcnlia ; aliorjuin sxpe nsii cvcnissct, ut qui post unum aut al-
lcruni poeiiitenii.-c aniium coiiimuiiioiicm in gravi moibo acccpisscni, iis c inoibo cvadentibus jam cmcriliis
esset poBiiitenliiC cursus, cuin inlcrim aliis in ead;iii) causa ac forlc ctiam in lcviorc culpa triginta aiii (|iia-
draginla aiiiii supcressciil decurrendi. Nimia sane erat cpiscoporuin in jiidicaiidi) aniiiiadversio ei rcriim om-
niiiin considcratio ct provisio, quam ui lain grave inconimodum nnn effiigereiil. Scd tamen videndum no-
bis esi qnid ea dc re dccieveril concilium Carlliaginense, in qiio lapsorum causa paulo posi reditum Cypriaui
dijudicala est.

Deercluni liiijus concilii sic cxponitS. M;irlyr in Ep. Lii (p.71): t Et ideo, inquit, placiiil, exaniinatis causis,
singiilorum Libcllaiicos inlerim admitti, sacrificaiis in exitu subveniri. i Non nna fiiit eriidiiorum dc lioc caiiouc
scntinlia. Auctor Obsenaiiomim criiicnrum in Bihlivtliecam scripionm Ecclesiusiicornm negat Libellaticos iii
in ipso concilio ad pacem protinus adniissos fiiisse ; ac inter eos et sacriQcatos id ponit discrimini.s quod isii
per lotuin viisc tcmpiis pociiiionii^e addicti fiicriiii, prinii vcro iiiterim admissi, id est posi ccrinm poeniteniic
leiiipus cxactum. Aiicior ipsc Dibliollieciv idem de sacrilicatis cciisei, qiiamvis pacem Libcllaticis iii iu o
concilio conccssam exislimet fuissc. Assciitilur ci Tillciiioiuius de Libclhiiicis ac illius cciisorcm impugirit .
sed pluribiis rcfcllitquod utcrqiie pro certo pOiiierat, iis qiii sacrilicaverant non alios poenilenii:c quam viue
liiici pr.TScriplos luissc. Iloic Tillemoiiiii seiitcnii:i miiliis noiiiinibiis videlur anlepDnciida. Illud aiitcm iii pri-
niis (ihservaiidum ost diias ilhis dc Lihellilicis ct de sacrilicatis qiueatiDiies sic inier se iiex:is esse, ul qu;c :le
alleiiitra dicaiiinr, dc iilraipic dicla vidcri debcant. Nain si Lihclhitii.i siatim in ipso conciliu perliiiniaiiilcr
rcstitutisuiilcoinmuiiioiii, probabilc iioii csl sacrilicains in cxlrtinum vilx di.^-crinicn rejectos fuissc. Punsiis
si liis vcrbis, < placuit sacrillcatis iii exitii siibvcniri, i noii prohibitur iie pax ante cxitum detur, sed poiins
decernitiir ut pcriciihise iiitra prTScripiiim tempiis a^grotaiitihus concedatur ; pcrspicuuni crit Lihcllalicis,
qiiornm inulio lcvini crat ciilpa, iioii poeniieiiliam iiiconciliu iiiipositaiii fuisse, sed conccssam comnuinionciii ;
alioqiiii: statiiium fnisset, ut isiis quoque in cxilu subveniiciiir.

Quod spceial ad Libcllaiicos, lii|uel lioruin verborum, i placuit Lihelhilicos intcriin adniitti, i liaiic csse
senleniiam, LilKdlaiicos iiiicrim .admissos nd paceu! fiilsse, dum sncrilie:iti poeiiitciitiam ngcrcnt, id csl, codein
decrelo ct iiacein Libcllaiicis cl poeiiitciitiain s:icrilieaiis dccrelam Inisse. llinc Cyprianus in Episi. liv sta-
luliim fuisse ail iii lioc coiicilio de lis (|ni sacrincaverant, ul agorcnt diu poeuitentiain plcnam : al Libelhuicos
eodcni decrclo ininimc comprchcndii. Anno scqiienli cnmjsiniuissct iiisiantc pcrsccutionc iis qiii a priiiio hipsiis
dic pa^nilciitiam egeranl, comniuiiionem conccdcie, b;cc iiidiilgciili:i ad cos tniitnni spccl.abat qui sacrilicave-
raiil, qnihusqiie iinpnsita fueiat)ilena pociiitentia. Al dc Libellalicis nulla inenlio, quos tamcii inaxinie opor-
teliat iiididgcnii.TC participcs licri, si c:im prius iii concilio consccuii non fiiisscnt. Qiiineiiam Cypriaiiiim cnin
Libcllalicis post cuncdium communicasse perspicinins cx Episl. lii. Quod enim ait Cypriaiius se < iiemini qui-
dcni ex lapsis prius connniinicasse, > quanid:'^ sasviil pcifccuiio, < poslca inmen iieccssitnii tciiiporuni siiccu-
buisse; i id rcferri non poiesi ad sacrificakis ( liisciiim poeiiiiciitia imposita fucrul j , scd laiiiuin iidLibclla-

C! - PR/EFATIO. <J5

ticos. El ciim lia:c communicaiio in invidiam a Novaliano vocarcliir, sic cum refellit Cyprianus in cadcm
cpislnla: « Aiil si se cordis, inqiiit, et renis scrutatorem coiistiluitet jndicem, per omnia seqnaliier jinlicei, et
ciini sciat scriptumcsse : Ecce samis facliis es, jam iwti peccare, ue qmd libi delerius fint, fraiulaiores cl incc-
clios a laleie atqiiccomilatu snn scparct, qiiando miiho et gravior ct pejor sit inccchi quani Lil)cllaiici causa,
cum hic necessitaie, ille voluntaic pcccaverit. > Exagitahai crgo Novaiianus calholicos episcnpos (iuod ciiin
Lihellaiitiscoinmunicarcnt. Ncc taincii omnibus Libollaticis concessa pax inconcilio, sed iis tantimi qui pce-
nitenliani egerant. Qiianuibrcin IVuslra auclor OfcseTOi/ioMum in Bibtiolliecam pluribus prohal, quod a nemiiio
ncgatur, libolli crimcn sine pcenitciuia diinissum non luisse.

Altera pars decrcti facile iUuslraiur. Ac 1° qiiidem illud, ( sacrificaiis in exitu subveniri,> non poeuilentiam
ad cxli einuni spiritum producendam, scd in gravi morho finicndam indical, nec in poenoe sed in henefipii loco
di'crcluin fuit, siiiuidein Cyprianus in Epist. Lii nimiic remis^ionis suspicionem ab lioc decreto removet, ac
rationem rcddit ciir episcopi ad li;inc lenitalein ci indnlgcntiam dcscenderint. 2° Idein decretum rofert in Episl.
lav.seJ paulo clarius : « Statiieramus jampridem, in^juit, Iratcrcbarissime, participaio invicem nohiscum consi-
lio, ut qui in pcrsecuiionis infesiaiione siipplaniali ah adversaiio et lapsi fuissent, et sacrificiis se illicilis ma-
culassent, ageieiit diu pccnilentiani jjlenam, ct si periculum infirmitatis urgerel, pacem sub ictu mnrtis acci-
percnt. ) Tnta res ergo iu co verliiur ut quid sil pocnitentia plena, ulriim toiuin vitac tempus complexa, aii
ccrlo quodain spatio delinila fueril, e.xpendatur. Al id facile perspicitur ex Episl. lix, ubi queritur Cyprianiis
quod Victori, quondam prcsbyicro, paccm coiicessisset Therapius « antcquam poeniteniiam plenam egisscl,
aiite legiiimiiin et plenum satisfaciionis lempus, sine pelilii et cunscieiitia plehis, nuUa inlirmilaie ac necessi-
late cngcnic. » Eralergo prxfinilum ali(|uod paMiileiitii; tcnii^iis, ciijus imminuendi polestas erat pcnes epi-
scopimi, niodo causa aliqua gravis incidisset. Eaindem poeiiitcntiae pleiKic nolioiiem suppcdiiat Episl. lxii ,
iii qua Cyprianus ct alii cum co episcopi dc virginihus qua; ciiiii mascnlis depreliensa! in eodem lectofuerani,
dcceniunt nl, i si poeiiiieniiam hujns illiciti coiicuhiliis suicgcrint et a se invicem rcccsscrinl, inspiciaulur
interiin viigincs abohstelricibus diligcnter, et si virgines inventie fuerinl, acccpia comiiiunicationo ad Ecclcsiam
adniilianliir....; si aulem de eis aliqu:i coirupia fucril deprcliensa, agat poenitentiam plciiam, qiiia qucc boc
crimcn admisit, non mariii sedCbristi aduliera est ; ei ideo a-sliniato jusio lcinpore, posiea exomologesi facta,
ad Ecclesiam redeat.» Drevis_ergo poenilciitia intcgris virginihus inipnnilur, coiruplis autem plena t ct juslo
lempure aislinuito : » et quemadinoduin in concilin Cailliaginiciisi sancitum ut laiisi inteiiin admiuerentar, sa-
crillcati lociiilcntiam plciiam agerenl, ita ctiain hoc loco dcceinuul cpisco|ii ut virgiues iiilcrim inspicianliir,
ci iulcgris iii Ecclesiam adinissis, corrupla; poeiiitenliain plonam agaiit. 5" Si sacrificaii per loluin vita; lemiiiis
addicli paMiilcnlia! fuissenl, neccsse non fiiissel « ul examinai cntur causa; et voliiniales et ncccssilates singiilo -
rum; » scd, ut ohservalTiUcmontins, nullum prorsus discrimen , nullus delectus cxsiilisset.

Xni. — DE CURIST! IN EOCnAIUSTU PR.€SENTU.

Ecclcsicc doctrina de corporo ct sanguiuc Doiniiii apcrlis Cypriani lestimoniis cnntinclur. Quidqiiid de Eu-
cbarislia pircdical S. Mariyr, eo speciat ui notio iUa confirnieliir liiiiiin priina laidilionc Clirisii Vdi ba aniiiii)
afiorunt. Pcrspici jiotcsl illius scntcutia ex bis (|ii;e dc sacramcntis lucrclicoruin disseril. Cur cniin iii Ejiisl.
i.xx , « Eiicharistiain fieriapud illos nmninnnon posse» censebal, nisi (piia Ciirisli vcrba ab illis frustra pro-
iiiHiiiari exislimabiit, frusiia invncari Spiriluni sanetiiin, ui panem et vinum faciat curpiis ct sanguiiuni
Clirisli? Siceliam Firmilianns ut probct noii si.lis esse ad cficcliis sacramciitorum utEcclcsi;e prcccs el riiiis
serveniur , exem|iIo utitiir iiisame ciijnsdam imilicrculi: qiia; ficqucnter ausa fueral, iit t clinvocaiinne n ii
contcmptibili sacrificarese paiiem et Eiicbarisiiamfacere simularei, ei sacrificium Doinino iinii siiie sa( raiuenio
solita; pnedicalinnis ofTerrei. » lllud ergo discrimiiiis FirinilianusctCy|iriaiius inlcr CiilhnliCinumct h.aneiico-
ruin Eucharisliain poncbanl, qiiod bxreiicis Spiritiiin sanclum invocaulibus nulla fierel dunorum mulaiin,
Caibolicorum auteiii prcces numquaiii lioc mimbili eneelii caroient.

Adeo pcrsuasum ct cxploralum crat Cypriano de niirabili illo ecclcsiaslic;e invocalionis effcclii, nl de la|)sis
aiitc purgatam cnnscicnliain coininuiiicanlihiis diccre non dubitet lih. de Laps. (p. 180) : « Vis infci tur cnrpoi i
ejiis et sanguiiii, et pliis inodo in Dominum manibus atqiie ore deliiniuunl, quani cum Doniinnm ncg;iveiuiii. >
Non crgo snla fide corpiis Cbrisii iii Eiicbarisiia siiiiiilur, scd vere ct ab indignis ipsis percipilur ; nec corpiis
ab aiiinia cl divinilaic sc|iar;ilmn csi, scd ijisc Doniinus adest, ac iii euiii m;iiiil)u5 nl orc dcliiKiiiunl qiii iiuii-
gne cominiiiiicani. Iliuc ipsam Doinini iiKijc^talcm a.iesse declarat in codem libru : sic cniin loquiturde piicll:i
quH!, a nutrice ad idulum, deinde a parentibus ad ecclcsiam delala, sanguinem Dnininl, qncni diacunus relnc-
tanti infuderal, noii sine singultu rcjecit. < In corpora aliiue ore violalo, iiiquit, Eueh:irislia pormaneie iion
pntuil. Sanctificalns iii Doinini sanguinc polus de pnllulis visccribiis crupit. Taiiia esi poteslas Doinini, tanla
nnijostas! » (l'ag. 189.) N;irrat ihidem Cyprianus aliiid miracnlum : s Ei qiiidem aliiis, inqiiit, ipiia et iiise
niaculalus sacrificio a saccrdote cclehrato parlem cum c;clciis ausus est laicnlcr accipere, sanctum Domini
cdere et contrcciare non pottiit, cincrem ferre se aperiis manihus invenit. Documento uniiis osiensum est Do-
miiiuui rccedcre cum ncgauir. > Non crgopanis cs inanihus liujus hoininis cvanucrat, scJ ipse Doiuinus ro-

C3 PR.^.FATIO. f,V

cesscral. IIxc antem Cypri.inus ca mciilc ilisscril, ut lioniinibiis pnriini caiitc comniunicanlibus, qiiiil de hoc
myslerip seniiendiiin sitexplanel. Qnainobreni facile pcrs|)icilur quo sciisu primis s.-cculis lixc Christi vcrba,
noc EST conris mei:m, uic est sangiis, eic, cpiscopi acciperciii, ciini cx liis concludanl Clirisii corpns el
sangiiincni siinii, iii ipsum Doininuin orc cl in;inibiis delinquerc qiii iiidignc cominunicant, potcslalein Do-
miiii el in.ijcstalcin adc;se, ac ipsiiin Dominuni non siiie miraculo c maiiibus contaminatis reccssisse. Si crediia
luiiciion fuissct nintalio vini in sanguiiicm Clirisli, ntim, qu:t;so, posi eas prcces quibus Deiis rogatur iilvi-
nuni faciat sanguinem Cbrisli, niliil aliiid jain iii^i saiiguis Clirisli in calicc :ignosccrclur?Niliil aliud profecto
agnoscil Cyprianiis sexceiilis locis. Sinluit adversus cos qui ai|uain tanliim iii malnlinis sacrinciisofrerebant,
indigiiuni csse Cliristiano voruri « nc pcr s:iporem vini ledidcai saiiguincin Cbristi. Sic crgo, inquit, incipit
ct a passione Ciiristi in pcrsecutionibus fratcriiil:is relardari, dum in oblalionibnsdiscit de sangiiine cjiis ct

criioie confmidi Qnoniodo autem posstimus proplcr Cliristuin sanguiiicm fuiidcre, qui sangiiinein Chrisii

erubesciniiis bibcrc ( p. 109 ) ? > Kon sidum sangniiieni vocai, scd eliani crnorcin, ct cuin co saiiguine com-
parai-c non diibilat qui iii veiiis nosiris lliiii. Ait ciiam, pag. iOli : i Qiiomodo ad potainlnm viiium voniri
noii polesi nisi bolriis calcctur anie ci premaiur, sic iios nec saiiguinem Cliristi possemus bibere, nisi Cliri-
Stus Ciilcatus prius fuissel ei prossiis, el c.ilicem prior bibcrct, iii quo credoniibus propinarct? >

Qiieniadinodiini Cyprianus Ciimiiiunioncs iiidignas dolcslatur, quia t saneium Domini corpus > profaiiatur
(p. 20), qnia < vis inrcrlur coipori el sanguiiii Doniiiii, et iii Dominum manibiis et ore » delinquilur (p. 18C),
queiiiadmodiim Firinilianiis inslar piaciili ducobat quod homiiies , ul ipsi vidcbatiir, non bapliz:iti i usurpata
leinere communicatioiie continganl corpiis ct sangninem Domini (p. 1-49), » sic graii;n doiia quae ex Eucba-
risiia percipi solent, ex corporc et sanguine (".lirisii praesenlibns repeiuiilur. Docct Cyprianns milites Cbrisli
considcrare debere • idcirco se quolidic calicem sanguinis Cbristi bibere, ul poisinl et ipsi propter Cbrislnin
sanguinem fundcrc. » llinc, cuin, insianie Galli et Yidusiani perseciuione, coinmunionem iis ipii siib Dccio l:ipsi
fiicranl, coiicedcrc dccrevissct, iiidulgenii;e baiic rationcm rcihlil in Ep. i.iv (p. 78):« Naiii (luomodo, in-
quit, docemnsaut pnivoc:inius cos in conlcssione noininissanguiiici:i suiim fundere, si eis niililaluris Clirisli
sanguincni deiiegamus? Aul qnomodo ad martyrii poeulum idoneos facimns, si non eos prius ad bibendum in
ccclcsia pocnluin Domini jiirc communicalionis adinilliiiius ? » Et iii Ep. Lxiii (p. 107) : < Calix Dominicus
sic hibeiites incbriat nt sobrios faciat, ut meiites ad spiriialein sapicntiam dirigat , ul a sapore islo sxculari
ad iniellcctum Dci uiiusquisqne resipiscat : el (lueniadmodum viiio isto commifiii nicns solvitur el aiiinia rc-
laxalur, el liislitia omiiis cxpoiiinir , ila epotato sangiiine Domiiii e poculo salulari, exponalur niemoria
vcleris bominis, el fiat oblivio convcrsalionis prisline sa^cnlaris, ct inoeitum pcctus ac tiislc, quod piius
p.;ccaiis augentibus prcmebalur, divina; iiultilgciiii:c la;lilia rcsidvalur. > Qiiidquid ergo docel Ecclcsia
cailiolica dc nmlaiioiic panis et vini in corpns cl s:iiignincni Cbrisli, qiiidi]uid auiino hac fidc imbuto obscr-
vari polcst, id Cypriaiii mcnti imprcssum et insculpliini Inisic pcrspicimus.

Objicit nobis cdilor Oxoniensis hunc biciim cx Epist. lxiii : < Sic autem iii sanctificando c:ilice Domiiii, i
inipiit (p. 108) Cyprianus, < olTerri aqua sola non |K)lcst, qiKimodo iicc vinum soltlm polesi? Nani si viiiiini
laiitnm qiiis ofTenit, sangnis Cbrisli incipit essc siiic nobis. Si vero aqiia sit sida, plebs incipil esse sinc
Cbrisio. Quando aulcm uirumqne niiscelur, tuiicsacrameiitum spiritale et cceleste peificitur. > Ex his colligii
saiignincm Cliiisii essc in calicc, qucni:idinodiim ips:i plebs eodem calice coiniiicri dicitur. Sod
adco maiiifcstum est discrimcn, ut niirer bominem crudilum in bis cavillationibus immorari. Quis
cnim uniqu:im dixit popiilum in calice bibi, ore ct nianibiis couiiiigi, pi.pnlnm reccdcre ciim specics iininu-
laia; sunl, el alia (ijiisinodi qii;c dc Clirisli sangiiine dicla niudo relulimus?Qiiamobrom, cuin dicitur plebs cssc
'n calice, manifcsta cst (igura qmc neinincm laterc , ncminem in erroris pcriculiim cnnjicere possit. Al post
Clni^ii vcrba , liic csi sanyuis, cto., qufiiidic coiiinicmor;ita cl incii:c:ila, posi qiiolidianas in sacrilicio prccos,
ut vinuni fiat sangiiis Cbiisii, qnis figuiam suspicari poliiisscl niliilaliud audieiis nisi Cbrisli saiiguinem essc in
calice, ofTorri in calicc, ei hibi, ac animas iiostras ccrrobiirarc ut nos trmn saiiguincm pro Cbrislo fundamiis ?

Sed brcvitcr nobis cx:imiiiaiiduni quid intcrsit iiitcr eas ralioncs qnibiis aquani Cyprianus c:ilici infundcn-
dain, etea qnibiis viniini oinnino ncccssarinm cssc persiiaJct. Sic cniiii cl Ddminiei sangninis vcritas palcbit,
cl obitcr rcfellonttir (pii aipiani a Cypriano, ut jiire divino, nonsdlnm ccclesiastico, pr:escriplam commendari
voliiiit. S. Mailyr cverlerc st itiierai iiessimam consiiciiurmcm, qu:c aptid iionnullos obrcpseral, uiaipia sola iii
iiiatiitiiiu sacrificio ofTorrclur. Quamobrem deiiionslr.it aqnam non iii Eucliarislia , sed laiitum iii Hapiismo ad
propriuni sacraincnti cffcctcm csscnlialcm c se niaicriani, el < qiioiioscuiiKiuc aqua sola in Scripluris noniina-
liir, Uapiisnia pncdicari , ct appollatione aqiix IJ.iptisma significatiim senipcr csse ; > at vcro in Eucb:irisiia
< caliccm inixlum fuissc qiicm Domiiius obliilil, clvinum fuisscqiiod sangninoin suiim dixit, euinquedociiii.^c
exeniplo niagistorii sui caliccm vini et iiqiia; conjuiictioiie misccri. » lliiic aqiiam nd mysticas taiitum signiri-
caiioncs adbibcii dcmonstiat : < Aqiias naniquc pnpulos, iiiqiiii (p. 108), significare iii Apocnlijpsi Scriplnia
diviiia declarat diccns : Aiiiia; quus vidisti, suficr quas salel ineielrix illa , populi el Inrbw c.l qenles elliiiicoruin
sunt ct liuguw. Quod sciliccl pcrspiciinns ct in sacramcnto calicis conlincri. Nani, qtiia nus oinncs portabat
Clirislns, qui ct pcccata nostra portabal, vidcmiis in aqna popiilnm intelligi , in vino vcro ostcndi sanguincin
Clnisii. I Ibcicims (■yiri^iiiiis noccssiialcm aiinxeloval pntinsiiu:>m C"miiioiuIal. Scd lamc" poslca ait aquam

PR^EFATIO ^

f solam offcrri iion posse < quomodo nec viiiiim soluiii polesl, > et copulatioiiem et conjuiiciioncm aqiia; ct vini
f sic iiiisccri iii calice Domini, t iii comiiiixuo ilia iioii passit ab inviccm separari.» Aiiimadverlemlum esl Cy-
tf priani coiisilium. Disscrciis cum liomiiiibus aquam solam adliibcnlibus, utitur principio quod facile concessuri
I craiit, nc vinum quidem solum adliibcri dcbere. Nulla sane illis obstabat anlicipata opinio quominus id lale-
K renlur ; qtiamobreni Cyprianus sialuil aquam solam adliiberi non debere, quomodo nec vinum soliim ; non
fef quod meiucret iie ejusmodi liomiiics vinnm solum oflerrent ; non quod aqiiam x-qiie ac vinum a Cbrislo prx-
■^ scriptain el ad esseniiam sacraiiienti pertiiicre duceret, smis eiiim declaravit eam ad mysiicas significationes
• adliiberi ; sed quia b:cc coinparatio ad vini neecssitatem deuionstrandam apposila erat , el ex incommodis quic
{ viiio solo adliibilo conseqiierentur, multo graviora conseqiii paiebat si aqua sola adbibeatiir. Hinc quolies in
hac epistola calicem mixtum essc debere statuii , non id proprie refert ad aquam, sed ad vinuin , quod lii
! quos lefellebat, omiltebant.

t Nccessitatem vini longe aliier defendit Cyprianus. Demonstral 1" Scripturae tcsiimoniis, ut aqiiain in

I Bapiismo , iia viiiiim in Eucbarislia designari ; 2° pra.-ceptum Chrisli longe gravissimuni violari, si viiuim

j omitiaiur. « Cum ergo, inquil(p. 107), iieque ipse Apostoliis neqiie Aiigeliis dc coclo aiinunliare possil alilcr

'■ .lut docere pra;lerquain quod semel Clirisius docuitet Ajiostoli ejus annuntiaveruiit, niiror satis iinde lioc

[ usurpatum sit, ut, coiitra evangelicamcl aposiolicam discipliiiam, qiiibusdam in locisaqua offeratur in Doini-

j nico calice, quKsola Christi sanguinem non possit exprimere. > Et p. 109 : i Quod si ncc minima dc man-

dalis Domiiiicis licet solveie, qiianio magis tam magna, tam grandia, tam ad ipsiim Dominica; p^ssionis ct

■ nostra; redeniptionis sacranicniuin periinentia fas non est infringere , aiit in aliud quam quod divinitus in-

slitutuin sii, buniana iradiiionc miitare? > 5° Ex hac diviiii instituti temeraria immulalione i|usenam incom-

iiiuda consequi exi&timatCyprianus ? (Calicem eieniin, inquil (p. 106), sub die passioiiis accipieiis, bcnedixil et

deditdiscipulis suis dicens ; Bibite ex lioc omiies. Uic est cniin sanguis novi Tesiamenti, clc. Qua in parlc iii-

veniinus calicem mixtum fuisse qiiem Doiiiinus (djliilii, et vinum fuisse qiiod sangiiinciii siium dixit. Uiide

apparet saiigiiincni Clirisii non oflciri, si desii viiium calici; nccsacrillcium Doininicum legitima saiictifica-

lionccclebrari, nisi oblaiio et sacrificiiim iioziirum rcsponderit passioni. Passio est enim Doinini, > tit ait

(p. 109), I sacrificium quod offcriiiius. > Idcirco ergo cx Cypriano vinumadliibendum iii calice, quia cum Cliri-

sius acccpto viiio dixerit: Uic csl stinfjiiis, elc, si aqiia sola adliibeaiur, aqua reinancbit, iicc jam oflerclur

Cliristi sangiiis , noii crit passio Domiiii sacrificiiim nostrum, iiec idem offeietiir quod iii passione oblaium

cst. 4° Cominemorat etiain Cyprianus quot et quaiiia bcneficia t epotato sanguine Domini cl pociilo SDliitari >

percipiamus, ut demonslret quam damiiosum sitaquam solain adbibere. Addit grande delicluni esse de Chrisli

< .'anguiiie et criiorc confundi, > iice jani eos posse « propter Cliiistum saiiguinem fundere qui sangiiinein

Cbribti crubescunt bibere. > Jam vcro facile perspiciiur quo scnsu plebem, quo sensu sanguinem Cliristi

iii calicc essc cxistimet Cyprianiis. Plebis cuin Christo coiijuiiciioiiem aqu;e cuin viiio conjunctione

significari docet; ct, aqiia oinissa, Cliristiqnidcm sanguincm offerri el passionem coinmcmor.iri latctur, scd

taiiicn noii leveiiicommodumfoiesi dcsitplebis cuin Clirislo coiijunctio. Al vero saiigiiiiiem Cbrisli incaliceessc

dcclarat, quia Cbrislus dixil : Uic csl siimiuis , elc, iicc jani , si saiiguis desil, sacrinciuin offerri possitct passio

Domini cclebrari ; quineliam donis, quaisanguincin Chrislipolanlibuspromissa sunt, penitus defiaudabimur.

XIY, — DE COMBUmONE SIB UTRAQUE SPECIE.

Quaiiivis Cyprianus sacriflcium sub utraque spccie offercndum essc, idque a Cbristo iiisliluUim ct pra;-
scriptum csse coniendal, iion laiiien communioiicm sub ulraquc specie neccssariam judicabat, ut ex ejus prin-
cipiisetcx cousuctudine illiiis ailalisperspici polest. Ncquc cnim quoccuniqiie Chiislus fecit in iiisiituiioiic sacra-
nieiili,ca omnia iiistar legis obscrvanda duccbal, sed ca laiituin quu; ad essentiam sacramciili pcrtinenl. Naui,
cum ci objiceretur Diiininuiii post coeiiam obtulissc, sic respoiidet (Ep. lxhi, p. 109) : i Numquid eigo doiiii-
iiicum post cocnam celebrare debeiims, ut sic mixluiii calicem freqiienlandis dominicis offeramus? Clirisliim

ollcrre oportebat circa vespeiaiii dici, ut liora ipsa sacrificii ostenderct occasum et vesperam iniindi Nos

aulem resiirrcctioiiein Domini inane cclcbramus. > Cur ergo pra;scriptuin csse negat ut idein liac iii rc facia-
iinis quod Cliristus fecit ; iii oblaiione aiilcm paiiis et vini cum sacerdotem Cbristi vice vere fungi conicndit ,
« (ini id quod Cliristus fecit iinitaiur, et offcrt secundum qiiod ipsum Chrislum videat obliilissc? > llntio liii-
jus rei anle oculos posiia. Nihil rcfeitad naturam sacrilicii, ulrum mane an post coenam offeratur. Sed, si
aqiia pro vino offeratur, iiisiiiutum a Cbristo sacrificium penitus evertiiur, iiec ejus passio cclcbraliir, iiec san-
giiis iii calice offcrelur aul bibelur, sed aqua communis. Ex liis principiis perspici potesi quid de conimu-
nione sub iilraque spccie senserit Cyprianus. Nccessariam cl aChristo praeceplam credere non potuil , quippe
ciim ad esscnliam sacrainenti iion pertineat. Toium enim Chiisium sub uiraque specic agnoscit Cy|irianus,
illius iiiajestalcm iii calice rcvcretur, euniquc reces.-.isse dcclarat e nianibus hoiniiiis contaminati in
tiiiibus loco Eucbaristi;e cinis inventusest.

Consentiuiil antiqua; Ecclesitc consucludines cum ipsius fide et docirina, jam vidimus ex Cypriano excm^
pluin pucllic cx solo calice coinmunicaiitis, quam consueludlnem nemo nescit io Occidentc usque ai|

(■7 PR.EFATIO. 68

diiodecimiim saeculum persevciMssc. L.ice clarins csi i.nnc piiellam sub specie panis non communicassc;
lianc enim l.islonam refert Cyprinnns nl paical in cn.pore al<|.ie ore violaio E.ich:..isiiam pcrn.a..cre
i.onpomisse: al, si spcciom pa..is anloa sum|.sisscl, ...illum p.ors.is n.irac.ilum, nulla Cypnan. rai.o cx-
siilisset AUiilimiis eiia.n exe..ipl..m iilius fp.i i.t nmnil.us Kucliarisr.cc loco cii.ercm invenil : ali..d cxsiat
f imillimnm in codem de La,,sis lih.o mulicris cuj.isda.n q»x, «.... • aicam suam, in iiua Domin. sanc-
fuii, manibus i..dignis lcntasscl aperii-,^ igne i..du su.gcntc deleniia est ..e audcrcl aili.igcrc. i

ti.m

XV. — S. CYPIUAN! SESTENTIA DE SACRIFICIO, DE PnRGATOIlIO ET INVOCATIONE SANCTORLM.

Eucharisiiam verum esse ac piopric diclum sacrificium lesiimonio suo conr.rmal Cyprian.is. < Dnmi-
i.ic;c l.oslix vcritaiem . scbismaticos i pcr falsa sacrif.cia profanare • ail i.i libro dc Vnit. IlccIcs. (p:.g.
200). Vera illa hostia q..am Cyiiriai.us ofle.Ti conie..dit in sol. Ecclesia, ipse Clirisl.is est iu alian
modo incrucnio in.molalus. . Jcsus Chri.ans Do.iiinus ct Deus nosicr, in^iuil Ep. LXi.i (p. 10!)), ipsc cst
summus sacerdos Dei Patris, cl sacriliciu... Patri seipsum prinms obi.ilit, et boc fic.i iii sui coi.ii.icmo-
raiio.iem prseepii. i Cum ergo eadei.i victi.na (\»:xi in crucc oblaia cst , ofTorauir in allari , noa ...i-
mcriloait Cyprianns : <l'assio csi Donii..i sacrificium (luod ofrcin.us. . Ncgal in eadcm cpisiola « sacrifi-
cium l)omi..icuni lcgitima sanciilicatio.ie cclcbrari, nisi oblaiio ct sacriliciuin noslr...n rcspin.derit passioni. »
Sacrificii a Chrislo inslituli veritatcm inde eliam demoiisirat, (]i.od a sacerdote .Mclcbiscdccb proifigura-
iiim fucril. i Itcm in sacerdole Melcliisedccb, i.iqnit (p. lOri), sacrificii Dominici sacr.imentum prxfig.iraium
vidcmus , sccu..dum qi.od Scriplura divi.ia tcstator el dicit : /i/ Melcliiseilecli, lex Halein, piotiUil punem e(
vimtm. Fnit aulcm saccrdos Dei sum.ni, et benedixit Abralia.n. Qiiod aulcni Melchibcdecb lypi.in Cbrijti
portarel declarat in ['salmis Spiritus sanctus ex persoiia Patris ad Fdiu>n diceiis : Aiite litcifeium rjeniii te.
lu es tacerdos in wternum secuitdum ordinem Melclnsedech. Qiii ordo uliquu liic est dc sacrificio illo Ye-
niciis el inde descendens quod Melcbiscdecb saceidos D>:i siiin.ni fuit , q.ioJ panem ct viiinm oblulit, qnod
Ab.abam henedixit. Nam quis niagis saccrdos Dci s.i.nini i|ua.n Doiniiius nostcr Jcsiis Cbiislus, .pii sa-
crilicium Deo Patri oblulii; el oblulii l.oc idera quod Mclchisedec;. obtulcrat, id c=t pancm ct vi.ium,
snuin scilicel corpus cl sa..guinem. >

S.icrificium pro vivorum el inoiluorum peccatis offerlur. Ilinc querilur Cyi.rianus in libro de Lnpsis
(|). ISO^^quod lapsorum nonnullis coinmmiio dala sit i ante piirgaia.n conscic.liam sacrilicio el manu sa-
cerdotis, anie offcnsa.n placaia.n indigna..tis Doi..ini ct niiua.itis. i Cyp.ianus, ii. Eplsioia lx tid e,Ascopos
JSumidas, lcslalur se singulorum qui ad redemplionem capiivorum proinpte ac liberaliter operali sh..i, no«
inina s..bdidisse, ut eos episcopi in n.e.iie babcanl in oraiioi.ibus suis, i et cis viccm boni opcris in sacri-
liciis et precibus repriBscute.it. t Q.iod speclat ad .norti.os, egregium tcstin.oniuni l.abciniis i.. Ep. lxvi ,
adclcruin et plebem Furnis coiisisteiitem. Antcceisores Cypria..i slaluerant ..e quis f.ater excedciis aJ tutclam
vcl curam clcricum nominaret ; ac si qiiis bocfccissct, i.on offcrrelur pro eo, iie sacrificium pro dor-
milio.ic ejus celebrarclur. Ncque enim apud altare Dei merctur noininari in sacerdoium prccc, (p.i ab
allari sacerdolcs el ministros voluit evocare. Quainobrcin, cuin Viclor qii'.d:.m Geniiniiiin Faiislinum pres-
bylernin ausiis essct tiilorcm consiilucrc, vclat Cypria..iis ne i p.o dor.nitione ejus fi:it oblalio, ai.t dcprc-
catio alii|ua nomine ejiis in ccclesia frequenlciur. i FrusLra contcndit aiictor cdilionis Oxoniensis < bncc in
fiilei, spei ct cbaritatis lcssciam, non autcm iii aniinaruni subsidium, aut purgatiirii ignis ardoribiis a:s-
tnenlium refrigeriuin pra;slila fuisse , quia lucc ad martyrcs inipriniis spcctabant. » iNiliil agii l.oc inarly-
rum cxemphim : iion oflcrebalur sacrificiu.n propcccalis n.arly.um, qiiippc cum o.iinibus exploraltim cssct
cus in toeio Dcum videre. Quainobrcm iion codcin loco noniiiiabanlur ac alii i.i Ecclcsiu; pacc moi tui ; ct
(luod ail Cyprianus in Ep. xxxiv , sacrificia pro illis offcrri solita, id ipse Cyprianus explicai in Ep.
xxxvi., ubi ait oblalioiics cl sacrifieia i ob coiiimeniorationcs eoruin > cclcbrari. Alia fuit ralio ino-
ricntium in Ecclcsia; pace. Pro coruiii pcccalis sacrificiuin offercbatur , ut vidcrc cst in lit.irgia qiiai exta'
lib. VIII. Constiiut. Apost., cap H, ubi hxc leguntur : i Pro fralribus nostris qui in Cbristo requieverunt
nremus , ul hoiniiium ainans Deus, qui aiiimam dcfuiicti susccpit, ci rcinittat oinne peccatuin voluii-
lariuin ac non voluiiiariuin , el propitiiis clenieiisquc faclus colli.cct cum in rcgionc piuruin, ctc. >

Ncc iiiirum sanc est si vetcres Cbrisliani lidelibus dcfunctls sacrificium prolulur.i.ii spcrabanl; qiiippc
cuiu persnasum oinnibus atqi.e explorati.m csset jnstoruin aiiimas qiia; e corporc solvuiitur anlcquain
peccala omnia expiaverint, pocnis affici hi allcra viia corunu|ue bcaiitudine.n diffc.ri. Ili.ic iis nietucliai
Clcriis Ronianus qui ante exaclam pcBnilcniia.n moriebantur, < Deo scieiite, iiii|..it ICpist. xxxi , quij
de talibus faciat, et qiialiler judicii siii pDiidcra cxaininct. > Ejusinodi lioinincs sic comparat Cyprianus
ciim iis qui vila pro Christo profusa aut saltem sancte cxacta moriunliir. i Aliud cst, inquil in Epist. li^
(p. 7:2), ad vcniam stare, aliud ad gloriam pcrvcnirc ; aliud missu.n in carccrcin non cxirc inde donce
Solvat novissiinuin qiiadra.il 'I.., a!in I st;itiiii liilci ct viitiiis a: ciiure mcrcedein ; aliiid pro pcccatis loi.go
dulore cruciatum cinunda.i el piiigari diu i;;iic, aliiiJ peceatu omiiia pussioiie purgassc : aliuJ deniquQ
pcndere iii diem Judicii ad seuicuiiam D.jiuiui , aliud ^^tuiim a Doininu coronari. > I.iutilis prorsus Rigaliii

C9 ; rn/EFATlO. _ 71)

ct editoris Oxoniensis labor in iioc tcsiiaioiiio eluilendo. Hiinc carcerem cl longi doloris criicialiiiu et
igneni diii piirganlcm detorquent ad poeniteiitiam lapsis iinponi snliiam a saccrdoiibiis. Scd 1° illud saliem
C.ilcri debent cx Cypriani vcrbis coiiscqui , lemporales panias iis pcrscdvciidas supcesse qiiibiis rcmis-
s* siiiit aetcrnsc. 2° Si pocnilentinj labores Cyprianiis dcscribit, niulto id magis iis congruit qui anie
cxaclum poenilenliaj cursum moriunlur. Ncmo enim hanc opinionem arfinget Cypriano, ejusmodi liomincs
iion ad vcniam stare, sed ad veniam pervenire; non mitti in carcerem, donec solvaiit novissiinuin qua-
drantem, sed staiim (idci cl viriulis acciperc incrcedein ; non pro peccalis longo dolore cruciatos mundari
ct purgari diu igue, non peiulere in dicm judicii, sed siatim a Doniino corouari. 5° Cyprianus non soluin
niartyres cum lapsis, scd ctiam virgines cum adulteris comparat. Dubium inin est quin de mariyribusel virgi-
iiibus mortuis lo(|ualiir, cum coronam iliis sialiin donjri proiiuntiat. Cur crgo eum de poeniteniium statu
in bac lantum viia locnlum crcdamus? Pncclara saue esset alqiie egrcgia compar«tio, mnrlyrcs el virgincs
ciini idololatris el adiilieris iii boc conferrc, qiiod primi staiim in altcra viia coroiientur, postremis vcro
poenilciitix labor in bac vita siibcundiis sit. Sed si isti idolol iirx ct adultori post incboatam poenitentiam
morianlur, anstalim, ut mariyrcs ct virgiius , merccdcin cl coronam accipicnl, cl peccata omnia pce-
nitenlia purgassc viJebunlur? Qiiis iioii videl iiisiiiiitain a Cypiiano coinparaiionom ad fuluram potissimum
vilain rcfcrri? quippe cum iii liac vila pcenitentiuin laliorcm sacrai virgines, qiiarum eral ausleruin vivcndi
gciius, aikcquareiit, martyres vero longe supcrarent. i° Illud « pcnilcrc in dicin judieii» valde advcrsariis
molesinin. Pmant Nicolans l>'abcr el Rigaliius bcatitudinem .iiistorum a Cypriano in diem judicii, esceptis
inartyribjs, dilTcrri. Scd lisc opinio affingi Cyprinno iion potest, fjui hoc loco , ut jam obsorvavi , noii so-
luin de marlyribiis, sed eliani de virginibus loquilur. S.epc alias docet, pniccipuc veri) in IWno dn Morta~
lilate, non soliim mariyres, scd alios etiam sanctos, ciim ex bac vita deccdimt, cuin Chrislo iucipcro
regnare ; virgines et pueros ad cnnlinenlia; et imioceiitiiB pnicinium felicitcr pervenirc, justos ad rcfrige-
riuin vocari. Iliud ergo teslimonium de qiio iiuncagimus, ad eos referri debet quos anic plenam pocni-
tcnliam mortuos in diem jiidicii generalis reservari e.xistiniat Cyprianus. Nec iniruin si ejusmodi bominiiin
licaiiludiiiem usque ad boc lempiis diffeiat; ciim enim instare crederet adventum Domini, tcmporis spa-
liuin justo longiiis non potcrat videri. Porro Cypriaui sententia inde ctiain illusiratur , qiiod in die judicii
martyrum merita pluribus in liuiic diem peiidenlibiis profiitura declaret : t Credimiis quidem, » inqiiit in
libro rfe L«;Mis (pag. 187), < posse apuil jiidicem plurimum martyrum nierita etopera justoruni, scd cum
judicii dies veneril , cnm post occasum sxculi liiijus ei niiindi anle tribunal Cliristi popuius ejus adsistcrit. t
Atque hacc quidcra de iis qui sese in Ecclcsia |!oeuilentiLn subiniltimi; qiii aulem extra Ecciesiam moriuii-
lur, eosCyprianus declaral, eliamsi pro noinine occisi sint, numqiiani ad indulgentiam aliis in sinu Ecclc-
Bia; ir.orienlibus promissam pervcntnros. f Et quia apiid inferos confcssio iion cst, inqiiii in eadem Epist.
Lii, nec exomologcsis illic (ieri polest, 'qiii ex loto corde poenituerint et rogaverinl in Ecclcsiain
debenl inlerius suscipi ei in ipsa Doinino rcscrvari, qiii, ad Eccle.iam siiam venluriis, dc illis utiqiie quos
in ea iiiius invenerit, judicabil. Aposlataj vero el descrtores et advcrsarii el liostes et Clirisii Ecclesiain
dissipantes, nec si occisi pro nominc fueriiit , admitti secundum Apostoluin possiint ad Ecclesia; paccin,
qiiando nec Spiritus iiec Ecclesiic teiiuermit iinitaicm. t Merito iiegat Cyprianus cxomologcsin qiia) in
bacviia prxscribilur, in altera perfici posse, Scd pcrspicuum est ab eo agnosci indulgeniiam qiiamdam
el pacem, qu» schismaiicis ct hxielicis exlra Ecclesiam moriuis, eiiamsi pro iioiiiino occisi fueiint,
pr.cclusa et dcnegala, aliis iii Ecclcsia mortuis et in adventum Doniini reservatis concedelur.

Ex his paiet conimunionem illani quam Ecclesia calbolica cura sanctis et martyrihus et cuin jiistis
ante plenam poeaitentiam moriuis fovct, iion novuin essc comim;iiium, sed dogiua priinis sa;culis iioiuin
et creditum. Nec mirum si h;ec commuiiio his noii placet qui ab uiiitate Ecclcsia; disccsscrunt; scd Cy-
priuiius, ciijus intcr prxcipuas virtutcs cnituit uniialis amor, pra;ter ca qua; ab illo in honorcm mariyrum
decrela rctulimus , diiobus aliis in locis lestatur quain arcta inlercedat Ecclesioe pr.xscnti cuin sanctis et
martyribus necessitiido. Primus cxstat iii libro de llab. Virg., quem sic coiicludit Cyprianus: c Taiitum
mcnienlote tunc nosiri cum iucipiel in vobis virginilas honorari. t Alleriim lestimoiiiuui legilur in Ep.
Lvii ad Cornelium, quem sic alloqiiitur Cypriauiis : t Mcmores noslri invicem simus, coiicordcs atqiie iina-
iiimes, ulrohiqiie pro nobis semper orenius, pressuras ct angiislias miitua tliaritatc relcvenius, el si qiiis
istinc uoslrum prior diviiiac digiiationis celcrilale pra;ccsscrit , persevcrct apud Dominum nostra dilcclio
pro fratribus et sororibus noslris apud miscricordiam Palris non cesset oraiio. > Erustra hxc cdiior
Oxonieiisis eludcre conatur. Yirginiuiem ait inciperc honorari cuin ad confessionis decns perveiiit ■ scd
Cypriaiius virgincs omnes generatim alioqnitiir, non solas mariyres , ncc proindc martyrii scd vir"ini-
lalis corunam iiidicat. Altcrum loLuni sic inlcrprelatur Fcllus, quasi Cypriaiius cuin Cornclio paciscatiir
lulisqui supersies fueiit, cui in vivis diulius esse contigerit, precari pcrgal. i At manifesia est cavilla-
tio; non cnim lioc prccandi miinns ci commendat Cyprianus, qiii siipcr.stes fuerit, sed qiii « prior pra>.
ccsserit. » Scd Fellus cx nostra iuterprctaiione coiiscqiti ncgat , ul faiicios liceat piccari. Vcriini non
nitima
Blilioiii

iiadveiiil (juajii Ikcc arctc cob;i)rcant cum invocaiionc sanctoriim, qu;ie si priscis s;i'culis iustar siiner-
i;iiis Cliristy iiijuiios;e liabiia fuisscl , vcl poiius si non viijuisscl in lota Ecclesia, ut cam viguisse

iguiss^

71 PR^KATIO 72

ceilissima monumcnia lestanlur, numquam Cypriano in mcnlem vcnissd viigincs ct marlyres inanle-
cessuin prccari ct invocarc.

XVI. — UE CHRISTI DIVINITATE , EIUSQUE GHATIA.

I'ra;falionis nioiium transgrcdcrcr si in aliis Cypriani sciitcnliis acciiraie vcstigiuulis iinmorarcr. Niiiil
cniin erroris cxcogiialum cst liis posteiioribus saciilis, nt rectc ohserval Pamelius, qiiod non cx Cypriani
lcstiinoniis rcfcli.^ilnr. Dc Cliristi ilivinitatc saiiclns Mariyr dala opcra non portraclavit , scd Incvcs illius dc
Itcn incarnato senlcntix noii ininiis liabent ruboris ei mcimeiiti , qiiani uiicrior perlractatio. Ciirislim) Donii-
iiuiu et Dcuni noslrum appellare solct, veliit cum aii iii Kp. viii (p. 15) . « Habcmns advocaiuni cl dcprcca-
torcm pro peccaiis nostris Jcsiim Cbristum Domiiinm ct Dciiiii nostrum. » Elaboiaiulum csse doccl iii Kp. lx
(p. 99), I ut Clirislum judiceni ct Dominnni el Dcum nosirnin promereamur obscqniis iiostris. > Iii Ep. Lxiii ,
(p. iOi) : t JesusCliristus Dominus ei Dciis noster sacrilicii hiijiis aiictor et docior;) ct p. 109 : Jciiis Cliristus
Doininus el Deus nostcr ipse est sumnius saccrdos Dei Patiis. i Iu Ep. xlvii (p. (il), graiias agit s Dco palri
omnipotenliet Cliristo ejus Doinino etDeo nostro salvatori. > Vid. bp. lvi, pp. 92 ct 9i ; Ep. Lxv.p. 115;
Ep. Lxxiv, pp. 139 el 140; Ep. lxxvii , pp. 158.

Iii libro de Oral. Dum. (p. 204) ; « Orcmiis itaqiie, fralrcsdilcciissimi, sicul magister Deus docuit; i ct
(p. 200) : « Deus pacis et concordia; magislcr qiii docuit unilalcm, sic orarc iimiin pro oniiiibus voluil, qiiomodo
In uno umnes ipse porlavit. > Iii libro de Vanitale idoloruiu{p. 228) Clirislum similitcr vocal Dcum noslruin,
Deum cum bominemixtiim : iii libro ii Tesiim. Iiominem et Dcum ex ulroque gcncrc coiicreiuii). Dcum essecl
Deuin vocari probat in Scripturis vcleris et novi Tcsiam., pp. 28G, 287, 288, ct ad eiim rcfert prccclarissiina
quxquc leslimonia. lu libro de Exliort. mmt. (p. 207), posiquam retulit illud Isaia;, Ego Dominus Dcus tuus
sanctus hrael qui te salvumfucio, .addit: < Qni ct iii Evangclio promitlit auxiliuin divinum Dei servis, iii persecu-
tionibus non defuturum diccns : Cum autem vos tradiderint , elc. i In libro de liono patientix doccl CJMislum
in coelis adorari, ac pr;cccpisse Patrcm ut Filius adorctur; ad eiim rcfert lia;c Scriptura: tcslimoiiia : Deus
manifestus veniet, Deits nosler et non silebit, Dominus Deus virtutum prodibit, et alia ejusmodi ; tuin addit :
« Quisautem cst qui tacuisse se prius dicit ct iioii laccbit? Uiique ille qui sicut ovis ad victimam ductus
cst.... Ilic est Deus nostcr, id cst , noii omniiim scd ndclium et credcntiuni Deus, qiii cum in secundo
advcnlu manifcstus veiierit, non silebit. > .Non omiiiendiis insignis locus ex Episi. ad Jubaianum (p. 155),
nbi doccl Cyprianus conceptis vcrbis ircs pcrsonas Patrcin ct Filium et Spiritum saiicliim unum essc Dcuin :
« Nain si , inquit, baptizari qtiis apud liaircticos poiuit, uiiqne et rcmissam pcccaiorum coiiscqui poluii. Si
peccatorum remissam consecutus cst, et sanciificatus csl et lempliim Dci facliis est. Si sanciificatus est ct
lcuiplum dei factus esl, quxro cujus dci? Si Creatoris, non potuil, qiiia in euni iion crcdidit : si Cbristi, iiec
liujiis fieri poluit templum, qui negat Deum Cliristum : si Spiritus sancti , cum Ires unum sinl, quomodo
Spiriliis sanctus placatus cssc ci potesi qiii aut Patris aut Filii inimicus csl?) Vid. librum deUnit. Eccles.,
ubi cilal lia;c Scripiur;c tesiimonia : Efjo et Pater unum sumus, et hi tres unum sunt. Vid. etiam Episl. lxxxvi
(p. 139), ubi pcrabsurdc dici conlendit cos qui foris bapii/,ali sunl « Cliristum quidein induisse, sed S|iiri!um
sancium non potuisse percipere , quasi possit aut siiie Spiritu Cbrislus indui , aut a Cliristo Spiritus
scparari. >

Sumina illa in Dcum incarnalum pielas, qua; in scriplis Cypriani niiruni in modiini elucet, paritcr ci.iebat
in alioruni Africaj episcoporum animis, ut perspiccre possiimus ex concilio Cartliaginicnsi, in quo adfucruiit
87 cpiscopi ex Africa, Numidia et Mauritania, cum prcsbyteris et diaconis, praisentc etiam plebis maxinia
parte. Nemesianiis a Tbubunis in lioc concilio sic loquilur (p. 330) de Spirilii sancto : « Quod natum cst de
carne cnro est, et qtiod natum est de Spirilu Spirittts cst, qiiia Deus Spiritus cst, ei de Dco natus cst. > Mintis
commode ediior Oxonicnsis illud, « dc Deo iialus csl, > sic explicat : « Naius dc Spiritu de Deo natus est.i At
diccre dcbnisset Ncmcsianus « de Deo iialum est. > Qui mcdiocritcr aticiidci, lianc liujiis loci videbit cssc
senlentiam, quod ex Spiriiu natiim est Spiritum esse, quia Spiritus sanctus, ciim Dcus sit ct ex Dco iialus
iit sive processcrit (\\xc cnini interdiim idcni soiiant), pro suinnia siia poicsiaic Spiritus cos cflicit quos re-
gcncrat. Forlunatus a Tuchabori iii eodcm concilio sic loquiiur (p. 532) : « JesusCbrislus Dominus cl Dcus
noster, Dei Patris et creatoris filius, super petram ajdificavit Ecclcsiam suam.> Euchraliiis a Thenis (p. 335) ;
« Fidcni nosiram ct Bapiismatis graiiam Deus cl Dominiis noslcr Jcsus Chrisius suo orc .\po>tolos docens
perimplevit dicens : Ite et docetc omnes (jenles, baptizanles eos in nomine Patris et Fitii et Spirittis sancti. i
Ihidein Folix ab Uthina : « Ncmini diibium cst , sanclissimi consacerdotes, non tantuin posse humanam pra;-
siiuipiioncm, qnantum Domini nostri Jcsu Cbristi adorandam et venerabilem majestaiem. i Veiiantius a
Tiinisa (p. 535) : i Clirislus Dominus ct Dcus noster ad Palrcm proficiscens sponsam suain iiobis coni-
mcndavii. >

Quemadmodum de Incarnalionis mysterio, sic etiam Je accepiis ab incariiato Deo beneficiis magnificc scn-
liebal Cyprianus. Jamdudum obscrvarunt cruditi theologi Pelagianoruni errores multo anle a S. Martyre
tonfuialos fuissc, euraque Augustiiio plurima ad hujiis lixresis cversionem suppcdilasse. Probe sciebal Cy-

75 VITA SANCTl CYPRlANl. 74

prianiis Doiiiimim ndvciiiemem sanassc i illa qure Adam porlaverat vuliiera , cl veiiena scrpeniis aniiqua t
curasse (p. 237). Hinc Baplismum oninibus omnino nccessaritiiii csse crcdch.it : « Omncs quideiii > inquit iii
liljro (le llabil. viuj. (p. 180), c qui :'(l divinnin lavnciuni Ibptismi snnclificatione pcrvenimil, liomincm illic
vclcreni gralia lavacri sahilaris cxpoiiuiit , cl inuovaii Spiritii sanctD a sordihiis coiilagioiiis anliqusc ilcrala
iiaiiviialc purgantur. » Iii primis autein calliolicum dogma dcfenilitiir in Episiola, lix quam non solus Cypria-
niis, scd et civteri collcgDB qiii in concilio adfnerunt iiumcro U6 ad Fidum scnpscrc. Is iiescio ([iio opinionis
crrnrc sibi finxcrat infantes « inlra sccundiim vcl tcrlium dicm quo naii sunl constitutos haplizaii nnn opor-
terc, ct cnnsiderandam cssc legem circuincisinnis anliqiioc, ul iiilia octavum diein cum qui natus cst hapli/.an-
dum et sanclilicandum iion pularcl. » I.oiigc aliiid iii concilio om lihus visuiii cst , ac uiiivcrsi jiidicavcrniit
I iiuUi iiomini nalo misericordiam Dci et graliam deiicgandam. Porro auleni, inqninnt, si cliam gravissimis
dclictoriiius ct iii Deum mullnm ante |ieccanti!)iis reinissa peccalorum daiur, et a Baplisino aiquo a gniia
nenio prohihclur, quanlo inagis proliihmi non dehet iiifans, qui recens natus iiihil peccavil, nisi qiiod, scciinduin
Ailam Cirnnliter nalns, coniagium mortis anrnpicc priina iiativiiatc coniraxit , qiii ad reinissam pcccalorniii
accipiendam hoc ipso facilius acccdil qiiod illi rciniituntur non propria scd alicna peccaia. i Conlra su-
pci ha Pelagiannrum conimcula, docet Cypriaiuis plurihus locis nos quotidie peccare, ul in lihris de Orat. Dom.
p. 211 ; ile Opere et Kleemostjms, pp. 2:^8 et 943 , el 1. iii. Tesiiin. , p. S4.

Chrisii graliani inniinieris in locis niirificc commcndat Cyprianus, qui, cuni adhuc in tciiehris ct nocie cx'ca
jacerct , ficri non posse credebat quod Christiani docebaiit , • ut quis rcnasci deiiuo piisset, ulque, in novani
viiam lavacro aijua; saluiarisanimatiis, ipiod priiis fueral cxponcrel, et, corporis licet manente coinpagc, lio-
niiiiem aniino ac mcntc muiarei ( Ep. ad Donul. ). > Scd hunc errorcm simul cuin aliis viliis el errorihus
dcposnil, cl Christi graliam co libcntius deinceps prxdicavit, quo pcrtinacius rcjecerat. Yideri possuiit qiuu
in haiic scnlentiamdisscritinEpislola flrf DonaluHi. Probat in Exliort. wnrl. (p. 167), cx pUiribusScriptur.ulcs-
tiiiKuiiis < tiinendas non essc iiijnrlas cl poenas perseeulionum, qiiia major cst Dominus ad proiegcnduin quam
diabolus ad iiiipiignanduin. > Vid. pp. 262, 208 , 273. Iii Ep. ix martyres Iiorlatur ad constainiam, « quia
inajor est (jui in nobis (juam qiti in lioc mnndo, nec plus ad dejiciendum potest terrcna poeiia qunm ad cri-
gendum lulcla divina. i Plura vidc in eadem epistola et in Ep. lv (p. 88). Huc refcrri possunl plurima alia
Cypriani priiicipia ; vclul cum docct victoriam a Deo dari (p. 79); Dcum vicloics sua digiiatioiic faccre (IG2,
285 ); Dciim remiinciarc in nohis quid(piid ipsc pnrsiilii, honorare quod ipsc i'ccit(IG9); noslrum nihil csse
(503); nenuncm ^ihi quidquum assumere dchere (2Ii); lolum Deo dandum (Ibid.). Evolvciidus iii priinis liher
de Oral. Doin., nhi docct orandum ut fial in nobis voluiilas Dci, ut Dei voluiiias fiat iii corpore etS|iirilu, ut
facere possimiis quod Deus vult ; ut in illis non credcntihus liat volunlas Dei , queinadmodum in nohis pcr
fidcm noslram volunlas Dei facla cst; opus enim esse Dei voluiitale ut in nuhis fiat voluiitas Dci ; ut qiii ia
Baplismo sanciificaii suinus, in eo quod cssc coepiuuis pcrsevereinus ; ul sanctificatio el vivificalio quic de Dci
gratia suinitur, ipsius perfeclione servctur.

VITA

SANCTl CYPRIANI,

CURA D. PRUDENTII MARAN O. S. B. ADORNATA.

Mag.nuu chiistiana; rcligionis lunicn Cypiianus , propositum sic de Cypriani rcbus dissererc, scd

quamdiu in Ecclesia micuit, inagiia pars fuit carum lantuni eas ordinc explicarc , ac ipsa etiam scripia

rcrnm qu;c tunc gcsla; fuerunl. Qiiainohrcni suppedi- temporibus nolare. Nani , cum \\xc ehicnhraiio con-

tai cjiis vita amplissimain disscrcndi scgetcm, ac juncle cuni sancti Martyris scriptis prodcat, ncces-

toio volumine opus esset si reriim ad cum pertiiien- saria nonest longioriim lestimoniornm apposiiio,qii;u

tium ci geiius et modos pcrsequi, si editasingularum quis(|ue potcst cx ipso fonte hauriro; variisquc sii-

virtuiuiii cxcmpla ociilis subjiccre, si cxiinios animi persediindum observationihus, quoe forle noii esscnt

sciisus cx epistoiis ct aliis scriplis, in quihus illius omilicnda! si S. Cypriani vila separaliin ah ejns ope-

morcs mirifice depinguntur cruere instituerem. Sed ribus iii luceni ederclur.
iioii cst Iiiijus loci cjusmodi periractario, ncc milii

S. GvpRi.iNi. IV. 3

1. _ I.ES. cmiANONONDlJIICHSISTIANO. — WSTI.N-
GIEKDOS EST A CYPRlAIiO ANTIOCUENO.

Cypiini.um iii Afiica uaium cssc nemo dissciilit,

Carlli;igineoiluin Piu.loiiliiis cl Suidns Mislimarunl ;

scd cuiii S. Marlyr Imc bcncficiuin C;irllingiiii acco-

piiim iioii rererai, scd laulum dicat Ep. xxxvi :

, Hbi ciiim milii .lul mclius possil esse aiil l.vlins,

rjuam illic, nbi nic Deus credcre voiuit ct crcsccrc, .

alia eiim palria vidctur iii Incem cxtulisse. Yncalwliir

Thascius Cyprianus, ulpaletex seiileiitia procoiisulis

et Epist. LXix. Quineliam adscivcrat sil)i Cxcilii

nonicii, icsle llicroiiymo, ut graium animum ct amo-

rcm in prcsl.yierum Csccilium, cujus opcia ad Clin-

stinn convcrsus fiieial, lioc monuiuciilo leslaretiir.

l'ontiiis diacoiius, qni Cypriani Vitam scripsit, res al>

co anic conversioiiem gestas mvnus digiias cssc judi-

cavit quas Utteris maiidarel. UaqMC lixc iUius \il;c

jarsin oblivione et leneliris iaccf, ncc qnidquam

.certo scimns. nisi ciini rlietoricam siimma celebriiale

^docnisse, nec iis ciruisse viiiis qnxcnm simidacro-

'i:iim cullu ct Cbrisli igniiralione conjuncla essc so-

lcnt. € Mutati sunt piscalores , i in.init Angnsi.

'Serni. cccxi (nov. ed.), « muiaii sunl postca eiiam

'piiirimi scnaiores, miitatns cslCyprianus, cuius bodic

nicmoriam frequcnlamus.... Iiisc scribii, ipsc icsia-

lur«uins viiiE fucrit aliqiiando, quam nefaria-, quam

'impiiP, quam improbaiid^c ac dclcslflnda;.> Nequa-

quam lainen in Cyprianiim iiosirum conveniunt qu*

apiid Grcgorium Naziaiizenum de Cypriano magieis

arlibus anie conversionein dedito legiiiins iii Oral.

xviiu pcrspicuum est hxcad Cypriauum Anliochcnnm

rcspicere, qnem GregnriuscnmCarlbaginensi confon-

dii, uiiam cx diiabus persoiiam cflingens. Scd laineii,

quia crudilus Oxonicnsisedilorunum cxrui^seCypria-

num contendil, et qu» de Anliocliciio feruntur in la-

bulis nnmoral, et ad res Cartliaginensis ornandas

composita fuissc pronuntiat, non inutile videlur rem

explorarc.

lllud 1° ncgari non potcst, res gcstas Cypriani An-
liccbeni vetnstissimis monumenlis prodiias fiiisse.
Illuin Eudocia iinpcratrix exiiniis versibus, lesle Pbo-
lio (Cod. 184),celebravii.Opiis in Ircs libros divisum
cral; quorum primus Jnstiiix convcrsionem ct iiivi-
dam a dxmonibns virginiialem , ac ipsius eliain Cy-
priani posl arlis niagicx facinora niinibilem conver-
siiincin, baptisnuim, osiiarii miiiius , miracula ac
landein C|iiscopaliim coaiinebnt. Iii alio ipsc Cypria-
niis •.•vcniuum siioruin sericm texcbai, etmagicasar-
ics (inibiis el sese ipse el alios in varias fornias inii-
laveral. pcrogrinalioiics ac landein nefari.-c artis fas-
lidiuin, el aiiimuni ex despcralioiic, quanicoi.siieiitia
sccleriini iuiiciebai, nd spem misericordiic divinai
opera Eusebii revncaliim narrabat. Iii terlio dcniquc
iiiartyriuni Jusiina} el Cyprinnidescriplnm crat. Ilxc
nnicin l'Jiilociam non ad ariis liceniiani, scd adbisl.i-
ii.TC (idein scripsis>-e pcrspiciiiir, liim cx Grcgorio
Naziniizeno, qni scrii.iain abipsoCypri.ino seeleruin
culessioiicm cital, et e idein ac Ludocia de iilo coii.-

VITA SANCTl CYPRIANI. '"

nieinorat Orat. xviii, tum cx Iriplici monumciilo qiiod
cruditi antii|uiiatisindagatoicsD. Edmundus Marlciic
et D. Ursiiius Durand in suo Aitecdolorum Tliesauro
edideriint, nempe Converswiie Jusiiiia; el Cypriuni,
Confessione ejusdein Cy\mani, ac ulriusijiie Passione.
Sic cum Eudocix versibus consentit triparlilum illud
opus, ut uiinime dubium sit quin illius manibus Iri-
tuin fuoiit. Qiiis cigo euni num(|iiaii> extitisse sibi
pcrsuadeat, de qiio cxlant monumciila iliiiis lciiipo-
ris quo vixissc diciiur penc aqu.dia ? FabiiKc iii rc-
moiis .-clalibus latebras qu,XTunt, nec quisquam tain
inepte mciiiiiur, iit qiiae nemo vidisse se aut aiidivi~sc
memiiiit, ca nupcr in clarissima liice cl omiiiuiii ocu-
liscvciiisse fiogal. Porro falctur ipse Follus, cui t.i-
nieii liac in re iion omnino asscntior, Confessioiicin
Cypruini antc Consiaiiiiiii lcmpora scriptnin fuissc, id
csl circa illud lcmpiis quo pcrlimelus niartyrio crc-
ditiir, ncnipc sub Dioclcliano ci Maximinno, iit lcsla-
tur Endocia. Prailcrca untc hoc opiis scripta fuerant
acia Jiisiiii.-c ct Cypiiani, ut discinuis cx libcilo de
iitriusiiiic pnssionc. 2" Crcdibilc iioii cst ciiisioodi
moniiiiicnla ad rcs Cypriaiii Carlbagincnsis oriiaiulas
ficta fnissc, in quibus iiibil eral oninino quod Cypria-
no Cartlinginciisi npinri posset ; non tempus, non lo-
cus niarlyrii ei episcopaiiis, noii rcs gest.c ct pcregri-
naiiones. 5" Si iiullus cxiiiisscl C.yprianus illc Aiilio-
cbeiius , qui cum Jusiiiia passus Nicouiediic dicitur,
qiiomodo de utriusque iioiiiinc dics feslus sxculo
quarlo in loca Nicoincdi* viciiia induci, qiionindo
ulriusque faina omiiiuni ore cclebrari potiiit? Illiul
aulcm cx Orft/ioin; xviii S. Grcgorii Naz., quLcliabiia
est Conslanlinopoli, non obscure perspicitur, Gypria-
num illuni, ciiius dics fcsliis agcbaliir, non Carlliagi-
ncnsem scd Anlioclicniim -esse. Naui mngicas arles
et convcrsionem , ut pnvcipuos illius vilae ct noiissi-
mos eveiilus prxdical Grcgorius, ila ut dnbitei an
qiiisquam cx audieiilibiis rcs illiiis gcsias ignorct
(p. 277). Quiiiclinm,qiiodailCypiinnunipostcoiivcrsio-
iicni factum csse a'diliinm, id sc cx aliquo audivissc
tcslatur(p. 281). ProbabileiioncstCyprianumCartba-
gincnscm ndeo noliim liis iii regioiiibus fiiissc , pra;-
scrtini ex rcl.us ad eimi niinimc pertiiiciitibiis, iit
Grcgorium incobc etloccrcnt; scd ba;c faina ct dics
('..'Sliis ad aliiim dcbciii rcfcrri.

Objicii Fellus S. Grcgorium tnm QScilaiilcr crrnie
nnn piiliiissc , iit c]iiscopiim .\nliocbcniiiii cnm Car-
ibagiiiiMisi eonfundcrei ; ncqiie cnim si vcrc exti-
tisset Cyprianiis ille Antiocbi* cpiscopus, (ini Nicomc-
dioe passus diciliir, iiihil de illo ad Grcgoiii anres
pcrvenliiruiii fuissc, qiii cl a paiic rcs lain inirabilcs
ninluro discerc dcbiiil , et per se ipse Nicoincdiam c'
I')ca vicina pcrvndcns cognosccrc. Sed , dnm Grcgo-
riiiin vir cnidiius culpari non paiiiur, quod unum cx
(iiiobiis Cyfirianis fiiixorit, in aliam illiim rcprebcii-
sionein iion iniillo lcviorem conjicii, qiiod ad Cypria"
niiiii Cartbaginenscm rclulcrit mflnumcnla illius :clali
ei pairia; ct rebus gcslis rcpiignantia. Vcrisimilior
inibi videlur lircc illius exciisandi ratio : cnm ci rc-
ccns admodiiin cum iis qiios alloipiilur inlerccdcret

VITA SANCTI CY['R1A]NI.

Cdiisiictiido , et piisl alif|iiot (lienim secessum aitcm-
|!orate ad ipsiim diem festiim rediissel , ut ipse testa-
liir (p. 273) , «atis prcclive fiiit in lani angiistis ad rcs
accurate cdisccndas sp:>liis lalji ct crraro. Qui)d au-
icm ait idem Fellus, niillum inlcr Anliochiae episcopos
Cyprianimi invcniri, id facile expedilur. Non eniin
Aiiliociii.e magnx episc; piis fiiisseCypriiinus diciliir,
scd alierius, ut oijservat Tiilemonlins, in Plioenicia
sitx', e.\ qiia Daniasciim perduclus est , ui a judice in-
lcrrog.irelur.

Duo ergo dislinguendi sunt Cypiiaiii, etin Oratione
XVIII Gregorii N:i7i. qiiid Anlioclieiio, quid Carlliaginen-
si coiiveiiiat cxpeiidendiim. Qiiod ait Gregorius, Cy-
piianum nohiliei seiiatoria domo ortum esse, id Til-
leinoniius Cypriano nosiro allribuit, nl alleri illi
magiio iion valde consentancum ; sed lom. v, ulji agit
de Cypriano Anlioclieiio, fatctiir id non posso disccr-
iii. Non inimorabor iii excuiicndis aliis conjecturis
qiia; de Cy|iriaiio fieri soleiit , velut qiiod Bironius et
post cum alii noiiniilli existimarunt Cyprianum jam
scncin ad clirisiiannm reiigioiiem accessisse. Nilun-
Uir quodani loco ex Epistola ad Donatum, ubi sic lo-
quiturCyprianus : « Qiii possibilis , aiebam, est tanla
conversio, ul rcpenle ac piTiiicilcr exiiauir (|uod vcl
genuimiin situ malcrix naluralis obduruit, vel usur-
patum diii senio veiustalis iiiolcvit? » At Cyprianiis
non suos annos numerat, sed de vitiis loqnilur, quae in
hoinine eliain noii scnc velusialem babeiit, cum
€ alia, > ut iliidem legimus, i ci prolunda penilus ra-
dice scdarnnl. » IIuc adde Cyprianum iioii de suis
tanluni rebus disserere , sed generatim omnes .TDtatcs
ac viia: coiidiliones complccii , quarum niillam pror-
sus excipiebant Chrisliaiii , quain iion Cbrisii gralia
renovari et rcnasci posse diccreni. Liquet id ex liis
qiix seqiiunlur : «Quando, iwiuil, pareimnniarn discit
(lui epularibus ccenis el largisdapibiis assiicvil ?ct qui
preliosa vesie conspicuiis in auro at(|ue in purpura
fulsil, ad plebeium se ac simplicem cullum quando
deponil? Fascibiis ille obleclalus et honoribus, priva-
tus et inglorius esse non potcst. llic stipalus ciicn-
lium cuneis, frcquentiore coiuilatu ofliciosi agminis
honesiaius, peenam putat esse cuni soliis est. Tena-
cibus seinper illci ebi is nccesse est , ut solebat, vino-
lenlia inviiel, iiiflcl superbia, iracundia iiiflaminei,
rapacilas inipiieiei, crudelitas siimiilet , aiiibitio dc-
leciet, libido pra;cipilel. > Hicc rcfereiida duxi, ut
paieret minus lemperaiiteroiio abuti qui Cyprianuin
hac pictur.i iiiorcs suos expressisse, et pristina: cun-
ditionis spleiidorem et opes dcscripsisse opinantur.
Qua; conjectura; si valeaiit, dicendum crit eum lasci-
hiis fulsissc, et vinolenii;c ac rapacilaiis viUis labo-
lassc, quod neminem haetenus video suspicatuin.

II.— DES.CVPnUNICONVEKSlONE.— CATECnUMENUSBOXA
SUADISTBIBLIT, SEQOE VOTO COSTmENTI.E OBSTBI.NXIT.
— INCERTLM QUO ANXO ET TEMPOBE BAPTIZATUS.

Pliirimuni saiie christian;c religioiii accessit orna-
menti el pra;sidii c(mversioiie taiiii ingenil ; ac tum
niaxime vcriias iriu;ii;iliai-c visa csl cuiii celelicrri-

miim meud.icii doct^irem ac dcfensorcm cepii. Noii
lainen prima aggressione viclus est Cyprianiis, sed,
(juod in boniiiie inanium rerum cognilione iiidalo
non valdc miriim esi, diu veritalem iiitcr ct errorcin
aiicipiti sententia fluctuavii. Quod enim docet cliri-
sliana religio do nova iii Clirislo crcalioiie, id soiunii
insiar domcslico aigiinicnto rcfclleliai, vitia sua ncc-
dum volens emendare, iiec emendari posse exisii-
mans. Quos tiim animi acstiis expertus sit, sic ipse iii
Epistola ad Donatum edisserit : . Ego, inquit, ciini
in teiiebris atque in nocte cscca jaccrem, cuinqiie iii
salo jactantis SKCuli nulahundus ac dubius vestigiis
oberrantibus nuetuarem, vita) meac nescius, verilaiis
ac lucis alicnus, difficile prorsus ac durum pro illis
tunc moribiis opinabar qiiod iii salutcm milii diviua
indulgentia pollicebatur, ut qiiis rcnasci denuo pos-
set, Hiiiiie in novain viiam lavacro aqu.i! salularis
animalus quod prius fuerat expoiieret, ei, corporis
licet manenie compage, liominem aninio ac mento
miilaret. Qui possiliilis est, aiebam, lanla conversio?
cic. » Sed landem illius animum Chrisius inflexil, ae
docilem fecit liorlatibus Caecilii presbyleri, qiii lam
prseclari operis administer et iiitcrprcs fuit ; non ille
quidem, nt nonnulli opinaii sunt, Diiidumeni pr.iece-
pior, sed idem potiiis qiii iii di.tlogo Minucii Felicis
Christianam religioiiem pcr fas ct nefas oppugnat,
dcinde ab Ociavio strenue dcfensam libenler aiiiple-
cliiur. Aniiciiia qiise Cypriaiio inlerccdebat cum Cx-
cilio, tam arcie beneficii magnitudine constriela est,
iit eum in parcnlis loco diligeret Cyprianus , ejusque
nomen lerre voluerit , ac in ipsius domo vixisse vi-
dealuv: « Eral snne illi de nobis, inquit Pontius, con-
lubernium viri jusii et laudabilis memoriae Csecilii,
et a;tate lunc et bonore presbyteri, qui eum ad agni-
tionem verae Divinilalis a sxculi errore correxerat.
Hunc toto lionore alque oiiini observaniia diligebat,
obsequciili veneratione suspiciens, non jam ut ami-
cum anim.TC coseqiialein, sed tamijuam novae vitaj
parentem. Deniqiie ille, deniiilsus ejus obseqiiiis, in
lanUim dilectionis iinmensa; nierito provocatus cst,
III de sseeulo extedeus arcessiiioiie jam proxima
commendaret- illi conjugem ac liberos siios, et quem
feeerat de sectse communione participem , posimo-
diim faceret pielalis hxredem. » Hoc contubernium,
qiiod Cypiianum iii Ciccilii domo indicat vixisse, mi-
niis congruit ciim liomiiiiim criidiioruiii coiijecluris ,
qui Cyprianum iixorem ae fortc eliain liberos habuissc
volunl cum re!igi(incm christianam amplexiis csf,
quamvis nulluin prorsus hiijus rci vesligiuin, iiec in
ejiis scriplis nec in illius Vita qiiam scripsit Poiitius,
dcprebeiidalur.

Varii cogitationuin ajstus Cypriani allcinanlis con-
versionem deiiioiali snnl ; sed siaiiin alqiic verilati
ad oculos affulgenti cessit, loiain se iii co profudit
piclas, ac Scripturarum oraculis cxculta matiiros
fruclus in ipso primordio extulit. i Inler fidei suae
priina rudimenta , ait Ponlius , nihil aliud crcdidit
Deo digiium, (|uam si conlinenliam tiicrclur ; tiine
eniin insbc iduiicum (;cri pcclus et scnsiiin ad plc-

70 VITA SAiNCTJ

naiii vori cnp.iciialom pcrvenire , si coiiciipi.sccmiam
ciniiii roljuslo aliiiie iiilcgro sanciimonix vigoic
cMlcarel. Qiiis umqnam lanli miraciili meminil? Non-
(liim secnnda nitiviias iioviim liominem splendoic
liilo diviii;c liicis ocui:ivcr;il, cl jim vcteies ac pris-
lin.is tenebras sohi lucis paraiura vincebat. lieiiule,
([iiod niajus esl , ciim de leclione divina qii;v(lam jain
iioii pro condilioiie noviiatis , scd pro lldei fcstina-
tione didicisset, sialim rapnit quod iiivcnil prome-
rendo Doniinn profiituriim. Disiractis robiis sui?, ;id
indigenliam pauperum susteninndam toin prxdla
prclio dispensans, duo bona sinuil jimxil, ut ciam-
bilioncmsaiciilispcrnerel, qiio perniciosius niliil esi
cl miscricordiam , quam Dcus cii;im sacrinciis siiis
pr;ctiilit , ipiam iicc ille qui legis omnia maiidaia
sorvasse sc dixeral, fccit , implerel : cl pra-propcra
vclocitatc pictails , pene anie coepil pcrfcctus esse ,
quam disccret. i

Non conveiiii inter eriiditos ulrum cliristianis sn-
cris initintus essol Cypiianus ciim se conliiicnli;c
lej;c obstrinxit , ac bona panperibus distribuit , .nn
adliuc catechumenus pncclara b;rcduo facinoracdi-
dcrit. Scd, si Poiitii verba coiisidereiiiur att 'iitius,
vix ambigendi locus supererii. Coiicepiis eniiii verbis
declarai nuiidnm Bapiismo regeneratum fiiissc Cy-
prianimi cuin iixc de.signavit : < Non secundn nnti-
vilas euni ociilaverat, sed sola lucis paraiura vctercs
ac prislinas tciiobras viiicebat. > Paulo post allata
verba , Cyprianus dicitur < adbuc rudis lidci liomo ,
cl cui fursiian noiidum crederetur. i rdom eniciiur
cx liis verbis : < Praivenit irilura semcnteni , vinde-
inia pulmitcm, poma radicein,... > Et iiifra : i Quid
autcm ' eirca paupen^s cpiscopus facerct , quos caic-
chunionus diligcbat? > Scd Tillcmoniius, acuiisslmi
jiidicii scriplor, boo tcslimoniiiiii Poiitii, qiind quidem
ialetur in dubiuin rcvocari noii deborc, conciliari vix
possc exislimal cum Epislola ad Donatum , iii qtia
Cyprianus, ut inodo vidimiis, cmeiidationein nioruiii
ct viuc inulatioiiem iic cogit:itione qiiidoin iii con-
vorsionis priinordio asseipii se poliiissc declarat, ne-
duin tam fcrvidis iiiitiis exorsiis sit : < Despcratiuiie
inclioriim, inqnil , mabs meis vcluti jain propriis ac
vcriiaculis favebain. > Pr;cicrca IJaplismo aocopiani
rcfcrl cmcndalioiicm moiuin siioriini, ci < posiqiiam
nndx gcnit;ilis nuxilio siiperioiis .'cvi labe deiersa,
in cxpialum pootiis ac puruin desnpcr sc hinicn infn-
dil, > (um vero agnovisse se dicit facilc cssc < qiiod
anlea diriicilo videbniur, geri posse (|uod impiissibilc
puinbiitiir. > Qiiomodo crgo tot virliilum ornaiiienia
aiiic Uaptismiim coiisequi poMiil ?

L't b;cc diflicullas cxpcdialtir , obscrvandiim cst
1° nilniis acciirate Tilleiiioniiuin ad iniiia cliristiaiuc
professionis referre dubias illas cogitaiionos qu;c
Cyiirianniii nnie convcrsionam Iiiic ct illuc iralie-
bant. Nondum eiiiin credobat in Cbrisiiim cum sic
.ininio fluotnarcl, sod, ut ipsc narr;U, < in lencbris
at(|iic in iiocte ca!c;i jaccb:it ; in salo jactaniis sxculi
nutabmidiis ac dubiusvcstigiisobcrraniibus > fluciua-
bat, < vila; sn» iie^cius, vcriialis ac Uicis alienus. >

CY1'UIAN1. «0

Facilc ergi P,'iuiui cnm Cyiiriaiio conciliadir; ncc
niirum si primus Cyprianum, postqiiaiii vcriiati ina-
nns dedit, ad virlutis siimmtim cvoi;issc tcslaliir,
qiiainvis Cypiiaiuis ipse moniiii siioruiti oiiiondatio-
iiciii anic accopiiiin fidei doiium dcspcia-sol. 2° Noii
immcrilo Cypriaiius rciiovalioneni aiiiiiii .'tii cl no-
vam croationem Baplismo aliribuit, qiiamvis mullis
jam virliitibus iiisiructiis ad Biiplismuin acccssissct.
Sic ciiiiii sompor lulit coclesinstici coiisuoindo scr-
monis, iil, cimi ad IJaplisimim iicmo admillcrcliir
iiisi post inulia cmcndal;B vil;i! indicia , ipsa inmcii
reiiov;ilio et nova oreatio liaplismi frticliis essc dicc-
leliir. Ilinc illud Cyrilli Iliorosolymilani Culechcsi iii
(p. iJj) : < Morluiis Inpoccatis dosconilisli, vivilic;iiii8
ascendis in jusliiia. > Non dubiuni tamon quin ex ca-
tcchunicnis quos Cyrilliis erudiebat, iioii p.iuci j:im
inagnos haberont in virtule progrcssiis; ac forle
eliam c(intineiili;u volo scsc noiiniilli (diligaveraiit,
ut obscrvat doctissimus edilor in iioiis ad Ciil. iv,
(p. G2). Non esl Iinjtis iiisiilutiusilatim saiiclisPairi-
bus cl tlieologisdissorcndi rationcin cxplanare, scd
cortc cx ca pcrspicuum csl Poiiliuin ct Cyprianiiin
inter sc noii pugnarc diini aller pr.-cclarc lacla Cy-
priaiii sese ad Bapiisnuim pixparaiitis iiatral, alicr
Baplismo adjudicat quidqnid ct in ipsa Baplisini ad-
niiiiistralione et iii prxvia inediiaiione ct cxercila-
lionc conseculus fttcrat; nddo etiam (jitidquid in
Confirmalionis sacrameiiio ci iii corporis ct sniigiii-
nis Clirisii cominutiione , qiia; duo sncramcnla siinul
ciim Bapiismo conferri solcbant.

Qiio anno cotivcrstis fucrit ct bapllzalusCyprianus
cx cjiis cpiscopalus inilio existimari debel. Nam , nl
ait Poiilius, « nd oflicimn saccrdoiii ct cpiscopatiis
graduni adiiuc iicopliytus ct, ut piilabatnr, novellus
clecttts csl. > Quarc, ciim eiiiscopus aiiiio 248 aiit
249 crcalus fuerit ul, niodo vidcbimus, Baptisinus
non inciinimodc ad aniium 2i4 nut 2i3 refcrelur.
Alii ad aiinum 24G referuiil,scd do bis rebus niliil
viileiur ccrlo posse coiisliiui. Friistra aiilem inquira-
lur quo amii lemporc liapliz.(tus sit. Iloc sacramcnlo
initiatuiii fuisse inter Pascha ct Pcnlecoslen exisli-
maiii Pcarsonius et alii nonnulli, < i|uia lioc lcmpo-
ris spatium ordinaiidis lavacris in Africa deputatimi
cral, » Veruin, ctsi lii dies praiciptic cssent Baptismo
cnnsccrali, nihii tamen velabat quomiuus Baplisma
aliis lomporibus daretur, si qna; catisa; inciderent
Ba|iiisiiii posl solemnes dies diflorendi , vel ciinm nn-
licipandi. Probat Teriulliaiius in libro de liapiismo
nihil cssc incommoJi si B.iptisma cxtia solemncs
dies justis de cansis suscipi:itur : < Diem Bapiismo

solemniorem , itiquit, Pasclia prxstat Exindc

Penleiosle orditiandis lavacris latissimnm spalium

cst C;ctcrum oninis dies Domini est, omnis lio-

ra, oinne lempus liabile Baplismo : si de si)lomnitaie
inlcrcst, dc gralia niliil rcfcrl. > luerles autem
Bapiismi dilatores pliiribns casligat S. Grogorius Na-
zianzenus i» Orat. xl, nec probat quod dicere sol:-
bnnt : < Luminum resiuin exspccio : Paschaiisfeslum
pluris facio : Pcniecoslen cxspcclabo. Cum Chrislu

U YITA SANCTI

baplizari iiracslat, ciiin Clirislo in re^iirrcctionis ilie
ad vit;ini redire , Spiriius advcnluni linnorarc. »
AitPonlius niidta Cypiiaiiuni adliuc plebciuiii lc-
cissc ad veleruni cxcnipla jiistoruni , ct si qudd co-
riiiii pr;tclare factum Scriptura! auctorilaic conipro-
balum et laudaluiii videret,id iniilationc assei|ui
conatuni cssc. Proplictiai dono oriialum luisbC Cy-
piianum iiiulta ab co ad Ecclcsi^e niililatcm pra;co-
gniia ci pncdicta lesiantiir. Scd iioii dcsiuit /|ui cx
Epistola mi Donuium, qiiain rcceiis a Bapiisino scri-
psit,jam luiii illum liiijiis doiii ci |i!uriiiiii nliorum
))ariicipcm fuissc colligaiil. Sic ciiim doiia illa coin-
iiicmorat, sic alios bortalur ad ea consequciida , ut
ipse illis (aruisse non videalur : i iNostrum taiiluin
silial pectiis , ini|uil, ct patcat: quaatimi illiic liilei
capacis aflcriiniis , taiiium grati;i; inuiulaiitis iiiiiiii-
nnis. Iiide jaiii facuiias datiir, castitaic sobria, nieiilc
iiitcgra , vocc piira, virlute siiicera, in inedelani do-
lenlium posse venenoium virus exliiigiicre , animo-
riim de-ipicniiimi labes reddita saiiiiaic piirgire , iii-
feslis juljcic paccm, violciitis quietem, ferocicnlilius
lciiitatcin, immiind'is cl ciraticos spiiiius, qiii se
expugiiaiulis Iinmiiiibiis imiiiciscriia, ad coiifcssia-
iiciii iniiiis incrcpaiiiibus cogcre, cic. »

III. — DE STIDIIS ET ^CniPTIS S. tVPRIANI A BAPTISMO
IPOLT, AD OHDINATIO.NEM.

Noii dubiiim ea qiiin qiiod cfflu.vit leniporis a
naplisiiio ad Ordinatioiieiii, id omne Cyprianus in-
siiiiip-eril in Scriptuiis Icgeiidis, in scriptoribiis ec-
cli siislicis evoIvciidis,iisqiic oiniiibus mcdilaiidis cl
cidligciidis qu:e p.^sioa in h:ce ct iii ociilis loiiiis
EccIe^iaJ dcprunipsit. Tcilulliamim inler scriploies
ccclesiasticos pra;cipiie videlur adaniasse. Noluin cst
oiiinibus qiiod relert Ilieronynius iii libro de Sciipio-
ribiis ecclesiasticis vidisse se « qiienidain PauIumCoii-
cordia: , qiiod Ilalix op|iidum est, seneiii , qui sc
bcati Cypriaiii jaiii giandis xlalis ni)tarium , cum ipse
admodiiin esset adolesccns, Pioinoe vidissc diccret,
relenei|iie sibi suliluin nuiii(|uam Cypiianum absiiiie
TertuIIiani lcciionc nniiiii diciii pra;lcriissc, ac sibi
Crebio diccrc : l)a iiwgislnim; Teriulliaiium vidc-
llcct sigiiilicans. » Scd, si lcgeiidi TcrtuHiaiii adco
sliidiosus fiiit Cypiiaiins, non iiiimis diligciiLix adlii-
liuit iii cjns erroribus cavendis vel polius refcliindis.
Nam, iiloiiiiltaiii imitaicm Ecclesia;, qiiani, a Tertiil-
li:iiio viiilalam, streniie defcndil Cypriamis, qiiot ev-
taiil sancti M:iilyris si!iileiilixdejii~ta in lapsos iiidul-
geiitia, iiitidrm vidciitur esse iii Tcrlulliaiium aeulci.
Non niiilto post Bapiismuin ad delensioneiii rcli-
gioiiis el ad iiiormii iidbriiiaiioiicm ingeiiium cxacuit
Cyprianus. Ad Iioc ciiiiii iciiipiis periinciil Epislola
ad Doniiliiiii, ae liber de Idoloium Vuiiilalc. Siiiuma
qnideiii clucel eloqiieiitia iii aliis ojieribus Cypriaiii ,
iiiest gravilas seiiteiiti;iruin ae verborum splcndnr ;
sed Epistiil:! ad Donuiuin lanlo artilicio composiia est
ac lot clcgaiilibus ornata picliiris, lU en leiupoia iiii-
niine redoleat, cuni Cypiiamis in niaxiniis rebiis gc-
renilis et ilisserendisorcnpalus non j;im cxqiiisitas ve-

CYPRIANI. 8-2

luistates claboraret, scd orationis divitias sinc fiic i.
sinc piginenlis fuiiderel. llinc prxclarc Augusiiiius
lib. IV de Doclr. cliristiana, c, \i. f Est liile aliquid,
iiiqiiit, iii episiola beatissimi Cypriaiii. Quod idco
puio vel accidisse, vel coiisulto factiim esse, ut sci-
reiiir a posieris quam liiignam doctriiuc clirisliaiun
sanitas ab ista reduiidaiitia revocaverit, et ad elo -
qiieiitiain graviorcm inode.^tioremque restrinxerit ,
qiialis in ejus (Oiisequeiitibiis littcris secure amaUir,
icligiose appetitur, diflicilliino implelur. » llimc li-
brum 1'onlius iiitcr opcra Cypriani primum rccciiset,
dum ait Cyprianuni < emolunicntum gr.iti;c pcr fidcm
proricientis i ostciidisse. Quamvis aulcm soliis lo-
qualur Cypiiaiius , perspiciiur taineii quxdain foinia
dlalogi. Promissuiii seriiioiiciii , rcposcciitc Doiiaio,
cvscquitiir Cypriaiius indulgeiile viiidemia, iii iiorto
aiiioeiiisaiino; egrcgiedescribitqualisiiutc Bapiismiim
fuissct et (iiiid in ipso opcratus essct Bapiisiniis ;
atqiie, iit beiiclicii a Cliristo accepti magiiiiiidincm
comiiiendet, s;eciili vilia ct pericula elegaiiier dc-
piiigit. Eincni dicciidi facit iiiclinato jam sole : luin ,
ut reliquum dici in la:titia duccrelur, Uoiiatiim, ( iii
mcniori;i teiiax erat et vox canora , liortatiir iii Psal-
mos ex more aggrcdiatur iii convivio sobrio. Videtur
crgo Donatus iion amicus soluin, scd etiam cunviclor
Cypriano fuissc. Sciebat quid Cypriano detraxisseL
quid(|iie el conlullssei mors criiniiium, vila virtiituin ;
noiiicn suiim dedcial coelosiis iiiilitia! castris, ci, cum
niliil ejus auribus lam graluin cssct quam qiiod Dco
gratum cst , scrinonibus Cypriani mirum in niodnm
ducebalur. Circa ideiii lcinpus sci iptus videlur liber
de Viiiiitale I doloriim, \i\ qno, iiiulla iinilationc cx-
pressa, iioniiiilla etiam luiidem verbis iranslata oc-
ciirrunt cx libris Teriiilliaiii adversiis etlinicos et ex
dialogo Miiiucii Felicis. Redulciit priinordia conver-
sioiiis noiiniilla piirum accuraie iii boc libro dicta ,
veliit cnm ail Cyprianiis regiia sorte variari , opor-
tiiisse Clirisiuin pali, ct cum passus cssct ad superos
deiiiio regredi.

IV.— CVPRIANUS PRESBVTEIIICM ET SACERDOTIUM STATIM

ACCIPIT. — QLO ANNO OIIDINATUS EPISCOPUS. RES

GEST.E ET fCRIPT,E IN PBlMORDnS EPISCOPATUS.

Observal Ponlius in Cypriano ob e\imiosiiiviituic
progrcssusminimc observatum fuisse quod liller;c
Apcsloli piescripseranl, nt ncopbyti ad sacerdolium
iion evehereniur : « Presbyierium et saeerdolium sia-
tiiii acccpil, inqiiit : quis eiiim iion omncs lioiiorum
giadus crederet tali mente crcdenli? » Addil imiKa
illum prcsljyterum pncclarc fecisse, sed ea n)emori;i;
noslne iion prodidil. Libcntcr asseiilior Pearsonio el
Fello trcs libros Tcsiiinunionim a Cypiiaiio prcsby-
tero seii|itos esse, vcl s;illem iii episcopatiis piimor-
diis scriptos credideriin. In liis eiiiiii iiiilUiin exi;it
coruiii vesligiuin quac postea Cypiianus tanto animi
ardore dcfendil , sive ciiin lapsos iicc siiie pflenitciilia
rccipieridos advcrsus Felicissimum, nec a spe vcni.e
exdudeiidos advcrsus Novaliaiium conteiidcret; sive
cum nnilalem Fcclcsia; adversiis ulrumqne luerclnr j

sivecum Rrtplisnia cxlra Ecclesiani niilliini el irritiini
csse pugnaret. fii lcriio libro iionniilla depromit
Scripliir;c lestimoiiia adversns li.i^relicos el scliisma-
llcos, fcd iiinllo fiiissel «berior ci vcheiiienlior si in
ipso inccndio atqtie inier moliis al) Ikc reiiois cxdla-
tos scripsissct. Qiiiiieliam quod aii lib. Hl , cap. 28 ,
I Non |'Osse iii F.cclcsia rcmilii ei (lui in iJeiiiii deli-
queril, > id, etsi noii iiicomiiiode explaiialuin fiiisse
spero in prxraiione cap, 9, aninuim lamcn signilicat
miiius atloiitura ad coiiimoiain a Novaliano coniro-
versiani. Oliserval Fcllus iiec Scripiurx tesiimonla
liis iii libris eodem niodo ciiari ac in aliis, iiec Scri-
pluric libros iisdem nominibus desigiiari ; cx qiio
scriptos esse confirmai ante alia Cypriani opera. In-
scripli sunt Quirino, quem filium appellai Cyprianus ,
ctijtisqiie riig.ilu Scripluroe lesiimonia ad certa qua;-
dam capiia revocavit, niliil de siio appoiicns pr.T-
ter titulos et prajfaiiones primo ct lcrlio libro pric-
luissas. llos autem libios qui Cypriano abjudicant ,
aut salicm lertium ab Erasmo iii liicem edilum , bi
rcfcllunliir in prima Raluzii ad hns libros obscrva-
lionc, qiiam oper« prcliiim est legcre.

In prcjbyteri gradn non diu mansitCyprianiis , scd
paulo I ost, ut ex Pontii tcsiimonio per.spiciiur, mor-
tuo cpiscopo Canliaginensi siifficiiur < jiidicio Dei
et plebis favore. » Non lanien facileabeo iiiipelratuin
cst ui lanlum onus subirei, sed < cum in dilectionem
cjus ei honorem lolus pppuliis aspiraiile Doiiiino pro-
silirel , lnimiliter illc secessit, aiiliqnioribiis cedeiis
el indigiitim se litiilo laiitihoiioris exislimaiis. i Sed,
cum populi sludia illius iiecesse inagis acceiiderenlur,
el fores doinus copiosa fraierniias obsiderct , ac per
omnes adiltis sollicilacliarilas tircuiiei, ccdcreco.ic-
iiis cst diviiiie vnlumaii lot rclnis inanifostis signifi-
catu!. Quanivis aulcm cpisciipalus iiiviio ei fngiemi
iinpiisiltis fueiit, iioii defiieiiinl qiii illitis electioiii ,
l':icla coiijuratione, inlercedereiit ; inler ([uos qtiinque
poii^siiiium prcsbyleri iiequiliam suam iiubiliiaruiii.
Exaisil pleliis iiidignaiio in obliecuiores Cypiimi ,
m puiet ex Ep. xl; sed iiiliil prxtcrmisii Cypriaiuis
iil cxtilceralas niciilcs ad saiiiiatem rcvocaret, < aiiii-
cissimos los el iiilei' iiccessaiios compulaiis, iiiiivn-
tibus niullis, » ail Pnnliiis. At quinque illi presbyleri
coiiccptuni vcnciium medullis aluerunl , quod post
aliquot annos condato scliismate violeiitcr criipit.
Augiisiimis lib. II, de Bapt. c. 7, Agrippimim Cypria-
iii pra^dccessorom vocat. Scd hnic pioxiiiie iioii siic-
ccssil Cypriaiius , luin quia in Ep. lxxiii ait niullos
jam annos esse et longam ictaiem cx qiio sub Ajrip-
pino decrctmn in coiicilio fucrat de rcjiciciido b:i re-
licoriim bapiisiiio; liim qiiia iii Ejii^l. lv ut Fiiliia-
niiiii Cornelii ita Doiiainm appellai aniecessorcm siiiim.
lluic crgo, ul vcrisimillimum csl , proxiinc successit.

Cypriaiiiis in Episinla lv, atmo a.-J-i scripi;i, < pluhi
siia} in episcnpalii qnadriennio jnm p:ohaliim » so
csscdicil. Ex qiiocum ordinainm fuis.se coiiclndunt
anno 248, qui de illiiis rebus geslis perlraclarunl. Sed
lanien , si ralioncs accuralius subdiicamus , non lain
certa et explorala res esi, quam cruditis illig viris

VITA SANCTI CYI'1UANI. 8i

videtur; ac fieri optime potuit ut initio anni 219

ordinalus , quatuor episcopalus annos nunicraret in
liac Epislola lv, quic scribi vix pottiil anle jiilium
iiipiiscm aimi 2.')2. Sic eniin solct Cyprianus iiichoalos
aiinos pro inlegris iiumcrarc : tcmpus clapsum a
mcnse janiiario aut februario anni 2o0 iisque ad
Pasclia aniii 231, b[eiiniiim vocal in Ep. xl; similiter
irienniiim inlerpreialiir iii Episl. Liii. Quare, sioidi-
iiatus fnissel circa P;iKcha anni 2i9, qiiadrienniiim
iiumcrare poleral nicnse julio aniii 252; scdcum jam
cpiscopum fiiisse circa Pasclia anni 259 perspicimus
cx Epistola XXIV in seccssu scripla, in qua ail seSatu-
ro die PaschiC lcctionem semel atque ilcrum dedisse.
IIcc enim Pascha cuin rcferri non possit ad animin
230 , aberai eiiim lunc Cypriaiius , refcrri debei ad
annuni2i9:sed forie,cum leciionem Saturodarct, re-
ceiiscralabOrdiiialioiie, necqiiidquam vctal cur eum
ordinatum dicamus iuitio anni2i9. Si lameii Ordina-
lionem siiscepit anno 248, quod flerl optinie potuisse
non inficior, certe non mulio ante menscm juliuin
siisccpit. Quinqueniiium eiiiin suo more, noii qua-
drienniiim iiuiiierasset meiise jiilio ineunleaniii2'i2.
si mense maio ordinatus fuisset anno 248.

Elapsum lempus ab inilioepiscopaitis iisque ad pcr-
seculionem Decii iiisumpsil Cypi ianus iii emcndandis
suornm luoribus el disciplina: lcgibus tiiciulis. Ait
cnini in Episl. lv t in quieie dlsciplina: i serviisse.
Cum maximam semper viiginum curani gesscrit, nmi
incommode nor.nuUi ad iiiiiia ejiiscop.ilus rcfcruntli-
Lruiii dc Hdbiiu rh/jimim. Alii haec verba , « li:is ad-
lioriamur affeclioiie magis qnain poieslatu, i pros-
byleruni magis deccre qiiaiii episcoptnii voltiiit ; scil
rearsonins li.x'C verba Cypriani iiiodcsii;K ;iitribuii ;
cpiscopalem auclorilatem vigercaliis in locisobseivai,
vclul ciiiii ail Cypri;iniis ; « Aiidiie igiuir, virgiiios,
iit pareiitem; aiidile, qiuc.so, vos docciilcm pariler :ic
iiionenteiii. • Iluiic libitiiii rejieit lligiiliiiis poa Dci ii
perseculionein, lioc freiiis argumenlo qiiod a Poiiiio
rccenscaiur inlcr ca Cypriani opera qiiibus carnisset
Ecclesia , nisi ellinicoruiii in)|ieliim Cyiiiianiis prii-
deiiti scccssii ciriigisscl. Scd noii vidii riigaliiiis ip-
suin cliam libium (.(/ Donninm a i oiiiio sic comiiio-
iimrari, quemtanion inilioconversionis scripium iic-
mo negavcrii. Unde paiet Ponlium Cypriani opoia
dala occasione eiiuiiierare, iioii niodo qu.TC post se-
cessum scripscr.it.

Circa idem tcnipus , id cst aiilc persediiionem,
scripla existiinatnr Epislola lxvi , quaiii Cypiianus
scripsit < pre^byteris cl diacoiiibus ei plcbi Furnis
consisicnlibus,! de qiioilam Geminio Viclore, qui Ge-
miniiim Fausiinum presbyleruin lutorem testamenlo
Biio nominaverat. Jiibet ohservari Cypri:inus qiiod
ipsius antecessores cpiscopi jainpridem staUioraiit,
< ne qiiis Iraler cxcedciis ;id lulelam vel ciirnni clori-
ciim nominarct , ac si qiiis hoe feeissel, iioii olforrc-
tiir pro eo, nec sacrificium prodormiiiune ejus cele-
braretur. i Deliberaverat ea de re Cyprianns ciiiii
collegisqui prxseiites aderant, el comiiresbyieris qiii
assidebant, Sxpe enira negoiia episcopos Africanos

VITA SANCTI CYPRIANI.

Carllinginem Iraliolwnl, qiiiliii-CMin ciiicoiuis Carilia-
giiieiisis conlimium veliiii coiiciliiim lialjere |)Oteral.
Saiis auiem pcrspicilur, ul rearsoiiius cl Tillemon-
lius ol)Scrvant, lianc epislolam in pace scripiam fuis-
se. Nequ j ciiim Gemuiius ille, sxvieiiic persccHiione,
filiorimi liitelam presliylero commisissel, qucin di-
giii as et munus quo fungcbaiur iii medium discri-
nieii conjccisset. Vcrisimile esi Geminium illum
rausiinum, qucm Victor lulorein nominaverat, poslea
ejusdemiirbisfaclumesscepiscopum. Adfuitcnimcon-
cilio Carlli.igincnsi,:inno2S6, Gemiiiius Furnitaniis.
Ties alias epistolas anie aiiiium 250 scriptas pro-
iiuiitialPearsoiiiiis, scxagcsimam primam ad Euchra-
rium de hislrioiie fiuodam 'iui, elsi a llicalio ccssa-
vcrat, .idliuc lamen ariem suam docebat; sexagesi-
niam seciindam ad Pomponium dc virginibus qux
cum masciilis, ex quibus unus erat diaconus, depre -
hcnsK ineodeni leclo fuerant; sexagesimam quinlam
ad Rogatianum de quodain diacono qui ei conlnmc-
lias et injurias fecerat, nec diguilalis ncc scnectutis
liabila ratione. Si script;r suiil h:* liileriie iuilio epis-
copalus, necesse est ut jam tum summa fueritCy-
priani sapienliai exisliinatio , cum illius responsa
cpiscopi undique peterenl : sed faleuduin nullain
inessfc liis cpislolis noiam cur ad lioc tempus rcfe-
raulur. Credidcrim potius EpisloLmi ad Hocjatianum
scriplam esse posl inotus ;i Novato cjusqiie grcgalibus
excitatos ; ad lios enim videlur rcspiccre Cypriaiius
cum ;iil: i Hiecsunt eiiim initia ha.Teticorum el orliis
alqiie conalus scliisinalicorum male cogilantium, ut
sibi plnceant , iit prarposilum superbo tiiinore coii-
teniiiaiit. Sic de Kcciesia recediiur, sic altare profa-
iiiini foris collocatiir, sic coiilra pacem Cliristi et or-
dinalionem atiiiie uiiilatem Dei rebellatur. »

Cypriaiii sapienlia cliicel in liis liiteris. In sexagc-
siiiia piima dcclarat iiec majestiili divina-, iiec evan-
gclice discipliiKtt coiigruere ul hislrio commuiiiccl.
Qiiod si enim piMinria baiic arteni cxirccre cogal, Ec-
clesi.-esuinplibus suslentaii debere, inodo lamcncon-
leiilus sit rrugalioribus cibis; aut si illic Ecclesia lios
siimpius faccre non possit, iii siiain enm invital. In
six.igesiiiia secunda landnl Poinponinm iiuod absii-
nuissct diaconiini, qiii cum virgine sa'pe maiiserat,
sed ct c:i'leros qiii cum virginiliiis dorinirc consuc-
vci aiit. Aiictor cst iit inspiciantur virgines diiigcn-
ler ;ib obsictiicibiis , ct si virgine^ inventBR fncrint ,
accc|ita coiniiiunicalione in Ecclcsinm admiilan-
Inr, si lamen hacleiius poenilcnliain linjiis illiciti
coiiciibitus cgerinl, el a seiuviceni rcOf'S.scriiil. Mi-
naiiir gravidrem censiiram si ad cosdcin masculos
rcveis.e fiierint, aut si cum cis.dcm in nna donio ct
siiii eodein lccto simnl babilaverint. Currnpiis inipo-
iiii poeiiitenliain pli-nam, ac eas, si obstiiiale perse-
veienl, niimqiiam iii Ecclcsianiadmilii posse declaral.
Iii scxagcsima qniriia biiidat liumilitalem Riigaii;ini
qiioil, cuin pro cpiscop;itiis vignrc et calhedr;)n aiicio-
rit;ili! poeiias de diacono snniere pos-et, qiierelas ad
■ se dciulcrit. Sialnit oparlere diaconum <ngercanda-
cix' su:e poeniteiitiam , ei honorcm saccrdolis agno-

scerc, ! cl ejHscop;)pr;ie|iosi!o sno pleim liiiniilitaic
satisfaccre. Ilic f;icile perspicitur aiicloritas Cypiiani ,
non tain consilium danlis quam pr;ccipientis et ju-
bcnii.-, tuin ob sedis dignitaiein, tum quia iniio cu:ii
cpiscopis ct prcsbyteris consilio responsa dabat. Nam
Epistohe ad Pompouimn el ad llorjutianum sciipl.e fiie-
runt non soluin Cypriani noiniiie, scd etiani episco-
porum qiiibuscum de propositis rebus deliberaverat.
Nec mirum sane csl si de giavioribiis rchns cum
episcopis consiliabalur, qni siaiuerat ab inilio cpis-
copaius sui iiiliil siiie consilio cleii et coiiseiisu pleliis
jirivaia sententia gerere. Ex his qii:c deinceps dico-
nuH facile quisque perspicict quanta fnerit Cypriani
iii hoc geiicre diligontia et seduliias , sivo clcriei or-
dinandi esseiit , seii quid aliud niiijoiis" rci incipien-
diim. Laudat Poiiiiu.s in illins cpiscopatu pieiaiem ct
vigorem, inisericordiam et censuiani, gravein viiliMni
ct belum , nec scveritalem iristem ncc comilalcni
niiniam, aversuni a siiperbia s;cculari animnin , scil
lanieii siiie aireclaiis penuri;c sordibns, summani de-
niqiie in pauperes charitalein, quos catechunienu.s di-
lexerat.

V. — DE PERSECUTIONE DECII EJUSQtJE INITIIS , AC DE
M.IG.W LAPSORUH ET CONFESSORUM MUMERO.

Elecliis ip pace Cyprianiis, ul ipse test;itur Episl.
Lv, annuiii unum cui forle acccdiiiil aliquot menscs,
in lioc rerum slalu liaduxit. Ciita iniiium hiijiis
aiini 230, Novatiis presbyler ob uxoris uterimi calcc
percussum et partuin ahortione expressum , el alia
si elera in judiciuni apiid Cypriaiium vocaliis csl ;
jaimpie aderat cognitionis dies, sed perseciitio supcr-
veiiit(Ep. xlik). Jaciilat se Pearsonius hoc presby-
lcri conjugali excmplo : scd lainen uxorem non diixit
Novatus inm cum csset presbyter, nec si presbyler
retinuil, idcirco Ecclesi.Te vetiiuin ex conliiienliuni
numero presbyteros eligere.

Cypriani virluiihus latissimum campum aperuit
persecutio Decii, de qiia nnbis pauca diceiida sunt, aii-
lequam rcs a Cypriano his moleslissimis lemporibiis
geslaspersequamur. Decius, occisiscrudeliler Pliilip-
pis el imperio occu[)aio, nihil priiis sibi aul polins
faciendiira csse duxit,qiiam ut in cliristiaiiam religio-
nem, qiix sub Pliilippis ac siiporioribus imperatori-
bus miruni iii modiiin creverat , omi>cs impcrii sni
conatus coiivcricret. Coepit iiaqiie et sno in Philip-
pos odio, et Rornanarum siipersiitioiium,quariini ruiiiis
li;inc religionem supcrslruividebat, dcsidcrioiii Cliris-
tianorum saiiguine parcntari.

Persecuiioncni siiiiiil ciim impciio Dccii cocptani
fuisse discimus cx locnplete teste, Dionysio .Mcxaii-
driiio, qui defeiidciidx cl luendx in liac persoculionc
Ecclesi;e plurinias partes suuinuii. « SeJ conliiiuo, i
inquit apud Euseh. {Hisl. lib. vi, cap. .il), impcrii
illius erga nos Leiiigi)issimi niiitalio nobis nuii-
ti;ita est, ct gravissimus nobis minarum tcrror iiileii-
tabatur. Jamqiie aderai edictum iinpcratoris, clc. »
Ideni leslantiir Lnctantius in libro de Morte perscc,
c. 4, el Orosius lib. vi,c.21. Quare, cum nullum ex-
sicl vestigium perscculioiiis antc meiisem jaiiuarinm

87 VITA SANCTl

aiini -251), ciijiis inensis ilie vigesimo Fabianum pa-
pam Uoma! pasiiini essc conslal, non assciililtir Til-
lemoniius cnulilo Aniialium Ciipriaiiicariim aitclori ,
«jui Pliilippum nicnse Aiiguslo aimi 2iO occisum esse,
ac Dcciiim incase jiilio excniile pur|)iir;im snmpsissc
txisiinial. Non iiiimcrilo (luidem slaliiilur Pliilippum
ulruniquc periisse anle linein anni 249, ncc seplem
aiinos imperassc, ul visum esl Euscbio ; qiiippe cum
iii C'o(/ife Jiislini.iiii (lib. iv, lil. 16), exiel rcscri|ilum
sub Decii iioiiiiiie dalum xiv kal. nov.,yEmiliaiio
el Aquiliiiocoss., vidciiiur crgojam lum Pliilippi pe-
riisse ; sed Id mcnse .nugusio coiitigisse noii probauir :
qiiiiictiam cilal Tillemontiiis ex Cod. Jiisliniaiii ( I. vi,
lii. 56) lcg<}m a Pliilippo dalam idib. octobr. eodcin
yEiniliano consule , cui noii siiie errore coUega assi-
gnatiir Pcregrinus.

Sed, quaicumque Docio tribuanlur impcrii iniiia,

negari non polest pcisetulionem inilio aiini 2.'>0 s.-c-

viisse. Ciirucrinil primoidia crudelitate tormenlo-

riim, non id quidein omnibus in locis, sed saltem

Carlliaginc, iibi priino confessoribus nnn alisc infli-

cix. SHiil pff'n.T, qiiam carccr, exiliiiiii ; scd, paticis

meiisibus elapsis, luillum abruit criiciaius geiius. Sic

Aurelius , ui ail Cyprianus Ep. .\xuii, siib < oculis

antc paucorum, (|uaiido exlorris ficbai, congressus

csl; at piislca mcruil ct in foro congrodi dariorc

viruite, ul pnst niagislralus eliain proconsulem vin-

cerei et pnst cxiliiim idrmcnia superarct.j Exibti-

iiiat Tillemonlius per.sccutioncm ciiiiis Itoino! qiiam

in Africa sivviisse, ac Moyscn cl Maximuin, presby-

tcrns lloinaiios, jain in carcerem conjectos fuisse

cum perscciiiio iii AlVica iiicoe|pil, quamvis posl I''a-

liiani papx marlyrium coiijecti fuerint, iit habclur

in niiclierii Poiiiilicali. Non saiie lepiigiiat ut perse-

ciitio ciliiis Itonix (|u;im iii provinciis cruperit ; sed

lameii Cypriani verba quibus vir duclissinius nititiir,

non id oinnino dcmoiistrant, quod ipsi vidcliir, con-

fcs.^ores Romanos ante iii carcerem conjectos fiiisse

qiiani C;iii!iriginoiiscs , sed tanlum cruciatus et lor-

mcnla prius UouKe incoepisse (luani Cartbagine. Sic

enim loqiillur Cypriaiiiis in Epislola xxv, ad

Moysem H Maximiiin el nlios coiifessores : < Vo»

rnim priinores et diices ad iioslri teinporis pr.Tlium

facli ca'lcslis militia: signa niovistis ; vos spirilale

ccrlamcn, qiiod nuiic gcri Deus voliiil, vcstris vir-

lulibiis imbiiistis ; vos surgcnlis belli impetus pri-

mos imniobili robore alqiie incoiicussa slabiliiaie

fregistis ; indc iiiilia fclicia pugiiandi orla sunl ;

indc vincciidi auspicia coeperunl. Conligil liic per

lormenla consummari inarlyda ; sed qiii iii coii-

gressione praicedens exemplum virtuiis fralribus

factus est, cuin marlyribus iii linnorecnminiiniscsl.

Coronas vcslras manu serlas iiide lnic Iradidistis

ct de poculo saliiiari fralribustiadidisiis.>Negal Til-

leniontiiis ex liis vnrbis scqni Moy.sen ct iMa\iinuiii

Uoiini- oniniuin priinos confessos esse, qiiippe ciim

Fabi;iiius aiite marlyr obierit quam isli iii carcerem

ciiiijiccreniur, sed taiiium li;iiic cos laudoni aiilc Car-

ibiiginenscs reiulissc. Sed lamcn neiiiincm excipit

CYPUIANI. &1

Cyprianiis, ac confcssorcs ad quos scrilicliil, « pri-
morcs et diices ad iiostri temporis inxlium i sigiia
iiiovisse decjarat. Miilio ergo satius est ba.'C do
martyrum constaniia in cruciatibus pcrferendis, 'A
lota verbnrnm complcxio postulat, accipcie.

Catisam pei secutionis repctil Cypiiaiius, iii libio de
Lapsis, ex Chrisliaiiorum peccatis, quoruin aiui|tiam
pieiatem longa pax adeo corrupcrat, til iii plerisqiic
peciini;c fames, dcliciarum amor, fraudes ct rapiiue ,
inatriiiionia cum infidclibus, perjtiria , iiiimitiiiie ct
maleditta meriio ciilparcntiir. Pliirimos etiam cpis-
copos infeccrat corruptcla, iii quibus Cyprianus, non
miido s;ecularium rcrum procurationes et pcr alicnas
proviiicias ncgoliatioiiis ijuestuosa; nundinas , scd
etiam frandes ci rapiiias ci usuras castigat. Usus c. l
Deus ad tot malorum emendaiioncm Decii persocii-
liuiie, qua; et bonorum pietatem et constantiam mi-
rilicc excrcuit, et eoriim qui nomiiie ningis qiiain
vita clirisiiaiii erant, ignavi;im ct iiilerioies niii:ni
labes iiudavit. IIuc eniin liabuit singulare liicc pcise-
cutio, utomnes oinnino Cbristiaiios comprclicndcrct,
saltem Carlliagine, iicc quisqnam ex ea nisi autCbrisii
confessor cgrcgius, aut siinulacrortim pcrfidtis cullor,
vcl libcllaiicus disccderei. Nam singiilis cxploraiubr,
fidei prxHniebantur dies, ul aitCyprianiis in libro de
Lapsis, (p. 18-2), sicque non solum qiii sese audatler
sislebat, sed cti:iin qui « professiisintra diein iion esi,
ct pairimonio derelicto sccessit, cbristianum se essc
coiifessus esi. > It^ique niliil erat medium : vel vita
pro Cliiisto profiindenda erat aut saltein p:itriiiio-
niuiii projicicnduiii, vel utruinqiie ciiin scclcii! reli-
nciiduiii. Idcm evcnisse Alex;indria; perspiciuir cx
DionysioAlexaiidrino, apudEuscb. Hisl. (I. 6,cap.4l).
Dcjiloi aiit Uoinani coiifossores « miillorum pcr lotiiiii
peiie orbeni rniiias, et graiide delictiiin pcr totiim
penc orbcm incredibili vastatioiie grassatum i (Ep.
xxvi). « Aspicc tolum orbeiii pcne vasialum, inqiiit
Cleriis Uomanus (Ep. xxxi), ct ubiqiie jacere dejec-
toruiii roliipiias ct ruiiias. Dcflct eiiaiii Cyprianus Ep.
VI, « inrcstam ieinpe.-.taiem , i quai ipsius plebcm,
maxima cx parlc, « prostraverat, ac eliain cleri por-
lioncin perslrinxerat, quamvis seriiis clerici cecide-
rinl. Niin sir.e gravissiiiio dolorc mciniiiit in libro de
Lnpsis (|>. 183),« adpriina statimverba miiiantis ini-
niici, inaxiiiHiiii fratrtiiii nuiiieruin fideiii suam pro-
didisse, ncc proslratuni csse pcrsccuiionis iinpclu ,
sed voluiitaiio lapsii seipstiiii proslravisse. Non c\-
peclaveruiit, iniiuit, saltem ut interrogart neg;ireiit,
ut ascendereiit apprehensi ; anle aciem mulii victi,
sine congrcssione prosirati, ncc bocsibi rcliqiicruni,
tit sacriiicare idolis videreniiir inviti; ullro ad foruiii

ciirrerc, ad inortem spontc properarc Quid illi

qui a iiiagisiralibu-, vespcra urgenie, dilali siiiil, qiiod
iic eortim dificrrelur interiius etiam rogaveruiit?...
Ac mitliis pioprius inlerilus satisnon fuil: liorlamen-
lis muUiis in cxitium suiim jio|)ulus iiiipiilsns cst ,
mors inviccm leihali poctilo propinata csl. i Non
oiiiniiim tamcn lapsoriim vita aiitc perscciilionem
illaudala fiiii, lelalur cnim Cypriinus Ep. xxvii,

R!) YITA SANCTI

nonimllos cxtiiissc « ilc lapsis, liiimilcs, ei iiiitcs, ct
trcinenlcs el meluenies Deum, et qui in Ecelesia
spmiicr gloriosa cl gramliier operali sunl, ei opus
sunm Doniino imputavcrunl. t Magnuin sane dcdecus
iiiu3>it iioniini christiano tol liominuin aGliristi i,aeris
ad d;L'inoiiiim aras eurienliuin igiiuvia ; sed alia ex
parle, pluriinuiii spleiidoiis accossit iioii eorum so-
lum forliludino et constanlia qni horrciidos crucialiis
01 iuaudila siipplicia pro Cliiislo superarunt, sed
alioriim eliani innumerabiriuin piudciiti liiga qiii,
cuin opes suas projicere inaluerint qiiam iinpiis jussis
paiere, iiiter conressorcs.Cypiiano jiidice, iiuiiieraii-
liir. Quare, si nuniquam alias taiita lapsorum visa est
imiltiludo, niiinquam ctianuanlus coiifessorum extiiit
iiuiiicriis: dcinde vcro, etsipersecutioubiqucgrassata
csl, iion taineii iibique dxmoni su;i! aries successe-
riiiit. Scribiteoiin ClerusRomanus Ep. iii, ad cleriiin
Caiiliagiiicnsein, UumaiiaiiiEcclesiam stare fortoin iii
(i lc, et (luosdam lanlum terrore coinpulsos ruisse.
liliid eiiain ad rcligionis laudem observaiuliiiii est,
paucissiiiios ccciilisse episcopos, ac inniiinerabiics
alios Ecclesi^c niveni inler liorribiles proccllas coii-
si;iiiiergiiboriiasse,ei,pace reddita, sic lapsorum vul-
iiera cuiassc, iit (|ui pfcrseculioni Decii succubueraiit,
redinicgi;itocerlaniinc sub Gallo ctVolusiaiio, vhice-
rciil, ut lCbtiiUir aiictor libri ad Novcitiunuin liwreikuin.

Yl — IN QIO POSITUM EORUM DELICTUM OUI LIBELI.ATICI
APPELLATI SUNT.

S:cvieiito Dccii perseciitione, vlsum esi in Africa
iiovum quodJam lapsoiuin genus qiii Libcllaiici ap-
pcllati siint, ct m:itoriam crudiloruiii liomiiiiim coii-
j;'Cluiis dedeninl. Opiiiati siint Rigaliiii'; (in notis ad
llpp. XIV, XXXI Cypr.) el Naialis Alexander, (tom. ii,
p. G35) I.ibcllaiicos dici ens qui, numerain judici
pccuiiia, libcllum securilatis accipiebani, sicque a se
ei imposilam sacrincaiuli legein et intentaias reluc-
laiilibus pociias rcdimcbaiit. Scd li:rc senlentia sic
siia spoiite omuibus argumeniis niida et incomitala
cst, sic ab criiditis viris fracla et cxplosa, iil novam
rcrcllendi opcram iion desidcrel. Qiiis eiiim sibi pcr-
f iiadeat grandc peccaium esse ei pflenileniia cxpian -
diiin, quoil Scriplunc cxom|ilis ct Pelri Alexandriiii
canonc 12 coniprobaiiim esl, ncc uni(|Hain incoiices-
siiiii fiiii nisi apud Moiiiaiiislas, qui pcrseculionein
fiigcrc inslar scelcris (bimnaliani ? Multse alia; de
liibelLiticis cxstilcruiil coiijectiir.T;, de quibus non ila
f:i< ilc sit dijiidicarc. Exislimat aiiclor Aimrdium V.y-
piiciiiicoruin (p. 17) Libellalicos « aciispubliceliabilis
coram inngislraiibus Clirisliim ncgasse. i S. Augiis-
liiiiH Libellaticos intcrprcialiir eos « qiii lcmjiore
]!Ciscciilionis pcr libellos se lliurificatiiros professi
craiit » (lib. IV, de BnpL, n. 6). Negai Baronius (ad
nii. 23'i), Libellaiicos iiidcdiclos qiiod libcllos dcilis-
sciit, scd qiioii accepis-icnt ; al Cliristuiii ab iilis iie-
g:iiiii!i fuisfc coiiteiuiil. Diibilat Tilicmoiitiiis (loui. i,
nni. 3 iii pcrscciilionem Dccii ) iilriiin libcllos dcde-
riiit an acceperint : dcdisse ei acccpisse siispicalur,
idemqiie sciisissc probal eiuditiim aiiciorcm libri de

CYPRIANI. m

, fiequciili C.ommumono. Mulli alii Libcllalicos cx dalis
libellis diclos cxistimant, velul Bosqiielus (lil). iii
Ecclcs. Gdllic. p. 152); iiomiulli etiain iii actis publi-
cis siibscriiisissc voluiit. Cuin ha;c seiiieiitiariiiii va-
ricias coiijicicndi et invesiigandi libertaiemreliiiqiiai,
(piid iiiilii vidoalur cxponere iion veiebor. Existimo
iiaqiie Libellaticos iicc voce iicc scripto iinpie qiiid-
quam aiii faciuros promisisse, aut a se factura dccla-
rassc , scd idciico vitiiperalos et justaj poenilcntiio
addiclos fiiisse, quod seciirilaiis libcllos a magisira-
libiis impelrasscnt ca lcge ct condilionc, ut iii actis
pulilicis scriberetiir cos sacrificasse ct Cliristum iie-
gasse, quainvis neutrunr commisissent.

Iii lioc positum esse Libellaticorum criinen indc
perspicitur quod coruin fraus cum ea compareiur
quaiii Eleazaro iiiinistri regis proposueraiit : « Ac iic
quis vel libclli, » iiiquit Cyprianus iii libro deE.vliorl.
warl. (p. 271), « vcl aliciijus reioblala sibi occasiono
qua fallat, anipleclalur dccipientium nialuin miinus:
iicc Eleaz;iriis Licciidiis est, etc. i Illud crgo adiiii-
serunt Libcllaiici quod Eleazarus adiniliere noluii ,
consenseruiit ut sacrificasse dicercntiir, egregio seiii
longcdissimiles. Al, si voccproiiunliassent, vel scriplo
dcclarassenl se saciificasse ct Chrisiuiii ncgassc ,
ab ejusmodi faclo dchorlatus esset Cyprianus, ul ab
apcrta impielate, non ut a callida siinulaiione.

Idcm perspicitiir lum ex iis locis in quibus Libclla-
licoruni culpa leniiiir et quodaminodo excusatiir, liim
eiiam ex illis in quibus severius castigatur. Cum Li-
bellaiicis concessa pnx in synodo Cartliagincnsi car-
pcretiir a Novaliani seclaloribns, sic factum syiiodi
defciidit Cypriamis Ep. lii , ud Antonianum : « Ciim
crgo iiitcr ipsos qui sacrilicaveriiiit , i iiiquit (p. 70),
< niiilta sit diversitas, quac' inclemenlia cst ct ipiain
accrba diiriiia Libellalicos cuin iis qui sacrifica-
veruiit jiiiigcrc, quaiido is cui libcllos acce|itus est,
dicat : Ego priiis lcgeram ct episcopo Iraciaiilo
cflgiioveram nonsaciificandumidolis, nec siniiilacra
scivum Dei adoraro dcbeie; el idcirco, ne hoc lacc-
reiii quod noii liccbal, cum occisio libcUi fiiisscl ob-
laia, qiicm nec ipsuin accipcrein iiisi o^tensa fiiisset
oecasio, ad magislratum vcl veiii, vcl alio eiiiito
niandavi, clirihtianuin mc csso, .sacrilicarc iiiilii iion
licerc, ad aras diaboli ine veiiirc non posse, ilarc iiic
ob hoc praimium iic quod non licct faciam. Nunc ta-
men eiiain iste (pii libello inaculaliis est, posieaqiiam
nobis adnioiicniibiis didicit ncc hoc se facerc dcbuissc,
elsi iiiamis piira sit et os cjiis leralis cibi conlagia
nulla pidliicriiit, coiiscientiam tamcn cjiis csso pollu-
(ain, fletaudilis nobis et lameiitaliir, et qiiod deliqiic-
rit iiunc admoiiclur, ct non laiii criniino qnain cr-
rorc dcceptus quod jam dc cclero insiruciiis ct
paratiis sil coiitcsiatnr. » Ex his veibis peispiciliir
1" Libcllaiicos iion ex datis scd ex acecptis libcllis
nomcn traxisse; 2° secrelo confessos essc magistraliii
clirisiiaiios se esse, ac tolain rcm ila allcmpciaie
traclatam, iilncc cbrisliaiius impio qnidqiiain diccre
aut facere sibi videretur, r.e^ jiidcx in perieiiliim vc-
nircl;5°iion maniim Libcllalicirimi, iion os fiiisse

^f YITA SANCTI

piiliuliim, sed solnm conscienli.im, qiiia vidolicel illis
consclis ficiiiin sceliis in act:i piiblica relaliim fiicral.
Al si vocc vcl scriplo lesiaii csseiil se sacrilic;issc et
Clirisliim iiegasso, an coruiii lingii is el inaiins a scc-
lere imnnines tl pnrasexislimassct Cyprinniis ?-i* Pn-
iiiqiie , qni ev liac episloh concliidnnt lino 'iiissa
Liljellaticornm genera , qnnrnmalii aliis mnlto gra-
vius peccasseiii, ex co rofclliiniur qiiod sihi niaxinie
favere exisliniiint. Tuin ciim eiiim observal Cyprianns
« inier ipsos qui sacrificavcrunl » innliam esse di-
versilatom, non aliud inter Libellalicos discriincn
poiiil nisi qiiod alii ad magislratnm vcnissent, alii
iii:indissciU alioennle. Ulrosipie .fqne peccisse non
dubilal. Iliiic utrisqiie eodem tempore concessa pax
in roiicilio Carlhnginensi, quod anno 351 posi Pasclia
liabiium esi. Quo quidein iii concilio ciim episcopi ra-
lio.ies oniiies accuralibsime siibdiixerinl, nt in liac
Epislola Lii leslatnr Cypri:inus, iioii eodein iiindo
cum omnilius Libellalicis egis-ent si insignis inter
eos varielas fuissei. Qnid aiiiem uirique Libellaiici
peccavori:il, el qni per sc fel qui pcr alios cum mngis-
tr;itu eger;iiii, non exprimii Cypritinus ; ndiissima
eiiim rcs erat Aiiloiiiain) ; sed illud saliem ex ejus
verbis conslat tale peccaium fiiisse, ut iie peccnssc
qiiidem sibi vidercnlur. At incrodibile prorsus cst
(;iirisii:mos opiimis moruiii pnrceplis imbulos ailco
c:ccutiissfi, ut so siiie scolerj proniinliare, aut soii-
bcrc posse cicderent: Egodiis sacriflcavi, ego Chiis-
liim ncgavi ; nec iiisi ndinoiiiti a Cypri;ino discercnt
lincsc facere iion delinisse. Tam aperta csl ojiisiiioili
faciiioiis impieia^, nl nciiiineiiipiorsiis iatere polne-
ril, nisi qni omiiein rcligionis seiisnm exuissel.

Cleriis Romanus, Epist. inicr Cypri;iiiicas xxxi,
Libollilicoriim cnlpaiii iioii inolli liiacliio casiig:il,
ncc tameii nliud qnidipiam indioat qiiani ijiiod inoilo
ob^ervavimiis : i Hoc nns non faUo dicorc, > iiii|iiil,
< snperiores noslra; liilcr^e probavoninl, iii qnilins
vobissciilenlinm nostram dilncida exposiiinnopniliili-
mns, et advcisns eos qni seipsos inliileles illiciia i.e-
fiiiornm libelloruin professione prodiilorant, qnasi
cv.isuri irretienles illos dialioli iaqncos videreiiiiir,
qiio iion iiiimis qnaiii .si nd nefirias nias accossisscnt
lioo ipso i|iiod ipsiiiii conieit:iii fiior;iiii, lciiereiilnr;
.sed ciiamadversus illos(|iii acia fecisseiil, liccl pr;c-
sciilcs cum licreiit iioii ndfuissent, ciim prniseiili:ini
siiam ulique ut sic scribereniur manilnmlo fecissont.
Non ciiim immnnis ascolcie iini ul ricret iiiipcravit,
nec esl alicmis a ciiininu ciijus tonscnsu licel noii a
se admissum crimcn, lameii publice legitnr. Et cum
totum fidci satraniciilnm in confessione Christi iio-
iniiiis iniclligaliir essc digeslniii , qiii fallaccs in ex-
ciisalioiic prxbligias quuril, iicgavii, cl (|ni vull
vidcri proposilis advcrsus Evaiigeliuni vel ediciis vel
logibus Balisfecisse, hocipso jain paruil qnod vidcii
pariiii-se sc voluil. i Genicilus snne bic lociis (sl al-
leriex Epislula ciil Aiiloniamtm depromplo, qnniiivis
alicr in suinmam loiiilalem, alier in summam sevori-
Kilcm inolinet. Tcsl;ilur C^erus Rnmanus Libclbiiicos
sic aniiuo alTcctos fuisse, ul diaboli laqneos evnsuri

CYPniANI. ^ ?2

silii videroiitnr ; (innd profcclo Clirisliaiiis in nionlem
iinn vcnissol, si impie quidqnnm aiit voce prnlociili
fuisscni, aiit scriplo lestnii. Clcrns Riinnnu-i diio di-
sliiignil I,ibell:ili('ornm genern, ut in Episloln cid Ah'
loiiicmum, cornm qiii iii scribendo aill'iu;r;iiit , ol oo-
riim qui iieadosseiniidcmansi fiicranl nnl pntiiernni.
Uu iipic pnriier ciilpaiilnr, qui.i pDstreini licel i pra;-
seiiles, cuni acia nciciil, non ndfnissonl, pr.TSenliam
siiam ntiipienl sic scribcrcnlni' niniidaiido lccisscni. »
Porro de iis qni iu scrilieiido iion nderani nonio di-
xeriieos liboUum dedisse, aut vcrbo iiupio qiiidquani
decbirasge. In boc iantiim viliipcr:inlur qiiod impe-
rasscnt iil acla fieicni, qnod eornni « consensu licoi
non a se adiiiissum crinien lamcn publice » lcgeic-
lur ; c quod falbiccs in excusaiiono procsligias » qn;v-
siisscnl ; quod volnissent « videri proiiosiii.s adversus
Evaiigcliiiiii vi.1 cdiciis vel logibus saiisfocisse. > Ergo
iini ;i(iriier:uit, cnin iii cadcin prorsiis c:iusa siiit,
niliil nliud coiiiiiiiscrc nisi ul ficlum sceius in ncla
pnblica ipsis vidcnlibus lefcrrolur. Qu:iinobrem, ciini
ail Clorus Romninis cos « non miiius (piam si nd ne-
farins aras accessissciit, iioc ipso qiiod ipsiini coii-
leslali lueraiit > lcncri; id non iia accipiendiim qiiasi
voce pronmitiassent sc ad aias aceessisse, sed quod
conscii.sissenl ut sccleris iiou comniissi pnblicum la-
nicii lestinioiiiuiu cxslaret. Simili sensu iJcm Clerns
eos acia focisse dieii qiii « pr;rseiiles , cnm ncla (ici
rent, i non adfuernnl. Eodem iiiodo accipiondiim
qnod de Mariiali dicilur in Episl. lxviii (pag. lli)),
tiinictiam iliud ex libro de Liipsis (p. 11)0), < nec si!/i
qnomiiius agaiii poeiiilenliam bl;indianinr qni , elsi
ncfaiidis sacrificiis nianus non coniainin;ivernnl, li-
beilis lamon conscientiam polluerunl. Et illa pro-
lcssio dcneiianiis coiileslatio e^t clirisiiaiii quod lnc-
rat abiiogaiilis. Fecisse se dixil quidqnid aliiis faciemlo
commisil. i Non discrcpat liic locus senlenli;e Cloi i
Romaiii adversus cos i qni seipsos iiifideles illicila
ncf:iriornm liliellornm piofessione prodidernnl. > l)i-
xit Lilicll.ilioiis lecisse sc (piidqiiid alius facicndo
coininisit, iioji iinod voce proiiiiniiiirei se nognssc 1 1
sacrificasse, nnm dioclint judici chrislianum se c>s,!
el sacrifioaro, :id nras dinbuli veiiiro non possc, iit
lcgimiis in Eiiisl. lii ; sod qnia illa libelli profcssio
huminisesi qnodnminodo iiegaiiiis. Sic eiiim, anliqiii.s
cditioiiibus ct octo codicibus iiiss. inspoclis, liunc lo-
cum lcgoiidnm dopreliendi : i ei illa prolessio est de-
ncgaiitis, coiileslalioest clirisliaiii quud fiiernt abiie-
g;iiiiis, I codeiii vidciicet seiisu qno Clerus Romainis
ait cum iiegasse qiii fallaccs in excusalioiie prajsii-
gias quaTii , et qiii viiU videii cdictis salisfecisse,
lioc ipso j;im parui.ise.

Quod nulem specint ad libellos a judicibus daios ,
idciii in illis scriptnm fuisse non vidclur ac in aciis
pnblicis. Gr.ivius enini fuissel Libellalicorum pccc.a-
lornm si, pricler le.slimoniiim aclis piiblicis consignn-
liim, cjnsinodi liliellos scrvasscnt eloblala occasiono
Onteiulisse;;t; qiiod quidem iilis nec a Cypriaiionec a
Cloro Riimniio olijociiim fiiil. Ralioiium niomeniis
liaciciius adliibilis uiium adjiciam : morein noii luis-

03 VITA SANCTI

Se ul f|ui (idcm neg!\bnnt , id scriplo coiisign;irent,
sed laiiliim in acia rerercijalur. Aliler sciiliunt Ba-
roniiis (ad an. 504) et Tillcnionlius (tom. v, p. 451),
ac locum profenint ex Aciis saiictarum niarlyinm
AgMpe^, Chio:;i;e et Iiencs , qu.ic i jiissa; Cliristi ne-
galioncm scriplam profitiri ) diciiiiliir. Scd scripta
illa negatio, gra.'ce fjjfapoc (sic enini gnccum con-
lexiiim li.Tbiiisse existimo), iiihilaliud est quam ne-
gaiio acliscdiisignaia. Sic apud Eiiseb. (lib. M-liist.,
cap. 5) miilieies i|HScdain coacta; (ueriinl a duce li-in-i
t/-yci.puf idiciis ad aclalesiimiiniis faieri > seCliris-
tianas fiiisse, el fl.igiiiorum qiic a Cliristiaiiis gereren-
lur coiiscias csse. .Messali;ini apud Pliotiiim (Cod. 52)
(licuntm- convicii fiiisse ir/pi-ja;,k\vM, i diciisadaeta
lesiimoiiiis. i quod ad errorcs siios rcdiisseni. iliiic
B;isiliiis (I. I (le BapMsmo, cap. 5) vocat promissioncs
qiiiljiis iii Bapiismo (ibstiingiiiiur, oliir-p f/yfjtpov
o/MXoyU-j, I vuliiti qii;iiiid;im ;ul acta professionem. j
Unde eliam Optaiiis (lib. ii,ii.5i) : iFidescredentiiim
ct profcssio (|use apud acta conlicilur Aiigeloriim. »

Libelloriim crimen, etsi famam ac nonicn in Africa
poiissimmn babiiii , non lamen aliis provinciis igiio-
lum fuit : n.Tin Uiim;T;S.Coriieliiisa iief;iriis scliisinaticis
inboccriinen vocaliis; cjusdeiTi in Ilispania cnnvicli
Basilides et Marti.ilis episcopi. Qnineliam in yEgypto
Sub Petio .Mcxaudrino occurrit Libelbiiiciiruin geiiiis
qiioddaiii, scd baud scio Aliicaiiis divcrsiim. Pcliiis
Alcxandiinus ((,'(!». ,')) poe!iitenii;c sex mciisiiim addi-
cit cos (lui simularunl, siciitel David, »i-o; asSia.eo-JTs;

ySw//.iU;, viroi ii; yzi:o-/fc.;j-/,7'y.-JTi;, •/jtoi uta// e*UTOiv j9'y.Xov-

T.'s£-v!My5 , cvclulalt.>riaperlraiiseuntes,vel utcbiro-
grapbum daiites, vel lUetlinicos pro se immitlentcs.i
Falciiir Pelriis cjusmodi boniines non aporte impie-

tateni pra; SC tlllisse , y.v.l fji-h yuuJMs aiT'y/py.'fci.fjtijoii to,

■TtfJt Spv/jjtv: iibi lcgendiim videlur i-i)p!i.<pifAiiiH. Zo-
iiaias sic inlerpretiiur illud cliirograpbuni, auviO-.nd
OZ(ra.i, t pacti suiit se immolaluros. » Sed lucc pro.
iiiissioan apert;c iinpielalis specic cariiissct? (^icdcie
ii,:i!im cjiisiiiodi boiiiincs, itidom ui Libcllaiicos iii
Aliica, aliqiiam a jiidicibus accepisse conditioncm ,
qiia; et tuia judici et Clirisli;ino iion aperlc iiiipia vi-
deretur. iMliil dicam de alio Libellaticnriim gcncre,
quod Baroiiius (ad an. 255), pcrspiccre sibivisiis est
i:i cpistola Plinii ad Trajanuin, ex qiia prorcrt Ii;t;c
vcrba : t Propositus cst libellus siiie aiictorc inulto-
lum iiomina conlinens, qiii negarcnt se cssc Cliris-
lianos aut fuissc,etc. » Scd iioii ;iiiiiiiadvcrlit Baro-
iiius biinc libellum non a Clirisiiaiiis oblatuni fiiisse ,
fcd ab aliquo nomcii suuni cclantc , et miiltos nomi-
nalini ul Cliiisliaiios dcsignanie (|iii lamen negave-
riiiitsecsse aut fuisse Cbrislianos. Hinc Trajaiius
Plinio respoiidons ait : < Siiie aiictorc vero propositi
libelli millo crimine locum liabcre debeiit, nam et
pcssimicxeiiipli, iiec iiosiri Sicculicsi. »

VII.

CVPRUNUS SECF.DIT l.N PEUSECUTlOMi JUSTISSI-
MIS DE CiUSlS.

Edictum Dcciiiitin Africam perlalum est, st;itim
populiclainoribus cxagiianis Cypriaiius etad lcoiicm

CYPRIANL Oi

pnstulalus, priulenli receptuliiroremimpiorn ii decli-
navil, cum coroiiam suam iii aliiid icmpiis differri
niallet, quam pra;scntia sua novas faccs incciidio
persccuiionis adnioveri. Non semel quaosiliis cst,
sed sa;pe alias iii absenlcm popularis fiiror cxarsil.
Tcstatur Pontiiis eum « siiiriagiis s:cpc lepeliiis ;ul
leonem » postubituin, ac i proscriplionis gloriam
consecutiim esse. » Idein de se ipse narrat « loiius
flagiiaium et qiiiesilum » (Epist. vi). « Toties ad
leoii(;iii peiiiiim in circo , in anipbitbcatro, » alipu;
eiiam proscriplum sc fiiisse « applicito et adjunclo
episcopaliis sui noniine i (Epist. lv). i Ciim piiblice
lcgorclur : Siquis leiiei vel possidet dc boiiis Csecilii
Cypriimi cpiscoiii Cbrislianorum (f;pist. , l\ix). »
Quonam se reccpcrit ncscimus; scd presbyteri ct
diacoiii Roniani, iniquis sermonibus deccpli , parum
aque de illius secessii judicarnnt antciiuam ab ipso
de tola re ceriiorcs fierent. Vix dubiuin csl quin cum
nonniilli alii reprelieiiderinl ; neque enim illius f.ic-
tum taiilo sludlo dcfendisset Pontius si probatiim
omnibus et piirgatum fuissei. Forle vituperandi h:cc
aiisa olim arrepla esl, vel eliain bodie arripialiir, si
qiiis ceiisoris parlo» sibi arioget ; qiiod ipso absente
maxima pars lideliiim tiirpitcr ceciderit , constanlior
in lide , aut saliem ad borrendiim sccliis lardior
fuliira si cpiscopi sui liberriniam confessionem au-
diisset , aul prx-clai am pro Clirisio inoriem spcciasset.
Sed, ul a Cypriano rcprclieiisiouem omncin propiil-
semus in ejusmodi coiisilio , quo duo alii prsestanlis-
siini viri , Grcgorius Tbaiinialurgus et Dionysiiis
Alcxandrinus eodeiii lempore iilcbaiilur, obscrvan-
dum esl i" cum comimiiii Evangolii pra;cepto |)a-
ruisse, quod lum maxirae observare ilebuit cum in
ipsius potissimum nomen persecutio erumpcret , ac
periciilum cssci ne fiirorem genlllium in plcbeiii
. siiain pra;.~ciis ;icceiidorei. 2° Singiilari modo adiiio-
nitus a Dco fuilut disccdcrei : < Dicata eiiim in oniiii-
bus Dco mciis, » inquii i*oiitiu3, « ct (ides diviiiii
admoiiiiioiiibiis niancipala crcdidil se , nisi Domiiio
l;ilcbr;ini.iuiic jvibcnti paruisset, eiiam ipsa passioiie
peccare. i Tuctur se Cypriamis Ev:ingelii pr;cccplo
in epistola quain ad Clcriim Bomaiium scripsil pur-
gandi siii caus;i ; scd iii alia cpislola, iienipe deciiii;i,
declanit jnssisse Dominum ut sccodorot. 5" Maxinuis
ille fratrum numerus qui abseiiie Cypriaiio cecidil,
noii tormentis el cruciatibus Clirisiiiin iiegare coac-
liis csl, < sed ad priiiia slatliii vciba iiiiiianlisiiiimioi
(idcm suam prodidil, » ul iii bbro de Lupsis lcgiii-
iiiiis. Sic aiiimo alfcciis nicllus coiisiilere iion patcral
Cyprianiis, quam si cos ad rccedcuduin exemplo suo
lioitiirolur. 4° Obscrvat Poiitiiis divino coiisilio sorva-
liini esseCyprlanum,qui, cum Ecclcsiamaxiniam cla-
dom accepisset persecuiione Decii, « possel saiicios
lioiniiies ct varia cxpungcnlis inimici arte jaculatus,
adliibila mcdicinaj ccelestis medela, pro qualitate vul-
iicris vel secarc iiilcrim vel foveie. » Ucm exitiis
comprobavil. T( slaliir eiiim auctor libri ad Novatia-
niiin luerelicum i illos qui prima acie, » id csl « Dc-
ciaiia perscculiolle vulnerall fucruiit, hos postca , id

fty

VITA SANCTl

csl Sftciimlo pnclio, ila foriiler pcrscvcrasse ui, con-
lcinnciilcsedicinsnccularium principnm, lioc invicluin
liabcrcnl, qnod el non mclucruiil cxcmpio lioni p;is-
loiis aniiiiam sinm Irailere cl sangMiiicni rnndcrc ,
nec ullam insanienlis lyranni sx^vilian) rccnsnrc. >
5" Dcnique sic corporc abfuii (Wpriaiius, iil aiiiino et
solliciiudinc omnibus rcbiis iiiicrcssct, ncc uilas
episcopi |iar;e» |ir.x'iermitieret. DisccJeiis oiiinibiis
rebusprovideral, pociiiiiamapiid eloiicos disiribiicrai,
I ui habereni plurcs iinde ad iiccessiiatcs et prcssn-
ras singnlornin operari possinl (Epist. v). > Vidciiir
in secessu assidue sacri/icia obtiilissc, ministranic
Viciorc diacono, qui cum cuin aliisiiiinniillis coiniti-
lus fncral (Epp. v, xxxvii). Aderani iiilcrduin plii-
rcs cpiscopi, ei iina ciim Cypriano Anrelium et Ce-
leriiinm ordiiiaverunl, ut pnlcl cx Epp. xxxni ci
xwiv. Qiiiiiciiani desacrificiis siiis sic loqiiiinr, iit
IVeqncp.tem popiilum congrcgassc videatiir. Ail eiiim
in Epistoia xvi , qu:c csl ail confessores Romnnos :
i El nos i|uidem, vesiri dicbus ac nociibus mcmores,
el qiiaiido iii sacrificiis precem ciiin pliirlbns faci-
iniiii, etcum in seccssu privatisprccibusoramus, co-
ronis ac laiidibus vcstris plenain a Domino l;iventiani
poslulamus. > Cuni auicm Ecclesisc curam presbytcris
ci diaconis coiuniisisset , ac praacrca, iil ipsiiis vcr-
bis iilar cx Ep. xxxviii , pro se vicarios misissct
diios episcopos, Caldoniuin ct Ilercnlamiin , quibiis
adjiinxerat Hogaiiaiiuni ct Niiiiiidicum presbyteros,
de oninibiis ad eiiiii refcrcbatiir, nec quidquam ab co
omissiim qiiod qnidem ad paupercs siiblcvamlos, ad
confes-ores coliortandos ac inlcrduin eliam eastigan-
dos, ad lapsornm ruinas rcpaiandas, ad discipliiuc
obscrvationcm ci Ecelesi;c pacincationcin pertincrcl.
Scd, qiiia liileras illiiis in seccssii scripias alii aliior
ordinaiii , noii pcrluiictorie nobis cxaminanda res c.-t.

VIII. — DE LIXTERIS CLEBI ROHANI CARTHAGINEU UIS •
SlS, POSTQUAM CVPRIAMIM SECESSISSE NUNTIATUSI EST.

rrcsliyleri cl diaconi Romani, ad quos, niorliio Fa-
biano, rerum ailminisliMinlarum siimnia redierat, ex
( lcmentio, sive, ul vocat Baliiziiis, Cromenlio sub-
diacono Cartbagiiiensi de Cypriani sccessu didice-
rdiil. Cuinqiic res i iiiimis simplicilor ci miiius fidc-
liler, > ut ail Cypriaiius Epist. xv, fuisset niinliala
sive ab huc siibdi.icono, sive abaliis (bunc ciiim noii
accusal Cyprianns), duas epistolns pcr cmndoHi
Crcincniimn Carili:iginem miseruiil , alleram ad
Cyprianum dc nun te Fabiani , qiiai quidem ad nos
p> rvciiil, alieiam .id ipsius clerum ; quamqiiam aii
Cypiianus, • iicc quis sciipscril, nec ad qnos scrip-
tiini sit signilicaiiler cxprcs.snm > fnissc. In liac cpis-
l<da, qiia; lci lio luco apiid Pameliiim volviiur , elsi
nihil nominaiim dcCypriano iiisi lionorificc dieiiur,
sic laincii dc illius sccessu loquiintur, ni illiim miniiue
probcnt: sic dc bonorum pnslorum iiotis disseriini,
quasicas dcsidcrcnl in Cypriaiio; sic deniqiie gregis
custodiain cleroCarlbagincnsiconmiendani, qiiasi vi-
diin cs«cl cpisfopo ccclcsia. llUid eiiam Cypriano ino-
lcslum c sc polcial qiiodclcruuiCariliigiiieiiscin Hk-

CVPRIAM. -'5

mani rogaicnt ut liarum litterarum «xemphim ad
qiioscumqiie posscf iransmitlcret per idoneas occa-

siones, vcl siias faccret.

llasCicri Itdmani liilerascircamensem maiumcoN
locat Tillemoiilius ; scd verisiinilc non fil Romanos
de n:':>rtc F.ibii , qui dic vigesiina jaiiuarii martyr
obiit, lam seio Cyprianum fccissc ceriiorcm. Elinmsi
pciscciilio facullaiem liiijus rci praeclusisscl, ut con-
jicit Tillemoiilius, nimiiim tanicn inlercedebal coni-
nicrcii Roniainiiiler cl Carlhagincm, qiiam ul dc lam
insigiii cveiilu per qualuor nienses i riimor iiicertus
esset ct opiiiio dubia niitaret, > ut ait Cyprianus
E|i. IV. Deindc vcio ex cpistola Celei ini ad Lucianum
(iiiler Cypriaiiicas xxi) discimus scxagiiila quin(|nc
fessorcs Romam Carlhagine venisse paulo post Pas-
clia aiit forte eiiainaiite Pascha, quod liocanno iiici-
dit in dicin 7 april. cx cyclo Vicloiii, aut. 31, mnil.
ex (yclo Ilypiioliti. Iiidicat tamcnClcrus Romamis in
liltcris dc qnibus nunc agimus, ncmiiicmCartbaginc
venissc ex quodesccessuCypriaiiicerliorlieri posscl,
pr.itcr Clomciiliiini siibdiaconuni. Multo crgo probabi-
lius est banc e|)istolain niense marlio allatam fuissc.

Sed objicitTillcinoniiiisCyprianuinin Epistola xv,
quain .Tstate scriplani fiiisse constnt, sic dehisCbri
Roniani liilcris loqiii, ut eas iiiiper inissas csse dicat.
Qiixrii dciiidc cur, ciim Cyprianus bis liltcris slatim
lespondeiit, Romani lam sero rescripscrint : nondiim
ciiim id fecerani ciiin Epistolam xv scriberei (y-
piiainis. Niliil probat illud, « nuper, i quod pro varia
rei coiisidcraiubc ralione varinm liabct seiilenliam.
Cyprianus in Ep. lxv, qiioddam anlccessorum suo-
riini decrctuiii janipridcm ac iiii/w facluin esscdicil.
Potiiit crgo diccre niipcr se accepisse cpisiolam niile
qiiaiuor inenses accepinm, cum pr:cscrliin niilla alia
pcr toium illud lenipiis epislola vcnijScl. Facilis cl
cxpedila raiio esi cur Romaiii nonduni Cypii.mo
rcspomlissciit incnse julio ; noiidum ciiira suspicioncs
deposncraiii adliiic paicbant coriim aiires iiiiipiis
sernionibus , ut viderecst iiiitiu Epistolx xv. Qiiam-
obieni iiun res|iondere sialuerant; liinc lillcras
meiiscjnlio non ipsi Cypriniio, scd ejus clero inscrip-
seriiiu ; qnainvis iiiiiiiinc diibiiiin sit quin priiiiarn
Cypriaiii epislolnin acccpissciit, cliainsi ante mcnscin
inniiim scripta iioii fiiissct.

IX. — DF, PlilM.V CVCniAM ROM.VNOIirM LITTKRIS RE-
SrONSIOXE. — OE TREDIXIM LITTERIS ANTE SECLNDAM
RESrONSIOXEU SCUIPTIS ET SIMLL CtM ILLA ROM\M
PERLATIS, EX QLIBUS UULTAS DESIDERARI OSTKNDITLR.

Pi imis lilleris Cleri Roinani siarnn rcspoiidit Cy-
priamis, cl de glorioso Fnbiani exilu giaiiilaius csi ,
dc quo antca rumoriiicerlns erat. Quod auiem sp^e-
lat ad nlieras ad clerum Carlhagineiisem scriplas
rein priKlcnler irnctniidain csse jiidicavit. Ciiiii nni-
nmdvcrlisset in bis liltcris, t nec qiiis scripscril, nec
ad quos scriplum sit, significanier expressum > cssc,
ciimque euni « iii iisdem liticris ci scripiura cl soii-
sus cliliailic ipsic qiioqucmovercnl, nc(|uid cx vcro
vcl siibiiaclum csset I vcl iiiiinulaium, eamdeiii nd

MTA SANCTI CYPRIAM.

illos cpislolam aullieiilicnm » remisil, < ul rccognos-
ceiciit aii ipsa csscl qtiam Cleniciiiio liyiioiliacono
pcifeieiidam «dederaiil (Ep. iv). At, iibi vciaiii cpis-
lolam cssc compcrii, noii expecialo RoniiinorHm res-
pniiso, iicriimscripsit purgandi siii caiisa, ct aciioniim
suaruin raiionem scdalo corde exposuit , niissis etiam
ad cos tredecim litteris, qnx ab ipso variis ilc rebns,
ex quo secesserat , scripiaci nullam prorsus negligen-
li;e suspicionem relinquebanl. Sic auiciii lias littcras
recciisei Cyprianus : < Et quid cgerim , i inquil in
Ep. XV? I loqnuntur vobis epistolM pro lemporibus
emissae niimero tredccim quas ad vos transmisi. iii
quibus ncc clero consilium, nec confcssoribus cxhor-
latio, ncc extorribus, quaudo oporUiit, objuigalio,
ncc universx fraiernilaii ad deprecaiidam Dei, mise-
licordiain allocutio et persuasio nostra defuit, quan-
luni secuiidum legeni fidei et timorein Dei, Doiniiio
suggerenle, nostra mcdiocrilas poluit enili. Posiea-
qua m vero et lormenta veneruni , sive jam tortis fra-
Iribus noslris, siveadbucul torquerenlurinelusis, ad
c.irroborandos et confortandos eos iioster sernio pe-

iictravil. Item lilteras feci quibus nrirlyics cl

confrssores consilio mco quantum possciii ad Domi-
nica prxcepia revocarcm. liem prcsbyieris cl dia-

conis non dcfuil s;icerdolii vigor Plebi qiioqiie

ipsi, (juanlum pntuimus, animum composuimus..: de
lioc cliam bis ad clerum lilloras feci, clc. > Permagiii
cst momenli Iredeciin illas iiiteras sccernere inicr
Cyprianicas, ac utrum omues exleiil, an nonnuiloe
pericrint iuvestigare. Niillam prorsus dcsidcrari paii-
liir Pcarsonius ; sed, prxtcr Episiobiiii quintain ad
cleriiin, iionam ad confessores et qiiiiique alias de
J.npsis, ucmpc X, xi , xii, xiii, xiv, qucc vcrbis
Cypriani modo ciuitis accurale rcspondent, Epistidas
Lxxxi , xxxvii , xxxvi, viii, vii, VI inlcr licde-
cim illas numerat quac Uomam miss;i; fiierunt. Coii-
lia Tilleinonlius qiiatuor Epislolas cx illis Iredecim
(jii;iC Roiiiainniissu; suni, pcriissc conlcndit; ac Ejiis-
lolas VIII, VII, VI, xxxvi scrius scriplas csse pulat,
iiempe hoc anno 250 exeuulc. Qiiamvis molesta sit
lioiiiiuibus eriidilis epistolarum Cypriani jacuira, co-
g:ir lanion eoruni desideriiiin aiigerc. Assentior eniin
TilleinontiodeEpistolis viii, vii,vi, xxxvi; at de octo-
gesima priina et trigesiina sepliina nec ipsi nec Pear-
sonio asscntiri possuui e;is lioc lcinporescriplas el Ro-
iiiaiii niissas fuisse. Itaqiie c\ Epistolis iredccim Uo-
iiiam missis, seplein tantuui luilii videnlnr siiperesse.
lllud 1° notalum velim in lcstiiiionio Cypri;ini
qiiod modo reluliinus , undecim taiilum episiolas dc-
signari, quamvis iredecim missa; dicanlur. Nain, cum
unainad martyrcs posi tormcnta, et quiiiquc alias de
bipsis scriplas nominatini conimemoret , ncccsse est
ut scpiem ali;e liis verbis compielieMdantur: « Nec
clcro coiisilium, iiec conlessoribus exliorlatio , nec
cxlorribus quaiulo oportiiil objurgaiio, nec uuiversx
fratornitali ad dcprccandam Doi miscricordiain allo-
ciitio ei persuasio noslra defuil. » 2° Ex liis paiet coii-
jcclurarumopcraniclolcum eosperdcre qui ircdccim
jlbis lillcras sibividenluriiilcr Cypriaiiicas dcprclicii-

disse. Ubinain eiiiin septcm epislolas repcricnt qii;B
liis Cypriani verbis respondeant ? ubi ilhc lillcraj
qu.^^s se ad prcsliyteros et diaconos < frequcnler i
scripsisse teslaiur in Ep. xxxvii, nt inartyruni ct
confcssorum cnraui illis commcndaret ? Una lanlum
exiai aiue Irigesimain sepliinam , nenii e quiiila.
Nullam prorsiis habciniis exiorribiis scripiam objur-
gandi causa , nullani « univcrsa; fraieriiilaii ad dc-
precandam Dei misftricordiain. > Scd lixccx|)rcssiora
ct plaiiioia licnt ex lils qiuc de Epistolis viii, vii,
VI, xxxvi, diccnda suiit ; nam de trigesima scpiima
iii capiie sequenii ageinus, de ociogcsima irinia
ciim ad perseculionein Galli et Volusiaiii vciicrimiis.
Dubium esse non polcst quin lix quaiuor episioLc
script;!) fiierinl, ul oliservai Tillcmoiuius, ciim spcs
appropinquantispacis Cyprianum rccicasset. In sep-
lima borlauir confessores ut mngis ac magis proti-
ciant in Domino ; < iii cum pro siia misericordia pa-
ccm feccril, quam se faclurum reproiuitlii, > novi et
penemutaii ad Ecclesiam revertantiir. In ociava au-
divisse se narrat in visioue diviniius oblata : « Dic
illi secunis sit, quia pax veutura csl; scd quod iiite-
rim niorula est , snpersunt adliiic aliqui qiii probcn-
lur. » In sexia aulem et Irigcsinia scxla liac uiia re
rediuim suum iiitcrpellaii lestaiur, quod mcUiat nc
aiiclor sil rumpeiid;c pacis. Sed Pe;irsoiiiiis, ut sc Imc
dif(iciiltaie exsolvat, commiiiiscitur : « Proconsulem,
circa hoc lempus, inarlyrum saiiguincsalialum, Car-
iliagincin reliquisse, ct ab lioc illius discessu peisc-
culioncm inulto initius in dies pcr m;igisliatus Car-
ihagiiic exerciiam fuisse; nain pust ha,c icnipoia
ut de proconsule, ila de torinenlis aut vexatione iii
carcerc nullam raenlioncin fieri. > Sed iiolamliim
1» iii cpislolis quas Romain missas fuisse consl;it ,
quasque Pearsoiiius post illas qiiaUior collocat , iiul-
liiin oinniiio pacis appropinquantis exlare vesiigium.
i .\cies adline gcrilur, » inquit Cypriauus iii Epist.
XIV, < ct agon quotidie cclebratur. » lu Episi. xxv,
ad Moijsen el alios coiifessores Romniws, quani Pcar-
sonius mcnse augusio incuiite scripiara piilat, sic lc-
giliir in Cditiouc Oxoniciisi ; « Conlingit hic pcr tor-
meiita niarlyria cclebrari. > In Episiola Luciani ud
Celerimim, qu:e scripta est post nicnsem maiuin, ac
xslate jam incoepta , pcrspici potesl quid martyres
ante paucos dics passi ruissciit « ciiin fame el siti,
scd et igiiis vapore > crueiarcntur. Ac geiieratim iii
omiiibus illis epislolis qu;e de lapsis loquunliir, niilla
pacis menlio noii niodo jain concessx , ut videlur
Pe;'rsonio, sed ne appropinquanlisquidem. Lapsuruni
cau-am in redituin suum iiitegram scrvari jiibel Cy-
prianus, ac necesse esse staiuit iii Ecclc.-ia paccm
accipiat a Doniiiio aiiiequam lapsis pacein concedat.
Al nusquam iiidicaiscde persecuticiiis fiiie divinilus
cogiiovisse, quamvis ea res maxiina :ipposita fiiisset
ad placandos Inpsorum animos, qui se iii loiigum lcni-
piis differri moleste ferebanl. 2" Ex cpislola viii
pcrspiciuir pcrsccutioncm diii sxviisse : « Qiiod si
duo unaniiucs taiilum possiiiit , inquit , quid si
unaniuiilas npud onuics essct ? Quod si, sccuiiduiq

99 VITA SANCTl

iwcein quam nobis Dominus dcdii , umverws frairi-
l)iis conveiiiret, jarupridLMn de divina iiiiscriconlia
iiiipclrasscmin quod pclinius, iicc iamdi!i iii lnxsa-
liilis cl fidei iioslriK periciilo nucUiaremiH. > ISoii pn-
luit crgo iiKC episioia scribi iiiensc aptili anni 250. Iu
c;uli;in cpistola lixc lcguuiur : < Dciiiipicad niiiiiiuiuii
faiiiulum suuin cl in dclociis liccl | liiiiinis cnislilu-
liim, cl digiiaiione ejus iiidignum, tamcn illi; pio sua
circa nos bonitate mandare dignalus csl : dic illi ,
iiiqiiil , Eccurus sit , quia pax vciitura cst : scd quod
iutcrim morula cst, siipcrsuiil adliuc alii|ui qui pro.
ucnlur. I Si hxcscripsit Cyprianusmcnsc aprili aiiiii
250, curadlnic annum in secessu laiiiil oh pcrsccu-
liimcm? cur in Epistola xxxm, quam aiino ^.'iO cxcunle
scriplam essc conslat, Aurelium ail auspicatum esse
< paccm dum dcdicat leciionein? > 3° r.pistola viii
iiiscripla esl fircsbyteris el diacoiiibus, cainque S. Au-
gustiiius (lib. IV de Dapt., c. 2), ad clerum scriptam
fuisse testatur. Eam tamen Peaisonius rcspoiulcro
putat hisCypriani verbis : < Nec iinivcrsa; fratcrniliiti
ad dcprccandam Dei miscricordiam allocutio ct pcr-
suasio nostra dcfuit. » Dciiide vero epislola t uttiver-
sm [rutentitati i scripta fuit anle tormenia, ut patet
cx Epist. XV ; at jam lorineiita inllicta confessori-
bus fuisse tcstaiiir Cyprianus in cidcm Epist. viii.
Idein dicendum de Epislola vii, in qua Cyprianiis
ccnrcssorcs pluribus liortniur ut confcssioiiis gloiiam
laudabili viia iiieanlur, corumque vilia iion pauca rc-*
prclicndii in his quod nonnulli exlorresin patriam in-
jussi rediissent. Indc ansam arripit Pcarsonius ut
probet Cyprianiim de hac Epiblola vii loiiui ciim
objiirgationcm cxlorribus non defuissc dicit. At si
haiic cpistolam commemoiassct Cypriamis in littciis
ad Cleruin Romanum, non illam ex uno aut altcro
vcrho, quod veluii tiansiensdixil, scd ex toiius cpis-
lolx consilio et proposito dcsigiiassct. Ex liac autcin
F*earsonii oi>inionc siimma ordinis pcrturbatio in-
duciacst in Epislolas Cypriaiii. In Episiida vii edi-
tioiiis Oxoniensis, qua" est xxxvi apud Pamclium,
inctiiil Cyprianus nc, si rcdcat, < auciorsilriimpcndic
pacis; i in Episiola aulcm xi edit. Oxon., qu.c est
VIII P.iin., tormcniaconfcssorihui rccciis iiillicia mc-
inorari cxislimat Pearsonius. In Epi^Iolis xiii ct xiv
Oxon., qiisc sunt vii et vi Pam., inarlyrcs jnm c car-
ccrc soluios csse pcrspicitur. .\l iii Episi. xv 0.von.,
XI Pani., adhuc inclusi carccrc tciiciiiiir.

X. — ORDO F,PIST0L\RI;M CYPRIAM ANTC DIXIMAM QCIN-
TAM AD ROMANOS SCRIPTAM ; AC PlllMO DE QUI.NTA ET
NOSA. — REFEREXDA AD ALIUD TEMPfS TRICESIMA SEI-
TIJfA.

Eliminatisillis cpislolis ex loco non suo, jam solii-
tior crit et explicalior ca;lerarum ordo , tmn illarum
qua> liomam missa; fucrunt, tum quas poslca Cypria-
iius ingravesccnlc lapsorum lumullu , tum quas, spe
pacis divino monitu ostensa, scripsit hoc anno 230
excunle. Priina omnium in sccessu scriplarum cxi-
siimatur ca qiix apml raiiicliiiiii c; iii cdilioiic Oxo-
nicnsi quinlum lucuiu sortitur. Uesiioadct cniiii irs

CYPP.iANI. 100

veibis Epistola: xv : < Ncc clero consilium dcfiiil. >
Paiiperum curam clcro commcndal, ;ic pelit < iiihil
illis desii, cuni summa oiiinis qu;c rcdacta cst, illic
sii apiid clcricos dislribiila proptcrcjusmodi casiis,
iit habcrcni pliires midc ad nccessiialcs ct pressii-
ras singiiliiriim opcrari pussint. i Ilortalur ctiain,
ct inviiliiC d cliiiand;c eausa, < non gWnicratim ncc
pcr iiiiilliliidiiicm siniul jmiciam coiifcssorcs i vi-
saiiiur, ac < presbyleri ipioqiie qui illic apud coiifcs-
sorcs ofTerunt , singuli cum singiilis diacoiiis pcr
vices allerncnt. » Ei|uidcm facile dcdcrim cx eiiisio-
lis qiias Romam Cyprianus misit pmg;indi sui causa ,
nuUam hodic; cxiare qna; huic quiiiia' pra;poiiciida
sit. Scd, quod Pcarsonius ct Felliis prxtendunt pii-
inam omnium ac siatim alquc seccssit Cypriar.iis,
scriplaiii fuissc, id inihi pcrsuadcrc noii |',05sum.
Nam, ciim (^yiiiiamis, ut jam oliscrvavi, sigillatim non
desigiicl trcdocim illas oinncs liileras, cumque po-
pwli Carlli;igiiiensis casus, qiii « ad prima vcrba ini-
nantis inimici » fidcm cjiira\crat , iiiaxinuiiii dolo-
rcm Cypriano altiilissel , vix diibiiim cst qnin clcriiin
suiim in laiila rcrum difficullatc coiisiliis suis liriiia-
vcrit, ciqiic aliquas lilierns anlc har.c quiiilain scrip-
scril; aut salicm litlcris, ipias hujiis inulcsfuc ac-
ccpto lumlio primiim scripsit, aliqiia laiiti dol iris si-
gnilicatio incsse dcbuit. Quarc non crcdidcrini banc
cpistolam omnium prim;mi fuissc scriplam ; sed non
dubium qiiin scripia sit cum < circa clcri incolumila-
lem oiiinia iiitcgra i csscnt , cnin aliqiia adliuc Im-
maniias confessoribns cxliibcrelur , ac proindc ante-
quam pars clci i Ecclesiam occultis inolilionibus per-
lurbiirct aut cdictis Decii pareret , imo anle tor-
nicnla coiifcssoribus mense aprili inllicla, aiile tor-
ridioris carceris lencbras qu:i; iii Episiola Lnoiani
ad Celeriiium mcmorantur, Scripla; etiaiii smit anie
eiimdcm mciisem trcs alia; liilcrx, < iii qnibus ncc
confessoiibiis exhorlalio , iicc cxtorribus quando
oportuit objurgaiio, ncc universa; Iraicrnitali ad
deprecaiidam Dci niiscicordiam alloculio et pcr-
suasio dcfiiil. > Indioat Cypiianus scripias fiiisse antc
toriiieiit;!, scd casad iios iion pcrveiiissc ostcndiiiius.

Tormcnia coiifessoribus inflicia csse .nicnse aprili
obscrvant cruditi viri. Mappalicus iii (|ua;stioiie mar-
tyr occiibuit die aprilis 17, nt mariyrologia leslan-
tur, cuin pridic accrrimos cruci;ilus pertulisbSei, in-
lcrquos diccbai proconsiili : < Videbiscrasagoiicm. j
Scripsil iiai|ue Cyjirianus lioc iuense, ut vcrisimilc
cst, cxciiiile Episiolam ix ad iiiariyres et confcsso-
rcs, iii qua coriiiii laudcs plcna maiiii cxt.illil, cosquo
horlatur iit < islum bcalissimnni niartyrcin ct alios
participes cjusdem congrcssionis, et comites in fide
slabiles, in dolore paticiilcs, in quxslionc viclorcs >
scclcnlur. Nnn diibiiim qiiiii Ikcc ipsa sil Epislola
quain scripsisse scaitCyprianuj in Kpist. xv, < post-
qiiam toimeiila vcncniiit. >

Non mullo post, id esl nicnse niaio, Pearsonius
ctTillemoiiiiiis posl naronium ct Loinhcrtum scri-
ptam cxistiniant Epis:ol;iin xxxvii , in qua Cypria-
luis prcsbyleris et Uiucoiiis paiiperum curam coin«

101

MTA SANCTIjtJYPHIANI.

incndal, et ciiam nti|iie eliam lioilatur « ut corpnri-
liiis eliamomiiiuiii (|iii, clsi lorli noii siint in caiccrc,
laiiicn glorioso cxilii niortis cxccdunt, iinperlialiir ct
vigil:iiitia ci cura propiMisior, et dies coriiin qniljiis
cxcciluiil » aiinolciilur, € ut comiiicmoralioiics co-
niin iiiler memorias inarlynim ccloljrare » posscl.
Diligenter obscrvanda suuKiiia; sci|uuntur: c Qiiam-
quam Terlullus, inqiiit, flJolissiinus ct devolissi-
miis fraler noster, proc;cierasolliciiudine el ciira sua
qiiam fralrilius in oiniii obscqiiio opcrnlionis inipor-
lit, qui ncc illic circa corporiim curam decst , scrip-
sciit ct scribal acsigniflcct milii dies qiiibiis in car-
ccre beaii fralrcs noslri ad iniinoitaliiaicm glorios^e
morlis exitii transcunt, ct cclcbianiur liic a iiDliij
olilationes cl sacrilicia ob coiiimemoralioncs cnruiii,
(|ii:c cito vdliisciim Domiiio prolcgcnle cclehrahiiiiiis. i
Ki|uidem, ei.si lot hoiniiiiiin eriidiloruin aiicloiit:ile
pliiriiniiiii movcor, iion lameii viden ciir mcnse niaio,
id cst iii m:iximo pcrsecuiionis iiicendio, h:i'C Cy-
piiamim scripsisse vcliiil, cum ipse ciio commeinora-
liiMies niartynim cnmclero suo celebratiirum sn niiii-
liel. Jam crgo refrigcsccns perscculiospem illimaiiiii
rcdiius affcrebal; ct qua: caus;c Tillemontium move-
runt ut EpisioLis vi , vii, viii, xxxi rejicerct in
(iiicm anni 2o0, cicdein inovcre dehiicrunt iit de tri-
gcsima sepiiina idcm judiciiimferrei. Pr:cterea ineiise
maio niariyrcs liorrcndis cruciatibus torqiicbantur ;
.sed, cum Epislola xxxviii scribcreiur, non jain pcr
viiliiera mailyrii coronain acqnirebant, seil, si qui ia
coeliim evolareiii, id moricnilo in carcurc sine lor-
mentis asscquebantiir. At mense maio non morien-
liuin in carcere sine lorinenlis, sed viiain inler cru-
ciatus profiindciitium annotaiidi dics fiiissciil et
f.ypriano nunliandi. Molio ergo vcrisiiiiiliiis est
cliicubralam fuissc lianc Epistobim xxxvi cum
persecutio in dies deniiiigarettir, necdum lamen con •
lessores e carcere soluli csseiit.

XI.— QUINQUE S. CYPniAM LITTEnj! DF. LAPSIS.— FACINUS
PnESBVTEHOr.LM QUI COMJHINIOXEM LAPSIS DEDEnANT ,
NON DISSIMULAVIT. — NON SUSPENSIONEM SED EXCOMMU-
NICATIO.NEM ILLIS MINATCR.

PlurimuiTi solatii pcrcipiebal Cyprianus ex marly-
rum triiiiiipliis ; sed b:inc hctiliam contaiiiiiiavtruiil
iicfirix noniiullorum prcsbyicrorum inoliiioiics qui,
cum ei ab inilio episcopalusseinper ohsiilisseiit, ahs-
ciili gravissimas molestias exhibiierunl. Act.Ts abillis
liagwdi:o materiam dedit aiiliqua et laudabilis con-
suoliido, qnainad peinicicni niultorum conveiterc co-
naii siiiit. Mos erat iii Ecclesia ut lapsis qiii libcl-
los a inartyribus iinpetrasseiit, aliquid de pociiis
caiionicis episcoporiim jiidicio remitteretur. Exagitat
boc insliliiliiiii Tcrtiillianiis sub (iiiem libri de Piidi-
citid , qnod oliin c.illioliciis iii lihro ad Marlyres lau-
daveral. Ejusinodi aulem lihellos non quilibet con-
fcssores dahanl, sed ii qiii rapite damnati crant, aiit
sallfiii aliipios criicialiis pci pessi fucraiit. Iliiic Cele-
rinus iii Ep. utl Luciuiium i'o;/al < ut quicuiiiquc

102

prior » cx co:ifes50ribus « coronalus fiicrit, Nunicriie
ctCanilid:npnccaium rcmillanl. » Qiin.mohiciii, ciiiu
Dctii porseciiiionis iiiitia cruciatibus carcrcni, iiulli
dabaiitur lihelli, iicmo ex lapsis siiblerfugicnd:!; poe-
nileiitiso ansain liabebat, frigciwnt cupidi novaruni
rerum presbyteri :at, poslquam lormcntamenseaprili
inflicta suni, el nonnulli ex confcssorihus martyrio
coronaii, tum libclll prodierc, sed tamen debito lio-
nore ct cpiscopi digniiali et lcgibus ecclesiastitis
servato. Naiii mariyresad Cyprianum liiteras direxe-
runt, el petierunt < luncdesideria stiaexamiiiari, ct
pacein dari qiiando ip.sa ante maler Ecclcsia pacein
de misericordia Domiiii piiorsuinpscrit, j et Cypria-
iiimi < diviiia proiectio > rcduccm < ad ecclesiam suam
fcceril (Episl. x). Prseterca paucis dabantur libclli, ut
pcrspicitiir cx Ep. xxiii, Mappaliciis mariyr inalri
laiituni, qu.-c lapsa fiieral, donicstica pletale com-
motiis dederat; niilli |irorsiis Salurninus post lor-
inenla adhuc in carcere eo;;sliliitns ; scd patilo post
servari modtis ac delecius desiil : < Nain Liiciaiitis ct
ipse unus de confessoribiis flde qiiidcm calidiis ct
virliitc nihusliis : > iit iiit ihidein Cyprianus, < scd
ininiis Dominica lectioiie fundaius qiiaidam conalus
est, iinperili jampridcm se vulgi auclorem consiiluins,
iit iiianii tjiis scripti lihulli grcgaiim mullis noiiiino
Paiili dareiitur. » Atquc baic facicbat < non tanltim
Paiilo adbuc in carce.e posito, sed ct post ejiis exces-
siiin, diceiis lioc sibi ab illo mandatum. Aureli quo-
qiie, adolesceniis tormeiita perpessi, noiiiiiie lihclli
niulti daii suiil ejiisdem Liiciaiii manu scripti, qiiod
liileras ille nonnossel. » Vidoiuridem Luciaiius aii-
ctor fiiisse libelloriim quos iii liauc senteniiain scrip-
tos fuisse aiidicrat Cypriamis (Ep. xi). < Coinniuiiicct
ille eum suis. » Noniiullos alios noial Cypriauus « qui
personas accipientes in bencficiis > mariyrum aiit
gratiflcabaniur, < aut illicitx ncgotiationis nundinas i
aucupabaniiir.

Non iguorabat Gyprianiis quinque presbyteros < fo-
meiita qiiibusdam coiife.ssoribus el liortamenta » tri-
bucre, < iie concordarciit cuin cpiscopo, ne ecclcsia-
sticam disciprniam cum (idc elquieie jiixla praeccpta
doiiiiuica coniiiieienl (Ep. xL).>Sed tamen, cuin toia
rcs ad ipsius redilum iiitcgra servaictiir, ncque iii
baclihellorum licentia, lapsisquidqti:iinante Ecclcsio;
pactm et episcopi judicium proiiiiiiereiiir, dissiiini-
labat cl p:itieiiliam lentbal, qiiasi vcrcciindum silcn-
lium (irolicerct ad qiiieicm (Ep. x). Sed qiiiuque
prcsbyleri nec Evaiigelii, nec loci sui meniores, iiec
futurum Domiiii judicium, nec pra^pusituni sibi epis-
copum cogitantcs, noviim ct suh anteccssorihtis Cy-
priani inaiiditum facinus ediderunl. Lajisis pac(.'iii ct
Eucharisliam dcdcrant < ante actaiii poeiiileiiilain,
aiiie exomologcsin gravissiini alque cxtrcini delicti
faclam, aiitc inaiiiiiii ab episcopo et clero in poeni-
lcniiam iiiiposilam. » Tuin vcroCyprianus iiittllexit
dissimulandum iiuii cssc iii rc taiiii moiiiciiti, iie ad
pciiciiluin plehis p;u'i;tr ei siiiiiii lncituiniias iiimia
proccdtrci. Qiiare, lU iinili progrtssus siiiiprinitrct,
tres ciiistulas dc codem olco ci cpcra scripsit, animj

103 VITA SANCTI

Ci (lolDiis plenas : unam aJ maiiyres cl coiilcssores,
aliam ail prcsbyleros cl diacoiios, icriiam aJ plclicm.
Hae lilleraj siml apiid Pamelium iiiidociiiia, dccima
ei diiodeciiiia : iii uiia(|iiaque diix ali;c commemo-
raniiir.

.Marlyics adnioncl < ul a quihiis l;im devolc cl (■'T-
liiciser»aUir lides Domiiii, ab iisdeiii lex quoiiuc el
discipliiia Doiniiii reserveliir. » .Mii ari se deiiioiislral
quiid iion.ulolim fierisolebai, a piesbyieris ct dia-
coiiis reganlur cl credianlur, scd poiiiisa (|uii)usdam
liresbylcris jura oimiia pirvcrieiilibus pi.i; eorum
voiiiiilates intcrpelieiiliir. Iloriatur ergo utipsi pres-
bytcros dnccanl qiia; cx presbyleris cos aiidire opor-
tueral : prsseribit ut, iii daiidis libellis aiiicccssoniiii
suoriini vestigia seiiueiitcs, solliciie et caiiic peleii-
tiiiin desidcria poiidercHt, iuspicianl ct acimn cl
opcra et merita singulorum, ipsoruni quoque delicti-
rum geiiera ct qualilales cogilenl ; deniqiic (pios ipsi
vident, quos noriiiil, quorum pamiteiiiiam saiisfacliimi
proxiinam coiispiciunt, designciit numiiiaiim libcllo,
ct sic ad episcopuin fidei ac diseiplinx coiigriienies
litteras dirigaut.

In Epislola m/ c/prum adbiic vclicmcntius indigna-
lur in presbyteros qui sanclum Domiiii corpiisprola-
iiare ausi fuerani. Declarat, « si ulira iu iisdciii per-
severaverint, > usurum se ea admoniiioiie > qua il-
liim iiti Dominus jubcbat, < nt interim iiniliilieuiitiir
tilTerre. Nani, prxiernocturnasvisioiies, perdies quo-
qtie > implebatiir « Spiiiui saiicto pucroruin iiiiiocens
lelas, qux in exslasi videbat oculis ct aiidlebalct lo-
qiicbatur ea quibiis > Cypiianiim < Dominus iiinncrc
et insiituere > digiiabatur. Iii Epistola ad plebem dc-
claiat nosse se plebis suxquiclcm parilereitimoreiii;
iiec dubitat quin lapsi in saiisfaciioiie Dei cl depre-
calione vigilarcni, nisi illos (piidani de prcsbytcris
gralificaiites decepisseiil. Iloriatur ut ipsi siiigulos
regaiit, ei conbilio ac moderatione sua secundiim
divina praecepla lapsoium auiraos tcmperent. To-
lain rem in rcdilum suum iuiegram servari jubet,
< iit, cum ad vos pcr Dci mi.sericordiaiii, inqiiii,
vencriinus, coiivocati coepiscopi plures sccimdum
Doinini disciplinam et conressorum prvsenii;mi el
vcstram quoipie senlcniiam, beaiorum marlyrum lii-
lcras et dcsideria examinare possimus. >

Ex liis EpistoKc flrf cleium, < diii patientiaiii mcam
tenui, » perspici potest ires illas episiolas ante ju-
nium inensem scriptas noii fuissc. Sed minus belle
Tillemoiiiius existimat Cypri;imim non soliim libel-
loriim licenliam, scd etiam Eucliarisli;c prolanaUc
faciniis diii paticnier lulissc. Fucum fecerunt doclis-
simo viro lia:c Cypriani verba iii Episl. lv (pag. 83): >
« Unum illuJ iii quo non mea ncc liomimim sed Dei
causa cst, dc coium facinore noii piito cssereiicen- *
duin quod a iirimo sialim persecuiionis die, cum
reccniia dclinquentium faciiiora ferverenl, et sacri- '
fieiis nefandis noii tanlum diaboli altaria, sed adliuc
inanus ipsx lapsorum aique ora lumarent, commuiii-
carcciim lapsis et poeiiitentix ai;cndx imercedere nou
^eslilerunl. Ex liis concludit Tillemoiiiius ab ipso illo

CYPRIAM. m

d.o qiii) cnipil perseoulio, i.on defuisse qiii lapsis
Eiicbarisiiaiii darent.

Nimium restricte Cypriamim dociissimiis scriplor
intci-prelaliir. Illiiis vcrba nihil aliud sonaiil nisi prcs-
bylcros ciim lapsis adhuc rccenli corum scclerc
comn.uiiicassc. Ucvera, si considcretur loiiipiis illis
Inmpoiihus iii pirniieiilia s.diiiim imponili, dioerc po-
tnil Cypri;iiius siiic ahsunia exaggeraiione pieshylc-
ros ciim lapsis i a piimo slaiim iierseciilionis dic »
comiiiunicasse. Pr:etcrc:i, cuni lapsi noii codeni omiics
lcinpore deli(iueriiii, fCil alii ciiiiis, alii sciiiis , lierl
poliiil ut niulli psrpaucis dicbiis posl ad:iii3Siiiii scc-
liis tommuninncm ab iiiiprobis presbyieris :icciperciit.
Sic iiiierprclandi Cypri:\iii iieccsbitalcm affort lota
rcruiii goslarum scrics cl junclnia. Nam prcsbyici'
ansani lurhandi raimere cx libcllis niailyrum, qiil
post toriiiciilad^iricocperuiil; elCyprianus iii lip. xv,
ul m:iriyniii) libcllos post iullicta tdrmciila, ita eiiam
post ipsos libeilos audaciim corimi coiiimcmorat
< (pii ciim lapsis coinmuiiicare j;uii ccjepcraiii. » Uiide
eliam p.aict recciis omniiio fuissc facinus preshyieio-
ruiii. Idem icslalur in Epist. xii, ad plebem : < Au-
dio tamcii, inqiiii, quosdam de preshylcris... jain
ciim lapsis commiinieare cccpisse. > Sod, qiiod rcm
caiisamque maxinie continct, declaral Cypriamis iii
Episiola ad clcrum presbyteroriim facinus cx co gc-
ncre cssc quod ferri et dissimidari iion possit : de-
inonstral sediu patieniiam lcniiisse; sed, cuiii quidam
plebis iraiiquillitatem turbare couciilur ac loliim sibi
viiidiceiit, tacere ullra iion ('poricre ; dissimulasse so
sempcr ct pcitii!issc contiimclias epibcopalus , sed
liiinc dissiiiiulaiidi lociim iioii csse « qiiando dooipi-
lur fraleriiitas a quibusdam qiii, duin sinc ralioiio
restituendaj saluiis plausihiles csse ciipiuiit, inagis
lapsis obsunl. >

Tillemontiiis merito Lonibcrtum refellit, qiii luec
vcrba cjusdcm Epistolas ad clerum, i ut iiitcrim pro-
bibeaniur offerre, » sic iiiterpretaiur ipiasi velel iii-
terim Cyprianus ne preshyteri offcrant nomina lapso-
rum. Conlendit Tillemoniius suspciidi lios preibyie-
ros, aut saliem suspensioiiis minas illis intcnlarl,
ncc eos lamen dcpoiii. Addii idem visum fni^sse Ba-
ronio, et antc eum Pamelio, cujiis observatio iii cdi-
tioncs Priorii ct Fclli Iraiislala. Scd, quod pacc lot
bomimim doclissimorum dixcriin, Cypriaiius his
verbis, < utintcrim prohibcantur offerre, » nonsus-
pensioiiem sed excommunicatioiiem designat, neqiio
liaiic poeiiam in priesens lenipus infligil, scd iaiilii;ii
niinatur. Addit aulein : < Acluri cl apud iiosct apiid
coufessores ipaos ei apud plcbcm universaiii causam
suam cum Domino permillenlc iii siniim malris Ec-
clcsiic recolligi copperimus ; li;cc, iiiquam, addit,
quia liiiic dclihcralus eial, iioii ulriim esscnt depo-
iieiidi necne lii presbyteri, iit placol Tillcmoiilio,
sed utrum cis cssct reddenda necne commimio, ct
i qua conditione, qua poeiiilcniia; lcgc redde;id;i. Cy-
priaiium aliler intcrpretari non possum ciim lego
Epislolam xxviii, iii qua gratnlatnr prcsbyleris suis
cl diaconis, quod cum Gaio Diddciisi cjusqm; dia-

m VITA SANCTI

cono, qui comniiinioiiem lapsis dcderant, communi-
care noluisscnt. Renovat in eadem cpislola decrclum
suum,ut a conmiunione sua arceatiir quioiunque au-
sus fucril communicare cura lapsis. Sic cliam in
Epist. Lii (png. 07), scvcritalcm a sc aliquando in
lapsns adliibiiam exponeiis, decrcvisse se narrat ut,
« si quis anlc consilium nostrum, » inquit, « ci ante
scnlenliam de omnium consilio staluiam, lapsis tc-
mere communicare voluisset, ipse a comniunione ab-
stinerctur. i Porro abstinerc a communionc non
idem csl ac suspendere, prKsertiin apiid Cyprianum,
qui hac voce cxcommunicalionem dcsignat, velut
cum aii abstcntum a se csse Felicissimum in Epist.
XLviu; Jovinum et Maximum ob ncfanda sacrilicia
in concilio abslentos, Ep. lv; Novatianum per totum
orbcm a sacerdotibus Dci abstentum, Epist. lxvii.
His ergo verbis, < ul interim prohibeantur offerrc, •
non soliim sacerdolalis, scd ctiam laica oblaiio et
communio auferonda denuniiitur. Illud etiam cx his
quac dixinms perspicitur hanc poenam non slatim a
Cypriano irrogatam fuisse, sed minas tantummodo ,
ut difficilliniis tcmporibus ac siiinma prudcnlia egeii-
tibus, inlenlalas fuisse. Aiqiie idctiam confiriiiat cuui
cximia Cypriani in lacendis prcsljyterorum nomini-
l)us lenilas, lum ab eo apposiia condllio, i si ullra
in iisdem perseveraverint. »

His litleris non respondit clerus ; sed paulo post
Cyprianus ad cuslodiam grcgis sempcr aitentus, cum
videret sibi facultalem redeundi nondum essc, ct
jamscstalem coepisse, quod tempus innrmitatibus
assiduis et gravibus iiifesialur, et lapsis et audion-
tibus providondum cxislimavit. Scripsit itaque Epi-
stolam xiii ad clcrum , in qua cdicit, ut lapsis
lihellos niartyrum habentibus, si periculose segro-
taverint, apud presbytcrum quemcumque praesentem,
vcl si presbyler rcpertus non fueril , et urgcre
cxitus coeperit , apud diaconum quoque exomologe-
sin deliciisui facere liceat, raodo lamen martyrum
praerogativa apud Deum adjuvari possinl. Coeleris ,
qui non acceperant libellos , sed mites et humiles
poDnitentiam agebant, futurum promittit ut illis quo-
que divino remedio consulaiur. Similiier 'prsescribit
ut audientibiis divinam graiiam imploraniibus mi-
sericordia Domini non dcnegolur. Simili docreto
lapsis consiiluit in bac pcisecutione Dionysius Alc-
p xandrinus. Ipse enim teslatur in Epislola ad Fabium
Anlloclicnum se pra;cepisse < ut morituris, si pele-
rent, ct maxime si antca supplicitcr postulassent ,
venia indulgerctur , quo bon» spei pleni ex hac vita
migrarcnt » (Euscb. lib. vi^cap.ii). Discrimen ponit
Dionysius inter eos qui poenilentiam urgente peri-
culo petobant , ct eos qui anle morbum petieranl.
Quamvis aiitem in hoc delectu habendo non tam
videalur accuralus csse quam Cyprianus, qui no-
minaiim requirit ut qiii libelios a niarlyribus acce-
pcraiit, ooruin auxiiio cl procrogaliva apud Dominum
adjiivaripossint, camdcm laincn utriusque senten-
liam esse credidorim ; noc dubito quin Dionysius
pacem non concessisset, si qui p(cnitenliam audac-

s. cvpRiANi. ly.

CYPRI.XNI. m

tcr detreclassent, id quod in Africa commissum a
pluribus vidcmus.

Ciim respondisset clcrus buic epislolsc (qucstus
ciiim fuorai Cyprianus quod tot suis liltoris nihil
rcsponderot), ac simul oonsuluisset de qiiibusdam
immoderaiis ei communicalionem accipicndani fes-
tinantcr urgontibus, scribitCyprianus Episiolani xiv,
in qua confirniat quod proximis litieris statucrat de
lapsis pfcriculose xgiotantibus; veheracntcr autera
rcfellit et casiigat iiiiporlunos iilos pacis clflagiia-
tores li Qui , si iiiinium propcrant, inquit, habent
in sua poteslale quod poslulant, tempore ipso sibi
plusquara poslulant largienle. Acies adhucgerilur et
agon quotidie cclcbratur. Si commissi vere et fir-
niiter poenilot et fidoi calor praevalct, qui diflerri
non potcst, potest coronari. i Videlur hac oraiionc
Cyprianus lapsis concedere ut seipsos olTerant judl-
cibus; neque eniin , si eos voluisset exspectare, dum
dies illis diceretur, in eorum polestale esse qiiod
postulant, dixisset. Erat sane vetilnm ne quis se
ultro oirerrct , idque dcclaravit Cyprianus coram Pa-
terno proconsule ; sed ejusniodi logcs variis circum-
stantiis inlerdum cedunt. Miilios eiiira videnius,
velut apud Justinum in minore Apologia, cl apud
Eusebium lib. viii, ullro judicem adortos esse , et ad
confessionem invocaios venisse : in quibus si non
vituperatur liaic libertas, mulio minus in lapsisscm-
per viluperanda , quos par erat illatura nomini Chri-
stiano dedecus repararc , ac Chrislum ibi contiicri
ubi tiirpiter negaverant. Laudes Ecclesix Romana!
plena manu Cyprianus in coelum tollil, Ep. lvii ,
quod prodeunte ad conlitcndura Cornelio, accurrorit
proporanier et venerit quisquis audivit, nec singuli
milites, sed tota simul castra ad pugnam prodierint,
omnisque Ecclesia Roraana confessa sit , ac lapsi
plurimi gloriosa confessione restituti.

XII. — DE EPISTOLA XV S. CVPRIANI ET PLURIBLS ALIIS
PAULO POST NOVO TCmiLTD EXORTO SCRIPTIS.

Tol rebus ad Ecclesiaj pacificationem forliter pru-
denterque gestis, scripsit Cyprianus Episl. xv ad
Cleruin Romaiium , purgandi sui causa ; nec aptius
quidquam essc judicavit ad iniquas suspicioncs rc-
pcllendas, quara ut Romara mitteret qiiinqiie de
lapsis litleras cum oclo aliis pariler in sccessu scri-
ptis, cx quibusduas tanlum siiperesse obscrvavimus,
nempe quintam ad clerum et nonam ad confessores.
Mirifice aulem olucet Cypriani charitas ct aniini mo-
deratio in ad Romanos Epistola xv : nnlla enim
inest animi offensi signiflcatio, nuUae qucrela;; sed
cur secesserit, quidegeritinsecessu,breviterexponii;
et pro summo suo unitatis sludio declarat sc in ii"!
quae lapsis pcenitenlibus concessit, standum pulassc
et cum Romani Cleri sententia, ne actus noster,
inquit, € qui adunatus csse el consentire circa omnia
debet, > in aliquo discreparet.

Quinque lilter.TC quas Cyprianus inier motus a la-
psis excitalos scripserat , non solum Romanis , scd
eliam ad plurimos episcopos missse fiierunt ; jamqiic

^ffj MTA SANCTI

illi rcscripscraiU Cypriano « sc quoqiic iii eodom
tonsilio secnmlum catlioiicam lidem slarc , > cimi
Cypriaiius Caldonio cpiscopo rcspoiidil. Consulucrat
eum Caidonius dc iioiiimllis < qui, posleaquam sa-
crilicaveruiil, itcrato leiili , exlorrcs sunl facii ; i
inler quos cral mulier iiomiiie Doua, (ju;e cuin Iracla
essel a iiiarilo ad sacrlficandum , vcl polius nou ipsa
sacrilicasscl , scd qui iii;imis rcluciaiilis lcneliaiil;
qiiibus ipsa dicebal : t Non feci , vos fccisiis , > ipsa
cliam facla esl cxlorris. Ilis pacem peleiilibus,
qnamvis non duljitarel Caldniiius quiii prius delic-
lum abluisscnl, niliil laiiicn sialuerc voluii nisi Cy-
pii;uu acccdcfCt aucloriias. Laudat Cypriaims iliius
prudcntiam , ac respondet ejusmodi bomines, « ciim
ablucrint oninc deliclum, et maculam pi islinam , as-
sisleiilc sibi Domino , potiorc virlulc dclcvcrint , ja-
ccre ullra sub dialiolo ipiasi proslralos non dcbero. >
Millil Caldonio « librum cum cpislolis nuniero qniu-
qoc. » llunclibrum FcUus inierprciatur ipsuin fa*;i-
culum quinque lilierarum ; Rigalliiis et Baluiius
intelliguul libruui de LapiU; sed is nondum crat
conipositus. Epistola Galdonii ei rcspoiisio Cypriani
decimum iionum cl vigesimum locum lencnt iii or-
diuc Pamclii.

Sanare debuerant exulccraias mciilcs liiteraj Cy-
priaiii, in quibus justam scverilaiem lenitas lempc-
rabai; sed Lucianus, incilanlibus nefariis prcsby-
leris , novum facinus cdidil. Scripsit Cypriano
omiiiuin confcssorum nomiiie < univcrsis eos paccra
dedisse , et banc formam per Cypriamim aliis epi-
scopis innolcscerc velle. » Quod aulem addcbat, i de
(luibus ralio consiiteril quid posi coaimissum ege-
rint, » id ad invidiam Cypriano conflandain specta-
bal, ul ipsc obscrvai Lpist. xxiu. Videtur eliam
liberior quanlam admonitio coniineri bis verbis:
I Opianius tecumsanciis marlyribuspacem babere. »
Kx iiac Luciaiii Epislola , qu;v! c=l xvii apiid P.iinc-
lium, orl;c scditioncs, cl in provincia Cypriani < por
aliquot civilalcs'in pra-posiios impctus pcr multilu-
dincm facius, el paceni confesiim sibi reprscseniari
coogerunt , lerrilis el subaclis pr;cpositis » infirmio-
ribus. bi ipsa ccclcsia Carlbaginensi quidam liirbu-
lenli pcr baiic cpislolam , veluli qtiibusdam facibus
acccnsi, plus exarscrc (Ep. ixiii). Scripsii ca de rc
Cypriaiius ad clcrum siium Epistolam xvii , hi qua
doccl slandum esse prioribns lilleris suis ; et quia
dixerant confessorcs, « de quibus ratio apud le con-
slilerit quid posl cominissum cgeriiit , » iiide conclu-
dil voluisse conressorcs ut lapsorum causa) cxamina-
reiiiiir, ac pcriniqiie ficcre qui tcmpus ad cam rem
cxspectaro iiolobaul. llevera confessores , cisi rem
ulira legcm el moilum pcrducebaiil , quia lainou Cy-
prianus cxcommuiiicationem niinatus fuer.it si qiiis
m iiiconsuiio lapsis communionem darel , non ausi
suiilpeieie ut anle Ecclcsi;u pacem, ante Cypriaiii
judlcium pax darciiir. liinc Luciaiius in Epistula ad
Cr/criiiuni pctit ul pliircs Roui;in;i: Ecclcsi;c la|isi, qiii
ip^i fiieranicummeiuiaii , il:i pacom liabcanl, < ciiin
Doiumas coepcril ipsi Lcclusiic pacciu daie, cl cxpo-

GYrillANI. m

sila causa apud cpiscopiini. > Misit ctiam Cypriamis
ad clerum suum Epislolam C;ildonii , ci qnam ipsc
Caldouio rescripserat.

Iii bis reruin aiigusiiis peropporlunc supcrvcncriiiil
liltera; Cleri Koniaiii, luin eliain totilos^oriim, iion
illo; quidcm ad Cyprianum ( nonduiii enim accurale
de illius rcbus cognoverant ), scd i>riiii;i; ad cUrum
CariluKjinensem, altcra! ad Ctiilliagmenses cvn[cssores.
ScripUii AicruiU antcquam Epistola xv Cypriani lio-
inam fuissei pcrlala. Nculra ad nosiiervcnit, scd cx
Cypriani Epislola xxiii, discimus in illis < Evaiigelii
plcnuiii vigorcm ct disciplinam i.obuslain lcgis Doini-
nica^ ) viguisse, ac laboranti Cyprianoct contraiu-
vidiic impotum lolis fidci viribus rcsistenti pliii iiiiuni
pi.Tsidii attulissc. Easdein liticras caminemoral CIc-
rus Uomanus in Ep. xxxi, diim ait se in supcrio-
ribus liltcris sciitcniiam suam < dihicidaexpositionc i
protulissc adversus Libcllalicos, nccnon cliam coiitra
cos qiii saeriQcaverant fidciu suam conscnsumquo
luonslrassc. Si jiiri suo el bonori debito atlciiliis
fuissel Cyprianus , hosisseiil cum ejiisiiiodi lilicr;c ad
cleriiiu et confcssores co prajlermisso script;c. Scd
qiiidquid Ecclesi;c prodcrat, graium ei iion poluii iion
actidcre ; ac sialiin , ui in maxiino benelicio , gratias
egit Clero Roniano el confessoribns. Ac cloruiii qui-
dcm cerliorem facii per Jip. xmii, tnin dc prislinis
Liiciam fuclis , tuin de novissimis motibus ab co
cxcitalis. Confessoribiis aulcm pcr Ep. xxv graiii-
laliir lum ob confcssioiiis gloriam, lum cliam ub cxi-
mium disciplina: dcfciidcnda> sludiuin. Ikc litlcr;»
xxiii ci XXV per Saliirum el Oplalum perlai;e fiic-
runt, quoruia primum Cypriaiius lecturcni , altcrum
bypodiaconum fccciai ad boc iiuinus liltcrariim pcr-
fcrendarum. Cuin eniin oporleret illiiin pcr clcricoa
scribcrc, scircl autciu pluriinus cx suis abscnlcs csso,
paucosvcroqui eraiii Curlliaginc, vix ad miiiisteriuni
(luoiidiani operis sufnccrc , iicccsse liabuil iiovos ali-
quos constiiuere qui initterenliir. Sox alias lilleras
pcr eosdcin clericos luisit ad Clerum Romanum,
ncnipe Epislolas xvii, xvin, six cl xx, dc quibus
jam loeuti suniiis, ac prxlcrca liilcras Celeriiii ad
Lucianum, ct Luciani rcsponsioncin , apud P.unel.
x\i ct xxii, dc (|iiibus patica diceinus.

XIII. — I)E EPISTOLA CELERIM AD LUCIANLM ET RES-
rOSSO LUCIAXI.

CcleriiiiisCarlbagincnsis, tuin Romx vcrsarclur,
ibiquc in carccrem pro Clirisio conjcclus cxiinia coii-
slanli;c cxcmpla cdidisscl, pluriiiium doloris Iraxil
cx lapsu duarum nmlicriiin, Numcri;c cl Candid.e,
(|U;e s;icrificaveranl. llarum una, ncinpc, ut vcrisi-
niile csl, Niimcria, ipsius soror crat, scquc ait pro
illlus factis iii b;ic die I;ctilia: Pasclix, flcntcm dic ac
iiuclo in cilicio cl ciiiere licryiiiabunJiim uics exe-
gi;>sc cl cxigere usqne in hodiermiin. Aliain pra:lerca
nuilicrein coinmeinorat, Eiecusaui nonuiie,qux non
sacrilicavcrat, scd lanicn ascendcral usqiic ad Tria
Eala, et iiide dcsccndcrat; doiia cniin iiiimcravcral
iic sacrificarel. liarum < jain causu audiia, prxccpC'-

m VITA SANCil

runi cas pra>posiii lamispcr sic cssc (lonec cpiscopiis
consiiuialur. > Rogat crgo Luciaiuim Celeriiiiis ut
cicteris foufcssoriijus refcrat ct ab cis pelai « ut (]iii
prior coronalus fuorit, islis sororiljijs lale pcccaUim
rciniitaiil. « Alqiie k\ pctit non suo lanliiiii iioiiiine,
scd etiam sexaginia (;iiiii(|ue coiifessorum , ad (pios
Carlliagine Uoiiiam vciiientcs isl;« mulieres « in por-
luiii desccnderuiit ct ni urbcm levaverunt, eisijue
niiiiislravcrunt ct iii oniiiibus foveruiit. » Spcrabat
Celcrinus < sccundiira carum poeiiiteiitiam ct opora >
qu3B pcnes confessores fccciMiii , « Ciiristiim cis ,
martyrilius pctcntijjus, indulturum. » Liquet lianc
cpistulam diebiis pasciialiljus sciipiain csse, cx liis
verbis qua; Baluziiis e.x r.niiqiiis codicibus cruit ,
« Iii Iiacdiela;li;ia; Pascba;. » Exisiimani eruditi viri
Celerinum scripsisse aliis eliam coiifcssoribus; scd
vidclur pioljabilius voluissc eum ut baiic epislolam
Lucianiis aliis confcssoribus legcrcl, acsibi conimu-
nem essc ciiin illis exisiimarct. Non enim aliud desi-
gnaiit liKC Celerini vcrha : i Nam boc scire debes
iiie et dominis nieis fralribus tiiis scripsissc littcras,
quas pclo pro illis sic lcgcre digiieris. »

Necesse non crat Lucianuiu prccibus fatigarc, qui
millum in lioc gcnerc niodiiin tenebal. Iiaquc sic rc-
spondct Cclerino, ul lapsis iiiulicribus niliil exiiniiiiu
concedcrc vidcaiur , sed |irofuso iii uiiivcrsos iapsos
benelicio eas coniprelicndcre. Narrat enim universos
confessores « ex compacto univcrsis pacein t dimi-
sissc , ac Paulum maityrcm, duin adhuc in corporc
cssct, sibi dixisse: « Luciaiie, eoram Cbrislo libi dico,
ui si quis post arcessitionem nicaiu abs tc pacem pc-
lierit, da in nomiucmco. » Ilinc paccm non iis lan-
liim iniilicribiis coiiccdit quas Ccleriniis commeii-
daveral, < sed et quas scias , inqiiit, ad aninium iio-
struui pervcnire, > id esl, quarum cura aliqiia
langinnir. Simili nlitur loqueiidi ratione Trajanus in
Kpisl. xxviii , ad Pliiiiuin : « Pcrtinct ad aniiniim
iiieuin, inqiiit, (juali ilinere in proviiiciampcrvcnias. »
Sajvicbat auiem nunc, ut cuiii maximc, persecuiio.
Narrat enim Lucianus se cum aliis confcssoribus ab
octo diebus iteralo rcclusum essc, ae spcrare mariy-
rum qiii jain coronati fucrant, socium brevi cuni
aliis futurum. IIa;c epislola in Annalibus Cijprhmicis
scri|)ta dicitur « mcnsemaiojamaCfcclo, > scd prorsus
meiidose. Nam in ea Lucianus diserte declarat uiii-
vcrsos confessorcs univer.->is lapsis paccin dcdissc,
quod tamcn facinus iion lenlarunt, nisi posl scriptain
Cypriani Episl. xv, adRomanos, ut ipse Cyprianus
lcslalur iu Epist. xxiu.

In bis Celerini et Luciani lillcris commcmoratur
Saturninus confessor, qiicm noiinulli euindcm csse
voluiit Saturiiino Carlbagineiisi , quem Cypriaiius tc-
slalur Epist. xxiii , posl lormenia adbuc in carccre
posilum nullos libellos dcdisse, cuique una cum Aii-
relioinscriptaeratcpitiola Romanoriim confessoruin.
At protcclo duo distingucndi sunl Salurnini, Roma-
jiiis cl Caribagineiisis. Nam Saturninus ctijus nominc
Luciaiium Celerinus salulat, jam ibi iii i poena ungii-
larum lortiter coufcssiis » fiiciat ; id aulcin dc Car-

CYIRIANI.

110

tliagincnsi Saliiriiino iiilelligi noii polcsi. Nam, cum
liax scribcret Ccleriniis in die Ia;tili;c Pascba;, non-
dum Cirthagine inflicla fucraiit lormciila, vel sallciu
iionduni bujus rci fania, ncdum ipsc Saturninus post
lorinenta in carccrem rcduclus Roinam pervenire po-
luerat. Hiiic Cclei inus ignorabat an Cariliaginensiiini
confcssorum aliqui jaiii passi aiit coroiiati fuisscnl.
Dciiide vcro inler molcsiias Cypriaiio exliibitas a
Luciaiio, siiperveneruni Iitlcr;i; confessoruin Roma-
norum Saturnino et Aureiio iiiscript* : Lucianus co-
deni lenipore , id c§t paulo posl cpistolam deciniain
quintain^Cypriani , et concessam licenter lapsis uni-
vcrsis pacem, respondet Celcriuo et Saiurninum salii-
lat. Necesse est ergo diios Saturninos disliugucre. Ac
Cartbagiiicnsem quidem jam coronalum fuisse crcdi-
dcriin, cum liltcme confessorum Romanorum ipsi et
Aurelio inscripl;e veneriint. Quodciiim aii Cyprianiis
euiii post tormcnla adliuc in carccre constiiutum
nullos libellos dedisse, videtur indicare cum non ali-
lcrecarcere, qiiam mariyriqsolutum fuissc. Similiicr
ait « laulo, ciijus cxcessum commcmorat, adhuc iii
carccre posito, Lucianiim nomiiic illius libellos manu
sua scriptos dcdisse. » Cerlc nondum soluti erant
confessores e carccre cuin scriberel Cy])rianus banc
Epislolam xxiii. Corruptuni iii epistola Celcrini insi-
guein locum conabor cmeudare. Sic lcgiiur in edilis ;
« Peio lainen, charissimc, a Doinino, ut, si antc criiorc
illo sanclo laveris, si prius passiis fueris pro iiomine
Doinini nustri Jesu Chrisii , quain liiiera; mca' tc iii
hoc mundo apprcbendant, vel imnc si ap]iichendc-
rint, inibi ad ha:c rcscribas. i Desudarunl cditorcs iit
liis vcrbte , nec quidquam cxplicare polucrunt. Al iii
codice ms. olini Raluzii, nunc bibliotheca; Rcgia;, sic
legitur : < Peto lamen, cbarissime, a Domino, ul antc
cruorc illo sancio lavcris pro noraine Domini nostri
Jesu Chrisii, quain le lilter:» mea; in hoc mundo ap-
prehcndant ; vel nuiic si apprchendcrint, inihi ad ha;c
rescribas. > Prxclaia saiic el digna mariyrc scnten-
tialConlirmathancIectioncmcodcxGraliaiiopolitanus,
qui habet : < Pelo lameu, charissime, a Domino, ut a
me cruoxe illo, ctc. »

XI Y. — SCRIBIT S. CVPKIANUS AD CLERUM DE OBDINATIOiNE
SATURI ETOPTATI. — VAIll.-E LAPSORUM AD SANCTUJICY-
PRIANUM LITTER/C. — CLERUS REMOVET A COJIMU.NIONE
SUACAIUM DIDDENSEM. — (JUO TEMPORE LITTER/E XXIIl
ET XXIX SCRIPT/E? — DECLERIROMANI ET ^ONFESSORUM
LITTERIS.

Poslquam Saturiim ct Optatum clcricos consiiiuit
Cyprianus, costpie Romain cum litieris inisii, scribit
ad cleruin suum r.pislolain xxiv , in qua ratioiicm
rcddit cur novos clericos, iiiconsulto clero, creasset ;
quamquam ne id quidcm , inconsullo clero , factuin
esse demoiislrat ; siquidein illos « janipridcm, iiiquit,
communi consilio clero proximos feceramus, quando
aut Saturo die Pasclia; scmcl atque itcruni leciio-
ucm dedimus, aul modo cum prcsbytcris dociori-
bus lectorcs diligenter probarcinus , Optatuui intcr
Icclorcs doctorcm audicnlium constituiiiius, cxami.

III MTA SANCTI

ii.Milcs an Cdngriiorcnl illis oninia (i»x (•ssc dehciil
iii tiis qui ad clciuiii |iar;ili;(iiliir. i Sc^iuciiiihus s;f-
cuiis non clero s oliiin pioxiini , scd cliani addicli
eiaiitciadscii|)li (ini scni(;l ct ileriim legcranl. Iliiic
Angustinns Episl. lxiii, conscicnliain Sevcri iniplo-
rat < nlrnin liomo qiii in ecclesia me«, inquil , di-
s|iens;ilioni credila jani legero cocpcrai . ct noii se-
iiiel, sed ilcriiiw d lertio, non fuissc lcclor piissil
;uil dcbeat judicari. t Decrclum in concilio Milcvi-
lano an. iOa, ut quicumque in ecclesia vel scinel lo-
gcrit, ab alia ccclcsia non tcneatur.

Faleliir se nescirc Tillemoiiiiiis qiias liitotns dcsi-
giict Cyprianiis initio liiijus Eiiislohic xxiv, ubi sic
loquiliir: i Ne quid conscicntiain vesiram latcrct,
fralres cliarissimi, quid inilii scripuim sit qiiidqiic
cgo rcsc.ripscriiii , utriusque epistohu vobis exeiii-
plum misi, cl crcdo vobis id qiiod rcsciipsi iion
dis|iliccre. » Sed , cum C^prianus iii Epistola xxvii ,
qnx paiilo post hanc vigesimam quarlam scripta est,
icsletur iiupersibi scripsissc quosdam i delapsisliu-
iniles el initcs , et ircmentcs ei metuenics Dcum , el
qui iii Ecclcsia scmpcr gloriose el grandiicr operali
sunt ; > seqiic illis gralubiium cssc ac Domimim
dignatiim esse « ostendere quid cjiismodict lalcsservi
de cjiis hcnigniiaie mcreantur; > libentcr credidc-
rim haiic lapsonim epistolam ct Cypriani respoiisio-
ncm sinuil ad clerum Cartliaginem inissas esse cuin
Ejiislola XXIV. Non cadem exstiiit iii omnibns lapsis
aniiiii nioderaiio. Quidani cnim ad Cyprianuin scri-
pscrunl « pacem noii dandam sibi postiilaiilcs, sed
quasi jam daiam sibi vindicantes (Episl. xxix) , >
cl, quoil Cypriani indignationem maxiinc commovit ,
sic scribebant ul « Ecclesia; ninninclittcras faccrcnt.i
Sci ipsit ad eos Cypriaiiiis Episiolam xxvii , ut eo-
rnni tcmcrilalem rcpriincrci.

Circa idcin lempus certiorcm illum fccit clerus
Carlliaginensis se ex consilio episcoporum qui ade-
raiii, cuin Gaio Diddensi , ejnsqnc diacono coniinuni-
caiidum non ccnsuissc , qui:) communicavcraiit ciini
lapsis corumque oblaliones obtnlcrant, ct ah episco-
pis scnicl atque ilcrum inoniti pcrsliicraiit. Laudai
Cypriaiiiis cleri sui conslantiam , jubct ut cpislolam
quaiii ad cos scribcbat ( cst aiiiciii vigcsiina oclava )
cpiscopis lcgaiit, ac si quis dc prcsbyicris ant diaco-
nihus siiis, vcl cliain de percgrinis coinniunicare cum
lapsis audcal, a conimunionc su;i aiccatiir. Cum au-
icni consulius ciiani :i tlero fiiissct dc PhiUinieno ct
• Forluiiaio liypodiaconis ct Eavoriiio acolyllio , (pii ,
cum incdio leinpore discessisscni , niipcr rcdicrant ,
lcinpus hiijiis rci dijudicaiid;c noiiduin cssc cxistiuKi-
vit, co (piod miilli adhuc de clero abcssciit, ac siiigu-
lonmi Iracianda cssct cl liin:ind i pcnilus ratio iion
tanluin cuiii collegis, scd ct ctim plcbe ip.-:a universa.
liaqiic sialuii ut i intcrim sc a divisionc nicnsurna
(aiilum contincaiit, non qiiasi a miuislcrio eccle-
siasiico privali essc vidcaiiiur, sed ul iiitegris omni-
bus ad nostruin , iiniuit , pricsentiam diffcranlur. i
Tuiu Cyprianus Iiis de rchiis Uoinani scribil Episto-
lam XXIX, per Forluiiaium bypodiaconum, siinulquc

CYITU.VNI. 112

iniuil ci lapsonim cpisli>l:im et responsum suum , ct
qiias poslca nd clcruiii rcscripscral.

Sic autcin iiilcr ic nexa; suiit Ircs ill.c lillcr;ie ,
iicmpc XV , xxiii , XXIX, qiias Roiiiani niisit Cy-
prianns, ut penc conliiicnlcr scripl:c vidcaiitur. Nou
duhiiim cst quin Episiola xxiii , por Saiiiniin cl
Oplatum missasit, antcqiiam Clcrus Uoiiiaiiiis rc-
spondisset Epislohc xv; siquidem ulique Clcriis Ro-
nianiiseodcm excmplii respondil. Quincli;im poslrc-
nia , qii;c por Fortun;iiiiin niissa esi , aiitc scripia
videtur quam Cyprianiis litieras Uomanonim accc-
pissei. Nani procnl diibio pro siiinma sua huinanit:ilc
gniiias illis cgissel qiiod sibi in molcslissiiiiis rcbus
laiito sol;ilio exstiiissciit. Dcinde vcro, (picniadinoduiii
Cypriaiiiis pcr SaUirmii ct Oplalum seiLlieiis diccbat :

« Post facias ad vos liitcras aliud acccssit, quod

nec ipsnm lalcrc vos dehuil ; • sic eii^iin iii cpistola
pcr Fortiiiiatum missa dixit : « Postcai|iiain ad vos
lilteras feci , qnas inisi per Saturmn lcclorcm ct
Optalum liypodiaconiim , fraircs noslri dc qiiorum-
dain prospecta leinci iiaic , qiii pcenilentiain agcrc
et Duo satisfaccre dclicclaiit , lillcras ad nic fccc-
niiit. I Quainobrein, cum scsc proximc coiiscciilc
sint ejusmodi liilcrx , iminerito postremas rejicit
Pcaisonius iii incnsem ocldhrem ; ncqiie eiiim laiii
scro collocand:c suni, ut(|u;r, anic acce|ituiii episiohc
Jiilio incnnte scripiap rcsponsuiii iniss:c fucriiil. Atquc
ipsa eiiam Cleri Udinani rcsponsio niinis sero.collo-
cari vidctur mcnse sepleinbri. Mulla ciiim concurrc-
hant cur ciio Uoinani respondereiit : pcrtiirbalio
ccclcsia; Cartiiagincnsis celercni nicdicinain poslula-
hat ; dctialienda eral Cypriano molcstia, qiiam illi
Uomanorum silenlium ci iniipia; snspiciones aitule-
rant. Prohabilius crgo cst ipso ineiisc augusto vcnisse
prajclarissimas illas Clcri Uoinani ct confessorum
littcras, qiia; sunl apiid Pam. xxxi et xxiv, ac luni
Episiohie XV, quam Cyprianus piirgandi sui causa
sci ipserat , tiim etiam illi qnain poslca per Saluruni
ct Optatum niisit, cximiam rcsponsioncm coiilincnt.
Novaiiaiius, nl pcrspicitur ex Episl. lii Cypriani
(p. 67), scripsit Iiaiic cpistolam XXXI, quacum Cleriis
Uomanus sinuil ad Cypriaiiuin inisit lilteras Ecclcsiaj
Uoman:e iioinine in Siciliam scriplas.

Taiitnra solatii ex hisCleri Uomaiii ct coiifcssoruni
litlcris perccpit Cyprianns, easque omnibus adeo uli-
lcs forc judicavit, ul Saluro, qni cas vidclur Uoina
ictulissc, niandavcrit ut singulis dcsideraiilibus dc-
scribeiidi potcslatcm faeeret. Ulas eiiam ad cleruin
suuin misil cum iis quas Uomam ipsc scripserai ,
simul pnccipiens ' ( pcr Epislolam xxXii) iii ct siia
scripla ct illorum rcscripia fialribus iiiiiotescant ;
scdet, si qiii dc pcrcgrinis cpiscopi vel presbylcri
vel diacones pr.-csentes fuerint vel supcrvcnerint ,
lia;c oinnia audiant, ct si excmpla cpistolarum iran-
seribere et ad suos pcrferrc volucrint, facnlialciii
iranscripiioiiis accipiant. Discimus cx Epistola lh
Cypriani liasClcri Uomani litteras per toiiim inuiidiini
inissasfuisse, ct in notitiam ecclcsiis omiiibus ct iiui-
vcrsis fratribus perlatas fuissc. lliiicdeclaraliiiEp. xl,

qux scripia cst iniiio .in. 251 , seniel pl.ncuissc
< l.am nobis , inquii , quam confessoril)us el clcricis
uibicis, ileni uiiiversis episcopis vcl in rioslra pro-
vincia vel Irnns niaie cnnslilulis, ut niliil innovclur
circa la|)soruni causam , nisi onincs in uiiinn con-
veiierinius , clc. » Nnn multo posl Clerus Roniaiius
in caindeni scnteiitiain rcspoiidii lillcris Cypriani,
qux- script^i; qiiidcm, ut jaiii di\imus, anlequam Sa-
lurus rcdiissct , scd taincii poslquani illc [Soina pro-
feclus fuerat, iii hanc urbem a Fortunalo siibdiacoiio
pcrlatx, iicccssiiatem Clcro Uoinaiio allulcnint ite-
rum scribendi. Uxc Epislola apud l'am. est xxx,
Siib fiiicm cpisiohc gratias aguiil Cypiiiuio quod suo
niore de iisqua; ad Privalum Lambe.sitaiium spcctant
jiuiitiavcrit. Declarantctiamanleilliusliileiasfraudcm
callidi hoininis Ir.tere iion potuissc. « N.iiii, cum aiiie-
Iiac, inquiuiil, quidain cx ipsius ncquiti;c cohorlc
vcnisscl vcxillarius l'rivati Futiiriis ci frauduleiilcr
liilcras a iiobis eliccrc curarcl , nec qiiid cssei la-
liiit , ncc liitcras quas volcbat accepit. > Scripserai
crgo Cypriaiuis :iliquam de lioc Privalo epistolaiii, dc
qiio niliil prorsiis exslat iii Iribiis litlcris qiins com-
nicmoiaviiiius ; scd li;cc cpistola cuiii niultis aliis in-
lcicidit. Noii (liibiiim cit quin IixRomanoriim cpislokc
niagno usui Cypriano fueiint in his rcruiii dilliculia-
libiis; alqiie liicc forie caiisa cxsliiil ciir iii cpisiolis
qiias rcliqiio hiijiisaiini lenipore scripias rccciiscbi-
niiis, iion iidciii ciirarum acnlei Cypriaiium piingcrc
vi.loaniiir, conipicssis vidclicct ad lempiis scdiliosis
et nefaria coiisilia tacitc iiilciidcnlibus, qiia; aiiiio sc-
qiicnii iiiciinte pcrficcrc conali siint.

XV. — PF.nSECUTIO nECRlDESCIT : P.VX FUTCHiV s. cv-
PnlANO nEVEL.VTLtl. — RES INTERIM Ali EO GEST,E I.T

ecriptjE anno 2.^0 exeunte recensentur.

Circa inenscm octobrcm scriptain conjicio Episto-
lain xxxvii, in qii.i Cyprianus prcsbyieros ct diaco-
nns idem ailmoncl qiiod jaiii s;iepe illos admoiiucrat ,
nl confcssoribus in carccro constituiis oiniiis diligeii-
lia pr;icbcatur, et dies quibus iii carcere exccdiint ,
annolciitur. F.audai diligeniiam TcrtuUi prcsbyleri
cum in coiifcssoribus oiiiiii liumaiiilalis officio juvaii-
dis, luin in diebiis quibiis iii earcere Iraiiseiinl, sibi
signiricnndis. Hanc c|iistolam, niiniis coinmodc in
niaxiiiio persccuiioiiis ardore a Tillemonlio et aliis
collocatam, referre malui ad illiid lempus quo, refri-
gesccnlc persecutioiic, et confcssoribns magis in car-
ccrc quain iiiicr toriiicnla morienlibiis, spcrabat Cy-
prianus sc cito sacrificia , Domiiio prolegcnlc , cum
clcro suo cclebraturum.

Scripla iion niiilio posl videlur Epislola viii, cum
in visioiie diviiiiius oblaiaCypriaiius audiisset : t Dic
illi securiis sit, quia pax veiitura esl. Sed qiiod iiilc-
rim morula cst, siipersuni adliuc aliqiii qui piobcn-
liir. ) Pcrsccuiio adliiic givgcin popiilabaiur, ut sla-
tim addii Cypriamis, ct ciim intciduni miiior, iiiicr-
dum aspcrior fuissct , vidctur siib ipsiim (inem , ui
observat Tillcmoniiiis, violcnlcr rccriiduisse. Quod
ciiim ait Cypriaiius lorincnta veiiisse duin conlcsso-

VIT.V S.ANCTI CYPRI.VNI. 114

res iion lcnenl disciplinani , non vidctur rcs mcnse.
aprili aut maio gestas in memoriam revocarc , sed
pra;sentem rcrum slatuin describere , idque ex cjus
verbis satis perspicilur. < Qiiasautein plagas, inqiili,
qu.T; vulnera non mciemur, quando iicc confcssorcs,
qni cxeinplo CKteris ad boiios mores essc debuciant,
tcncant disciplinam? Iiaque, dum qnosdam insoleiiter
cxtollit conlVssioiiis siiiic timida ct inverccimda jacia-
lio, tornienta veiierunl. I1;kc patimur dcliclo ct me-
rilo noslro. » Yidetur ad hoc lcmpus refereiidum
qiiod iiarrat Cyprianus in Epist. xl, de quinqiie pri-
moribiiW^.ariliaginis, « qui c.licto iinper magislraii-
bus fiicranl copulaii, ut fidcin { Cbristianoruiii ) sii-
briicreiit. » Non eniin hic visionein refcri, ut nonniil-
ii cxisiimaruul, scd rem omiiibus cognilam ct tes-
tatam ; nccdifficile credilu est quiiiquc urbis priino-
res ningistratui iii cdiclo aliquo advcrsus.Christiaiios
aiil promnlgaudo aiit cxsequeiido adjiincios fiiissc.
Quod auiem addit Cyprianus, < Eadem nuiic raiio ,
e;ulem riirsus eversio per quinqiic prcsbylcros Fcli-
cissiino copulatos ad riiiiiam saliitis iiiducitur , » id
prolecio iion facinus prcsbytcrorum visionc aliqiia
prxsigiiificatiim fiiisse indicat, sed poiius idcm Fc-
clcsi;c ab illis pcriculiim creari, quod ei aiiiea a ma-
gislratibiis et qiiinqiic urbis primoribus exstilcrn!.
Violculam fiiissso pcrsecutionis conclusioncm illud
eliam argumento csl,.quod, cnm clerus Carthagiiicu-
sis inlegcr hacteuus et purus inter lanta inalorum
conlagia fuissct, nonnullorum ruinas Cypiianiis in
liiteris boe anno evciinie scripiis , nempe vi et
XXXV, deplorel. Eos aulcm qiii lapsi suiil ex prcs-
Lytcrio fuissc,non ex infcriorum clericorum nuincro
inde conjici potest, qiiod Cypriaiius presbyteruniNii-
inidiciim, qiicm Carlliaginciisium presbyieroriiin mi-
iiiero adscripsil, uiir.ibiliicr scrvatum fuissc dic;it iii
Episl. XXXV, ut j cum clero (Carllinginensi) Domi-
nus adjungcrct cl dcsidalam per lapsum quorumdam
presbyti.Morum copiaiii gloriosissacerdotibus adorna-
rei.» Aiidein non diciidc Aurelio ctCeleriiio glorio-
sis conlessoribus, quos circa idem tcmpus lectorcs
ordiiiavit. Prcsbytcr iUcNumidicus horlatusuocopio-
siiiii iiiartyrum iiiinieriim lapidibiis ct flainmis nc -
caluin aiitc sc miscral, uxorcm lalcri suo adli.aircn-
leni concrcniaiam simul cum cxteris heliis aspexerat.
Ipsc scmiiistiilalus et lapidibus obnitiis cl pro moi-
liio deieliclus, a filia sollicitc inquirentc inventus , ct
cxtraclusct refocillalus , reiiianserat iiivitus. niiiic
Cypriaiius ad cpiscopalnm promovcrc slatiierat cum
Carlhngiiiem rcdiisscl ; scd intcrim adiiionilus et in-
siriictus dignationc divina, cum prcsbylcrorum Cartlia-
ginciisiuiii iiuincro adscripsit, ac liiijus loctili;ie niin-
tiiim ad prcsbyteros ct diaconoi ct plebcm prescrip-
sit (Episl. xxxv).

Circa idcm tempus duo eximii confessores a Cy-
priano et episcopis qiii aderant ordinaii siml lecio-
rcs, Aiireliiis ctCcIorinus, prior ([uidcm Aiirelius, at;
paucis post diebiis Cclerinus, qiicm Cyprianus Aiiiv-
lio adjungcre voliierat, sed is honorcm constantcr
reciisavii, ac lamlem vi.sione noctu obbiia coacluscst

VfTA SANCTI CXPRIANI.

H(5

cederc. Dc liis ordinniionibus Cypriamis prcsl)ylcros
cl diaconos ac plcbem univcrsam ccrliorcs facit pcr
Episi. XXXIII et XXXIV. Ilaic auicm cniitigere intcr
prima pacis alTiilgeniis gaudia, ut palct ex liisCypria-
iii verliisdeAurelio, In Ep. xxxiii : t Doniinico !c-
git inlciini noliis, id fst, auspicalns cst pacein diim
dedicat lcclionem. > Krat Anrclius illuslris adiilcs-
cens, in annis adliiic novcllus, scd in virlulis ac (idei
laiide provcclus : bis confcssus fuerat, et cornm ma-
gistralihns, qui eum exsilio damn:iriinl, etcoram pro-
consnlc, cujusjussu acerriine crucialus cst.Duhilal
CypriSnus utrum in eo plus pra;dlcet gloria * vulne-
nim, an verecundiam morum ot cximiani luiiiiilita-
teni. Celcrimis quo{|iie gravissimos cruciatus pertule-
rat, ac ipsuin Dccium, cujus suboculis loiquebalur ,
virtutcm suain lauilarc et adinirari coegerat. Donics-
tica illuin cxempla liorlabaiitur; nam avia ejus Ccle-
riiia, palruus ct avunculus Laurentiiius ct Egnatius
riiartyiii coronam rcportaveraiil. Egrcgiuin illud par
adolcsccntium Cyprianus noii altius cvexit, quain ad
lecloris niunus , scd presbyterii hoiiorern jain lum
illis dosignavit, < ut ct sporliilisiisdem cuin presbylc-
ris > bonorarenlur, < et divisiones mcnsurnas ic-
quatis quaniilaiibus » parlircntiir.

• Celerinus Roma In Africain ndveniens, cuni se ad
Cyprianitin conlulisset, dcnionslravit ei qiianli illum
lacercnt, quanlumquc diligcrcnl Romani confcssores.
Hanc causam liabiiit Cyprianus scribeiuhc ad illos
EpistoKc XVI, in qua quidcm sic describil qualuor anni
tcnipeslales, quas in carcerc confcssores iraduxerani,
iit noii dubium sil qiiin Iia;c epistola boc :inno SriO
exacto aut saltem cxeuntcscripia sit. Poslqiiam mo-
rula quam pnrdixcrat Cypri:iniis , cfduxil, inilitun
aliqiiod pacis dcgiislavit ccdcsia Cartliagiiicnsis, :.e
confcssorcsc carcerc solnli sunl. Iloruin maxiiiiapars
coiilcs^ioiiis gloriaiii opiiniis morihus lueb:ilur; sed
iioniiiilii taiilx laudi dedccoics fucrunl, quibus Cy-
priaiiiis cbrielalcra et lasciviam, arroganli;im, coiile;i-
lioiiciiiclprciniscua cuiii inulicribiis ciibilia exprobnt
iii E|ii!-lola VII. lilciii ciiain taiigit in Episioja vi,qiiam
circa idein lempus, ciiin adliiic iiivilus in seccssii lo-
iicrctiir, ad presbylcios et diaconos scripsii, ul cis
pauperum ci maxiinc confessoruni ciiram comnicnda-
rcl. Quamvis cnim confessores dimissi fuissciit, non-
(luin lamen plcna el lirnia pax illuxcral. Quamnbrcin
Cyprianus, cisi Cartliaginein mciite el aiiimo fereba-
tur, lum ul suos reviserel, tum ut rcs ccclesi;t! coni-
poiieret, tanicn obsequi coacliis cst sapienti prcsby-
lcri TcrliiUi consilio, (pii aiiciDr ei fiiciat iic iii cum
lociim ubi toties puslulatusfucrat, lain cilo prodirct.
Noiiduin exlorrcs redeundi liccnliain impeiravcrani ,
ct ciim nonnullos iranqiiiHior renini sialusinviiassot
til iiijussi rcdiieiil, vclicmenlci' cos rciircliciulii Cy-
prianiis In cadcm cpistola vii. Quiiicliam paulo anle
fcstiim Pascbx adliiic orab;it « pacem plenissiiiiaiii
prius malri, lum (iliis cjus. i ( Ep. xi.)
X\l. — viCARios rno sf. «iittit cvriiHNUs. — biin.e

FEI.ICISSIMI.

Duni Cyprlanus in sccess» rnoraiur, ne aticlor cssct

rumpendx pacis, qui consulere omnibusdebcbat;
intcrim scribit ad prcsbyteros el diaconos suos Epi-
slolain xxxvi, in qua ait sc ad cos Tenluriim qiiando
scripserint, t rebiis composiiis, ipsum vcnirc dcbcrc,
aiit si aiitc dignatus fueril Dominus osteiiderc. •
Dcinde Iiortatur ut « viduariim et inlirmorumct om-
iiiiiiii paupcruiii ciiram diligcntcr > babcant , « sed
ct |)crcgrinis, si qui indigcnles fucrinl, sumplus >
suggcrant t de qiiantitate mea propria, inqiiit, qiiam
apud Rogatianiim comprcsbylerum nostrum dimisi ;
qiia; qiiaiitilas iie forlc jain univcrsa erogala sit, misi
cidein per Naricum acolythum aliain porlionem, ut
largius ci prompiius circa laboranies fial opera-
tio. » Observat TiUemontius videri ex bis verbis
Cyprianuin, cumCartliaginediscederet, pecunia; suni-
iiiam apud Rogalianum rcliquisse. In quo quidein
plurimis se diflicultaiibusimplicari fatetur. N.im pri-
ino Rogalianus antescccssum Cyprianiconlessusest,
sic cnim existimatvir erudilus. Dcinde vero, cliamsi
prius discessissel Cypriaiius, cum Rogatianuslaindiu
in carcere jacuerit, non vidclur pecuni.ic siimma in
tuto apud cum fuisse. Denique, cum baic Epistola
xxxvi, aiino 250 exeunle aut 251 ineunte scripta
9il, ciir dubiiat Cyprianus an pccunia quam lanlo
aBle dcderat, universa erogata fiicrit ? Ilis incommo-
dis pcrinotus Tilleinontius, pro his vcrbis, « apiid Ro-
galiaiium diinisi , > lcgcndum coiijjcit , ( ad Roga-
lianum misi : > sed necesse non vidctur imnuiiare
coiitcxtuin ; ncqiie enim b;x'C vcrba neccssario de-
inoiislraiit CypriaiiumCartliaginc discedenicin Roga-
tiano pecuniam commisisse , sed significarc possuiit
S. Martyrcin, cuni ad eiim iii sccessu lalcntcm pro-
pria ipsius quaiitilas niiui solcrci, noliiissc iii li:cc
pecunia; summa dc iiiorc ad sc pcrferrctur , eaniquc
;ipud Rog;Uiaiiuin rcllquissc. Porro, cuin p:iriim lciii-
lioiis cflluxisset ex qiio Rogaiianiis ac ca;tcri confcs-
sores e carcere exicraiil, iion imineriio duliiiabai ("y-
prianus^an universa hxc pecunia esset erogai;i.

l^r:ctcr Rogaliaiinin, duos cpiscopos Caldoiiiiim cl
llcrculaiiuin ac presbytcrum Niimiilicuiii pro sc vic;i-
rios iniscrat ("ypiiaiiiis, iit expungcrcnt « ncce.sil;i-
les fralrum suniptibus, si qui ciiaiii velleiit suas ar-
les exerccrc, addilanienlo qiianuim satis essct , dc-
sideria corum jiivarent ; siinul ctiain ct xnalcs co-
rum et condilioiics cl meriia > discerncrcnt , ut
omnes oplime nossel Cyprianus, i et dignos quosque
et huiniles ct mitcs ad ccclcsiastic;ie adniiiiistraiio-
iiis officia > prcinovcret. Scd , cum cpiscopi illi el
presbyieri mandata Cypiiani faccsscrent, supcrvcnit
Fclicissimus, virprojecta lemcritate ct suinnia aiida-
cia, ac intcrcessil « ne quis possil expungi , neve ea
qua; » desidcravcrat Cypriaiius, t posscnl diligcnii
cxaniinatione disccrni ; coiiiiniiialus eiiam fnlribiis
qiii priini expungi accesseranl, potenlatu improLo
et tcrrore violcnto , quod scciim in niorle iion
coniinuniearent. > Postca proripiiit se i cuni plii-
riniis ducem se laciionis et scdiiionis pi iiicipein ic ■
mcrario fiirore coniestans. > Ccrtior factns Iils de
rcbus Cyprianus a Caldonio ct Ilcrculano cpisco|iis

in YITA S.VNT.Tl

Cl Rogniianb ac XHmiiliCii prosltylcri-;, sciip?ii ail eos
Episloiam liigesimam oclavam, in (nia Fclicissiinum
cxcominunicat, lum «i^nefarium scliisma, luni qnixl
« ad fiauiles ejus et rapinas, quas, inquii , tlilucida
vcriialc .cognovimus ; aclullcrii cliain crimen ac-
ccilit, quod fnUres nosiri, graves viri , dcprelien-
disse se nuntiaverunt , cl probaluros sesc asse-
vcravcrunl. i Augendo aulcm, qui sc Fclicissimo
sociaverat, idein minalur Cyprianus si ullia ciini eo
perscvcraverit. Non fiicilc explicalur quid sibi vcllet
Fclicissiinuj cum t poienlatu iinprobo ei lcn-orc vio-
lenlo I minarelur secuin in morte non communica-
luros qui Cypriano oblcinpciasseiit. Pro co qiiod
Baluziiis posuil t in morte, > vclernni codicuin aiicio-
ritate nixus, babent aiix cditioncs < in monic, i scd
sive logaiur i in monle, > sive i in moric, i an intcntata
ab cjiisniodi honiine exconimunicatio violentum ter-
rorcni incutere jiotiiil? noiine tunc polius terruisset
si ininatus esset sese Catlioiicos coaciurum ul secum
communicarent? an hominibus episcopo siio af(i\i$
et Felicissimuin dcieslantibus grave iiicominodum
videri potuit, commiinionc hoiniiiis iicquissimi ca-
rcre ? Equidem, quantum in re pcrobscura coiijicere
possum, suspicor Fclicissimnni non cxcommunica-
(ionemsolum, scdctiam niortcm ipsamminatum esse,
ita iit secum in mortc, qiiaiiiintontahal, non coinnm-
nicaturos diccret qni Cypriiino obteinperasscnt. Cum
Cornelius lerritus fuisse viderelur i miiiis parricida-
libiis I Felicissimi, dccl.irat Cyprianus iii Ep. lv,
siia nilill interessc « aiii a (pio aut qu;indo periinaiur,
mortis ei sanguinis piannium de Duniino rcccplii-
rus. I Qiiod i^i in Corucliuin ct Cyprianum parrici-
dales mina? Felicissimi proruperiint , qiiis miretnr plc-
becnlani ejusmodi ininisab coexierriiam fiiissc ?

Cyjriano diligcnter pariierunt episcopi cl prcsby-
tcri quorum vicaria opera absens ulebalur, ct Fcli-
cissiiniiin cjusqiio pra^cipiios sectalores cxcoinniiinica-
riint, ut patet ex Kpistida inlcr Cyprianic.is xxxix ,
qiue lainen iion l.iiii vidotiir e.ssce|iislola, (|uain libci-
lus cxcommunicationis pubiicc proposilus.

XVII. — SCIIISM.i FF.LICISSIMI ANNO 2?)! INEUNTF..— NO-
VATLS L.NUS EX QLINQUE SCIIISMATICIS PIIESBYTERIS.
— DE EliSTOL.V XL CVPRI.\.M.

Non est opcra> prctiiiin rorcllcre (\\w. de Felicissiini
snconlolio iniiins bcllc opiiiatiiscst UarDiiins. Iluiic
ciiiin laiciini fiiissc cnm schisina coiifl:ivit , lcsiis est
liKiiplcs Cyprianus, qiii Novatnm illi diaconiUiim iis-
dom niachiiiationibus qiiibiis ct Novatiano episcnpa-
liiiii, ciniciliassedeclaral : i Ipsecsl, iiiqiiiiE;). xliv,
qiii Feliiissiiiium saicllitcin suiiiii diacoiium , iicc
pcniiiilciite ine , ncc sciente , sua lactioiie ei ainbi-

lione Cdnslituit Qui istic .advcrsus ecclcsiam dia-

coninn fecerat , illic cpiscopiini coiistilnit . i Porru
lia^c ordinatio ficii iioii poluit nisi post apcrluin
schisaia; nec ulla proisus ralioiic cam Peaisonius
aiiie schisina collocat, cuiii Cypriaiius, ut obscrvat
Tillonioiitius, hoc facinus noii recenseat iiiler sce-
lera Fclicis.simi (iii Ep. xx\mii). Ipsc cliani Nuvaius,

CYPUIAM.

118

cisi fax eral illius incondii, snain lainon ncqniiiam
iniiio sciiismatis obscnrc ferebal, nccscse cnm Feli-
cissiino palam et aperie conjiingebat. Quod si id au-
sns fiiissci , eamdcm subiisset cxcommunicaiionein
ac alii Fclieissimi scctatorcs, Ncc eitiiis aiino 251
incuntc, nccscrins coilocari polcsl hoc schisma. Nam,
ut demonslral Tillcmonlius advcvsns Pearsonium qiii
illnd refcrl ad annnni 238, nulluin prorsiis cxstat
schismatis vcstigiuin iii epistolis anno 250 scriptis;
noc hiijus rci nniilium uHnm Cyprianus acceperat
cnin scriberet Epistolam xxxvi , qiijc schisniaticis
criimpendi occasioncm dcdit. Noquc etiam seriiis ab
Ecclesia defccil Felicissimiis ; iiara qninque prosby-
teri, (jui circa Pnsclia scse niidarunt, jam illiiis partos
aliqnamdin occiilte fovor:inl.

Slalncral Cyprianus Pasclia Iiiijus anni 2,')! in
ccclcsia sua celcbrarc : pungobat cnim iliuin « cx^i-
linmjam biennii, et a vullibus atque oculis (siioruin)
lugnbris scparatio, dolor jugis ct gcmitiis qui cum so-
luin continua lamentatione disoruciabat , lacrymin
diebus ac noctibns proflucnlcs, quod saccrdoli nccdum
coniploxibus' (suorum) inhicrcrc » contiiigoret (Ep.
xi). Scd huicdolori, qucm spes maturi redilus leiiio-
bat, cmnulus aecessit quinqnc presbylcrorum perli-
dia, qni in apertum stdiisma, qiiod dudiim iinprobis
aniinis parluricbani, tandem anlc Pasclia lnijiis anni
eriipcnmt, el Cyprianuin minis et insiJiis suis co rc-
degeruut nl redire anic Pascha non audci-ci, ne ipso
advciiieiile i luiniillns illic major ovireiur, etcum pa-
ci et iranqiiilliiali cpiccopn.'; providcrc in omnilms
dcbcat, ipse malcriam scdilioni dedisse ct persecn-
tioiicm dcnno cxaccrbasse videretur. i (Ibid.)

Qiiinqiic illi prcsbytcri, cnm jam antea conjuras-
sent coiitra cpiscopaiuin Cypriani , confcssorcs nou-
nullos a debila cpiscopo revereniia avocasscnt ct iii
viiia impegissenl prorsns inhoncsla, palam < se ad
lapsorum perniciem venenata sna deceptione verle-
ruiil, eosiiue a nieilcla vnliieris sui » avocarunt, cl
1 iiitermissis precibuset oralionibus, qnibus Dominiis
longa et coiilinua salisfictione piacaiKiiis, ad exitio-
sam tcmeritatcm mcndacio caplios* pacis i iiivila-
runt. Ilis etiani Cyprianus Felicissimi scliisma, iit
occultis aucloribus, aiiiibuit. Quamvis tot raala ab
cjusmodi hominibusorta essciil, non optabat tamcii
Cypriaiius, ut se ultro cjicercnt, sed scntentiam,
quain illiijs'indulgcnlia cffugcraiit, de sc ipsi tuleruni,
ct ide Dci providonlia», hoc nce volcnte ncc optiuue
Cy|iriano, inimo et iguosccnie ct laccntc, « poenat
quas merueranl repcndcruiit. > {Ibid.) Miror tanc
Novatum in Amudibuif Cyinianicis ex numcro qniii-
qiic presbylcrorum cximi , cuin Cypiianus dc co in
Ep. xLix , sic loqualur : « Idem esl Novaius qiii
apud nos primuni discordiac et schismatis iiicciidiuni
semiiiavit, qui quosdam istic cx fralribus ab cpiseopo
scgrcgavil, qui in ipsa pcrsccutione ad evcrtciidas
fratrum inciilcs alia (iu;cdain pcrseculio nostris fuii.
Ipse esl qui Fclicis-inuiin satellitcm suum diaconum,
iicc permitientc n;c nec scicnle , sua factioiic et am-
bitioiic cousiiluit, ctc. » Erat cliam ex codcm aumcro,

119

ui icslalur Cyprianus in Epist. lv, Forlunatus, quem
scliisinaiici pseudoepiseopiini Cartiiaginensem poslea
crearunl. Duo alii non iinprobabiliier iii cuimlcin nu-
merum Tcniunt Donatiis cl Gordius , de quibus agitur
in Episl. VI, ac forie etiam quinlo loco Gaius Did-
deiisis, quem C5 prianus a coramunione sua removet
per Epistoiain xxviii. Qualuor presbyteri, Donatus
el Fortunatus, Novatus el Gordius, scripseranl ad
Cyprianum paulo ante ^cliisraa Felicissimi : qua de
re scripserinl non iiidicat Cypriaims, sed declarat sc
iilis rescribcic soluni non potuissc , quando a pri-
mordio episcopatus slatucrat niliil sine conSilio clcri
etsiiie conscnsu plebis sua privatiin sentenlia gerere.
(Ep. VI.)

Poslquam de quinquc prcsbyterorum scelere didicit
Cyprianus, scripsit uiiiversx plcbi Epistolam xl , in
qna scliismaticorum nequiliam nalivis coloribus de-
scribit, uniiaiem Ecclcsix demonslrat , cl siantes et
lapsosliortalur, islos quidem ut coinparatam in pcr-
secuiione laudem lucanlur, lios vero ut c in sccuiida
liac tenlaiione spei ct paci sux fideliler > consulant ;
tandem deciarat persccutionis novissimam banc essc
et cxlreraam tcnlaiionem, « qH;c et ipsa cilo, inquit,
Domino prolegcnte transibit, ut repraesenler vobis
posi Pascbo; diem cum collegis meis. 1 Observat Til-
lemonlius scripsisse etiain ea dc re Cyprianum ad
cleniin, scd episiolam ad nos non pervenisse. Com-
memorat enim Cyprianus in Episl. xlii litieras ad
clcrum et ad plcbem de Felicissimo ae de ejus pre-
sbylerio a se seriptas, quae et ordinaiionem et ratio-
iicm rci geslai loquebantur.

XVIll.— REmx CVPRIANUS PEHSECUTIOXE SOPITA.ET CUM
COLLECIS DELIBEIIAT DE CAUSA LAPSOUIM ; SED ANTE
CONCILIUU SCmBlT LIBRIIU DE LAPSIS.

Pax divinilus promissa cum ecclesi* Africana!
landcm aliquando affulsisset, prodiit post Pascba Cy-
prianus e secessu, iii quo annum jam cl quatiior cir-
cilcr mciises laiebat. Persecutionem sopilam tunc
fuissc ait in Epist. lii, omnino sedatam fuissc iion
dicit. Revera, quamdiu vixit Decius, ejus crudclilas
scmpcr meiueuda fuit Chrisiianis. Hinc Cornclius
papa, mciise Junio clectus, sedcbai « intrepidusi,
tcste Cypriano Ep. lii (p. 09), « Ronia; in sacer-
dolali caihedra, co tempore cum tyrannus infestus
sacerdoiibus Dei fanda atque infanda commiiiare-
tur. » Non videtur ergo hanc paccm alia res conci-
liasse, quam injecius Dccio melus a Lucio Prisco, qui
cum Maccdonix pra;essct, impcrium occiipaverat in
hac provincia, el vires suas cuni Golhis advcrsus
Dccium conjiinxcral. Rcdeuiili Cypriaiio lailissimum
spcetacultim fuit, ct plurimos confcssorcs, in quibus
et foeniiu.t; cl virgincsct pucri cnilebaiil, cl cailcram
stanlium miillitudincm , qiiibus nihil taiiti fiiernl iit
impcratoris cdiclis pnrcrcnt, iii ccclesia coiigreg:Uos
iiiliicri. Scd eum solliciludine dislriiigebaiit lapsi, iion
illi quidem qui verc ct ex aiiimo pa'iiiieniiam am-
]ilcxi fuerant , nain islis minim in modiiiii gratulatiis
ucral, eiquc oslenderal Dominus « qnid cjiismodi et

VITA SANCTI CYPRIANI. 120^

lales servi de cjus benignitalc mcrcairtnr > ; sed
qui se aposiaiis et pcrlidis jiinxcrant, ant peccatuni
suuni furto quodam abscondcre, aut cognitum pociii-
lcnti* legibus subdiiccre tcntabant. Paulo post re-
ditum Cypriani, multa Deus excmpla in eos conslituit
qui, cuin peccata sacerdolibus confessi non fuissenl,
ad conimunioncm accedere ausi fueranl : « Multi quo-
tidie poenileniiam non agcntes, nee dclicii sui con-
scicntiain conritcntes , immundis spiritibus adim-
plcbanlur, mulii usque ad insaniam mentis excordos
demcnlia; furorc > quaticbantur. Mulit! aliic ira-
ciindio! divina! ostensiones in cjiismodi homines, ut
discimus ex libro de Lapsis, lum vigcnte persccutionc,
tiini ctiam post Cypriani redituni, cdila! fnerunt; a
quibiis immunem nonfuissenarralpuellam qiianutaiii,
qiiani, a nulricc adsimulacra deduclam, imprudeiis et
inseiens hujus rei maler, sacrifieante Cypriano, in
ceclcsiam iiituleral.

Promiserat Cyprianus se de lapsorum causa , sta-
tim ae rediissei, cum collcgis suis inita subduclaque
raiione judicaturum , « ui proepositi eum clero coii-
venicnlcs , prxsente stantium plehe , quihus et ipsis
pro fide cl liinore suo lionor habcndus, disponcre
omnia consilii communis rcligione > posscnt (Epist.
xiv). Non defuit promissis ; sed videtur, antequam
concilium haberetur, lihrum de La/isis scripsisse, iil
lapsorum animosad concilii decrcia, ut parerat, sus-
cipicnda prxpararet. Hunc lamen librum Pearsonius
posl Decii mortem et auctor Observaliomtm in Biblio-
iliecam Dupini post concillum Carthaginense compo-
situm exisiimaiit. Negat utrumque Tillemoniins gra-
vissimis de causis. Ac primo quidein hoe argiiineiilo
ulitur advcrsus Pearsonium, quod, cum Roniani con-
fessorcs eodem niense qno ca;sus csl Decius , iii cc-
cicsinm rcdierinl, libcr isle de Lapsis, qui adeos anlo
rcditnm in Eeclesiam simul cum libro dc Vniiaie Ec-
clesia: missus cst , post mortein Dccii rejici non pos-
sit. Repugnat enim ut in uniim et eumdem mensem
tot insigncs evenius conjiciantur, ca;des Decii , nun-
liiis hujiis rei in omnes provincias, pax Ecclesia;, diio
libri a Cypriano scripti et Roniain missi , ac confes-
sorum rcditiis in Ecclesiam his libris pcrleclis.
Pearsoniiim moverunt qiiaj iniliolibri Icguntur, « Ope
alque uliionc divina securiias noslra reparaia esi. >
Ex qnibus coiicludil jam tum Dccium vcxataj rcligio-
nis clirisiiana: pcenas dcdisse. Observat Tillemonliiis
Decium Lucii Prisci defectioiie etGoiliurnm progrcs-
sibussic impcditum fuissc, ut jaiii lum Deus sangui-
nein Chrisiianorum manifesle ulcisccreiur, ci pacem
in ccclcsia s;iltcm Africana conslitucrel. Yernni indi-
giiuin exisiimat Cypriano, utqui pro impcratore quo-
lidic precabatur, in illiiis calamil;il<; cxsullarct. Qiiaro
lixc verba aul a Cypriano posi Decii niortem addit;i,
aiii ad proconsulis supplicium , aut alium qiiemvis
cvciituiii referenda suspieatur. Sed iion video cur
Cypriani verba de ipso Dceio noiiduin inipcrioet vita
spoliato, sed jam oiqmgnaio intcr()rctari nicliiamus.
Niliil veiab;it <|uominus Cyprianiis, ctsi pro iinpcra-
tore qiioliilic prccabauir, illius lamen calamil ilcm ex

121

ultionc divina repclcret , ciim pr.Tscrlim ipsum De-
cium non appellct, nec in ciim quidquam ilical aspe-
rius. Morluo Decio longe veliemenlior fuil, ut videre
esl in Epi.slola ad Antonianum , ubi tyrannum illuni
vocai cjiisqiie cruiielilaleni depingit, adeo ut quod
una vocula iu libro de Lnpsis contentus fuit, eaquc
tam lciii, id argumento csse debeat Decium adliuc
rcgiiassc.

Non difficilius probalur libnim de Lapsis anie con-
cilium Carlliaginense scriptum fuissc. Concilii decre-
ta nusquani in boc libro memorantur : Libellaticis
concessa pax in concilio. At non solum Libcllaticos
Cyprianus in hoc libro, sed eos eiiam « qui de lioc
vcl cogitaveruiit, »lioriatur ut non cesseni in « agen-
da pocnitentia atque in Domiiii inisericordia depre-
canda , ne quod niinus esse in qualitate dclicii vide-
tur, in neglecia satisfaciioiie cumulelur. » Scriptum
csse librum inter priraa rcddila; pacis gaudia ex initio
patet : « Pax ecce, dilccii!.simi fratres, Ecclesia! rcd-
dita cst , et quod difficile nuper incredulis et peiH-
dis impossibilc vidcbatur, ope atquc ultionc divina
scciirilas noslra reparata est... : exoptaius voiis
oinnium dies venit.... Confessores, prxconio boni
nominis claros et virtiilis ac fidei laudibiis gloriosos,
la.'tis coiispcciibus intueinur, sanclis osculis adliai-
rcnles , desidcratos diu inexplcbili cupiditatc corn-
plcctimur. Adest miliiumCliristicoborscaiidida.etc»
Vidctur crgo liber de Lapsis viara stravisse conci-
lio Cartbagincnsi , qiiod paiilo posl rediium Cjprianl
babiliiin esl. Meiisc niaio liiijus aiini 251 coUocatiir a
Pcarsonio, idqiie ciini verbis Cypriani qiiadrai : « Se-
ciindiim qiiad lamen aiite fiicrat dcslinatum , inquit
Epiit. i.ii (p. 07), persccutione sopita, cum data
cssel faciiltas in unum convcniendi , copiosus cpi-
scoporimi nuiiierus, quos integros ct iiicoluines
lides siia ct Doniini tutela proiexit, in iiniim con-
vciuiiius. 1 Adfuisse presbyteros ct diaconos paict
cx Episl. LV. Qiiod ait Cypriaiiiis in cadem Epist.
i.ii cl iii Epist. LV, episcopos scripsissc ad Corne-
liiim ct de lapsis « parlicipalo iiivicem consilio » sta-
tiitum fiiisse, id priina spccie vidclur concilium sc-
riiis liabitiiin probare; nam Cornelius mensc juiiio
cli^ctiis cst, ncc siatiin liitcras acccpii ab episcopis
Africanis, qui non ad eum aliquamdiu , scd ,ad ipsius
ccclcsiain liitcras siias mittcbant, doncc lcgati qiios
lioiiiam miscraiit, certuin dc disscnsione ibi exorta
niintiiim rcrcrrcnl. Sed, ut obscrval Tillcmonliiis,
(icii pdtnit ut ex episcopis qui concilio interfuerant,
niiilti adbuc Carthagiiie versarentur cum de legitima
rornelii clcciione conslitit ; qui, cum ad Corncliuni
suo ct arioriim nomine scripscrinl, iioii imincrilo visi
fiiiit cniijuiictis cum Cornelio consiliis slatuisse qiiid-
qiiid de lapsi.s staliierunt. Haec auiem verba ex Epi-
(■loja Lv, « concilio frcquciiler acto, » sic post Pcar-
snniiim iiilcrprctatiir Tillcmontiiis, qiiasi concilium
s:cpe re|iCtiiiim fiierii, iia iil quibiisdiim cpiscopis
Cartliagiiic 'abcnnriliiis , qiiibiisdam succcdentibiis,
coiiliiiiiaUim qiiodamiiiodo videii possc!.

Pr;ecipna concilii dclibcratio iii lapsoriiin cau>is di-

VITA SANCTl CYPRIANI. m

judicandis vcrsata csl ; el cum summa cssel circmn-
stantiarum varictas, omnia singulari priidentia, lam-
quam aurilicis statera, examinata snnt. Alii cnim
ncfando sacrificio, alii solis libellis conlaminati, vel
etiani crimcn sola cogitaiionc susceperanl. Non
ajquandi eiant, ait Cyprianus Ep. lii (p. 70) , « ille
qui ad sacrificium nefandum slatim volunlalc prosi-
livil , el qui rcliiclalns et congressus diu ad hoc fu-
nestnm opus neccssilale pervenit ; ille qui cl sc
et omnes suos prodidit , el qui ipse pro cunclis ad
disciiinen accedens , uxorem et liberos ci doinum
toiain periculi sui perfunciioiie protexit ; ille qiii
inquiruios vel amicus suos ad facinus compulit, ct
qui inqnilinis et colonis pepercit, fralrcs etiam plu-
riinos qui extorres et profugi recedcbant, in sua
tccta et hospitia recepit, ostendcns ct olTcrens
Doniiiio multas animas viventcs et incoluraes , qii:c
pro nna saucia dcprecentur. » Alii deiiique serius
lapsi fueraiit, alii ciiius ; alii ad pociiitentiam staiini
confugcranl, alii, nimia !ibelIorum a martyribus ac-
ccplornm (idueia, lioc reniediura eirugcrc conati fuc-
rant. liaque examinala; suiit in concilio Carthaginensi
« caus* el voluiilatcs et neccssitatcs singulorum, ct
in libello siiiguloriini placila coiiscripta siinl.» (Ibid.)
Hunc libelliim non absimilcm iuisse canonibus pceni-
tentialibus merilo observavit liaronius, ncc ulla pror-
susratione librum deLapsis inlelligit editor Oxonicn-
sis in notis ad huiic locum. Vidcri possunt qux dc
concilii dccrelis iii prxfationc diximus.

Suspicatur Tillemonlius dccretum in eodem con-
cilio fuissc ut , si qua inslaret persecutio, Ispsis anic
prxscriptum tempus coinmunio daretur. lii lianc il-
ium suspicionem induxeriint h.icc Cypriaiii vcrba cx
Epist. Lii (pag. 71) : « Ncc ad pocnilentiam qiiis a
iiobis conipclli poicsl , inqiiit , si poeniteiitia! fniclns
sublraliatur. Si pra.'Iiiim piius vcnerit, cnrroboratiis
a nobis invcnietur armatns ad pr«lium. Si ver.)
antc prx'liura infirmitas urserit, ciim solatio pacis
cl commimicaiionis absccdit. » Scd biijiis loci ca
videiiir esse scntciiiia , spcni pacis post poenilcniiani
conscqiiendiE id babcrc coinniodi, ul lapsoriim aiii-
mos crigat et ad acriiis pugnandiiin , si ipia rcdicrit
occasio, corroboret , qiiia, iit paiilo ante dixcratCy-
prianus, « ad fidem ct virtiilcm dc pcenitcntia robiir
armatur; quod armari noii polcrit si qiiis dc.-peia-
liono dcficial , si ab Ecclesia diire et criideliicr sc-
giegatiis ad gcntilcs se vias et sifcularia opera
convcrlat, vel ad lix'reiicos et scbismaiicos rcjcctns
ab Ecclcsia iranseat. > Pr.Tclerea , si dccrctum in
hoc concilio fuisset nt lapsis «rgcnle pcrscciiiione
coinmmiio darcUir, non id omisissenl Cypriaiiiis et
alii episcopi iii Episi. i.iv, in qua qnod dccievcrant
dc lapsis ob instanlcin persecutioneiii in Ecclcsiam
colligeiidis, id Cornclio approbarc noii con.iiitiir cx
concilii prioris auclorilate , sed « Spirilii sancto siig-
gcreiile » ita se staiiiisse dcclarani. Mcmor.il Cy-
priaiins in Epistola lv, aliiid dc cpiscopis lapsiscjiis-
dcin concilii decreiuin ; cjiisinodi bomiiies ad piKiii-
tenliam « qiiidcm agcndam posse adinilti , ab or-

123 VITA SANr.TI

tlinaiione aiilcm clei-i , alqiio saccrdotali lioiKire
proliibcri. > rrodiil corain e|iiscopis in coiicilio
congrogaiis Felieissinuis ciim prcsliylcris ipsi aflhis,
ui pcispiciiur ex Kp. xi.n; seJ cos amlilos opiscopi
comleniiiarunt cl absiimieriinl. c Suil et Jovinns ct
Maxiinns episcopi , ob neranJa sacrificia et crimina
in se probala scntcnlia novein episcoporuni con-
(Icinnati , iteralo iii eoncilio abstcnli i sniit , ait
Cypriaiiusin Epist. lv (p, 84).

Qiicmadmudiini in Iioc concilio < non consciisioiie i
laninm cpiscopornin i sed et coniminatione >, ul ail
(!y|iriaiius ep. lv (p. 8S), decrelum ost i ul poeni-
leiiliam noii agcntibus neino temcrc pacein daret : »
ita jiistis marlyrum petilionibus aliquid lioimris
caiisa, ut fcrebal Eccleslae consucludo , delainm
fuissc crcdideriin. Nam iii libro ite Lapsis, queniCy-
prianus in Ep. li, miperlcgissese Caribagine tcstatur,
undc ctiam nounulli in ipso concilio lccium fuisse
culligiinl ; in lioc, iiiquam, libro, ut nimiain mai ly-
rum noiinnlluriim < in rcmitlendis passim donaiulis-
qiic poccatis i licenliam rcrellit Cyprianus, ila eo-
rnm niandaiis aliquid falclur possc conccdi , < si
jiista, si licila, si tioii contra ipsum Duniinnma Ooi
saccrdole Ticicnda , si obtcnipcr;intis facilis et pioiia
consensio , si pelcnlis fucrit religiosa modcralio i
(pag. 187). Fatetur cliaiii (p. 105)Deum in actepluiii
lefcrrc posse quidiiuid pro veris poeiiilentibus i et
petierint martyres ct feceriiit saccrdoies. i Quare
vcrisiinile cst Mappalico martyri , qiii nialrem suam
aiquc, Ht iii iionnullis cdilionibus legilur, sororcni
doniesiica pietalc cumnioius cominendaverat , ali-
quid conccssuin fuisse, ct aliis ciiain qiii Lucianiim
iniitaii iioii fner:iiit, sad, ui pr;ieipil Cyiniaiins Fp.
XI, diligciitcr inspcxeiaini et aciiini ci opcra ei nic-
rila siiigiilorum , ipioriiin quoque deliclorinn genera
ci qiialilates «, ct quosipsi novcrant , i qiioinm poe-
nilciiti.im satisfaclioiii pruximani i conspiciebant, eus
noininalim libcllo dcsignaveranl.

XIX. — PKIiDEtiTU SANCTt CVPRIAM I.N COHPRIHRNDO
f CinSMATE NOVATIANI, ET CO.XFinMASDO EPISCOPATO
S. COIINEUI.

Deriincio gravissimis niolcstiis Cypriano , qiias ci
niMinnllorum iimrlyrum inteniperans indulgcntia
ct inipia tcbismniicoinni louurilas exliiliuoranl ,
niiva- diflicnll:ilos supervoiicruiil, cxort:i Roiii;e dis-
sensiune, ac .Nov:ili;ini li;oresi adilnin iii varias cc-
clesias tcntantc. Post Fabianuin, qui die 20 januarii,
anno 250, mailyr obiil , cpiscopo c:irucial Ecclesia
Romaiia, ncc pasioris cligciidi locnm reliqucrat Dccii
crudclilas. Scd latuli in, lyianno absenle, iinpcrio in
urlic Jiilio Yalcnii dchilo, cum tcnipus coniuiioiiissi-
muni oblatnin csscl, clccius est « de clcricoi uin poiic
oimiium lcstiinonio, de plebis qiia; tiinc adfuit siiirra-
gio ct dc tacordotum antiquunim ct IjoiKinim viro-
ruiii collogio, I S. Cornclius, vir oiiini laude cnnin-
.alus.de qno quaula judicia rcccril Cyprianus cx plu-
lilins illitis cpistolis pcispiciuir, pra^scrtim cx Kp.
^ii. Coiistai haiic clcctioncm faclam fuisse post Pas

CYrmANI. 121

clia liujiis anui 251 , si qiiidem Cyprianu.?, qiii Car-
lli:igincin, clapsis dicbns festis, rcdiit, conciliuin lia-
bcbat ctim collogis cuin buju.s eleclionis nunlius al-
laUis csi. yuinetiam usque ad diein qiiarium juiiii
clcctio dilTerenda esl, si Pearsouii coiijeciiiras sequa-
nuir, qii;e probabiles Tillcniontio vis:»; suiil. Nam,
ciiin ex duobns pontifioalibiis, altcr a Dncliorio pro-
miilgaliis Coruelinin dnos annos, tres menscs cl de-
ccni dies sedisse ditat, altora Dollando ediuis iii;iini
S. Ponlifici annuni, duos meiises et ircs dies auiibn:it,
rc:irsoiiiiia, ox utioquc cxccrpcns qii:c convciiire visa
suni, ct ipiai iiiinns quadrabaiit cmendans, Coruc-
liiiiii scdissc aniium nnuin , trci nionscs ci decem
dies existim;il, sicque elcciioiicin rcfeil ad dicni
quariiHn junii aniii 231, ut eam cuin ipsius morto
conciliel, qiiani iJibiis scplembris, aniio 25:2, contigisse
multisinagnisquc iiiJicits patct.

Ndvatns, qui iti .\frica i prinium discorJi;e ct scliis-
matis inceuJium semitiavcrat, i ut ait Cyprianus ia
Epist. xLix, I Romam quoque ad evcrloiulam Ec-
clesiani navigaus, similin illic cl paria moliius csl. »
Dcdit se Novatiano, ci.iue suas artes cl foeciinJiiin in-
goniuin dicavit. Novatianiis hoc adniinislro confisns,
qtiinque prcsbyloros, nonnnllos coiifossores ac par-
tcin plobis ad n.-.us suos adjunxit , ac CorniJii iiiier-
cessit eleciioni , variis illum criininibus accujans, in
liis ijuod libcllo sese contamiuasset. Ciim uiraquc pars
scripsisscl in Africaui, (iyprianuset plurinii alii epi-
scopi (|ui ad cum vciierant, rcni taiiti iiionionti oiiitii
aiiinii provisione iractandam intellcxcruiil. Itaqiio
Cyprianus praccepil ut clero et plehi legoreniur lir
tcr;c Cornelii i quae religiosam siniplioitatem son;i-
baiit I illiiisipie i episcupatus orJiiialioiicm siiigulii-
rum anribiis iniimavit ; i qu:i! vero ex diverso a;!-
versns Cornelium ejusque prcsbyteros iii lihruni
Cariliaginem i transniissum coiigcsia fncranl accr-
batiunibiis criminoftis, i ea peniius ifspiiit Ep. xlii ;
seJ tauicii cuiii cpiscopis cuuipltiiibus qui in uiiiim
convcncranl , slatuit ut i lci^aiis coe|iibCopis Caldn-
iiio el Fortunalo Uiim^un luissis , otniiia inlerini iii-
tcgra suspeiidorctur, Joiicc iidem collega-', rcbns
illic aut ad paccin reJaciis anl pro vcritale com-
portis, rcdircnt. i Non ignorabant cpiscopi Arricaiii
salis fuisse, ex velcri morc, ut se Curnclius episco-
pnin factuni pcr liiieras nunliaiet; sed, ul illinsaJ-
versariis omiieni pcrturbanJ;c Kcclosi;e cansain pne-
cludciciit, litloras cpisciipurum a qnibns ordiiiains
fuer:il desidcr.irnnt , et lcgatos niisernut (pii bas lil-
tcras rcfcrrenl , el totam rem diligeuter oxploraiam
narnircut, i nt tum dcnium, scruiiub oiiini dc sin-
guluruni pecioribus excusso , por omnes omiiino in
Africa posilos episcopos liltera; fierciit, cl Coriie-
rtuni univcrsi coIlcg:x!, illiusqne coniniunicaiioncm ,
id esl calliolicx Ecelc.si:« imitalem pnrilcr ct clia-
rilatem probarcnt ririniier ac tenerent. i (Ep. xli.)
II;nc atiicm a Cypriano ea mcnle ejusquc collcgis
provisa esse, ul Cornclii clcciioncm slabilireiit , noii
qimJ cani iii siispiciuncm vocarenl, inde eliam pcrsjii-
cilur, qnodf.yprianns < biiignlisnaviginiiibus, iie cuiii

J23 VJTA SANCTI

scainlnlo iillo nnvig.irent ralioiipm rcdtlcliat,» cosqiio
Iiorlalj.iliir « iil Ecclesia" caiholica? railicem ac ina-
liicem agnoscerent ac lenerent, » id esl, cum Cor-
nelio coinmiinicarent. Sed inmen litter.i; adpresby-
tcros et diacoiios, non ad Conicliiiin ilirigebanlnr ;
ct ctiin Gyprianus ac Ccrcnlis ilndiiiiiicliiin anlo rc-
ditum lcgatonim venisscnl, ac prcsbyteros et diaco-
nos ilHus civiiaiis, absente Polycarpo episcopo, do-
ciiissenl (inid in coiicilio decrelum fnisset ; ipsi quo-
qiic qiiod ot caleri observare coepcnint , ct liferas
presbyieris ct dinconis Uoni:inis iiiscr4pscruiil, quani-
vis anlea ad ipsum Conieliuin Polycarpi noniinu
lillcrae dirigerenlur {Ibid.).

Antcqiiam redirent legnti , veneruiit Caribaginem
missi a Novaliano Maxiimis picsbyter et Augendus
dincoiiiis, ct iMacba^us qnidain el Longinus : cunique
ex lilteiisquas sccnni fcrolianl.cl ex ccriini sermonc
atqiie asicrvaiione Novalianum episcopuin (actiim
Cypriaiius cjiisqiie colleg;c coiiipcrissent, a cnnimu-
iiione cos stalim coliibciidos essc ccnsucruiit , rolii-
tatis intcrim ac rctiisis qiia; obsiiiiale ac pcrtiiiacilcr
nsserere tenlabant.

Poslqunm revcrsi siint lcgnli cum lideris cpiscn-
poruni qiii ordinalioni Cornelii iiilerfuerant, siiper-
vcncruiit Koina duo alii episcnpi Africaiii, Pnmpeiiis
ei Steplianus, qiii, cuni lolam rem ocu!is suis vidis-
seiit, < ipsi quoipie nd iiistinendcs (epi>copos Afri-
canos ) manifosia fcciindiim gravilatcni ac fklcm
siiniii indicia ac testinionia protulerunt (Ep. xli). >
Duns illos cpi-eopos Uoniani niissos fiiisse exislimat
l'carsonins, nl clociioni c|iiscopi Roinani intorcssent;
scd , iit obscrvat Tillemoiitins , pncterqiiam qnod
iiiillum cxsiat excniplum ejusmodi legaiioiiuin, nee
de fulura eleclionc Africani quidqiiam vidonlur co-
giiovisse, corle si legniiUomam ad lioc nniiins niissi
fiiissenl, iieccsse iion fiiissct Caldoniiim ci Fortunn- .
Inm postea millcre , sed cominodius mullo fuissot
istornin , qni loiani rem oculis suis exploravci aiii,
iclitum cxpeciarc. Ilos tanicn Caldoiiius et Forin-
nntiis occiipnruiit. Adeo vcrum cst iioii a collcgis inis-
siis fuisse, sed aut porsecutionosaiviciitc fiigissc, aut
negotiorum causa Roniaiii piorootos cssc. Iloruin te-
stiiiionio ciim lcgnturem iinrratione et liiloris colle-
ganim Cornelii consemiciito, sic de logilima islius
oidinalionc apiid oiniies constilit, i ut i;cc necesse
fueril nllra audiri cos qui a Novaliano vonerant
inissi.t (Ibid.)

XX. — (JUOTEMPORE F.RIPIT SCIIIRM.V NOVATIAM.

Scd non parvi inlerest ad rerum a Cypriano gcsla-
rnm nidiiicm , qiio lcmporc schisiiia coiill.ivorit No-
valinniis, qiio lcmpore ordinatioiiem susceperit iii-
(|uircre. Ojiinari suiil Vnlesiiis el Pearsonius cadcm
i-cbismatis iniiia fiiisse ac niini 251. Tilloinonliiis
aiile ordinalionein Cornolii id coniigisse negni. Ma-
giii esi momenli in ulraque senlciitia lostiinoiiium
Coniclii in cpislola ad Fabium Anlii)ehciium , iitli
S. Poiilifex lostalur S. Moyseni mariyrein, dum ad-

CYPRIANT. " 12(1

liiic in vivis cfisct, Novaliano ct qiiinqnc prosbylciis
conimunionem denegasse. Unde, ciim iiiior uliosrpie
conveniat S. Moysem sic cgisse ciim Novaiiaiio pa-
hm et apcrlc schismalico , Valesius ct Pcarsoniiis
concludiint scbisina cum anno 25Miicoepis5e , qiiia
S. Moyses iniiio liujus anni in carcerc obiit, nl cst
in vciusto Biichcrii PoniificuiTi calalogo : Tillemon-
tiiis vero, cuin certo teneal schisma anie ordinalio-
ncin Cornclii noii ernpisse, morlem Moysis, qucin
Corneliiis nuper inariyrioperfunctum fuisse dicil, in
iiicnRcm novombrem rejicil cjusdem aiiiii 251. Sic
mediam inter utrosque viam inil)0,ut exulraqueseii-
loniia aliqiiid assuinam , aliquid etiam refellam. Elsi
cnim scbisnia anie Coriiclii ordiiiaiioiicm erupisse
non crcdani, videlur lamen multo ante occnllis mo-
lilionibus iuformalum et pr«paraUim , iia ut neces-
silatoin non aflorat S. Moysis niartyrii mm Tillc-
iiioiilio diffcrcndi , nec inors S. Mtjysis schisnia
ad iniiium aiini 251, cum Valesio el Pcarsonio re-
forre cogat.

.(eccssariis rationibus pugnat Tillcmonlius nul-
.,im Roiiire scbisma anle Conielii ordiiiationem ex-
stitisie. 1° S. Paciaiius Ep. ii (pp. 5G et CO) et aii-
clor libi i ad Novnliauum liwrelicum , dcclaranl No-
valiaiium concopla ex Cornelii episcopalu invidia in
scbisiiia iiiipulsum fuisse. 2° Novatum, qui scbisma
(laribagiiie conllabat mcnsc marlio ant saltom fc-
bniario, pernbsurdc Pearsoiiiiis mensc janiiario, Va-
lcsius fobruario Romam Iransfernnl. Denique repii-
gnat ut scliisma Romx exortiim ecclcsia Africana
lamdiii igiioraverii, nec anie ad scdandam dissensi"-
nem misciii legatos, qnam do Cornelii eleclione ccr-
tior facta fuisset. Diflicile esl profecto liis rationi •
biis non asscntlri.

Vcrum nco Tillcmontio nec ipsius advcrsariis fa-
vcl Cornclii lcslimonium, sod polius probntS. Moy-
seni iii Novaiiano noii apcrtum scbisma, scd occiillas
niacliinationes niuUis improbc fnciis coiijunotas coii-
domnasse. Sic loqnitnrS. Poiilifoxapud Eiiseb. (I. vi,

C. io): Ov xvi Mnu-f,! fiKxipuc /^«pTUCi '"'■'■p ^'l"' ''«V/Ct
lj.a,^-z\jpi\70i.i y.a.).iy tiv* xai Oetu^AffTvv //*^TUp^KV * tri ewv

£V KflVlXa , XKTt^WV «ijr&U TVV ^py.ffiTVlT* Jt** TVV y.TOV'.t«v,

«KoivwvoTiV lrtt,(t\zz <r\i-j Toif rtSvTc mpi7ou-:ifOti to/c f^-yv.
«tO-^ oi.mTyiiot.Ti> t4uisv(j Ti.c l-xrXiiTia.f. f QuclU Cliaill

(Novaiianum) Moses, inquit , bcaiissimus niariy.-,
(pii nuper apud nos egrcgio et admirando marlyrio
porfunclus cst, diiin adbuc in vivis csset audaoinm
cjus ac furorem pcrspccuini liabcns , a comnuinioiio
sua separavil cuin quinque prosbyicris, qui se pn-
riler cuin illo ab Eoclcsia! corpore abruperant. >
Fnislra vir crudilus ox bis vcrbis, « nupcr marlyiio
fiiiictiis, » rtm anlc nnum aut allcrum mensoMi
conligisse colligit, cum cjusmodiloqnendi ratio Ii's
qiix ante dccein mcnscs vcl etiam ante annum coiili-
gcrunt, aplari possii. Ilis aulcin vcrbis, « cum (luinqiie
pie=bylcris, qiii so parilcr cum illo ab Ecclesia;
corporc abrupornnt, » faleor nogatnm apertis scbis-
niaiicis comniunioiicm indicari. Sed gr.c&ic vocos
sic optime rcddiintur, « cum qninqne prcibyiciii"

\<il VrTA SANCTI

qui sft paritcr cum illo ab Ecclosia al)nipciiinl. »
Sic aHleiii inlcrprclarido, non vidclur scliisma pritcos-
sissc ncgaiani a Mojsc conmiunioncin , scd polius
subseciiium essc.

Mulla in codcm lcslinioiiio iianc ii)lcrprcl:Uionciu
conflrinaiit. 1° Faclum Moysis sic narrat Coriielius ,
sicejus tcslimouio uiitur, ut cl laudem ei Iribual,
qua: ipsi comniunis iion sil cuin omnibiis, ci Nov;i-
liano ignoininiam noii lcvcin iniiral. Purro nec sanclo
marlyri niagna laus fnissct boniincsapcrlo scliisinaio
iinplicalos , el loi episcopis , lot prcsbytoris ac plcbi
pene universa) delestatos, ad coinninuionem snam iion
admillcre; nee ipsis scliismaticis loiius orbis coin-
niunione exclusis magnuni opprobrium fnisset uniiis
inariyris amissa communio. Dcinde vcro cum Nova-
lianus scliism.iticos convontiis cum suis agerct, an
liiiic eiim cuin S. Moyse cominunicire vuliiisse cl
rcpulsam tulisse dicoiniis ? Non videiur aplum ad
cam rom icmpus fiiisse. 2" Non dicit Cornelius com-
mimionem Novatiano iicgalam fuissc ob aperiuin
scliisnia, sed quod ejus audaciani cl lurorcm perspi-
cercl Moyses. Saiis iimlia improbc foccrat Novaiia-
nus, ut ciim oo sic agcrei Moyscs , in priiiiis qiiod in
pcrsccntione a diaconis monitus ut fratribus succur-
rcrct, non jam ainplius prosbylcrum se esse vellc
dixerat. \hv.e illa fuil andacia Novaliani , Iiic furor :
ad queiii cum acccdcrctncfaria coiisiliornin coiijuiic-
liociimquin(|(ie prcsbyleris^nondifficile fuit S. Moysi
quid ad Ecclcsiai pcrniciem mcdilareiilur pro-
siiicere, ncc miriiin si cnm eis eonimuiiicare nolnit.
5° Si comniiniioncm manifcsiis scbismaticis S. Moy-
scs dcncgassct, non soluni quiiic|ue prcsbyterns , scd
ctiam confcssoros qui Novaliano scsc dcdcraiit,
eailiMii scnleiiiia noiasset. Nam qiialuor coiifessorcs
€ do carcei^e piodoiinies scbismaticns ct lix'relicns
crror » exceperat, ul ait Cyprianus Ep. li, cosque
sibi ab iiiilio sociavcrat. » Novatianus , testc Cor-
iiclioapud Eiiscb. (lib. VI, c. 45), in Iios Novaiiaiii
grcgalcs iiiciii csse dcbuit qui in qninquc prcsbylc-
ros oral; scd taiiien qiiiiKiuc taiiliim prcsbyieriscom-
iniiiiioncm negai. Qiiod argiimeiito ost euin iii Nova-
liaiio iioii aperiiim sebisma , non maiiifestnm cum
Cnriieiio ct oiiinibns cpiscopisCoriicIio adbcrcniibiis
b.lliiin condcmnasse, sed nerarias molitioncs, et iniia
rnm qiiinqiic presbyteris Ecelcsi;c perturbaiida: coii-
silia, qiia:, pliiribus Novaiiani vitiis addila, .Moysom
dclcrrucrniit qiioiiiinnsciiiiicoco;i;municarcl. ■i°Mar-
tyriuni Moysis non vidotur inense novcmbri , iit exis-
liiiial Tillcinoiitiiis, scd potius antc ordiiialionem
Cornclii conligisse. Coiistat marlyres c carccre solu-
los fiiissc cuiii Corncbiis ordinatus cst. Cur crgo so-
ius Moyscs particeps illiiis p;icis iioii fiiissel, qiia; lam
diu ncgaiam eligcndi episcopi copiam fccit? Dcinde
vcro Muyses non iii carccrc obiit , ul est in Bucbcrii
calalogo, scd sanguiiicm pro Cbristo profiidit, ut dc-
mouslrai Tillcinoiiiius cx vorbis Cornclii, ipii eiim
pr.iclaro ci adniii;iiido ni;irlyrio pcrliinctuni dcclarat.
Porro ab ordiMalioncCornolii iisque ad iiicnscm iio-
vombrciii, iiijU videiiir {'.liiisiiaiiQium s:iiiguis Uoiiix

CYPRIANI. m

fusus fuissc. Sedebat intrepidus Cornelius « Rom;c
iii .sacerdolali catliedra eo tempore , cum ly-
raiiiius iiifostus saccrdotibus Dei fanda aiqiic in-
iaiida comniinarctur, ciim mullo paticnlius cl to-
lcrabiliiis andiret lovari advcrsus sc a;inuliim prin-
cipeni , quam ['.onia: coiistilui Dei saccrdolem, » ait
Cyprianus, Epist. lii (p. 09). Quamobrcm, aul Deciiis
pcr toluin illud lcnipiis crudclitatis sua: saticiaicm
capero luni potuit, aut id in icditum suuiii dilTerebat.
Ciiiii crgo Coriicliiis cvascrit, ciii tamcn potissimum
infciisiis erat Decius, noii vidcliir Moyses prxclaro
ct admirando marlyrio pcrbihciiis nieiisc iiovembri ,
sed iioiiiis inciise januario, ut esi in vcUisto Ducbc-
rii catalogo, vel certc anle liucm perscculionis , anie
ordinationcm Cornebi ct apertum schisma Novatiaiii.

XXI. — QUO TliMPOnE ORDIMATCS NOVATIANUS.

Dc ordmationc Novatiaiii noii iiiia cst criticoriim
sciitoiitia. Pearsonius ipso incnsc junio ordiiiatiim
fuissc Novatianum piitai, ejnsquelegatosjulio incunle
Cartliagiiioin vcnissc : Tillemontius id contigissc cou-
tciidit post coiiiprobalam iiuivcrsa: Afric;c jiidicio
ordinationem Cornclii. Non levcs ralioiics pcrsuadciit
facinus adinissum fuisse aiiiequam Africa ordiiiaiio-
iieiii Cornelii teslimoniis suis confirmarel. Scd, anlc-
qiiam id probare iiicipiaiii, obiter obscrvabo Pearso-
niuin iii liis quie ad Cornclii ordinaiionem spccianl
dispeiisandis minus accurate versari. .\it ciiim i mense
jiinio jam aflccio Cyprianum accepisse Cornelii et
collcgaruin liiieras. » Scd ex liis qua: jain dixinuis
ac deiiiccps diccmns, perspicitur cpiscopos Afros, ac-
ceplis Coriiclii lilloris, dosiderassc ipsiiis collogarum
littcras, ac tum demum ad firmandam Coriiclii oidi-
naiioiiem inciibiiisse, cum lias collcgarum litlcras lo-
gali rciulcrunt. Ciim aiilcm ordiiiatiis fncrit iiiciise
Juniii Cnriicliiis , lcgati p.ost acccpiuiii liiijus roi niiii-
liiiin ab Alris missi, redirc nieiisc junio cum littcris
non puluoriiiit.

Qiiod aiitcm spcciat ad ordinatioiiem Novali;ini ,
facile probalur advcrsiis Tillciiiuiitium hoc sccliis
commissum fiiissc paiilo post ordiiiationcm Cornclii,
ac foitc cliam ipso inense jiiiiio exciinte, nl visuiii
esl Pcarsoiiio. Naiu lcgaii a Novaliano inissi in Afri-
caiii voiieniiit aiilc(|uam Uoma rcdiissciit Caldoiiiiis
ei ForUinaiiis, quos episcopi Africaiii iii liaiic urbc.ii
ad pacaiidas disscnsiones niiscraiil. Uos est in proniptii
ex Epi^tola xli, ubi iiarnit Cypiiaiuis lcgatos Nova-
liaiii, staiim aiquc Cartliagiiicin vcncruiit ei Nova-
ii;inuiii episcopumfactum iiuuliarunt , a commiiiiione
proliibitos fuisse, i refulatis iiiierim ac rclusis qna;
obsiiiiaic ac pcrtinacilcr asscrerc tontabant. i Doiiido
bxc addit : i Nam ct cgo ct collcgic plnrimi qiii ;iil
iiic coiiveiicraiii , expcclavimus advcnlum collcga-
rmii noslrorum Caldouii et Forlunaii, quos ad lc
niiper ct coepiscopos noslros qui ordinationi lii.c
airueraiit, lcgaios miseramus, iii , cis advciilaiitilnis
el rci gcslx verilatcm rcportaiilibus, inajorc aucto-
riiatc ct Iiicida per eos probationc, pariis advcis;e
iiiipiobit;is fiaiigcrclur. » Liqiici ergo Novaliani Ic-

129

V1T\ SAiNCTI CY['RIAN1.

gatos leililuni Afiic.inoriim pncsulnni colcrilalc sii-
pcrasso , eosqiic inlcrim comnuiiiioMC proliiliitos
Aiissc (liiiii legatorum rcdiiiis cxspcclaiur. Qui posi-
<lii:ini redicrurit, iisque supervencrunt duo alii cpi-
scopi PouipeiusetSleplianus, qui Cornclii ordinatioiii
inlcrfuerant, lum vero cl liticris Ilalorum cpiscopo-
rum qiias legati attulerant , ct Pompcii ct Slepliani
leslimoniis sic illustrata et coiilirmata res est, < ut
iicc nccesse fuerit audiri ullra cos qui a Novaliauo
vcnerant missi. > Similiter in Epistola xlii narrat
Cyprianus episcopos Africaiios, poslquam diversa pars
C))iscopum sibi constituit, acccplis litleris lam Cor-
nelii quam collegarum, i itcm ndvciitantibus bonis
viris , Pompeio ci Siephano , a quibus hcce omnia
cuni laHiiia communi asscria sunt lirmilcr ei pro-
Iiaia , » lum dcmuni liiteras ad Cornclium dircxisse.
Ergo Novatiani legati ante Carlliaginem missi sunt
quam Caldonius et Forlunatus Ronia profecli fuis-
sciil, vel forie etiani aiilequam Uoinam pervenisscnt.
Nain, sircs oculissuis vidisseni, eur liileris tantum quas
allulerunt, acnonpotiuseorumqiioque leslimonio ni-
tcrctiirCyprianus, qiiemadmodiimPonipciielSlcphani
lcstiinonionililiir? Praacrca tcstalur (■.y|iriaiiiis in Ep.
xi.i se « ex lilieris, qiias seciim fcrebaiil Icgali No-
vaiiani et ex eorum sermonc atqiie asscveratioiie ,
Novalianuni episcopum faclum » compcrisse. Unde
patei primum liujiis rei nuntiiiin a Icgaiis Novaiiani
allatiim fuisse, ncc qucmquam in Africa horrendiim
scclus anlc eorum advcntum suspicatnm fuisse. Ex
qiio etiam conlirmatur quod jam diximus, eos adve-
nisse non solum auie Pompcium ct Stepliauum a
€ quibus h.Tcc omnia asseria ciprobala, » iicmpe
cpiscopum couslilHlum esse a scditiosis « conlra sa-
crainciiliim semel tradilum divinx dispositioiiis cl
calholic;c unitalis , » sed eliam anle Caldoniiim ct
Foriunalum. Nam iii litieris qiias Caldoiiius ct Fortii-
natiis a Cornclio ejusque collegis allulerunl, scripla
crant, ul lcsiatiir Cornclius Epist. xlvi , multa quae
pr;('ccsscranl a coiifcssoribiis Novaliaiio adlia;renti-
bus desigiiata, qiixquc redeuitlcs ad Ecclesiam non
siiie lacrymis confessi suiit, in liis « circiimvcn-
los commisisse se schismatica ct hxresis auclores
fiiisse, ul patcrcntur ei (Novaliano) manus quasi in
cpiscopum impoiii. i Al si rjiismodi litteroc advcn-
lum lcgatorum Novaiiani occiipasscnt, noii ex his lc-
gaiis Cyprianus et alii episcopi primum cpiscopatus
a Novaliano arrcpti nuiitium aeccpisseiit.

Nou poiest ergo dcfcndi sentcnlia Tillcinonlii, ncc
iilla prorsus ratione accuralissimus scriplor onlina-
lionem Novaiiaiii post rediuiin legaioriim Africxcol-
locat. Illud autcm multo iniprobabilius, quod Ecclc-
siam,saltcm Africanam, incomprobandoCornelii epis-
copalu jam cousciisisse ait cum Novatianus ordinaius
cst. Hacc African;^! ccclcsisc conscnsio tum demiim
eiiituit cum eiiiscopia Cypriaiio ejiisque collcgis qui
Carlbagiiie nderaiit , de lota rc admoniti liileras ad
Cornclium scripseruiit. Scd, antcquamCyprianus cpi-
scopos Africanos de rcbus Uomana; Ecclesix ccrliores
facerel, Primilivum prcsbytcrum RomaiA misit cum

Epistola xLi, ut quomodoexcepli cssent Caiihagine
lcgati Novatiani nunliarcl. Dc suis cnim in univcrsain
Africam lilleris non loquiliir nisi iii Epistola xlii,
per Meltium hypodiacomim, et Nicephorum acoly-
llium,qiii Primiiivum stibsecuti sunl, perlala. « Sed
ct pcr provinciam nosiram, inquit , hrcc eadcm col-
legis singulis in iiotitiam perfercntcs , ab Iiis quo-
que fratres nosiros cum lilteris dirigcndos cssc
niandavimus. » Tum ciim autcm Africani episcopi
a Cypriano admoniti scribcrent ad Cornclium; j;im
redicrai Primiiivus presbyler cum liiieris Cornelii,
quibus respondensCyprianus ait (Ep. xlx) : s Placuit
iit per omnes omnino islic posilos liilera! nercnl,
sicuti simt, clc. > Igiliir ab ordinalionc Novaliani
ad conscssttm Africa; incomprobandoepiscopatii Cor-
iielii mulia iniercesserunl, adventuslegaliiriim Nov.t-
liani, redilus legatorum Africa), ilus cl reditus Primi-
livi prcsbyleri.

Nilitur r Tillemonliiis his Cypriani verbis ex Ep.
Lii : t Quo (Peiri loco) occiipalo de Dei volunlaic,
alqiie omniiim nostrum conseiisiDne firmalo, qiiis-
quis jam episcopus fieri voliicrit , foris fiat neccssc
cst. » Unde concludit jam ab oiiinibiis cpiscopis
aut sallein ab Africanis jura Cornclii fiiisse (Irniata
cum Novaiianus ordinalus cst. Sed minus aiiim.id-
vertit doctissimus criliciis Cypriaiium loqui de co
rerum slatu qui tiim crat. Cum eiiim consonsus iiiii-
vcrsi orbis ad defcnsioncm Coriiclii conspirarcl, ncc
lanicn coiialibus suis dcsisterct Novatianiis, nierito
Cyprianus hune illi conscnsum opponil, alqiie hoc
argumcnlo non tam illius ordinalionem quain obsli-
natum in illa rctineiida animuin oppugnat. llic iii
eadem Epistola lh, de Novaiiaiii ordinalione lo-
qiicns, hoc lanlum ei objicil, qiiod i cpiscopo iu
Ecclesia a sexdccim episcopis facio adullcr alqiic
exlrancus cpiscopus fieri a deserloiibiis pcr ambi-
lum > coiiatus sii. Simililcr legalis Novaiiani iion
totius orbis eonsensiim objicicbat Cyprianiis, scd tcs-
liiiionium collcgarum a quibus ordinatus fiicral Cor-
ncliiis, liitcris a Caldonio el Fortiinato allatis coiisi-
gnatum, ui perspicilur ex Ep. xli.

Quxrit T Tillemoiiiius cur ordinaiio Novaliaiii
staliin ab Africaiiis rejecta sit « ut illicila cl conlra
Ecclcsiam facla, > ejusquc legali comiiiunioiie pro-
liibiti, si nondum ordinationem Cornclii cpiscopi
Africani comprobaveranl. Sed facilis cl e.vpcdila rcs-
ponsio. Nam Cyprianus, ut niodo vidiinus, nuinquam
dubiiavit quin lcgitiina esset ordiiiatio Cornclii ; scd,
acccplis cx utraque parte littcris, oninia ad rcdiium
lcgalorum inlcgra scrvari voluit, ul nulluin discordi;c
iocuin relinquerel. Quare minimc iiiiiuui -si iuaxiiua
indignaiione commoius cst siaiim atqiie dc ncfaria
Novaiiani ordinatione cognovit.

3° Existimal Tillemontius cx Epistola lxvii coI-
ligi posse Novatianum , cum in Afiicam Icgaios mi-
sit, jam Ecclesix liosicm judicaium fiiisse, aut saliein
Cornclium jain lum in miiversa Africa pro lcgilimo
Uoiiix episcopo habitum luissc. At nihil cju'modi lc-
gerc est in Epislola lxvii. Ait quidem Cy<irianus

|3i VITA SANCTl

Novaiinnum olimlioslcm Ecclcsiac jiiiJic;i;iim, ct cum
iii Africnm lcgalos misissel, iiiiic a coiiciiio pliiriiiin-
iiim saccrdoium soiilcniiam retulissc. AdJit cum iiu-
per rclusiim ct refulaitim ct per loluin orljcm a sa-
ccrilotibus Dci abstcnlnm. At ci iioii cxprcliiat (iuod
orcliiialus lucril cum jam Coriiclii cpiscopaiiis lotins
orbis aucloriiatc confirmatus csscl, scd iiuoil, i Cor-
nelio in calholica Ecclesia de Dci juilicio ct cleri
ac populi suffragio ordinaio, profanum aliarc crigcic
cl adulteram catliedram collocare, ct sacrilcga con-
Ira vcrum sacerdolcm sacrilicia olTcrrc lcnla-
vorit. »

•4° Dcniqiic obscrvat Tillemonlius AnloniaiHim , ad
qucm scripsil Cy|irianus Epistolani ui, jain cx coii-
silio Cypriani amplexum fuissc communioiicm Cor-
nelii antcquam liticris Novatiani commolus iniqiias
dc Cornelio ac Cypriano suspiciones acciperct. Ve-
riim hoc Anloniani cxcmplo scnlcnlia Tillemonlii
prorsus evertitur. Scripscral cnim Antonianus ad
Cyprianum non soliim sc « cum Conielio unum lcnere
consensum , sed etiam cum Novaliano non commu-
iiicarc. » Simul ergo ct Coriiclii ordinalioncm coni-
probavit, ct IVovatianum illius icmulum rejecit.Quod
aulemNovaiiani littcras serius videtur lcgisse, post-
qnam videiicet hortatii Cypriani jam suam cum Cor-
iiclio commiinioncm declaravcral , id facilc concilia-
liir. Nam lcgati Novatiani ciim Cartliagine rcjccti
fuissenl, nppidatim per civitates discurrere cceperunt ;
ac proinde fiori potuit, ultardius ad Anlonianum ve-
nircnt. Praiterea aliam postca Icgaiioiicm aliasqne lil-
lcras misit Novatianus, de quibus Cypriaiium loqui
iion rcpugnat.

XXII. — OROO RE&UU A SANCTO CVPRIANO GESTARUM IN
CACSA COBNELII.

Sic crgo toiam hane rerum gcstarum scricm lcxcrc
possumus. Statim alquc legatorum reditu veriias
tania luce circnmnuxil, ut iterum N>ivatiani icgalos
audiri neccsse non esset , scripsit Roinam Cypiiaiuis
per Primitivum prcsbytcrum, cui in mnndatis dcde-
ral ut Coriielio nariaret qurc in cpistokim coiigc-
rere longius fuissel. Hscc est qiiadragcsima priina
epislola apud Painclium. Scribiiiit deindc cpiscopi
qiii C;irili;igine aderant ad alios iinivers;« Afric;c
cpiscopos, eosque dc Cornclii rcbus et Novaii:iiii
scbismale eertiores faciunt, ac fralres eum liucris
llomam dirigcndos csse maiidant. Qiiod antcm alios
li()rt;ibanlur, id ipsi in primis perfeccrunt, ac coiii-
muniicr scripserunt ad Cornclium. Yix dubium cst
quiii ips3D illac sint lillcra: Cypriaiii ejusque collc-
garum, in quibus lcstatur Euscbiiis (lib. vi, c. -43),
dccretum fiiisse ullapsis subvenirctur ac nefari;c hx-
resis auctor ab Ecclesia cjiccrctur. Erant in iisdcm
litteris multa de Felicissimo cjusque sociis, de qiii-
hiis quid sensissent episcopi illis auditis, qiiidquc
proniintiassent, Cornclio narrabant. Ulrxqiie illse
coiicilii et ad episcopos Africnnos ct ad Cornclimn
iiilcrac commcmorantur a Cy;ir,nno in Ep. i.xii, pcr
Mcttium acolytiium liypodiaconura ct Niccplioniin

CYlRiANI. !3a

missa. Pcr eosdem clericos misit Cyprianus exompla
lilierarum qiias a se dc Fclicissiiiio cjusquc prcsliy-
terio ad clcnim et plebein Caribagincnsem scriptas,
jam anlca pcr Caldonium ct Forliiiiatum ad Cornc-
liiim miscrat. IlorUitiir (^ornelium iit ca.s fratribus
legi jubeal. Slissa esi h cc Epistola xlii anle(|uam
rcdiisscl Primitivus prcsbyter ; iio;Hluin cnim didi-
ccrat Cypriaiius ex lillcris quas ille atlulit molcstum
accidissc Coincrio quod auctor Adruineliiiis fuisset
iic ad Corncliiiin nominatim, scd ad Eccl(;sinm Ilo-
manam scribcrent- Suspicans tainen aliqiiid Cypria-
iiiis, ac mcluens ne qua offensio mcntcm Cnriiclii
subiissci , denioiislrat in eadem Epistola xlh se pa-
cis cl iinitaiis stiidio acRluctum fuissc ut omiiia in-
legra scrvarcntur, dnm lilieia; ah cpiscopis Ii:ili;c
venircnt.

Pnetor banc Epistolam xlif, alia brcvior Meltio
comaiissa cst ad Coriieliiiiii, qiia; cst xliii. Ce»'lio-
rcm ilhini f;itil Cypi iamis se ad coiifcssorcs scbisma-
licos scripsissc, scd mandasse Mellio ut has liucras
Coriiclio legcret , ncc cas rcdderel nisi Coriieliiis
rcddciidas cssc judicarei. Noii vcrisiiiiile cst Met-
liiim a Cypriano bis missiun fiiissc Roinam, scmcl
qnidem cmn Niceplioro ad Epislolam xlii, iicrnra
adquadr;igesimain tcrtiam de coiifessoribus scliisma-
tieis pcrfcreiid:^iii. Iloc, iiiqnain, vcrisimile non fit;
nain Niceplioriis, qucin cuin Mctlio probabilc cst re-
diisse, nuntium Cypriano dc rediui confessornm op-
taiissiinmn aituHl. Sed cur Cyprianus duas siraul ad
(^onieliuin litleras dedit? Rem solvit Tillemoniius.
Ciiin probe scirel Cyprianus lillcias suas Romsc pu-
hlice legi solere, prudenter hrcviori epislola) com-
misit, (]nx in vulgus cffcrri nolcbat. Pra;ler Epislo-
lain ad Coiifcssorcs, qua: cst xliv, miltcbat illis Cy-
prianns libros suos de Liipsis ct de Vnilale Ecclcbiw.
Ex quo faciiis cst conjeclura huiic librum de Uiiiliile
Ecclesia: c\rca hoc lempns scriplum fnissc, idquc
confirniainr Pontii lcstimonio, qui cum statiin post
librum (ic Lapsis rccenset.

Anie<iuam has liiicras accipcrct Cornclius, scri-
psit Cypriaiio per Primiiivuin prcsbytcruin, ac sibi
displicuisse significavit consilinm Adrumeiinis a Cy-
priaiio daUim. Rcspondet ci Cypiianus per Episto-
lam XLv, qua; tiim scripla est cum uiidiqnc Afri-
cani episcopi Roniam sciMbcreni, ut se Ciirnclio
adli.Trcre tcslarentur. Iii rcbns tanii momcnii iicc
Cyprianum, ncc clericos quos Roinam mitlcbai vc-
risimilc esl ccssassc; ncc vidctiu- multum cffluxissc
lciiiporis inlcr illas Epistolas xli, xlii, xlv. Scri-
pta cst enim quadragcsima prima pcr Primitivum
prcsliylernm paulo post reditnm lcgatorum, qiia-
drigesima sccunda paiilo posl litlcras concilii ad
Cornclium, antercditum Primiiivi, antequam cx va-
riis Africx provinciis ad Cornelium scribcretur,
qnod lunc ficbat cuin allatis a Primitivo litteris Cy-
prianus per Epistolam xlV responderct.

VlTA SANCTi

XXIII.— NOVICONATUSNOVATIANI. — nEDnUSCONFESSO-
RLM ROMAXOBUM IN IXCLESIAM UOllTATU CVriUAM : 10
AXTE CONClLIliM KOMANtM ANNI 251 CONTIGISSE
OSTENDITUR-

Cum Maximus, Longinus et Maclioeus, Novaliani
legaii, a Cypriano cjusquc collcgis cxpulsi fiiissciU,
ali(is iii Africani iiiisil Novalianus, iiciupc Nicoslra-
luni cl Novauim ct Evnrisiuni cl Primuin cl Dioiiy-
sium. Cypriamim ca tle rc monuit Corncliiis lillcris
pcr AugcniUim coiifessorem missis, qiix non cxslaut.
Non multo posl, alia occasionc oblala, ilerum per
Niceplioium acolyilmm sciipsit ad Cypriauum cpi-
slolam inlcr Cyprianicas xlviii, iii qua rcgat ul
ipsius opcra omiiibus coepiscopis cl fralribus iinio-
tcscal Nicoslralum muUorum criminum reum, ct
iion soUim patioii:u sii?c carnali, cnjus raiioiies gcs-
sit, fiaudcs cl rapinas fecisse, verupi eiiaiu ecclcsix
dcposila uon modica abslulisse ; Evaristum vero .">u-
clorcm scliismalis fuissc, el succcssorcm plebi cui
anle prxfucrat, Zetum iii lociim ejiis episcopum esse
constiluiiim. Poslridlc (piam vencrant lcgali Nova-
tiftiii, supcrvciiii Niccpliorus acolyihus cum lilleris
Cornclii, cx quibus Cyprianus didicil el alios episco-
pos dociiit (iu;e ad Nicosir.ilmn ct Evarisliim ailiiie-
banl. Poslea gralias cgil Coriielio pcr Epislo-
lam xLix.

Scd idcm Niccplioriis alias liilcras miillo liriiorcs

altulit, quibus Cypriaiiuiii Cornclius de icdilu qua-

tiior coiifcssornm Maximi, Crbaiii, Sidoiiii el Ma-

cliarii ccriiorcm faciebal. Cuiii quidam IVaircs iiiin-

liassciit coiifossores ad sanilaiem reverli, ac poslea

Urbamls cl Sidonius ad presbyieros venisseut, affir-

niaiites Maxiinum prcsbylcrum ct eonfessorem secuin

pariier cupere in Ecclesiam redire, placuit Curue-

lio ui ex ipsoriim ore et coiifcssiouc qu;c per lcga-

lioncm mandavcrant audireutur. Qui cum veiiissent

et a piesbyteris quai gcsscraiil exigcrciiiiir, circiini-

vciitos se essc aflirmavcrunt, nec qiiid iii liitcris ip-

soruni nomiue pcr omiics ecclcsias niissis inessel se

scisse, alque ut abolercniur et e memoria lcllerenlur

qure proccesserant dcprccali suiil. Onini actu ad Cor-

nclium perlalo, jussit contralii prcsbylerium : adlue-

runl cpiscopi iiuinque, et re ad deliberandiim propo-

sila, senlcntiic a singulis dictx, quas Cornclius suis

ad Cyprianum liUeris subjccit. Ilis ila gestis, veiic-

runt in presbyieriuin (|ualuor coiifcssorcs et plerique

fiaires, qni se eis adjuiixeranl, siiminis prccibus de-

sideraiiles ut ea qux aiitc fueranl gcsta in oblivio-

iicm caderenl. Cum autcm magnus fraleruilalis con-

cuisus faclus fuissei, una vox erat omnium gralias

Dco ageulium, ait Cornelius, gaiidium pcctoris la-

crymis exprimenles, complcctenies eos quasi eo die

poeua carceris fuisscut liberati. Coiifcssores dccliia-

runl se Cornelium sanctissimai Ecclcsine calliolicaj

cpiscopum agnosccrc, confcssi sniil se imposluram

passos ac circumvcntos cssc , scd tamcn sinccrain

mciilcm siiaiu senipcr iii Ecclcsia fuissc; qiiippe cum

jion igiiorareiit unum Deuiii csse,, unum Cliristum

CYPUIANI. 134

Dominum ac unum Spiritum sancUim, unum Eiiisco-
puiu iii Ecclesia callioUca csso debere. llis lebus
peniiotus Cornclius Maximum prcsbyternm locum
suuiii jussit agnoseerc, caeleros cum ingenii popull
suffragio rcccpit, ac oinnia reinisit Deo omnipolenti.
Hxe aulem eadem bora, eodeiii momenlo ad Cypria-
nuin per sciipla transmisit, nempe per epislolam iii-
tcr Cyprianicas xlvi , ac Niccplioriim acolytlium
dcsceudcre ad uavigandum dcslinanlcin slatini dimi-
sil. Carlh:igiiicnsem ccclcsiam heiilia pcrfudciunt
liiterx Cornelii; ncc dubium quin cas Cyprianus ad
cicteras Africic ccclesias miserit, ut rogavcrat Cor-
uelius, cui respondit per Epistolam xlv». Scripsc-
runt eiiam confessores ad Cyprianum , eoruinqiie
cpistola esi iiitcr Cyprianicas l. llis respondit Cy-
prianus per Epislolam lii. Qux aulcm ex litlcris
Cornclii dosiimpla iiarravitiiiis, ea probant noii sulos
confcssores rediisse. Vciicruut cuni illis in pre»bytc-
rium I pleriqiie fralrcs qiii sc eis adjunxerant; >
(|uod quidem iion videlur de plcbe c;itholica pro con-
fesgoiibiis deprccaute iuiclligi posse. I'osiea ciiim
narrat CoiiieUus fralcrnitalis coiicursum ; qtiem luiu
denium factum iiidical fuisse cum omncm liuuc
actum populo insinnandum judicavil; diflicilc cst
sane ul coufcssores qui mullos aHClorilatc sua abs-
iraxcrant, millos iii redeuiido socios et imitalores
habercnl. Cornelii verba non aliler intcrprctatus est
Cyprianui : c Quaiito niajus est gaiidium , iii(|uit
(Ep. xlvii), el iii tcrris pariter et iii coelo supcr
confcssoribiis ad Ecclesiam Dci cum gloria sua et
cum laude redcuniibus , ci rcdcundi viani ca;icris
exempli sui fide ct probatione facicntibus ! ilie enim
quosdam fratres nostros error induxerat, quod
sibi conimuuicationeiu confessorum scqui vidcrcn-
tur. Quo eiTore sublalo , lux omniuin pecloribus
iiifusa est, el Ecclesia catliolica nec scindi ncc di-
vidi possc monsirata est. » Uiide mirum vidctur
cur Cyprianum Tillemonlius de solis confessoribus
locutum exisiimet. Tola res ab eodeni crudito scri-
ptore sie narratur, quasi iino ct eodem die Iransacta
fuerit. Sed tamcn ex his Coriielii vcrbis, « adliic-
runt ciiain episcopi quiiiquc , qui et hodie praiseu-
les fucruiil , » duos dics insiimpios fuissc p.ilet,
quoruui prior delibcratioiiciu habuit dc rccipicudis
confessoribus , postridie vcro absoluta et peifccta,
niagno fralcrnitatis concursu, quse pridic consiitula
fueraut.

Iiisigiiem liuiic evcutumTillemoulius ei Pearsoniiis
ad mcnscni novcmbrem hiijus aniii 251 refercu-
dum pulant, posl concilium nouianum, quod lioc
auno 251 Corncliiis cum sexaginla ciiiscopis liabuit
meiise octobri, ut placetPcarsonio, vel etiam uuilto
cilius, ul exisilmat Tillemontius , ae antc Novatiani
ordiuationcm. Sed nou tam sero quatuor illi coiifes-
sores, aut saltem ante concilium Roinanuui, rcdiissc
iii Ecclesiam vidciilur.

Rcditus confcssorum paiicis diebus subscculiis cst
novam lcg.ilionem Novatiaui. i Novato cnim iiliiic a
vobis disccdculc, ail Cypriauus (Ep. xux), id est,

135 VITA SANCTI

procclla el lurbiiic rccedentc, cx parle illic quics
facla csi. > PoiTO a piiiiia legaiioiie ad hanc no-
vam noii inuluim iiiloiccssil leinporis : nam « pro-
Slraliis virtuliljus Dci > Novaliaiiiis, ut ait Cornc-
!ius (Ep. ,\i,viii), « cum Maximiisct Loiiginus etMa-
ciKiiis fuissent expulsi a Cypriano ejusque collcgis,
dcnno rcsurre\it. > Quibus ex vcrhis palct Nova-
liamim iioii a jiilio meiisc ad noveinbrcm fcriiitum
cssc, scd accepla damiia protiiius rcpararc voluisse,
niissis perilioribus magisque industriis lcg;itis. Ergo
rcdilus confessorum, qui nov:E lcgationis profcctio-
neni proxime contingit, non potcst in mcnsem no-
vembrem rejici. Deindc vero Nicephorus, ille acoly-
ihus qui uiramque epistolam ct dc iiova iegalione et
de rcdilu confcssorum atiulit, non vidctur clericus
fuisse Romanus, scd potius ipse ille Niccphonis aco-
lylhus qucm Cyprianus julio excunte , vel aiigiisto
ineunlc cum Mcttio suhiliacono Romam niiscrat. Sic
cnim de ilio Cornclius loquiiur Ep. xi.vi : « Ihcc
igilur, fraler charissimc, cadcm hora, codem ino-
monto ad le pcr scripta transinisimus, et Nice-
phorum acolythum , descendcre ad navigaiidum
dcslinantem , ad vos slaliin dimisi. > Quibus cx
verbis patel hunc clericum iion dala opcra n (^oriic-
lio niissum fuisse, sed polius, cum, perfcetis rebiis
qiiarum causa vcnerai, redirel, saiiclum Poiili(icem
oblata occasione usum csse. Hinc jam ci pci feren-
dam cpisiolam dedcral de iiovis leiitanieniis Nova-
liani, scd mininie necessariam, aul qiiao clcriciim
niitii postularet, siquidem jam missus ca dc rc fue-
ral Aiigcndus confcssor, ncc necesse erai alium po-
stca mitlcrcqui idem nuiiliarct. Porro, si is est Nicc-
phorus acolylhus qui cuni Mettio Epistolam XLii Cy-
priani perlulit, fruslra illius reditiis ad mcnsem
novembrcm differtur. Parvi rcfert quod in littcris
Cornelii nulla (iat mcniio de Metlio subdiacono,
quocuin Nicephorus acolyibus profectus fueral Car-
(haginc ; nam siniilitcr Mettius , ut supra vidimus in
Epislula xLiii , solus nominaiur, qiiamvis socius ei
adjiinctus esscl Nicepborus.

Quod speciat ad concilium Romannm, redilii con-
fcssorum oinnino posterius vidctur. NuUum prorsus
hujus concilii vestigium in lilleiis Romani aul Car-
Ih^igincm inissis inlra illud lempns quod a Cornelii
ordinaiionc ad rcdituiii coiifcssorum effluxii. Lc-
gali Caldonius et Forlunatiis, qui Carlhagiiiem posl
Novaiiani ordiiialioncm redicrc, non aniplius quam
sexdccim episcoporum litlcras atiulenini. Quis ergo
crcdal jam tum rirdiiiationcin Cornelii in coiicilio lx
cpiscopornin conlirmalam fuisse, ut siispicatur Tille-
niontius? Prxlcrca hnc conciliuiii , tesie Eusebio
(lib. VI, cap. K), decrevit « Novaium quidem et cns
qui una cum ipso sese insolenicr exlulcrant, el
quicumque inhumanissimac ei a fraterna charitate
•Mlienaj cjus opinioni conscntire prxsumserant, alie-
nos ab Ecclesia habeiidos esse. > At confcssores
sic se anle rcditum gesscre, sic rcdcuntes exccpli
siini, ut cxcommunicali fuisse iion vidcaniur a con- "
cilio scxaginla episcoporum : nam, si ab liac synodo

CYPRIAM. 136

in judiciumvocatict excoinnuinicaiiinschismalc ob-
duruissent, an diccrc potuisseiil circumvciitos se csse
et iiiiposiuram passos, ac menlcm suam scinpcr iii
Ecclcsia ftiissc? qiiis credal Corneliiini sic eos rece-
plurum fulsse, ulomnia remillerct Dco omnipotenli?
non sic agi solel cuni hominibiis jam judicaiis et cx-
commiinicatis. Posierius ergo coiicilium rcditu con-
lcssoruin : scd lanicii iion miillo posterius; iiaiii gra-
vissimx caus.x suberaiit cur cito habcrctur, tiim ut
Novaiiaiii parles penitus frangcrenlur, lum ut lapso-
ruiii caiisa, qua; ad conciliiim rcjccta fucrat, dijudi-
careliir.

XXIV. — DF, GF.STIS ET SCP.IPTIS S. CYPUl.VM .VNNO
232, ANTE PERSECUTIO.NEM.

Daninntiis toto orbe Novaiiaiuis non dcspondebat
aniiViUm, scd pcr plurimas civilalcs novos apostidos
suos miltcbal, ul quicdam reccntia instiluiionis suoc
fundamciila consliiiierct, ct super legilimos c)iiscopos
crcarctalios pscudocpiscopos. Id lcslatur Cypiianusin
Episiola iid Anloniamim, scripta aiino 2jl exeuiilc aul
2o2 iacunlc. JaniJudum ruieras acccperal Cyprianus
ab lioc Numidix episcopo, quibus sc ciini Novatiano
non commmiicare, scd Cornelio afrixiim esse signili-
cabat, atque ul earumdeni lillcraruni cxcinplum ad
Corneliiim milterelur, postulabat. Scd poslca alixlit-
tcrx superveiierunt, in quibus nutare vidcbalur, No-
vaiiini lilteris motus, ct quam isie b.xrcsim inlro-
diixissct, qiia ralioiie Cornelius cum Tropliiuio ct
thiiriricalis communicarct, sciscitahatur, ac ne ipsius
qnidcni Cypriaiii humanitalcm in lapsos xquo aiiinio
accipicbal. Sic ci rcspoiidct Cyprianus in hac Epislula
Lii, ut se ct Cornelium niiri(icc dcfendat, etciim No-
vatiano nemincm commuiiicarc possc dcmoiisircl,
nisi qui toiius Ecclcsix commuiiionem rcjiciat. Liquet
scriptam esse epistohim post rcditum confcssorum
quos in Ecclcsia cum Cornclio juiictos cssc dieil,
post mortem Decii, quem lijranntim appellat, scd
lamcn anle conccssam lapsis lioc .10110 252 indulgeii-
liam , siqiiidein Cypriaiii defensio in iis lanium ver-
satur qux Libellaticis aiino siiperiore et cetcris in
moriis pcriculo coiisiiluiis conccssa fucranl. Noii iin-
nicrilo Antonianus ille idem vidctur esse qui iii tilulo
Episiolx Lxx, iiitcr episcopos Nimiidas rcccnsctiir;
qiiod etiam argumenlo est euin Cypriani moniiis non
rcstitisse.

Einissarii Novaliaiii circa lioc tempus Maximiim
pseudocpiscopum Ciirlliagiuenscm fccerunt: sed hoc
faciniis lam ignobile et obscuruin fiiit, ut Cypriaiius
ne scribcndum quidem ea de rc Romam judicaret.
Naiii paulo ante de collegarum consilio miscrat Cor-
nelio nomina inlcgrorum ct calholicoruin in Africa
episcoporum, ut scirent Cornclius ejusijue coUegx
quibus scribcre et a quibus litteras muluo accipere
oporlerel ; si quis autem prxtcr cos quos Cyprianus
epistola sua complcxus fucrat, scribere audcict, sci-
rcnt eiiin vel sacrificio vel libcllo csse niaciilatum,
vcl unuin de hxrelicis, pervcrsuniscilicct ct profa-
num.

i37 VITA SANCTI

Sonpiiim exislimalur hoc anno praDSlaniissiminii
Cypriaiii opiis dc Oralioiie Dominicn. Hecenselur a
Ponii ) posl libnira deUm(ate Ecctesim; el ciim mirlia
in cddcm libro advcrsus sciiismaiicos velicmcnicr ct
copiosc (liranliir, noii male concliulitiir jain prodiissc
Felicissimi ct Novaiiani scliisinala cum Iwc scri-
bcret Cyprianus.

Circa Pasclia! prima solcmnia scripsit Cyprianus
Epislolam liii ad cpiscnpos Forlunaimn, Aliymiium,
Oplaliim, Oonalianuni, Forlimalmn et Fcliccm, (|iii,
cum cfsenlin civiiale Capscnsi proptcr ordinalionem
cpiscopi ( Donaluli , ut versiinile est , Capsensis
cpiscopi, qui loco sexagesiino nono seiiientiam dicit
in coiicilio Carlliagincnsi anno257), consulii rnerant
a Siipcrio an ad commuiuoneni jani admiilendi essent
Ninus, Clcoientianiis et Flonis, qui, Chrislum con-
fcssi corani niagistratu et plcbc, poslea inter tornienta
coram proconsiile siipcrali, poeniteiiliam agcre non
destiliraiit per lioc tricnniiiui , non illiid quidcni
cxactiim scd iiiclioaium. l'>em decidere non aiisi, ad
Cyprinnum dcliilerant, ct scripscrant c ut cum plu-
rilius collcgis de lioc ipso plenissimc i Iraclarct.
llespondet Cypriamis rcddemlam ejiismodi hominibus
conimimionem, seipie ca dc rc cnm episcopis delibera-
-turum promiltit < (junndo Sfilemnilati apiid siios ccle-
biandaesalisfecerint, i et Cartliaginem < venerint. »
Vix diibium cst qniii promissum pcifecerit in cnn-
cilio quod Carlhagitie habiluni hocanno idibus mali,
ut ipse testatur Ep. lv (p. 84). Seribit ibidem i Pri-
vatum , vclcreni lia-reticnm in Lambcsitaiia colonia
anle niultds fcre aiinos ob mnlla et giavia delicia
nonnginta ct cpiscoponim sciitcnlia condemnatum,
et Fabiani » papa: ac Donali Carthaginiensis epis-
copi I litteris sevcrissime notalum, cum causam in
hoc concilio agerc vellcse dicerei, » admissum non
fiiissc. lluic concilio interfucrunt episcopi sexaginia
scx, si ibi, nt versiniillimum est, pioposilis a Fido
cpiscopo quKSlionibus rcsponsum fuit. Is per litteras
qucslus fuerat qnod Therapius cpiscopus DuIIk ct
conlessor, nt conjicit Pamelius ex concil. Cartli. an.
2o6, Victori quoiidam prcsbytero, antcquam poeni-
tentiani plenam egisset, pacem immaturo tcmpore
dedisset. Pr.T!ierea novam quamdam dc infaiitibus
opinioncm Fidiis proposncrat, in qiiihns morcm anti-
qux circumcisionis lcnenduin pulabat, ut infra ocia-
vum diein non baptizarentiir. Iiiter alias rationes
hanc affcrcbat: i vestigiiim inranlisin primis parlus
sui diebus cnnstiluti mundum non esse, qiiod unus-
quisqne illnd horrcat exosculari. t Hespoiidcnt
sexaginia set episcopi per Epist- Lix, objiirgatum
fuisse Thcrapium, ncc tamcn ablalam Viciori com-
nmnionem. De infantilms antem propositam ab co
opiiiioncm uiio ore universi rcjiciimi, ei baptisma
iiifainium lin primo staiim nalivilalis sn,io ortii» pra;-
clarissimis ralionum momcntis defendunt. Iloc au-
icm conciliiim scxaginla scx episcoporum idem
prorsus esse perspicilur ac illud quod idihus maii
habiium lioc anno 252. Quod cniin conccssa Victori
qiiondam presbyiero laica communio rcprehensio-
S. Ctpriani. IV.

CYPRIANI. 158

ncm non cfTugit, argiimenloost nibil adhuc detraciuin
ac limainm fuissede siiperiorisanni decrelo, ac non-
diim pacem poenitentibus redditamfuisse ; quai tameii
illis indulgenlia perpancis mcnsibus post concilium
idibns maii liabitnm concessa est.

Lomberiuin meriio castigat Pearsonius, qiiod hoc
concilium sexaginla sex episcopornm non niulto post
concilium anni supcrioris collocavcrit. Non verisimilc
est post concilium, qiiod lamdiii in causis lapsorum
dijudicandis occii|)aliim fuii, aliud eedem amio tam
frcqiiens convocaliim fnisse , cum pra;scrtim ntillum
hiijus rei vestigium exslct in litteris anno supciiore
scriptis. At idem Pearsoiiius hoc concilium in qiio
respondcrunt Fido scxagiiita sex cpiscopi, in aiiiii
255 mensem scptembrem rcjicit, cum episcopi, ut
ipse cxistimat, rcslituta pacc, de rebus ccclesiasticis
consiliarentur. Non quadrat hxc opinio cum liis cpi-
scoporum verhis : i Qiia; les, iiiquiuni, saiis nos
movit reccssnm esse a dcercii nostri aucloritate,
ut ante legitimum tempus et plenum satis(;ictionis, et
siiie pclilu et conscicnlia plebis , nulla infirmilate
nrgcnteaenecessitate cogeiite, paxci concedcrctur. »
Uxc opiimc congruunt idibus maii anni 252. Jam poe-
nitentioe pariem non mediocrcm adimpleverat Victor,
unum reprchenditur quod plonum tempus non cxcgis-
sel ; quineiiam niliil reprehenderetur, si plebis rogaui
concessa pax fuisset. At profecto nnmquam cpiscopi
lam leniter egissent aniio 255 iiiler prinia pacis iiiiiia.
Nani qtii, sopiia Decii persecnlioiie, taniain prx se
severitatem tulerant, ut excommunicaiioiiem inina-
rcntur si qiiis lapsos ad coinmuiiioncm admitlcrct ,
ii, finita Galli ct Volusiani persecuiionc, cuni adbiic
manuslapsorumsacrificiis ncfandisfumarent, an adco
reinissi fiierc ut pacem concessain non rcpicbensii-
ros se dicerent si i sine petituct conscicniia plebis »
conccssa non fnissct? Proeierea non videninr pnst
persecutionem Galli "et Volusiani ncccssaria fuisse
concilia, quiaex bis quaj in priorc conciliostatuia de
lapsis fiierant, facilis fuit totius rei dclibcraiio ; vcl
poiius quia aut iiulli in hac persecutione, aiit sallem
paucissimi videntur cecidisse. Testaiur Cyprianus iii
Epislola Lvu eos qui Roina; sub Dccio cceidcrant,
confessionis laiidcm in hoc secundo pra^lio adopios
fuisse. Idem lesiimonium sallcm Africa; Iribiiit auclor
libri «(/ iVoDal. (p. 11). IlincCyprianusin Ep. lxxxi
ad Marlijres, non plangit cladcs ct funcra suoruni,
nt in Ep. ix sub Dccio fccerat. Nee mirum si vicio-
res in hac pugna fuerc, quos lanto aiiimi anlore ad
pugnandum paraios fuisse perspicimus ex Epist. liv.
Scripta cst circa idem tcmpus, ut ohservat Tillc-
montius, Epistola lxiv ad Epicletum et plebem Assii-
ritanam adversus Forlunatianum, quondam hiijus ci-
vitatis episcopum, qui sacerdotio oh simiilacrorum
cultum dejectus ipro integro agerc volebat, » et epis-
copatum sibi coepcrat vindicaro. Videtiir Epicteius,
qucm Cyprianus fratrcm appellat, Fortunaiiani loco
conslitutus fuisse. Non solus Foriunatianus cx lapsis
cpiscopis ejusmodi facinus lenlabai, sed observai Cy-
priamis nonnullos alios idem agressos esse, dum

139

MTA SxVNCTl

siipcs, ct oWaliones, et IncrJ dcsidcrant, qnibiis
prins insaliabiies incubabant, cl cocnis atqnc cpulis
cliam nnnc inliianl, quarum crapnlain niiper su-
pcrsiilc in dies crudiiatc ructabanl. » Ciini autcm
lapsos omnes horlcinr ut, i magnilndincm dclicli sui
cngnoscentes , a deprccando Domino non rcccdant,
scd salisfactionilins inimoninlcs ad Eccicsiam pul-
scnt, » non immcrilo lixc cpistola antc conccssam
gcncratim lapsis indulgcnii;im scripla cxistimatiir.

Uejcctiis, ut niodo diximus, a concilio Cartliagi-
ncnsi Privatus pscudocpiscopum Carlbagine consiitiiit
Forinnatum, qui erat • iinus cx quinque prcsl)yteris
jampridem dc Ecclcsia profugis, ctscnlcntia coe|iis-
coporum, ait Cyprianus Ep. lv ( p. 85), miiltoriim ct
gravissimonim virorum, qui super liac priorcaiino »
ad Cornciium littcras feccrant. Operam ad hoc sceliis
navarunt, ut ibidem ait S. Martyr, Felix quidam, qui
cum illo vcncrat, quem ipsc cxtia Ecclesiam in Iircresi
pseudoepiscopum olim constiluerat; Jovinusel Maxi-
nins , ob ncfanda sacrilicia ct criniina in se probata,
scntenlia novcm cpiscoporum condcmnati, et iterato
<|iioqnc a pluribus aliis in conciiio aniio priori abs-
tcntl; Repostus Saturnicensis, qui non tantum in pcr-
sccutionc ipsc cecideral, sed et maximam parlein
plebis sua; sacrilcga pcrsiiasione dejeccrat. lli quin-
qnc cum paucis vcl sncrilicatis vel nialesibi consciis
Fortunatum sibi pseudoepiscopiim cooptarunt. Scd
illis scelus ex sententia non successit. Nam cum dic-
liiasscnt viginti qiiinque episcopos Carthaginem vcn-
Inros, non siiie mcndacii infamia qiiinque tantum re-
perli suiil. Deindc vero, qiios anlea decipiebant el
falsa se spc redeundi in Eectesiam prodiicebant, hi
ubi vidcrunt pscndoepiscopum, fraude comperla, ad
Ecclcsiam rcdicrnnl. Itaque plHrcs craiit qui de ne-
fariis illis bominibiis jiidicaverant, si picsbytcri et
diaconi numcrentur, quain qui tunc cuin illis con-
jnncti videbanlur. Probabat lamcn Cyprianus ct dili-
gcnter examinabat quinam admiiti ci recipi in Eeclc-
siam deberent. Quidam enim recipi non poterant
< sine scandalo ct pericnlo plurimorum. » Freinebat
cnim plebsct rcluclabatur « quolies inemendabiles et
protcrvi, cl vel adultcriis vcl sacrificiis coniaminaii ,
ct post h:cc adliuc insnpcr de scliismatc ad Ecele-
siam I rcdibant. Vix plcbi persnadebat, imo cxlor-
qucbat ut talcs admitti conseniirenl; et jiisiior factus
cral fraterniiaiis dolor ex eo quod unus alque aliiis,
obniiente plebe et contradicente, Cypriani faciliiatc
suscepti,pejorescxsrilcrantqiiamprinsrnerant(/6irf.).
Foriiinaii ordinaiionc adco non movebatur Cypria-
nus ut ea de re protiniis ad Cornclium scribciidum
csse non jiidicaret. Nactus tamcii oecasioiiem fami-
liarissinii liominis ct clcrici, per Felicianum acoly-
Ibum, quem Cornclius in .\fricam cum Pciseo cpis-
cnpo miscrat, eliain dc Forlunato isto scripscr;it ad
Cornclium;sed, duniCarlliagine Fclicianus vel vento
relardatur, vel accii>iendis aliis epistolis dclinelur,
tVlitissimo Roniam propcr.inlc praivenlus est. Is ciiim
llomam miltcbalur ciiin litlcris Fortunali ad Cornc-
iiuiii, cuni ncfaria illa faciio, undirpic cxcUisa el i;i

CYPRlANl. m

Africa ob scclcrum infamiam ubii|uc nota, Roniam
navigandum jndlcasset. Venit ilaqiie Romam Felicis-
simus stipalns calerva et faciionc despcratorum, scd
rejectus cst a Cornelio, ct t vigore plcno qiio episco-
pos agere oporict, > pulsus de Ecclcsia. Vcrum , cnm
diclitarcnt ncfarii bomincs Forlunatum a viginli
qiiinque cpiscopisordinatum esse, cumquc Cornclium
« aggrossi essent cominiiianics quod, si littcras quas
atlulerant non acccpissct, publice eas rccitarcnt ,
et mulia tiirpia et probrosa el orc stio digna profcr-
reiit , I Cornclius, cui molestum erat Cypriani si-
lenliuin, < niinis atque tcrroribus eoruni aliqnanliim
commoius » , duas siinul epislolas Cypriano pcr
Siiliirum acolyllium scripsit, quarum prima pulsuni
coiistantcr Felicissimum, alicra commoliim ct ex-
lcrrituin ipsiiis Cornclii animuni significabat.

Pcrmolcstum acciditCypriano qnod, cum in dcfcn-
dcndo episciipalu Cdrnelii summain animi fortiiudi-
nein declarassct, idcm sibi in re siinillima a Cornclio
noii rcferretur. Quaproptcr ail cum scripsit Epislo-
lam LV, dolurcin suiim mininie dissimulans, qiiod
Coiiicliiis aiircs pra;bnisset scliismaticis oinni scclc-
ris iiiacnla noiaiis et in concilio damnatis, conlra
cpiscopuin populi univcrsi sulfragio in pacc dclccluin,
Dei auxilio in pcrseciitionc prolccluin, collcgis om-
nibns fideliter juiicium, plcbi susc iii episcopalu qiia-
driennio jain probatum , in qiiicle servienlcm disci-
pliiiai, in lempcslate proscriptnm applicitoctadjuncto
cpiscopatus sui nomiiic , toties ad lconcni pctiinm ,
in tirco, in ampIiitliealroDoiniiiic.c dignalionis testi-
moiiio bonoratiim , ac nnpcr etiam clamore popula-
rium ad leoncm deniio postulatnni. Dcmonslrai ncfas
fnisse scbismaticis « adPclri callicdram alque ad Ec-
clcsiam prineipalem , nmle saccrdolalis nnitas cxoria
est, > lillcras ferre, ccnm staluUimsilomnibus nobis,
inquit, ct a:quum sit pariicr ac jusium, ut uninscu-
jiisque causa illie audiaiur ubi csi crinicn admissuin ....
nisi si paucis dcspcraiiseipcrditis minor vidctnr cssc
anctoriiasepiscoporumin Africa constitiitorum, etc. i
Sic episcopatus sui jura defendit Cyprianus, nt cxor-
diiim unilaiis in Ecclesia Roinana, ut ccclesia princi-
pali, agnoscat; ct, qnemadmodum alibi parcm intcr
Aposlolos potcsialemadmittens, exordium unitalis in
Pclro constiiutuin agiioscit, ita lioc loco, ctsi negat
minorcm esse Afioriim episcopornm anctoriiatcm ,
immcrilo pronuiili.it cdilor Oxoiiiciisis primaiuin ab
co iicgari : scd de bis jam dixiiiiiis in pncfalioiic.
Qiianivis anlcin de Cornclii priidcnii;c ci eonstantix
cxistiinaiione b:cc cpisiola aliqiiid dciralicrc possc
vidcreinr , cnm lanien adinoncre ct rogarc non dubi-
lalCyprianus ut de more suo bas liiteras clcro seciini
pncsidciili ct sanctissimaj ali|ue aniplissiinx plebi
lcgal , ndco cognila erat Cypriano et cxplorata virtus
Ccirnclii. Constat haiic cpistolam boc anno 252 scri-
ptani fuisse; coinmcmorat eiiim Cyprianuscoiiciliiim
aiini prioris, lum etiam-alind proximis idibus maii
b;ibitum : liinc sc plcbi suaj quadricniiio jam proba-
tiini csse dicii. Scripta anicm non videiur nisi incnsij
jmiio excuntc, aut incuulejnlio.

lil VITA SANCTI CYPRIANI.

XXV.— PERSECLTIO nEVELATlR CTPRIANO.— nORTATCR
TniBARITANOS AD CERTAMEN. — LAPSIS POENITENTIBUS
PACEM RE8TITUIT IN CONCILIO , QIOD AB ALIO lUIBUS
MAII IIABITO DISTINGLI DEBET.

Cum a concilio Carlhagincnsi, qtiod idijjus ni.nii

li2

li.ibilum diximus , saiis mnlla usqnc ad perscculio-
ncni iiilcrccsserint, pcrspicuum cst imperalorcs Gal-
Inin cl Volusi.mum , qui anno 2ol cxeunte impc-
rjiim adcpii fueranl, pcr lolum illud lcmpus nibil ira-
cundc in Chrislianos egisse , nec suiim in illos furo-
lom incitassc ante mediam liujus anni ajslalem. At
violcnla fiiit persccutio, ncc aliuin fineiu habuit
quam ipsa impcraloruin vita. Jam nonnullx scintil-
hi! cmicuerant cum Cyprianus ad Cornelium scribc-
rct Epistolam lv. Ait cnim i bis ipsis diebus » quibus
scribebat, < ob sacrilicia quae edicto proposilo celc-
hrare populus jubebaiur , clamorc populariiim ad
lconcm deiiuo postulatum i se « in circo > fuissc.
Vidcliir indicendorum sacrificiorum causam attulisse
peslis illa qua;sub GalloetVolusiano ac cxtcris deiii-
ccps principibus liorrcndum in modum sxviil. Noii
niiillo post subsccuta imperatorum Galli et Volusiani
advcrsiis Chrislianos edicta, qiiorum praecognilionem
cum accepisset Cyprianus, multis visioiiibus divini-
lus oblatis , scripsil Epislolam lvi ad Tliibaritanos ,
quos cum antea inviscro stiUuisset, consilium tunc
pcrficere non poluit, sed vicariasprose liilcras jnisit,
in quibus cos admonctsc < Dominiinstruciilis digna-
tioiic I cognovisse, idqiie scicndum cssc ac pro
cerlo crcdcndum ct iciicndum graviorcm nunc quam
antca et ferociorcm pugnain immincre; deinde vcro
cx Scripturis sanciis et cx cbristianx religionis prin-
cipiis colligit quidquid ad persecutionem constanter
suslincndam incilare poierat.

Vidclur Cypriaiium dciinuisse quominus Tliibari-
lanorum votis salislaceret, imposiia necessitas rcbus
ecclcsix sua;, imminenic pcrscculione, providendi.
Mliil autcm prius sibi facicnilum arbitratus boc nio-
lcslissimo lcmpore , quam ut omnes omiiino milites
Cbristi qui arma desiderabant et prKliiim flagita-
bant, inlra caslra Domini colligcret ; dccrevitin con-
cilio cum cpiscopis xli , ut , examinaiis siiigulorum
c:nisis,pax lapsis darelur qui pcenitcnliam agcrc a
primo lapsiis die non dcstiterant, Episcopi ccrliorem
ca de re faciunt Cornelium per Epislolain liv, seque
ita € sancto Spiritu suggcrenle » statuisse dicunt , ac
sangiiincm Cbrisli iis iion denegandum dcmonstrant
qui suum pro Chrisio fusuros se el acritcr pugnatu-
ros promittebant. Addunt scse idem Cornclio < pa-

tcrnse misericordia; conlcmpbiionc placilurumi spe-
rare. Miror boc coiiciliuin a Pearsonio confundi ciim
co qiiod idibus maii liabiium est. Nam 1° de rebus
idibus maii deliberaiis nullce ad Cornelium syiiodi
iiomine scriplae suiit liilcrx ; quippc, cumde Privaio,
qucin synodus non admiserat, tum demuraCypriamis
ad Comclium suo nomine scripserit , cuin faciillas
cblata esi Fcliciani acolytbi. 2" In Epislola lv, cx

qua concilluin idibus niaii habilum luissc dicimus ,

liuilum exslal vcstiijiiim conccssx lapsis indulgeiilisc

scd laiilunimodo nccessitas pajnllcnliac advcrsus Fc-
licissimum cjusqiic satellites dcfendiiur. Atquc liinc
patct banc epistolam in cditione Oxonicnsi immcrito
pr.Tponi quinquagesimae qunria', pcr quam Cornclius
dc conccssa lapsis conimiinionc certior factus cst.
5' Conciliuni cpiscoporum xli , in quo lapsis dala
communio csi,ins(auie pcrsccuiione babitum fuit,
ct hostc ccrlamen indicentc, cum lapsis arma dcsi-
dcrarent et flagitarent , ut cst in Epist. liv , sequc
t ad pugnam paraios essc ct pro Domini sui noniinc
ac pro sua salute slare fortiter ct pugnare i profi-
icrentur. Quaroobrem hoc consilium slatim subsequi
debuitCorneliiconfcssio, qui primusRoma! confessus
cst. Sed aconcilio idibus maii liabito mulla inicrccs-
serunt usquc ad pcrsccutionem ci Cornelii confcssio-
ncm : Forlunati ordinalio, missaabco Romamlegalio,
Cornelii ad Cyprianumlillcroe ac Cypriani responsio.

XX'^1-— S- eORNELIO GRATULATUR CONFESSIONIS LAUDEW
S. CVPRIANUS.— CONFESSORES CARTUAGINEnSeS COIIOR-
TATUR per EPIST. LXXXI , QUAM IN IIAC persecu-
TIONE SCRIPTAM FUISSE OSTENDITUR ANNO 252.

Vana non fuit Cypriani pricdictio fulurse persecu-
lionis , ncc adhibiine ab co cautiones ad Chrisiianos
corroboraiidos oplato cxitii cariicrunt. Roma; prosi-
luit adversarius lerrorc violento Christi castra iiir-
bare : sed virlus illic proccedentis episcopi publice
comprobala esi, acquodammodo ccclesia omnis Ro-
niana confessa csl : ad pugnam non singuli miliics ,
sed tota castia prodicrunt, accurrit properanter ct
vcnit quisquis aiidivit. Plurimi cx his qui sub Decio
Inpsi fuerant, gloriosa confessione resiitnti suni, ipso
dolore pcenitentioe facii ad proelium foriiores, ita ut
appareret eos in prima persecuiione novx atqiie iii-
sueta; rei pavore trepidasse. Haec discimiis ex Epist.
Lvn Cypriani, in qua Cornelio Centumcellis exulanti
gloriam conlessionis graiulalur, ct cum eo commu-
nicat quod providentia Domini monenlis instructus
cognoveral.tappropinquare jani cerlaminis et .igonis
nostri dieni,i iiiquil. Rogat denique ut uter ad Doini-
num prior migraverit, Deum pro altero el profrairi-
bus ac sororibus prccelur. Ha^c pr.7;dictio non mullo
posi in Cornelio exilum sortita est , qui martyr obiit
Centumccllis dic 14 septembris biijiis anni 252 , ut
inier doclissimos quosque convenit. Inicrim Novatia-
nus, ut Cyprianus observai, ut iicc unitatis Ecclcsice,
ita nec ejus triumpliorum particcps, quiesccbat, ncc
eum omnino tetigit perseculio. Lucius, qui Cornclio
siiccessit, eodem fere lempore saccrdoiii ct exilii
gloriam adeptus est; sed paulo post revocatus, mar-
tyr obiit die quarto aut quiiilomeiisis martii anno253
cum quinque mensibus ac paucis diebus pnpfuissct.
lluic Cyprianus cum saccrdotium et confessionem
gratulatus fuissetper liticras,qua!ad nosnon pervciic-
ruiit, reditumcliamgratulatus est perEpistolam lviii
suo et collegarum nominc. Sed, prster hoc littcrarum
officium, quibus ad commuiie gaudium Ecclesia; Ro-
mana; suuin qiioquc acccdcrc (estatur, ait se non

iiS VI PA SANC

cpssarc i in sacrificiis alqiie in or.iiioiiibiis Deo Patri
cl Cliristo Filiii cjnsDoniino nostro graiias agcic et
orarc pariicr alqiic polcre iit qui pcrfcciiis csi nt-
tpic porficiciis CHSlodiat ct pcrflciat (in Liicio) coii-
lessionis gloriosani cnronani, » ctc; cl qnasi pricvi-
(lcrct idquod poslc.icvcnit , Lucinni idcirco rcvocatuin
fiiisse ab cxilio suspicaiur, ut ii\ oculis ecclesi;c sux
viiam pro Clirislo profiinderei. Dcercia Cornclii de
lapsis Luciiim cnnlirmassc discimiis cx Cyprinno, qiii
Lucium ctCornclium be.ntosmarlyrcs appellal, seijue
«•orum mcmoriam lionorarc dicii, ac illos Fpiritii Dci
plcnos, ct in glorioso marlyrio constilulos (landam.
csse paccm lapsis ccnsuisse , el pocniicniia acta friic-
lum communicalionis ct pacis ncgandunt non essc
liileris siiis signasse testalur ( Epist. lxvii).

Qnainvis criimpcnlibus pcrsecutionis sciniillis po-
stulaliis fnerit ad leonem Cyprianus, non tamen sc-
ccssil, ul in perseculionc sub Decio , nec piilsns aiil
proscriptus fuit. Priinus Carihagine iinpetuin fcro-
cicnlis populi sustinuit, ut videre cst in Episl. LX.xxi,
gloriosus senex nogatianiis presbyler, qui in pcrse-
cutionc Decii confessus fuerai, et, c carccre soluiiis,
duobus episcopis et Numidico presbytero in regcnda
ccclesiaCarlliaginensi adjiinctus a Cypriano fuerat. Is
ciim primus in linc Galli ct Volusiani persccntione
coiijectus in carccrem fuisset cum Felicissimo, quein
Cyprianus qiiietum semper et sobrium fralrcm appd-
lat,ciim eodem coronatus est. Cseteros confessorcs
in carccreinclusosliortaturCyprianiis ( iii Ep. lxxxi)
ul Rogaiiaiium imitciitur, scque Doininum assidue
prccari aii ut eamdem ac ille coroiiam assequaniur.
Intcr lios confessorcs enitcbant pneri et feminx, id
quod etiam in pcrscculione Decii contigisse pcrspici-
iiius cx libro de Lapsis (p. 181), cl in perseciitione
Valcri.ini ex Epist. lxxvii. Eamdem confessionis lau-
dem adepli , ut capitc 24 observavimus , qui sub
Decio lapsi fucrant. Quod quidcnrdc plurimis inlel-
ligi dcbei, non lamcn de omnibus; iiani auctor libii
ad Novniiamwi , alios cx eorum nnmero adliiic poeni-
icntix addictos coinmemorat. Sed quia Epistolam
i.xxxi alii Valeriani, alii Decii persecutioni adscri-
Imiit, CNponendiiiii nobis est cnr ad baiicpoiins sub
CalloctVoIusiaiio pcrsccutionem rcfercnda vidcatur.

Ilanc cpistolam Panielius ei Baronius iiiter postre-
inas Cypriaiii nnmcrant, ct in pcrscciitione Valeriani
fcripiam putant. Ilac potissiiiiiini lalinnc ducnnlur,
(piod Uogaiianiis prcsbyicr et coiifcssor, qucm post
Dccii pcrsccutioncm siiperfnisse constat, in Imc Epi-
stola Lxxxi vitam proChrisiocnm Fclicissimodica-
lur profiidissc. Alqiic id quidcm lalmlis ccclesiasticis
conscntanciim cst, in qnibns, inquii Baronius, Uo-
galiani ci Fclicissimi i una die passorum natalis so-
leninilas consignaia est vii cal. novembris. > Contra
Pcarsonius lianc epistolam snb Dccio scripiarii csse
conlendit, cum laterct Cypriaiins, idqiic probat ex
primis episiolne vcrbis:i Saliiio vos, fratrcs charis-
simi, opUins ipse qiioquc conspeclu vestro frui, si
ine ad vos pervenirc loci condilio perinittcrct. i
auieni loqiii sulcl Cypi ianus c suo secessu, ulin

n CYPRIAM. 444

Epist. V : I Et quoiiiam mibi interessc nunc non per-
mitlit ioci cnndiiio; » cl iii Episl. xxxvii ad cum-
doni clerum : i Utinam loci ct gradns nici condiiio
permiitcrct ut ipse nunc pncsens essc possein'. »
Unde cnncliidii Pearsonins bis verbis non exilium
Cypriani siii Valeriiino, scd illins sub Deoio seres-
siim denotari. Lociim autcm ex quo inoriuum Roga-
lianiim fiiis«e jiidicalur, in aliam prorsiis senlcniiam
accipiendnm csse cxisiiniat , nc crrorein in l;ibulas
ecclesiaslicas irrcpsisse, dnm Bcdam , qiii bas Cy-
priaiii liilcras laiidal, ct cx illis docct Rogaiianum ct
Felieissinium martyrio coronatos esse , Usuardus,
Ado ct alii sinc exauiine soqiiunlur.

Pcar.^onii scnlcnlia arridct Tillemonlia; scd la-
men mullis rcbiis pcrspicitur hanc cpisloI:im non in
secessu scriptam cssc, scd Cartliagine, cum jam
obiissct Rogalianiis, non tamcn sub Valeii;ino, scd
siib Gallo cl Voliisiano. Nimiiim apeitiis c? t Cypriani
conicxtiis, qnain ui Rogati.Tniim ct Felicissimiiin mar-
lyrio coronatos negciinis anteqnam lianc cpistolam
scriberei Cyprianus. Lociim inspiciamus. i Quam
fideni , inqiiit , vos qiioqiie rctinentes ct die ac
nocle meditantes, toio corde ad Ociiin prnmpti,
contempiii pra?senliuin fntiira lantummodo cngitaiis,
ut ad rriictum regni oeicrni et ad complexiim el
osculnm Domini ei conppccliim venirc possitis, ut
scqiinmini in oninibiis Rogaiianum presbyteriim
glnriosum seiiem, viam vohis ad gloriam tcmporis
iiostri religiosa virtiitc et divina dign.iiione facien-
lem , qui cum Felicissimo fraire nostro quieio
sempcr et sobrio, cxcipiens fcrocientis populi im-
pctum , prinium hospitium vobis in carccrc prafpa-
ravit , ei metator quodam modo vesler, niincqunque
vos anteccdit. Quod iit consummetur in vobis assi-
duis oraiicnibns Doininum deprecamur, ut iniliis
ad siimma pergentibiis quos confiteri facii, faciat
ct coroiiari. > Nulla fere vnx hoc in loco quoe non
Rogaiianuni pro Christo passum indicet. Vocat cum
Cyprianus igloriosum sciicm,»quod eum argumenio
cst ad gloriam pcrvcnisse. Confessorcs laiidal qiiod
fuliira lantiiin cogiient, ut ad complexiim Domini
pcrvenianl, ut seqnanlur in omnihiis Rogaiianuni ,
qneni jam in muliis rebiis imitnii fiicrani. Jam crgo
pcrveiierat ad conspcclum Domini Rogalianus siqui-
dcm pervenire ad conspcclum Doinini idem est ac
Rngntianum in omnibus sequi. Paraverat illis Roga-
tianu.s primiim hospitium in carccrc. Ubi sccunduin
parab;U , nisi in coelo, anlccedens eos veluti mctalor
qiiidam ? Dcnique Deiim prccaiur Cyprianiis ut id
iii quo anlecedcbat eos Rogatianus, iii ipsis consum-
inetur ci ad coronam perveniant. Ergo jam ad lianc
coronam Rogatianus pervencral, quain ciini in Decii
persccutione adcpins iion sit, sed ante c carccre
egressus sii qnam Cyprianiis e suo seccssu , ncccsse
cst hanc epislolain ad aliiid tcmpus refcrri. Niiiiur
Tillemontius his vcrhis, i viam racieniem, vos anle-
cedit, t ui Rogaiiannm probet non obiisse cum ba^c
ei.istnla scriberclnr. At qiiis ncscit lingna; latin.u
stcrilitatem ssnpc cogcre ul cjusmodi voccs usurpen-
lur ? Martyrcs in Ep. lxxviii laudanl Cyprianum

iil)

VITA SANCTI CYPRIANI.

1S6

(juod, ciim priraus confiteiulisigmim cxluleril, ipsius
anima < non taniuni niarlyrum dc saeculo jam exce-
dcntium socia esse cocpcrit, seil el cum futuris coe-
lcstcm aniicitiam » copulaverit. Simili prorsus modo
confcssores liurtalur Cyprianusin Ep. ix, ut Mappii-
licummariyremsequaniLir. « Istum nunc licatissimum
marlyrcni , iiiquit , et alios participcs cjusdem con-
gressioiiis el comitcs iu fide staliiles , iudolorc pa-
lienles , iu quoeslione viciores , ut cxteri quoque sec-
tcmini et npto paritor etexliortor, ut, quos vinculum
coufessionis el liospitiuincarcerissimuljunxiljui.gat
eiiamcoiisummatio virtutis ctcoroiiaccelcstib. »

Non belle accepit Pearsoiiius hacc verba, « si me
ad vos perveuire loci couditio perniiiteret. > Ait
enim Cyprianum liis vcrbis dcsiguare « locuin in (ijio
prxseiis essc et coiispectu confcssoruin frui inaxi-
inc concupivit , sed loci , lioc csl Cartliaginis, ubi
persecuiio jam fervcbat , coiiditionem noii perini-
sisse. J Vcrum liac voce nou Cailliagincm , sed
episcopalemaucloriiatcm dcsignaii perspicitiirex plu-
libusCypriaiii lestiinoniis; siciiiEp. xi : i SoUicitudo
loci nostri ct timor Domiiii compcllil. » « Cuui
illi (martyres) mcmores loci noslri ad mc litieiMS
dircxerint i (Ep. x ). < Congruitipsi loco el officio sa-
ccrdoiii iiosiri > (Ep. Lxiii). Vid. Ep. i,xv. Qiiaiiiub-
rcm, cum ait Cypriaiius iii liac Ep. lxxxi : i Saluto
vos , fratrcs cliarissimi, oplans ipsequoque conspc-
ciu veslro frui, si mc ad vos pcrvenirc loci coadi-
lio pcrmilterci. Quid euim milii optaiius et l.vtius
pnsset accidere , quam nuiic vobis iiilia;rcrc , ut
coinplectemiui mc nianibus illis quae purse ct inno-
ccules el Doiniuicain lidem servaiitcs , ^acrilcga
obseqnia respucruul? Quid jucu;idius et subliiUius
quani osculari nunc ora vestra, couspici ctiam prsc-
scntem ab oculis vestris? > cum ha;c, iiiquam, ait
Cyprianus, indicat se hac uua re detincri quoininus
invisat marlyres, quod metiiat iic digiiitate conspi-
cuus oculos gcntiliuin effugere noii possit. Nec ncces-
se est eum abfuisse Carlliagine ut sic scribcret : sua
euim illum dignitas, etiamsi .adfuissct Carihagine,
detiueic potuit qiiomiiius sanclos nianyres inviscret.
Nain qui providcbat ut marlyres ( noii glomcratim
iico per multitudincm siniul jiinctain iiiviscrcntur,
scd ut prcsbyleri quoque qui illic apud confesso-
les > offerebanl, siiiguli cum siiigulis diaeonis al-
lcrnareiit (Ep. v), multo niinus ijisc commisissci ,
ut iii oculos gcntilium incurrens nova iiieendia com-
moverei. Quiiictiani lix'c consueludo anle Cypriaiiuni
III Africa vigebat, ut episcopus coiilessorcs noii iii-
viserel. Tcstatur enim Cypriaiius in Epp. x ct xxi,
id scuipcr iu prx'leriium sub antecessnribus suis (ac-
luui csse, ut prcsbyleri ftt diacoui plenissiinc circa
Evaiigclii Icgem marlyres et confessorcs instruereni,
et diacoiii ad carcercin commcanies manyruiu dcsi-
deria cousiliis suis ct Scripliiraruni pru!coplis guber-
narcnt. Nibil crgo veiat quomiiius Cyprianuin in
ipsa iirbe nccessariis rcbus et aiitcccssorum exemplo
a confessoriim conspcciu disteutum liicc scripsisse
existimcmus. Nequc ctiam dicere vcrcbor iion sic

locuturum fuisse si abluisset Carthagine. Quoinodi)
enim absentem et in abdito loco laientem sola digui-
tas a complexu martyrum arceret, qucm in ipsa urbe
nccessariic cautioiies ab hoc gaudio el antecessorum
excmplaremovissent? Ilincin Ep. ix, quam ad mar-
lyres ei coufessores In secessu scriptam esse cpnslat,
iion ait scccssum suum in lioc sibi molestum cssc ,
qiiod eos non possit iuviscre. Significat urbis desidc-
rium in Ep. xxxvii , at nequaquam ul in inartyrum
complexibus haireal, sed potius < ut promptus et li-
bcns solemiii iiiiuisierio cuncta circa fortissimos
fraires dilectioiiis obsequia compleat. >

Nec congruit crgo haec cpistola Decii lemporibus.
ncqiie eiiam Viileriani persecutioiii, ciijiis priimim
iinpelum susiiiiuit Cyprianus; nec ci Uogatianus ct
Felicissimus, sed ipsc aliis omiiibus, ut inlra vidcbi-
mus, facem ad conntendum Cliristi nomcn prxtulii.
Miiliocomuiodius rcferctur Epistola lxxxi ad pcr-
Sccutioncui Galli et Volusiani, in qua Cyprianns ncc
Carlliagiue expulsus est, nec spuiitc ccssit ; at mi-
iiiiiie dubium cst quiu pro se ad aures et ad oculos
coiilessorum vicarias liitcras miscrit, cum eos iuvi-
sere exposiia omuiuin oculis dignitas nou sinercl.
Mensc octobri aniii 252, quo Pvogatianus et Fclicissi-
mus passi dicuntur iii tabulis ecelesiasiicis, pcrsccii-
tio sseviebat; cujus rei lesiis esl Coruclius, qui meusc
septcmbri liujus anni marlyr obiii. Pcarsoiiiusex po-
puli ferocicnlis iiiipetu, quem Rogatiaiius exccpisse
dicilur, Epislolam lxxxi ad persecuiioncm Dccii
pcrtinere concludit, quia sa^pe iii liac perseculionc
popularis temeriias iii Cypriauum erupit. Ai iii pcr-
scculionc Galli eamdcm populi icincritatern cxpcrtiis
cst Cypriaiius, iit ipsc iiarr.it iii F.pistola lv. Deiiidc
veio horreiida illa pestis qu;c euiii Galii persecutioiie
coiijuiicia fuit, multo aptior videtur fuisse ad cicii-
dos popularcs motus, cura calamiiatis causa in Cliri-
stiaiios rcjiceretur.

XXVil.— Mlax CIIARITAS S. CYPKIANI IN PESTIS CALAMl-
TATE.— KELIGIO.NESI DEFENDIT ADVERSfS DEMETKIV-
»il3M. — TOTIUS ECCLESI^ CARTHAGINE.NSIS PKOLIXA IN'
REDIJIEXDIS CAPTIVIS LIBERALITAS.

Ad persecutionem acccdebat lues horrenda qu:c ,
sub ipsis Deciis, ut vcrisimile est, incoepta, majorciu
iii modum snb Giillo ct Volusiano grassaia esl. Ilic
Cypriani charitas iii ipsis ctliiiicorum oculis ciiiluit,
ci ad summam rcipublicie ulililatem redundavit. Naui
cum ethnici omiies hoirerciil ct fugcrenl coiiiagia
ac suns impie exponerciii, ac, jaceuiibus tota civitale
cadaveribus , uemo aliud (juidquam rcspiccret iiisi
lucra crudclia , tum vcro Clirisli et Dei Ponlirex
plebem uno iii loco congregaiam vivido horlalu ail-
duxit ut pietatis officia noii soluiii iu domcsticos
lidei, sed iii ipsos etiam elliiiicos coiiferrcnt ; ac cbii-
ritalc inllammatus ca dixit qu:i!, si < geiililcs audirc
potuisseiit , ait Poiiiius, forsiiaii staiim credercni. »
Disiribula i-fjiii cigo coiitinuo pro qualitale hoitiiiiuuii
atque ordinum miiiisieria. Mulli quiaiigustia pauper-
laiis bciicncia sumptus exercerc iion poteraiit , plus

VHA SANCTI CVPIUAM.

sumplibus exhibebant; compensantes proprio labore
merccilem diviliis omnibus chariorcm. Fiebat iiaque
exuberautium operum largiiaie quod bonum est ad
omnes, non ad solos domesticos fidei.

Intcr lias perscculionis et peslis calamitales, scrip-
sit Cypriaiuis librum adversm Demetrianum , qucm
rouii«isbis verbis designal: «Per quem gciiiiies, re-
percussis in se iis quaj nobis ingeruiit, viiiceren-
tur ? » Ventilabat ad Cyprianum Deraelrianus, eum-
qiie Cyprianus, « oblalraiilem adversus Deum et
vcrbis iiiipiis obslrepcnlem , > miniine idoneum ju-
dicabat quocum congredcretur, < cum nec docerc
indocilcm posse sibi viderctur, iieciinpiumreligiono
compriinere , nec furentem leniiaie coliibere. > Sed,
cum idem Demetrianus dicliiaret i quod bella crebrius
surganl, quod lues, quod fames saiviant, qiiodque
imbres et pluvias serena longa suspeiidant, i Chri-
stianis impuiari, tacere ultranoluitCyprianus; ac, ne
sileniium dillidenliaj noii vcrecundias Iribuerelur,
liuic lioniini respondendum esse duxit, < paiiler et
cailcris quos ipse lorsitan concitaverat , et adver-
£um Christianos odia nialediciis vocibus scminando
comiles sibi plures radicis aique originis > suse < pul-
lulalioiiu I fecerat. Demoiistrat igitur calamitates
iion inde oriri quod Deuni Clnistiani colanl, sed quod
eum geiiiiles noii colaiil, ejusiiuc cultoresomni cru-
ciatus genere torqueaiit: quamvis aulem hx cala-
miialcs ipsos eliam Christianos atlingant , eas lamcn
solis geniilibus nocere, non Cliristianis quos ad a!ler-
iia gaudia perducunt. Lactantius (I. v, c. 4) minus
commode facluni a Cypriano exisiimavit, ul ad fran-
gendum et conviiiceiidum Deinetrianum Scripturx
potius quam poetarum et philosophorum tesiimonia
citarel. Scd, prxlerquam quod adliibenda; erant Scrip-
turx, ut quid Ciuisliani sentirenl, quid spcrarent ,
in promplu esset, inesi profcclo sancti Spiritns tes-
limoiiiis tanta vis ac tanta maje.Htas, ut vcl eos qiii
inaxinic obdurueruni, permovere possint. ( Vid. nol.
Balu>!. )

ilunc librum iii peiseeutione Galli et Volusiani
scriptum esse palel ex icsliiiionio Poiitii, qni euin re-
censcl iiiicr llbros de Liipsh el de Unilale Ecclesice
post Decii persccuiionem scriptos, et libruin de l'a-
lieiUia, qui perseculionem Valeriani antcccssil. Idem
ciiam efflci poiest ex liis verbis Cypriani (p. 221):

< Ut memorias taceamus aniiquas, ei ulliones pro
culloribus Dei sa;pe repetilas iiullo vocis pra;co-
giio rcvolvamus , documeiitum receiilis rei satis est,
quod sic celeriter quodquc in tania cclerilale sic
grandiler nuper secuia defensio est, rninis rcrum,
jacluris opuin , dispendio miiitiini, diminiiiiuiie cas-
irornni. > Legebalur in superioribus ediiionibiis ,

< ruinis reguin , > quibus verbis Decios designari
existiniarunt erudili. Sed, qiiamvis Balnzius ex vctc-
rum codicun: auctoritalc posueril < ruinis rerum, >
iion minus manifcsla descriplio est eorum qux DeciiS
ob vexalos Christianos cvenerunl, iicc relcrri poiest
ad Gordianos aut Phihppos , qui Chiistianos non
sunt persecuti.

Deinelrianum qucm Cypriaims refellit, alii pro-
consulcra Africa:, alii unum cx judicibus fuisse
opinaii sunt. Crediderini polius uiium aliqiiem cx
snpliistis fuisse ; idque salis persuadent crebra; cuin
Cypriano dispulaiiones, caluninix iii Cliristianos el
criminationes quas ei exprobrat Cyprianus, nequa-
quam indicans potcsialem eum mala hac nicntc con-
jiinctam fuisse. Decepisse eruditos homines videntur
lixc vcrba (p. 219) : < Qui alios judicas, aliquando et
tu eslo lui judex. > Sed hasc ad judicium forensc
noii pertinciil, nec Deinelrianum nominatim petit
Cyprianus, sed generalim gentiles, quibus, ul ibidcin
ait, vacabat < inter ipsa advcrsa malos esse, et in
periculis taniis non de se magis sed de alieroju-
dlcare. > Neque etiam ad Demetrianura proprie
speclant haic verba (p. 220) : « Innoxios, juslos, Deo
charos domo privas, palrimonio spolias, catcnis pre-
mis, careere iiicludis , gladio, besiiis, ignibus pu-
nis , etc, > sedgeneralim ad omneseihiiicos, quos,
ut fieri solet in ejusiiiodi oralionibus, nunc siiigu-
lari nuniero, nunc plurali alloquiiur. Paulo aiite
dicebai: < Adhuc insuper Dei servos et majestaii ae
nomini ejus dicatos injustis perscculionibus fatigatis.
Satis iion est quod ipse tu Deum non colis, adhuc
insuper eos qui coluut sacrilega iiifeslatione persc-
queris. >

Cypriani hortalibus accensa plebs Carlhaginensis
libenter arripiebat, si qua se daret occaslo charitaiis
cxercendee. Quod tum maxime declaravit cum oc-
to Nuinidix episcopi gravissirao casu perculsi quod
pluresChristiaiios e Numidia , in his virgines Ciirisio
dicat;is, barbari abduxisient, opcni Cypriaiii iiiiplo-
rarunt. Tum vero cominunis ccclesi:i; Canhagiiiciisi
injectus < inoeror atque cruciatus de periculo virgi-
iiiim , pro quibus uon tantum liberlalis sed et pii-
doris jactura denenda > vidcbantur. Qiiapropii;r
< prompleomiies el llbuntcraclargliei' suliSKlla iiiiin-
maria fratribus conlulcrunt , .semper quidem sc-
cuiidum fidei sua; nriiiitalem ad opus Dei pronl ,
nunc lamen, ait Cyprianus, mngis ad opcra s:ilii-
laria coiilemplallone laiili doloris acceiisl. i Scrlp-
sit itaqiic Cyprianus Cplslolam lx ad cpiscojios
Numidix, acmlslt <.sestercia ceiitum raillia nuninio-
riim , cleri ct plebis collatione collecta. > Rogal eos
sanctus Mariyr ul , si quld tale deinceps acciderit , id
sine mora per lilieras nunticnt, < pro eerto habentcs
ccclesiam ( Carthagincnsera) et fralcriiilalem iini-
versam ne ha;e ullra tiant precibus orare ; si facla
fueriiit , libenter el largilcr subsidia pr.cslare. >
Subdidit ciiain Cypriaiius nomiiia singiilorum qui
ad hoe opus lam necessarium prompte ac libcnier
operali fuerant, ui eis episcopi viccm boni opeiis
in sacrificiis ct prccibus repra;senlareni ; scd et
collegaruin el consacerdoluni , qui et ipsi , cuin pra:-
senies essent, et suo et plebis sua; nomine qu.-c-
dam pro viribus contulerant, nomina addidlt ,
eoruinque suminulas significavit et misil. Haic
Pcarsonius contigisseputatinilio anni 2o5, cura Galli
negli(iealia barCiaris nalionibus in Romanorum tinc;

m VITA SANCTl

adilus paleret. IUud sallcni viilclnr slaliii posse,
liaiic e|iistulam jhisi |icraccuiioiioiii Decii scriptaia
fuisse. Si qiiis cniiii libiuiii de Lupsis cuia liacepis-
tola coiifcral, facile iaielliget Carihagiiienses sic et
persccutioae expurgaios, et curis ac laboribus Cy-
priaiii iinaiutalos fuisse, ut eosdeni csse vix agnos'
cas. Nain, cum antea pluriinos ia liac ecclesia diu-
turnilas pacis corrupisset, ct patriinonii aaior
sacrificare simulacris adegissel, aune omaes, acceplo
rci iii Nuniidia gcsix iiuatio, caplivitaleai frairnm
suain computanl, onincs periculo virginum aicerent
ct excruciaalur, pniiies ad rcdimeiida Dei templa
ccrlalin) opei. suas efTundunt, oinaes precantur ne
haic uiira iiant; sed, si facta fucrint, libciiter et lar-
giler subsidia promiituat.

XXVlII. — DE LIBRIS ET EPISTOUS POST PERSECUTIO-
NEU SCRIPTIS SUB VALERIANO ATQUE LN PRISIORDIIS
STEPBANI PAP/E, ANNO 253 ET 234.

Nun multo posi Lucli martyriuin.quod coniigit dic
quinto marlii huja$aaai2S3, elecliis est Stephanus,
forte quia jain lum Cbrisliaaos respirare sinebant
motus in iinperio excitati. Nam aieaseinaio, utdoc-
lissimis crilicis videtur , ultio sanguinis Christiaao-
rnm in Gallo enituit, quem sui inilites, cum repellcn-
do ililmiliano, qui jam Iialiam oceiipaveiMt , impa-
reni viderent, impcrio et vita spoliaruni. Cum autcni
iEinilianusipse circa augusiuni inensem a militibus,
qui imperium detulcraat occisus fuisset, iinperio
potilus est ncmine interpellante Valeriamis, cujus
aiiiuilate el exiinio favore summa pax Ecclesia; af-
fulsii. Sed, sedatapcrsccutioiiis procella, pcstis ingra-
vcscebat. Quamobrem Cyprianus, cum animadver-
lerei i iii plebequosdam vel imbecillitate aninii, vel
lidei parvilate, vel dulcedine sa;cularis vii.e, vel
sesus mollitie, vcl, quod majus est, veriiaiis errore ,
iniiius gtare luriiier, iiec pcctoris sui divinum alque
iavictum robur cxercre, » non pra;teiniisit occasio-
iicni docenda) veritatis, ac prxslantissimiim de Mor-
(»/((fl/e librum scripsil, iii quo denionsliat ejus esse
niiiricm tiinere qiii ad Cbrislum irc nolit, eos au-
leiii qui \ere in Cliristiiin creduiil, lajiari debere ciim
ad Christiim vocaiitur. Nanat cpiscopuai qiiemdam,
qui peiebatul c inorbo cvaderct, increpitum cssc ia
visione : «Nobis quuque ipsis, inqiiit (p. 234), minimis
cl cxtremis quolies revelatum esi, quani freqiientcr
ci manifesic dc Dci digiialionc pra:ccptum est ul
coiitcsiarer assidue et publicc pi'..edicai'ein fratrcs
nostros iion esse lugciidos accersilione Doininica
de sxculo libeiatos ! > lliinc libruiiT sie desigiiat
Pontlus post opus (idversits Geiililes et antc libros de
Ojicrecl Elcemosyna ac de Palienlia: « A quo Ciiri-
sliaiii mollioris alfectus circa amissioaem suorum
aiit , quod mi\gis est, fldei parvioris consolarenliir
spe futuroruin. i Scriptus videtur in pace sub Va-
lciiaao : iiulia enim incst sigiiilicalio pcrsecutioiiis
ciiin pcste coiijuncta;; quinctiaia Cypriaaus hac cala-
iiiitaie Christiaaos arinari et pra:parari declarat, ut
foriiter sc gcrant cuin porsccutio venerit. < Exbo-

CYPRIANI. m

duut ecce in pace , in luit, tula! cum gloria siia vir-

gines acconduiitur tepidi , constriiiguiiiur re-

missi , cxeitaatur igiiavi , desertores eompeiluiitur
ui redeaat , gentiles coguaiiir ut credanl , votus
ridclimn populus ad quielem vocalur, ad acieni rc-
cens et copiosus exeroitus robore fortiore colligi-
tur, pugnaturus siiie nictu moriis cum prxliur\i
venerit , qui ad militiam teiiipore morlaliiatis ac-
cedit. t Hine ciiain noimulli ineiuin suuin hoc iio-
niiiie praite.vcbant , quod sibi peslis occasioiicm
martyiii prajriperet; qua oxcusatione uti iioii po-
tuissent, si qua tuiic persecutio adiiuiii ad nuirlyriuni
aperuisset.

Iluac tamen librum sub Gallo scriplum cxistimat
Pearsonius, aano 252, « qnia argumeiilum ab iii-
stante persecutione et aiilithiisto venieale duclum
lale persequitur i Cyprianus. Scd , cum S. m;irtft"
jamdudum crederet mundi rinem ct anlichristi advoii-
tum iiistare , haiic opiaioacin ia ipsa eiiaai puce re-
lincre dcbuit , cum pr:iesertiin lues quiB tum grassa-
baiur , una esse videretur ex rcbus mundi rmem
antecossuris. Ilinc exdem muiidi pereiinlis et aiiii-
clirisii appropiiiquantis suspicioiies iii libris et c|)i-
stolis post persecuiionemseriplis, ni in libro de liiiit.
Ecc/es. (pp. 199 et 200), et in Epistola lxviii, de
liiisUide et Marliale^p. 120) . Probabilius ergo est li-
bruin de Morialiuue sub Valeriauu scriplum cssc
aiino 253 aut 2,^>4.

Liber de Opere ei Eleemosyna post libruiK de Mor-
lalitate a Pontio proxiine recensetur, ac proindo sub
Valoriaiio scripius est. Pacis tcmpus desiguat liaic
libri conclusio: « Si expeditos, si celeres, inquil Cy-
priaaus, si in hoc operis agonc currenles dies iios
vel reddilionis vel persecuiionis invenerit, nusquam
Dominus meritis nostris ad prsemium deerit. Iii
pace viucentibus coronam caadidam pro operibus
dabit, in persecntione purpuream pro passionego-
miaabit. i

Ad iiiitiumanni 254 reterlur Epislola LXix,qunm
ad Florentium Pupiamim scripsit Cyprianus, cum jaiii
sex anni.s ecclesiam Carlhaginonsem gubcrnarct. Pii-
piaiius ille anie persecutionem iii Ecclcsia fuerai cl
communicaveraicum Cypriano; sed posiea, schisma-
ticis se adjungcns, < infanda, turpia, ctiam gcntilibiis
exsecraada , > de Cypriano tcinore crediderat. Quin
eliam litteras ad eum scribeie ansus est, in quibiis
judioem se episcopi sui constitucns, diccbat saccrdo.
les Iimniles esse debere, scrupulum sibiessc tolieii-
dum de aaimo ia quein inciderat , Ecclesiam proplcr
Cyprianum portioncm sui in disperso habere , omiics
quicuin co communicabani, polluto illius orc pollu-
tos esse, et spein vit» Mtcrna! communicaiionis
illius conlagione perdidissc. Cyprianus innocontiam
suani ea qua; episcopum decebal gravitate et con-
stantia dclendil , el impudenii obtrectatori , si tenic-
ritaiis et superbiae alque insolentiae vel sero poeiiitoii-
liam agcro ca;peril, veiiiam offert; t Manente tanien,
inquit , apud nos divina;ccnsui'a; respeclu el niotii,
ul prius Doaiiauiu mcum consuUiu) an libi pacc ni

ISl VITA SANCTl

ilari cl tc aJ comrauiiicaiionen)' Ecclesix sux .id-
iniui sua osicnsionc ct adnioniiioiic periuillil. »
lix liis palct liuiic iiominem non episcoimm fuisse ,
ul nonnulii sibi (inxerunt, sed laicum Cypriani jiiris-
diclioiii siibjcciuni; cui lamcn sese nefario scliismate
sulilrnxcrat. Ncc vcrisiniilior eoruMi opinio (|ui Pu-
piunuin aliquid iii persccutionc passum cssc coiiten-
duiil, quia dicil ci Cyprianus (p. 121) : i Ne forlc cla-
rilaiis el mariyrii tuidignilus nosira coinniunicatioiic
inaculctur. i El p. 122: < Persecutiu cniin veiiieus
16 iid sumniain niarlyiii subliniitaicinprovcxit , iiic
autcm proscriplionis oncre deprcssii cum pitbli-
ce legerclnr : Si quis tenet vel possidel de bonis
Caicilii Cypriaiii cpiscopi CI)ris:iaiiorum. i Sed in
liis vcrbis niaiiircAia est iroiiia ; ncc absimili niodo
Dionysius Aluxundrinus Ceiniuni caluninias refullit :
< Scd fortassc Gerniaiius, i inquil apud Euscb. (lib.
Mi, c. 11), < niullis fidci confcssioiiibus glorialur ,
multa pra;dicarc polcst adversus se gcsta. i Quiii-
etiam indicat Cyprianus iion defuluram reprolicii-
sioni maleriaiii, si de rebus a Piipiano in pcrscculione
ct in pacc gcslis iiii|uiruiur. < Dc iis auiem , iiiquit
( p. 124), qua; tu cgisli vcl iii peisecuiione vel iii
pace , siultum cst ut vclim te judicare , quandotu
niagis judicciii te noslriconstilucris. i

Non dubium cst quin in Stcpliani papoc primordiis,
ac pace sub Valeriano vigenle Cyprianus epislolas
Lxvii et Lxviii scripscril. Scxagcsim;u scptiina; Ikcc
fuil occasio : Marcianus, Arelaiciisis episcopus , cum
se Novatiuno adjunxissci atque ali Ecclesix catliolicoi
niiiiaie disccssissct, servis Dei pcenileniibus ct dolcn-
libiis ct r.cclesiam lacrytnis cl gemitu et dolore puU
sanlibus diviiuc pietaiis subsidia claudcbat; cl cum
ab cpiscopis iioiiduin abslcntus videretur , jactabal
Sicl pr;cdicabatquo(l,Novaiiano sludciis ci ejus per-
vicaciam seqiicns, acommunionu sc episcoporuni sc-
gregussct. Scripsit ca de rc semel cl ilcrum ad Cy-
liriaiiuni Fausliiius Lugdunciisis.Ejus litlcris acccptis,
Cypriaiuis scribit ad Stepbanuni papam , cumijuc
eliani alquc ctiam liorlatur ut plenissimas litieras iii
proviiicium cl ad plcbem Arelaic consislciiiem diri-
gal, qiiibus absteiuo Maiciano ulius iii ejus locuin
siibsiiluaiur; cl cum mulli cx rratribus aniiis supc-
lioribus siiie pace excesserint , vcl caeteris subve-
jilulur qiii supcrsunt, qui et diebus ac noclibus
ingeniiscunt. Rogai ctiam ut sibi sigiiilicet quis in
locuin Marciani Arclate fucritsiibsiiiutus, ui sciai ad
quem fratres dirigere et cui scribere debcat. Ilanc
cpistolam Cypriaiio Launoius abjudicavit , scd ejus
opinio sic iiiier erudilos explosa csi , ui actuin agal
qui eam refellere velil.

Circa idcm lemjius alia rcs in Hispaiiiis gesla clia-
riUlem Cypriaiii , qua; Afiica; finibus non conline-
baiur, ad succurrcndiiin exteris ccclusiis coiiimovil.
Duo cpiscopi , Busilidcs ct Martialis, ob gravissima
dclicta dcposili saccrdoiium jure ablaluni sibi viiidi-
care audebanl. Ulerquc nefando idololatria; libcllo
containinuius; Basilidcs adhiic insupur, prjuicr libclli
maculam , cum in inriiinitutc dccumbcrcl iii Dciim

CYPRIANI. 152

blasphcmavcral, ct sc blaspliemassecoiifcssus fucrat,
ci episcopalum pro conscicntisc sux vulncre spontc
dcponciis, ad ageiidam pcciiilcnliain convcrsusfucral,
Dcum dcprccuiis, cl satis gralulaiis si sibi vcl laico
cominunicarc conlingcrci. Mariialis quoquc, proDier
genliliiim lurpiu ct luiulcniu caiivivia in coilcgio diu
frcquciilutu , ct lilios in codcm collcgio cxlcianim
geniium luore apud profaiia scpi:kbia duposiios ct
alicnigciiis coiiscpullos, aciis eliam publicc liabitis
apud piocuratorem ducciiurium obtemperasse sc ido-
lolalrix el Cbrislum iicgasic conleslulus fucrut. Cuiii
)iler(|ue ob ha;c ct multa ulia dclicla deposilus fuissct,
Basilides, ciijus in locum Sabinus de uuivcrs.Tc fra-
lcrnitutis suDrugio et de episcoporuni judicio lubsli-
tiilus luerut, Uoniani pcrgeus, Slcpliamim loiigc po-
situm ct gcsta; rci ac vcriiatis iguuruni fulcllii, ut
cxumbirel reioui se iiijusle in episcoputum de qno
fueral jure dcposilus. Noniinaiimnoii dicit Cypriuiius
Murtiulein quoquc Bomum conlendissu , sed id saiis
indicut cuin uit : < Scd iiec Mariiali potest profuisse
fallacia , quoiuinus ipse quoque dclictis gravibus
iiivoIuiusepiscopiUum lcnere non possii. i

Vidculur episcopi nonnulii iii Ilispania dcpositis
illiscpiscopis favissc, sed Ecclcsix Lcgioiiis elAstu-
) ic;c ct Emeiitx» scripscrunl e,i dc re ad episcopos
Africanos, ac legalos iniseruul Sabinum el Feliccin ,
quos probabilccsi iuBasilidis et Murliulis locuin suIj-
siituios fuissc. Alius Fclix dc C;esuruugusla , qiium
Cypriumis lidci cuUorein ac veriiatis defcnsorem vo-
c.ii, liilcris suis coulirmuvil quidquid ccclesi^c iil;u
scripserant ac legatis inaiidavcraiil. Lcctarsunt lit-
ler;c ciaudili lcgati in concilio xxxvii episcoporiiiii.
Cyprianus qiii pr;Berai el alii cpiscopi rcspoiKleriiiit
pcr epistobm lxvui, Basilidis noii lam aliolita essc
quau) cumiiluta dclicta, nec rcscindi posse ordiiia-
lioiiciii jurc pcilcciain ; iiciiue ciiam Marliali l.illa-
ciam prodcbse posse; fruslra tales episcopaium sibi
usurpare coiiuri , cuin iiiuiiifcstuin sii cjusiuodi ho-
miiies iiec Ecclcsiae Cbristi praicsse posse , ncc Dco
sacrilicia <incri'c dcberc. Indignaiioncm siiaiu sigiii-
licanl adveisus episcopos qiii duposiiis collcgis favc-
baut, ae plcbi ipsi deiiuiiliunt cuiii lulibus commii-
nicauduin iinu esse, curuimpie conluclibus polliii i|iii
cuiii illis iilicita coniiiuinicatione uiiscenliir. Qii.i;
qiiidcni sciucntiu noii modo habciias non laxat li~
ccnti.x populari, scd ctiam eain rcrrcnat, nc arbitruiii
suo judicium de cpiscopo suo lerat , aui legiiimc or-
dinatum ab aliis episcopis rejicicns, aut legitiine
dcpositum reliacas.

XXIX. — DISSENSIO.SES DE BAPTISMO EXORT/E ANNO 255
EXEUNTE : AC S. STEPnANUS ANTE CUM OttlENTALlBlS
QUA»l CUM AFRIS CERTAVIT.

Tandcin disscrendo pervenimus ad celeberrimam
illam de haueticoruin baplismo conlroversiani , in
qiia iioii parva ha;reiicorum aul scliisinaticorum ina-
iiiis univcrsai Ecclesia; bcllum iiidixit , scd iusignes
ccclesia;, AlVicu, Cappadocia, Cilicia elfiiiiiinia; pro-
viiiciic dc rc longc gravis=in)a cum aliis ccclcsiis

1S5 VITA SANCTi

(lecerlarunl. Eisi uulcra iii i|iso dissciisionis inccndio
liiciuosa reruin facies cxsiitil, tainen cx coininodis
qu;<' in Ecciesiani ex liac coiitroversia fluxerunl ,
liicilc pcrspicilur cain Christo provideiite et dispen-
saiiic natani fuissc , iioh solum ui res lanti raomenii
conflalo cl coiispiranli oraniuin consensu aliquando
firniareUir, scd eiiam ul liabeicnt posicri qiiid in
ejosinodi disscnsiunibus iiniiarenlur. Nani Laplisini
li;erelicoruin delcnsores fraleriix cliaiitalis foedus
non rnperuiitcumiis, a quibus maxiinam sacranienlis
iiijnriam fieri vidcbanl isti autcm ctcum iisquos ne
B:iplismo quidcin iniliatos putabaiit, et cum iis qui
Baptismum inurieiiiibus infaiiiibus dencgare, et Eu-
cliaristiam noii b:iptizaiis poriigere videbantur, coni-
nuiiiicare non dubitarunt. Initium dissidii refcrt
Tilleinoniius ad annum 2oG , quanivis iion iinprobei
Pearsoniuin, qui priinura Cartbaginense conciliuinau-
tuinno aiini 2oo habiluni pulat. Uterquc prius in
Africa quam in Oricnte pugnaliira opinatur. Qui Sle-
plianuiii anno 255 obiissc volunt , dissidiuin citius
exarsisse coiiieiidunt. Quanivis autem gravibus de
causis Steplianum Tilleraonlius et Pearsonius aniio
257 obiisse existinicnt, videiiUir tamen dissensionis
priniordia niraium sero collocare. Probare aggrediar
coiilrovcrsiam anno 253 exeuiile cojpisse agiiari , ci-
liusque Sleplianum cum Orienlalibns quam cum Afris
dcccriasse.

1° Ciir dc baplismo disputari coeptiim esse pntcm
amio2o5, aucior est P^nsebius qni conceptis verbis
dodarat (lib. vii, c. i) Dionysium in liiteris ad Sle-
jiliaiium de Baptisnio scripiis indicasse < oiniies ubi-
qiie ccclcsias , moliiio jain persccutionis furore ,
Kovati liiibulcnl;>m noviiatem detestanies inlerso
paccin iniissc. » VIX crgo dcsierat perseculio cum
cxorlam dc Baplisino ccnlroversiani scdare Dionysius
conaretur. Porro, cum persccutio aniio 255, scdata
fiieiit nicnse inaio, Dionysiiis dc Baplismo ad Sle-
pliaiium scrius hoc anno cxeuiiie scripsisse nonvidc-
tiir. CensiH Pcarsonius , non improbante Tillemoii-
lio, erratum esse Eusebii, qiii quod dixent Diony-
sius de pace posl disseiisioiics a Novatianis excitalas
coiisiitula, id de pace pcrseciitionibus eilinicorum
siiccedeiito tlictum crediderii. Sed, nt Eusebius lain
oscilaiiter lialluciiiatus dicatur, gravem aliqiiam cau-
sam subessc oportet. Distiiiguit accurale perscculio-
nis fiirorcm a lurbulonla novitaie, ct pacem intcr
ccclcsi.is iniiam a molliio persecutionis furore. Quis
oigo ciedat in epislola Dioiiysii niliil oranino de se-
dala perscculione dicluin fuisse, quamvi^ id Euse-
biiis lcgisse setestetur? 2° Dionysius in eadein de
Bapiisino cpislola nuntiabat Slcpliano, ul cventum
oniniiio recciiiem , sedatos esse moius quos Nova-
liani liseresis in Orieiile cxcitaverat. Sed, si cuin liii-
jiis disscnsionis fine conjuncta sunt coniroversia;
d;; Dapiisino priraordia , scrius anno 233 poni iion
dcbeiil. Sic ciiiin de scd:iia dissensione InquilurDio-
nysius, ut id iioii imillo pot persccmionein conii-
gissc videatur. Quod eiiiiii ail, « uiniies nbiqiie anli-
siiles uiiuni idemquc scntirc , el ob pacciii inspc-

CYPRIANI. 154

rato faclam incrcdibiliter Ixlari, > satis indicat
raaiuin antequam radices agcrei comprcssuni fuisse ,
el pacera sancitara cum ractucrelur nc disseiisio
ingravesceret. At, si usque ad annum 236 decerta-
tuin fuisset in Orieiite de Novalianonim senteniia ,
iion videiur inccndium multa dic conflrinatum sic
exslingui potuisse , iit nihil oinniiio ne funii quidcm
superesset. lluc acccdit aucioritas Cypriani, qni in
cpistolaadSlephaiiuiii, circa an. 23i scripla, lestalur
Novatianum i scmper relusnin et refulutum et pcr.
lotum orbein a sacerdotibus Dei abslentum. > Si
crgo tolus orbis iii daranando Novatiano jani tuin
consenscrat , epistola Diouysii qua: hune cpiseopo-
ruiii anica dissidcntiuin consensura nimtiabat, ad
aiiniim 25G revocari non poicst. Aliud arguincnium
in caindem sententiam suppedilat, quod secundo
loco probandum suscepiraus , cilius in Oriente qiiam
iii Africa decertatuin. Neque enim si disseiisio anic
iii Oriente quani in Africa exorla est, serius collo-
cari potcrit anno 254 aut cxcunie 253.

Illud auicin djssidium prius in Cappadocia , Cilicia
et fiiiitimis proviiiciis quain in Africa exarsissc paiet
ex Iiis Firniiliani iii Steplianum dictis : < Qnid luirai-
lius aut Icnius qiiara cnm lut episcopis per lotiini
mundum disseiisisse ; pacem cum singulis vario
discordia: geiiere ruinpentem, modo cum Orienta-
libus, quod ncc vos latere confidiinus, inodo vo-
biscuin qni in ineridie estis? i (p. 150). Pr.xclare
observat Tillemontius dissidium Slephani cum Oricii-
talibus, quod Firiniliamis coinmcmorat, iioii de No-
vaiiani schismate, ut existimavit Lombcrtus , sed de
Baptisino natum fuisse. Nam compressuin fuit in
Oriente lioc schisnia iiiitio ponlificatus Sicpbani ; iicc
Oriciiialcs, in liis Firniilianus , ininus siudii qiiaiii
ipse Stephaniis adbibnere in hoc exslingnendo schis-
niale , nedum pax iiitcr eos et Siephanum ruinperc-
tur. Perpaucl huic scbisinaii favcbanl, idque Antiu-
cliiDC.ut patet ex Episiola Dionysii ad Corncrmm
apud Euseb. (lib. vi, cap. 46) Loquiliir ergo Firrni-
liamis dc Baptisnio. illud auicm ex cjiis verbis col-
ligilur noii codeni leinpore Stcpliannm cuinOrienia-
libiis ct Afris deceriassc , sed variis leniporibiis et
niodis ; ac rcs Oricntis tciiius sc habiiisse liiiii ciim
in Africa majorcin iii inodum lurbareiitnr. Ilinc idein
Dionysius in cpistola qnani, murtuu Siephaiio,ad
Pliileinonem presbyieruni Romanura sciipsit, depie-
catorcra se pro Afris solis interponii; aiqiie,ul Bo-
nianos dcmiligct, denionsirat (:ipud Eiiseb. ilisl. I.
VII , c. 5 ) « non ab Alris solis liunc morcm Iniic pii-
raum invectum fuisse , > sed ideni anica ab Oricnia-
libns in conciliis statulum; quod qiiidcm pcr:il)snr-
duin videreiur si istis Ilonia placalior qiiam Afiis
non fiiisset. In cpislola aulem ad Xysiuni de Sieplia-
110 ejiisque cum Afris concerialione disserens aiebat
I piius illum ad se scripsisse de Helciio et dc Firmi-
liaiio, ac de omnibus denique saccrdoiibus pcr Ci-
liciain , Cappadociam cuiitlasqne finitiiiKis piovin-
cias consiitutis ; scse ob eanidem causam ab illorum
coniraiinionc disccssuruin, co quod, aiebai, IiLcre-

jSS VITA SANCTI

licos rebaplizarent. » Illiid priusfligiimeiilo cslSle-
pliuiiiiin aiiie de eodcni lia;rclicoriiiii baplisnio ciim
CiliciaeKiniliinis provlnciis quam cuin Africa png-
nasse; el cum apud Dionysiiim de lloleno ct Fiimi-
liano graviler qiierereiur, nondum Cypriamiin el
Africanos episcojios ilii iii offonsioiicin veiiisse.
Quod auieni addebal Dionjsius , t de liis omiiibiis
ego ad illum scripsi orans atque obiesians; » quis
ex liis verbis non colligat epislolain iliain quain,
tesie Eiisebio, uiiam ad Stephaniim scripsil , non
Afroruni, ulopinali sunt Tillemonlius ct Pearsonius,
sed eprum causa scripiam fuisse de quibus Sicpba-
niis scripserat, nempe Ileleni et Firniiliani, qui
proiiulc illiiis opera el comniendalione prius usi sunt
quain Alri. Illud eliain in ea quam refcllimns opi-
nioiie occtirrit incommodi, quod nimium niulti even-
liis a Tillemoniio et Pearsonio inlra annuin conelu-
duniur : Ires synodi Carthaginenses , lot Cypriani
epislola;, Siepbani lilterae ad Dionysium et ad Cy-
prianum, ejusque modo cum Orienialibus, niodo
cum Afris disseiisiones. Longe satiu^ est hanc rerum
gcstarum varielateni temporibus distinguere.

Sed forte objiciclur quod ait Eiisebius lib. vii,
c. 3, jr^wTcc Tu-j t'te Kuwpictvo;, ctc. « Primus eoriim
qgi tunc exstilere , Cyprianiis , Carlhaginensis e|ii-
scopus, ha^reticos noiinisi per bapiismum ab erriire
prius piirgaios .admiitendos cssc ccnsuit. » Gurar-
dus, Juannes Vossius ei Valesius Eusebium erroris
accusant ; sed Pearsonius, etsi recle observat adver-
sns Valesium liiuc Eusebii vcrba ^zpHTOc twv tot; ita
reddenda esse, « primus eoiuin qui tunc exstilere, i
noii aiiiein ui Valesiiis, « primus omnium , » paium
lanicn in Eusebio purgaiido proniovit. Nam.cuin Flr-
niilianus Cypriani o^qualis lixrelicoriim baptisuia
longe ante Cypriaiium rcjcccrii iii coiicilio lco-
niensi , cui se interfuisse teslaliir iii epistoia ad Cy-
prianum , seque Eusebius erroris arguetur, sivc om-
ninui , sive ajqualium primum hxc slatuisse Cypria-
niim dixeril. Longe eigo probabilius ideirco primas
Cypriano deferri , quia pliirimiun ponderis huic scii-
Idnia; addidit, eique niulio celcbrior exslitil quain
OrieniaUbus cum Siephano controvcr.sia.

XXX.— ORDO ET SEftlES BERLM IN AFRICA GESTARIM
A."i.\0 2S,') ET 2oG, USQCE AD CONCIUUM TERTILM
CARTIIAGINENSE.

De iniiiis hiijus dissensicnis iu Africa non valde
laboraiidum ; iiaiii toia res in conjectiiris posita.
Pearsonius primnm concilium Cartliagiiicnse revO'
tat ad autumnum anni 255. Tillcmonlius, qui om-
nia iiilra spaiiuni anni 23G concludit, non improbat
Pearsoniiim ; nec forte improbetur si quis ab ipso
aniii 255 iiiitio controversiam deducal. Iloc lanium
slatuerc possunius prius iiiter se decerlasse AIVus
quain cum Stephano, In Epislola ad Numidus re-
felluntur « qiii liaiiclicos asscrunt. > Tangil eosdcm
Cypriaiius in Episiola ad Quhiium. « Ncscio etenim ,
hiquit, qua prxsumpiione ducuniurquidain de col-
lcgis nostris, ul pulent cos qui apud hacrelicos

CYPRIANI. m

tincti sunt, quando ad nns voneriiU , baptizaii non
oporlcre. i Nec tamen hac insiiliiiorum varielate
paxetgraiia dlssiluere, ut cx Epislola ad Sicpliu-
imm perspicitur, i Cxterum scimiis , inquit Cyprja-
niis, quo^dam quod semel imbibcrint nolle depo-
nere, t ncc propositum « suum facile mtiiare, se4
salvo inter cullcgas paciscl concordiac vinciilo qiiav
dain propria , quai apud se semcl sint usurpata ,
rciincre. » INonnuUos ex Africa episcopos petere
videntur hacc Cypriani veiba in Ep. ad Jubaiamm i
t Et nune apud quosdam de nostris hxreiicorum
baplisma oecupatum asseritur. i Per eumdcm Ju-
baianum venit jn Cypriani manus epjslola aiivenus
rebaplizaiilcs scripta. Sed ea nec a Stepliano papa ,
nec ab nllo e.v transniarinis cpiscopls (tunc enim
recla via Cariliaginem ad Cyprianiim pervenisset) ,
sed ab Af|'orum aliijuo videlur cliicubrata. Ipse
ciiam Jubaianusniin omnino asseiilieb:ilur Cypriano,
sed avcisum rebapti/.ationi animum signifieabat ,
quia Novatianenses, si quos ex Catbolicis in parics
$uns allicerent, horreudn eos scelere rebapiizabani.

Decem et oeto episcopi Numidae occasioncm Cy-
priaiio priuii dederunt sentciHia; su.tc palam et aperlc
pra^dicandoe. Etsi cniin baplisma ab ba^reticis admi-
iiistratum rejiccre solebant, lamen cum syiioilus Car-
tbagine haberctur , consulcndam illain duxei-unt
j de iis qui apud haerelicos et schisinaticos bapii/.ari
videntiir , an ad Ecclesiam calhulicam , qiiLC uiia
cst, venientes baptizari debeant. i Cyprianiis et
alii episcopi , numero xxxi, iit paict ex litulo Epi-
stola; Lxx , laudant Numidas qiiod « ct ipsi vcrilalcm
et Drmitatem catholica) regulaj tcneant, scqiie iliis
assentiri proriteniur neminom foris bnptizari exlia
Ecclesiam posse. > Non multo posi consultus ca-
dom de re Cyprianus a Qninto in Mauritania cpi-
scopo per Luciaiium presbyicrnm , scripsit ad eiiiii
Episuilam lxxi atque ut scirct « quid nuper in Cdn-
cilio coepiscoiii cum comprcsbytcris qui aderant , » i
ccnsuissent, cjnsdcm episiolae cxciupliim illi misii, I

Nequc ctiam iiiultiim elfluxit leiiiporis iiiter h:uic
epistolain et concilium secundum Carihaginense, « iu
quo multa quidem prolata atque transaela sunt,>
sed illiid iii primis, quod Stepliano papae Cypriamis
Lxx episcoporum qui cum ipso scdcrant noiiiiue
perscribit cos qui apud h;creticos vel schismalicos
lincti sunt, redcunlcs ad Ecclcsiain baptizari oportc-
re, Id Cyprianus teslaiur « diligenler niiper ex|)rcs-
sum 1 fuisse, cum in cpistola ad Quiiiiitm, luin ia
lilleris ad episcopoi Numidas. Utriiisque cpislo!;c
cxemplunrmittit Sicpliano cum Epistola lxmi. .\d-
dit in eodcm coiicilio statutunt esse conscnsii ct
auctoritale communi « ut etiam si qui presbytcri
aui diacoiii , qui vel in Ecclesia calliolica piius oi
dinati fuerint , et poslmodum perfidi ac rebelles
contra Ecelesiam stclerinl , vel apiid ha;reticos a
pscudoejiiscopis el antiehrisiis conlra Christi or-
diiiationcin profaiia ordiiialionc [iroinoti sint , et
cniitra altare uniiin aique divinum sacrificia foris
falsa ac sacrilega olTerre conaii sint, eos qnoque

i57 VITA SANCT}

liac condilione snscipi cum reverluntiir , ut com-
municent laici, et satis liabeant qiioJ adniiltuntur
aJ pacem qui hostes pacis cxstiicrint, nec deiiere
eos revcrtentes ea apud nos ordinationis et ho-
iioris arina retinere qiiilins contra nos pugna-
verint. >

Ad hoc (empus refcrre cogor legalionem episcopo-
rum quos concilium Africanum ad Stephanum misit.
llos legalos episcopos, ail Firinilianus, sic suscepit
Stephanus, i ut eos nec ad sermoncm saltem coUo-
quii coinmuiiis admilteret, adhuc insuper.,.. pra;-
ciperct fralernilati universne ne quis eos in domuin
suam reciperet, ut venioiilibus non soluui pax et
eommunio , sed et tectuin et liospilium negareiur »
(p. 150). Qiieritur ctiam Fiiniilianus quod Cypria-
iium Stephanus i pscudocliristum etpseudoaposloluni
ct dolosum opemriiiin » dlceiet (p. 151). Hx'C pro-
fecto incredibilia cssciit, nisi iiiterentur duorum lio-
minum teslimoiiio , quihus fides derogari non possit,
Firmilianum dico cl Cypiiaiiuni , qui Firniiliani epi-
stolam laiine rcddidil, aut saltein auctoritaie sua
cvulgavit. Sed examinanda nobis suiit singula Firmi-
liani verba, tum ne illius querelis, quce sua spoiite sa-
lis graves suiit, aliquid addatur, tum ut quu tcuipoie
el mudo hu:c acla sint dijudicemus.

Illud primo perspicerc niibi videor, lios legatos
iion niaxima cclerilate venisse , sed famam eorum
advcnius prLcniinliain luisse. Vetuit cniin Slcpiianus
iic quis eos domo cxciperct, » ut veniciiiibiis uon so-
luin pax et communio , scd ct lecium el liospitium
ncgarelur. > Noiidum ergo venerant cum ha;c Sie-
plianus cdicerct, cui spatium dederuiil liim dc ipso-
rum advcniu, tum de rcbus in concilio gcsiis cogno-
sccndi. Atque indecolligo lianclcgatioiicm iion possc
ad lerlium concilium Carlhaginense refcrri, quani-
vis Tillemoiiiio secus viilcatur. Coiisiat cnim Roga-
tianuina Cypriano in Cappadociammissuiu iioii luissc
iiisi postquam lcgaii cpiscopi Roiiia revcrsi suiit. Scd
cum cunciliuin tcrliuni Carihaginensc calcndis scp-
lciiibris celehralum fueril, ae Rogatianus, tcste Fir-
iniliano, redire festinavcrit, quia liibernuni leminis
nrgebal , quoniodo ficri poiuit ut posi coiiciliiim
cpiscopi Icgati noniain ircnt ac rcdirent, ac post
corum redilum Rogaiianus in Cappadociam niissus,
rcdcuiidi aiitc bicmcm spaiiiim habcrct? Fatotur Til-
lcmoiilius lixc noii facile ficri potuisso; scd taa.cn
iion repugnare contendil, posilo vidclicct ulranu|ue
Icgationcm iluro ei rediiuin accclcrassc. At videmus
episcoporum qui Roiiiani niissi sunl, adveuluin noii
valdccclercm sed poliiis lardum cxtilisse; quod qui-
dcin si animadveriisset Tilleiiioiilius , crcdo alitcr
jiidicaturum fuissc. Pi\.cterea, cum Stephaiiusiu E|ii-
slola ad Cyprianum, quae aute concilium tcrtiuin mis-
sa esi, absiincndos pulet rcbapii/.anles, valde dubilo
an hoc coiicilium Icgatos episcopos ejusniodi periculo
exposuissei, ut cis Ronia; conimunio negaretur. Pro-
bidjilius ergo est legatioiicm posi secundiiin conciliiim
missam fuisse.

IlluU etiaw ejt vcrbis Firniiliani deduci potesl, edi-

CYPRIANI. 158

cttim Stepliani non omnino in rcm collatum fuissc.
1° liicredibile est in lam sancta Ecclesia coiiimissuni,
iit legaii episcopi iiegatum a fratribus hospitiiim apuj
iiifideles qu*rereiit. 2° Distinguit Fiiiiiilianus tec-
tum el hospiliuin a pace et communionc et scrmone
colloquii coinmunis : declarat conceptis verbis cpi-
scopos € nec ad sermonem saltem colloquii coniniu-
nis » adniissos fuisse : quod aulem spectatad tcetum
ct hospitiuin, niinas taiitum et jussa cxprobrat , iioii
rem ipsam, quam tameu non videtur omissurus fiiissc
si lioc etiam huinanitatis officio caruissent. 5° Veri-
simile est in Ecclesia Romana, quoR sanctis preshylcris
abundabat , aliipios tunc exsiitisse qui se Steplii--
num intcr et Cyprianum medios inlcrponerent ; ac si
minus impetrarent a Stephano ni legalos ad com-
munionem et colloquium aduiitterct , salieni euni
delerrerenl quominus hospiiio eos excipi veiarcl.
Ncqiie enim apliori lempore collocarepossumus quod
aitDioiiysius(apud Euseb, Hist., lib.vii, c. 5)inepisl.

ad Xyslltm : zxi toIc a^iaTtvjToJf S> ij/»ay xcti cvftnptaSyj-
xip'ji( Anm^la /.a.\ i0.iifiiti, nui^fy.foi! iipT.ftn l.xiifli-w
•lnaij.hoi.i, x«< TtSfi Tijv itiTiiv juoi -/f AjJouji " itf6T!pov )i'vj
hXlyit, XV.I v2v 5i 5(« ■KUiaw irthTlO.(t. ( Scd etcIiariS-

simis fratribus et compresbytcris Dionysio ac Phile-
moni, qiii prius Stephaiio assensi fucrant, deqiie iis-
dem rebus ad ine scripseranl, aiitea quiderabreviter,
iiuiic vero pluribus verbis scripsi. » Liquet cx liis
vcrbis Dionysium el Philemonem, cum anlea iii om-
nibus Stepbano asseiiiiicntur , postea ab co aliqua iii
re dissensisse. Perabsurde autem Lauuoius (lom. viii,
p. G05) ex his concludit lios duos piesbyteros , cuiii
antea Baplismum ab haercticis datum non rejicereni,
poslea in Cyprianl seutentiam coiicessisse. Perpau-
cos fore arbiiror qui Launoii .coiijecturam non cx-
plodant. Noii cnini liic tam agitur de dogmate quaiii
de dogmatis defendcndi ratione : nec Stepliaiii doc-
Iriuam imprubat Dioiiysius, qiiippc cum illam ipsc
scqucreiur, sed iii cu lenitatem et aiiiiiii inodcralio
iiein lequirit. Quapropter, cuiii ait Dii.nysium cl Ph:-
lemonem Stepliano prius assensissc , deque iisdcm
rcbus ad se scripsisse ; id accipi dcbet de hac Sie-
phaiii senteulia, noii couimuuicanduiii esse cum Hc-
lciio el Firmiliano, ct aliis rcbaplizantibus; qiiiE pr;«-
cipua fuit el discordiaiuin origo, ct curarura ac sol-
liciludinuin Dionysii maleria. Quod si Stephaui agcn-
di rationcm Dionysius ct Pbilemon probare aliquaiido
dcsieruiit , tuin niaxime vidciitur id fccissc cuin cuiii
ad cxtremas illas discordia; signilicaliones cffcrri vi-
deruiit ; uec immerilo eorum sapicntia miligatuiii
cxisiimaiiius edictum Stcpbani, quod ne ipse quidoiii
Firmilianus ad exituiii pcrductum fuissc dicit, nt lc-
gatis cpiscopis lectum et hospitium ncgarctur.

J;ini vero Tilleiiiontii rationibus non difficile est
respoiidcre. Vcrisiiiiile essc iion putal Slephaiium
ad primuni dccrcti Africani nuntium lam vclic-
meiiler exarsisse. SeJ Iiacc difficultas, quae Tillemon-
tio , dissensionem in Africa iucocpisse cxistimanli,
iiiagna videbalur, cx bis quicdcOricnte diximuseva-
uesciL Nccjaiu iiiirum eslsi Slephano, his qugc ipsi

459 VITA SANCTI

cum Asiaiicis iiUerccsscranl accenso, novas faccs (Jo-
loris Africaiia (Jecrela admoveriini.

QiKciii ciiiin Tillemontius cur Sleplianus aii Cy-
prianuin scripserit, si lesalos, iiec ad commiiiiionem
nec ad collo(|uium admisil. At niinime lopiignat iit
duo illi quos dixiinus presbylcri a saiiclo 1'oiiliiicc
impclrarenl ! ui salicin ad Cypriamim scrilieret ;
qiiaimimun Steplianus . cuni liis in litleiis rcliapii-
zantcs abslinendus putet , noii niultum videtur a sua
in legatos agendi raiione disccdere.

lllud eiiam argumenii loco sumil Tilleinoniiiis,
qiiod Cyprianus in concilio leilio Carlbagiiiensi nibil
de liis in legatos injuriisdixerit : uiule scriplordoc-
lissimus eimcliuiit lcgatiDiiem iiost concilium tcrtium
collocandam esse. Sed boc sileiiiium lenilati , qux
sumina fuil iii Cypriano, tribueiidiim. In lilteris au-
lem ad Pompeium , jn qiiilms Stepbani episiola re-
lellilur , nonnulla S. Marlyri durius in Siepbaiium
dicl:i e\ciderunt , qua; iii laiila aniiiii moderalione
conceptum ex miximis conlmneliis dolorem iiidicant.
Idem probanl li;cc vcrba ex lipisl. ad Jubaianum, quie
ante concibum lei lium ac non mulio posl secuiidum
scripla esl : t Cur prajvaricatores veriialis , i imiuit
(p. 153), « cur prodilores unilalis exisiimanuir? >

Legalionem proxime secula cslepistola adJubuia-
num ciiiscopnm. Is consulueral Cyprianum de bap-
tisnio ab b:i'relicis dato , simiilqiie miseial epistolam
nona se scd abalioscriplam adversussententiamCy-
priani. Rcrelllt baiic cpislolam Cyprianus, ct suinmo
studio colligit qiiidquid ad causa; sua; defensioneni
valere exisiimabal , scrvata seinper animi moder:i-
lioiic ei cliaritate, qua nibil aiitiquius babubat. Mittil
eli;iin Jubaiano cxemplum epistola; ad Nuimdu.i ct ml
Quinium , ac fortc cliaiu proxima: synodi dccrcla, de
<|iia sic loquitur : < El nuiic quoque cum iii unuin
convenisscmus tam piovincix AfricaiqHaraNuiiiidias
cpiscopi numcro sepluaginla et unus, lioc ideiii de-
niio scntcniia noslia lirmavimusi ( p. 120). Exqiii-
biis palei lianc cpistidam non inulto pusl conciliuui
scriplam fuisse , scd tamcn posiqiiam a Slepbaiio lit-
lcr;c vciiissent : namiii Ep.ad i>(ep/irtm(i)ilestaliirCy-
priaims nomiullos a se dissontirc, f sed salvo iiiter col-
Irgas pacis et coiicordi;c vinculo. i Coiilra iii Ep. mt
Jubtiianum ait (p. 129) : « Cur praivaricalorcsveritalis,
cur prodilorcs nnltatls existiinamiir i (pag. Aoi). Jam
liiiii eigodcsiderabat iii advci^ariis suis iiacis etcon-
cnrdi;u studium quod scribcns ad Steidiainim
iaudaverai.

Misit Jubaiano arnid muiuis , libellum de bono Pa-
tienliiB, de qiiosic loquitiir (p. 137 ): i Servaiur a
nnbis palientcr et leniter cbarilas aniiiii,collegii boiior,
viiiculum fidei ct cnncordia sacerdolii, l'ropicr boc
etiam libcJlnni de fcoHo /'(Kifiifitt', quantmnvaluil iios-
mcdiocrilas, pcriniltenlc Domiiio ct inspiianie,
conscnpsimus , qiiem ad le pro miitua dileciion e
iransinisimus. i I'ra;clare observarniit crudili viri
lam ailempcralc scnptiim cf-sc liunc libruni, ut con-
irovcrtiain quiC luuc fcrvcbat, nnii magis aitigcrit

CVPIllANI. 160

Cyprianus , qiiam si nulla prorsus cxstilissel. Noii
multo post aliuin libruni de Zelo el Livore scripsit
eodcm consilio . Ijlcrqnc recensetur a rontio post
libruni de Opere el Eleemosijna.

Ciiin litleia; Sieplnini in Africam perlatse fnissent,
Poinpeius Sabraiensis cpiscopns , idem , ut verisi-
mile est, qui ordinalioni S. Cornelii interfuerat, si-
gnificavii Cypri;ino cnpidum se esse epislohc Stepbani
videnda;. iMorein ci geiil Cypiiaiius, alque b;inccpi-
slolain refellil paulo commoiior, qiiod Steplianus < sa-
ccrdolcs Dei verilatein Clirlsii ct Ecclcsix unitatem
tiieiitcs ubslineiulos i puiaret (Ep. lxxiv). Simiii
Pompeio niisitexempla aiiaruin cpistolarum iii quibus
de baptizandis lucieticis disscrucrat.

Liber de Bafiliimo licerelicorum, ciijus auctor epis-
copuserai, utalias probabiinus, lam indlgnis coiiviciis
Cyprianuiii appetil , ui scriptuiii esse iioii dubilem
post illud lcmpus quo Cyprianus ad Siepbaiium scri-
bcns, iisa quibus dissentiebal , scrvatx cbaritatis et
concordix tcstlmonium Iribuebal.

Scripta eiiam Epistola lxxv ad Magnuni, post-
quani disputationis a;stiis ni)nnullos cx Cypriani ad-
versariis in convicia et maledicta abripuerat. Quod
enlm eos • iierlinaces et indociles i vocat ; quod ait
i pr;evaricatoi«s fidei atque Ecclesia; proditorcs intra
ipsa sepia Ecclesi;» contia Ecclesiain stare , i de-
cl;iral ba;c oratio illius dolorem , qiiod animi inode-
rationcin ct unilatis stndlum, cui maiLime consnlliim
volebal, in omnibusadversariis non rcperiret. Hanc
tamen cpistoI;im Baronius ct Pearsonius primam oni-
n.iim de Dapiisnio scriplam volunt , qula in ea Cy-
I riaiius priores epistolas non commcmoral. Sed ne
b;)-c quidem cplsloia iii liticris ad Quinium ct Jubaiti-
uum ct alios memoratur. Prxlerca vidciur Magniis ,
ut observat Tillemoniius, priores episiolas Cyprlaiii
not;is el pcrspectas liabnlsse : assentiebatur enim oi
iii omnibiis, ac uiiiis laiitum ililus animo scrupnlns
insidebat, an iiiter c;cteros baireticos ii qui a Nova-
liano veniebani , bapiizandi essent.

Qu;csiorat ctiain Magniis quld Cypriano de illis vl-
derelnr < ipii in inlirmitatc et languore gratiam Dei
conscquuniur, anbabondl siiil legitinii cliristiani, leo
qiiod aqua salulari non loti sinl, scd perfusi. Hcspor.dct
Cypriaims cjiismodi bomlnes lcgitimos csse clirisii;i-
nos, ac parvi referre (|uod perfusi aiit aspcrsi fucrini.
Sic auteni eos carpil (|iii baptisma lucreticornin pro-
b;int, et Baplisino eecloii;isllco inajcjiaiem siiain ct
s^iiiciitatem deidgabant, ui lloinaiiam Ecclcsiam non
obsciire designei, in qua nouiiii est clinicos a cleio
cxclusos fuisse.

XXXI. — DE CONCILIO TEUTIO CARTHAGINENSI -MITTIT
CYPRIANUS ROGATIANIJM DIACONUII AD FIRHILIANtM.
— DEEPISTOLA FIRHILIAISI AD CYI-RIAJICM.

Iiuinoderata adversariornm stiidla justissimam me-
liiciuli caiisam aitulerant Cypriano uo qiiid vuliicrls
uiiltiiiEcclesiic imirerclur. Qnare, nt l;into nialooc-

IGl YITA SANCTI

ciiiral, ficquontius quam aiilcacoiiciliiim cogit, ei
ciiin cpiscopis noiinulliscxieranim gcnlinm consiiia
foviiui:!) patis cl unilalis conjiingit.

Qno anlcm anno habila sil !ia;c synodns oper.i! prc-
liuni cst inqnirere. Totarcs pcndet cxmnne Siep!i.'ini
papa;; nam, cum nenio du!)i!et quin die sccnnda Angnsli
oliierit, necesse est_ul conciliumCariliaginense tcr-
rnim, qnod eo adhuc \ivenie calendis .«eptembris
liabitnm cst, nno ante illiiis mortem anno Iialiitnin
dicaiiir. Satis autem inter oinnes convenit Stephanum
ordiiiaium fuissc anno253, scd alii duos tantuin an-
nos sedisse, et anno 255 mortuum essc exisiimant :
alii qnaluor ei pontificains aniios tribnunt , ejnsquc
nioiiem rcferunt ad annum 2.")7. Postcrior sentenlia,
quam Tillemoniius et Pearsonius secnti sunt, s"olu-
lior et explicatior vidctur. Nam, si mors Slephani re-
feralur ad an. 233, conciliiim terlium Cartliaginense
referendum erit ad calendiis seplcmbrisanni 23i, si-
niuIqneconciirrentStcphanicnniAfrisetcumOrienta"
lilmsconceriaiioiies, quas lemporibusdivisas essepro-
lnivimus.Hiicacccdunf rationum momcnia,quibnsTil-
Icmonliiiscl Pcarsonins nilnnlnr;illud inprimis, qiiod
Firmilianusin Epistola ad Cyprianum lestctnr • anle
viginti ei duos fere annos lcmporiliiis post .\Icxan-
driim imperatorem multas accidissc calamilnles per
Cappadociam et pcr Pontnm.utexliocpcrsccniioquo-
qiie gr.ivis adversuninosCIirisii.ini nominis fiercl. >
Qnamohreni, ciim Alcxandcr mortuus sil anno235,
aniius ab ejiis morlc vigcsimiis sccundns idem pror-
siis ac 256 , ac proinde lioc inaximc anno fcrvehat
dissidium dcBaptismo nondumqne Sieplianus obieial.
2" Si morltius fuisset Stephainis anno 235, qiio-
niodo Cyprianus, qui anno 238 idibns sepieiiibris vi-
lam pi-o Chrislo proliidit, lamdiu coiilicuissct in re
lanii momenii?Nihi! cnim pcr tolum illiid tcmpus
assigniii i posset qnod nb eo aiit ad cansx suae dcfen-
sioncin, aut ad rcrum pacificationcm facliim dicerc-
iiir. Sed, si coniroversia de Bapiismo ad aiinum 25C
rcferalnr, non valde miium vidcliiiur quod Cypwa-
niis post icrliiim Carihaginensc concilium, post scri-
plas ad Finiiiliatium litteias, conticuerit, qiiia pcrsc-
ciiiio, qH;c cnni aiino 237 incocpil, his rcbiis agitandis
locum non relinfinebat. 3° Pliiiibns argumentis pro-
bat Tillemoniius S. Steph.iiiiim martyrcm obiisse ;
ct ciim persccutio non cxarscrit nisi anno 2,37, indc
concliidit sancti illius pap;ie moriem ad menscm an-
giistnm cjnsdcm anni rcfercndam cssc, ac proindc
concilinni Carthngincnsc tcriium, qiiod co adhuc vi-
vcnte celcbratum est, et liltcras Cypriani ad Firmi-
tianum, mm pariicr sub hoc Ponlifice script=e sunt,
ad annuin 230 pcrtincre.

Praccipua; difficultates qua; hanc Tillemontii ei
Poarsonii scnlciitiam obstrnebant, solvi posse viden-
tur cx his quK modo obscrvavinius de disscnsioiie
seiius inAfrica quam iii Orienle cxorta. Mac eniin
nolala disliiiciionc, nihi! jam officit auctoritas liusebii,
ncc nccesse csl accnralo scriplori najvum absurdum
affingcre. Faieiur Tillemonlius non facile ^cxplicari

CYPRIANI. m

possc cur Dionysius Alcxandriniis , si Xystus ne
totoqnidem anno pr;cfuit, Ircs tamen ad eiim liileras
dedcrit, idque persccuiioiiis ci exsilii niolcstiis dc-
tentus , cum ad Slepbaniim illiiis decessorem, sub
qiio acriores erant discordi.Tj, semcl tantum scripsis-
sel. IIa>c difficultas, qua; prima specie de Stephani
annis aliqiiid dcmendum et Xysio addcndum siiadet,
non levilcr imminiiilur si Dionysius dc rcbus Orien-
lalihus ad Stephaniim ac postea de Africanis ad
Xystiim scripsisse dicaiur. Nam, cum dissidium Slc-
pliani cum Orienlalibus non illudquidemcomposiluni
fuissct, sed tamen demiiigaiiim, ac isiis consuctudi-
nem suain pacifice retincniihiis bcllum, ut iia dicam,
in Ahicam postca iranslatum fuisset ; minime mi-
nim si Dionysius non ampliiis ad Slcplianum scripsil,
nec anie siudium siium ad res pacificandas exsusci-
tavit qiiam de rebus Afrorum, qui illins opem for-
lasse serins implorarunt, cerlo cognovisset.

Exsiani acta hiijus leriii concilii Carthagincnsis,
ciii adfucnint ex provincia Africa, Numidia et Mau-
riiania episcnpi lxxxv, vel etiam lxxxvii si iiu-
meronlur duo absenles, Pompeius Sabratcnsis cl
DiogaLoptimagnensis, qui vices suas Natali ab Oca
commiserant. Cum ergo in unum convcnisscnt calcii-
dis seplembris cum prcsbyieiis ci diaconis, prxscnlc
etiam plebis maxima parle, lccl.i; sunt liiierx Ju-
baiani ad Cyprianum,iiem Cypriani ad Jiibaiamimcl
qiias post moduifi Cypriano Jiibaianus rcscripscral.
Tiim Cyprianushorlatusest ut seiiientiam liberc ac
pacifice dicerent, « neminein judicanlcs, aul a jurc
communionis aliqiiem, si diversum sciiscrit, anio-
veiiles. Neque enim quisquam noslrum, aicbat,
cpiscopum se esse cpiscoporum consiitiiit , aut ly-
rannico lerrore ad obsequendi necessitalem colle-
gas suos adigit : i quibus vcrbis Steplianum noiari
observai Baronius. Idem omiies uno ore pronunlia-
nint , ac ultimusoninium Cyprianus sciiteniiam suam
in Episiola ad Jubaianum plcnissimc exprcssam
fuisse declaravit.

. Siabilitam hoc consilio inter Afros miitatem novis
pra;sidiis comraunire siatuii Cyprianus. Rogaiianuiii
diaconnm misii cum liiieris ad Firmilianum , quihiis
enm de dissensione cum Slepliano ccriiorcm faciebal.
Videtur ctiani misisse qux de baptismo lia;reiicorum
ad alios scripscrat; nam Firmilianus laudat illjus
advcrsus Stephanum responsa , ac nonnulla relert
qiia; in epistola ad Jnbaianum leguiiliir. Pergrata ac-
ciderunt Firmiliano scripta Cypriani, qua; qnidem se
qnasi sua propria suscepisse leslatur, ncc in irans-
ciirsii Icgisse, sed Siepe repctita meiioriac maiidassc.
Sic autem respondct Cypriaiio, ut qii:e ab ipso dicia
liicrant, retexat ad confirniandam veiiiaicm , et qux-
dain addat ad cumulandam probaiionem. Sed rapiim
scribenti niulla in Stcphanum iracundius dicla exci-
deruiit, qiia; fortasse pro exiinia aniiiii modcraiiono
Firiiiiliamis emendassct , nisi spaiium relcgeiida;, ut
par crai , cpistola; Rogaiianus morx' impaiiens cri-
piiissct. IIa;c auteni Firmiliani cpisiola, quae latino
rcddita exstat Inler Cyprianicas lxxv, sic Cypriani

leS VITA SANCTl

siylum rc Jolcl , ul non alium inlcrpretcm habuisse
vidcaliir.

Fidus interprcs grxcac lingusR ingenium noiinullis
in locis rctinuil. Paulo post iniliiim ( p. 143 ) :
« Contrislanlur (Angcli) (luando vidcnt divcrs.is (iiin-
niiiidain mciitcs ct scissas voiunlalcs, quasi non taii-
luin unum ct cumdcm Dcum siniiil iiivoccnt, sed sc-
paraii» et divisis ab inviccm ncc confahulalio jam
possit csse aut sermo Communis , t id cst, (juasi
iiiin tantum uoiim et cumdcm Dcuin simul iion invo-
ccnt; quce posircma ncgalio nonnuinquam omillilur
apud Lalinos scd s.xpius apud Grtcos. (Pag. lifj) :
< Nisi si his episcopis quibus nunc minor fuit Paii-
lus; » legcndnm putavit Pamcliiis <dc quibiis niinc: >
scd manifestus cst licllcnismus, TovTdt iinirxirzcii
TCiitvCv, I his episcopis nunc cxistenlibiis. » Faci-
lius hcllcnismusdeprehcndiliir in his veibis (p. 147) :
f Idem error est, docmonum fallacia ipsa esi, > id cst
cadcm.

Narrat Firmilianus( p. 146), hisloriam niulicris a
dsemonc afllata;, qu» i cliam lioc frequentcr ausa
csl, ul ct invocaiionc non contempiibili sanctificarc
se panem et Eucharistiam faccre simularet, et sa-
crificiuin Domino ( non ) sinc sacramenio solilaj
pr;vdicationis offcrrct , > elc. Lcgil Rigalliiis, ciijus
nota in cdit. Oxon. apponitur, i soliia; precaiionis >.
At nihil prorsus mulandum ; hxc enim accurate de
g'r:tcis exprcssa siint. Preces in sacrificio ficri solitcc
vocantur apud Basil. ( Episl. ccxli ) ixxiviTtaTTi/a
xv)p6v/x<«T«, I prffdicaiiones ecclesiasiica'. >

Cnm cxislimaret Firmilianus advcrsarios suos iii
baplismo foris ab adullis siisccplo Clirisli gr;iii;im
agiiosccrc , sic eos rcfellit (p. 147) : i Nam si iion
incnlilur Apostolus dicens : Quolquot iii Cliiisto tiiicii
etlis , Chrisium induisiis , ulii|ae qiii illic in Clirislo
baptizatus csl , iiiduit Christum : si aiilem indiiit
Christuni , accipcre potuit cl Spiriluiii saiictiini, qiii
a Chrislo missiis est, etfrustra illi vciiienli ad acci-
picndum Spiritum nianus impoiiitur, nisisiaChrislo
Spiriiiim induii, ut apud ha;reiicos sit qiiidcm Cliri-
sliis, nnn sit aiilcm illic Spiriliis snncliis. > lllud
I nisi a Chrislo Spiriliim indiiil, > idcin valet ac post
eiiristum ; nec probabilis cst conjccliira Cauchii ct
Panielii qui legendum piitant, i nisi a Cbristo Spiii-
tiim non induit. >

Alium locumlongcdif(iciliorciii cmcndare conabor.
Dc iis qui foris bapli/ati sine novo bapiismo iii Ec-
clesia obieninl, sic statuit Firmilianus (p.liO):
I Si de sxculo exceSScrunt , in corum numcro qui
apud nos calcchizali qnidcm sunt , sed priu?quam
bapti/.arcnlur obiiinini , babcnlur. Non modo di-
cunt cmolumentum vcritaiis et fidei , ad qunm rc-
licto errore pervcncrant, etsi Consiimmationcm
gratix consecuii non sunt morte prxvcnti. > Exi-
siiniat Rigaliius verbum i habenl > reponciKlnm post
I habentur, > ct sic emciidal : i Ilabcni, iion niodo dis-
cunt emolumentuin vcrilalis el fidei, > scdmulloap-
iius lcgi possct, I Ilabeiit non inoiliciiinciiioliniicntiinn
pro I nOn modico dicuiit aut non modo discuiit. >

CYPRIANI. I6i

XXXII.— NOiNNULL* ODSERVATIONES ADDINIUI» IN UANC
DE BAPTISMO CONTROVEnSIAM.

Quid in hac caiisa deinceps Stephaniis ac Cyprianus
cgerinl, niillo prorsus exstal monumcnln. Forle pcr-
sccuiio, qusc paucis postea meiisibus supervenil,
animos a domcsticis contciitionibits ad rcligionis de-
rcnsioncin avocavit; scd non alia res ' periciiliim
scliismalis ab Ecdcsia rcpulii, quam unitalis amor
cx ulraqiie partc iinprcssus anlmiset insculptus. Vi-
debatur sibi uiraque pars maximi momenii scntcntiam
(lcfcndcre. Non ignorabant Cypiiani advcrsarii gra-
vcin injiiriam a rcbapiizantibus ficii cl Cliristi sacra-
ineniis et aposiolicse Iraditioni et loi ecclcsiis qii.-c ,
si vera fuissct Cypriani opinio, commnnioiicm homi-
nibus non Iwpiizniis dcdisscnl, ac s.Tpe ciiam com-
inisisseiii ut inriiiics baptisniodcfraudali inorcrcntiir.
llsc Cypriano fuisse objecla perspiciiiir, liiin cx
ipsius epislolis, lum ex libro de Rebaplismale. Partc
ex alia Firniilianus et Cyprinnns, ciim h;ec quacstio
nonduin iii clarissiina liico posita ct coiisianii Ec-
clcsia! jiidicio dccisa csscl, pcssimam coiisnctudiiicni
obrcpsisse et gravitcr ab adversariis dclinqiii pnta-
bant. I Qua; isia obstinntio esl, > ait Cyprianiis iit
Ep. ad Pompeium (pag. 159) i nnxve pra;sumptio liu-
inanam traditionem divinx dispositioni aiitcponcrc,
nec animndverlere indignari cl irasci Dcum quo-
ties divina pra;ccpia solvit ct prsetcrit liumana
traditio ? » Qucritur in eadeni epislola auclorilaleni
liKrcticis ailribni, fidcm el verilnlcm prodi (p. 141).
Veriiatcm sibi et aliis idcm sciilicntibus singulnri
Dci beneficio retcciam fuisse crcdebat, ut cam aliis
ccclcsiis proponcrcl. i Proindc fruslra qiiidnin, > in-
quit in Ep. ad Jiibaianum (p. 153), i ([iii ralione vin-
cunliir consuctudincm nobis opponunl, qiiasi consue-
ludo major sil veritate, autnon id sitin spirilalibus
scqucndum quod iii nielius fiicril a sanclo Spiritu
rcvelaliim. Ignosci eiiim polest siinpliciicr erraiili,
sicut de scipso dicit aposlolus Paiilus : Qtti piimo,
inquil, fui blusphemut el perseculor el injuriosus,
sed misericordiam merui , quia iqiiorani (eci. Post
inspiraiioncin vero el rcvelaiioncm faciain , qui
in co qnod crraverat perscvcrat prudcns et scicns,
sine vcnia ignoraniix peccai ; pixsumpiioiie enim
aique obstiiialinnc qiiadnm nitilur, cum rationc
siipcrcliir. » Sic eiinin Firmilianiis : i Qualc dc-
licluin csl, inquit (p. 14!)), vel illoruniqui admitlun-
lur , vel coiuni qui admiiuini, ut non abluiis per
Ecclcsiic lavacrum sordibus, ncc peccatis exposilis,
usiirpaia lcmcre communicaiioiie coiitingant corpus
et sanguinem Domiiii? >

Sed qiio niajoris momcnli suani utraque pars scn-
leiiliam essc duxit, co magis in utri.=quc amor clu-
ccscil unitalis. In Oricntc non vidclur mngna fuissc
aniinoriim conlcniio, quamvis plures provincix ab
antiqua ct communi scnleniia discrcparcnt. Diony-
sius Alcxandrinus cum scriberct ad Stcplianum, nt
cum Asiaticis rcbaptizaiiiibns plnccrci, sumniam
cpiscoporum in Orienle concordiain laudabal. Es

1G5

VlTA SANCTI

fjuo palcl Orlcnlis ciiiscopos libcrnlins qnam Slcplia-
lium cgissc cum Asialicis. Ilevera Hclenus cl Fir-
milianus niagiio scmpcr in prelio apnd collegas fue-
ruMt. Enituil cliam in Occideiitc odium ct fuga scliis-
inalis. Auclor libri de Rcbajnismate, etsi Cypriannni
indignis opprobriis ct con.vieiis laceral, ratctnr lanun
lolam banc (luoestionera intcr fralrcs agilatam fuissc.
I Animadvcrlo,) iiiquit inilio libri, iqu^silum apud
fralres quid polius obscrvari oportcat in pcrso-
iiam eorum qui in hxrcsi quidem sed in iiomine
Dei nostri Jesu Christi sint iincii,ctc. t Stepha-
nus justo vehemenlior fuil ; ncc idciico lameu Africa
cum aliis ecclesiis cl cum Romana ctiam commMni-
care desiil. Nulio sanc exstat nionuineulo aiio; ciii-
scopos suam Afris communioncm negasse, cl re-
baplizantcs abslineudos putassc, ut Sleplianus puta-
verat. Quineliam, cum in ipsa Ecclesia Roniana duo
prj:stantisMnii presbylcri, Philemon et Dionysius,
ut modo vidimus, mature auiuiadvertcrint quid ni-
inia Slcpbani scvcriias pcccarci , mcrilo mihi cxisti-
inare vidcor lotara illam disscnsionem ne sub lioc
quidem Ponlifice eos liabuisse cxiius qui ex prinio
animoruiR calorc consequi polerant. Sub S. Xyslo,
Sicpbani successore, etsi pcrscculio domesiicas rixas
compescere aut saltem inducias affcirc dcbueral,
non lanicn vidctur dc Baplismo stalim conlenlio
refrixissc, siquideni Dionysius Alexandrinus, intcr
cxsilii molcslias alqnc in ipso persecutionis iiitcn-
dio, ircs littcras ad Xyslum scrip^it, nt enni ad lcni-
latcm el concordiam vocarct. Usus est consiliis Dio-
nysii sanclissiiiius Mariyr; ct idcirco c bonus ct
pacificus sacerdos t a Ponlio vocatus crcditur, et
ccclesioc Afric;inae diptychis iiiter marlyres adscripius,
quod nalain sub Stepliaiio coiilrovcrsiam scdasset.
Illum inier el Cypriaiium communioncm noii intcr-
ruptam fuisse liqiiet ex Episi. lxxxu, in qua iiarrat
Cyprianus se Romani misisse qni de rcbiis Ecclesiie
ccrta rcfcrrcnt. Dc Dioiiysio aiitem non dubium cst
quin cum Alris libcraliier cgerit, qui adbuc presbyier
nimiamStepbaiii severilatcm probare desieral. Eadem
bumaniias ab aliis poiuilicihus servala, t donec, i iit
ait Augustinus (lib. i de Bapl.), i plcnario tolius or-
bis concilio quod saluberrime sentiebalur ciiam
remolis dubitatioiiibus firinareiur. >

Sed amorem unitaiis proccipue dcclaravit Cypria-
nns, cui verilalem t nimirum proplcrea Dominus
iion aperuil, » inquil Aiigustiiius ( lib. i de Bapt.
c. 18), « ut cjus pia ei hninilitas ei cliarilas iii custo-
dieiida salubriter Ecclcsisc pacc palcsceret, et non
soluiii illius lemporis Chrisiianis, sed etiam posic-
ris ad medicinalem, ui ita dicam, notiliam signarc-
lur. » Quamvis inagnum crrorem in adversariis
perspieere sibi viderctur, tamen « in his quxstioni-
bus, qua-, > ul ail Augustinus (lib. ui de Bapl. c. 3),
I nondum eliquatissima pcrspeciionediscussse sunt, «
iiiinimedubitansquin < babcalomiiijcpiscopuspro li-
cenlia libcrlatis et poteslaiissua; arbilriuiiiproprium,
tam<|iic judicari ab alio iioii possit, qiiam ncc ipsc
potcsl allcrum judicarc; » sic in coiicilio Cartbagi-

CYPRIANl. 1C6

nensi collogas alloquilur : t Supercst nt dc hac ipsa
rc qnid singiili fciilianuis piofcraiiins, neniiiicm jii-
dicaiilcs aul a jiircconiiiuiiiionisaliqiieni, sidiversnui
seiiscrit, aniovenies. i Donalistoe olim de sancto Cy-
priano < quasi cum ipsius laudc » dictitabant eum men-
tituni esse < et simpliciorcs collcgas in verho capcrc
cogitasse, ul , cum sc divcrsum sentire prodidissent,
lunc conlra quam promiserat , excommunicandos
esse ccnserct. » Scd Augusiinus hanc calumniam
rcfcllit lib. 111 de Bapt. c. 3. Calidus sane fuil ac
justo vehemeiitior Firmiliaiius; sed laraen unitatis
amor in tota cjus spirat epistola, nec quidquam de
unitate Ecclesia; significantius dici potest. Hinc,
quamvis veritalcm maximi momcnti defenderc sibi
vidcreiur, quia lamcn Ecclcsi;u judicium noiidum ac-
ccsserat, codeni niodo agcndum pulat ac in vaiiis
iiisti!uti| nd disciplinam pcrlinentibus. < Secunduin
quod , inquit (p. 144), in citteris tiuoque pliirimis
provinciis mulia pro bicorum el nominiiin divcr.silalc
variiinlur, nec tamen prnpier lioc ab Ecciesi;e pacc
atquc unilatc aliquando disccssum cst. >

XXXIII. — DE EPISTOLA LJttil CYPHUNI ADVEKSDS EOS
QCI AeUAM SOLAM IN MATUTINO SACRIFICIO ADIIIDE-
DANT.

PriBier littcrasquas Cyprianus adcausacsuasdcfen-
sionein scripsit, aliam, non eadem dc resed circa eadcm
tcmpora scriptam, conjicio, iicinpe sexagesimam ter-
liam, ad Caiciliuni cpiscopum, ul verisimillimum cst,
a Billa, qui primiis in eoncilio Carthaginciisi senlcii-
liam dixii. Occasionem dedit huic epistoke prava
apud nonnullos inducta consuetudo, ul in matutino
sacrificio aquam laiilummodo adhiberenl. Neque id
tainen, ut Encjaliia;, odioviiii a Dei)creati, comiiiit-
tcbant, nam vespcre calicem vino mixtuin olTerebaiii.
Demonsirai Cyprianus prava bae consuetiidiiic cl
Christi prseceptum violari, et sacramenluin peniius
everti, cum sanguis Chrisli in calice esse iion possit
nisi viiium adbibcatur. Ex liis aulcm verbis , < ct
viderit, fiaier charissimc, si quis de aiitecessoribiis
iioslris vel ignoranter vel simplieiter non hoc obser-
vavit, » facile perspicitur hocvitium non tunc primiim
obrepsissc , scd ab annis inveterasse pluribus , ac
proinde non in insigncm ali([uam ecclcsiam , sed
potiiis in pagos quosdam iiiduclum fuisse : nani, si
quid cjusmodi commissum fuissel in majoribus civita-
libus , cilo rcs aliis ccclcsiis cogiiita iiidigiiationem
omniuui commovissct. Quare immerito Pearsonius id
ab episcoporiim Carihaginensium aliquo profluxisse
cxistiinal. Illud enim, < si quis de antccessoribus
nosiris, » iioii magis ad Cypriani quam ad Cccilii
anlccessores refcrtur ; sed cum unus sii cpiscopaiiis,
suos ac Ciccilii anteccssores vocat Cyprianus eos qiii
dudum Ecclesisu prusfuerant.

Cur autem lianecpistolam exorla deB.iptismo cou-
iroversia scripiani piiiem, conjecturam facio ok bis
verbis : < Et quia jain socundus ejus advciitus nobis
appiopinquat , magis ae magis benigna cjiis-et larga
digiiatio cordii nosira iucc vcrllalis illuiniiial,. i

107

YITA SANCTI

Majiis qnidpiam indicnnl lisec vcrba, qtiam ni (!« ic-
biis in liac cpislola pcrlracialis intclliganliir. Eral
cnim oxploraliiiii oinnibus Ciirisiiiinis sangnincm
Cliristi in calice esse non posse nisi viniim ofleratnr ;
aiqiic iii boc gcncre perpauci pcccal)ant, idiiue mclii
iiingis ct pravn piulorc, (|iiam crroie peninaci. At in
conirovcrsia qiiaiii dc Bapiisnio Cyprianus cum loi
ccclesiis habuii, vcrilatcm silji ct collegis idcm scii-
liciiiibus siiigulari bciiclicio rcvclatam conlendebat,
iii piivccdciili capiic observavinuis. Hanc nberiorcm
illiistralioncni, lianc bcnignam cl largam Cbrisli di-
gnaiionemobitertangerevidctnrinbac Epistola lxiii.
IIuc acccdil quod olijectani consueliidinis aucloriia-
taiem in cpisiolis de Bapiismo scriptis codcm niodo
ac in sexagesiina lertia refellii.

Ilanc tainen cpislolam Pearsonius ad annnmSoo
collocat in Galli el Volusiani perseculione. Ternpus
persecutioniscoUigillnm ex Cliristi advenins exspcc-
tationc, tum ex liis verbis (p. 109):«Nisi si in saerificiis
malulinis boc quis veretiir, ne per saporem vini rc-
doleat sanguincm Chrisii. Sic crgo incipii et a pas-
sione Cbrisli in perseculionibns fratcrnitas rctar-
dari , dum in oblationibus discil de sangiiine cjiis et
cruorc confnndi. >

Quod speclat ad Cbristi advenlnm , non miiius
aperla esl illius exspcciatio, ut snpra dixinius,
c. 28, in nonnnllis Cypriani operibus, qiinc in pacc
scripta esse constat. In albito aiitem lesiimonio non
cummcltim Cyprianus exprobrat iis quos rcfellil, ne
qnis ex vini odore Christiiinus esse argnerelur ; qiio-
modo cnim id'suspicati esscnl ctlinici, qnos penilns
lalcbat qnid in Cbristianorum mysieriis agerctur ? sed
nc vini matutinus odor minus bonesiam et dignam
hoininc sobrio speciem liaberet. Ilinc pacis poiiiis
quam perseciiiioiiis tempus indicat Cyprianns, dum
ail eos ad sangHinein in persecuiionibus fundendum
lieri lardiores qiii ex sangiiinis Ciiristi comniunione
lam leve incommodum reformidant ; quamquam ina-
nem illum inetum non asseverando, sed poiins con-
jicicndo reprcbcndil.

XXXIV. — CONFESSIO ET MAUTVnlUM CVPRIANl.

Tot cximiisCypriani de Ecclesia meriiis, tot rebus
prxclare gcsiis niliil addi posse videbalur pr.iicr
confessionis et iiiartyrii laudem. Ulrumque Cbristi
dono consecutus cst in pcrsecuiione Valeriani, qui
cum Cbrisiianos aliquamdiu privaiiin ac publiceomiii
humanilaic fovisset, posiea Macriani arlibus inductiis,
niagnum se qncmdam ac feliccm iniperntorcm fore
speravit si Cliristia-.iam religioncm oppugnarct. Cuin
persecuiio insiaret in Africa, Forliinatns cpiscopus,
idem forle qiii in synodo Carlliaginensi dicitnr epis-
cnpus a Tuccabori, Cyprianum rogavii ul ad pr^pa-
randas ct corroborandas fralrum inentcs dc divinis
Scripluris horiaincnla componcrct. Libcntcr obtcm-
peravit Cyprianus, parum essc ralus qnod Dei ple-
bcm classico suaj vocis erigeret, nisi credentium fi-
dcm et dicalam Deo dovoiainque viriulcm divina

CYPniANI. 168

b'c;ioiie firmarel. Scripsil itaqne lilirnm de Exhor-
lalione wayiip-ii , lotiiin pcnc cx Scripltiive tcsti-
moiiiis composiumi. Frustra Bunniiis ct Fclliis lioc
opns sub Gallo collocant ; recenseiur cnim a Ponlio
diacono post libros dc Palieiitia ct de Zelo et Livore,
iil obscivat Tillcmoniiiis. Ciim autcin (!ypriaiii con-
fossioct marlyiinin ipsins aciis^qnininfiaapp inemns,
coiisigiiala sini, non lcrani lempus in iisdeiii rcbus
cnarraiulis, scd salis cril scriplas iii liac perscciilioiie
cpislolas hreviter rcccnscre.

Ciimcdixissct Valcriantis ne Cbristiani convcnlus
agcrenl et Cflemetcria iiigrcdcrcninr, aiil si qiiis Iiuic
pr;ccc|)lo iion parcrcl, capite plccioretnr, Cyprianus
onininm primiis in Africa pcrscciitiniiis inijicitnn vi-
dclur cxccpisse. Id eniin cibservarunt criidiii viri cx
his vcrbis Ep. lxxviii, nbi Cypriantim sic marlyrcs
alloqutintur : «Quasi boinis etvcrus doctor, qiiid nos
disci| uli sccuii apud pnTsidcm diccie dcbcrcmiis,
prior apiid acta proconstilis prontinliasli ; ei ttiba
caneiis Dei , mililcs coclcslibtis arinls inslriictos ad
congressionis pr;clium cxcilasti , et in aeie prima
piigiians siiiritali gladio diabolum interfccisii; ag-
,mina (luoquc fralruin hine et inde verbis tuis com-
posnisti, » eic.

Chrislum bumma animi firmitudine coiifessus co-
r.im Paterno proconsule lerlio cal. scpl. aiino 2.')7,
exsul deporiatur in abdilum et absirnsnm lacum,
qui Ciirubis dicebalur. Comilatus esi cuin in cxsilio
Ponlius diaconus, qui vilam ipsius scripsit. Eo au-
tcm die quo primuin in exsilii loco manscrunt, ino-
iiittis cst Cyprianus visionc nocturiia de futuro inar-
lyrio; scd inipeiravil dil ilionein craslini, iii rcs snas
die illo quein impclravcral, ordinaret. Verum « bic
dics unus significabat annum , ait Poniins ; nain eo
die posl cvacium aiintim coronatus cst, qno lioc
illi ante aiinum fuerai oslensuin. » Eo oir.cm fa-
ciliiis illi rebus ecclesia; stia; providere ac in priinis in
sublevandis paupcribus curas impcndere, quod sub
Xyslo « bono et [lacifico sacerdole, > ut ait Pontius,
scdatic dissensioncs magnis cum molesliis cxsolvcrant.
Cuin Cyprianus iii cxsilio morareinr, mulli episcopi
constanliam ejus imilati sunl, corumqne cxempliim
sccuta mulliplcx plcbis porlio confessa cst paritcr
cum eis et pariter coronaia cst, a praiposiiis siiis ncc
carccre. nec meiallo scparala. Neqne in boc minicro
virgines et pueri defuerunt. Beatorum marlyrum pars
coronata, pars in carccre remansit ; alii meiallis dam-
nali suiii, ubi quol iicruinna? pertulerint pcrspici po-
test ex Epistola lxxvii , (inam ad cos scripsit Cy-
prianus gratulandi magis qtiam consolandi causa.
Vincti erant pedes travcrsariis et compedibtis; bumi
jacebant sine lecto ; p:inis cxigtiuspra;bel)atnr;vcslis
algenlibus dceral; semilonsicapitis capillus horrcbat.
Inscripu esl epislola coepiseopis, presbyteris el din-
conibus et cwleris (ralribtis. Simul misit pccuni;c
stiniinam suo et Ouirbi' nominc per Ilcrcniiianum
hyiiodiaconnm, et Lucanum et Maximiim ct .\inaii-
lium, aeolythos. Gratias cgeruni confcssores per ircs
divcisas litieras, qiiia variis in locis laborabanl. Ex-

109 VITA SAiNCTl

iiiaiii li:if! litiera'., sunlque iiilei" Cypriaiiicas lxxviii,

LXXIX, LXXX.

Cypi'iani cliarilas Arricu; liniljus iion coiilincbalnr;
sed si cocllci anti(|uissiino (iiles lialiuii(l;i, HuitIs lior-
lalus est duos alios niai tyres, Angusiiiiuin et Felici-
latein , qui Capuac iii CaiiipaMia passi leruniur in
eadeni Valeiiani persecutione. Utiiusque nomcii ligi-
lur in aniiqiiis inartyrologiis Hicronyino adscripiis.
Exislinial Tillemontius (;ypri:iniim, praler libriiu»
de Exhorlanone Murhjm, privierliitcras arfCoii/essores,
aliud «ipus in eamdcm senleiiiiam scripsisse. N:iui
Poiitins, poslquam libruni de Exliortalione marlyru
coninienioiavit, hxcaddil: < Qiiis deniqiie loi con-
fessores fronlium notatarum sccuiida iiiscriplionc
signatos, et ad cxempluin inarlyrii supersiites reser-
vaios , incenlivo luba; coeleslis aiiimaret? i Porro,
cum Foiitius libros a Cypriano scriptos hnc loco re-
ccnseat, nec quldi|uan) dical de epislolis ; libruin
aliquein vir erndilus liis vcrbis indicari pulal.

Cum diii Curnbis moraietur Cyprianus, raterno
l)roconsuli siiccessit Galerins Maxinius, qiii Cypria-
nnin, ab exilio revdcatuni, iii borlis m:mere jussil
dum senieniiam dc illo ferret. Ilosborlos Cyprianiis
initioconversionis vendideral, ac pretium distribucrat
paiipcribns ; sed ei Dei indulgemia resiituios luisse
discimus ex Poiilio diacouo. Uum auiem ecclesiac
stia; prospicir, ac dieiii ex die expeclat, ut promisso
in visione niariyrio coioneiur, varii et incerti seimo-
iies in vulgus sparsi eum adduxeriinl ui Unmam
mitterel qtii ccrla et explcrata de lebus Kcclesite
refcrreiil. Ili redilii suo nuniiaverunt rescripsisse
V:ilerianum ad scnaluin iit episcopi,, presbyieri et
diaconi iii coiitinenli aiiimadverianliir ; senatores vero
ei viri egregii el equites romaiii, dignitate amissa,
etiam boiiis spolientur, el si, ;ideniplis facultalibus,
Chrisii;iiii esse perseveraverinl, capite quoque mul-
ctenlur; nialron;c,adeniptis bonis.in exiliuni relegen-
'ur ; Ca;sariaiii qnicumqiie vel priiis confessi fueraiil,
vel nuiic conle^si fnerini, conlisceiitnr, et vincli in
Caesariaiias possessiones descripti niiiianlur. Adde-
bant Xysium in coenielerio animadversum oclavo
iduum augnsiarum die, et cum eo diacimes qiiatuor ;
sed ei pcrsecntioni quolidic pr.ileclos inslare, ul si
qui silii oblali fiieriiit anima:lverlaiiiui', et boiia eo-
niin fiscoviiidiceiitiir. Libeiiter his de lebus ccrlii(res
colleg:is fecissel Cypri:inus , scd iion eral facullas
clcricorum quos miiteret : iiain universi sub iclu
agonis constiiuti rccedere (imnino Carlhaginc non
poler:inl, parali oiiines, pro aniiiii sui devntione, ad
diviiiam ct coelesie n gl riam. Tandein, oblata occa-_
sione , scribii ad Successum episiopniii, Epistobim
Lxxxii de rebus Ruma allatis, euinqne rngat ut lia;c
per enin coUegis innoiescant, iil ubiqne horiain eo-
rum possil fiaiernilas curroborari. Pro eo quod Va-
lerianus rcscripsisse ilicitur, utCaesaiiani,! (|uicumqiie
vcl prius confessi ftieranl, vcl mincconfessi luerint,
conriscenlur el vincli in Ca'sai'iaiias posfcssioncs
descripti miltantur , > niulto aptius lcgi possel « el
scripti, » uleslincod. Veroii., vcl « et inscripti , •
1'atrol. IV. S. Cypr.

CYPRIANI. 170

iil iii Colbcrl. 2i42. Iiiler supplicia veniebat illa iii-
scripti lionlisignoiiiiiiia, iit palet ex liis\i;rbi^ Poi;iii :
< Unis denique tot coiifessores fronlium notaiaruiii
secuiida inscriplione sign;itos, el ad cxempliiin inarty-
rii siiperstilcs reservatus, incenlivo luba; cuelestis
animaret?!

Ppstqnam perlalnm est ad Cypri:inun) frumentarios
missos esse qui eum Uticam perducerenl, coiisilio
charissimorum consensit ut dc liorlis snis in aiiditiiiii
alii|uein loeuin secederet. Iiide ad ccclesiani suani
scripsit epistolam uliimam, qiia; est lxxxiii, scque
baiic secedendi cansani li;ibuisse narrai, (|Uod com-
niitlere iioliieril iit, in aliena civitate acccpta siiper
coiifessione seiiieiiii;i , exiiide inariyr ;id Uuminiin)
proficisceretur ; i qiianddquidcni ego, inqnit, et pro
mc et pro voiiis apud vos confiteri, et ibi paii, et
exiiide ad Doiniiium proficisci, orationibns conrninis
deiirecer, ei votis omnibus exopieni, et d(;l)eaiii. »
Hortatur ul qnietem et traiiqiiillitatein teneani, nec
qui.s(|uain tuiiiultum moveal, aut ullro se geniilibus
offcrat.

Cuin rcdiisset Carthaginem procunsul , rediit Cy-
prianus in liorlos suus, cainificem expectans. c Coii-
veniebant inlerim , ait Pontius , pliiros egregii et
cbirissimi ordiiiis et sanguinis.sed etsieeuli nobiliMtc
geiierosi , qui , proptcr amiciiiain rjiis aniiquani ,
si:cessum subinde suaderenl ; el, iie p:iruin easet
nuda snadel:i , etiain loca in quo; sccederei (illc-
rebani. > Idem eiiam suadcbant et fideles non
paiici. ^on dubitassei discedere Cyprianns, si Deus
jussisset, ui observat ideni Ponlius. Tiinc auleni
suaddis minimc aiinuil ; sed inorieiidi pro ChrisUi
cupidns, alios eli:im ad cunsianliam hnrlari noii de-
siiiebat. Taiidem veiiit in liorlos princeps, jnssu pro-
consiilis, cuin iiiililibiis snis, ac coniprehensus Cypria-
iius Cliristum postiidie, id est 14 sepienibiis, aimo
258, confcssus est et sangniiieni pro eo fudit , nt
perspici potest ex ejns vii:i a Pontio scripia, et Actis
proconsnlaribus, ubi vari:e coiifessionis et mariyrii
circunisianli:!', ad qnas lcclorem diiiiiliimns, acciirate
dcscribnntiir. Utriusqne moiiuinenii conlcxtuin ex
Actis Marltjrum sinceris, ntpote accuraiius ibi qiiani
iii editionibus 'Cypri:ini castig:iluiii , ciini nomiullis
dociissiini editoris iiotis cxccrpsiiiius. Uiiuin esi i{uod
adjiciani ad laudcm S. Cypiiani, sacrasejus reliqnias
sumiiiaenin veneratione in nionastcrio Compcndicnsi
a tcmpniibus Caroli Calvi asservari. Hanc enini lia-
silicam iniperator ille iii palatio suo magnifice ex-
Iruxii, eaiiique |ir:eclarissiinis dotavii privilegiis, ac
ibi corpiis sancti Martyris, qiiod ab Aaroiie Pers;iruni
rege legatis Caroli M:igni coiicessuin, ac .'^iebiie et
deindi; Liigiluni dcpusilum ruorat, veliiti cxiniiiini
quuddam prasidium ac oriianienliiin oollocari vulnit,
ut Ado Vicniiensis et certissima cjusdem moiiaslerii
iiisirumeiila lestanlur.

471

VITA SANCTI

XXXV.— DE LIBniS CYrRl.VNO ADSCRIPTIS, AC PRIMIM DE
TRIBUS EPISTOl.lS A BALUZK» VULGATIS.— RECESSENTLR
LlBRl DE SPECTACILIS, DE LACDE HARTVRII, DE RE-
BAPTISMATE, DE PUDICITIA, AD NOVATIANUM, ETC.

A(l ea (\ux ile Cypmni geslis el scriptis (lisserni-
iniis, nonniilla videnlur .ippingeiida de adscriplis ip-
siiis iiuniini opcrilMis, iis pr;vseriim (|U« sua coni-
nieiidal antiquiias. Tres epislolasexantiiiiiiscodicibiis
eruil Baliiiius scd eas erudilus criiiciis senuinas
esse non pronunlial. Prinia.quic est Cornelii pap;« ad
Cvpriiinum adversus pravani rebaptizandi novitaiein,
pr;e se fert inanifeslain fraudis et niendacii nol.iin;
(|uippe cum haiic CDniroversiain sub Cornelio natam
non fuisse, ac siimm:iin seinpcr conseiisKinem Coriie-
liuni inier ei Cyprianum inlerccssisse constei. Secun-
da priidit siib noinine Cypriaiii ad plfbcni Carihagiiiis ;
sed ;i'iatoni Cvpiiani iion referl. aliiid eniiii nihil lo-
quiliir iiisi de Scripiuraruni ir.iditoribus, ei ab illius
siylo aiihuc longiiis reiiiola esi. Teriiani Cyprianus
scribere dicitur beiiediclo ei dileclis^iino parenti Tu-
rasin, ut illius aniinum dolore coiiiinoiiim de fili;B
durmilione consolelur. Nomiulla insiini iis qu;n le-
guiilur in libro Cypriani de MuriaUiale siniilliina, sed
slyliis omnino diversus. C*teriim iniuK^bo hanc epi-
siolam inier opera HiiTonymi jamdudum vulgitnm,
in vetiislis et recentioribns ediiionibus sub iiomiiie
Hieronyiiii ad Tyrasimn reperiri.

Non indignum opiis Cypri;ini> liber de Spectacutis,
sive elo<|Ucnliam spectes, sive evangelii um vigorem :
luulta concurriint pnibabilia ciir ei iribiiaiur. Scribit
episciipus ad ccclcsiain suaiii, a qua aber.il inviiiis;
scribii eu lempure i|Ui) mos ilercrcnda; dumuiii Eii-
cliaristise vigebai, quo Cliristianis maximecivendiim
erat ab eilmicuium moribiis. Multa e.v Teriulliano
imitati(me cxpressa, qiil priilein iisdeiii de rebiis (Lir-
lliaglne dls^eruerat. Mcc luirum esi si in inagna illa
urbe, cui nulluni deerat .siiettaculurum genus, ma-
li contiigiuin ipsos Chrislianos tentavit. Sed laiiicii
causijB nou videiiiur subcsse salis graves ul iiber de
Speciaculis Cypriano adjiidlcetur. Niilla illius nienlio
apud Ponlium, et quaiiivis ex his qiii inter Cyiirlani
opera editi fueriinl, iiullits ad S. Mailyrissiyliiin pro-
pius aciedat, inest tainen qua;dam dis>i,iiilitiulo,
quain aures Ifgendu Cyprianu assuctx ei coiitrit% fa-
cile percipiant.

Adscripiiis osl Cypriano liber de Laude mariyrii,
qiieiii Krasiiiiis , l)ii|iinus et Felliis oiinsi declainato-
ris foHuin esse oiiinali suiit. M proficlo irq'iiiis jnili-
caiiduin erai dc oximio o|'eie ad coliortanilo<. confes-
sures composito noii sine vivido qiiodain pielalis
ardore, qnem frigiilus vcrlioruin artifex non fncile
imitftiir. Illiiil eli.iiii ;inliqiiitateiii biijiis nperis cnm-
nieiidal, quod nunniilli-< tocis deploret aiicinr pestem
horrendam qiiaj sub Gallo el Volusiano gr;issata est.
Sed.cuiii libellus iiisciiplussil Moysi et M.ixiiiio, quos
anno 251, niailyrio curonatos esse consiat, nec p^'-
siis anteGalli ct Volusi;iiii imperium exarserit, iiide
colligil Fcllus auctorcm libclli iii rebus ab xlate sua

CYPRIANI. 172

reiHoiis parum commnde fiuxisse. At nodum incidi'
Baliizius, (iiii liiiiic tiiiiluiii, «(i Moijsemet Muximum,
in vciuvtis i oilirilnis desidcrari (osiatnr. His ailde ob-
servaiionem Tilb-niomii , qui ex quodam Dionysii
Alexaiidriniapiid Eiiseb. (lib. vii, c. 11) de diaconis
pesie consuinpiis testimoniu, quod ad Decii lempora
videliir necessario referendimi, lianc pestein sub hoc
iinperatore inccepisse concludit, (|U;iinvis sub Gallo cl
Volusiano polissiinum sa;vierit. Caeleriim, elsi huc
opiis aiilii|uuni esse contcndo, iion tameii Cypriano
adjudicaverim ; tanla esi huic libello cuin Cy,iriani
scriptis siyli discrepaniia.

Seqiiilur in edilione Baluzii libpr de Rebaptismate,

sive adversus rebipiizaiiles, de quo consiili po^snnt

not;G Baliizii. Opus a nonnullis (ribiiiiur Ursino mo-

naclio, qiieiii Gi'niiadius, ailversiis eos qiii lehapiiza-

bani, sii'cuIo qiiarto scripsi^se tcstaiur. Qii* Ursini

nioiiachi libro coniiiieri iiit Gennadius, ea in liac de

reliapti-m:ite perlrartalioiie nnu diflicili! esl aniuiad-

vertcre; iiiiiileniin alind agit aiiclur , qiiicumiiue lan-

dem ille sil, nisi iit eiis qui in b.Tresi baptizati suiit

nonrebaptizandos, sed ad sanioiem fideni conversis

niaiius iiiipiineiidas esse viiic;it. Sed Ursinus moua-

clius llbelli hiijus aucior viileri niui potcst, iiisi epi-

scopiis fuisse leriio6a'Ctilo dicatur. Episcopiim sc essc

noster ille sci iptor diserte declarat : i Sii|uidem pcr

nos Baptisma tradetur, inqiiit (pag. 560), iniigre

et siileinniier et |ier omnia qii;i; scripta suni adsi-

gnelur, atque sine ulla ulliiis rei sep:iraiiuiie trada-

tur ; aut si a minore cler.t per neccssilatem iradi-

lum fiieril, eveutuin expecteinus, iit aiit siipplea-

tiir a nobis, :iut a Dnmino siipplendiim rcservetur. i

Occurriint in eodeni scriptore s;rculi lertii perspicuac

noise. Sic eiiim de tola ilia coniroversia loqiiitur, ul

eaiii recens exortam essc, el adliui vigere indlcet.

Ail enini (pag. 554) i moiistri siinile esse episcopos

talia scand;ila cogilare : > proposiliira sibi esse

lurbiileiitis boininibiis ut vel niinc suuin negnlium

agere incipiaiit pcrsiiailere. » Iii ipso illo liico qui

a Bilizio objicitur, uiile esiie siaiiiit (p. 557) < tol

aiinoriim li:li|ue ecclesiarum, iieinqiic Apostolorum

cl episcopurmn auctoritali cuiu bona raiioneadqiiic-

scerc, cuin sii m;iximum iiicoinmoilimi :iti|iie dispen-

dium saiiclis^iiii;c ni;ilris Eccli;si;e ailversus prisca

consiilla post tot sxculiirum tant;ini seriem niinc

primuiii ii'pente ac siiie r;iiioiie iiisurgere. » Colligi

ex his vcrbis non debet aiictnrem s^eciilo quarto vi-

xissc, sed iaiituiiimoiliii'um iii exaggcrandiiiioii vaUlc

limidiiin liiis^c. Naiii, pr;cieri|iiain (pmd ne qiiarlo

•qiiidcm sa;ciilo sine absurda cxagger:itioiie objiccre

potuiutot S3eculiiruiiilaiiiaiiisi'rieiii,»cerie(0iiceptis

vcrbis dcclarai tunc priiiiiim conirovcrsiaiii de ba-

plismo li;i'r(;licoriiiii exarsisse ; qiiod sxculo tcrlio

propiic ciiiigi uit. Qiiineliaiu Cyprianiim ipsuiii, taciio

nomiiic, ui adliuc vivrniem et diversas partes :iui'lo-

litalc sua tiieiitem oppiigiiat. Statuil eiiim (p 3^)5)

ejiismodi coiitroversia; iiulliim alium csse fructum

nisi ut unus homo, quicumqiie ille cst, magn;c pni-

dcntix el coustantix csse apud quosdam leves huiiii-

173 VITA SAxNCTl

iies iii.mi glori.i pr.i^dicetur, el liaiieiiconim siupore
pncdiUH, quihiis iioc iinuin snlaiiiim Csl, si iion soli
peccare videaului-, errores el vilia univcrsarum cccle-
si:iriim corrcxisse apiid similliinos sui el cauipares
celelireliir. Qiiis Cy|>riauo Uiiii iudignis inudiscoiivi-
ciaius fuisset, po^iijuain maculain erroris, qunn non
siiie siiinma animi modrrationc iii re nondum decisa
defeiiderat, inartyrio alistersit, ejusqne nominis, re-
frigeraio coutcntioiiis aistu, suinma exstiiit in oinui-
Jjus ecciosiis cclelirilas ?

Existiinavit Painelius libniui de Pudicitia a Cypria-
no iu secessu scriptum esse, nec sane indignus vide-
tur saiicto Mariyie, adeo insignis esi pieiatis nolis;
el ab e|iisc(ipo alisente ab ecclcsia siia scripium esse
cunsiai. Sed ad slyli dissimililudiuem accedii i'untii
sileutium, qui e.i iiiaxiine coiiiinemnrare dobuit qiue
iii sccessu scrijita fuerant. Per.iiitiqiius esi aucior,
quicumqui; t^indem ille sit, et persecutiunilms nuu-
duin sedatis scribebal. «Yiiginitas, inqiiit (pag. i),
perscculionem iion potest timere, dum ill.im de
securitate pote;it pruvocare. » (loujicit laiiieii Tille-
niuniius li;cc de persecuiionibus Wandalorum iniel-
ligi posse; atque ex priBclaris de Christi graiia lcsti-
nioniis siispicatur liuiic scriplorem Augustiuo poste-
riorein esse. Sed ininiis probabilis liaec coiijectura,
cuni apud Cypriaiiiini ipsiiin iniilto plura , aiqiie huud
scio an expressiom, occurranl ejusinodi lestiinoiiia.

Coiislai anctorem libri ad Novaliunwn luqiialem
esse Cypriani , nec dubiuui esse poiest quiii iii paci-
licis et Ecclesiae raveulibus Valoriani priiiKirdiis scri-
pserit. Uuaiii eiiiin laiitum pcrsecutioueui numorai
pusi eam quo: sub Decio sieviit, ci cos (|ui in prima
ceciderunl, iu secunda victores fuisse dicit (p.ig. 11).
Videtur eiiiim Africaiius fuis.^e , tiiiu ipiia sic ludil in
Fclicis^imi iiomine, qui vix iiolus e\ira Africam fuit:
f Quid ad ista rcspondeaiit perversissimi isti iNdvatiani,
veliiunc infelicissinii pauci (p. 9)? > tum ipiia, so-
lain Ecclesiain coelcsti ratiuiiu bapiizarc pronunliaiis,
lucreticurum baptisma non obscure rejicit (p:ig. 10).
Sola siyli dissiiniliiudo Tilleinouliuin deieiTuit quomi.
jius boc opus Cypriano tribueret. Sed t.iiucu, prailcr
haiic lationem, alia videtur afferri poase : nam decla-
ralaiictor bujiis libri in ipso cxordio, c cugitaiiti (sibi
et) int(ilerabiliu;r auiiiio ;esluanti qiiidiiaiu agero (de-
berei) de miscraudis fratrilius qui vulucrati , nou
propria voliinlale sed diaboli sa;vieniis irriiptiouu ,
adliiic usque , buc est , per longani leiiiiiorum se-
riem iigeiiics poenas daroiit, ex adverso » exortiiui
cssealiiiin liostem et ipsius palerux pielaiis adversa-
riuiii bioroiiciiin Nov.Uiauum. Ilis autem verbjs indi-
cal episcupiim se esse, ac porliuiiianiter lapsis jam-
dudiiiii pooiiiicniiam agciiiibus c<iiisuloiilem , molosic
ferie iiuod suicleniiaii adversarium halieal ha'reti-
cum Novatiaiiuin. llinc etlain iufr», posti|uam de iis
iocuius csl qiii c piiiua .icie, iu est Deciana perse-
cuiioue vuliioiati , posiea , id esl sccuiidi) prxlio i
viccraiit, addit curum « paros, htic est in codoin cri-
iiiiiic lapsus sui adlinc usi|iie consiitutos iiec ad
pteuileutiam adinittcndos > a Novaliaiiii judicari.

CYPIUANI.

174

Nimdiim ergo aiictoi' liiijus operis pacem conccsserat
his qui siib Decio lapsi fiierant. Nou eiiiin dc aliis
loquitur; pares illos vocat eorum qui iirimo in prac-
lio vicli, in seciiudi) victores fueraiit ; ait eos post
loiigiin lemponim serieiii agcnies pcenas dare, et
adliuc usquo cousliiutos in eodein crimine lajisus,
quuil alii martyrio expiaverant. At Cyprianiis instaute
Galli et Voliisiani perseculione lapsos, qui a priino
lapsus dio poeiiiientiam egeraiit, in Duiiiiiiiciim grc-
gem collegcrat , ac eis sanguinem Clirisii dederai, ut
illos ad suiiiii pro Cliristo fundendum arinaret.

Novati:iiius hoc in libro (p. 14) dicitur aliurum do-
licia, duin iu Ecclesia esset, ul propria flevissc. Sed
minim est unde lianc sibi liuinanilatis et diiigeuiiue
in lapsis ciirandis laiidem comparaverit. Vidctiir re-
pugnarc Cornelii testiiiioiiiuin, qiii Novatiaiiiim iu
porsecutiune Decii fratribus auxilio iiidigentibus suc-
currere ndluisseteslatiir apiid Euseb. (lib. vi, c. 45).
Sed furle hxc humauilalis existimatlo ad Nuvatia-
nura pervenit cx prseclarissimis Cleri Romani lilteris,
iuter Cyprianicas xxxi , qu;c a Novatiano scripiai
in totum orbein inissa; fuerunt, teste Cypriaiio,
Episl. i.ii.

Librum de Aleatoiibus nnn esse Cypriaiii iulci*
oinnes coiivenil. Liqiiet cx initio foetiim essc aliciijus
episcopi, veleiiain, ut Bollarininus existiniavii, Uo-
mani Pontilicis. Aiitiqiium opus esse demonstral
Scriptur;u citaiid.i' ratiii. Serius tainen scriptum iioii
iinmcriio vidoretur, si in ip>is presbyteris, ut i:on-
iiulli oj)inati siint, vitiosain a'ese consuotudinem vi-
tiiperarel. Sed iiiliil veial de laicis inielligi li:i'c ver-
ba : < Maiiiis qiia; ad s:icriliciiiiii Domiiiicum admissa;
61 quod ad salutem loiius houiinis porlinel, dignn-
tione susripit, qua; diviiia sacrameiiia coiisuminat.i
Neque eiiam cuutioversiam ullam inuvere possint,
libcr de iloniibus Sina et Sion, dii;c Oiaiiones Cypria-
no afliclis, liber de duodecim cardiiiaUbus Chrisli ope-
ribus. Celoberrimum est lioc pnstremum opus, quod
Painolius, aut Cypriani, aut a;]ualis scriploris essc
contendit. Sed jamdiidum ex cudicibus inss. adjudi-
c.itus est Arnuldo Bouaevallis abbati in dioeccsi Car-
iiulcnsi. Sequiintur qiia;dain carmiiia, qiia; in vclu-
stis codicibiis niinc Cyprianu , niinc Teriulliano affi-
cla, utriqiic ab oiniiibus criticis abjudicantur.

XXXVI. — PE SINGIIL.VRITATE CLERICORIM, E1'1ST0L\
CEL6I AD VIGILIUM, ET NO.N.NliLLlS ALIIS.

Non levltcrerraruut qui libruui de Singulariiaie Cle-
ricorum Cypriano , aiit Origeiii aiit Augustino atlri-
buonint. Cypriaiio et Angu^tino peniius abjiidicat siyli
dissimililudo, el Origcui episcop:ilis dignitas, ipi i vi-
deuir auctur liiijus opcris (irnatus fiiisse. Visa cst
iioiiuullis ratio probabilis cur hiiiic libnun Origcui
alTnigoreni, quod laudari in lioc libro eos crederent
qui sc^c stuilii) castitaiis evir.iiu. At ii ncquaqii:m)
laiidaiilur, vcl potiiis cavet auctur operis iie l:iiidar.3
illos vidcuur. Ait ciiim : « De qiiibiis iiiodo exaiuina-
liuiiis suspcudd, sonieutiam reLinqucus alia dispula-
tlone promendam. i Atque, eliauisi cjusmodi f.ici-

VITA SANCTl

cxqiiiMiiO (1(> singnlis vitiornm forniis anihagos , qnoc
prnrsns frigidx vidimlur, et ciiiio^a magis considcra-
lione qnam piing(?nle inlimos sensns dolore conline-
ri. Deinile vern is qni Cypriannm in hoc libro loqnen-
lem indncit , non oliscure indicat se in ojns scelcribiis
enarrandis non ceria seniper el exploraia sefjiii , sed
ex lis qnae a inagis fieri solent, qnid Cytiriamis egis-
sel conjicere. Ait enini Eusehius Cypri.ino : « Pmbo
coiifessionom luam , qua iiiibi impieiaies a le ad-
missas et non adniiss:is enarrasli. » Nnmqnam li;i'c
.scripsi^scl ipse Cyprianus ; sed alius liis verhis admo-
nei se idcirco loi scelora Cypriano ailribiiisse, nnn
«liiod oiiiiiia ab eo coinmissa corlo scirct, sod qund
ploraque, utpote a magis perpelrari solila, celebcrri-
inns magus eviiassc non vid(!rcliir. In qiio qnidcm
sinceri scriploris olficio runclus (!Sl, qni fiicnm locio-
ribus faccre noluerit, si quam iii scrihendo lirentiam
sibi snnieret. Qu:>nivis erg» hoc npus non scriptum
sit ah ipst> Cypriano, non tamen illius cnnvorsio fa-
bulis adscribenda; nec si quis hnnc eveniiim elogit
in quo ornando et amplificando elnborarct, idcirco
]ii5lori:e summa in siispicioiiem vocaiida, cnm prx-
sertim scri|ilor ille iili p>itnerit aiiliquinribus nionii-
meniis qu.TC Cypriani ei Jusiinaj martyrii acia , ut lc-
gimus sub finem libelli de ulrinsquc passiune, f ab
initio iis(|ue in finein scripta i cnntinebant.

Quod spectiit ad tempiis quo li:cc scripla Confes-
sio , eisi hnic opo.ri nulla prorsus apud odiiorom Oxo-
nieni-cm fidcs, illnd lamcn cxisiimat Consiantini im-
perio antiqnius. Sed qnod in Convcrsinne, qiiae
cjnsdem soriptoris fisiiis viilelnr esse ac Confossio,
Chrisli:ini vocantnr GalilaM, id magnam liabet noces-
siiudineni cum trtale Jiili:ini imperatnrts, qiiem nemo
nescit linc nomine Chrislianns snlitnm ciiiiipcllaro :
satis apposiia videninr ad lioc lempus qii:e in uiroque
libclln de inanihns magic:): aitis in Clirisli:ino$ co-
nalibusleguntur.

Non piigiwit ciim sxculi lcrtii insiiiiilis comiiiissa
Justitix nionastorii virginiim adiiiiiiislniiio, ut legi-
iiius siib finoin Coiiversionis; si(|iiidcm jani tniii
exslitissc cjnsmodi virglnum coenubia pcrspicitur ox
Vita S. Aiiionii, qiii sororcm suain, tesie Atlianasio,
(n. 3) in parlbononcin ediicand:im doduxit circa an-
num 271 : sod stciiIo quario magis quam leriio con-
gruil quod eadom Jnsiina capillos Deo totondissc
dicitnr Mib fineiii Confessionis. Testatur llieriinymns
iii Episiola ad Subiniamim, ninreiii essc in yEgypii et
Syi i;e mniiasloriis, nl taiii virgo (;uam vidiia qu;T' se
Deo voverini, crinein monasierinrum inalribus nfie-
rant desccandiiin : quod qnidera addit fnnndiliei
causa fieri, qnia ojnsmndi fomiiia; nec lavacro nec
oleo iiti'baiiinr. Ilic;iii!em nbscrvabo ojiismodi virgi-
nes Inngcali illis discrepare (|uas synodiis Gangren-
sisanatheinalu damnavit ; de quibus eiiaiii Tlieodo-
sius sanxit an. 590 , < iit femin.i! qu:i; crineni suiiiii,
coiilra diviiias hninanasquc liges, insiinciii persn;isx
professionis abscidcrint , ab ecclesia! loribus ar-

ceanliir ; aden quidem ut cpisoopiis, loiiso ca-

pite feminam si inlroire permiserit, ipse etiam cum

CYPniAM. 180

linJHsmodi contnberniis arcealnr , > elc. {('od.
Tlieod. lom vi, p. Cl ). Exislimal Gollinfrediis om-
nem prorsiis radendi capitis niorem a synndo Gan-
grensi et a Thendosio in feniinis fiiisse damnaliim.
Unile vir dnciissimns in mnrein a Syii:e et iEjjypli
monasteriis, ac postoa ab ;iliisasciliiin, volut in ina-
gniim iieris invehitnr, ac non sitic iiigcnti (|iieriliir
dolore i (|Uod landem mores iii pntcsi:ilem suam le-
gos biiinaiias et divinas perdii.\crint. » .\t iiire
clariiis est noc synndum Gangrensrm, nec Tlieodn-
fium ad eas virgincs respexisse, (|uas tcsialur Iliern-
nymus, etsi crines londorent, velain lanieii ac ligalo
essecapite; sed ad alias Innge dissimiles, (|n;r, iit
ail synodns Gangrensis, i pr;ece|Uuin siibjeciionis i

diSSOlvehant, avse^u&ujr* t6 rzpfi^TityfAOL tv,c uTTGTav^c,

qiiia scilicet inlectocapite incedeb;int. Unde Tliendu-
sins, cuin ejusmndi femiiiae ab oninibiis videri possenl,
episcopos deponi jubct si iiilroiliim illjs in ccclosiam
concesserint.

Cum ergo Iriplex illud mnnumonlnm plnribns s.t,-
culi quarti nolis signatum sil, sicqiic aiiqno inlor-
vallo distet a Cypriano Antiocbeno, fieri potnii nt
nd hisioria! suinniam noniiulla ornandi anl amplili-
candi cansn adderenliir. Displicet eniin mdii Jiistin:i
supor feiiestram sedens, dnm diaconiim Pr;cliiim de
F.vangelio dissereniem aiidit, ac pcr fciicstrain qiin-
tidie ab eiidein (li:icnno soIil;i cdoceri. Idoni de Tlic-
cla Paulniii audienle dictuni in biijus virginis Yila.
Priclerea, qua; laiiiie lantiim extaiii, iion laiiti esso
moiiionli debcnt qnanli esset gr.cciis ipse coniexins :
nam.cnm, laiinam Cniifessionis inierpreiaiinneni cnni
grieco contexn cnnferens, multa iulerpreiem de-
iraxisse, miilia addidisse, etiii plnrimis a vero son-ii
aberrasse depiolieiiderini, vereoi ne ide;ii in diias
ali.is parlcs evenoril. Hiiic iiibil ro|iori:is in Cotwn-
sioiie de |ira;clara illa prcci! nua Juslina Dciiiarain,
leste Giegorio N:iziaiizeiio, iii ipso trnlalionis discri-
miiie orabal, ul virgiiii viigo siicf iirreiot ; niliil de
coinbnsiis a Cyprianu niagicis libris aiiio baplismiim,
niliil de osliarii miinere, qnoil ei pnst bapti^mtim
coniinissnm esi. Eadeni furle de causa in 1'assioue
Cypriam H Jusiitiai jiidox ipii eos danin;ivit, ciimes
Oi ienlis diciinr, et Diooleliano sic scribit : Ciaudio
(Diocleliano cod. CoHvrt ), Cxsari magno, letr<e el
maris domino, saliiiem. Sic ctiani ( ypriannset Jiistina
Damascum accersuniur, qiiaiiivis apud Plioiium Jns-
tina j;ini aiitca iii lianc iirbein niigiassi-, tiiiic antein
soliis Cyprianiis co perdiicliis fnissj dicaiur.

Cypiiiinum cnni Jusiina passuin esse NicoiiicdiiE
sub Dincleliano et Maxiniiano lum cnm Dincletia-
iiiis Nicnnicdi;B vorsarclnr, ex Eiidoci;c apud Plio-
tiuiii tcsiiiiionio pcrspiciliir, et cx ipsa P;issioiie.
Qiiod si p;issi siiiit die 26 soplonibris, qiio die eo-
riiiii ii:italia Laliiii colebraiil, vol ut apnd Griecos,
dic 2ocl()bris, iiecesse est, ut observal Tilleinon-
tiiis, id annn 504 contigisse. Neqiie eiiiiii ;iniio 505
conlingcre jioiuii ; (|ui:i Diocleiianiis lioc amio circa
mensein nuvembreni Rnnix versabatnr, iiec perse-
cuiio anle annum 30i adversiis laicos exarsit ; iiequo

iSi INDEX PR^FATIONIS

ciiam anno 305, qnia hoc anno Diocletianus jain
men-e maio iinperimn al)ciicaverai.

Videinr ;ciaie proverius fuisse Cyprianns cnm
vilaii) proClirisio prnfndii. Annns iriginia iiaiiis ex
yEgyplo iii Ciiald.vnii) profi'Cliis esi, il)i(|ne comnio-
raliis r diil iii p.ilriaiii, uhi mnllis facinoril)iis finiam
ct iionii'ii adepliis esl, ac Ijndum aiiqnando, ciiin
nel':iri% artis irritns iii Jnsiinain cnnalns sensisset ,
nonicn dedii chrislianoe religinni. Posi anniiin pres-
byter facliis esl, el sexdeciin annis in Ikic gradn

exaciis Anthimo episcnpo snccessit. Necesse est eum
in episcopaiu plnres aiiiios tradiixisso, i siqnideni
multoriim corda illuininabat pr verhum Dei et
convcriebat ab omni h.cresi et auijebai gregem
Chrisii. ) Aiitliiiiiiis aiitcin Cypriani decessor Op-
taio successorat, a qiio .^di'--iiis ei Cledonia cum
(ilia Jiisiina biplizatisunt ; .iEdesins etiam presbyter
creilus, qiio miiiisierin per annum et nienses sex
perfunctiis esi.

NOTITIA CODICUM MANUSCRIPTORU.M

QUl AD HANG EUITIONEM ADORNANDAM ADHIBITI FDERE.

.©®

Contiilerat Baluzins cnin codicibns maniiscriptis
pluriina Cypriani openim edita evomplaria, (|U:e no-
bis inspicere nnn licuil. Sed ex ejns nntis exisiimari
pntest qnantnm indiisiri;e ac laboris iii hnc giMiere
insumpseril. Nani, pr;clor codices qiii Maniiiin, Paino-
lio , Rigaltio et Anglis nsui fneruiit, hahuit Baliiziiis
ac diligentiTCiiin editis conliilil pliire.s cx bihliotheca
Rcgi:i, in liis vetu-iiiim cndicom qiii olini fnil S. Mar-
tini Tornacpiisis : ex bihlioih-ca aulem C<'ll"'riina
codices 157, 782, 801,2412. et veiu^tissimuui 1503,
qiii fnit olim bil)lintliec;c Thnanm, et alinm qui fuil
olim cnllegii Fnxensis : ex biblioilieca Reniigiana
unnm vetnslissiinnin, et aliiim receniiorem : iiiiuni ex
monasierin S. Dionysii in eadom nrbe : plnres etiam
tum ex S. Victoris Pari«iensis, liim ex ipsius Baluiii
biblioiheca. His adde Srgiiorianiiin anle annns niille
scripiiim, Boccensem , Divionenscm , Ci rhoicnsem ,
Gratianopoliiaiiuin claris>iini viri Gaspnris Boiii ,
Biirgnndiciim, Fnssateiiseni, Carnntensem, Lamonia-
num , Compondiensen) , PiihQeaiiiiin , Snrhonicnin ,
Mon;islerienseni, nunc Parisiis in bihlintheca Angusti-

nianorumsuburbii S.Germani asservalum, Floriacen-
sem , Mnyssiacensem , vetustum libruin qui fuit
Raymundi episcnpi Acconensis ; alios denique ex mo-
nasieriis S. Ariiiilphi Metensis, S. Michaelis in peri-
ciilo maris, S. Germani a Pratis, S. Galli, .Moiitis
S. Eligii. Proierea miss;e ad Baluziiim fuerunt vari:e
lectinnes excerptoe ox codicihus Vaiicanis, ut palet
ex ejiis iiotis ad Epislnlain Cyiiriani xlviii. Ex his
.iiiiein ciidicihus, quos rocensniiniis, noniiulli ab Anglis
ciiari soleni : sed lameiisic illisutitiir Bdnzius, ul eos
coiitiilissecum ediiisaiit saliem coiisiilnisse videaiur.
.\dhibuiinus eiiain ad opera Cypriano adscripta
veieres libros ex hibliotliec;i Regia, ex Colhertina,
ex Sorbonica, Victorina et Singermanensi. Sed ad
ea i|u;c ni;ijnrij suiit prelii , accnralc oniendanda et
castiganda niagiio in priniis usni fiierunt tres anti-
qnissinii codlces , Remigianus unus ad epislolam
Celsi ad Viqilium, cl dun S-ingiirmaneiises ad librum
de Singularitate Ckdcorum et Exposiiionem in Sym-
botum, D. Prud. Maran.

INDEX CAPITUM

QVM IN PRiEFATIONE, ET VITA S. CYPRIANI, NUNG PRIMUM ADORNATA,

CONTINENTUR.

iWILi©'^® I" ■■

Prwfntin, iii qun,post enumeratassancliCypriamopei'um editiones, deS, Martyris doclrina

plmibiis (lisserilur. Pag. 9.

I Cypriani senlenlia de unitate et infillibilitale Ecclcsire. HS

II Kerelliintur qni episcopos apud Cyprianum jure divino a presbyleris distingui
nfgani. 22

Primaiiis Ecclesix Romana; a S. Cypriano semper agnitiis. 23

De dissoiitlnne S. Cypriani oiim S. Sicpliann. Nulliim baptisma probatum Slephano,

ni^i (lund ex pisescrlpia a Clirisio fi.rnia d;itiiiii esset. 27

S. Cypri:iniis soiiieiili:im advei's;irioniii) niiiiiis inlcllexit. De baptisrao in Chrisli

iioiniiie. Sioph.ini senionlia nrta ;il> Aposlolis. 51

Qiiibns iinti^siinnm rato ihns sesoS. Cypriaiiiis defonderit. Ncc sacramenta a ma-

lis iii Eoclesia adininisiial;i, noc iniditioiiein rejocit. 35

(loiifirniaiinnom inin coiifiindii S. ( yprianiis oiiiii iinpnsitione manuiiin in hsereticos

rodoniilos. Confiinialionciii i. lor ^aorainenia niimorat. 59

Pcetiiieiili;o sacrainenliim ex S Cypriani tesliinniiiis def.'nditiir. Qiiain nocossarinm

jniliciiverit, (luaiii s:iiicie adiniiiisiraii vnluorii nstcnditur. Nnnniilla illlns dicla

expliciiiiiir. ^2

rirnm in Alrica ante S. Cyprianum gravissimiscriminibus negala fueril communio

po$l poeniteiiiiani, 47

III

Yll

VIII

XIII
XIV
XV
XVI

III

VI
Vll
TIII

X
XI

XII
XIII
XIV

XVI
XVII

xvm

XIX

XX
XXI
XXII
XXIII

XXIV
XXV

XXVII

XXVIIl

XXIX

XXX

XXXI

XXXII
XXXIII

XXXIV
XXXV

XXXVI
XXXVII

INDKX \nAi SANCTl CYPRIANI.

IJiniii) iifiva siili S. Cyi>ri:ino indiiria sil discipliiia , ac prisiina sevcriias in solns

«pnslalas ol dcscrldres relenia ?
Uiriiiii S. Cyprlanns lapsis iii decursii pa>iiiieiilia; inorientibiis paceni ncgaveril,

liis iniitnin e\ec|iiis qni lilicllO'' a iiiarlyribus acceperant.
Utruni ronclliuin Cariliagineiisc pcenitenlijin sacrilicalis per tolum viia; leinpus

inipo^neril.
De Clirisli in Cucbaristia prxseiilia.
De Coinmunione siib ntracpie specie.

S. Cvprlani senieiiiia de sacrificio, de purgatorio et invocaiione sanctoruin.
De dliriili diviniiale, ejii^qiie gratia.
Vi/rt timcli Cypriani, nuuc prinium adornata.

De S. Cypriaiio nondiiniCliri<liaiio. Disiiiigiiendusest aCypriano Antincbeno.
De S. Cypriani conver.-iioiie. Caiechiimeniis boiia siia distribiiit, seque volo conli-

ncntiie obslrinxit. Incerinin quo aniio ct teni|iore bapiizatus.
De sliidiis cl scriptis S. Cyi>riaiii a baptismo iisqne ad oriliiiailonem.
Cypiiiniis presbyleriiini el sacerdnliuni siatini accipil. Qiio anno urdinatus episco-

piis. Rfts g(tst;« el scripta- in priniordils episcopatus.
Dc persecutioiie Dccli ejusquc initiis, ac de iiiagno lapsoruin et conressoruin nu-

mero.
In qiio posilum oorum dellctiim qui Libellatici appellati suni.
Cyprianus secedil in pcrseculioiie justissimis de causis.
Do lliieris Cleri Ruiiiani Caribaginem inissis, posiquain Cyprianum secessisse nun-

liatum e^l.
Dc prlma Cypriani Romaiiorum lilteris responsinne. De tredecim liiieris anle se

ciindam responsionein scriptis el simul cuni illa Romaiii perlaiis, ex qiiibus mulias

desiderari ostenditur.
Oidn Epi^lolaruiii Cypriaiii ante decimam quinlam ad Romanos scriptam, ac primo

dc qniiita ei nona.Reforenda ad aliud leinpus trigesima sepiima.
Qninqiie S. Cypriaui liitera; de lapsis. Facinus presbyleroruin qiii coinmnninneni

lapsi< dederiinl, iion dlssimulavil. Noii suspcnsionem sed excomniuiiicaiionem

illis iiiiiiaiur.
De epistiila xv S. Cypriani et pluribiis aliis panlo pnst novo lumullu exorto scriptis.
1)e epistiila Colorini ad Lncianuin ei responsio Liiciani.
Scribil S. Cvprianiis ad clernni de ordlnatione Saliiri et Oplaii. Yariae lapsoruni ad

S. Cyiiriannni liitene. Clorus reinovet a coinninnione sua Gaiuin Diddeiisem. Qiio

tempore lilleiai xxiii et xxix scripla;. DeCleri Roinani ei coiifessoruin lilicris.
Porsecuiio" rocriidescii ; pax futnra S. Cypriano revelaiur. Res interim ab co gestaj

el scripUB anno 250 exeunte recenseniur.
Yicarlos |iro se mitllt Cyinianus. Min;c Pellcissimi.
Scbisma Folicissiini auMO 2.il ineiintc. Novatus unus ex quinque schismaticis pre-

sbyliTis. De epislola xl Cypriani.
Redii Cyprianii'-, persccuiione sopita, ct cum collegis deliberat de causa lapsoinin ;

sed aiite conciliiim scribii llbrnin dc lapsis.
Prndeniia sancti Cypriani in coinpriincndo scbisinate Novatiani , ei conrirmando

cjiiscopatu S. Coriielii.
Qiio lempore erupii scliisma Novatiani.
Qiio lempore ordiiiatiis Novatianus.
Ordo reruin a saiicio Cyprlano gesiarum in causa Conielii.
Novi coiiatiis Novaiiiini. Rediius coAfessorum Ruinanornm in Fcclcsiam liorlalu

Cypriaiii; id aiite conciliuin Romaniiin anni 2)1 coiitigisse ostenditur.
De gostis ei scripiis S. Cyjiriani aniio '•2o'2 aiiie persecniioiiem.
Perseciiiio revelaiur (^ypriano. Iloriatur Tliibarilanos ad certanion. I.apsis poeiii-

tenlibus pacein reslituil in concillo , quod ab alio idibus inaii habito distingui

debel.
S. Cnrneiio gratiilalur coiiicssionis landem S. Cypri inus. Confossnres Cartliaginen-

scs exlinriatiir per Epist. lxxxi, qux iii bac perseculione scriplani fuisse osten-

diiur anno 2S2.
Mira chariias S. Cypriani )n peslis calamitate. Religionenidcfendit adversiis Deme-

trlaiiiiin. Toiius ccrlosia: Caribagiiiensls prolixa iii reilimendls captivislibcraliias.
De libris cl cpistolis post per^eciiiinnem scriptis sub Yaleriano alque in primurdiis

Siephaiii papx<, aniio 253 et 254.
Dissenslniies de baptismo exort;c aiino 253 exeunle : ac S. Sleplianus anle cum

Orieiilalibus qujin cuin Afris certavlt.
Ordo et serles reruni lii Africa gcstaruin anno 255 et 256, usque ad concilium

(eriiiiiii Cariliaglneiisc.
De concilio icrtio Cartliagiiicnsi. Miiilt Cyprianus Rogaiianum diaconum ad Finni-

liaiiiiin. he epislnla FiiiniHani ad Cypriaiinm.
Nonniillai observatloncs addiintnr iii liaiic de Baptismo conlroversiain.
De E|iisiola i.xiii Cypriani adversus cos qui aquain solani in niatutino sacrificio

adlilbeliaiit,
Confcssio et martyriiim Cypiianl.
De libris Cypriano adscnptis, ac primum de tribus epistolis a Baliizio vnlgalis.

Reccnseniur libri de Spoctaculis, de Laude marlyrii, dc Rebaptismale, de Pndi-

ciila, ad Novaiianinn, elc.
Dc Slngnlarliale clciicorum, epislola Celsi .id Vigiliuin, et nunnullls aliis.
De S. Cypriani AnliocheiiiPoeniienlia, el aliis diiobus libellis ad euin perlinenlibus.

Cul. 51

59
62
66
67
71
74
75

77
81

86
89
95

96
99

101
106
108

110

113
115

117

119

123
125
128
151

iZZ

156

142

116

149

152

155

160
164

166

167

171

174
178

0«00 EPISTOLAUUM SA^CTI CYPHIANl.

I8U

ORDO EPISTOLARUM SANCTI CYPRIANI

QUEM PAMELIUS ET BALUZIUS SECUTI SUNT ,

COMPARATUS CUM OKDINE EDITIONIS OXONIENSIS.

OXON.

Pamei..

B.iiui

111

VII

VIII

i.\

XII

XIII

XIV

XVI

XVII

XVIII

XIX

XXI

XXII

XXIIl

XXIV

XXV

XXVI

XXVII

XXVIII

X.XIX

XXX

XXXI

XXXII

XXXIII

XXXIV

XX.W

XXXVI

XXXVII

XX.WIII

•42

XXXIX

XLI

4.J

XLII

XLIII

XLIV

XLV

XLVI

XLVII

XLVIII

.'12

XLIX

t>3

liV,

LIl

Llll

■)7

LIV

LVI

LVII

til

I.VIII

I.IX

LXI

LXII

LXIII

LXIV

LXV

I..W

Expunctaa Baluzio.

Ad Donalum. Pag

Cleri Uoniani ad clerum Carlhaglnenscm de secessu divi Cypriani.

Ad presliyteros et diaconos Kouiae consistentes.

Ad presbyteros et diacouos.

Ad I resbyteros et diaconos.

Ad Kogatianuni presliyterum et cseleros confessores.

Ad clerum, de precando Deo.

Ad uiarlyres et coiifessores.

Ad cleruui, de quiljusdaui presbyteris qui temere paeem lapsis dederunl,

nccilum scilala persecuiione etcitra conscientiam e|jisco|.oriiin.
Ad maraies et coufessores quilapsis petieruntpacemdari.
Ad |jleliem.

Ad cleiuni, de lapsis et catecliumenis, ne vaciii exeant.
.\d cleruni, de Iiis qui ad pacein festinaut.
Ad presbyleros et diaconos Koinse coiisistentes.
.'i.d Moysen et Maximuin et csteros confessores.
Conf.ssoruniad Cyprianum.

Ad presbyti^ros et diacouos, de prsecedenti et dualms sequeutilnis c| islolis.
Caldonii ad Cypiianum
Cypriaiii Caldonio.
Celerini ad Lucianum.
I.uciani ad Celeriuum.
Ad cleruin Romie consistentem, de multis confessoribns etde Luciani

iiiverecundia el Celerini confessoris modestia.
Ad cleruni, de liltei is Roniani missis et de Saturo lectore et Optato

Iiypodiacono faclis.
Ad Moysi^ii ct Maxiuium et caeteros confessores.

Moyses,MaxiniHs,lNicostralusetaliiconfesspresrespondentpra;cedenliepistolse.
(^yprianiis Ijpsis.
Ad presbyteros et diaconos.
Ad presliyleros et diaconos Rom» consislentes.
1'resbyteri et diaconi Romse consislentes ad Cyprianum.
Cleri Itomani ad Cyj rianuni.

Ad clerum Carthaginensem, de missis Romam et acceptis inde litterls.
.UI clerum el plelieiii, de .4nreIio lectore ordiiiato.
.4d cleruui et |ilebem de Celerino lectore ordliiato.
Ad eo.sdem, de iNuniidico ordiiialo presbytero.
Ail clerum, do cura paupcruiii et perejjriuorum.

Ad eleiuiii, ul coufessoribus in carcere constitutis oninis humanitas praebeatur.
Ad Caldonium, llerculiinuiii il Cii teros, de alislineiido Felicissimo.
Caldoiiii, Herculani et ca;leroruui epislola ad Cyprianum, de abstento Feli--

ci.ssiriio ciini siiis.
Ail plcbeiii, de quiiique presbyteris schismaticis factionisFelicissinii.
Ad C jrneliuni, quod oidiiialioiieiii Novaliani nonreceperit.
Ad Corneliuiii, de ordinatione ejus a se coui| robala et dc Felicissimo.
Adeumdem, <|Uod ad coufessores aNovatiaiio seducloslilteras fecerit.
Ad coiifessores Roiiianos, ulad uiiilateiii redeaiit.
Ad Corneliuiii, de l'oIycarpoHadrunietiiio.
Coriielii ad Cyprianuui,de conlessoribus ad unilalem reversis.
Cypri^ni ad Cornelium , respoiisum congraiulatorium de illorum reditu ex

Achisiiiate.
Cornelii ad Cypriannm, de factioneNovatiani cnmsuis.
Cypriani responsum adCorneliam, de Novati sceleribus.
Masiiiii el cailerorum confessoruui ad Cypriaiiuiii, de suo reditn ex schismate.
Cy|iriaiii ad coiifessore.s, de reililn ex schismate congralulatoria.
Ad Antoiiianuui, de Coriielio et Novaliano.

Ad Foituualum et ali .s collegas, de iis qui per tormenta superantur.
.4d Coinelium.de pace lajisisdaiida.

Ad Coriieiiimi, de Fortunalo et FeIicis.simn,sivecontra hsercticos.
Ad Thibarilanos, 4e exliorlalione m:irlyrii.
.Ad Corneliuni in exsilin, de ijiis coiifessioiie.
Ad Liiciuin, Papaiii Kouiaiiuni, reversum ab cxsilio
Ad Kiduiii, de inlanlibus bapiizandis.

Ad episcopos Nuiiiid:is, de redemptione fratnim ex captivltate Barbaroruni.
Ad Knchratiuiii, de histrione.
Ad Poiiiponiuni.de viiginiliiis.
.A(l Coeciliuni, desacrameiito Douiinici cahcis.
Ad Fpictpiuiii et plebeni Assuritanoruui, de Fortunatiano, quondain eoruin

' jiiscopo.
Ail Ko^aiiaiinm, de diaconoqni contra episcopum conlendit.
Ad clerum ct plebein Furnis consistenlern, de Viclore qui Fausliiuim ( resby-

lenim liitorem nomin.ivil. IH 30'/

ED.

KOV.

BAL.

ED.

'. 1

193

223

230

232

Ib.

233

240

243

2.30

233

236

238

11).

260

261

264

268

Ib.

26'J

271

273

Ib.

274

279

282

287

Ib.

288

290

298

300

302

303

307

313

317

320

324

326

.30

327

329

331

Ih.

532

339

Ib.

340

341

Ib.

fil

Ib.

342

6.1

Ib.

313

346

348

Ib.

349

3.38

Ib.

339

Ib.

101

362

102

364

101

572

110

389

112

395

487

ORHO FPlSTOI.AniH ET TRACTATIUM.

ISS

OXON.

P.VMEI. BaUIZ.

Lxvn

I.XVIII

C«

LXIX

LXX

LXX(

LXXII

7.i

LXXIII

LXXIV

7.S

LX.VV

6!)

LX.XVI

Lxxvir

LXXVIII

LXXIX

LXXX

LXXXI

LXXXII

LXXXIII

Ad Steplianiim, dc Marciano Arelalensi, qui Novaliano consensil Pag.

Ad deruiN el |.l('l)i'S iii Hi-^pania co.isistcnlis, de BasiliJe ot Martiale.

Ad FioreDtiiiui l'u|iiuuuiii, de ubtrecialoriiius.

A(l Jaiiuariuiii cl cieteros c|.isioiios Nuiiiidas, de ba|)tizandis hiBreticis.

.•id yuiiiuiiii, dc liicrcticis baptizamlis.

Ad Stcj.liauuni papani, de concilio.

A(l Jiiliaiauuiii, dc luerelitis liai t zandis.

A I 1'oiiipeiuiii, (Oiilra e|iislulaiii Siephani, de hserelicis haplizandis.

l'iin)iliaui episcopi Cajsaiex' Cappaducia; ad Cypriaiiuiii, cuiilia e|iistolam Slejihani

Ad .Magniiiii, de bapliza.idis .No\atiaiiis el <le iisqiii iu leclo gratiaui cousequuulur

Ad Neiiicsiaiiuiii clcaacros marlyres In iiielallu coiisliliilos.

Neiiicsiaiii, O.itivi, Kclicis ct Vicioris respoiisiim ad Cypriaiiuni.

Ad euiiideiu Liicii ctcajlei-unmi martyniiii respoiisuiii.

Felicis, Jadcris, Poliaiii et cxteroruiii iiiarlyniiii respoiisum ad Cyi rianum.

Cypriaiii adSergiuuiet Ru^aiiaiiuiii "tca;teios coiifessurcs iiicarcere cunstitutos.

Ad Successum, de uuutiis Koma reversis perseculiuueiii uuiiliaulibus.

Ad cleruiii et | lebem, de suo sccessu, paulo aute [lassioiieui.

Coiuelii papae ad Cvpriauum.

Ad plebem Carlliaginis.

Ad 'i urasium prcsbyieruni.

ED.

NOV.

nAL.

ED.

115

399

117

Ib.

408

126

Ib.

128

411

120

412

138

Ib.

112

413

. ir«

414

i;i9

Ib.

161

420

162

422

16r>

423

Ihul.

424

429

166

451

167

452

Ibid.

433

168

434

TRACTATUS.

Liber de Habilu virginuro. Pag.

Liber de Lapsis.
Liber de liiiiaie Ecclesiae.
I.iber dti Oratione Doiuiuica.
Lilier ad Deiiielriaiium.
I.iber de Idolurum Vauilate.
I.iber de Morialiiaie.
l.iber de Opere etHleemosyna.
Liber de Boiio Patieutise.
Liber de Zelo et Livore.
Kpistola ad Fortunaiuui, de ExhorlaiioDc
martyrii. 261 651

ED.

NOV

BAL.

ED.

173

439

181

463

195

49,5

204

SI9

216

Hi^

22.T

563

229

583

257

6lil

247

621

23y

637

Teslimonionim libri Ires adversus Judsos. Pag. 274

Liber iirimus.

Lilierseciiiidus.

Liber lertiiis.

Coiiciliuiii Carlhaginense Sententiae episoop.

Lxxxvii, (Je h.Terelicis baiitizandis.
Liber de Speclaculis.
Lib(!r de laiide Martyrii.
Anouyiui liber de Kebaptismale.

ED.

NOV.

BAL.

ED.

274

678

276

679

283

693

298

723

329

t.ni.

359

779

343

787

333

l.iii.

OPUSCULA VULGO ADSCRIPTA SANCTO GYPRIANO,

EX EDITIONIBCS 0K0NI.4NA ET BAI.UZIANA.

ED. BAL.

De disciplina et bono Piidicitiac. Pag. ij
Ad Novatianum hajreticum, (|uod lapsis spes

veiii* iiuii esl deuegaiida. vij

De Alcaloiibus. xvij

De monlibus Sina etsion. xxiij

Oralio Cypriaui Autiocheiii pro marlyribus. .\x.\j
Oratio (^y; riani Aiitiocheni quam sub die

passiunis suse dixit. xxxiij
Ariioldi ahbatis Bome-Vallis traclatus dc

novissiiiiis verbis Doiiiiui iii criicc. xxxvij

De cjusileui cardiualibus operibus Cliristi. Ixxj

Caruieii, Ceiiesis. clix

Carmeii, SoJoma. cliij

Carfflcn, ad Senatoreiu aposiatam. clvi|

Hymmis Victoriul Pictaviensis de cruce

Domiui.
De Siiigiilaritale clericorum.
Exposilio iu symbolum Apostolorum.
Ad Vigilioiii ci iscopuui, de Juiiaica in-

crediililate.
Traclalus adversus Judxosqui insecuti

suiil Doiirmiim.
De Revelatioiie capitis beali Joannis-

Baplisla.
Dedui lici marlvTio ad Forlunalum.
De diiudecim al)usionil)iis sjeculi.
Cwna, Cyi riano lalso iiiscripla.
Confessio Saucli Cypriani.

Pas

clix
clxj
cxcvij

ccxxxij

ccxlj

ccxlvij

ccliij

cclxxv

cclxxvij

CCXCv

ORDO EPISTOLARUM ALPHABETICUS.

Antoniano. LII.

Ca-cilio. LXIII.

CnldoimCii\)rumo.\lX.

Caldu.iio. XX.

Caldniiiu, H.Tculaiin et csteri». XXXVIII.

Cntdumi. Herciiluni, elc, Ciipvumo . \\.\\\

Celeiiiii luciaiio. XXI.

Cleru Cartliasr. V.

Eidem. VI.

Kidem. VIII.

ED,
PAM.

Pag. 66

lOV

ti\

Ihid.

NOV.
ED.
31«

372

271

273

329

531

274

232

233

240

Florcntio Pupiano. I HX.
Forluiialoel aliis. I.iu.
Furiiitiiuurum clcroeli lebi. I.XVI.
llispaiiiaruiiiclero et clebi. LXVIII.
Januario ct aliis Niunidis. LX.

lisdem. LXX.
Juiiaiaiio. I.XXIII.

Lapsi>. XXV II.

luciani Celeiiiw. XXII.

Lucio papte. LVIII.

Pag.

ED.

NOV.

BAL.

ED.

121

400

346

114

387

117

400

3,=>9

121

408

129

412

300

279

5S8

OROO EPISTOLARUM F.T TRACTATUIIM.

Eidcm. X.

Eidoiii. Xlfl

Eiilfin. XIV.

Eidpin. XVIII.

Eidein. XXIV.

Eideni. XXVIII.

Eideni. XXXII.

Eideni XXXVr.

Eldoiii. XXXVII.
Clero el plebi Caillias,'. XXXIII.

lisdeiii. XXXIV.

lisdim. XXXV.

lis lem. LXXXIII.
Coiife^sorwH Cijiimino, XVII.
Curnelu yiapce Ciii)riano. XLVI.

FMem. XLVIII.
CmMelio XLI.

Eidem XLII.

EidiMn. XLIII.

Eideiii. XLV.

Eldem. XLVII.

Ejdem. XLIX.

Eidem. LV.

Eidem. LVII.
Cornplio synodi AtricanjB. LIV.
Donato. II.

E) ielelo et plehi Assuriianorum. LXIV.
Eni'liiatio. L.XI.

Felicis nimaliis Cyniiano. LXXX.
Eiilo. LIX.
Firmiliaiti C\ipriano. LXXV.

ED. NOV.

BAL. ED.

18 tm

22 2o8

2i 260

26 208

53 287

38 300

ia 313

40 526

50 327

40 317

i7 320

48 524

166 451

26 208

60 541

62 542
5.5 539
56 Ib.
.58 Ib.
59 311

61 Ib.

63 542
79 348
94 338
77 548

1 193

110 389

101 562

163 423

97 3.59

142 415

Incii euiscopi et aliorum Ciinriano. LXXIX.

Ma-no. LX.WI.

MartjTiliuset coufessoribiis. IX.

lisdeiii. XI.
Maximo el aliis. XLIV.
Ma.rimi el alio um Ciji>riano. L.

lisJiMii. Cyiiriani LI.
Moysi clMaximo <;am aliis. XVI.

lisiem. XX\.
Eorumilem lyprimo. XXVI.
Kemesiano el ali!s LXXVII. ,
F.jisdem el aliornm Cijpriuno LXXVIII.
rielii Carlliag iieii.si. XII.

Eidem. XL.
Ponipeio. LX.KIV.
rom|ioiiio LXII.
Oimito. LXXl.
Rosaiiauo e|iiscopo. LXV.
Kogatiauo oim aliis. LXXXI.
Kiigaliauo presbytero cum aliis. VII.
Koiiiani Cleri Cartliagiueiisi dero. III.
Romano Clero Cypriani. IV.

Eideu.. XV.

Eidem. XXIII.

Eideni. XXIX.
Komaiii Cleri Cypriano. XXX.
Ejusdem eidem. XXXI.
Slepliaiio pai ae. L.VVII.

Eidem. LXXII.
Successo. LXXXII.
TliibarilauaB plebi. LVI.

ED.

NOV.

BAL.

F.D.

162

422

158

414

245

253

540

342

Ib.

264

288

290

15S

414

161

420

236

332

138

412

102

364

126

408

112

395

163

423

235

223

250

261

282

302

303

507

115

399

128

411

165

429

349

ORDO

FPISTOLARUM ET TRACTATUUM SANCTI CYPRIANI,

ACCO.MMODATUS AD EA QU.£ IN VITA S. MARTYRIS DISSERUIMUS.

.\i)n ninlto posl baptismum episiola aii Donaiiim etlilier de Vaiiftate idolorum.

Tres libios Tesiiuioiiiorum el libriiiii de llabilu vlrgiiiuin vei presliyler scripsil Cyprianns, vel inllio opi-
sropiius. •

Kpi>lol:i Lxvi iiiiliii episr.ipatus aiile perseciilioiicin Decii. Scriplne cxisiimaiiliir iii Aiinaliliiis Cy| ri anicis
circa ideiii teiiipiis lxi, lxii, lxv; sed ullinia videtur polius scripla posl lixTcsirn Novaiiani : duu; priorcs
iiiilla leinporis iiola sigiial;i'.

Aiiiio250 in secessii sancli Cyprianiepistoia iii, qiise esl Cleri Roniani, iv, quaeest responsioCypriani. Lil-
ler:e Iredecini in epi^l. xv cnmineiiiorale, ex qiiibiis seplein l.nliiin liatieinns, neinpe v, ix, xi, x, xii, xiil,
xiv. ll,Te Koiiiaiii iiiiss:e ciini epi^l. xv vigeiiie jaiii icsiate. Patili pnsl xix, qii:i;estCahloiiii ad Cy|)ri:iiiiiin; xx,
lepoiisiii Cypriani; xvii, Lucia i et coiiressoriini; xviii. ad presliyteros el diacoiios ; xxii, Liici:iiii ad Cclei i-
iiiiiii respoii.sio.lJeleriiii aiileiii epislol:i, qiia; csl xxi, scripla fiieiMl dieliiis pasclialibiis St^v ill:(' opisiol;e Uo-
niaiii iiiiss;e ciiiii episiolis xxiii el xxv, piiiili po-1 scripiis. iv.deiii teiiipoic opisiol:! xxiv, ct paiilo posl
XX VII, xxviii, XXIX. l'ost cpJstolaniCypriaiii vi;^esiiiiain niiiiain vciieriint Koiiia epi lnl c xxxi et xxvi. Tiiiii scri-
liil Cy naiiiis episl. xxxii, el paiilo posl accipit Rouia epistolain xxx. Circa inensein ociobieni eplst. xxxvii.
Niiii iiiulto posi episi viii. liodeiii aiino 2ijil, exeiiiiie vel eliaiii, si cni iiiagis placeat, aiuioiSI iiicnnte, scii-
pliu siiiit cpislohe xvi, xxxv, xxxiii, xxxiv, vii. vi, xxxvi, xxxviii, xxxix Iii cpisiolis xvi ei xxxv, niilla pacis
iiieitio; qiiineliaiii in cpisi, xvi confessorcs, iit iii iiiedia perseculioiie, ila laiidal et Iioriatiir Cyiiriaiiiis.

Aiino 2j1 paiiloa:,tcl'asclia epiStoLi xi, inoianle adliiii' iii secessii Cy,iria(io. Noii iinillo post Pascha acredi-
luiii Cyiiriaiii, lilier de Lipsis. Piiiilo pisl icdiliiiii legaloriiin epistula lxi, per Priiiiiliviiiii presliyternin, el
aiite illius leoiliiin epi^tola xlii, cuiii (iuadra^'i'>iiiia lertia et qiiailriige--iiiia qnar a ac libro de Uiiiliiic Ecclc-
siic. Denide cpisiola xlv, paulo pisl rcdituin Priinilivi. Epistolii; lxviii ct xlvi, i|ii:(r sunt Coriielii, et l, qux
e lcoiifcssoriiiii, ailiiiic pci Niccpliormii, qul cuin Mettio, iit verisiuiile est, epistoliis XLii, xliii, xliv, (lelu-
leral. Ilis rebiis litieris respoiidct Cypriiinus pcr epistoliis xlix. xlvii, li.

Atiiiti 2,")2 in.iintc, cpislola lii. E ■dciii aniio libcr de Orationc Domiiiica. Circa Pasclia epistola Lin. Post
idiis maii e(iistola lix, lxiv, deinde lv, lvi, liv, lvii.

Aiino 232exeiint', lviii,lxxxi.

Aiino 2S2 iiiii iJi.^ililier adversiis Dcinclrianiim et epist. lx.

Aiiiio 25'»aiii 254 liber de Mortaliate ; iiec iniilto post aliiis de Opcre el Elecmosyna.

Aiiiio 234 cpisi. Lxix. Forte eodcin aniif, aul saliciii aiiic disseiisioiieiii .\l'roruiii cum Slepliano epistolifi

I.XVII, LXVIII.

.Aiiiio 2."Jo circa aiiiiimniimepisiola lxx, tuni lxxi.

x\iiiio2.">6 panlo piisl P:iscliii epist. lxxii, luin lxxiii, lxxiv, lxxvi. Circa idem tcinpiis scripti libri dc Pa-
licmia elde Zebi cl Livoie. Eode ii aiiiii cileinlis sejileiiibris coiiciliiim tertiiiiii Cariliiigiiiciise, tiiiii iiistaiitc
liyeiiie epistida lxxv, Fiiiniliani ad Cyprianum, Epislola lxiii posl cxortaiii de bapiismo coiilroversiiiin, ac
lorie iiniio 257.

,\iiiio 2")7 lilier de Exlioriatione mariyrii. Eodcni aniiovcl anno 2,38 epistole lxxvii, lxxviii, lxxix, lxxx.

Aniio'i!o8, meiiseaugusio epistola lxxxii, et paulo aiitc iiiarivrlum epist, lxxxiii.

D. P. M\ban.

DIVI THASCII C/EGILII

CYPRIANI

EPISCOPI CARTHAeiNENSISET IIARTVIIIS

OPERUM

PARS PRIMA. — EPISTOL^E.

EPISTOLA PRIMA.

AD DONATUM

(lirasm., Parael., ep. ii. Rigal., ep. i. Oxon., Lips., lilier
tle Grali.i Dei.)

Arguhentum. — Promiserat Donalo Ctjprianus sernio-
nem se cum illo liabiliirum de rebus divinis ; jnm

promissis admonitus salisfacil, ac muUis graliam Dei
per Baplisninm collatam commendnns , quanliim sil
miilalus ob illo signiftcal, et adocnlmn denionslralis
mundi erroribus, nd coniempiuni ejus, ad assidiuim
dcniqiie lectionem et orationem adliortulur.

I. Cecilhjs Cyiiriaiuis Donato saliilem. Bene ad-

LECTIONES VARIANTES.

* Ad Donatum de erroribus mundi el conipmptu ejus
Cainb. Dm. Vicl. De disciplina ad Donatum Voss. i. de

GraliaDei. Oxon. Gold.

JiTEPIL BALLZII NOTyE.

'*■' Epist. I. — Hanc epislolain liabent omnes edilio-
nes et pli-ri<|ne libri veieres. Nnn exiat tanien in iino
biblioilieca; Kegi»;, in uiio inona^terii sancii Reniigii
Kcinen^is, in duobiis monastiTii Coiiipen<lieiisis, in co
(|iiein h:ibui ex iiinn;isieri(i sanrli Micliaelis in peri -
culo maris, ueipie deiiium in Corbcicnsi. Qiiod ideo
annotaiiduin csse arbilratns siini Mui^i vir doclissi- ]
iiius Nico|:in^ Kigaltiiis, liaud dubic lapsii nicinori:e,
vel per incogit:iiiii:mi , in observnlionihiis snis ad
opera sancii Cypriani refcrt plurcs vari:is leciiones
istius epislidx ex codicc Gorbeiensi , in quo ea non
liabi-iiir.

Priinuin illa locuin obtiiiel iii miiltis coilicilins an-
tiquis , in Vcrunensi nimirum oinniuiii vetiislissimo,
iii Scguicriano iicm aniiiprhsiino, in diiobiis Vatica-
itis, in oinniliiis iis qiiilins usus est Giiilleliiius Mo-
rcllius, in co qni fuit Kaymiindi episcopi Acconeii-
sis, ut aiiiiolaliiin repcii iiianii Siinonis Goiilarlii,
qiii co iisiis est, ct in viginli el iino eoruiii ciim qni-
bus cgo contiili opera beali .M:irtyris. Imnio in coilico
saiicti Eligii Atlieliatonsis it:> scri|itiim vidi in calce
islius episIol;c : Kxplicit prima epislola.

Illain saiictiis .\iignstiniis citat.cx caqiic fraginenta
refert in lilno iv ile Docirina Clirisliaiia, cap. 14, ct
iii Sermone 512, in iiova cditionc p;ig. 1256. Cyinia- ,
numiiue giavilcr repiclicnilit qnod illain spiiinco
verloriim amliitu ornavcril ; qiiia iiimiriim pnlabal,
nt «ipinor, rcgimm D.i , ut vcrliis ui;ir Snlpiiii Si:-
veii in prologo \\\m de Vila Sancli Miirtini , unn \n
cloqiicntia sed in lidc consiare. Ego vero meeum
s;rpcniimcro admir.ilus siiin illani Augnsiini crnsii-
rain in li;ic e|iistnla, qiia; tola do \ho esl et rc-
prelienslo morum corriiiitormn ct depravalonim s;n-
culi. repreliendcntis giaviiatfin et eloqnciiliam ser-
nioiiis, lamqiiam si ivs l>ci elcctissimis verbis gr;i-
vissimi.scpie senlenliis rlntnrice orn;irc fas iioii cssct.
Conira.si nspiain opns est cloqiieniia, id vero in
priinis, mca quideni senieniia , palam esi oblinere

dcl>ere in compositionibiis ad majestatem ct gloriam
siiinmi Dei pertincnlibiis , qnainvis, iit ait s;inctiis
Hilarins in libro ii de Triiiilale, ad ea qiiir Dei siint
cxeqiiciula seriiio omnis infirmns sit. Ii..'m Macarins
MiiciiH in pr;i'!alione ail caiinen siiiim ili; Triiimplio
Criicis : Ncqnre non ausiin, inqnil, eam esse dioinariim
reruin viin iilqiie diqnilalem, ut niilto slijlo nssequi pos'
siinus non tanien ila reinolnnt ceiiseo, ut Cmncp.nisin-
accessibileiHrear. N;im , iit ;iit Novaliaiiiis iii lihro dc
Tiinil;ile, ad cotiilandam ct ad eloquciiilnin Dei majes-
taleni, el eloqueiilia omiiis inerilo niula csl el inens cW-
(/iia est. Exciiiplis laliiiiis plena snnt otiini;i. Qiiis
iimqti;iiii rcprclictidil eloqiieiili;iin in sancio .lo;intie
Clnysoslomo? qiiid eriidiliiis aiil ;icniiiis Apoloqetico
Terliilli;iiii ? i|iii , nl ail s:incliis Hicronynms in cpi-
stola nd Mnqmim adversns Joviniaiinm , ciinct;iiii s;e-
ciili continet disci|>lin:itii : qnid clcgantiiis OcUivio
Miimcii Fclicis ? Ncqiic .\rtiobio siia defiiil cloipicn-
tia. (iactanlii lilnos divinarnin Insliluiionum oniiics
conseniinnt TuUi:inam cloqiictiliani rcdolere E iam
liiiubraliones saniti Hicronymi , timcn cisi is iii epi-
stol:i iid Pninniiicliium scriliat (iissiiiiiil;itid:im et fii-
gicndim e^sc cloqiiii veiitist;itein i;i iiileiprct;ilioiie
ccclesiastic;i. ipi iiii ipso vitavit iii itiii'rprei;iiione
iibroruin s;icr;c Scriptni i', rhcioric;!' laiiicit fl'isciilis
nliiijne ahiiiid.itil i'l ;iiiiliitio<;i cloipicnlia . el illornin
i|iii lioc scrihendi gciicrc iiliititiir dcrcitsioiiem siiscepit
in eadctii *epistol;i nd MiKjnim. Ex quo nccess;irio
conseqiiiiiir leiirelicnsiiini olitmxios esso aiiciores
ecclcsiaslicos mclioris "" iioi.c, si ccitsiini a saticlo
Aiigiistino lala ^iilversus baiic (;ypri;ini cpistohim
jusia cstac lc-'ilima. Qnarc ;impli'(;lcitiia oiiiiiiiio
milii vidi'liir Laciantii sentenlia (pii (lili. v, cap. 1 )
ait sciciiiiam liticrarnm iioii iiioilo iiiliil noc-erc re-
ligioni alqiie jiis;ili;e , sed eliam proiiesse qnatiiplu-
ritiiiiiti si is <|ui eas didicciil sii virtiilibus iiisirii-
ciior ct vcritale .sapioiitior. Eii:im is ipii anni) 1 485
procuravit (.'dirioiiem Vcnelani operiiiri s:incli Cv-

m DIVl CYPRIANI EPISTOLA I. 19i

inoiics, Donale cliarissime. Nam ei proniisissc me A i" (luieiein soieinncs nc slalas anni ^ raliscenlis in-
niemini, 01 reclilcndi icinpesliviiin prnrsiis lincioinpns diicias snrliliir <^. Locus eiiain ciim dic convenil et
csl, cimi ", indulgenie Yiiidemia, soliilus nniimis niiilctindis sensibus ac fovendis ad ienes auras blan-

LECTIONES VARIANTES.

'' Oufd ^r. nen. Uod. 3. Quo Lmnb. i:b. Lin. Sc. 1.
St)ir. Tlm. loss. Vict. Qao indultis viiideniiis rcsulutus
Voss. i.

i" Slatutas Lani. Beii. Ebor. Im. NC. 1, Recj. Toss. 4.

Sed inale. Ualas Foss. Vict.

<^ Sorliatiir tam. Bof/. 3. Ebor.Lin^
Vict. Voss. i. Feriatur Thu.

NC. 1. Ben. foss.

STEPII. BALUZII NOT^.

priaiii ila lonuiliir iii praeritinne siia : /B'/«o enim
siitis (inimo [erre neqiiaqumn possum recenliorum qno-
runtdiim novam liwresim , qiii nnllum ornlionis florem
seijuenles pulant quod expolilo Hmatoque tractatur elo-
quio rei sr.crm adinoihim officere. Et paiili>po?t: Nam
si eloquentiiim rem mediam esse agnoscunt , qua et recte
uli et male possumux, quis mentis compos dicere nudit
non debere dogmatis chrisliani prufessores in defen-
denda vcrilale ea uli qua in extollenda falsitnte omnes
ubusi sunt qenliles ? lla ciiaiii seusil Joiuines .Malilo-
naliisscribeiisad Petriim Madnrinii : C«r «ii<», iMMiiil,
Cliristus non hnbent meliores orntores quam diubolus '!
lii cadein (|uni|iie ^eiilentia Inisse .loannein Siiliar-
diiin lii|uet ex pr;i'!alioiii> ojiis ad bbros Recoguiiio-
num saiicli Cloinentis. E\l\l in voliimiiie Oralionum
M. Antonii Majoragii oralio adversus eos qni or-
naiuhc oraiionis siiidiiim et diceiidi elopaniiain vi-
liiperaiil , eornn.qiie opinionem vociit Ir.oresim. Paii-
liis (pinqiie Corlesius iii prnoemio libri sui ^eiitciili.i-
rnm damiiat eos tlicolngos qni disserendi elegaiiliam
a llieolngia scjiingiinl. Et niliiloiiiinns vcruin est
qiiod ail saiK liis Hicronymus in episiola f/e f>'/io pro-
digo ad Papam Uainasiiin, in eci lesiasiicis lelius nnn
qn.-iri veiba sed bPiisiis. Iia etiain seiisit FaiisliMiis
episcopiis in pra:fatione libri de Fide conlra Aria-
iios ; in causa, ini|uil , fidei nun sermonum sublimitas
requirenda est , quando ipsa sola teslimonia suffi-
ciunt.

I. — Bene admones. In libro Fiixensi scriptiim esl :
Vere admones, el in iiiargine , Alii dicunt : Kene.
llaiic porro lectionnm csse inelioieiii , pncieraiicto-
ritaieiii veieriiiii exeinplariiim , prnbatur eii:iiii aii-
clorilale Uiilini in prnlogo llnmiliaruin Ori^eiils in
Numeros, apud lleiiriciim Valesiiim in anudlationi-
biis ad Hislorinm Ecclesiiislicam Eii>ebii (pag. 129),iibi
sic liabitur : Vlor verbis libi , [rater, beali mitrtijris.
« Bene udmones, Donate charissime. Nam el promisisse
nie nicmini.'' El paiilo po^l : <Sed reddi^ndcv pollicitii-
tioni iion lenipeslivum , ut ille ait , sed l(:inpesluosnm
nobis lcmpus iic lurbidum fuit. > Ex liis iiilcrini beali
Cypri:ini vcrbis colligi posse vidctiir illiiiii iii liac
epistola respondere ci qiia Donatiis einM admoiiue-
lat iiti proiiiissis ac reccpio siio satisf.iceret. Non
iiide laineii colligi debet epislolimn qiiod 1'aiiielius
inveiiit iii roibce CanibeioiieMsi , qimdipie iios inve
iiimii^ ctiam in veteri liliro (|ui inil I'"raiici>ci Pi-
ihoei, iiide, iiii|uaiii, cnlligi iion dcbctepisioliuiii il ud,
iii CMJiis Iroiiie posiiiiin est noiiien Dniiaii ad Cypiia-
nMiii scribeniis, essc ailmoiiiiinncin qiia perninHis
CypiiaiiMs liaiic cpi-lnlaiii ad eiim dedit Nnn dnbita-
bat 1-aiiieliii-^ qniii lcgili i iis Dnnali fflctiis essct,
caiiiqiie sciileiniam lacile ainplcxns est illiistris^i-
miis eardinalis Uanmiiis iii Anuulibus ccclesiaslicis.
Alii il iid iit s|inriiim rcjeceruiil, (pioiiiiii e.oopinioiii
Inbcnier accedn. El laiiiiMi aibilior islic, nti lecere
Rigallius el ppisropns Oxoiiieiisis , ese pniieiiduin ,
iic qiiaiii niilii negligenliam curiosusleclor iinputarc
pnssit. Sic ergn liabcl :

Donalus Cypriuno. Credo te retinere , sanctissime
Cijpriane, qncv nobis fneril apud oratores garrulilas,
vnus sensus. una coijitalio, iiidividua dileclio. Quiire
non et in divina lcclione ila animis roboranmr, aut non
ca semper nobis fuit cogitalio, sicut promitlebamus, ut
siniul crederemus '.'

Donale. Doiinli noinen vnlgatissimiim erat in
ACrica , iit etiam seripiiim esi iii capite leriio epi-
slohe sccitiuhi; sancti Augnstini nd Eleusinm . Glo-
riiiin et Feliees. Seipienti s;cculo, L;ictanlius librum
de Morlibus Perseculoriim scripsit ad Donaliim con-

B fcssorem , illnm ipsiini, iit opiiiari licel , cui dic:ivit
eliam librum dc Ira Dei. Perslo enim in ea veiilen-
tia qiiain proiiipsi cuiii ederem librnm de Mortibus
1'ersecutormn. Scio viriim opliiiiimi et mibi revereii-
dum Mcolamn Le Nourry aliier sensisse, et Dona-
tiim ciii iiiscripliis est liber de Ira Dei piitasse fiiisse
diversiim ab eo ciiiiis noineii exlat in liiitin libri a
nie editi. Diversos aniem fnis^e liinc se prnbare pu-
lavii vir opiimus qiiod ex libro de Ira Dei manifes-
linn sit Doiiaium cui dicatiis esi ftiisse reccntcrcon-
versiiin ad religiniicm Cbristi, quod de alio dici nnn
posse ait. Erravit in nomiiie vir clarissimiis. Trans-
tiilit ad Doii;iliim ea qiisR pcrtincbaiit ad Denietria-
iium , ciii (bcaiiis est liber de Opificio /)ei,e\qiio
consiat Demeiriantiiii riidcm adiinc fuisse nostrnrtim
mysterloruin — "' Donn/e. Iiicodice sancti Arnulphi
Metcnsisscriptum est : Bene admones, frater charissime
Donate.

Indutgente vindemin. Eiiiiodiiis, lib. ix, cpisl. 2 :
Sit iiitcr nos felicium v>ndeminrum vice colioqiiium.

C Solemnes ac slalas. Miillnm vaiiant iii lioc loco
libri velcres. Qiiid.im enim tiabcnt «(n/u/as \\ro ralas,
abi rulas tutasque, vel ratas taiiltmi. Uniis vero habcl
solemnes ac ratas . et stipra lineain vel slatutas. Ego
pncfcio lectioiiem viilgat;im, qii.T iiilhi videliiroptima
et ccrtissima. Nani Cicero dixit alictibi solemne et
staium sacrificium Iii lege iii Cod. de Dilationib., le-
giliir : Fericesunt vel repenliniv vel solemnes. Snleniiies
aiitcm juriscoMsiilii cas esse aiunt qu:e siint anniveisa-
ri;i!ac legiliin.-<>. Kecte igilur Cypri;iniis dixit indueias
sivcrcriassolemiicsac siatas.quasidcostalasappcllaii
ait Fesliisquia ccrto siainioque dieobservaiiliir Vide
M;icroliiiiiii lib. i Saturn., caiuil 16, el Jurctum ad
SijmmachHin , lib. iii, epist. 21 , ad illum locum, et
feriarum reliquia:

Lociis eiiam. Ciccro iii libro de claris Oratoribus :
Sed, quofacilius sermo explicetur. sedentes , si videtur,
agnmus. Cnni idcm placuissei illis, tum iii propnlulo
proplcr Platonis staluinn consedimus. Iliemnynius, lib. ii

n adversiis Jn>iiii;iiiiiiii : Plalonici qiwque et Stoici in teni-
plorum locis et porlicibus versabuntur. Uiislicus diaco-
iiMS iii pricfatiOMC dialogiadverMis Accplmlns : Silen-
lium loci el temporis commodilas et comninue constiiu-
luiii el ab aliis rebus ferke nobiscum interim concurruiU
siinul.

Fatisccntis Iil est fessi cllalieniis, ul apiid Vir-
giliiim ct Ovidiiim. Haiic loctinncm, qii;e opliina et
v('rissinia csi, imn inveiii nisi iii uiio librn meo veicri
opiiiiio. Rerupii oiiines et ninnes ediiioiies hihcni /'«-
liqantis. Liicreiius, libro III, ioipiens de aiiiina, cum
dixissel earn ceu fumiim dissolvi iii altas aeris auras,
.iddit,

Simu] sevo fessa fatiscit.

Et lib. V dicit oinnia vinci ab xvo, etiam saxa el altas
turres,

Et deliibra deum simulacraque fessa falisci.
Siinilciii crrorem iii Aclis simctarum marlyrum Pcrpn-

DIVI CYPUIAM

100

dierilis autumni honorum facies amoena conspniit. A ■Tiimdiiies 1'ajiilris rei.iiiii, viieam pmliciim Irou-
llic juciiiKliim sermoiiil.us iliem diiccre el siudcrili

Ims " fabulis in divina piu(e|.la conscieniiain
|)ecioris enidire. Ac ne coIlin|iiiiim i» nosirum arl)i-
ter pri.faiiiis iiupcdiai, ani claiin.r iiileiiiper iiis fa-
iiiili^e strepei.iis oblin.dat , peiamus lianc se-
dein. Daiit secessum vicina secreta ; ubi diim
crralici palmiium lapsus iiexibus pendulis per

LECTIONES VAUIANTES.

dea iccia fcccrmil. Bene liic siiidia iii aure-i da-
iiin^ ; cl (limi iii ailioies ci in viies ' (ibliciaiiic pro-
speciu ociilos amoen:imiis,aniiiiuiiisimiil ei awdiius in-
slruit et pascit ^* obtiilns : <piam(piain (ibi s(.la iiiinc
gratia , sola ciim " Beiiiioiiis esl. Coi.lcm|ilis volu-
ptari^c visiimls iilecebris, in me uculus tims ' lixus

« Smpcntibiis Vic/.

t. Eloi|uiuin Lant. Ebor. Lin. NC. i ■ hen.
« Vilcs videnius Eb. Ar. Pem. Luin. Reg. Vltes quas
videiuus Bud. 3. NC. i. Sirir. i'em. Et. Man. Fossut. Vi-

demus obloclanlem prospectum Thu. Et vites Oxoii.
■» Ut pascil Salii.
* Cura iiunc Micli. Vict.
' Oculos luos li.\us es Ojon.

STEPII. IJ.^LUZII NOT.^.

lita; et Felicitalis annntavilLucas HolsicniiH, iibi, pro B
eo qiind legilnr (icfnlijnfiomftus.ceiisel leneiidiim esso
dc fuclinmbns. (Male codicum prnpe oiniiinm el edi-
tioiinm lerlinni Baluziiis ex iino libro snbsiiliiit faii-
sceivis. Fttliqanlis ei.iiii idem est nc jocanlls, lndenlis.
Cl. Clir. Gfr. Mnlleri obs-. ad 5 loca epist. Cypr.,
GeiM' 1776, p 9siq Gollhokn.)

Stitdeitlibus liibiilis. tgo semper exislimavi Idciim
bmices-emeiiilosuin et viros doctissimos friisira liac-
lcnuslaborasse ineo emeiidando vel explicando. Ciim
vi;ri(ei(|U;ererem medciiiani, occurritiiiii.icommiiiaii-
(b.mfortcan esse V"ceiii s(H(/e/»i7)Hs cum voce litdenii-
luis, \t\\fil\c\e)i:iU\r ludeniibus fitbulis, iilapiid.Minuciiim
fiibulis falleulibits. N.iiii fabulis ludere dlxit Ausoniiis
iii epislola lcriia ad libnim, ut eat ad Frobum : Sue-
scitl perilis fiibulis siinut jociiri el ludere. Liidciitibiis
ii;itiir f.biilis, se.l perilis el scriis, colloipiiumagebant
Cypriai.us et Doiiatns. Niupie eiiim piilanilum est
corimi sermones fiiisse ludicros aut rcriiiii colloiiiiia
levionini, cuiii de rebiis ii.axinii momenti ad gli.rinii
c: religioneiii suiiinii Dei pcrlinentibus trac arctnr C
iiiler viios graves : ni-i si, ipii in 'S est dialo^orum ,
Doiiatiim ci se ipsiim loculos essc snpposnil Cypiia-
iiiisqii;e numipiaui lociili ir;.iil, iil de se ipso ci Var-
ronc ail Cicero in initio Acadeniicurunt Qweslinnuin
Jiilius Firmiciisin pr;ur;iiione librorum dc liisiiiuiinne
.Mal icseos, hoiiestas ct varins sermonum fabulas sere-
bttmus.

Frwlire. Decst bic aliquid ; sciisns eiiim iinn est
iiilcger. Sed simi pleraipic isiinsmodi in Cypri;.iio.
Oiiii. vidcrcl aiiicm Lomberus sensuiii iinn esse iiite-
grimi, sic verlit liimc locum ac si Cyprianus scri-
psissct, conscieiitiam jiecloris erudire juvat.

Familia: slrcpcnlis. Sanclus llieroiiynins in Epi-
slola ttd Demelriadcm, de viriiiiiitatc servanda, cam
laud;.t qiiod iuter tjdmmas el sericum, inler cunnchoruin
et piiellarum calertias, el ailuUuionem et minisleriit' fti-
miiitv persirepeitiis , et exqitisitas epitlas. (iitas umpUv
iloinus pra'behat abundanlia , appelissel jejitniuritm lu-
borem, as\ieritaiem vesiiitm , vicii s conlinenliam. licm
iii epislola iid Lwiam, dc insliiulion' liUa;, mi.iiel iie
iiitersit nu tiis scrvitoriim , iieipie raiiiili;v iieistrc-
pcntis lusibus misceainr. El iii c.ilce lil.ri adversus
y/i'/v.(/ti(>ii, ii.lcr incooimodi i.ialrimunii rursiini iiu-
iiicrai fiiiiilii.ii. prr>trcpciUcm.

Pelaiiius lianc sedem. Cilal liuiic lociim Alixlar-
dus iii exirciiio lil.rn ii Theuloijite ('.hrisiiana:.

Errulni pnlmilum Hctus. (^icero ii. Iiln o rf<! Sciie.
clHie : i Vilis iiuidcm, tpiai n;.lura caduca esl, ct iiisi
fiilla sit, ad leir.nii lerlnr, eadem, iil se erig;it ,
cliviinlis suis ipiasi iiianilitis (piicipiid csl iiacla
coii.plcclilur, qiiam scrpentem miiltiplici l.psu et
eiralico icrid ampuiaiis cnercel ars agricol;iriim ,
iie silvc-cal sermciiiis el in omnes partes fiiiiila-
liir. I "'Sidoiiius lib. \, lCpist. 17 : « llic pars sub
iinibia palmilis adnlii qiiaiii stipitibus allaliscaiiccl-
lalimqiie pcndenliliiis pampii.is siipenlucia Icxiic-
lat. > Vide iiifia in iiolis ad liljruiii prininm Tesli-
moniontm atlvcnus Juda;os cap. 21, iii \oi;c ciliaum.

Viteam porlicum. Virgilius, lib. iii Georyicorum :
Hic noclein ludoducunt, et pocula la;li
Feruieiilo alque acidis luiilaulur vitea sorbis.

Prudciilius in Hamarligeitia :

Sepibas ei dcnsis vallentur vitea rura.

El in llymno ante cibnm :

Hic ul)i vilea painpinco
Hracliia palmite luxuriant.

Frondea tecla. Ex Virgilio, lib. iv (Uorgicorum,

Et froiidea semper
Teelapetuut.

Ovidius, lii). III Fasiorum,

Frondca facla casa est.

Arator. lib. Ii Aclunm Apostolicorum, dixil frondeuiu
comitm veris. Sic Ciceio, ciianaiurus scriiioiies intcr
ipsiiin, Uiiiuliim fralrem el Titiim Poiiipi.iiiiini Aili-
ciiiu liabitns d(! le^ibus, ciim divissel Pi;iloiiciii ciiiii
Clinia et ciiin L;ice(l:eiiioiiio Mogillo a'siivn die in
ciipres-elis Cnidioriim et spaiiis sylvesiribiis de insii-
liiiis rcriim piililicariiin ac de optimis kinibns dispu-
las^e, ait se et yiiinliini cl Atlicmii, inleiprocerissi-
inas populos, iii viridi npacaipie ripa iii;inibiilantcs,
tiiiii aiilciii lesidciiles, «jircsiisse iisileni de lebiis
ali iuid iibeiius qiiam loicnsis iisiis desidccet. Sic
Lnciaiius iii Dialoyo domus Sociatcin ail siib plaiaiio
[ronilente el bi-rba virescenie cl loiilc limpido scdissc
cum Pliajilro Myrrliimisin. Yide SiinK.iidiim iii noiis
ad Sidoiiiiim, lib. ii, Epist. 1, iii verbo hyppodrumus.

In aures. Codex Becceiisis liabct in tiuras, quod
salis congruit ciim bis <,|u;e se |uuiiliir.

.4/iiimis simiil. Idem codcx, aiiiina simitl et au-
dilus iiislriiiiitr el pascilur obiuius.

OciiUis luus. Il;ec est lcctio vctcnim cdilioiiiiiu
ct pliiriuMriim veieriim codiciiin (ipiin):c iiiii;c. Pri-
inus omniuiu Rigalliiis muiavil cl cdidil , ueulos titus
li.vus es. Seciit;i esl pi.slca ediilo .\iigli(:;iii;i , i{ii:c Ri-
gai;i;.ii;.iii imilata est , (piainvis iii ea adiiotaliim sit
lcelioiiem (pi.uii iios rc\oc..miis exl;iro iii puribiis
aiiliipiis cidicilm- iii;iiiiiscriplis. .Miror aiilciii cam
lcclio iciii, qii;e lalina non eslj poiiiisse plncere boiiii-
iiibiis erudin». Ort;iiii illain es^e iiiai.ile-iui. csi ex
pcrniiit;itioiie litler.rmii o el ii, (pi;is Qiiinlilianiis,
lib. I, c;.p. 4, a(lii,)t;it i>liiii peis;cpe miil;iii solilas iii
scribendo , ipiod eli.im ;idnolaliiiii lepcri iii librn
prinv" Prisclani. Paipie iii vet..siissiiiio epislol inim
s;incii Cypnani codicc, 1305 bil)linllicc;e C lbertin;c,
ipii Init nl III Tbiiaii;e,dis:'rle bcnpluui liUocitlos liws
li.tus est, scl siii.ra liiieam lilUra u jimcla esi ciiiii liis
dicibns vocibiis. ul sciret leclor cmeiulatii.nciii csse
el cain csse vcraiii lecunncm qu^e siiperposila cral.
Nam cgo s;cpc vidi iii vetnsiis codicibu^ aliiiriiiii ccri-
pioruiii cumdein iiiodum cmendaiionis scrvaium, ni-
iiiinim iibi pcr crrorc.m -cnpti cral lillc:;i o sujicr-
posil;iiii cssc litleram i« el c coiivcrso. Coiilirniat
autem leciii.nem libri Colbcniiii etiaiu illc qui fuii

107

EPISTOLA 1.

198

csl. T;im aiire quam « meiile loliis nudilor es , A no Deo n vnx esl, vocis piin '' sincerlias nuii

ct lioc, amore qiio diligis.

II. Csieriim, qu^ile velquaitinm est quod iu pec-
tus luuiu veiiiai ex nol)is? Exilis ingenii aiigusta
mediocritas leniies admodiiin fruges parit, iinUis
ad copiaiii feciiudi cespitis culuiiuibus ^ iiigrave-
seit. Aggrediar laineii ficultate <= qua valeo; nain
et niateria dicendi facit mecum «i. In judiciis,
iii concidue "^ pro rostris, opuleiita lacuiulia vo-
Iiibili ' ambitioue jacletur. Cum vero de Doini-

eloiiueiiii;e ^ virilius uilitur ad lidei iTguiiieiila ,
sed rebus. Deni^jue accipe noii diseria sed fiulia,
nec ad audienlise popularis illecebram > culio
scrmoiie (ucaia ), sed :id diviiiam iiidiilgeuiiam
piiedicaiiilam rudi verilaie siinplicia. Accipe qiiod
seiititiir aiiiequam discitur, nec per moras te.uporum
ionga agiiitioiie colligitur, sed compeiidio graliai ma-
turaniis liauriliir.
111. Ego i^ cum in leiiebris atque in nocte

LECTIONES VARIANTES.

Quo ore qua Lmn. Lin. NC. l. Ebor. Voss. 2 Tam
ore quain Bod. 5. FossiU. Spir. Rem. Erasm. Ma'n. iijo-
relt. Quo rnore qua nieiile Tlm. Vict. quauirecla meiite
Voss. i. Oiiain ore, quam iiiente Oxon. g

•) Culiiiib Oxon.

«^ Faciillaloin Hen.

<1 Meluin Goul.

«In judicii contentione Yicl. Lin. Goul. Juciicii cou-

STEPll. BALUZIl NOT^

pliuis iiberiorem fiori. Ammianus Marcelliiius, inilio

cionii liiu. Foss.

f Noliili Fab.

8 Uouiiuo et de Deo Foss. Et de Domino et de Deo
Tku.

1» Purse FoM. 4.

i Illecebri>s Ar. Lam.

j Fucaiain Tlm.

k Krgo I amei. nullis prcesidiis posuil.

Rnymiindi episcopi Acconcnsis, in qiio scriiiiiim eral
ocului iwis fixus es. Quare retie m<'a siMitentia fccit
Liica- Fredericiis Riiiibarius, qui lii «ua Episiolarniu
saiicti Martyris edilione vetiMeui lectioiieni rrvocavit,
ei ad niarginem reji^cil e.im quaiii Ri^aliiiis substiiu;-
ral. PliiMiis, lib. xi, cap. ol : Animo aulem ridi-mvs,
animo cernimus. Uculi, cen vusu qnwdmn , visibilem
ejus pnrlem uccipiuul ulquc Irunsuiillunt.

Tmn uure. Aiilea lcg 'baliir tuui ore quam mente,
pftssiiuo si'11-iu. Neque eiiiin ore audimiis , sed aiire.
Psa/mo XLviii : Auribus percipe verbu orisinei, (^t alibi
sa^pe. iluuc Cyiiriani lociiiii igo emendaverani ex

ceitissimii coojecluia. PulaUam auU' i priiiiiim

fuisse qui illiim euiendassct ; verum postea depre

linidi eaiii emeudali 'iii fui-se laclani aiite me a

Rigaltio iii (ilisiTvaiiouibiis siiis. Nei|iie niilii pl:ic.'t
ceiisiira Gronovii censeiitis liaiic Rigaliii ein nd.ilio-
nein noii esS'' legilimaui -.1111111 ('iiini ad biiiic 1 ciim
faciiiiitvt^rlia Plinii,((«en/«S(;( pp/K<(;ns,qua' Gronovnis,
llb. III Observal., cap. 12, affert ut osieiidat vocein
ore uoii esse miitanilaiii in aurc.

Tuius audilur Pliuius lib. i, cap. 7, lo<|uens dc
Deo ; Tolus esl visus , luius audiins. llein Noviiiiaiiiis
ili libro (lo Triiiitate : Cwleriim ijise loliis oculus, quia
tulus videi; lolus aiiris . qiiin lo us audil. Hiiic saiiclus
Leo pa|i;i in serinoiie Nalivilalis Domiiii : Doidnus
luus ubiijue prwsms. Ei Cyiirlaiius ipse, iii inilio libri
deOriilioue Utimiiiica (p:ig. iOi), ail : Deumubique csse
prwsentem, uudire uiuups cl videre.

II.— Exilis iiiqeiiii. Ili ■roiiymns in pra'fatione libri
lerlii iii Epislolaiii adGil.ilas: •"' Exilis inijenii rivulum
vix piirvo slrcpeiilcm uiurniure seiuientes Riiriciiis epi-
scoiius Lcinovcnsls, lib. i, Episl. 10 : Me iciiilis lulio

libri XVI : Inslrmnenla omnia medwcris ingenii si suf-
fecerinl commolurus.

Culmiuibus. lla omnes editiones ante Pameli:!-
n:iin. Conseiiliiiiit etiani vetera exemplaria. Quaiii-
qu:iiii autciii vo\ culuiis, i|uamPamelius altcri sulisli-
tiiit, boiia sit et bonum sensum coiisiitiiai, revucaii-
d;iiii esse piitavi velerein lectidneio , qii;e ct i|;s;i
opliiiia est : ciiliiien cuiiii sigiiKicat suiiimiiateiii ali-
ciijiis rei. Iii codice Tiiroiiensi scriptum est culmiiii-
bus, el siipra liiie;im vel culinis.

ISon eloquemia: viribiis. llieronymus in episiola ad
Pnmmuclnuin pro libris siiis adversiis Joviniaiiiim :
p Purro cloi,ueniium , quam pro Chrislo in Cicerone cun-
leinnis. in parvulis non requiras Ecclesiuslica inlerpre-
lutio, eliiimsi liabet eloquii venuilatem, dissimulare eum
debel el fugcre.

A"o/i diseriu. Hieronyiiius in epistida ad Nepo-
tianum de viia clericorinn : Audi igilur , ut beaius Ctj-
prianusait, non diserta, sed jortia. Ruricius, lib. i,
Epist. 17. Cerli sumus i\uod non tnm diserla cupiiis
andire sed forlia. Juliaiiiis Pomeriiis, lib. iii, de vila
conieinpliiliva, cap. 34 ; trudmibus viris non placeiU
phiileratu sed furiia.

Nec ad uudieniice. Codex episcnpi Acconcnsis,
nec audieniim poputaris ittecebra culto sernwne fu-
cula.

lll. — F.yo ciim in twbris. Cilathuiic locumsauitus
Augiisiiiius, Scrmo/ie 312, iii nova editioiic. Yideiur
auieiii Sediiliiis ab lioc loco miitu:isse qua; dc sua
conveisioiie ad Dcura srribit in Episiola ad .Maccdo-
niiiiii. Ckiii swciiluribusigilur sludiis occupalus, iiiqnil,

rure eqesliiie ac sleriHlale e.tilis iuqenii. Syiiiinaclius j- K/m iwpalienlis inqeiiii , quod UiviuiluUs inniepiovi-
lili. IX , Eiiist. 10 ; il/ci ingeiiii exilitis elium parum denlin geiieravil, iion uiililali uniinw sed inaui vilcu de

miriilur. .^liis verbis ideiii dixii Laciantiiis, in c;ipile
piiiiio libri deOpilicio Dei: Qunnium possibitiias inlct-^
ligenlice iiiew pervidel. Cassiaiius iii pr;rl:iii ine Cnll.i-
lioiiiim : lu quiinluin tenuiuis nohlri suffecil inqenii.
Juliiis Kiriiiiens iii |ir.cf iliciic ilc liistiliitione .Mallie-
seo- : In nobis lenue esl iniieiiium Pro iiiui M.irlialis
lib IX, epigr. 51, dixii pusilliim iiigenium llierOiiyinus
in epil;ipliio Nepoiiiiii tOrnndes mnlerias iiigeniu piirva
non susiiueiil. Ariioldns Uoiiev.illeiisis iii ciliiioneAii-
glic.ina ; Subiimes materins sublimiuin ingeuioiuin exi-
gunl Iriiclalores. Kecte. Eleiiim niagnn ingenia , iit ait
Velleiii- Paterculiis, mugnis adjuiuribns egcnl. Pra:-
clare Qiiiiiiili:iiiiis iii pr liaiiiuie 0::Uori;iriim lustilii-
tioiuiiii : tlliid lainen in priniis leslandnm c^l, niliil
pra;cepla atque arles valere iiisi udjuoante naiura. Qiia-
pi ujiler, ctti deeritinqsuiuinnon magis liax ecripla sunt,
qunin de agrorum culiura slerilibus lerris. Idein, tib.
v.ii , c:i;i 1, ;iit ut terraiii cullii, sic aniiiiain disci-

jjenderein, el itllerarice solalia disciplinw lusibus infnc-
liiosi operis, noii nuciori, descrvire, iiindem miserieors
Deus rerum coiidiior clenienlius fubricum stii juris
asjie.tit elsiullos in lueiniindaucesapwiiinv diuims liiib:ri
seiisus indoluil, ac (niuuin prudeniice inoriulis iiigeiiium
catesli snte condivil Mox ut carnis oculos iiilerior cuti-
gn desmuil , per senles dumosi ruris erranlia in lierbain
ftorei cesjiilis revolvi vesligia , liiloque nisu metioris ar-
bilrii cutium iltustrnli pecloris Deo dicnvi. Miiiiirins
Fciixdcse loqueii- •.Ciiin, discussacutigine, de tenebra-
rum profundo in tucein sapienliw et virlulis eniergercm.
Lucianus, pre byler Aiitioclienus, npiid Riidiiuin, lib.
IX , cap. 6, assereiis lidcm nostiam adversiis gcnii-
les : Krruvimus eiiam nos atiqunndo, et simuliicra quw
i;isi finxtmus dcos cccti ac terrw pulabamus auclores.
Coiiimodiaiiiis, liislruclione 20 : (i'e/is el ego fui, per-
vcrstt tnenle moratus , ct vilam islius scecttli ticrum csse
puiiibaiii. Vido etia.ii Insiruci. l cl 35.

199 DIVI CYTIUANI i«lO

coeca jncerem, ciinKine in salo jaclamis " sai- A ii''is, fie(|uenlioi-e comilatii olliciosi agmiiiis lio-
culi niilabiiiidus ac diibius vesiigiis olicnaiiriljiis lliic- iicsi:iiiis , poeiiaiii pnlat es-se ciim solus est. Toiia-
tuareiii, vit;e •> mea; nescius, verilaiis ac lucis cilius seinper illccebiis neccssc est, ul solebat ,
alieiius, difncile prorsus ac diiruin pro illis luiic nio- viiiolentia invitet, iiiUct superbia , iracundia iiiflam-
rilius opiiiab;ir (|uiid in satuieiii inilii divina indul- niet, rapncitas ini|uiciet, crudelilas stimulei, anibitio
genlia pollicebatiir, nt quis renasci deiiiio possel, g delectei , libido pra!c'pitet '.
utque, in novam vitam lavacro aqua; saluiaris aiiima- lY. Ha'c cgomet i ssepe meciim. Nam , ut
lus ", quod priiis fueiai exponeret , et, corporis jpse ^ qiiamiiluriniis vila> prioris erroribiis impli-

licel ^ manenie conipage " , homiiiem aniino ac
mente ' mutaret. Qui possibilis », aiebam , est
tania conversio, ut repeiite ac perniciter exuatur
qiiod vel genuinum silu ^* maleriie iiaturalis obdu-
ruit , vcl usiirpatum diu seiiio veiu^latis inolovit ?
Alta b:uc et profunda peniius radice sedenint.
Quando parciuioniam discit qui epuiaribns cociiis et
largis dapibus assuevii? ct qui pretiosa vesie con-
spicuiis in auio aiqne in piirpura fulsil , ad ple-
beium >e ac siinplicem culluiii (|uaiido de|ionit ? Fa-
scibus ille oblectatiis el linnoribiis, esse priv.iiiis
et inglorius iion potcsl. Hic stiputus clieniiuiii cu-

citiis ' lenebar, quibus cxui nie piisse non cre-
dereni , sic viiiis '" adbxrenlibiis obsecniidans
crnm, et desperalidiie " melioriim, malis meis vc-
luti jam prtipriis ac vernaciilis ofTavebam. Sed,
poshpiam, uiidsR gciiilalis auxilio supcriorls xvi bibe
deiersa , in expialiim peciiis sereiiuiii ac puriiin dc-
supcr se luiiicn " inliidit , p(isii|uaiii , cj>liiiis spi*
riiii h^iusto, iii iiovuiii mc boininem iiativilas secunda
rcparavit , niiruin in moduin protinus connrmare &c
dubia, patere cl.iusa , luccre teiiebrosa i', facnl-
taicm dare qiiod prius diflicile videbalur, geri posse
qiiod impossibilc putabatiir <i , nt csset agnoscere

LECTIONES VARIAISTES.

" Hujiis Voss. i.

k Forle viae Oxoii .

•^ Arniatiib .Ir. Lam. Eb.

'' lixponerei : corporis licct malc imprem fere omies
el ims. Cor|iorea RifiuU.

« Maiieiite niateria Thu.

f Hoiniiiem acmenleiu Vicl.

E Quid inipossibilius aiebain, quani Pem.Lam.Eb.
flegi. yiiin Pem. Foss. Spir. Rem. Maitu. Cui Goa/. Lam.
Ciiiomudo Voss. 4.

^ Geuiium iu siiiu, uola marginalis vel. eod. Gemiiio

Q silu Voss. i. Spir. Geniluni ia sinu Bod. 3.
i Ellibidoprx-cipitet Thu.
i Egonicuiini£tor.£en.
k Naiu et i| se Lam. Ebor. Voss. 2. \ict.
1 [niplicalns Thn. Foss.
■"Segnisviliis Thu.
" Eram desppratione Thu. Voss. Ficl.
° Jiesuper se lumeii deest apud Pam. Ri(i.
P Cffi|ieruiil add. Vos^. 4.

1 Piiiabatur esse, agnoscere terrenum fnisse , ([uod
prins ul vere Dei esse LrtiH. Et. Goul. Vict.

STEPll. BALIJZII mjJE.

In nocle caica. Id est idololatria. Hieronymns in
caput tcniiim Jona; : Proponamus beatuni Cyprianum ,
qui priu$ idototatria! assertor (uit, el in tantam (iluriiim
creiil etoquemiu; til oratoriam qiioque doceret Cartha-
qini, audisse tandem sermonem Jonx, et ad pmiiiten-
liam coiivenam iii tanlain venisse virlulem ut Chrislitm
publice prcedicarel , el pro illo cervicem cjladio flecieret.

Henusci. Non eiiini nascimiir sed rciiasclinur Chri-
Stiaiii. Terlullianns iii Apolosclico : FimiK, iio/i nas-
cuiitur Chrisliani. Itciii Hieriinyiiius in liliro advcrsus
Vitjilauiium el iii Episiola ad Lictain de histiiiitione
filue. Apiid Priinasium iii Prolngo coninieiit:irii in
Epistolas l'auli, Clirisiiani niunt ad Jnd.rus : Filios
Abraha; non facit nativitas, sed /i(iw. Vide qii:e de Chris-
liaiioruin iiallvitateait MunnuUis a Girlia in Coiicilio
Canliaginensi, et (|n:e Foniius di:iconus iii vitu Cij-
priani liicil de iiaiivitate coelesti

irum confudii cum Cypriano Antiochcno. Porro fas-
ciuin decus et imperinindixit Culuiiiella in prxfatione
lihruruiii de Agriciilliir:i.

Officiosi agmiitis. Iii iino ex vcteiibiis libris meis
lesiiiir /loiKJs/ioiis ajrHiiiiis... Sic eiiaiii liabebat codcx
episcopi Acconensis.

Poenam piitut. Vide qna; de hoc argnineiilo an-
iiolat Casanbonus ad librum tertiuiii Siietonii in
verbo : Si nondominuris.

Jllecebris. In edilioiiibus Painelii et Rigaliii ad-
ditnr n,ssKe(«m. Angli annoi;int Paiiieliuni voccni il-
lain addidisse contra lidi-in onininiii vetcriiin cxeni-
pl:iriiiin, Qiiod veruin esi. Ego eiiliii lllain iioii rcpcri
nisi iii uiiu icgi) qiiud fiiil oliiii sancii Mariini Tiir-
nacensis. Iii Duionensi, iii reccutiore Ileiniglano , et
iii mio ineo scripluin est diditum. Qimd indicare vi-
detnr adject.ini lianc voceiii fiiisse ab eo qiii piiiarct

In auro... purpura. Ilieroiiymiis !n Epistoln ad jj deesse hic aliqiild. Ii;ii|ue arbitniliis suiii rccte cen

Heliodoruin de Landc vitw solitaria!, ct iii Episiola
ad Laitimi de Inslilulione lili;E, in aurualque purpiira
/uc/ere. .M.Catoapud A.Gelliiim, lib. ii, cap. 18 : Fu
res pnraioruin facinorum in neno atqiie in compedibus
cetatem agunt, fures publici in iiuro alqiie in pnrpimi.
Saiiciiis Ambriisius sivi' quis ;iliiis , lib. iii Officiur.,
c;ip. 3, aii : Sei'iorMiii lamen occulta fiirla, divuum ra-
piiKE publicte S^iicca, Episl. lxxvi : jVemo ex istis
quos purpuralos vides (elix esl, non niagis quibus scep-
trum el cUlumgdem in scena fabulie assigiuint.

Fascibiis ille. Isia Cyprniiiuin de se scripsisse
cciisuii Giiilleliiiiis Cave, quia piiiabai illum lionori-
bus in republica lunciuin aiit('(|u.iiii licrelclirisiianiis.
Veruiii ciiin iinspiaiii inveiiiamns illiiiii habiiisse liono-
res, luagisiralus, iinperia, nulbi iios nitiomovere po-
test iit verba illa periinere piiteinns ad Cyprianuin.
Rhetoreiii fuisse sciinus, seii non proconsulein, prae-
loieiii, aut praesidem, nec ullo alio magislratu func-
(uni. Errorillc liinc ortus csi iiuod Cypriaiinm iios-

suisse Ani^los illaiii esse eliminandam.

Li/»i(/o pii('ci;;i/W. Seneca, Epist. x : 7'iiiic auda-
ciain acuii , libidim irriuil , iriicundium insligat.
Coininoiliaiiiis Instructione G5 : Libido prwcipital. Vln
inlcriin adiiioiiciidiini est, qii:iiuvis res sitexigiii iiio-
iiiciiii, iii veieri llbro Coinniodiani isilc scripiiim
esse Belliiierare cupis pro eo qiiod Uigallius edidil
llelligerare qiiwris.

IV. — Erroribus. Plerique libri vcicres et cililiones
ouines ante Maiiiitianani pnercriiiil horroribus. lit
lam.u iiiulti liljri b .beiit erroribus. Qund ego piilo
islicesse luelius. Conlia paiilo inlra iclinni /lorroii-
bus iii h:ic ipsa Epislol:i, nt siio loco dicellir.

Offuvebam- li:i scrqiluni vidi iii iniibiisdam li-
bris vcteribus, pro qiio veicns editionos aiite lligal-
ti:inam adfuvebam. \i\(r.i in Epislola iii, videiniis of-
focuri pro suffocari et offeciura pro cffeciura iii sentcii-
li:i qiiaiii in causa baptisini li;creiicurum protiilil
Munnulus a Girba in concilio Carlhaginciisi.

201 EPISTOLA I.

tprrcniim fiiisse quod prius carnalilcr nalum dcliciis A onine

obnoxium viveret , Dci csse coepisse quod jam Spiri-
tus sanctus animaret. Scis ipse profeclo ct mecum
parilcr recognoscis quid detraxerit nobis qiiidve coii-
tulerit mors isia criniinum, vila virlutum. Scis ipse,
nec praedico. Iii proprias laudcs •■> odiosa '' jacta-
lio cit ; quamvis noii jactatum possit esse, sed
gratum, quicquid non virtuti hominis adscribitur ,
sed de Dei niuncre prxdicalnr; ul jam non pcccare
csse coepcrit (idei , quod aiitc pcccalum est , fiie-
rit <: erroris kumani. Dei est , inquam , Dci est

202
qnod possumus. IiKle vivimus, inde polle-
inus, inde snnipio cl conccplo vigore <• , liic adl-.uc
posili ftiliirorum iiulicia pra;noscimus. Sil lanium li-
juor innocenii.i: custos, ui, qni in menles noslras
indulgenlix coelestis allapsn clemenler Dominus in-
fluxit f, in aiiimi oblectaniis hospitio justa e obtcm-
peralione tcnealur, iie accepta >» seciiritas indili-
gentiam pariat, el vcins deniio hostis obrcpat.

V. C;etcnim , si lu innocenlia! , si jiislitia; viam *
teiicae, si illapsa J lirmilale vestigii lui kinccdas, sl
in Deum viribus tolis ac loto corde suspensus hoc

LECTIONES VARIANTES.
* Scribere in propriasBen. Ebor. Lmn. In propriis lau- B i.Pem.Eras. Manul. Iiiluxit ii/ore//. Yicl.

dibus l'em.

i> Oliosa S])ir. Rem. Eras. Foss. ricl.

•= I'eccalum fueril i.am, Ar. Eb. Gemris NC. 1.

<i Dei oiime Oxon.

' Suniplo vigore Yoss. i.

t Qiiod Mi nientes nostras clementer Dominns influxit
Ar. Ebor. Inflixit, Ben. Lum. Bod. 3. Voss. i. Spir. NC.

8 Justam per orationem nen, Ar.

ii Ne cum accepta s. i. par. velus Pem. Lam. Eb. Ben.
yoss, 2 Nec receiiui Foss.

i Justltije Semitam Lin.

i Teneas illapsa flrmitale vesligii Lam. NC. 1. Ebor.
Thu. Foss.

k Vestigiis tuis Yoss. i. Morel.

STEPH. BAHJZII NOT^E.

In )trop\us taudes. Ruricius, lib. ii, Episl. i : In
propriis Imdibus, sicul dicitur, est odiosa jactalio. Ita
veius codex sancii Galli, pro quo Canisius edidil jflc-
lanlia. Qno verbo usuin csse Cypriaiiiim saiis constat.
Vera profecto cst illa Cypriani senientia. Unde illud
vulgaium : Laus proprio sordescit in ore. Proverbio-
rum XXI : Laiidet te aiienus , ci non os luuin. Angusli-
nus in Epistola ad Valerium Comiiem : Et ideo de te
narratio suavior nobis erat quia ea dicebat quce ipse non
posses, ne quidem me in^iuirente, rescribere, iie luarum
taudum, quod sancta Scriplura prohibel, fieres prcedica-
lor. Apud EiisebiuuK lib. ii llist. eccles., cap. 50 ,

conftdenter pro se el prolerve toqui. Licet enim ali-
quaiido excnrrere in proprias laudes , exemplo sancli
Pauli apostoli in Episiolj secunda ad Coriiiihios
(xi, 22) : In quo quis audet , ul insipiens dico, audeo
etego. llebrai sunt, et ego. Israelilw sunt, et ego.
ilinislri Cliristi sunl, ul minus sapiens dico, plus cgo.
In sudoribus pturimis , in carceribus abundanlius, iii
ptagis supra modam, in mortibus frequenter, elc. Qiio-
modo autem se quis possit aliqiiaiido laudare expiieat
sanctus Auguslinus in Psalmum cxliv. Extat apiid
Plularchum libellus qiia quis raliono se ipsuiii citra
invidiam laiidare possil. Aristoieles de semeiipso.

tnultum vituiieratiir Paulus Samosateniis (|uod de se G nt Valerius Maximus Iradit lib vii , cap. 3, iii ncu-

magnifice loqueietur, non ul episcopus, sed ut so
pbisiaquidamct imposior. Plinius, lib. i, Epist. viii:
Etenim, si alicnai quoque taudes parum wquis auribus
accipi solent, quam difftcite est oblinerc ne motesla vi-
dentiir orulio de se uui de suis disserentis. Dionysius
Ilalicarnasseus in iuiiio Ilistnriarum siiarum ail non
fuluriim sc esse mulluin in propriis laudibus quod
nudicntibus graves moleslasque se esse sciret.
Symmachus , lib. i , Epist. i : Nempe derides
quod de me atitiua justo indutgentius prmdicuvi.
Et licec est vera uique digna reprehensio. Omnis
quippe osienlatio non carel suspicione mendacii ;
quia quicquid assumilur, proprium non pututiir. De-
hinc juctantia avara laudis mutlum decoquil de pudore.
Hinc fortassis illud Syiiimacliiaiium a Sidonio lauda-
tum : Ul vera taus ornal, ita fatsa casligul.Cni .seii-
tenti;ccoiisonai .\n:istasius papa in epistola ad Joun-
ncm cpiscopiiiu llierosolyniilaiiiiin : Diiptoxenimcuusa
me Iwc poscere conslringil, nc coiisuccrdolis tiii scnsibus
aul dolorcm jiilsu luus iiigerut , aiit pudorem vera suc-
«)»/«(. Qiiiiiiiliaiius lib. iv , cap. l : Nonnumquam
contiiigil relutio meriloruni , de qiiibus verecuuilius di—
cendiim erit suu quuin uticiia liiudanlis. Et lib. xi,
cap. 1 : Oinnis sui viliosa jactatio est, ufjertqiie audien-
tibus non (uslidium niodu, sed pterumgue eliam odium.
Anie eum Ciccio dixerai in libro i Officioruin : Defor'
me eliani esi de se ipso prwdicare. Sciebai eiiiiii verum
csse qiiod Jiilius Ca;sar aii iu libro secundoComHicn-
(arioniiii de bello civili , libciiler homiiies ilc suis laii-
dibus pra;dicare : quod non factitasse illiiiii iradit
Dio Cassius llb. xxxvii. Et tainen idem Cicero pu-
tabat licere interdiiiii dc se magnilicc pncdicare. Ail
quippc iii libro Officiorum ; Licc/ ciiim , il/ora' fiti,
apud te gloriuri , ad quein et liwreditas liiijus gloriw
el fucinorum imiliilio perlinel. Idcm in Oralione dc
liesponsis ariispiciiin : Voteslquisquam in rebus niagnis
ciim invidia versatus sntis graviter coiitra inimici con-
lumelium sine suulaudc respondert. Plautus in Am-
phiiruoiie ; Qui non deiiquit , decet auiUtccin csse ,

Patroi.. IV. S. CiP.

tram parlem loqui debere praedicabat, (luoiiiam lau-
dare se vani, vituperare stulii esset. Nam in se di-
ccre non est fere nisi scurrarum , ut ait Qiiintilia-
nus lib. VI, cap. 3. Vide Demosthenis oraiioiiem de
C.Orona.

Timorinnoeenlimcustos. Columellain prcfalionelibri
XII : Metus pturimum confert ad ditigentiam custodiendi.
T. Livius lib. xxxiv : Disciptiiia custos infirmitatis,
quam inter vatidiorcs optime timor continet. Vegciins
lib. IV, cap. 12 : Timor niagis frangil insuetos. Tcr-
tullianiis lib ii , de Cullu femiiiarum : Timor funda-
mentnm snliitis est. lu Psalmo cxviii : Iniiiuin sapien-
tiw timor Domini. Et alibl : Dealus vir qui tiinet Do-
minum. Laclanlius in libro rfi; //« Z)(;i, cap. 11, ait
rcligioiiem csse nmi posse ubi mciiis niilliis csi. Ilciii
illud in libroiii JViefcfliV/os etapud Pelronium :
Priiniisiu orbc deos fccil timor.

Rclalio Leonis Papa; 11, ad Coiisianiiiiiim iinpii^ra-
•j^ torem inscrla aclis scxue synoili : Picins cniin vcstra
fructus misciicordim est. Volestas aulein cuslos est dis-
ciplinw. Eiiiiodius io Vila snncli l''inpliiiiiii ail verc-
ciiiidiaui essc matrein bonoriim opcriim.

i\'e «(^ciiriln.s. Cypriaiins in librorffl L(i;)sis p. 132 :
Truditiim nobis disciplinuin pax longa corruperut. Se-
cnndaeenimres, utait T.Livius librovi, negligenliam
creanl; ideoque eis non multum fidendiim idem ait
iii libro xLii. Vide noias nostras ad librum scxtuiu
Salviani.

V. — \iam teneas. Quidam libri velcres praBfenini
semitam. Pamelius, aquocxleriacceperuiit, edidit : Si
justitiam teneas, si illapsa firmitate vestigii tui incedas,
si in Deum viribus tolis etc.

Ittupsa. Id esi , si iia firmo pede viam justitiac
teneas ut ab ea noii dedccias, ul non labaris : illnpsa,
id est, iion lapsa. Libellus Prccuin Marccllini ct
Fausliiii : Intapsa firmitate vestigii. Qua; suiit verba
Cypriani.

' Virtuic siiicera. Isla cxcidcruiil in cdiiionibus Pa-

203

DIVI CYPRIANI

201

sis lanlum quod csse ccepisii, taiUum tibi ad licciuiam A conflictanles , ejulanles , gemenlcs incremento pcenae

Uatur quantum gralia; spirilalis augclur. Non enim ,
qui^bcneliciorum ' lcrreslriummosesl, in capessendo
muncrc •> caelcsii racnsura <= ulia vel modus est.
Prolluens largilcr Spirilus nullis (inibus premitur,
nec coerccntibus ciauslris intra certa melarum spa-
lia frxnalur >• : manal jugiler, exubcrat affluenlcr.
Nostrum lanlum sitiat peclus et pateat : quanlum
iliuc fidei ■-■ capacis aflerimus , tanlum gralia; inun-
dantis baurimus. Inde jam facullas datur, casiitale
sobria , menle integra, voce pura, virtule sincera ' ,
in medelam dolenlium posse venenorum virus ex-
tinguere s; animorum desipienlium labes, reddila
sanilaie , purgare ; infeslis jubere pacem , violenlis
quielcm, ferocientibus lcniiaicm; immundos ct er-

propagantis extendere , flagris cxdere , igiic torrcre.
Iles illic gerilur , ncc videlur ; occulla plaga , ct
poena i manifesla. Ita quod esse jam coepimus ae-
ceptus spirilus licenlia sua potitur ; quod necdum
corpiis ac membra mulavimus , adliuc carnalis
aspeclus sxculi nube ca;calur. Quantus Iiic animi po-
tenlaius, quanla vis esl, non tantuu) ipsum essc
sublractum perniciosis contaclibus mundi, ut quis ^^
cvpiatus et purus nulla incursanlis inimici labc ca-
piatur , sed adhuc majorem et forliorem viribus fieri,
ut in omnem adversarii grassanlis cxercilum impc-
riosojure dominelur!

YI. Atque, ut illustrius, veritale patefacia, divini
niuiicrisindiciaclarescant, lucem tibiadcognitionem

raticos spiritus, qui se expugnandis hominibus li B dabo ; malorum caligine abstersa i, operii ssc-
immerserint > , ad confessionera minis increpanii- culi tenebras revelabo. Paulisper te credc subduci
bus cogere ut recedant, duris verberibus urgere; in montis ardui veriicem celsiorem, specularc

LECTIONES VARIANTES.

> Qualisross. 4.

1» Muncre divino ykt.

*= Censura tam. Eb. Lin.

•1 Refrsenaiur Lam. Ben. Ebor. Thtt, Fict.

e Illic Cde Yiel.

t Sancta £en.

K Extingui Thu.

•» Ad expugnandos homiues Vict,

i Immerseraut Tlm.

i Sed poena Thu.

k Quia Oxoii.

1 Detersa Lam.

STEPH. BALUZII NOT^.

melii et Rigaltii. Extant enim in aliis et in muUis
aniiquiscodicibus. Anglicana edilio reposuit.

Medelam dolentium. Ila codex nionasterii Bec-
ccnsis et codex episcopi Acconensis. Veroiiensis et
unus Vaticanus medellam dolenlium. Volercs edilio- .
ncs habebant in meduUa adolescenlium, Morellius
posuit in medulla adolentium. In codice sancti Ar-
nulphi Metensis scriptum est in mcdela adolentium.
In uno regio et in uno meo, inde medeta languenlium,
Atque hanc lectionem esse meliorcm exlstimasse
videlur Uigaltius , et vocem dolenlium , qua; hodie
exiat in vulgatis ediiionibus , censet esse potius ab
inlerprete quam ab auctore. Et quia in antiquis edi-
tionibus videbat scriptum esse in medulla adolescen-
tium, quam scripturam confirmant qusedam vulcra
exemplaria, hinc collegit emendatissimum forc hunc
locum si scriberetur in medelam dolescentium. Verum
ego hanc vocem nuspiam reperi. Ilaque pulo lectio-
nem vcterum librorum , quani rcliuui , prxlerendam
esse voci novac , quas nullam aliani habet origiiiem
quani conjecturam Uigallii. In Epislola liv, pag. 77,
scri|itum est : Merito Irahebalur dolenlium poeniteiitia.
Porro medulia pro medeta positum aliquando fuissc
per crrorcin librariorum videre polerit lector in lomo
Canitularium pag. 1011.

Venenorum. Duo libri veteres habent velerno-
rum.

Erralicos spiriius. Infm in libro de Idolorum
Vanifate, pag. 22G , Spiritus intinceri et vagi. Ubi
vide nolas.

Ejulanies. Tcriulllanus in Apologctico ; Chrislum
timentes in Deo ei Deum in Clirislo subjiciuntur servis
Dei ct Clirisli. Ita dc conlaclu alque ufftalu nostro ,
contcmplalione et rcprwsentalione ignis illius corrcpli ,
cliam de corporibus noslro imperio excedunt inviti et
dolentcs el vobis piwscnlibus t'rw6esc(;Hlcs.ldeni,adver-
sus Scapulam : Dwmones atitem non lanlum respuimus,
veriim ct revincimus ct quolidie tradiicimus el de homi-
rubus expellimus , siciil piurimis nolum est. Minucius
Felix : Ilwc omnia sciiint pierique veslrum ipsos dce-
mones de semclipsis confiteri quolies a iwbis el lor-
mciilis verborum cl orotwnis inceniiiis dc cvrporibiii
exigunlur. Julius Firniicus , dc Errnrc profanarum
rcligioMum ; Hic i/i corpore homiiium coimiluli dii

vestri verbo Dei spiritualium flammarum igne lorquen'
tur, et qiii apud vos quasi dii coluntur , npud nos reli-
fjiosce ftdei medela, Cliristi gratia, liumano subjacentet
imperio et tormenui repiignanles sustinent , et vicli pce-

-> nis uitricibus subjuganlur. Laclanlius lib. iv, cap. 27 :
Quanto terrori sit dwmonibus hoc signum sciet qui vi-
derit, quatenus adjurati per Chrislum de corporibus
qiUB obsederint fugianl. Eliam reliquia; marlyruin fu-
gabant daemones. InHbcllo quippcPrccKm Marcellini
et Faustini scriptum est de virlule reliquiarum Ru-
finiani martyris : Sciiint lioc ISeapoiilani in Campanin,
ubi reliquiai cruoris ejus in obsessis corporibtts dxmonia
affliguni. Vide Hierouymum in libro adversus Vigi-
lanlium , ubi idem lcslatur dc rcliquils marlyrunt.

VI. — J/a<orum. Erasmus addidit biandienlium. Sed
haccvoxnequein veteribus libris cxiat ncque in anti-
quis edillonibus. Iiifra tanieri legilurma/onim blandien-
iiuni virus. llinc crgo vldclur Erasmus accepisse.

Operli. Nescio qua aucioritate ducius Rigallius
malult cdere opertas conlra omnium vclerum libro-
runi ct cdiiionum fidem. N;)m epilheton illud nullo
modo convcnil cum leiiebris, qua; scmpcr opcrla;
sunt. Nisi sl vidil codicem sancli Arnulpht Melensis,
iii quo solo reperi scriplum opertas. Scio Apulcium

D scripsisse , nociemque ei operlas exopiat uitro teiic-
bras. Vcruin cjus aucloritas lanti non esl ut mulnri
proplcica dcbeal oraiio Cypriani. Naiii ipse Cypria-
niis in llbio (/t> Opere c( eieemosynis pag. 242,dixil:
Uculi superfusi nigroris tenebris et nocle conlecti. Et
Virgilliis :

Nox opcril lerras.
Apud Ovidium; i£mus mons operius nubibus ,
.... Et fluidis .idoperius nubibus a;ther.

Palladlus lib. i , de Re rustlca tit. 3 : Loca nebula-
riim noctibus absoiula. Et nibilominus Angli reli-
iiiicrunl edllionem Rigallii. Miror auiem eiim mo-
iiuissc scriplum esse operti in codicc Corbeiensi ,
iii quo cerUiin osl non haberi cplslolam ad Donatum.
In monlis ardiii. liieronyiiius in Epilaphio Ne-
poiiani : si possemus in tatem ascenderc specuiam de
ijna uiiiversam terram sub noslris pedibus cerneremus ,
jmn libi ostenderem loliusorbis ruinas, gentts gtnlibH^

m ESPISTOLA I. 206

iiide rerum infra le jacciUium tacies; ct , oculis in A ora converlas, celebritatera oflendc5 omiii solilu-

dine tristiorem. Paratur gladiatorius ludus , ut li-

dlversa porreclis, ipse a lerreuis contactibus liber
fluctuantis mundi turbines intuere : jam soeculi et
ipse niisereberis luique admonitus et plus in Deum
gralus, majore laciitia quod evaseris gratulaberis.
Cenie tu " itinera iatronibus clausa , maria ob-
sessa pra^donibus, cruento liorrore caslrorura bella
nbique divisa ''. Madet orbis mutuo sanguiiie; et
hojnicidium , cum admiltunt singuli , crimen est,
virlus vocatur cum publice geritur. Impunitatem
sceleribus acquirit , non innoccntias ratio , sed sa2-
viti;e c magnitudo.
VII. Jam, si ad urbes ipsas oculos '' tuos atque

=> Cernes tu Ar. Pem.

1) Diffusa Ar. Lam. Ebor. nen.

« Vitii Lin.

A Ad urbes oculos Bod. 1.

" Siccum Spir. Bcm.

bidinem crudelium luminum sanguis oblectet. Im-
plelur in succum « cibis fortioribus corpus, ct
arvinse loris nienibrorum '' moles robusta pingues-
cit, ut saginatus in poenam cbarius pereat. Ilomo
occiditur in bominis voluplatem ; cl ut quis pos-
sii occidere peritia est, usus est, ars esl. Scelus
non tanium geritur, sed et docetur. tJuiJ polest
inhumanius, quid accibius dici? Disciplina cst ut
perimere quis possit , et gloria est quod perimit b.
Quid illud, oro lc, quale est ubi sc feris objiciunt
quos nemo damnavit, setate integra, honesia salis

LECTIONES VARIANTES.

" f Ad ruinam corporis membrorum sen. Lam. Ebor.
iV C. 1. El arvinse roris Spir. Rem. Assidui nidoris
Eras.
8 Peremit Foss.

STEPH. BALUZII NOT^. '

etregnisregnacoUisa. MalthseusBossus lib. i, Epist. i
.id Pliilippum Parmensein; iii qua disputat de mundi
fii^'a atquc contemplu : Quod lu quoque ut plme per-
cipias , a cailcris animum oro parumper averte atque
veluti in sublimi specula pone atque constitue, unde
uno spectes el cernas intuitu qua; deorsum liic inter
liomines miseranda et tetra geruntur. Sic Merciirius
apud Lucianum in contcniplantibus volens ostendere
Charonti ea qua; in orbe terrarum fiebant, eum in
excelsum moniem arboribus dcnsum deducit , ut inde
omnia videre possit.

Ilomicidium cum admittunt. Seneca : Ex senatuscon- _,
sultis plebisque scitis swva exercentur , el pubtice ju- ^
bentur vetita privatim. In comoedia Queroli scriptum
est neminem dicere verum , cl lalsum dicere crimen
non csse, quia commune est, id est vulgofit^et
ideo licitum est.Velus auctor altercaiionis Synagogai et
Ecclesi(B,io\.H ■ Sedquoniammos erat,crimennonerat.

Virtus vocaiur. Laclanlius lib. i, cap. 18 : Quo
plures liomines aMixerint , spoliaverint , occiderint, eo
se nobiliores et cluriores putanl, et inanis gloriai specie
capii sceleribus suis nomen virtutis imponunt. Seneca,
licrculc furenie : Prosperum uc (elixscclus virtus vo-
cntur. Idem, Hercule Oeteo : Vitium impotens virtus
vocatur. Lucanus lib. i : Scelerique nefundo nomen trit
virtus. Auclor Epistolae seciinda; ad Amicum aigrotum
inler opera Ilieronymi : Injuriam (ecisse virtus est.

Vn. — Cetebrilatem Cnnira in Epistola Zosimi
papaj ad llesycliium ; Monaclwrum . sotitudo omni
(requentia major. Nam, ul ait Ilicronyinus iii Epitapliio
Marcella;, nionachorum eral iimnodica multitudo.

praescripserunt. Illud in primis sa;pe miraius sum ,
fuisse paulo anle hos irecentos annos unum episco-
pum , Joanncm videlicet episcopum Gienneiisem ,
qui , dimisso episcopalu , palam et piiblice profcssus
est se velle ducere vitam eremiticam , et tamcii
semper residebat in curia Romana , et qui secundun
institutuin suuin procul abesse debebal a tractatione
negotiorum publicorum , se totuni dabat miscendis
rebus in initiis nefandi illius schismatis quod post
morlem Gregorii Papa; XI exortum est in Ecclesia
Romana.

Homo occidilur. Seneca Epist. vii : Nunc omissis
Hugis mera homicidia sunt. Idem lib. i, de Vita beala,
cap. 2 : Gladiatoribus quare populus irnscitur et lant
inique ut injuriam putel quod non libenler pereunl!
Contemni sejudicat, et vultu, gestu, ardore de specla-
lore in adversarium vertitur. Terlulliaiius in libro da
Speclaculis : Ceriequidem gtadiatores innocentesin tu-
dum veniunt ut pubticm votuptatis liostim fiant. Eiiam
qui damnantur in tudum, quale esl nt de teviore deticto
in homicidas emendatione proficiant. Et paulo post :
Immo qui propler liomicidce pcenam probandam ad
svectacutum venil, idem gladiuiorem ad liomicidium.
flagettis et virgis compettit iiwitum. Acia sanclarum
Perpeiims.ct Felicitatis : Cttiii poputus ittos in medio
postutaret ut gtadio penetranti in eorum corpore ocutos
suos comiles homicidii adjungeret, etc. Prudentius iil
Hamariigenia :

Sanguinis humani speclacula publicus edit

Consessus.

Observant hilarem de funere plebem.

Quippc monachi, quibus interdicta! erant civitales, j^ ,^^^ ^^ ^^ ^^^^^^^^ Sgmmachum :

dcserta loca et vastas solitudines scqui aique
tarejiibentur, ut cst in Codice Tlicodosiano. Uiero-
nyinus in Epistola ad Ilusticum monachum scripsit :
Quid desideramus urbium (requentiam qui de singuta-
ritiite censemur? Scd isla disciplina, ul forine accidit,
in diveisum mutata luit sequcntibus lemporibus ,
ct inonachi paulalim , reliclis sedibus suis , in nrbcs
coinmcarunt. Non damr.o posteriorem hanc insiim-
lionem , cum sciam , una et sola fidei regula irrcfor-
inabili manenle, ut Tertullianus ait, cajtera convcr-
sationis ct disciplina; adniittere novitatem correclio-
nis. Scio praiterea ct mecuin lotus oibis scit ingcntia
commoda provenissc rcipublicai christianse ex mona-
chorum intcr nos habitantiura conversationc et ex
studiis eoruin in communem, canique magnam, Ec-
clesiaeutilitalcm.Scd a me obtinerc non possum quin
dainncra sarabaitas quosdam et gyrovagos qui se cre-
niilas essc aiunt, elnihilminus sunl, cum frequen-
tissime dererniquaut solitudincs suas et urbes fre-
quentcnt apcrte contra vitic foimam quam sibi

Funditur humanuslallali in fuiicrc sanguis,
Consessusque illic spectaulcm solvit ad aram
Plalonisfcra votasui.

Vide Lactantium lib. v, cap. 20; Cassiodorum lib.
V, Epist. 42 ; el Murctum in Epistolam vii Seneca!.

Quos nemo damnavit. In cditione Morcllii legiUir
quos nemo damnavit ad bestias. Sed istud cst puruni
glossema.

JEtate inlegra. Paciivius apud A. Gcllium lib. xiii,
cap. 28 : AHtate integra, (eroci ingenio, (acie pro-
cera virum.

Ilonesta (orma. Codcx Gratianopolitanus habet
vcnusta.

Veste pretiosa. Infra in libro de Ilabilu virgi-
num, pag. 173 -.Aul vesie preliosa, ex Paulo.

Viventes. Pamelins adjecit juvenes cx codico
Cambcronensi. Vcrum cum ea auctoritas sit singula-
ris, et non constet hic agi de juvcnibus , scd de vi-
ris fortibus, bxc vox sublata c»t iu scquenilbus cdi-

2Q7 WVl CYPRIANI 208

rorm.i, vcsleprciiosa? Vivcnles iuullroneum fnmis A nis quoi|ue conspicies quod libi ct dolori sit ct
ornaiaur, ni:dis suis miscn gloriantur. Pugnaiil ad

beslias, non criniinc , fcd furore. Speclant lilios
suos patres : fraier in cavea esi, ct soror pr;cslo cst.
Ei spcctaculi licct prctium largior munciis apparalus
amplificct, ut moeroribus suis maler inicrsit, iioc ,
proli dolor " ! mater et redimit; et in tam inipiis spc-
ctaculis laraque diris ct funestis ^ csse se non pulant
ocnlis <= parrlcidas.
VIII. Converte hinc vullus ad diversi «^ specta-

pudori. Cotliurnus est tragicus prisca facinora car-
mine ^' rcccnserc. De parricidiis * et iiicestis liorror
anliquus, cxpressa ad imaginem vciitatis actione, rc-
plicatur, nc, sKciilis transeunlibus , exolcscat quod
aliquando commissum cs(. Adnionetur a.'tas
omiiis auditu ficri posse quod factum est. Numquam
xvi senio dclicta moriuntur, numquam icniporibiis
crinicn obruitiir, numquam scclus oblivione sepeli-
tur. Excmpla fiunt qux esse jam facinora dcsiiicrunt.

culi non minus poenitcnda contagia : in ihea- B Tum deleclat in mimis lurpitudinum magisterio

LECTIONES VAUIANTES.

» Pro dolore Vict.

1> Duris sceleribus Pem. Yoss. 2. Ebor. Liil. N C.l.

« Oculi pleriqiie mss. el impr.

d Diversa 0.ro«.

'- Prisco carmine md. 3. Facinora carminum Lam.
Ebor.Lin.NC.l. Ben. Tlm.Vicl. Prisca carminuiu laci-
uora oxon.

STEPH. BALUZII NOTiE.

lionibus. Quamquain lcctio qua; juvenes liabet potest
conlirmari ex iis vetenim locis qux refert Bulengerus
iu libro de Yenaiione cira , cap. 3.

(\)hiuUroneum (unus. Id cst, se ipsi sponte ct iillro
dcstiniint ad mortem. Funus autem istie significat
inorlem, cadaver, non vero solemnia excqtiiarum,
uti fusius oslendemus ad Epislolam xxxiCypriani. Non
cepit ergo sensum Iiujus loci Lomberius. Sic eiiim
verlit : Des gens it la fleur de leur aage, bien fails, bien
veslus, s^apreslent de sang froid pour faire eux-mesmes
leiirs fmirailles.

Piignant ad bestias. Rigaltius scripsil : Pugnant
ad besiias bestiai. Quod ille milii videtur accepisse ex
aiinolatione marginali Nieolai Fabri ad editionem
Pamclianam, ubi vir doctissinius seripsii : Pugnani ad
bestias besiiw, non nomine, sed furore. Scd non iiidica-

sicrii sancli Reniigii Remensis, cogniiione. Qua) duae
Iccliones, qiiamvis falsa», oslendunt lcgcndiim essc
contagione. Conlirmaiit auiem hanc leclioncm ca qua;
pneccdunt.

Parricidiis. Ita scriptiim vidi in editione Morel-
liana et in iredccim codicibus anliquis. Sic ciiam in
suo sc lcgissc lesialnr Gronovius cap. 3 Observalio-
num suarum in Scriploribus ecclesiasticis. Alia; cdi-
liones ct dceem libri vcleres babent parricidis. Illiid
quoque addam, quamvis lortasse sit cxlra rcm : II ic-
ronymum in Dialogo adversus Pelagianos pariicidam
vocarc cum qui cum possit hominem de inorle libe-
rarc non libcrat, el iii libro ii adversiis Joviniamim
parricidas ex senientia Pytbagoreorum qiii abietem
quemcumiiue siicciderint. Opiatus aiilem in libro vii
adversus Donatistas ait illuin cssc homicidam qui nul-

vit locum uiide aceepit liaiic leclionem. Al ego inveni C la neccssilate cogente, nulla jiissionc.nulla poteslaie,

ila scriptnm fuissc in libro Veroncnsi. Vocem vero
bcstim, qu;c certe inulilis cst iii hoc loco , neciiie in
uliis litiris anliquis inveni ncquc in antiquis ediiioni-
hus. Et hune quoqiie locum infelicitcr vcrlil Lomber-
liis, non sua culpa, sed qnia exprimere voluil id quod
lcgebat in cditione Rigaltii. Sic crgo vcriit : Des
bestcs conibuttent ainsi contre des bestes , non pour
expier leiirs crimes, mais pour assouvir lenr fureur.
Vcrus seiisus est iste : Pugnant gladiaiorcs ad besiias,
id est cuin besliis, noii criniinc, id cst, iioii ad bestias
dainnali pro suis criminibus, sed furore , ut videlicet
sefories oslendant ct peritos in arie gladiatoria. Ite-
cie igitur Angli sustulerunt vocein bestia; ab lioc loco,
qiionlani. ut ipsi aiunt, cum dc lioininibus agat au-
clor, minimc piitandus est illos frigido et populari
tonvicio beslias appellasse. Ludum besiiariiiin ct be-
stiarioruin dixii Seneca Epist. lxvi et lxx. Vicle
eiimdem, lib. ii, de Ira Dci, cap. 8, ct Syinmaehum
lib. II, Epist. xLVi, ciim noiis Jureti. Caiicrumadmo-
nco Rigaliium iii addendis ad obscrvaiiones suas dice-
re seriplum esse errore pio ^iiiore in libro Nicolai
Faliri. Qiiod verum noii esi.

A'o)i crimiiK.'. Ariiobius lil). il : Jiilerficere se alios
nullius ob meriti caiisam, sed in gratam voluptatein con-
sessorum. Rurniiis lib. xi, cap, 'iH: Yindictam dari non
crimini sed fiirori.

VIII. — Diversi spcctaculi. Iia vclercs libri fere om-
nes et veiercs cdiiioiics. Pro qiioPainclius et alii posl
cuni posucrunt diversa. Quain lcctii)iiciii, ne quid
dissimulcm, rcpcri iii duobiis anliquis codicibus.
1 Coiilagia. Lubenler arripio occasiones qua; se
offerunl emcndandi loca veterum scripioruin qua;
liiilii videiiliir csse dcpravaia. Iii Epislola qiiinia
Hormisda' Pap;c ad cpiscopos per Ilispiiniain conslitu-
los ila viilgo scriptiim csl : Ab onini vos emmlium
commiinione scpuretis, ct in miirj^iiic conlagione. At iii
vetusiissimo ct opiinio codicc bibliotlicca! Colbertinae
cijitur cognatione, ct in alio ileiii vetusiissiino niona-

sed furore adactiis, de voluniaic sua lcccril (luod pro-
hibent legcs. Widus monachus in Epi-;iola ad Heri-
berlum urcliicpiscopum in libro i. Miscellaneorum no-
strorum pag. 412 : Fraterna: mortis crimcn incurrit
quisquis, cum polest , fratrem a morte niinime defendit.
Apuleius lib. vii, Meiamorphoseon : Anignoras eos
etiam qui morituris auxilium salutare denegiirint, qtiia
conlra bonos mores id ipsum fecerinl, solere piiniri?

Horror. Retiuui liaiic vocem , qiiamvis Angli,
auctoritatc suinpia ex codice Groiiovii, illam cxpun-
xeriiit et ejus loco scripserini error, qiiam leclionera
rcperi eiiam in libro Fuxensi. Sed in oninibus aliis
anliquis , qiii sunl iiumcro duo et viginti , ct iii aiiii-
quis ediiionibus scriptum csl liorror. Itaque non audeo
mulare contra tot auclorilalcs, pru;scrtim cuin cer-
tum sit lianc lectionem coiistiiuere bnnuni sensum.
Sic apud Ciceronem inoratione pro Milonc scribi de-
berc afferunt tamcn oratori liorroris aliqiiid, non vero
p. terroris, observat Dionysius Laiiibinus. Apud Aviium
^ Vicnnenseni Epist. vi, legilur: Quis ergo milii per-
suadere conetur post errores funerum seputclirum posse
mundur i ? \>ro i\\\(i scriptiim est liorrores in codice
Marnasii. Contra iii libello Precum Marcellini et Fau-
stiiii, ciiui in cditione vulg;ita legitur qiiodmoveat ad
horrorem, in quibusdain velustis codicibiis scriplum est
quod moveal ab errore. Hic interiin locus iiiilis essc
piiterit ad emeiidaiidos siinilcs crrorcs ubi defuerit
auciorilas velcruin cxciiiplarium.

Magisterio. Priina froiite inihi videbatur men-
duiii essc in lioc loco ct emcndaiidnm ila esse ul le-
gereiur magisterium. Nam ila scripium vidi iii duobus
anli(|uis codicibus. Verum oniiies alii rcpugiiant ,
ileinqiie omncseditiones. Dcnique peniiius inspicienii
quid dicere voluerit Cyprianus persuasuiii milii fiiit
illuin scripsissc magisterio, ita ut diccre voluerit de-
leciari muliitudinem cuni videt mimos actitare turpr-
ludines, et bistrioncs llagitia rcpncseiitare. Id qiiod
fieri ait lurpitudinum magisterio, id cst, magisierio

209 EPISTOLA I. ' 210

Tcl quid ilomi gcsserit recognoscero, vel quid gercre A et, ienocinanle ad vilia publiccauclorilaiis malo.quoc
possit audirc. Adulteriuni discilur dum videtur; pudica fortasse ad spectaculum matrona procos-

STtPH. BALUZII mTM.

iinfiudica! artis, ul in Epislola lxi ad F.nclirntiiim, arle
qH;ie m.igisira esl ttirpiiudlnum docendnrum , qiind
niimi magistri sint osiendeiidarum lur|iiuidinum.
Nam ictas lasciva niagnam voluptatom capiebat ex
iila licenlia iliealroruiu. Inde e^t quod cum casliores
esse oporleat hidos specianie censore, ut ait Flaviiis
Vopisrus in Carino, cum M. Porcius Cato, ut lib. II,
cap. 10 tcstatiir Valerius Maxiinus, ludos florales
spcctaiet, pnpiilus ut mimx niidarentur pnstulare erii-
buit, et eo discedenle, mox Isetitia publica subseciila
est. In cclebratione cnim liidorum floralium, iil iradit
Lactantius, feuiina! nudabautur ad lasciviam juvenum
hominum oculis explendam. Qiiod etiam in Epislola

rescindendo testationem ejus? Numqnid ergo superest
ut ab ipsis etltnicis rcsponsitin flagitemus ? Itti }«»u no-
bis renuntient, an liceat Clirislinnis spectaculo uli. Al-
qui hinc vel maxime intelligunt factum christianum da
repudio spectacidorwn. Ilaqiie negat manifeste qui, per
quod aqnoscitur, lollit. Quid aiilcin spei superest in liit-
jusmodi homine ? Nemo in caslra hostium Iransil, nisi
jirojeclis armis suis, nisi deslilulis signis el sacrainenli,';
priiicipis sui, nisi pactus simul perire. An ille rccogita-
vit eo lemporede Deo, posilusitlic ubinihil esl de Deo?
Pacem, opiiior, habebit inanimo contendcns pro auriga,
pudicitiam ediscel, atlonitus in mimos. Immo in onini
spectttculo nullum magis scnndalitm occurret, quam ipsa

Lxxix tcstatiirSeneca, Ilinc ergo illusiralur locus Cy- t, ille mulierum et virorum accuratior cultus : ipsa con-
: : I.. „1 :._ sensio, ipsa in favoribus aul conspiratio aul dissensio ,

inter se de commercio scintillas libidinuin conflabellant.
Nemo denique in speclaculo ineundo prius cogital, nisi
videri et videre. Sed tragoedo vociferanle exclamationes
ille alicujus Prophetcc retractabit. Itiler efleminalionis
modos Psatinum secum comminiscetur, et cum allilela',
agent, ille dicliirus est reperculiendum non esse ; pote-
rit et de misericordia moveri defixus in morsus ursoruni,
el spongias retiariorum. Averlat Deus a sitis tanlain ro-
luplalis exiliosai cupidilalem. Quale esl enim de Ec-
ctesia Dei in diaboli ecclesiam tendere? de cmlo, quod
aiuiit, in cwnitm? illasmnnits quas ad Dominum extn-
leris, postmodum laudnndo liistrionem faligare? ex ore
quo Ainenin sanclum proluleris, gladialori teitiinoniitm
reddere, Eicaiavac alii oninino dice.re nisi Deo Chrislo?
Sic eiiam Cyrillus Hierosolymitanus in Caleches.
myslng. i , docet Cbrislianos specianilis renuntiasse,
cum in Baptismo poinpis diabnli renuntiaruiil.
Postea dicis, inquit, et ohni pomp.« illius. Pompu

priani paiilo obscurior

Adutierium discitur. Seneca Epist. vii : Homines
cuin docenl discunt. Certum esl ludos florales fuisse
ludns impudentioe, et licentiam iliealralem fuisse im-
moderataiii ct infinilam apud Romanns, mullas illic
tiir|iiludines criminosas, multas in spectaculis impu-
ritates, utSidviani verbisntar, committi consuevisse.
In iheairorum impiidieiiiam sicinvcliitur Terlullianus
hb. deSpeclnct.,r.. 17: Siinitiler impudicitiam oinnem,
inquit, anioliri jubemur . IIoc igilur modo etinm a theatro
sepnrnmur, quod est privatiim consislorium impiidir.ilia;
vbi nihit probalur, qunm quod atibi non probntur. Ita
suinma grntia ejus de spurcilia ptiirimum concinnata
est, quam Alettanus gesliculalor, qunin niiinus eliani per
mnlicres reprwsenlat se.xum pudoris exlerminans, ut
facitius douii qnnin in scena erubescunl ; quam denique
Panloniinius a puerilin palilur in corpore. ut arlifex
esse possil. Ipsn eliain prostibuta publica; tibidinis lios-
ti(e in scena proferunlur, plus miserw in pra'senlin fe-

minaritin, quibus sotis tatcbant, pcrque oinnis wlatis, C vero diaboli, thealrorum iiisanice, equorum ciirsus iit

oninis digiiitntis ora trunsducuntur, locus, stipcs, elo-
yium, etiam quibus opus non est, prmdicaiur. Taceo de
retiquis, en quce in lencbris et speluncis suis delitescere
dccebal, ne diein contaminnrent. Erubescal senatus,
erubescant ordines omnes. Ipsie itla; pudoris sui iiite-
remptrices de gcslibus suis ud tucem el populum expa-
vescentes semet anno erubescunt. Quod si nobis omnis
impudicitia e.vecrunda est, cur liceat audire quw toqiii
uon ticet ? Cum etiam scuriHitalem el omne vanum ver-
buin judicatum a Deo sciamus, cur oeque liceal videre
qitw facerc flagilium est? Insitiis erat clhnicoriim ani-
mis ta/ tiis amor Ihealrorum, ut piiires, leste Ter-
tulliano, a Chrislianornm secia masis periculiim vo-
liiptaiis, quam vilje avncarei. Nec decranl qui
Cliiistianos exisliinarenl, expeditiim morti genus , ad
liniic obsiinnlionem abdicalione volnptntum erudiri, qno
facitius vitnin conleninanl, ampulatis f/uasi relinacutis
ejits (Ibid., cap. i et2). Qnamvis auiem impermissa
e^sent Clirisiiaiiis speciacula, nec liiijus Ucligionis
hac in re sevcrilas ethnicos ipsos lateret: residehani
tanien interdum in nonniillis Christianis hujiis vitii ,
id cst, speciaculorum amoris, vcliiti qmcdam (ibr;c iii
quibns evellendis nnn scgniter Sancti Patres elabo-
rarimt. Inler ralinniim mnmenla, ipiibus iiti snlebant,
videtiir illiid niemor;il)iic (juod ex promissinnihiis
Baptismi diicchani, iit ex duolms locupleiihus icsti-
biis perspici potest, Tertiilli;ino ct (^yrillo Ilierosoly-
mitano, quorum prinius sic loqnitur iii lihro de llnp-
lismo tap. 2-4 : Qiiol udhiic nwdis pcrorabiinus, iiiqnit,
Jii/i;7 ex his (juw speclaculis depitlanlur, placilum Deo
esse, aut congruens Dei servis, qiiod Domino placitum
non sil , si omiiia propler diabolum insliluta, et ex dia-
boli rebus instructa mvnslraviinus ? niliil eniin non dia-
boli esl, quidquid Dei non Cil, vet Deo dispticct : lioc
erit pompa diaboli, adversus (luam in signacuto fidei
ejcrnmus. Quod auiem ejernmus, nrque fnclo, neque
diclo, nequcvisu,iieiiue prospcclu pnrlicipare debemus
Cwterum nonne ejerunius el rescindiinus si(jnucutum,

hippodroniis, venaliones in circo, et retiqua hujusce-
modi vanilas, de qun tiberari se poslutans sanctus Dco
dicit : Averte oculos meos, ne videant vanitateiu
[Psat. cxviii, 37). Ne tibi studio et cordi sit theatriin-
sania, ubi conspicias mimorum pelutantias omni conlu-
melia et dedecore abundnntes, alque effeminatorum vi-
roritm furoris et amentiw plenas saltationes. Neqne
illa eorum qui in circensibus venationibus sese feris
exponunt, ut infeticem atvuin demulceant ; qui ut ven-
trein atiinenlis detiniunt, ipsi revera venlris immitiitnt
ferarum pnbutum fmnl : alque ul rectitts dicntn, prtt
ventre quem nnum Deum noverunl, propriam vitam iii
prwcipiiinm singutaribus certaminibus abjiciunl. Fuije
eliam equorum curricuta, quod prorsuf insaniim est sii-
pinnsque animas dejicit spectacutum. IIwc enint oninia
diaboti ponip(c exisiitnt. Nec omitieiida qua; legiininr
in lihro de Speclacutis, qui S. Cypriano adscribitnr :
Sed ul de hoc scenic inquinamciito inverecundo Iraiisi-
jx tum faciam, inqiiit auctor p. 541 : Pudet referre qiuc
dicuntur, pudel eliain accusare qitw fiunt, arguniento-
ruin slrophas, adutterorum faltncias, mutieruin iinpit-
dicilias, scurites jocos, parasitos sordidos, ipsos quoiiue
palresfaiiiilias togatos modo slupidos, modo obscenos,
iii omnibus stolidos, in omuibus inverecundos. El ciini
nulli tiominum aut generi nul professioni ab iinprobo-
rum istoruni sermone parcalur, ab oninibus lumen ad
spectaculum convenilur. Cotntnune dedecus deteclat,
videre vel recognoscere oliavel discere. Concurrilur illic
ad pudorem publicum tup(tnaris, ad obscenilalis inii-
gislcrium, ne quid secrelo minus agatur qiiam quod in
pnbtico discitur ; et inter ipsas lcgcs docetur quidquid
le(jibus inlerdicilur. Qitid inler luec Christianits fidelis
fncit, cui vilia tion licel nec cogilnre, quid oblectntiir
simutttcris libidinis, ut in ipsis depositaverecutidiaaitda-
ciorfiat nd criinina?Discitelfaceredum consuescit videre.
ilatrona. Mnlier qn;e iii mairiiiioiiiuin cuin viro
convenit, ut ait A. Gellius, sed in primis nohilis et
primi ordinis, non e plebe. Unde in libro TcrluUiani

Sll

DIVI CYPRIiVNI

212

serai de spectaculo reveriitur impndica. Adliuc A suos e quos venerantur imitanlur , fiunt mlscris cl
deinde.morum quanlalabes, qua; probrorum fomenla, rcligiosa '■ delicta.

quK alimenla ••' vitiorum, hislrionicis gestibus in-
quinari, vidcre contra focdiis jusquc nascendi •>
paiientlain incesia! turpitudinis elaboraiam ! Eviran-
lur inares, honor omnis et vigor scxiis encrvati
corporis dedecorc moUitur, pliisque illic [ilacet quis-
quls vlrum in fcminam niagls frcgerit. In laudem
crescit •■ ex crlminc, ct perilior '' quo turpior
judicatur. Speclaiur hic, prob nelas ! et llbentcr <^.
Quld non possii suadere qui talls est? Movet sensus,
jniilcet affcctus, expugnat boni pectoris consclcntlam
fortiorem ; nec deest probri blandienlis auclorltas, ut
audliu molllore pernlcies homlnibus obrepat. Expri-
muiit Impudlcara Vciiercm, adulterum Marlem, Jovcm
illum suum, nonmagls regno quam vltiis prlncipem,
in tcrrenos amores cum Ipsis suis fulminibus arden-
tem , nunc in plumas olorls albescere ' , nunc au-
Tco imbre deflucre, nunc in puerorum pubescentium
raptus mliiistris avlbus prosillre. Quxre Jam nunc an
possit esse qui spcctat integer vel pudicus. Deos

IX. si possis, in llla sublimi spccula consiltutus,
oculos luos inscrere secrctis , recluderc cublculo-
rum obduclas fores, et ad conscienliam luininun»
pcnciralia occulta rcscrarc ! aspicias ab iinpudicis
gerl qiiod nec posslt aspicere frons ' pudica, vl-
deas quod crimcn slt et videre , vidcas quod vitio-
rum furore demcntes j gessissc se ncgant el
gerere festinant : llbidinlbns Insanis in viros vlri
proruunl ; flunt quae nec illis ^ possunt piacere
qui faciunt. Mentlor nisi alios qui talis est increpat.
Turpes turpis infamat, et evaslsse se consclum credii,
quasi consclentia satls non sit. lidem in publlco
accusatores, in occullo rci, in semetipsos censores
pariter et nocentes : damnant forls quod inuis ope-
rantur; admittunt libcnter quod cum admlserlnt i
crlmiiiantur : audacia prorsus cum vitiis faclens '" ,
et impudentla congruens impudlcis. Nolo mireris
quoe loquuntur hujusmodi ; orc illo quidqiiid jam
voce delinquitur minus est.

LECTIONES VARIANTES.

» Incilamcnta Vict.

* Legemque nascendi Voss. i.

* Et laudcm consequilur Vict.
«lEoperiliorBod. 3.

••' Libeuler admitlilur yoa. i.

* Florescere Spir. Rem.
H Cnm dcos Voss. i.

i Miseris religiosa Bod. 3.
i Mens Lmn. N C. 1. Ebor.
} Gementes Spir. Rem. Eras.
* lllis ipsis Fam.
1 Et alios cum admiserint Mor.
" Pro conviciis faciens Eras. Favens Im, Ben. Ebor.
Conviciis facieus Spir. Rem.'

STEPH. BALUZII NOTiE.

de Pallio legimns matronas sine stola redargutas, Q Virum in (eminam (regerit. Infra Epist. lxi, rfocois

quia slola erat insigne matronarum, quain maritl da-

liant novis nuptls, ut docct etlain Cicero In secunda

Pliilippica: ei in Libro secundo cjusdem Tertulllani

ad bxorem notaiur dlvcs maironie nomine iiiflaia.

Et apud Ilufvwm lib. l in Oseam : Mulier qiiai malro-

nalibus illuslralur insiiinibus. In Aclis passioiiis sancta-

rum Pei petuai et Feliciiatis ila scriplum est : Lbia

Perpclua lionesla liberaliler instiliila, malrona licel

nupla, luibens palrem el nmlrem. lii hoc Idco Inlclli-

gcndo lalioravil Lucas llolsleiiius, vilio nlinirum in-

lerininclionls, cnm sil legeiidMm : malrona, licel nupla,

liabens palrem el malrem. Ilinc mulronalis sedutilas

npud (4)liinielluin in t'rce(alione librl duodecimi; apud

Plinium lib. v, Epist.lC, malronalis gravilas ; in lihro

gecnnilo lcrtulliaiii de (Uillu feiniiiaruni, malronalin

decoramcnla , et (crim malronates in libro de Idololii-

tria. Lampridius in Heliogabalo: Facla sunt S. C. ri-

dicula de legibus mulronalibiis. Elegans est et dignus

relerri locus Coliimelkc de maritis ad villas suas p. lescere culin lieroas veiulos. Coliimclla iii Prwfaiione

prollclsci ciipicniibus. Sic ergo aii lib. i, cap. i : Jii- ^ Librorum de Agriculiura ait siaicm suam iniralam

fuisse gcstiis eltemiiiatoruni, quod a natiira sexuin
viris denegatiim muliobri moiu mentirenlur, docipe-
rcntque oculos speclanlium. Vide Quiiitiliaiium lib.
II, cap. i.

Eo periiior quo turpior. Phaedra Ilippolylo apud
Ovidiuin.

quo modo masculiis frangatur in (eminam. Salviiinns
lib. VII, cap. i\) : Ciim enim muliebrem liabilum viri
sumercnl, et magis qtiiim mulieres gradiim (rangercnl.
Arnobiiis lib. ii , rigorem viriliuilis exponcre et in
Imbilum (eminarum dcliciasqne mollire. Hieroiiymiis
in Epistola ad lleliodorum : llislrio (rnclus in (eminam.
Tcrtiillianus iii Libro de Speciaculis: Oiia; privata el
propria sunl scenw, de geslu el flexu corporis molliliic
Veiieris et Liberiimmoliinl. Laclaiilius lib. vi, cap. 20 :
Ilislrionnm quoque impuilici molus qitid aliud iiisi li-
bidines docenl el inslignnt, qnortim cnerrnla coipora ct
in mulicbrein iitcessiim kabiltimqiie mollita impudicns

teminas iiilioneslis geslibus menliunlur! Sanctus .Aiii-
irosiiis in Epislola ad Sabinum episcopiiin : Qidd
uliqtie lam dc[orme visibili spectaculo qitam liis!riviii-
cos siiittarc geslus el (emiiteousu molUre membfcCH^ni-
deiitius in llamarligenia : Tiirpe semivtrorum numbra
tlieulrnlt speclal vertigine (erri. Etiiilra : Cernas mol-

cundius ilaqiie viro si eliam matrona comiletur, cujus
ji/ sexus, ita animus est delicatior. Quamobrem amwiti-
tale aliqua demcrenda eril, qiio palientius moreltir cum
viro. lii libello JPrecnm Marcellini el Fauslini scrlptiini
cst Damasuiii papam In tantum a matroiiis dllcclum
fnisse ul cariim auriscalpius diceretur. Sed bicc scri-
Ijebaiilurab adversariis ejus. Apud Ovidium lib. ii Me-
tamorph., et lib. xvi Faslorum, tiim eliam apiid
^iliiim Itatlcum, Juno vocatiir niairoiia lonaiitis.
^i:'^ Lambinuni ad Horuttiim lib. iii, od. t.

lievertilur iiiipudica. Inlra iii lilirn de llabilu
Yirgimim pag. 179 : Qtianttim a proposilo suo virgo
de/icit quando pudica qnw venerat impudicu discedit? Sal-
vlaniis lib. vi, cap. o : llaiiue in illii> imnijinibus (ornica-
lioimm omnis plebsonimo lorniculur,eiqtii jorteadspec-
luculiim puri veneranl, ac lliculro ndiilleri revcrtuntiir.

Etiranliir mares. Codex Lailieiisis, Uebetuliir maris
honor in hominibM, el vigor, eic.

Pejor adulterio turpis aJuller obest.

lieligiosa dclicla. Lacianiiiis lib. i, cap. 20 :
Quid minimsi ab liac gcntc universa /lagitia mananiut
upiid quam ipsa vilia religiosa sunt?

IX. — ()Masiconsca')!(in.Treslibrl vctercspra;forunt ,
quasi conscicnliam sitam nun posse effiigcrc satis non
sil.

Ilujiismodi. Ore illo. Aiitea legebalur liujusmo-
rfi oreillo. Quxdam veiera exeiiiplaria me docueriiii',
hiinc locuni ila esse consiltucnduin ct Interpungeii-
dum. Et iia ante memonucrat Gronoviuslib. iii. Dis-'

S13

EPISTOLA I.

214

X. Sed libi, post insidiosas vias, post diversas A unum " stipplicia plura quam membra. Qiiis intcr

orbe loto multipliccs pugnas , posl spcctacula vel
cruenla vel turpia, post lil)idinum probra vel lupa-
naribus proslitula vel domesticis parielibus obsepla,
quorum quo secretior culpa, major audacia est,
forum lortasse videatur imraune , quod ab injuriis
laccssenlibus liberum, nullis malorum contactibus
pollualur. IIIuc aciem tuam flecte. Plura illic quse
detesteris invenies, magis oculos tuos inde divertes.
Incisae sunt licet lcges duodecim tabulis, et pu-
blice oere prjefixo » jura prajscripta ^ sint, inlcr
leges Ipsas delinquilur, inler jura peccatiir. In-
iiocenlia nec illic ubi defenditur reservalur. Ssevit
invicem discordanlium rabies, el inter togas pace
rupla, forum litibus mugit insanum , basta illic el

bsec vero subveniat? Palronus <^? prasvaricaiur ct
decipit. Jiidex? sed sentenliam '' vendit. Qui scdet
crimina vindicalurus admiltit , et ut reus innocens
pereat, fit nocens judex. Flagrant iibiqne delicta, ct
passim multiformi genere peccandi per improbas
mentes nocens virus operatur. Hic tesiamentum sub-
jicit , ilie falsum capiiali fraude conscribit ; liic
arcentur ha'redilaiibus liberi , illic bonis donantur
alieni ; inimicus insimulat, calumniator impugnat,
tesiis infamat. Ulrobique grassalur ^' in mendacium
criminum ' prostituta; vocis vcnaiis audacia, cum
intcrim nocenles nec cum innocenlibus percunt e.
Nullus de legibus metus est; de qusesitore ,
de judice pavor nulius. Quod polest redimi noii

gladius et carnifex prasto est, ungula effodiens , « timetur. Esse jara inler noccnles innoxium crimen

equuleusextendens, ignis exurens, adhominiscorpus est ^. Malos

LECTIONES VARIANTES.

quisquis non imilalur ' olTendil.

" Publico sere prselixo P«m. lam. £6. N C. i.voss. 2.
Publica voss. i. Praefixa Spir. Rem.

1 Proscripta. lUan.

Patronus scilieet voss. 4.

d Judex sentenliam yoss. 4.

e InimicHs insimulat , calumniatur, impugnat testes,
infamat verum, ubique grassatur rict.

f Criminis Rig. Pem. Bod. 3. Voss. 2. Lin. Spir. Rem.
Man. Mor.

8 Cum nocentibus innocentes pereunt Lam. Ben. Ar.
KC.l.

t Criminis est Oxon.

» Malus quisquisdum non imitatur Ebor. lam.

STEPII. BALUZII WTM.

sertat. cap. 12. Praclerea hae du.^B poslremae voces
perperam conjunguntur cum antecedentibus in vul-
gatis cditionibus,cum quoesupra dicunturnullamcum
liis vocibus connexionem babearit. Nibil enim illic
Ecripium est de ore. Erasmiis, Manutius, et Pamelius
cdiderunt ore illo polluto. Sed hanc posiremam vo-
cem neque veleres libri , si unum cxcipias, agnos- '
cunt, iie(|ue vetercs cditiones.

X. — Inler legesipsas. Ilicronymuslib.i, pag.4, ad-
versus Jovinianum : Quolidie mceeliorum sanguis ef-
fundelur, adulleria damnanlur, et inter leges ipsas et
secures ac tribnnalia flagrans libido dominalur. Sym-
macbus Lib. i:, Epist. 52 : Nos legnm inane nomen
rocnnms. Valerius Maximus Lib. IX, cap. 1, Legum
v\elr\x audacia. Seneca llercule furenle ait arma vin-
cere leges. Et apud Ciceronem in Oraiione pro Milo-
iie : Silent leges inler arma. Ovidius lib. v, Tristium :

Non metuunl leges, sod cedjt viribussequum,
Victaque pngnacijurasiib ensejacent.

In Tito Livio vcro lib. x : Jam regi lcges, non regere.
Seneca lib. ix de Benefleiis cap. 28 : Legum praisidio
qui plurimum in iilns pcccaverunt proleguntur. Tacitiis
lil). 1 Annalinin, Invaiido tegum auxilio. ct iiilVa : Vicla
est sine dubio lcx. Cilnt porro bunc Cypriani lociim
Agobardiis , sed valde dccurtalum, ut assolel.

Inier logns. Infra in Libro adversus Demelria- D Hippolyto :
num pag. 219 : Iloslem quereris cxurgere, quasi et si
lioslis desil, esse pnx inleripsas togas possit. Seneca
lib. 11 de Ira cap. 7 : Inler islos quos logalos vides
nullit pax esi. Terlullianus in libro de Pallio : rius (o-
gte la^sere republicam quam loricw. Flnriis lib. iv, cap.
12 . Toyas el sa'V)orn arinis jura viderunl. Illncl qiioqne
niliiioncri iioii incongruiim est, in codice Toriiacensi
bibliolbcc;o rogia; scriptum csse, in(cr regrs pacerup-
ttt, cl siipra liiieam, vel togas. Sed eliaiii lcciioncm
foiistai essefalsissimani, ilemque eam qua; cxlal in
libio Fiixeusi, !ii/<;r treugas pace rupla , nondum in-
vento vncabulo treugariiin.

Quum memlra. Alia; editiones' habent quam
membrasunt. Sic ctiam legitur in quinqne libris velc-
ribus. Al ciiin vnx illa ullima noii extet in rcli(|uis

fra Epist. VIII, pag. 16 : Quamvis torqiierenlur in ser-
vis Deijam non membra sed vuinera.

Testamentum subjicil. Quidam codices habenls«Arf«-
cit, alii subsiiluit, id est , supponit. Valeriiis Maximus
lib. IX, cap. 4 : Cum falsum testamenium qtiidam in
Grwciasubjecissent. A. Gcllius llb. v, cap. 9 : Sortem
nominis jjiisam subjici. Jnlius Paulus lib. iv : Senlent.
tit. 7 : kon tanium is qtti tesiamenlum snbjecit. Cicero
in Paradoxis, Testamenla subjecla. Arnobius lib. ii :
Jdcirco animas misit ut viarum alice infeslarent mea-
tus, alia; circumscriberenl nescins leslamenta suppone-
rent falsa. Lactantius Lib. v, cap. 9 : iVoji enim de
nostro sed de illorum numero semper existunt qui limre-
ditates captant, testamenta stipponunt. Teslaraentorum
insidias dixitPlinius lib. xxix, cap. 1.

Nttllus de legibus metus. Cassiodorus in Praifalione

Variarum : Deinde mores pravos corrigis auctoritaie

rectoris, audaciam frangis, timorem legibns reddis.T.lA-

vius lib. 11 dixit jus vi obrutum. lloraiius lib. i, sat. 5 .

Jura inventa metu injusti fateare necesse est.

De quwsitore. qni qusestionum jiidicia exercet , qiii
capitalibus judiciis pneest , ut loquiliir Pomponius
lib. ii,D. rfe Origine juris. Ammianus Marccllinuslib.
XXIX, ait qusesiioris iniquitatem omnibus csse cri-
minibus graviorem. Prudeiilius in Carmine de sancto

cxeniplaribus anliiinis quibus iisus snm nec in pliii i-
hnsAnglicanis, et (liclio sit clegantior absque voce
illa, quam pulo csse ex glosscnialc, eam susiuli. In-

Iiidc furcns qusesitor ait : Jam, tortor, ab uno
Dcsine. Si vana estqua;slio, morte.igitiir.

Aliud est offlcium quxsitoris apud Julianum aatcces-
sorem.

Quod potest redimi. In lege Salica til. lv, ma-
nus (\ax prsecidi debuerat scciindnm legem redimilur
preiio. El Lib. iii. Cnpi«(/nn'M»i,cap. 10, pocna cons-
tiluilnr adversuspcrjurum ul pcrdatmanum vel redi-
mat. Vide Notas ad Reginoncm pag. .')95. El tamen
crant quKdam pcccata qusc non redimebantur, vc-
Inii si quis perjurinm fecisscl lib.v, Capiltilarium, cap.
196. Si quis posi pacem factam cum inimico suo cum
occiderit lib. vi, cap. 272. Illi cnim manum perderc
delicni, ncque eis licct eain redimere.

Mttlos quisquis. Tacitns Lib. iv Annalium :
Eiinm gloria ac virlus infensos liabet, ut nintis ex pro-
pinquo divcrsa arcjuens. Casligarc enim videiur ( ut

SIS

Conscnsere jiira pcce.ilis, ct cociiit

quod publiciiin est. Quis illic rerum

csse possit inlegrilas, ubi qui daniiienl improbos

desunl , soli ibi » qui daninenlur occurrunl .'

XI. Sed , ne nos videamur '' cligerc forlasse pc-
jora, et stiidio destruendi per ea oculos tuos diiccre
quoruin irisiis iilque avcrsandus aspcclus ora ct vul-
tus coiiscicnli.c inelioiis olTendat, jani libi illa quac
ignorantia s;vcularis bona opinatur osicndam. Illic
ciiani fiigicnda conspicies. Quos bonores putas csse,
quos fasces, qiiam arnucniiam in divitiis, quam po-
tcntiam iii caslris "^, iii niagisiralu purpura; spe-
ciem, in principaln '^ licentia! polcstatein, malo-
rum blandientiuni virus occultiim csl et « arri-
dentis nequiiix facics quidein Ixla , scd calamilalis
abstrusx ' illeccbrosa fallacia

DIVI CYPRIANI 21»

licitum csseAdani « vcncni , ubi, in lclhalcs succos dulccdinc
pudor, (|iix aspersa callidilate fallendi s:ipore medicalo, pnculiim
vidoluressc quod suinitur; iibi cpota rcs cst , per-
nicies liausia grassatur. Quippe illum vides qui, ami-
ctu clariore conspiciius, fulgere sibi vidclur in pur-
pura. Qnibus hoc ^ sordibus eiiiit iit fnlgeat, qiios
arrogantinm fastus priiis ' perliilii, quas snperbas
fures matutinus salnlalor obsedil, quot tumen-
tium i contuinciiosa vestigia ^ siipatus in clien'
liuin cuneos ' anle pncccssit , ut ipsum cii;im sa-
lulatiim "• comcs postmodum pompa prseccderet,
obnoxia non bomini, scd poteslaii ! ncque cniin coll
moribus meruit ille, scd fascibus. Horum dcnique
videas exilus turpes, ciini aueeps teinporuin p.il-
palor abscessit, cum privati laius nuduni desertor
Tunc lacerataj domus plagae

instar quod- B assecla foedavit
LECTIONES VARIANTES.

» Soli ubi lam. Ebor. An. Tliu. Eras. Morel. voss. 4.
k Sed videanius Lam. Ebor. NC. 1. Nos videamus.
Sod. 3. MawU. Morel.
' Higoli. omnitt per interrog. repetitas se.ttuUL
<l Magislratibus — Priucipallbus^VC. 1. Eb. Lam.
* Kt omitt. Oxon.
f Calamiiatis abstrusx Pem. ross. 2,sed omiss.

f! Cnjusdam yoss. 2.

h Oiulms Uic I oss. i.

i Prius omittit loss.

) Quse lunienlum Bod. Sjnr. Ren. Foss.

k Conlumeliosis vestigiis Ar. Ben.Lam.Ebor.

1 SlipalnsclicnliumSpiV. Eras. Cuneis, Oxon.

■" Safulanlium Lamb. Eras.

STEPH. BALUZII NOTvE.

aiiint Lactantin? Lib. v, cnp. 9 ; el Hieronymus in
Epistola ad Virginem exulem) quisquisabejusconver-
saiiono dlsseniit. Sciilp. Severus Lib. ii, sacr:c Ilisto-
li;i; : Qiiippc sempcr ininiicnvirlulibus vitia sunl, etop-
timi qnique nb improbis qiiasi exprobrantes nspiciuntnr.
Est eniin, ut Lib. ii, cafi.l!2; et Lib. iii, cap. 7 , ait
Qninliliamis, qiixdam virtutum viliorumqne vicinia.
El Sciieca, Epist. xlv, ait viiia sub virtutiim noniine
obrepere et illis immixla irahcre seciim illas. Vere-
quc dixil T. Livius ninla bonis adlwrcro ct in ani-
niis lioininum polentiora esse. Vidc A. Gellium Lib.
VI , cap, 1.

Civpil Ucitiim esse. Tertullianns in libro de Co-
rona : Sed qitod non proliibetnr ultro permissum cst.
Iinmo prohibelur quod non ultro peimissum esl. Sanc-
liis Amlirosins iii Epistola ad Pateriuim : Prmtcndis
enini in lilleris tuis qiiia permissum lioc divino jure con-
nubiiim liitjusmodi piijnoribus exislimatar co quod non
proliibiiiini. Ego aiitcm el proliibitum nssero. Et paiilo
po.il : Qnod si ideo peniiissum piitiis qiiia speciiililer non
etl proliibiluin, nec iltud proliibiiuin sermone legis rc-
perins ne paler filiain siiam iiccipiat uxorem. . . Nuin-
quidideo Ucctquodiion esl proliibilum. E\ indulgentia
ciiimcsl qnodcnniqiie pcrniiilitiir, iit ait Tcrlnllianiis
in liliro de Exliortalione Cnstiiatis. In comoedia Qiie-
roli sci ipium est falsuin dicere iinn essc crimeii, quia
coniniiine esl, ct adullcrium quoqne criincn non esse,
61 iileo licitiim esscquia iicc permitii ncc prohibcri
potcsl. Veins aiictor .iltercniionis synagog;e et Eccle-
si:c : Pro magno ciiminc objiciuiitiir Jncob quuluor u-
xorcs. Sed quoniam mos erat, criincn non eriil. I\'unc
nulcincrinienesl, qiiia mosnon est.

XI.— Epota res est. MiiUiini variant in lioc locolibri
vetcrcs ct veiercs ediiiniies. In qniliiisdaiii enini legi-
Uir epola est. in aliis epolala, cpoUnis, epoliilum cst,
iiniiiociiam epoianduin. Cuin auiein leciii) quaiii nos
pr:Kfcriimij rcperiatur in mulio plnribiis aiiii(|uis co-
diciliiis qiiani alia;, coiifirnient etiani illain codex Se-
gnicriai:us cl cdiiioncs (insc {'.imelianain antecesse-
nint, cxisiiniaviinusillam essc revocandain. C;cteruiii
qnia Pamcliiis , iit cdilioni sua; addcrct auciorilalem
alicnjns vctuslioris, adnoiavii Gravinin iia rcsiiiuissa
hiiiic loeuin : inoncndus csl lcctor istnd non cssc ve-
nini. Nam in edilioiie qu-cdiciuirGravii apcrle strip-
iiin esl, epola res est, cl iii iniirgine, epotnviinns. Gro-
sovius, W III, Obscrvat. c.ip. 21, inoncl sc in

Fnxcnsi codice vidisse scriptum, epola res esl. Qnod
vcrum est.

Maliitiniis salulator. Virgilius lib. ii, pag. 5 ,
6'coigiconim :

Si non ingenlem forihns domus alta snpprl)is
Manc salutantum lotis vomil xdibus undam.

G Marlialis lib. x, Epigr. 10 :

Mane salulalor limina mille lerss.

Ideo Iluratius Epodon xi,' scripsit , Stiperba ci-
viiim potentiuin liinina. Claudianus lib. i, in Ilufinum :
Tiirba salulanlum lalas ibi perstrepit wdes. Eo auleni
processerat ambitio saliiiaiioniim inatutinarnm utipii
cnpicbanl esse priini salutantes noclem vigilein ducc-
rciit aiile januas cminentiiiiii potesialiiin, ut docct
Synini;icliiis lib. iv, Episl. xli. Adnoiat SuctoniusCa-
ligubim natura timidiim ac diffideniem salutatoribus
scrulalores scmper opposuisse accrbissimos , sed
eani consiieiiidiiiein oniissam esse a Vespasiano. M-
liiis Laiiipridins, in VitaAlexandri Severi scribitiliiini
adniisisse s;iliiiatorcs qiiasi iinuni de senatoribiis,
patenle vclo, adinissionalibus reiiiotis, ciiin anlea sa-
iuiare priiicipcni non licercl, quod eos videre iioii
poieriit. Suluiatus auiem, inqnii idem aiiclor, conses-
siim oblulil omnibiis senatoribns; alquc ideo nisi liones-
tos et bona' (iinio! Iiomincs adsnlulalionem non admisil,
D jussilque iit nemo ingrediatur nisi qui se innocenteni
noverit. Per prceconem edixit ut nenio sniiitnrel priiici-
pem qui se (urein esse nosset. Contra Maxiiiiinns ju-
nior, iit Irailit Julius Capitolinns , in salnlalionibus
supcrbissiinus erat, et manuin porrigebat , el geiiua sibi
osculari paliebatur, nonnuniquani etiam pedes. Siniile
qiiid apud Lucianum in Necroniunlia , iilil irridct eos
qui, ciim iii potesiale consiitnllcssent, lelices elbca-
tos salutaiitcs se facturos putareiit, si pectiis dex-
tranivc porrigcnies darciil osculandam. I)e lionorc
ct jiire s:iliilatioiiuin niiill:o extant toiistiliuioiies iir
(^oilicc Theodosiano. Pliira de lioc arguinciiio dici
piisscnl; scd ista sulliciiiiit.VideniliilominusSenccaiii
Episl. xci; et A. Gellinni Lib. iv, tvLib. xx ,cap.l;
et sancliiiii Angiistinnm Lib. \\, Con(ess. cap. 1.

Aiiceps temporuin. Qui tenipns auciipaliir, iit ait
Cicern In Orulione pro Itoscio .Amerino. Iil vero fa-
ccrc p;ilpalorcs id csl .nliilalorcs coiislal. In aliquot
antiqiiis codicibus ct edilioiiibns legitur aiiceps.

Assecla [a^davit. Id cst , nuduiii laliis idiquil,

217 EPISTOLA I. 2ia

conscicniiam reriunt, lunc rci famitiaris exliaiistoe " A 'los etiam iiiler diviiias suas Irepidos cogitationis

damna noscuntur, quibus redeiiiptus favor vulgi, et
caducis atque inanibus votis popularis aura quaisita
cst. Stulta prorsus el vana jaclura '' , frustrantis
spectaculi volupiaie id parare voluisse quod nec po-
puliis acciperet et perderet magisiratus!

XII. Sed el quos •= divites opinaris continuanles
saltibus saltus et, de coiifinio pauperibus oxclusis,
infinita ac siiie terminis rura latius porrigentes, qui-
bus argenti et auri maximum pondus et pecuniarum

incertae sollicituilo discruciat, ne prasdo vastet, ne
percnssor infestet, ne iniinica ciijiisque locupleiioris
invidia calumiiiosis litibus inquiclel. Non cibus se-
curo <^ somnusve contingit. Suspirat illc in convi-
vio, bibat licet gemma; et cnni epulis marcidum
corpus toriis mollior alio sinu condiderit " , vigilat
in pliima ; nec inielligit miser speciosa sibi esse
supplicia, auro se alligatum lencri, et possideri ma-
gis quam possidere divitias atque opes. Alque,
detesiabilis ' csccitas mentium cl cupiditatis in-

* Exhausta Spir. Rem. Eras.
1> Jaclalio Pem. Voss. 2.
« QuotiPem. Mor.
'1 Securus Lam. Ebor
2. Mor. Securum Voss.

LECTIONES VARIANTES.

" Condat tam. Ebor. lin. Ben. Condidit.

f Divitias. detestabilis Ebor. Lin. Alque adeo dc-
test. Lam. Instabilis Mor. NC. i. Ebor. scnsu procedente.
Spir. Rem. Eras. Securos Yoss. n Opes. detest. Oion.Divitias atque odetesi. Gold.
l. ^

STEPII. BALUZn miM.

uii recte explicatam est in Ediiione Anglicana. Qiiod
evenisse Aggippiiiae matri Neronis notat Tacitus
Lib. XIII Annalium, ubi ait deserlam illam fuisse a
liirba salutantium posiquam et excubias mililares et
Germanos custodes Nero rcmovit. Hieronymus in
Epislola ad Furiam de Viduitate servanda : Xec pro-
curaior calamislratus, nec jormosus colluclaneus, nec
candidus et rubicundus assecla acllicereat lateri luo.Xr-
cadius et Honorius AA. in Constitutione laia adver-
SHS Eulropiiim eiinuclium iii l.xvii; Vod. Theodos.
de Poeiiis : Divinum prcemium consutatus tutulenlmn
prodiyium contagione ((Bdavit. Hiiic illud vulgatum :
Umnia cesserunt enmichoConsule monslra.

XII. — Biljn! (/emma. Virgilius Lib. ii , Gcorgicon ,
Vt gemma bibat ; et lib. i JEneidos :

Hic rogiua gravom gemmis auroque poposcit
Impleriqiie mero pateram.

Sencca cap. 3de Providentia: Quanto niagis huic in-
videndum esl quam itlis (luibus gemma minislratur. Ju-
liiis C:\pitolinus in .^Elio Yero : Dala eliam aiirea al-
iiue argenlca pocula et gemmata. Ilem in Galieno, Gem-
mala vnsa fccil. Martialis Lib. xii , Epigr. 12 : Tepo-
lare decet gemma, id est in vase geinmalo, iii vasc
gemmis ornalo. Juvenalis Sal. x: Cum pocuta sii-
mes gemmala. Ideni in Salira v ait parasito, si ei
propineiur in convivio vas aiireiim , ciistodcm dari
qui niimcret genimas. Propfrtius lib. iii, Eleg. .) ;
Acc bibil a gemma divile noslra suis. Silius Ilaliciis
lib. xiii : Poculiiiiue Eoa tuxuni irritanlia gemma.
Statiiis lil). 1 Tlieiiaidos : Nec ciiru mero commillere
geimnas. jElius Spiirtianiis scriliit Zenoliiam nsnin
esse vasis aiireis pcininaiis ad convivia. Latinus Pa-
caius Drep;iniiis in Panegyrico Tlieodosii : Sisi a;sti-
vnm in gemmis cajmcibus' ijlaciem flamma fregissent. f.
SiiloniusLib. II, Epist. 15 : Fiimiircnt faterno gemmw
capaces. Idcm in Carininc 2 : Gemmatam puleram re.v
ipse releina. Liicianiis iii Catnpto nieinoral pociila
gciiiiiiis distiiif ta, ijt Apiilcius, Lib. ii, Melamorptio-
seu)i,geiniiias formalas iii pociila vini. Ilieronymus iii
Vita Paiili ercmit:i> : Yos gcmma bibilis, itte concavis
uatuiw manibus salisfecit.Ucm in Eijislota ad Pau-
tiiin de Alphabelo llebraico : llabeant sibi cwleri, si
veliiit , sitas ojies, gemma bibanl. Sencca Epist. cxix :
Finiin sit imreum pocuium, nn cryslatlinum, ntt mur-
rhinum , an Tiburtinus calix, an manus concnva, nitiit
rc/^eif. (/pieruin liic adnioiicndiim cst Uigalliuiii cdi-
dissc bibnl f/cm»ins, cl idco Lombcrlum , qiii illiiis
cditidiie iilcbalur, inale verlissc, ils boivml des pertes
cl de fanibre yris. .\(idiilil l;inicii Loinliorliis lianc
posircm:ini viicem, cuiii iiiliil siinilc cxlel apuil Cy-
pri;iiiiiiii. Sunt (|ni piil;iiil lioc geinis liqiKiris liiisse
iiicogiiiluin antKpiis. Aiii laiiicn :iiuiit cssc ijucciniiin,
dc qiio vidc Uivdorum iiiculum lib. v.

Vigilat in pluma. Seneca in Libro de ProvideU'
tia cap. 5 : Tamvigitabit in pluma qttam itle in cruce.
Marlialis Lib. ix , Epigr. 9i : Pervigil in pluma Caius
ecce jacel. Hieroiiymus in Episiola ad M;ircellain de
jEgrotalione Blcsilbc : Illo tempore plumarum quoque
dura mollities vuiebntiir, el in extructis thoris jacere vix
poieral. Sencca llcrculc Oct;co : Aurea nuinquam tecta
quietem , vigilesquc Iraliit purpura noctes. Prudentius
in Ilamarligciiia : Al nos deticias ptumarum el tinea
lexta slernimus. Rigallius scripsil vigilal tamen in
pluma coiitra omnium vclerum libroruni et edilio-
num fidem. Pulo aiitem illum addidisse vocein lamen
ex exeinplari cditionis Pameliana; quoNicoIaus Fabcr
ulebatur, iii cujus margine vir doclissiinus cam po-
suerat sua maiiu , niilla meiitione loci ubi invenerat.
Cerie nonextat in veicri libro monasterii Fossaten-
sis ciim quo ille conlulit plurima loca sancli Cy-
priani. Eam tamen vocem retinuit cdiiio Anglicana.
Reiiiliartus explosit. Cerle iion esi necessaria.

Possidcri mayis. Infra in Libro de Lapsis pag.
18:) : Possidere se credunt qui potius possidenlur. Ilie-
ronyniiis iii Epislola ad Paulinum de Insiilulione Alo-
iiaclii : CVn/fS itte Thebanus, liomo quondam dilissi-
mus, cum ad pliitosophaiuliim Athenas pcrgeret . ma-
gnnm auri pondus abjecilnwn pnlavil se simut posse et
virluteset divitius possidere. Ilcin iii Libro seciindo ail-
versiis Jovinianum et iii Epistola coiisolalori:i ad Jii-
li:iniini • Ciates ille Tliebniws, projeclo in mare non
pnrvo auri poiidere,Abile, iiiqiiil, pessum, mnta; cupidita-
tes. Egovos mergam,neipse merqnra vobis. Prdjiciens
anieiii opes siias in mare,iii dinci Grcgoriiis Na-
ziaii7.eiiusOrationciiiL;iiidcniI!asilii,(lixit:CVn(esm(/c-
tem Thebnnmn tiberinle donat. ScdiIliiiiiproptei(\a ciil-
palum esse ab Apolloiiio Tyamco rcfcrt Pliiloslrati;s
in Yita cjiis lib. ii , cap. 10. Seneca cap. 22 do Viia
beata : Divitiw mew sunl, tu diviliarum es. Ilcm Epist.
cxv ; Majore lormcnlo pecvnia possidelur quain qnw-
ritiir. Ilcm Kpisl. cxix : ISam quod ad ittos perlincl
qiwsfiilso divitiarum nomeninvasil occiipntn pauperlns,
sic diiilias Itnbenl qiiomodo liaberc dicininr fcbrem,
cum illa nos habenl. E conlrario dicere dcbemus : Fe-
bris itluin teiiet. Kodcm modo dicendum cst : Diviliw
iltum leiient. Valciius Maxiimis lib. ix, cap. i : Pro-
cut diibio is non possidel diviliai.sed a diviliis posscssus
est. Simile qiiid apinl Pbilostraium in VKn Apollooii
Tyan;ci lib. v, c:ip. 8.

Aiqiic opes. Ilas duas voces, quas nnn iiivcni in
anliipiis ciliiionibus neque in iillo coriiiii veicriim
exciiiplariiiin quibus iiior , (|Uie a Painelio adjccl;o
sunt, ct Groiiovius lili.iii Oliscrval. cap. 12 iiio-
iinil esse deleiubis, ego (iimque piilaveram oniiui de-
licrc, cuiii pncscrliiii videiem Ciccroncin in Liliro
(/(! Amicilin poiicre discriiiicn intor divilias et opes.
Ait cniin : Diviliw, ul ulurc ; opcs, ut colare. Vcrum

5»l3 : DIVICYPRIANI

sanaj profunda caligo I cum exonerare se ' possii et \ ac proieclnm lalus numeroso siipatore tueatur.

Icvare ponderibus, pergit magis forlunis angenlibus
incubarc, pcrgit pocnalibus cuinulis pcrlinacilcr
adhKrere. Nulia in clicntes inde largilio esl, cum in-
digentibus nulla partiiio " ; ct pccuniam suam di-
cunt quani, velut alicnamdomi clausam, sollicito la-
bore cuslodiunt, ex qua iion amicis, non libciis
quicquam, non sibi denique impertiunt. Possident ad
lioc tantum nc possidere alleri liceat.Et, o norainiira
quania diversilas ! bona appellant ex quibus nullus
illis nisi ad rcs nialas usus esi.

XIII. An lu vel illos pulas tulos, illos salicm inter
honorum infulas et opes largas stabili firmitate secu-
ros, quos regalis aulae splendore fnlgenles armorum
excubantium lutela circumstat ? Major illis quam ca;-

Quam securos non sinit esse subjectos, tam necesse
est noii sit et ipse securus. Ante ipsos lerret poie-
stas siia quos facit " esse terribilcs. Arridet ut
sacviat, blanditur ut fallat, iliicit ut occidat, ex-
toHit '' ut deprimat. Foenore quodam noccndi, qiiani
fucrit amplior summa digniiatis et lionorum , tam
major exigitur usura poenarum.

XIV. Una igitur placida et fida tranqniilitas, nna
solida et firma et pcrpetua securitas, si qiiis, ab
his inquietanlis sxculi turbinibus cxtraclus, saUiiaris
porlus sialione fundatus , ad coeliim oculos tol-
lat " a terris, et ad Domini munus admissus, ac Deo
suo menle jam proximus, quicquid apud ca;tcros iu
rebus humanis sublime ac inagnum videtur, infni

teris metus est. Tam ille timere cogitur quam ti- jj suam jacere conscientiara glorietur. Niliil appetere
nielur. Exigit poenas pariter de potenliore sublimitas, jam, niliil desiderare de sxculo polest qui sxculo
sit licet satellitum manu septus ^ , et clausum major est. Quam slabiljs, quam inconcussa tutela

LECTIONES VARIANTES.

" Participaiio, portio Lam. Eb. Ben. M. 4.
Ij Septum Bod. 3.
* Quam facit Aod. 3.

d Fallat cxtoUit Pem. Yoss. 2.
(i Oculos tollit Yoss. 2.

STEPH. BALUZII NOT^.

nihil mutare voliii , quia video receptam csse hanc
leclionem. Potest enim adjuvari ex discrimine quod
Cicero ponit inler divitias atque opcs. Lombertus ita
vertit bunc locum ac si voces illae non cssent Cy-
priani, qiiia diviliaj et opes eodem vocabulo expri-
muntur apud Gallos.

XIII. — Tam ille limere. Cicero in libro primo de Of-
ficiis : Etenim qtii se melui volunl a quibus meluunlur,
eosdem meluanl ipsijiecmc^sl.ldeminLibrode Amici-
tia : Quis enim aul eum diliijil quem metuil, aul eum a
quo se metui puini ? Scneca iib. i , de Clementia ap.
9 : Tanlum enim necesse enl limeat quanlum timeri
vo/ui(. Idom Epist. lOS : Adjice nunc quod qui limelur
timet. Idcm lib. iv de Beneficiis cap. 19 : Nec quis-
quam amal quos limet. Non potest cnim (ul idein ait
in Epislola 47) amor cum limorc inisceii. Sencca
(Ddipo : Qiii sce^nra duo saimts imperio recjit, timel
limcntes. Idcm Agamcmnonc : Uetui cupiunt , metid-
que timent. Elegans esi in Octama ejiisilem auctoris
Dialogus inlcr Neronein et Senecam. Nero ait : Fer.
rum lueiur principem. Seneca respondet : Meliusfi-
dcs. Reponil Nero : Decel limeri Cwsarem. Scncca
vcro : Ai plus diligi. Recle piofecto. Adnotat ciiim
Vellcius Paierculus C;csarem, qiiein Dio Cassius lib.
XXXVIII et XI.II scribit nalura placiduin et niansuc-
lissiiiiinn ei nequaquam iracunduin fnisse, itcmqne
Augiislum, iia a patie, ut idcm Dio Lib. xi.vii ic-
slalnr, edoctiim , adnnl;u inqiiam Vellciiis C;csaiem,
cum ci 1'ansa ci llirlius coiisulcrunt nl priiicipatum
aiinis qii.ijsiluni aniiis tciicret, respoiidisso, aniari se
quam ijnicri malic, iliversnm iiimiriim a M.iximino,
cni, iit ait Jiiliiis Capiiolimis, pcrsuasiim crat nisi
cruileliiate impeiiiini non teneri. Nam amari, coli,
diligi ni.ijns iinperio essc scripsii Symmachus Lib.
X, Episl. 54, sive in lielalione ad Iiiiper.alores. Lan-
dat Sidonius Lib. ii, Episi. 3, rcgeni Gothoruni Tlico-
doricuin , ct piiiiit intcr praicipiias ejus landes : Di-
eum quod senlio. Timel limeri. Et lamcn aliquaiido
limor signmn est anioris, et Marlialis dicil lib. x,
epigr. 51); res est imperiosa timor. Vnlc.ilius Galli-
caniis aii dc Avidio C.assio : Meruit timcri quia iion
meluit. Id ipsiim dixcrat Lucanus Lib. v : Mcruitque
limeri non meluens. Amniianus Marcclliniis Lib. xv
adnoiat Julianuni Iiiiperaiorcm dilecliim arctissinio
diiin tinicrclur, ct lib. xxvii , rr;i;text:itiim pnc-
feciuin llrbi , cuni limcrcl.ur, amorcm iion perdi-
dissc civium ; quia maximo amori , ul aii Mamer-

tinus, maximus timor junclus est. Conlra Flavius
Vopiscus queritur de Infelicilate principis Aiireliani,
qiii cum cssct opiimiis, limebatur quidem, scd iion
amabalur. Sunt enim aliqiiando subjecti prolervi ct
contumaces, quia, ut ait Xenophon in Libro v de
Pwdia Cijri, nietus et lex satis sunt ad ainorem iii-
hibendmn. Sunt enim aliquando principes ita parum
Q amantes subjecios ut se ah illis amari non ciirenl,
uti de Alexandro M. lcstatur Seneca lib. i de Benefi-
ciis, c. 15, aiens illum suinmum boniim duxissc ler-
rori essecuiiciis mortalibus. Sane justiim cst utpo-
piili obediant principibus eosque limeant. Alioqni
corruit rcspuhlica. Sed tainen principes omiii ope
niti decet ut se plus amari diligani quam timeri,
uti f;iciebal Titiis Imperator, ob lioc vocatus Delicia!
gcneris humani. Sic sclulos pncstabiint adversusinsi-
dias ct conspirationes , et sc liberabunt a inetn.
Nam verum est quod mulli prodidcre, necesse cssc
ut multos limeai quem imilti tiincni Nemo enim po-
tcst tcrribilis cssc sccnrus, ut ait Seiieca Epist. cv.

Proieclum Laius. lliiic orla digniias Protectoriim
inclinanle imperio Roinano , qiii il;i dicti snnl qiiod
priiicipis latiis proiegerent. Iinperaiorcs llonorins ct
Thendosius I. ix Cod. Thcodos. de Domesiicis et Pro-
lecloribus : Devotissimos Prolectores , qui nrmalam
militiamsubeunles, non solum defendendi corporissui, ve-
rum eliam protegendi laleris noslri sotticitudinem pa-
D tiuntur , uiide etiam Piotectorum nomen sortiti sunt,
inglorios esse non palimur.

Arridcl ut saiviat. Iiilra in libro de Habilu Yir-
ginnm pag. 150: JJic diabolus btandilurut faltal. ar-
ridel nl noceal, illicit ut occidat. Riiricius lib. ii, ispist.
XII : Blandiiur ul capial, fumululur ul leneat, itticit ut
occidal.

Hnnorum. Miror auciorem editionis qua; dicilnr
Gravii , Panielinm , Rigaltium , et Anglos maluisse
scrihcre bonorum. Et enim omnes ediiioncs aniiquiB
et omnia velcra exemplaria quibiis usiis siim h;ibcnt
lionorum vcl /loiioris. In uno lanien Regio, qni fnit
olim inonasterii sancii Marlini Tornacensis, mendosc
scripium cst bonorum.

XIV. — Et perpetuu. isla desunt in duodccim vcdislis
exemplaribus optimis. Exiantlamcn inseptem. Si r:i-
lio babcnda cssct numeri ad numcrum, expungenda
essiiiit. Vidcninr auicni csse cx glosssmate.

Euiidtttus. Iia reposiiimiis secnii ancloritatem op-
liiiiorum librorum ci vctcruin ediiionum pro co quod

221

est, qnam perennibiis bonis
implicanlls mundi laqueis solvi, in lucem immortali-
lalis acternoe de terrena faece purgari ! Viderit ^ quae
in nos prius infestanlis inimici pernicies insidiosa
grassala sil. Plusamare compellimur quod futuri su-
mus, dum el scire conccdiUir ct damiiare qiiod era-
mus. Nec ad hoc pretlls aut ambltu aut nianu opus
est, ut Lominis summa vel digiiitas vel poiestas ela-
borata inole " pariatur ; sed graluitum '^ de Deo
niunus et facllc est <■. Ut . spontc sol radiat,
dles lumlnat , fons rigal, imber irrorat, ila se Spi-
ritus cocleslis iiifundlt. Posiqnain auclorem suum,
coelum intuens, aiiima cognovil, sole altlor ' et
bac omnl terrena poleslaie sublimior, Id csse incipit
quod essc se credit.

XV. Tu lanlum, queni jam splritalibus caslris -i^
cccleslis miliiia signavit, tene incorruptam, tene so-
briam religiosis virtutibus disciplinam. Sii tibi vel
oratio assidua vcl leciio : nuiic cum s Deo loqnere,
nunc Deus tecum : ille le prxceptis suis instruat,
ille disponat. Quem ille divitem feceril •", nemo
pauperem faciet : penuria esse nulla jam poterit cui
semel pcctus ' coelesiis sagina saturavit. Jam tlbi
auro disiincla laquearia et pretiosi raarmoris crustis

[EPISTOLAIF. 52-2

cailesle proesidium, A vestita domicilia sordebunl, cum" scieris'(e cxcolen-

dum J magis , te polius ornandum, domuni tlbi
hanc esse potiorem quam Dominus insedlt lcmiili
vice, in qua Spirltus sanctus coepit babitare. Pinga-
nius banc domum plgmentls innocentuc, lumlne-
mus ^ iuce juslitix : lixc umquam procumbet in
lapsum senio vetustaiis, nec, pigmcnto parleiis aut
auro 1 cxolescente foedabitur. Caduca sunt qnx-
cuinque fucata sunt, necfiduciam prxbent possiden-
libus stabilem qu.-e possessionls '" non babent ve-
rilatem. lla;c nianet " cultu jugiter vivldo , ho-
nore integro , splendore diuturno. Aboleri non
potest nec extingui, potest tanlum in roelius corpore
redeunte ' formaii.

XVI. ILtcc interim brevibus, Donate charissime :
nam, etsi facileni de boniiale paiieniiam ", mentem
solidam r, fulem tutam salutaris auditus oblectat,
nibiique lam tuis auribus gralum est quam quod in
Deo <i graium est, moderari tamen dicenda "■ debemus
simul juncti et sa;pius collocuturi ». Et, quoniam
feriata nunc quies ac tempus est otiosum , quic-
quid inclinalo ' jam sole in vesperam diei su-
perest, ducamus banc diemja;ii, nec sit vel hora
convivii gratiae coelestis iramunis. Sonet psalmos '^

LECTIONES VARIANTES.

" Bonis affluons Goul. Morel. (

!> Videre Mor. Videri Lam.
•= Maiiu Lin.

rt Ei gratuilum ross. 2. Munus rcligiosa monte conci-
liitur Voss.
" Facile est. Spontc Lam. Eb.
f Solo altior Oxoii.
8 Nniic tu cmn Ar. Eb. Lam. Ben.
1 Maiidatorum suorum fecerii Pem. Foss 2. Fab.
i Cum somel ppclus Ar. Pem.
j Esse excolendum fos 2. Lin.
i Illuminemus Pam. Rig.

1 Pigmentum parietis auro Lam. Ebor. Lin. NC. 1.
■" Possessionibus Pem. Lam. Bod. 5.
" Firmilatem. Manet Voss. 5.
" Si facile — de l)onitate patientiae Voss. 2.
P Mentem in Deiim solidam Ar.Pem. Lin.
1 1n Domiiio Lin. Deo Oxon.

>■ In diccndo Fab. In Deo SpjV. Rem.Man.Morel. De-
sunt in Riq. et Pamel.
» Locuiuri Lirt. Voss. 2. Ebor. Impressifere omnes.
* Inclinanle Voss.
" Psalmus Foss.

STEI'II. BALUZII mrJE.

Et tamen ea qnoque lectlo quod Pontius in Viia ejus ait illum presbyterlum cl

snrcrdotium stallm acccpisse. Denlque nusplam iiive
"■ im fiilsseseiialorem ac foru

•iis utcliaiiir. Pro qiio liigallms D /)'« incipiatur et ejusclcm D
Jil rirmiuttem, ex libio, ut opiiior, roiiYmus in Epislola de vita
snpra feci meiilioiiem. Miior au- personabk interim alinuis

Rigaltlus edidit fundetur

repcrilur in quibnsdam codlcibus anliqiiis.

Graluiium de Deo mumis. Eani seiitentiam , lii-
qiiit Morelliiis, cum quMain non inlelllgereiit, verlia
alia iiilerseruenint ; ilaqne iniprimeiulum curaruiit
(irnluUum de Deo munus rclicfwsa menle concipilur ct
facile est. Notat ediilonem Erasmi.

Vcritalem. I(a coilex Segnlcrlamis ct alli veleros
cdani llle qiio Floriis utcbaiiir
oninluin primusposui
Kicolai Fabri ciijns

tcni eam leclioneiii, quaiii Ipse Rigallins ait arbilrarl
.■^e esse falsisslniain , ab co lanien posilam fiilsse in
lexiii Cyprlani. Rigaliianam edilionem seculi siint
Angll cl Relnliartus.

Dies luminal. Ilaic e\lant in omnibns edlilonl-
iiiisanie Rlgaliianam ct in" plerisquo codlcibns ma-
nuscriplis, etiam in Segnieriano et ineor qiio Florns
nicbaliir, tiim ctlain iii lls qnos .Angli vldernnt. Et
lamcn llll qnorjue ea oiniserunt In sua edklone. Illa
cliam in siia rmioiii; oinisil Lomberliis, n'iii aliain
ob caiisam qiiaiii quia iioii cxtabai in ediiione Rigal-
lli. Reinliartiis posuil dies illuminal.

XVI. — FeriainnuncqHies. Egopuloerrareens quiex
bls verbls ei ex iis cpia^ statlin sequuniur collegerniit
(lyprianum froqiientasse adhiic forum eo tempore quo
.'.f ripsii liaiic Episiolaiii. .Nam ciimconsiet illani scrip-
i.iiii cisc postquam Cyprianus ainplexiis est (idem
(lliilsii, probabile non csi illum Ibruin, adversns qiiod
fortllerdcclamai, frcqucntasse cumillam scripsii.Adde

niinr illiim (uisseseiialorem ac foruni frcqnontasso.
Hora convivii. TcrliiHianus in Apologelico : Si
honesla caitsa esl convivii , reliquum ordinem mslimare
qni sil de reliijionis officio. Niliil vililalis , niliil immo-
desliie admillil. Non prius discumbalur ijuani orntio nd
Deum prncjusielur. Ai^cjiie ornlio conviviitm dirimat.
Optalus lib. VII : Omnis traclalus in Eccelcsia a noinine
Dei noniine lerniinelur. Ilic-
iidosuspcclo Contiibernlo:
aliciuis leclor cid niensam et inler
rsulnws ditlci modulainine aitre clc. Idein in Epislola
ad Jl/arcd7oHi qiia cani invitai utcoinmigretDeibleein:
jliii6iosi»s nosler refcrt se numqufim cibum Origene prai-
scnle sine lcclione sitmpsisse. nuinqiiam inisse somnum
7iisi unus e frcilrihus sacris lillciis personarel , lioc die-
bus ccjissc et iwclibus, ul et leclio ornlionein exciperet et
oralio leciivnem. i\mbrosil Islius, qiii amiciis erat
Orlgcnls, pra^claram menllonein, ut Id qiioqne obl-
ter dlcam, facit Fusebiiis lib iv, cap. 18. Ilcriim
llieroiiyiniis in Episiola ad Kusiocliium de acccpils
ab ca MiinnscHlls ait: lln tibi scmpcr comedendum
esl ut cibuin el c.ralio subsequulur ei lectio. llcm ii)
Llliro ailversns Vlgilantium : /;i(«r pliialns pliiloso-
plinlur, el ad plnccnlas liqiiriens Psalmorum modiila-
lioiie mulcelnr. Vidc qii.i; dc lioc argninenlo cx Cle-
mcnle Alcxaiidrino m Eiiseblo Cffisariensi adiiolavit
doctlssimns et opilmus amicus nosier Domnus Rer-
naidus a Moniefalcoiie in Noiis ad librura Philonis
de Vita contemplativa pag. .129.

223 DIVI CYPRIANI 224

coinivium sobrium ; ct ut libi lcnox memoriacst, vox A ju,- admonel ac iiislruH , qiiid circa lapsos, interea
canora, aggrcderc lioc mimuscx niore ". Magis ciia- dum abesl illorum episcopus, fieri oporleal.

rissimos pasccs , si sit ^ nobis spirilalis audiiio , , puicin^i,- seccssisse benedictum papam Cypria-
prolectct aures religiosa muicedo. „„^ ^ Ciemcntio subdiacono, qui a vobis ad nos

EriSTOLA II.
(Pamel., ni; RlgaU.,Baluz., Paris., ii; Oxon. Lips., viu.)
CLERI ROMANI AD CLERUM CARTIIACl.NENSEH, DE SECESSU

DIVI CVPRIAXI.

ArgdmentcM. — Jnlellcxeral Cleriis Romanus a Crcinenlio
hijpodiucono secessissc Cypiianiim in persecuiione ;
pro suo ilaque zelo fidei, clerum carlluiginensem officii

venit , cert 1 ex causa : quod utique rccte fcce-
rit, |iropterea quod sit persona insignis. El im-
minenie agoiie quem permisit Dcus in saiculo col-
luctandi caiisa « cuin adversario simul cum servis
suis, volensctiani Angelis et boininibus certamcn boc
manilestare, ul qui vicerit coroiiclur, victus vcro re-
porlaverit ^ iii sc sententiam, quae nobis manifc-
stala csl. Et cum incumbat nobis, qui videmur

LECTIONES VARIANTES.

• Ex ore tuo m,igis iforel. Magls enim Fab.
k Pasces : sil iMin. Kbor. Bod. Lin. NC. 1.

<^ CoUuctandi causa, simul cum VaU 1.
<i Ponaveril Oxon.

STEPH. BALUZIINOT^.

Mulcedo. A. Geliius lib. xix, cap. 9 : Ejusque B
Ungua: exercilaliones docercl qum mullas volupKiles
nullamque mulcedinem Veneris alqiie Musw Iwberel.
Sanctiis Hieronyinii';, seii quis alius, in Episiola
ad Amicum aegrotiim : Pnrs chI enim prociil diibio
viaxininriim medelariim fralerni consolamims fruclus el
foines dictorum mulcedine consolationis levamen fessis
animis introdiixit. Boeiius Lib. ii de Cunsolaiione
pbilosopbia; : Jam canlum illa finierat cum me aii-
diendi avidum sluporem arrectisque adliuc auribiis car-
minis mulcedo defixeral. Sidoniiis Lib. v, Episl. xvii :
Cullu peraclo vigilimiim, quas allernanle mulcedine
monaclii clcricique psalmicines concelebraverant, qiiis-
que in diversa secessimus. .Mulcebriiaicm ante bos dii-
centos aiiiios dixii qiiidLim fraier Berlboldus oidinis
fralriim Prx^dicntoriim iii opiisculo quud inscriptum
est Horologium devolivnis. Inter jocos Andre.T, Ar-
iialdi exiat sequciis distichuin incerii auctoris ; C

Ouos angiiis diriis trlsli dulccdine pavlt,
Hos sangiiismiriis Clirisli dulcedine lavit.

Epist. II. — Isliiis EpisioliC dno vetera cxemplaria
liabiiimiis, iinuiii e liibliotbeca iiosira, aliiid cx iirbc
Gralianopolitaiia. Angli uiiiiin babucre cx bildiotlicca
Bodlciana.Guillelmiis.Morclliiis, qnipriniusill.imcdidit
adiiiimiiit in litnlo scriptaiii esse a Celcrino ad
Liicianiim, Inud diiliic qiiia in veteri codice cx qiio
is cani descripsit Sfqiiebaliir, nt iii iino meo vctcri
iii Giaiiaiiopoiilano, cl iii 19!) Vatiraiio, post epis-
tolnin Liiciani ad Celerinum. Paiiielius vcro, qiii
vidcbat illain iioii esse siiiplani ab iiiio aliqiio, sed
a pliirilius, iieqin: ad nniini Liicianiiin, qni presbyler
iion fiiil, sed ad pliires prcsbyteros coiisi.riptain , li-
tiiluiii biinc iiiiilare niin cst veritiis, pDtissimuui
cuin cx vicinilalc literanini crior poliierit coiiiiiigere
ut pro co qiiod crat cleri Romani siibstitiitnm sil a
quopiain Celerini. At(|uebaiicl'anicliicnieiidalioneiil, „
qnia bona cst, seciil;e siint poslcrinrcs cdilioncs. ^
Itaqiie in vclcri libro ineo lcgidir : /»ci;)i7 Epistola
rescripla ad Cijiirianum u clero liouiaiw. Qiiod esl ali-
quanlo mclius qii;iiii iii oditiiine Morcllii. At iii co-
diccGraliaiiopornaiii) seripinin esl: Celeriiii respoinio
ad Luciiiiium rie ciira piisloris et ad obviandam ido-
lotalriam. Ncscio aiitem i|u:iiii ob caiisain Aiigli iii-
scripiioiicin istiiis E|)istola; rejeceriiiit ad inarginem.
Naiii doceiidus crat prinio iiiluitii lector a qiiilius
61 ad qiiDS scripla erat Epislola. lidem lefulaiit Ri-
galliiiiii , qiii scripserat cleri voccin perperain tialii
ad pcrsonas ecclesiasiicas lioniinesqiie sacris ordini-
biis inslilulos desigiiandi)s. Saiie vcrinn cst Uig;iltii
obseiv:ilioiicin admodiiiii prolixaiii cssc veriiin pira-
logisinum, in qiio niliil sani, iiiiiil veri scriptiiin cst.
TcrtnHiaiius in libio de Exlionalioiieca-litalis ; Dif-
fcrenliam inler ordincm el plebem consliluil Ecclfsiii;
uiutorilas. Vidc Opuscula 1'ciri dc Marca pag. 72

ubi agit de Discriinine clericorum el laicorum cx
jure divino.

I. — Benedictum. Non est cngnoincn hoc loco lienc-
dicius , ut obscrvavit Sirmoniliis ad Sidoniiini , scd
epitlieliim quo clirislianos viros plerique (irnabanl.
Exemplis a viro doctissimo allaiis addo ego Teilul-
liaiuiin in liliro de Pudiciiia Zephyrinum vocare be-
nediclum Papam.

Papnm. Vetus codex meus, Papalem. Sic eliam
in codicibus iii cdiiione Anglicana laiidalis cl iii an-
nolaiionibiis Morellii. Sicctiain lcgcbit LalinusLali-
niiis iii libris siiis veteribus. Vide Episi. xvi ct xi,.

Cremeiiiio. Ita codcx incus et editio Morellii.
QiiO etiaiii moilo nominatuin illnm invcnio iii ploris-
qiie libris antiquis. Pulo aulcm cain esse verani ic-
ctionein. Nam et Creineniii martyris inentio cst in
martyrologio Romaiio xvi Kal. Maii.

Propierea quod. ILcc duo vocabiila , qiia; dee-
raiit in edilidne Rigaltii , nos rcvocavimns, qiiia ex-
striiit in cdltionibusMorellii etPamelii cl in uno codice
nieo oplimo. Rigaltius nnlluin vetiis cxcmplar liabuit
istiiis Epislola; ciijiis aucloriiatc uierctur ad miiiaii-
daiii lianc lectioiieni. Laiinius piilabat voceni quod
esse delcndam.

Pcrsona insignis. Id est cui debeaiur rcverentia,
nt ait Quinliliaiins lib. vi , cap. i ; quain ideo lioiio-
ratioreni personani vocat Cbildclicrtns rex iii consii-
tiitionc ediia a Sirmondo. Iii capiiiilari Metensi 1'ipini
regis cap. 2 : De ecclesiaslicis vero qni siipradicta faci-
nora coiniuiseriiit, si bona pcnona fuerii , id cst insi-
giiis, ut planuni cst cx iis qiix scqiuiiitiir. Autiie.nti-
CAM pcrson iin pro i.vsir.xi dixit Pliilippus cpiscopns
Eirinaniis apostolicxSedis legaius iii capiie 20 Coiici-
lii qiiod apiid Budani celcbr.ivit aniio 1279. Vide l. iv
Capiiiilariiiiii pag. 1050 cxirenia.

Qiii videmur praiposiii. Niniiriiin quia post morlcm
episcopi Roinaiiiciiia illiiis ccclcsia' incuinbebai Clcro
urliico. Ne qiiis ista ciim Baroiiio, Binio, Papebrocbio
transferat ad pncrogativain illiiis Ecclcsia! , ad qii;iin
sedc vac;inle pertineat sollicitiido omniuni ecclcsia-
riini, adeoqiie clcricis Roiiiaiiis, qnod Peiri Ecclesia;
cssciit admiiiistri , nniversalis gregis cura niandala :
nain etiam noslris icin|ioribus , qiiainvis consici Sc-
dis Aposlolic.c aiicii)rit;itcm ct poteslateni v;dile cx-
plicaiani ct amplilicaiain luisse , cardinales laincii ,
qiii siicccsscruiit clcricis urbicis, peiics qiios cst le-
giincn Ecclesi;c Roinanx vacaiite scde, curain ct so!-
licitiiiliiicin snaiii niilbiicnus extendunt ad ali;is cccle-
sias, iit cliaiii tesialur Guillelinus dc Monicbiiidiiiio iii
cap. Ubi innjus, 6u Elect.,\n Sexto.lieni Alv;iriis l'o-
bigiiis lili. 1 de Plaiiciu Ecclesiw cap. 20, iibi disertc
scriliit qiiod vncanlc pnpalu nullus succcdil Pnpiv ir,
jurisriiclioiie, eliain coetus cardinalium, uisi iii miiiiniis.
Vide eliain Jacob.itiiiin lib. iv, art, 3; ei Augiisti-
num de Aiiclwiia , qiixst. m , art. 8, dc potesiatc cc-

22S

EPISTOL.V II.

praoposiii cssc et vice pJsloris cuslodire gregeni , si A
ngligentes iiiveiii:imur , diceliir nobis qiiod et anie-
cessoriljus iioatris diclum esi, qui lam negligentcs
prsepositi eranl, quoniam perditum non requisivinius,
Ct crrantein non correximus, et claudum non colli-
gaviinus ", et lac eorum edebamus, ct lanis eorum
operiebamur (Ejcc/i. xxxiv,3, 4). Deniqueeiipse Do-
niinus impleiis qux erant scripla in Lege et Propiietis
docet dicens ^ : Ego sitm pastor boms, qui pono ani-
mam meam pro ovibua meis. Mercenarius autem et cujus
non sunt propria: oves, cumviderit lupum venienlem, re-
tinquit et (ugif^, et lupus dispergit eas{Joa.-x, 11,12).
Sed ct Simoni sic dicit '^ : Diligis me? Retpondit, Di-
ligo. Ail ei:Pasceoves meas [Joa. xxi, 17). Hoc verhura
faclum ex actu ipso quo cessil cognoscimus, et caeleri
discipuli simililer fecerunt.

II. Nolumus ergo, fralres dileclissimi, vos merce-
narios inveniri « , sed bonos pasiores, cum sciaiis
tum non minimum periciilum incumbere si iion liur-
laii fueritis fratres nosiros stare ' in fide iinmobi-
les, ne in praeceps eunliiini s ad idololatriam fun-
dilus eradicetur fralernilas. Nec enim lioc soluni ^
verbis vos hortamur, scd discere poteritis a pluribiis
a nobis ad vos venientibus quoniam ca oiiinia nos
Deo adjuvante et feciinus et facimus cuin omni solli-
citudiiie etpericulo sxculari, anie oculos plus haben-
lcs timoiem Dei et pcenas perpetuas quam ' ti-
morem hominum et brevem iiijuriam, non deserentes
fraiernitaiem, et hortanies eos siare in fide et para-
tos esse ire i cum Domino. Sed et ascendenies
ad lioc 1* quod compellebanlur revocavimus. Ec-

" Colleeimus Yal. 1.

1> Propbetls dixit Yul. 1.

« Reliuquens et fugit Val. 2,

it Simoiii dieit Yul. 1.

•^ Iiivenire Imp.

* Vestros stare Yul. i. Oxon.

LECTIONES YARIANTES.

B Ne praeceps iens Oxon.

t Hsecsoluni Yat. 2.

i Aute oculos babentes — magis quam Val. 2,

i Paratos esse debere ire Oxon.

li^Auendentes ad hoc Impr.

STEPH. BALtZIl NOT^.

clesiastica. Cerie manifestum eslex contextii Epistolaj
Cleruin Roinanum de nulla lum ecclesia gubernanda
sollicituin fuisse quam de sua, cx usu iiiniiriiiii ubiqiic
recepto, ulecclesiaepiscopo viduata regerotur a clero
ecclesi* vacaiilisutagnosciteiiani Naclaiitusepiscopus
Cliigiensis iii tractalioiic de Papce,el Concilii polestale.
Qiiod liqueietiamex eoquod, pust iiiortein papx Mar-

bere sermonem,opprimerevidentur. Ab his longe disla- ,
bal Valerii cum Auguslino bumilis ela propriu: laudis '
aniore alieiia agendi ratio.

Lac eorum. In uno veteri libro legitur laclem.
Glossae Pliiloxeiii : Laclem, rixx. Plaulus, Baecliidi-
bus : Qum uec lactem nec lanam uUam liubent. Sic apiid
Apuleium lib. \\u Metamorplioseon, Noiiius Marcellus

liiii islius uominis primi , quia episcopatiis cessavit C adnolat aiitiquos dixisse lacte in nominalivo.

spalio Iriginta etqiiiiique dieruin, prcsbyieri Ecclcsiae
Romaiixpr.efuerunl, iillegiturin geslis ponlificalibus,
idcslilliex |)resbyierioRomanoqiiic;cteris prxeiniiie-
hant, id est arcbldiaconus, arcliiprosbyler el priini-
cerius, ut docet ejusdem Marlini episiola ad Ellte-
ruiii. Ili enim locum repraisentabaut poniiflcis. Ubi
iiiterim aiiiii)t:ibo viiio scripioris f:iciuiii videri iit ar-
cliidi:icoiius istic nominelur ante archipresbyteruin ,
nisi jam lum ita imminuia erat disciiilina Ecclesicc
Roin:in:e, ul archidi;iconuj pra.'rerretur arcbipresby-
tero. Nam ex libro diiirno Pontificum constat arcbi-
presbyterum primo loco nominatum aiile archidiaco-
iiuin in epistola a Clero Ronuiiio scripla ad cxarclium
de transiiu Pontilicis.

Vice pusioris. Veteres libri liabent paslorum.
Niliil tamcii mut:ire voluimus, quia coiislat liaiic Epi-
siolaiii a Clero Uouiano scriptain esse ad Cyprianum
eo tenipore qiio Rumana Ecclesia iion habebal pasto-
rem. David Biondellus, ut ostendei et presbyteros esse

Lupum venicntem. tlieronymiis ibideiii : Merce-
nurii , qui lucrum lantum de gregibus considerant , el
cum lupum viderint , fugiunt , quoruin negligentia grex
Domini devoratur a bestiis agri.

Quo cessit. Locus obscurus. Latinius raonuit in
uno veteri codice legi gessit, iii alio vero gestum. Sed
in meo et in editione Morellii legilur cessit. Rigaliius
isla refert ad lempiis illud quo, post appreliensum
Cliristum a Judaiis, Petrusnon proprie fugit, sed ces-
sit sive abscessit aui recessit. Nam, ul est lii Evange-
lio, sequebatur quidem Cbrislum , sed longo inier-
vallo, quod fugsc speciem prsebuit ; adeoque inEvan-
gelio legitur discipulos omnes relicio Chrislo fiigisse.
Sed, quod Rigaltii pace dixerim et Aiiglorum , qui
ejus observalionem adscivere, hujus loci est senteii-
tia : vcrbuin Chrisii , Pasce oves meas , ex actu ipso
quo cessit, id est ex eo qucm habuit exiiu implciuiii
cognosciiiius. Opponiteiiiin Clerus RoinaniisChristum
et Apostolos pastoribus Judaiorum, nec Pelro expio-

ccquales episcopis el vicarios qucquc Cliristi esse, iii " hrat fugaiii In passione Christi , sed lnudat ejiis dili-

hoc loco ad vocem pasloris addidlt nimirum Chrisli.

Sed profecto mulluiii erravil. Isiic eiiiiii per vocem

pusloris manifesle iiilelligiturEpiscopus Roinanus. Et

tiim , extinclo Fabiaiio , Clcrus Romanus regebat Ec-

clesam vice pasloris dunee alius episcopus substi-

lueretur in loco Fabiiini.

Antecessoribus nosiris. Ila;c verba, qiia; qiiamdam
habenl obscuritatem , Aiigli traiistiileruut ad s:icer-
dotes Judx-oruin, quia cerlo cousiat illa ab Ezcchiele
scripta esse adversus cos.

Qitoniam perdiium. Ilic locus Ezechiclis , qui
valdc miiiilus est , iuulto integrior exsial iii Epistula
Liv. llsec verba et qua; posleascquiiiitur s;inelus llic •
ronyn.us illa explicans tr.uistiilit ad siipcrbiaiii cpi-
scoporiiin , qiios acriter perstringit. Ha:c suiit ejus
verba : Quvd proprie ad supercilium episcoporum per-
tinet, iiiquil, eorum videlicet qui opt:ribus dedecoranl
nominis dignitalem, el pro Uumilitule assumunt super-
biuin , ut lionorem se pulenl consecutos , non onus , et
auoscumque i» Ecclesia viderint prwpotentes et Dei lia-

geiiiiaiii in pascendis ovibus, quemadnioJum ci Cliri-
stus post resurreclionem mandaveral.

Ei caiteri discipiili. Subjuiigit Rigaltius hanc
Cleri Roniaiii Eplstolam Pctrum magis unerare quod
ait et cmteri discipuli similiier fecerun' , tamquam ad
cxcmplum Petri. Sed ha!c ubseivatio falsa esl, iit j;im
dlxi; iiec Clerus Romaiius his verbis , et cmicri disci-
puli similiter fecerunt, indlcat Apostolus fugicnlem
Pctruni seculos esse, sed potlus ejus exeinplo iii pa-
sceudls ovibus summum sludium adhlbuisse. Nihil
niagis alienum a proposito cleri Roinaiii , quam a
Peiro el aliisdiscipulis exemplumigiiavixiiip;iscendis
ovibus rcpctere. Praiterea claudlcatRigaUli raliocina-
tio : Pctrus fugit, fugerunt ctiain alii discipiill ; liige-
riiiii Iglturad cxempluin Petri.qui dcdiiiliiscxeiiiplum
fugieiidi. Malihaius eiiim ei .Marcus aluiit omnes disci-
piilos rellclo Cliristo fuglsse, iiulla Petri inciiiioiie.

H. — Ascendentes, in capiloliumvideiicel, ibl sacrifl-
caiuri dils gcnlium. Sed de ca re pluribus agcmus ad
Epislobiin Lv.

DlVl CYPRlANi

fide, liccl quidam lcrrore ipso A ni"w servutn ODStimari, ut qm ii

sive

427

clesla siat » in

coinpulsi, sive quod essenl insigues perbona:,
apprehensi , timore hominum vcrereniur '' : qnos
quidem separalos a nobis non dereliquimus, scd
ipsos cohortali sumus et horlamur agerc pa?niicn-
liam, si quo modo indulgentiain polerunt recipere ab
eo qui potesl prxstare, ne, si relicii » luerlul a nobis,
pejores efficianlur.

III. Videtis ergo, fratres, quoniam et vos iioc fa-
cere debetis, ut cliam iili qui cccidcrunt horlalu vc-
stro corrigcnies animos eorum, si apprebensi fuerint
iterato, confiteantur, ut possint priorcm erroiem
corrigere, et alia quaj incuinbunt vubis; qiioc etiam ct
ipsa subdidimus, ut si qui in banc lentationem inci-
derunt.ceeperintapprehendi infirmitate, et agant poe-
nitentiam facli sui et desiderent commuuionem, uti- jj
que subveniri eis debet, sive viduae, sive clino-
meni , qui se exhibere non possuiit, sive lii qui in
carceribus suni, sive exclusi de sedibus suis ■= , uti-
quehabere debentqui cis minisirent. Sed et calechu-
mini apprehensi infirmitate decepii esse non de-
bebunt, ut eis subveniaiur; et, qnod maximum est,
corpora mariyrum aut coeterorum si non sepelianlur,
grande periculum imminet eis quibus incumbit hoc
opus. Cujuscumquc ergo vestruni, quacumque occa-
sionc fucrit cffectum hoc opus, certi sumus cum bo-

22a
in minimo fldelis fuit

constiluatur super deccm civiiates. Faciat auiem
Deus, qui omnia praestat sperantibus in se, ul omnes
nos in his opcribus invcnianiur. Saluiant vos fralres
qui sunt in vinculis, et presbyteri et loia Ecclesia,
quaj et ipsa cuin summa solliciludiiie excubat pro
omnibus qui invocant iiomen Domini. Sed el vos "l
pclimus mulua vice memores sitis noslri. Scialis au-
lcm Bassiaiium pervenisse ad nos; et petiniusvos,
qui habetis zelum Dei, liarum litlerarura exemplum
ad quoscumque polerilis transmiitere per idoneas oc-
casiones, vel vcstras faciatis, sive iiunliuni mitlatis,
ut slcnl forles et iramobilcs in fide. Oplamus vos,
fralres charissimi, semper bene valere.

EPISTOLA m.

(Erasm., m, 21; Pamel., iv; Rig., Baluz. , Paris., m;
Oxon., I.ips., IX.)

AD PRESBVIEROS ET DIACONOS ROM^ CONSISTENTES.

Arguuentuh. — Epislola Itwc (amiliaris est ; quare
argumcnto non indiget, poiissimum cum cx liluto
ipso id salis colligi queat. Desideralur aulem epislola
Cleri Romani ad quam respondel Cyprianus.

l. Cyprianus presbyteris el diaconibus Romaj
consistentibus fratribus saluiem, "Cura do excessu

LECTIONES VARIANTES.

' Ecclesia ista fortis in fide tmpr.
i> Revertuniur Imp. Rucruut Oxon.

" Expulsi a sedibus. Vat. 1.
<i Sed et nos Inw.

steph. b.\luzii miJE.

Ecclesia , Romana, quam vocat foricm , quia
lirma el immobilis constilil iiiter durissimas persecu-
tiones. Quainqiiam ne in hac quidem Ecclcsia lapsi
defueriml , siquidcin eoruin causain clcriis inlcgiam
scrvavit ad eleciioiiem episcopi. Sed hi pauciores iiit-
mero fuere quam Canhagiiie.

111. — C'/mome/ii.Code\ineusliabetdom«m,Graiiaiio-
polilanus chlidomeni ; Morellius pusuil clijdomeni, La-
tinius et Rigallius clinomeni. Posica seeula esi edilio
Aiiglicana, in qua, rejeciis cactcris leclioiiibus, .-ibsguo
ulla vcterum librorum auctoritaie , laniiim cx coiijc-
tlura siiuipla ex episiola papa; Coriielii ad Fabiuin
cpiscopum .\iitioclieiuim , qu;c gncce cxslal apiul Eu-
sebiuiu, scriptum cst llilibomcni. Et qiianiqiiam ea
cmendatio videaiurcsse bona, transferenda taiiicn iion
crai iii conlextuin absquc lUiijori auctoriiaic. Nam
reliqu;e lccliones possunt cli;un e^se bona;. Caitcrum
cacnicndalio. quam Angli viileiilur accepissc ex aii-
notationibus Ilenrici Valesii ad liisturiani ccclcsiasii-
cani Eusebii , neqiie Valesii est iieijuc Angloruiii, scd
illustrissimi viri Fraiicisci Biisi|iicii , qiii caiu primus
protulit aiino 1G33, in libro priiuo llistoriarnm Eccle-
siai GaUicaiKC. Porro quos Grxci vocaiit tlilibomeiios.
Rufiiius vcrlii indigenles, B:ironiiis (luciuanles , valde
diverso sensu. Vidc priuiaiii Disserialionem Cypriani-
com viri clarissimi Ileiirici Dodwclli. (Ed. Lipscnsis
sequitur conjecluram Dodwelli in Dissertai. Ctjpr.
I, 7 lcgentis : Cludoniiomeni.)

Calecumini. Sjic scribcre placuil, non solura
qiiia ita invcniiuus scriplum in omnibus antii|uis co-
dicibus, sed in primis propler auctoriialem Comino-
diaiii , qui nos dubitare non sliiil quiii lioc vucabiiluiu
vctustis tcmporibus ila scribcretur. Saiie in veteri
glusaario bibliolhcca; rcgix lcgi : Catecuh.nijs, inslrit-
clus, audiens. lii velcri ilcni gUissario iiieo : Cailcu-
HENus, inslruclus sive audiens, pro co iptod adliuc do-
ftrinm fidei audiai, nccdwn lamen liapiismum recepii.

C Et in libro Corbeiensi ct in Fiixcnsi , qiiando agitur
dc hoc liominum gencrc Icgltur Caticutiiinos , quod
idem est. Noliim quippe est liltcras i el e axpc per-
muiari solitas apud anliquos. Adnuiat ilolsteiilus in
iiotis ad acia sanctarum Perpetu.-e el Feiiciiatis ca-
tliecumini scriptum essc iu vetuslls mciiibranls Casi-
iieiisiiius ct apud Moiiibrltium , cxisllinare auiein sc
iia eo Sicculo prolatas fulsse hujiismodi voccs. Illero-
nyinus iri Epistola ad Oceunuin In oausa malrimoiiii :
Aiidianl calliecumini , qui snnt fidei cmididali. Slc apud
Marium Mcrcaloiem lii cditioiio iioslra , pag. 547,
legitur catecismi pro caicchismi. ViileC:eliuni Calcagni-
iiuin lib. i,Epist. IX ; ct uolasad Capitularia, p. 1250.
Coipora mnriyrum. Ut diversa sunt lioniiiium
ingenia, ila dlvcrsx suiit opiulones. llimc lociim Rl-
galiius intciprctatus est de cura lantum scpeliendo-
ruiii inarlyiuin. Ego vcro eo usus siim ut ostcndercm

j) cirare vclioiiiciiler eos qul coiitendunt veleres Chri-
stlanos nullaiii curam liabuisse reliquiarum liuniiuiiin
sanctorum. Id quod a mC oslcnsuin est In uratioiic
(|uam habui publice Lutciia! cum iu cidlegio rcgio
iiiierprelaicr tiiulum Dccrctalium de Ileliqitiis ci ve-
ueralionc Sauclorum. Tania eiiini lum ciira crat se-
pelieiulorum hoininuiii saiicloriiiu, ut nlliiloinillercnt
eoruin qua; potcranl demonstrarc corum iiiemuriam
cl venerationcm erga eos ; adeo ut Terlullianus In
Apologeiico testclur plurioris et cliariorls suas incrces
Ciiiisilauis scpcliendls prolligasse quam dlls fimii-
gaiidis. Ex quo colligi posse videlur illos condldisse
etiani eoruiii corpora odoribus Arabicls, quos in se—
|)cliendis corporibus adhibiios fuisse coiistal. Sano
Plinius lib. xii , cap. 18, scribit Neronem plus cyn-
iiamoml in fimcre Poppa;x inceiidlsse quam Arabia
produc.it lu aiiiio uuo. S'ide Baronium ii; i\olalioni-
bus tid Mariyrologium lloinaitum die iv Augusti.

Bassianum. Assentlor Painclio cxisliniaiili il-
luin iuissti c clcio Uomauo. llllus uiculio csl ciiau)

m « epistoLa 1

bnni viri collegjc mei rumoi' npud nos incciius A
esset, fralres cliarissimi, et opinio dubia nutaret ,
accepi a vobis lilleras ad me missas per Cre-
mentium " hypodiaconum , quibus plenissimo de
glorioso ejus exilu inslruerer; et exultavi satis
quod, pro integritale administrationis ejus, con-
summatio quoque honesla processerit. In qiio vobis
quoque plurimum gratulor quod cjus memoriam tam
cclebri et illustri tesiimonio prosequamini, ut per vos
innotesceret nobis quod et vobis esset circa pra?po-
siti memoriam gloriosum, et nobis quoque fidei
ac virtulis praiberet exemplum. Nam qnantum ''
perniciosa res est ad seqnentium lapsum ruina proe-
posiii, in tantum contra utile est et saluiarc cum sc
episcopus per firmamentum fldei frairibus prscbet
imitandum.

^30
EPISTOLA lY.

(Pamcl., v; Uig., Baluz., Pariss.,iv; Oxon. Lips., v.)

AD PRESBVTEROS ET DUC0N03.

ARGnMENTUM. — Horlatur clerum tuum D. Cyprianus,
jam in secessu constiliUus, ut vice sua rite funganturf
neve quid aut coiistitutis incarcere aul caiteris paupe-
ribus desit : deinde ut plebem in quiete conlineant, ne, si
glomeratim ad marlyres in carcere visitandos con-
currant, tandem id illis interdicatur.

II. Legi ctiam alias litteras " in quibus nec quis
scripserit , nec ad quos scriptnm sit, significanler
expressum est. Et quoniam me in iisdem litteris ct
scriptura el sensus et chartae ipsaj quoque raoverunt
ne quid ex vero vel subtractum sit vel immutatum,
eamdem ad vos epistolam authenlicam remisi , ut
recognoscatis an ipsa sit quam Cremenlio hypodia-
cono perferendara dedistis. Perquam elenim grave
est si epistola; clericae verilas mendacio aliquo et
fraude corrupta cst. Hoc igitur ut scire " possimus,
el scripturam et subscriplionem an vcstra sit recog-
nosciie, et nobis quid sit in vero rescribite. Oplo
vos, fratrescharissimi, semper bene valere.

I. Cyprianus presbyteris et diaconibus fratribus

charissimissalutem. Saluto vos incolumisper Dei gra-

liam, fratres charissimi, Ixtus quod circa incoluraila-

tera quoque vestram omnia iniegra esse cognoverim.

B Et quoniam mihi interesse nuiic non permittit loci

conditio, peto vos pro fide ei religione vestra funga-

mini illic et vestris parlibus ct meis , ut nihil vel ad

disciplinara vel ad diligenliam desit. Quantum autcm

ad sumplus suggerendos , sive illis qui, gloriosa vocc

Dominum confessi, in carcere sunt consiituti, sive iis

qui pauperes et iiidigentes laborant et tamen in Do-

mino perseverant, peto, nihil dcsil , cum suniinula

omnis qua; redacla csl illic sit apud clericos distri-

buta propter ejusmodi casus , ut haberent plures un-

de ad necessitates et pressuras singulorum operarl
possint.

fe II. Peto quoquc ut ad procurandam quietcm soler-

lia et sollicitudo vestra non desit ^. Nam etsi fralrcs

LECTIONES VARIANTES.

a Clementium Oxon.

b QuantoifWB. Ebor, NC. 1.

*= Legi eliara lilteras Oxon.
d Non desiuat : etsi mrel. Pem,

Rig.

STEPII. BALUZII NOT^.

in Epistola xxii , quoe est Luciani ad Celerinum tum
Roma! consliluium.

Epist. 111. — 1. Boni viri. Fabiaiii cpiscopi Ro-
mani. lloc epilhetum tribuere consuevii Cyprianus
episcopisdefuncliSjUtiiiEpisiolaLxsii, .\grippino epi-
scopoCarihagiiiensi. Episiola; ab Origeiie scripiae ad
Fabianum, Roman;eurbiscpiscopum, memiiiit lliero-
nymus iii Epislola ad Pammacliium et Oceanum, item-
que Rufiiius in libro priore Apologiarum suarum ad-
vcrsus Uieronymum.

Praposiii. Baronius, loquens de excessu Papae
Fabiaiii, nolal iiliiin a Cypriano noininatum modo
collegam, modo prccpositum, utpoic qui , cum coe- D
piscopus csset, poiesialc tainen iii hierarcbiae cccle-
siasticse ordine caeleris illc praipositus esset cpisco-
pis. Polerat Baronius suam ilbm opiiiionem confir-
mare aucloritaie epistolse Bonifacii papae II ad Eu-
lalium, in qua Episcopus Romanus dicilur esse unus
ad quem possit recurri prmpositus. Verum Baronius
scicbat epistolam iltam esse suppusitiliam. Oilicii inei
cst annotare errores commissos iii interpretatione
eorum quae scripta reperiuntur a Cypriano. Baronii
observatio possei habcrc specieni veri , si Cyprianus
Solum Papani nominaret pia'posi(!mi ; at, cum cer-
tuin sit illum omnes episcopos vulgo vocare praipo-
silos, ruit omnino scntciitia Baronii. Ilaque isiic Cy-
prianus Fabiaimm papam vocat prmpositum, quia
cpiscopus erat et collega Cypriani episcopi. Agen-
duin cst in rcbus liisioricis sinipliciter, procul ab
oniiii affeclu ; alioqui pcril lidcs rerum.

II. — Necquisscripserii. Rctiiiuimiislcclioncmquam
vclcrcs editiones pra;lcruut, quam oumcs libii ve-

teres conflrmant. Primus Manuiius posuit , nec qui
scripserini. Qux lectio bona non est. Nam epislola
qiia; omniuui nomine scripia crat ab uno scripta erat,
ut in calceEpist. xvi : Lucianus scripsit; ut docet etiam
Epist. xxii, qu;K cst Cypriani ad presbyteros ct diaco-
nos Romse consistentes. Sic in coneiliis umis pro oin-
nibus loquebatur, qiicnndmoduin a nobisobscrvaiuin
cst in disseriauonc de Concilio Teleptensi.

Epistolam remisi. Vide quoe de ca rc dicunlur
infra ad Epistolam xx.

Scripluram et subscriptionem.hnyeleres iibriei ve-
tercsediiioues. Edilio Maiiutii, scripiura et subscriptio.
Hanc auctoritatcm secutae suiit posteriores editio-
ncs, eamque leclionem niale inulai;ini fuisse aitCro-
iiovius cap. 14. Observationum suarum iit Scriptori'
bus ecclesiasticis.

An vestra. I:i libro Fuxensi scriplum est, an a
manu vestra. Quod puto ego esse ex glossemate, cum
cerium sit, uli inox dicebam, epistolas ab uiio scribi
solitas. In coiicilio Clialcedonensi pag. I091,ex no-
sira rcceiisione lcgitur, cujus manus sit. Ubi vidc aii-
notatiuiicm Rustici.

Epist. IV. — Prima Epislolac istius editio pro-
diit ex lypograghia Manutii. Rarissiina simt velusta
illiusexemplaria. Ego quinque Iiabiii : uniim ex niea
bibliolheca,aliud (piod iuit collegii Fiixensis, lcrtium
ex monasterio sancti Dionysii Remensis, quartum ex
luonasierio Moiuis saiicii Eligii, quintum cx urbo
Gratiaiiopolitaiia.

I. — Summulu. Anlea Iegeb;Uur summa. Seqiii pl;i-
cuit aucloritatcm vctcrum librorum. Altamcu Dio->
nysiauui liabci summa.

235 DlVl CYPRlANi M

fraires charissimi ac dcsideraniissimi, sempcr berieAporlio : Ecclesiae enim gloria prnrposili gloria csi.

valere ei iiiei meniiiiisse. Fraicrnilalcin qiirc \ol)is-
cuni csinmliiuna mesalulaie, el ut noslri mcminerit
admoneie. Valete.

EPISTOLA YI.

( Erasm. , i, b; Pamel., vii; Rig., Baluz., Paris., vi;
Oxon., Lips., sui J

AD ROCATUNUM rRESBYTEUUM ET C.ETEUOS CO.NFES-
SORES.

Arcumentom. — Bogatiammet cwtetot confenores ex,-
Iwriatur ail disciplinam observandani, ne qui Cliri-
slumvoceconfesii {iiernnt, operibus abnegare videren-
lur : obiter increimns quosdam eormn qui, extorret
(ticti ob fidem, in patriam tamen injussi reverti non
verebantur, atque lioc est quod Cyprianus infra dicit,
Epistola XV, extorribus quando oportuit objurgu-
tionem non defuisse : nam in secessu scriptam hanc
Epittolam patet.

I. Cyprianus Rogaiianopresbytero el conteris coii-
fcbsoribus fratribus salulem. Et jampridem vobis,
(ratres cbarissimi ac forlissimi, lilteras miseram, qui-
bus fidci ei viriuti vestrse verbis exuliantibus gratu-
larer, et nunc non aliud in primis vox nostra coin-
plectilur qiiam ut lccto animo frequenier ac semper
gloriam veslri nominis prxdicamus. Quid enim vel
niajus in voiis raeis potesl esse ve! mclius quam cum
video confessionis veslra; honore huninatum gre-

Quantum dolemus ex illis quos tempcslas iiiiinica
prostravit, tantuin laetamur cx vobis, qiios diabolus
superare non poiuit.

II. Hortamur (amcn per comnuiiicm ruiem ,
per pectoris nostri verain circa vos cl siuipli-
cem cliaritalcm, ut, qui adversariuni prima liac con-
gressiono vicislis, gloriam vcsiram forli ci pcrsevc-
raiili « virtule tcncaiis. Adlinc in sicculo sumus ,
adliuc in acie constiiiiti, de vita noslra quoiidic
dimicainus. Dauda operaest utpost li:rc inilia ad in-
cremciita quoqiie veniatur, ct coiisuninietur in vobis
quod jnm rudimentis felicibus csse coepisiis. Parum
cst adlpisci aliquid potuisse ; plus est qiioi) adcptus
es possc servare ; sicul etfidcs ipsa et nativilas salu-
B tnris, non accepta, sed custodita, vivificat. IScc s(a-
liin consecutio , sed consummatio liomiiicm Oco
servat. Dominus hoc magistorio suo dociiit dicens ;
Eccesanus factiises, jamnoli pcccare, ne quid tibi de-
terius fiai ^ (Joan. V, 14). Pula hoc illum et con-
fcs.sori suo diccre: i Ecce confcssor factus es, jam noli
pccc:>re, ne quid libidcterius li:i(. > Salomon deiiiqiic
elSaiil etcxlcri mulii, quamdiiiin viis Domiiii ambu-
laveruiit, daiam sibi gratiam lenere poluerunt f. Re-
cedente ab iis disciplina Dominica, rccessit et gratia.
IIF. Perseveraiidum nobis cst iii arcio et iii aiiguslo
itinere laiidis etglorioe; et ciim quics ct liuniililasct
bonorum morum tranqiiiilitas Clirislianis omnibus
congruat.secundum Domini voccm.qui ncmincin alium
respicif^ iiisi hiimilem ct qiiietumet trementcm sermo-
gem Christi ?Nain,cum gauderein hocomnes fratrcs C nes suos{lia. lxvi,2), lunimagisliocobscrvarcct iin-
oporteat, lum in gaudiocommuni majorest episeopi plere coiifessores " oportel , qui exemplum facti

LECTIONES VARIANTES.

« Fortitcr NC. 2.

b Aliquidtibi deterius conlingat Bod. 1.

<: Non ambulaverunl, datam... dou ix)luerunt Lam.

Ebor.!iC.\.Jiod.l,5.
d PrOspicit Ebor. NC. 1. Recijiit lAn.
' Coiitessorcs in terra Lmn. NC. I.

STEPH. BALUZII NOT^E.

Epist. VI. — I. — fioga(iano.,CensuitPameIius liunc
Rogaiiamnn fuisse diversum ab eo ciii inscripta est
Epislola Lxxxi, qucm editiones qusedam ct quidam li-
hii vetercs vocaiit juvencm, et cx illa Epistola col-
Icgil lUigalianum ad qiieiii isia dala est, marlyrio
consuminaium fiiisse eo tenipore quo aliera scripta
est, quia sanotus Cyprianusait illuni ca;toris coiifes-

et quati in manibus meis sanguinem meum porto. Caius
C:esar apud Salustium in Catilina : Liberlat el anima
noslra in dubioesl.

Posse servure. Ovidius, lib. ii de Arte amandi:

Non raioor esl virlus quam quserere paria tueri.

soribiis liospitiiiii. Praparasso. iii carcere, in qi.eni j ,|„^ ^a^sar in Oraiione ad suos legalos ct centurio-
'^}^!'t::^!!lI:^^'^r':.^^^Z7ZJ'^ D .- «I-J Oioncii. Cassimn lib..xxxv,!l, ait iiMlein arti-

anlecedere. Ista qnidcin videiilur osicndere Rogatia-
num fuisse martyiii caiididatum. Scd non probant
eum subiisse ni;irty_rium.

Pr(fpo5i(i gloria. (juidam libri veicres babent
honor.

II. — ""Det'i(niios()a. Id cst, qiioiidiesiimus iii pc-
riciilo viifc noslr;c. Hic csl vorus ol gcnuiiiHS honim
verboriim sensus. Non possum igitiir assciitii iRigallio
scribenliisiic agl de viia aaonia. Nihilo m;igis ve-
ruin csth;oC vcrba ex Epi>ti)la xiii, pag. 25, vitie ipsi
oiimium nosiriim convenii, h.ibcrc eiim scnsum. In
Epistiila xxvi, pag. "0, scriptnm est : Propter le inier-
ficimur toln die, pio c iqniid in ca|iilc oclavii Epislola;
ad Hoinanos legitnr : 1'ropler le morlificnmurlola die.
Ilicronyuius, in Epislnlaad Rnslicuin ; i^iihilClirislimio
/((/unosiii.S'/"' <''' viln qnolidic pcriclilaliir' Iilciii , in
Kpislobi .1(1 .Sioiirtiii (•( Frelcliim, liaclaiis de locii illo
l'salmi cxviil , Animii mca in m:i:iibns nieis seinper,
ail isiius loci huiic csse senguiu : Quvlidie pcriclii^r ,

biis ct (|u;eri boiia il rotineri. Et .M. Aiitnniiis, in
oraiione fiiiicbri iii C;i'sare;ii, apiid eiimdeni Dionciii
lib. XMv, scribit difficiliiis cssc conscrvare rcs quaiii
parare. Quod ctiaiii seiisissc Mxceiiatem liqiiol cx
OrdiioH," cjiis ad Augustiim iii libro lii cjiisdem Dio-
iiis. Apuil T. Liviuiii : Vincere scis, lliiiinibat,vicloria
nti nescis.

1'iiia hoc illum. Menibriiii. Iioc deeral io antiquis
cdilioiiibiis. Erasmus resiituil. Exstal auiem in niul-
lis codicibus aiiti(|uis. Dccsl iii co(ii':e saiicli
Ariiiilphi.

III. — Implerc coufetsores. Rigaliius scripsit implere
i'Os confessores, Kgo voro voceiii vos, qu;r. iieqiio in aiiti-
(piis cdilioniliiis h;iboliir iieipie in anli(|uis ciidicibus ,
siistiili. Sciii ill;iiii iiiliil ofiicere scnteiiiiie Cypriaiii.
Soil, (|ni.i :ilibi iion iiivcni (inani iii cdilione Rig;illia-
iia^cxislim.ivi essc lollondain. Id voro adnioiieo UQ
quis imputct milii tcmeriiaicm,

257

fEPISTOLA VI.

238

estis cjeleris fratribus, ad qiiorum mores omnium A iriam untie extorris factus csl regredilur, ut appre-

viia et actusdebeal provocari. Nam, sicut Ju(l;ciaDeo
alienati sunf, propter quos nomen Dei blaspbenialur
in Geiitil)us, itacontra Deo ciiarisunl per quorumdis-
ciplinam nomen Dorniiii laudabili testimonio pncdica-
lur, " sicut scriplum est, Domino prsemonenle et dl-
ccnle : Luceat lumen veslnm coram Iwminilms, ut vi-
deant operaveitra bona, ctclarificent Palremvestrumqui
in coelis est{Matllt. v, 10). El Paulus aposlolus dicit :
Lucete sicul luminaria in mundo {Pliilip. ii, 15). Et
Pelrus similiter liortatur : Sicut liospites, inquit, et
peregrini, abslinele vos a carnalibus desideriis, quwmili •
tant adversus animam, conversaiionem •'' lir,bentes in-
ter gentiies ^ bonam , ul , dtim detractant de vobis
quasi de malignis, bona opera veslra aspicientes magni-

hensus , non jam quasi Christianus, sed quasi no-
ccns pereat ? Iiiflari aliquos et tunierc audio, cum
scriptuin sit : Noli altum sapere, sed lime. Si enim
Dominus naluralibus ramis non pcpercit, ne forle nec
libi parcat(Rom. xi, 20, 21). Dominus noster sicut
ovis ad victimam ductus esl, et siciil agnus coram ton-
denle se sine vocesicnonaperuitossuuin(lsa.Lin,7).
Non sum, inquit , conttimax , ueque contradico '^.
Dorsum meum posui ad (lagella et mnxiltas meas ad
palmas. Faciem aulem meam non averli a [oi;dilale spu-
torum {Isa. l, 5 , 6). Et qnisquam per ipsura nunc
atque in ipso vivcns extollerc se audet et superbire ,
immemor et factorum quK ille gessit f, et manda-
torumqute nobis vel per se vel per Aposlolos suos tra-

ficent Dominum ( I jPel. ii, 11, 12). Quod quidem B didit? Quod si nonestma/or doHmio suo seruHs {Joan.

maxima pars veslrum cum ineo giudio curat, et coii-
fessioiiis ipsiiis honore " melior facia , tranquillis et
bonis moribus gloriam suam custodit et servat.

IV. Sed quosdam audio inficere immerum vestrum
et laudem )irxcipui noniinisprava sua conservatioiie
destruere : (pios ctiam vos ipsi, utpote amatores et
conservatores laudis '^ vesirse, objurgare et compri-
inere et emendare debetis. Cuni quanto enim nomi-
nis vestri pudore delinquitur, quando aliquis temulen-
lus et lasciviens demoratur, alius in eam pa-

XIII, 15, 16), qui Dominum scqiiuntur, bumiles et
quieti et laciturni vestigia ejus imitentur, quando
quisque s inferior fuerit sublimior fiat, dicente Do-
mino : Qui minlnms (uerit in vobis, hic erit magnus
{Luc. IX, 48).

V. Quid deinde illud, quam vobis cxecranduni de-
bet videri, quod cum summo animi noslri gemiiu et
dolore cognovimus non deesse qui Dci templa et
post conlessionem sanctificala et illustrata membra
turpi et concubiiu suo plus maculent , cubilia sua

LECTIONES VARL\NTES.

" Conversaiionem vestram Pem.

i» Inler geutesEfror. NC. \. Lam.

"^ A coufcssionis ipsius lioiioreBof/. S.itn.

ii Couversaiionis el laudis Lam. Ebor. NC. 1. Bod.

1.2.
" Contraclicens Lin. NC. i . 2.
C f Illein lege gessit 7oss. 2.

K Quanto quiscine Pem. Quanto quisquis Oxon.

STEPH. BALUZII NOTiE.

Lucetc situt. Vide annolationes Erasmi in caput
sccundum Epistolae Pauli ad Philippenses.

Delrecianl. Iia nos reposuiinus, secuti leclionem
ineliorum libroriim ct veierum editionum. CodexFu-
xoiisis et editio Higaltii habent relractant. Sed in lin-
gua latina aliud cst reiractare, aliud delreclare. T.
Livius lib. xxxviii : Cceca est invidia, nec quicquam
aliud scit quam deireclare virlutes. In eumdem sensuni
A|iuleius in libropriino Floridorum : In magna civi-
tale hoc quoque genus inveuitur, qui meliores oblrectare
iiudint quam imHari.

IV. — Aliquis lemulenlus. Antea logebatur alius ab
aqms lumulenlus, id est a Ba|)tisiii(), ul iiiterpretatur
l>igaltius.Aliaeediliones,utidemaniiotia, liabenii/HHH-
do (dius aliquis vel quaiido unus aliquis. Qiiaj posirenia

nisLugdunensis anni 1550, scriptum repcri a quodam
studioso. Existiinai autcm Goularlius lectioncm dc-
moratur, si reiineaiur , posse idem significare quod
moratur, prima longa, id est insaiiit, seu morionem
agii, qiiod a Gnccis sumptiimesse ait et a Suetonio
usiirpatum in Nerone.

Apprehensus. Reposni vocem quse melius con-
venire visaesl cum stylo Cypriani. Quidamcnim ve-
tusticodices etquxdam cditiones liabent utdeprehen-
sits ; alii, et ii quidem optiini, unde apprehensus. Vide
quse notavi ad librum dc Lapsis.

Quasi Cltrislianus. Apiid Uulinum , lib. v Ilist.
eccles. C.-8, referturex ^'" Apolloiiio Alexandrum so-
cium Prisc;» prophetissx, qui semutipse inartyremdi-

lectio cxi;.t in codice Tliuano. Veiuscodex sancti Re- D ''^^'•'^ ' i»'^'^^^"'<} '".'*«« »!"«' , ^milium Frominuin
migii Kemensis habel, apud aquas ; Corbeien.is. apttd procoiisuleni Eplicsi, non propler nomen Chnstt , sed
uquas lemulentus; Turoiiensis, quando unusapud aquas. V^opler qumdam lattyctma. Aute Cypnanuin sanctus

uqiias lemulenlus; iuroiiensis, quando unusapua aquas
Aiigli retiiiueruiit vetcreiii edilionein, nnllam aliani
aiictoriialein afrercnies pro lectione siipposita a Ri-
galiioqnani ipsius Rig;iltii, cujus lamen refellunt lec-
lioiicin. Reinliarlus quoque revocavit velerein lectio-
luMn. Ego secutus suin aiicioriiatem codicis Seguicriaiii,
Melensis, Beccensis, Gratianopolitani ct Lainoniani.
Demoraiur. Hoec lectio coiisiaiis esl in cditioiii-
biis tani aiitiqiiis quam iiovis, et in aiitiquis exenipbi-
ribiis inanuscri|iiis. Et tanien Goularlius aniioiat
iioiinullos scribere deuoiulur, et in margine libri
sui cxciisi scripsil ita legerc Bezain. Hanc quoque va-
r::iiii lccliiinciii notavil Rcinliarlns iii inargiiic siia>.
edilioiiis, ex liigaliiu iiiininiin, qui inobservaiionibus
Siiis ait (iii;eil;im Cypriani exciiiplaria XxAhitra denola-
tur. Sud ego eaiii lectiuiiein noii iiiveiii nisi iii uiio
(odice V;ilicaiio citato iii margine evemplaris nieicdi-
lionis Manuliaii;i; el iii exeiiiplari edilionis Panielianse
quod fuit Nicolai F.ibri. bic cliain iii niaigine (ditio-

Peti us dixeral in Episiola sua priiiia cap. iv : Nea
q uisquam veatrum tamquiim fttr aut homicida palialur,
aiit tamqitam maleftcus , aut curas alienas ogens, sed
lamiiuam Chrislianus.

V. — Dei (enip/«.IIreronymus, in Epistola ad Pau-
liiium de Insiitiitione monachi: Verum Chrisii templmit
anima credeiilis esl.

Cubilia citin [emiiiis. Rem iraciat valde peri-
culosam, ut uotat ctiam Marbodiis, episcopus Redo-
nciisis in Epistoia ad lioberium de Arbrisseilo. Naiii,
quia ille nimio coiiliiieiiti;c z.elo iiiicr duas pucllas
iiocte ciibare lerebaiiir, ct co modo couabaiur ac-
cciisiiiii cariiis ardurcni exiinguere, iiovo ct iiiaudito,
ui ad cuiii scribit Golfridus abbas Vindocineii^is, scil
iiilructuoso geiicre martyrii ; addii Golfi idus ilkid
iiiillo modo posse esse uiilc iieque ftuciuosuin qiiod
coiiiia raiionem iioscitur cssc pncsuiiiplum. Videlur
auicn GoUridus id i|iiud dixit dc novo marlyrii ge->

839

MVI CYPHIANI

240

ciim fciiiinis promisciia » jnngcnlcs , qiiamlo, clsi A f|"i adiiiiiflli fiioraiit prius in viiiniibns gloriam.nniic

(.iiipiiim c(iiiscionli;c coriim dcsii, lioc ipso giaiide
tiiincn C-l quod illoriiin scnndnlo in alioniin rninns
rxcnipla nnscnnliir ''. Conlenlioncs qiioqne cl nniii-
Inliones iiilcr vos nnllas cssc oporlel , ciim paccm
Miainnohis dimiseril Domiiins, clscripinm sil : Dili-
gcs proximnm Imtm tfmiqiiam te. Si nutcm mordelis et
iiiciiinlis iiivicem , tidcte tie consiimaiiiiiii ab iiwicem
(Gnl. V. li, 15) ; Aconviciis ctiam et malediclis '',
qua'SO vos, alislinclc , qnia ncqiie maledici rcgiiuiii Dei
coiiseqiiuiiliir (l Cor. vi, 10), cl lingua qna; Cliiislnm
tonfcssa csi, incoinmis el pnracnm siio lionorc scr-
vaiida cst : nani qui pncidca el bona ct jiisla, scciin-
(luiii pncceplnm Clirisli, loquilnr, Cliristnm qiioiidie
confitclnr. Sa;cido rcnunliaveramus 'i cnm baplisali

ndinircnlnr iii nioriliiis di^ciplinaiii. Ei quainqnniii
cloro nosiro, cl nnpcr cnm adluic cssclis in carccre
constilnli, srd niinc qnoqiie donno, plcnissiinc scrip-
serim nl, si iinid vclad vcslilnni vestrnm vcl ad viotiim
necessariurn Ineril, suggcratur, Inincn ctinni ipsc dc
snmpticnlis propriis quos mccum forobam nvsi
vohis CCL, scd ct alia ccl proxime misoinm. Vic-
tor (|iioqiic cx lcctorc diacoinis, qni inccuiii cst, nii-
sit vohis CLXxv. Cnudco anlem qnando cognosco
plnrimos fnilrcs iiostros pro siia dilcctione ccrlalim
coiicurrcrc ct necessiintos vcstras siils collalionibus
adjiivarc. Opto vos, fraires charissimi, scinper henc
valcrc et nostri ineminisse.

EPISTOLA VII.

suiiins. Sed minc vcrc rcniintiavimus snnciilo qiiando R (Erasm. , iv, i; P.™el.,jni; Oxon. , Lips. xi ; Rigalt.,
tonlali el probaii a Dco, noslra omnia relinqnonics,
Doniiiium seculi sumus, el fide ac tiniorc ejus sla-

niiis el vivimiis.

VI. Cdrroborcmus nos exhorlationibus <" mntuis, ct
magis ac magis pro(iciamus in Domino, ut, cum, pro sna
niiscricordia, paccm feccrii, quam se raciiiriim rcpro-
iiiiitil, iiovi ct pcne mulali ad Ecclesiam revcrtamur,
ct «xcipianl nos, sive fratres nostri, sivc gcntiles,
circa omnia corrcclos f atquein raclius rcformatos, ci

Haluz., Paris., vii.)
AD CLERCBI, DE PRECANDO DEO.

ABGU.MESTUM. — Eiusdem (ere est argiimciili cum
dnabus pracedeiitibns, prmlerqiiam qiiod hic mlpreces
exhortetur assiduas.

I. Cyprianus prcshylcris cl dinconihiis fratribns
siilulcm. Qnamqnam sciam, fralrcs cliarissimi, pro
liinorc qnem singuli dcbcmns Deo, vos fjuoqiic illic

LECTIONES VARIANTES.

■ FiKminisperniisccant Lin. NC. t.
>" Exeiiipla monstrantur Lam. nascanlur Bod. 1. Ebor.
Lin.
« A conviciis nialcdicis NC. 2. Luin.

rt Ssculo renunliamns Bod. 1.2. Ebor. NC. 1. 2.
<^ Exhortalionibiis cl precibus Lin. JVC. 2.
t Iiicorruptos Bod.

STEPH. BALUZII NOT^E.

iicro mutualus ex lihro primo sancli Ambrnsii de
Virijiiiibns, cap. 2 , nhi biquciis dc sancla Agiiete,
JVoi'«»i miirlijrii qenus, inquil. Nondiiin idonea poeiiw,
et jnin maliira vicloria;, certare difficilis, facilis coro-
iKiri, cic. Elogaiiter, ni solel, ei prudenler lliero-
iiymns in Episiola ad Lwtam dc Instituiione fliix :
Quidiim putant iiinjoris ctse virtulis prwsenlem con-
lemuere voluplalem. Tamen ego arbitror securioris
conlineiiliw esse nescire quod quwrat.

rroiniscua. Ha-c loctio, quam onincs cdiliones
liahoni, qnain coiinminnt lihri volercs, oplimn esi.
El laincn Uignliius ci hona; leclioni prxlulit erro-
iicaiii qiia- cxstal in codice Tliiiano; in qiio, omissa
iiiia lilloriila a rihrnrio, scriptum cst promisca. Er-
ritiiin esi igitnr iii cdiiiono Anglicana, nlii ad-
nolaiiim cst in codicc Tlinnno sciiptiiin osse pro-
iiiifcna, ciim conlra Uignllius iii ohservntionihiis siiis

luin veleri libro repcrliim sil. Reiiiharlns non al-
texuit cpisiolx, sod addidit in caloc, admoiicns Ri-
gnltiuin cdidisse ex codice Remensi.

Sumpliculis proj.riis. Vel de quantilntc propria,
ut in Epislolaxxxvi, pag. i9 , loqiiilur i|)seCypriaiiiis,
id est ex bonis qu:c crant Cxcilii Cyprinni," i|iioriim
nientio est in Epistola i.xix nd Floreiiiiiim. Nou
piito enim isiud cssc intelligendnrn dc ca pnrte red-
ditiinmEcclcsi;cqua;adcpiscopumpcriinchni, iiondiiin
invcnla divisioiic honorum, qnia Ecclosia noiidiim liabe-
bat divilias alquc opes. Ea tiiin sustcntahatnroblatloni-
bus fidelinm, qii.TC graliiit;c erant nc volniitnri:»', non
conctDe. Torlnllianus in Apologelico ; Modicam uiius-
quisqne slipein menslrva die, vel cum relis, et si modo
possis, nppniiil. ISain nemo coinpellilur, scd aponle
con[crt. flac qiiasi deposila pietatis sunt. I\'am inde
non epiilis nec polnculis nec ingratis rerelrinis dis-

ratiiincni rcddideril ciir liniic loclioncni rcjccoril. -r, pensnlur, sed cgenis nlcndis hnmandisque. Ilahuisse

Apiid A. Cellium lc|.!iliir proinisea, iniproniisca, iin
pTomisce iii cditione llcnrioi Slophaiii. Nicolnus Pe-
loiiiis pag. 732, 1185, adnolat vcieres promiscam
pro promiscue soripsisse. Proniisce legi npiid .Mn-
croliiiini pio prouiiscue in cdilioiie llenrici Slcpli;iiii.

Lingiia qiiw Cliristiim. Idoiii Cvpriainis iii lihro
dc Exliorlnlioiic iiiarlyiii cap. 1 1 : 1'rodueia el c.tsecla
prius linqiia qiix coiifcssn Denni fnerat. Pliiiiiis, lih.
VII, c;ip. 25 : /\»n.r(iiT/i«.s cnin loriincrcliir , prwcisani
denlibus liiigunm iinamqne opem indicii in tijrunni os
cxpuit. E:imdem hislorinm riisius relort V:iloriiis
Maxinins lih. iii, cnp. 5. Yidc Cujaciiini, lib. xix
Uhservnt. rap. B.

VI. — Ei (/nnm(/i((i»i clero. Tnnvnetsi Ri^altins, qiii
primiis- lioc scgmoiitum rcporii iii codice saiicii
Ucinigii, illiid ciim ipsa cpisiohi non cdidorit, sed
I eiiilorii inier observationos ; lanionoisi Angli scoiiii
sini exemplum Uigallii, ogo illud aticxui cpistol»,
nondubitansquiii sil Cyprinni, quniuvis in uno lait-'

Cypriaiinm bona consiat : do lioriis nh eo vciidilis
iiiicr iiiiiin lidei sux cl Dei imlulgontia rcstiiiitis
tcsialur ipse Cyprianiis Epist. lxiii, ct Ponlius dia-
coniis in Vim cjiis.

Opio vos. Rctinui cditionem vulgalnm , qniic
boiia csi. Admoneo lamon cdiiioiiem Spironsem,
votcrciii Vcneian^oamfiu.-ccst Uoinbolii, Enisiiiicam,
ct Mi)rollianam pr:i!foric Opio te, fraler, et iln eliam
scripdiim cssc in sodooim oodioibns anliqnis. Et li;cc
quoipie leciio opliinn csi. Taiiiciiolsi oiiiin cpistol.i
scripta sit ad pliiros, iii'a;oipiio tninon cl iioiiiiunlini
scripla esi ad Rogniinnniii, pcrsoiiaiii illiisirom. El
ideo Cyprianus (iiicin ei iiiiponoiis, clausiilam va-
lodictoriam, nt solet, ad eum dirigcic poiiiit.

"' Epist. VII. — ])e precnndo Deo. Miror Uigaliiiim,
qni scicliat sanotiim .Angiistinuin, I. ivde /in;)/is»ioco/i.
trnDonatisiaSjC. 2,ca verharoforrc tninqiianiCyprinni,
scicbal prx'lcrca ca liabcri in quibusdani aiitiijuis
cdiiionibus; iiiiror, inquam , cum illu omisissc in sua.

EPISTOLA VIl.

2i2

assiiliiis oralionibus et enixis prccihiis insianter in- A si inodo pulscnt osiinm precos, gemilns et lacrynuH

cunihcre, ndinonco Innienct ipscreligiosnm sollicitU'
diiieni vcsliani ul " ad piacniulum atqne exoranduni
Duiiiiimiii, non vcice soln, sedeljrjiiiiiis cllacryniis et
oiiini geiicre deprccalioiiis ingeniiscaiiius. Iiiielligcii-
duni cst eniiii cl coiilitcndiiin picssuix isliiis laiu
turbidam vnsiilnicin, qusc gregeni iiosirum mnxinia
cx parlc pnpulnla est ct adlmc usqiie populaiur, sc-
cunduin peccaia iiosira vcnisse, duin vinm Doiiiiiii
noii (cncniiis, nec dnla noliis ad salulcm cqelesiia
niandaln scrvanius. Fecii Dominiis nosicr volunintcm
Palris, el iios iioii fnciiiuis Ddiniiii voluninieni, p;itri-
nioiiio cl liicro stiuleiiies, supcrbinm scctnnies, xmu-
laiioni cl dissciisioni vncanlcs, siinplicitalis et lidei
negligenlcs, sxculo verbis solis cl non faciis rcnuii-

nostrae, " quibus insislere ct immorari oporlcl, etsl
sil nnanimis orniio.

III. Nam qiiod iiiagis suasil ct compiilil nt has ad
vos lideras scriberein, scirc debciis, sicut Doininus
osteiidcre et rcvelaie dignalus est »; dictum esse iii
visioiie : Peliie, et impelralis •>; Uinc deiiide pra'cep-
tiiin plebi nssistcnti nt pro quibusdain persoiiis dcsi-
giiatissibi petercnt, iii pclcndo aniein liiisse dissonas
voces et dispares ' voluntntes, el vehemenlcr hoc
displicuisse illi qni dixcrnl, Petile, ct impelratis,
qnod plebis inoequalitns discreparct, nec cssel rrairiini
coiisensio una cl simplex el jiinctn concordia, c iini
sciipliini sil, Jfeus qui inhubilare facii uuauimcs in
domo (Psat. lxvii, 7), ei iii Actis Apostolorum lcgn-

liantes, unusqiiisciue sibi placentes el omiiibus displi- B nius, Jurba aulem corum qui crediderant anima ne

ccntes. Vnpiilamusitaque ut mercinur, cum scriptiiin
sit : Servus autem illc qui cocinoscit volunlatem domini
sui, et non parueril •' voliinlali ejus, vapulabit mullis
(Luc. XII, il). Quas aiitem plagns, qua; verbera non
nieremur, qiinndo nec confessores, qui cxemplo c;c-
teris ad boiios niorcs essc dcbiicranl, leiieani disci-
plinain? Itaqne, dumqiiosdamiiisolcnlercxlolliicoii-
lcssionis su;c iiimida <■ ct iiiverecundn jnciaiio, lor-
nienla voncnint, cl lormenla ^ siiic liiic tortoris,
siiie cxiiii daiiiii;itionis, siiie solalio nioriis, lornu-nla
qua; nd coronnm non Incile dlmiilniil, sed lanidiu lor-
queanl. quanuliii dcjiciaiil ; nisi si aliqnis, divina dig-
natiune subtniciiis, iiitcr ipsa cruciainenla profc-
ccrit «, adeplus gloriam iion lciniiiio supplicii, sed
vclociiatc moriendi. G

II. Ihec patininr dclicioel inerilo nosiro, sicul prai-
nionuii divina (eiisina dicciis : i'i direliquerint lcgem
meam et in judiciis meis ' non ambulaverinl, si jusli-
ficaliones meas profujiaverint et prwcepta mea iion ob-
servaverinl, visitabo in virga (acinora eorum et in jla-
gellis delicta eorum (Psal. Lxxxvm, 31 - 33). Vir-
gas igitur ctdagella sentimiis, qui Dco ncc bonis lac-
tisplaceinus, nec pro peccalis satisfacimus. Rogenins
de intiino corde et de tota nicnie iniscricurdiain Dei,
quia et ipse addidit dicciis : Misericordiam auiein
mcam non dispergam ab cis [Ibid.). Pclainus, cl acci-
pieiiius; el si accipiciidi nioni et lardiias ('ucrit,quQ-
ni:im graviter ofleiidinuis, piilseinus, quia elpulsanti
apcrictur (MuUh. vii, 7, 8, xviu, 19; Luc. xi,9, 10),

vienle nna ngebani (Act. iv, 52); el Dominus sua vccc
inandavcrii dicens : Hoc est mandalum meum , ut
diligalis iuvicem (Joa. xv, 17). El iieruin : Dico aulem
vobis quoniam, si duobus ex vobis convenerit i in terrr,
dc onini re quamcumque pelierilis conlinget vobis a Palre
meo qni in coelis est (Mallh. xviii, 19). Qiind si diin
unanimes taiitum possunl, quid si nnaiiimiias ^wii
omnes esset? Qiiod si sccundnm paccin qiinm nobis
Doininus dcdil uiiiversis frnlribiis convcnirel, jaiii-
pridem de divinn misericordia impeirnssemus qiiod
pctinius, iicc laindiii in boc salulis cl (idci nosir;c
pcriculo fliictunreinus. Immo vero, iiec venisscnt
fratribiis lucc m;iln , si in unum fraternitas fuisset
animala.

IV. Nam et illiid ostcnsiim csl, quod scdcret palcr-
familias, sedentc sibi ad dcxieram juvene ; qiii jii-
vcnis, nnxius elcuiii qiinclani indiiinatione siibliistis,
maxillam inanu lenciis, nicc^tn viillu scdebat. Aliiis
vcro in sinistra parie coiisistcns rete portabat, qinul
se millcre, ut circumstanlem popiilum caperet, nii-
nnbatnr. Et cuin niiraretnr quid hoc esset ille qui vi-
dit, diclum est ci juvcnein qiii ad dexteram sic scde-
rei, conlrislari el dolere qiiod prieccpla sua non ob-
scrvarciitur; illum vero in sinislra exultnre quod sib
dnrciur cccasio uta pairefamilias polestalem sumeiet
Sicviendi. Hoc prius loiige ostensum est , qiiaiii
lcmpeslas vastitatis Iiiijus oriretur ''. Et vidinius
implctiim quod fuerat ostcnsum, nt, duin Domiiii pi;if:-
ccpla conieinniinus, dum dataj lcgis mandata salui;\-

" Religlonem veslram, ut Hig.

1> Fccprit M. R.

•^ 'ruiiior Corb.

d In toriiieiila veiierunl, torineota Corb.

'^ Defecerlt Oxon.

f Viis uieis Foss. 1. P«iii.

LECTIONES VARIANTES.
D

8 Digiialur Oxon.
h Impelrabllis ]iod. 3. Tet. innom.
i Dissonantcs voccs cl disslpat:is l.in.
i Duo ex vobis couvcneriia llod. 1, 5. Yoss. 1, 2,
conveuerilis Rig.

k Operarelur Lin. Et viderous Yet. iwiom.

STEPH. BALUZII NOT^.

Illa eiiam omiseruiit .\ngli. Nos resliluimus propter
aiiclorilatciii Augusiini ct plurimorum vclerum li-
broruin.

I. — Religiosam solliciliidinem. Wivc cst leclio oin-
nium vclcriim librnriini el cdilioiicini. lii Kigalliana
lanicii scri|itiiin esi reU<j\onem vesiram. Aiigli repo-
siicriinl vcicrem leclioiirm.

Viam Domini non iciic.iius. Cilal hunc quoquo

locum snnclusAugustinus in libro paulo anie laudalo,
cap. 3.

IV.— Orirelur. In nno codicc rcgio legitnr, vasiilulis
hujus accederel et impelus mulilia; noslrie trga nos iii-
qnierel. Sed alii codices njpugiiaiil et oinncs cclitioiies.
in velustissiini) codicc Reiiiigiano sciiptum cst, lcn-
peslas vaslalionis hujus orirelur. In Lamoiii;iii'j ,
lempeilas vaslis hujus opcrarelur,

943

DIVI CYPRIANI

214

ria non tcncmus, facultalem nocendi inimicus acci- A raiio pectoris nostri. Excuti nos Deus voluil et
lieret, minus armatos et ad repugnandum miiius . - -- -

caulos jactu rclis opcrirel.

V. Oremus insianter et assiduis prccibus ingemis-
camus. Nam ethocnobis non olim»per visionem, fra-
trcs cbarissiini, exprobratum sciatis, quod dormitemus
in procibus, iiecvigilanieroicmus. Et Ueusulique, qni
qiicmcorripitdiligil (Proii. ui,;i2),quaiidocorripil ad
Loc corripil ut emcndet, ad lioc emciidal ut servei.
Exculiamus itaque et abrumpamus somni vincula, et
jiiblanter ac vigil;intcr orcmiis, sicut Paulus aposto-
lus pr;ficijiit dicens : Inslale oraiiom vitjilanies in ea
(Coloss. IV, 2). Nam ei Apostoli orare diebus ac noc-
tibus noii desiiicrunt, el Dominus (luoque ipse disci-
plina; m;igisler et excmpli nostri via frequenter et vi-
gilantcr oravit, sicut in Kvaugelio legiinus : Exiit in B
montem orare, et fuit pernoctans in oratione Dei (Luc.
\i, ii). El uiiqiie quod orabat orabat ille pro nobis,
cmn pcccator ipse non esset, sed aliena peccata ^ por-
tarct. Adfo autem pro iiobis ille deprccabatur ut le-
gamus allo loco : Di.xil auiem Dominus ad Pelrum :
Ecce Sulanas postulavit ul vos vexarel quomodo triiicum.
Ego aulem royavi pro le ne deficial fides lua {Luc. xxii,
3i). Qiiod si pro nobis ac pro deliclis nostris ille et
laborabat et vigilabat ct precabalur, quanto nos magis
insisterc precibus ct orare, et primo ipsum Dominum
rngare, tum deiiide per ipsuiu Deo Patri salisfacere
"debemus? llabemus advocaturaeldcprecatorempio
pcccaiis iioslris Jesum Cliristum Domiuum ct Dcum
jiostrum, si modo nos in pra;leritum pcccasse poeni-

probari, sicut suos semper probavit ; nec tamen in
probationibus ejus aliquando auxilium credentibus
defuit.

VI. Dcniqiie ad minimum famulum suumet in dc-
lictis licet plurimis constitulum et diguatione ejus
indigniim, tameu ille prosua circa nos bonitate man-
darc dignatiis est. i Dic illi, inquil, securus sit, quia
pnx vcutura csl;scd quod intcrim morula est, super-
sunt adhuc aliqiii qui probentnr. > Sed et de viclu
parco et sobrio potudivinisdignalionibusadmonemur;
scilicet ne vigore coelesti sublimc jam pectus iiicce-
bra siccularis euervet, vel ne largioribus cpulis meus
gravata minus ad preces orationis evigilet.

VII. Dissimulare bsec singula et apud conscicniiam
meam solus occullare non debui, quibus iinusquisqiie
nostrum et instrui et regi possit. Nec ipsi deni-
que >= apud vos hanc e|iisiolam tencatis occultam,
sed legendam fralribiis siiggeraiis. Inlercipere eiiiin
qiiibus nos Dominus admonere el instriiere dignaiur,
ejus est qui admoneri et instrui fratrem suum nolit.
Probari nos a Domino noslro sciant, nec umquam
a (ide qiia iii eiim semel credidimus, prxseulis pres-
sura; conflicialione deficianl. Delicta sua singuli re-
coguoscenles, vel modo conversatioiicm veleris ho-
minis exponant. Nemo enim retro attendens el
superponens inanum suam super aratrum aptus est
regno Dei. Deniqiie et uxor Lot, quoeliberaia, coiitra
prajccptum, retro respexit, quod evascrat perdidli.

tcal, el coufilenles atque intelligentes delicta nostra, G Aitendainus non posteriora, quo diabolus revocat.

quibus nunc Dominum oflcndimus, vel dc ca:tero iios
ambularo in viis ejus et praicepta cjus inctiiere spon-
deamus. Paler iios corrigii ct tuctiir, st.inics lauicn
in lidc et prcssuris atque angusliis, scilicet Cliristo
cjus rirmilcradhxrentes, sicutscriptumest : Quis nos
separabit a dileclione Chrisli? pressura, an anguslia,an
ferseculio, an fames, an nuditas, an periculum, an gladius
{Rom. VIII, 55)? Niliilhoruin polest scparare credcn-
ics, niiiil potcsl avcllcrc corpori cjus et sanguini co-
Iiacrenics. Pcrsecutio ista cxaminatio csi alque explo-

" Jam olim Erasm.''

t Koslr» peccaia Lin. Voss. 1, 2. Dod. 1. Pem

sed priora, quo Cbristus vocat. Oculos erigamus ad
cocliim, ne oblecianieiuis et illccebris nos snis lerra
decipiat. Unusquisque orel Deum, iioii pro se l;in-
tuin, sed pro omnibus frairibus, sicul Doininus oraio
nosducuit; iibi non singiilis piivatam precem man-
dal, sed oratimie coinmiini ei concordi preco oranlos
pro omnibus jiissit oiare. Si iios Diiniiniis Imniilos
et quiclos, si nobis iiivieem copulatos, si cirra iniiii
suam timidos, si pncscnli iribulaiione correclns
emendatosque conspexcrit, tutos ab iniinici infesla-

LECTIONES VARIANTES.

* Ipsi ulique Oxon.

STEPfl. BALUZII mjJE.

V. — Pecioris noslri. Dua; sunt llujus loci lcclioncs D tamen Taciius in Vita Agricolm videlur eo vocabulo

in anliquis codicibiis. Eam qiiam nos rctincmus in-
veuimus in ocio codicibus. Aliani, qu.T. habcl pec-
caii nosiri, exliibcnt omiics cditioiics qiia; Pamclianam
anleccRScrunt, eam vcro praleruiii eii;im uiulcciiii
libri vclcres; eaquc adjuvari |iolesl cx co qiidd in
inilio libii Job rcperilur : ul quceras iniquilalem nicnvi
el peccnlum meum scruleris. Noslr;iiii vero toiifirinaul
pliiriiiia sacr.xScriplur.T loc;i in quiliiis Dciis vocaliir
scrutaior cordis ct icnis, m eliaiii adiioialnr iii c;iicc
Episiola: octava.'. lu codicc Flori scri|)liini cial pec-
cali nostri.

VII. — yVeciprideni^iie. Qiiamquarapriorloctio, qua;
liabet ulique, bona sit, e.iiii pr.Tlnli qii;c iiililur auc-
toritate oiuniuin fcrc veieruiu cxciiipl;iriiiiii.

Inlercipere, id est suppriinere, iiiodo loqucudi mul-
tum , remoio a vera signiflcationc hujus vocabull. Et

iisiis essc in eodcm sensu qiio Cyprianus. Aii eniin:
Nec Agricola unqiinm per alios ijeala avidus inlercepit,
scd ceiiliirio scu prafeclus iiicorruplum fncli teslein
liabcbal. llcni Soiicca , lih. de lleneliciis , p. 17 : l'ri(
illuin el atigil inlcrcepli bencjicii conscienlia. Q. Cur-
tiiislib. XV : Alienoenim sanqiiine parlaiii gloriam inlcr-
cipi. .\riiobius lib. iii : Nam inlercipere scripln el publica-
Inm vellesnbiiieriiere lcclionein non esl deos dcfendere, scd
vcrilulis leslificalionem limcre. Cassianns, l.ix, c. .1 :
Inlercipiens efficaciain orntioniim, el Cotlal. lib. i, cap.
11 : Charilns nullo inlercipinliir lempure.

Perdidii. Ita veteres edilioncs el ornnes fere
libri veiercs. In uno lamcn nico .'-criptiim esl indicit.
Quod vidctur esse raelius. In velustissimo Hemigiano
peicidii.

94S EPISTOLA Yin. 2i6

lionibus exliibcbit. Pracossil disciplina, scquelnr cl A prsescns qiianlo in passione fonior, tanlo clarlor ct

in;ijor in honorecsl. Crevll pugna, crevit ct piignaii-

venia.

VUI. Nos lantiiin, sine cessatione posccnili et cnm
fide accipiendi, siniplices et unaniines Dominuni de^
preceniur, cum gemilu pariieret fletu deprecantes,
sicut deprecari oporleteos (|Hi sint posili iiiter pian-
gcntiiim ruinas et timentium relii|uias, inler numero-
sam langiienlium " stragem ei exignam stanliuin
finnitaiem. Rogemus pacem ^ maturlus rcddi, cito
lalebris nostris el periculis subveniri, inipleri qu;» ^'
famulis suis Dominus dlgnalur oslendere, redinlegra-
lionem Ecclesiae, securiiatem salulis nostrac, post
pliivias serenitatem, posi tenebras luccm, posl pro-
cellas et turbines placidain lenilatem, pia paternaj
dilectionis auxllia, divin c niajeslatis soliia magnalia.

tium gloria. Nec rctaidali estisab acie tormenlornm
metu, sed ipsis lonnentis magis ac magis estis ad
aciein provocati, foricsct stabiles ad maxlini cerla-
minis pra>lium '^ prompla devotione redislis. Ex
quibus qiiosdam jam comperi coronatos, qiiosdam
vcro ad coroi)an< viclorla! jam janique proxlmos "^,
unlversos aiiicm (iiios agminc glorioso carccr inclu-
sit, parl ac simili c;iIore virtuiis ad gerendum ceria-
mcn aniinatos, sicut esse oporiet In dlvinls castris
miliies Clirisii, ut incorruplam (idei firmitatem non
blandllia! dcclpianl, noii mlnae tcrrcaiit, non crucia-
lus actorniciita dcvlncant, quia niajor cst qiii in no-
bis csi quam qiii est in hoc iiiundo (I Joan. iv, 4), ncc

quibus et persequentlum " blaspliemia retundatur, ct B pliis ad dcjiclendum potest terrena poena quam ad

erigenduin tuiela divina. Probala res cst cerlaminc
fratruni gloiinso, qul, ad tormenta vincenda c.-cteris
duces facli, exeniplum viiintis ac fidei pra;buerunt,
coiigressi in acie donec acies succumberet vicla. Qui-
busego vos laudibus prcdiccm, forllsslmi fralrc-;?
Robur pectoris vestri et perseveranliam fidei, qiio
proeconio vocis exornem? Tolerastis ' uSquc ad
consummationem gloriae durissimam quacstioncm ,
nec cessistis suppliciis, scd vobis potius supplicia
cesserunt. Finem doloribus b, qnem lormenla non
dabant, coronaj dederunt. Quieslio gravior ^ ad
Iioc diu perseveravit, non ul stanlem (idem dejiceret,
sed ut bomines Dei ad Dnminum velocius millerei.
Vidil admirans prxsenilum niultltudo coelcste cena-
C' men, ceriamen Dei, ceriamen spiritale, prxliiim

lapsorum poeniteniia relormctur, et forlis et stabilis
perseveraniium fiducia glorletiir. Opio vos, fraires
cbarlsslnil, semper beiie valere et noslri memiiilsse.
Fralcrnitatem meo nomiiie salutale, ct ut noslri me-
minerint admoncie. Valele.

EPISTOLA Vin.

(Eras., n, fi; Pamel., ix; Rig., Baluz., Paris., vm; Oxon.
Li|)s., X.)

A.D HARTTRES ET CONFESSORES.

Arguhentuh. — MarlyresAfrkceCyprianus mirismodis
a constantia commendans, invitat ad perseveran-
tiam, exeinpto Mappalici eorum collegm.

Cyprianus marlyrlbus et confessoribus in Christo
Domino nostro el in Deo Patre perpetiiara salutem.
Exullo hctiis e! giatiilor, fortlssinii ac beatissimi fra-
Ires, cognila fide ac virtule vestra, in qiiibus maler
Ecclesla glorialnr. Gloriaia est et niiper quidem
cum confessione perslanie suscepta poena est qn:fi
confessores Clirisli fecil; extorrcs. Confesslo tamen

Cliristi ', sietisse servos ejus voce libera, menle
incorrupta, virlute dlvina, telis quldcm sa^cnlaribns
nudos, sed armis fldci credentes armatos i. Sic-
terunt torti torqueniibus fortiores, et pulsanlcs oc
lanianies ungulas pulsata ac laniata membra viceruni.
Incxpugnabilem fidem supcrare non poluit sxvicns
dlu plaga repelita, quamvis, rupta compage visccruiii.

LECTIONES VARIANTES.

" Jaccntium Borf. 1. Slanlium paucilatem Lin. Pem.
Bod. 1, 3. Voss. 2. Tlm. Foss.

>' l'KCPm Kcclo:>ia; sua; Voss. 1. Bod. 3.

"^ In plorlsque foss. Corb.

'I CerUiiiiiiiiS|iru:niium Fem. rrcUura Corft.

'• Vicloria; iiroxinios Oxon.

f Tolerauies Pem. Ltique Bod. 1.

8 F inem dolorum Oa;o«.

i Laniena Oxon. Laniatio Pem. Laniandi mora Bod.
Lanio gravior Ben. Qua;stio Tlm.

i S|jiriUile cerlanien , nra:lium Oxon. Spiritale prai-
lium Clirisli. Vos.t. Bod. i, Z.Pcm.

1 Fjdei ardenlisarmalos Pem.

STEPII. BALLZIl NOTiE.

EriST. vin. — l.cctesia (ftorialvr. In codlco siincll
Ariiiil|ihi Mclcnsis Ipgllnr iirr /csiri (jrdliiliiliir. Elnnyer
qtiidem. Iii Cariioiensi gralntnliir vcl (jloridlur. El nvpcr.

Devoiione rediitis. lideni codiies bahcni pro-
disii».

Qiiwsiio. Revocavi liaiic Icclioncni, qiiiim ct
liliri velcrcs el cditiones anliqiia! prafernnl. In cdi-
liime Maniilian.i scriplnin est Inmcnu. ]'anieliiis il;i
qiiOi|iie posiiit. Sid nostra lcclio, qu;c nilitur aiiclo-
rit;iie, recie coiigruit ciiin lils qua; paulo anle dieia
suiil: Toteraslis duris.iimiim qiia'slionem, cl Inlia, iii
quicslione viclorcs. Aiigli iiri.tiileruiit qiiasdain v;iri:is
lecliones qiia; probarepossunt aliam lecilonem posso
esse bonam.

Crcdenies. Ilanc leclionem praiferiint vetcres

lihri el ediiioncs, iiIh qucd Inlcrdnm vidi scriplum
crcdeniis. In lihro lanien Divionensl ct in rcccntioro
RcniigiaiiO lcgiliir couslonler. (Jiiod inihl videlur
csse mcliiis. i^cd niinare non sum ausus pidpicr
repugnanliam alioruiii cxcmplarinm.

'^'"Torli... forliorcs. Siilpiliiis Sc\crus in Epislola
ad Eusohiiini : Sed liis lolcrandis atqne viiicendis prai-
cipudw seniper jiislonim fiiisse virlulcm , diim per om-
nia lenlumcnla palieules, scmper invicli, lnnlo fortius
vincerent (luimlo ipavius perlulisienl. Apiid liiilimini
llb. V, cap. 1, iii hi^loria nr.irlyniin Liigdiiiiciisiiini :
Ex ipsii quippe saiicioruin pnlienlia sa:vior cis cimlen-
tionis rnbici uccendcbatur , ct velul pudore qiiodani [a-
lignbanlur, quia majcr inessel ciucialis (jiiam crucianli-
bus virlus.

247 niVI CYPRIAM 248

lorqiicrcnlur iii servis Dei jam iioii i))ciiil)rn, scd A esi. Ilic est agon qiicni propliein Fsaias anlc prre-

viilnera. Fliiohal saiiguis qiii inccntlitiiii peisiicuiio-
iiis cxliiiiiucrel , qui naiMiiias cl ijsiios gchciin e
gloiiiiso cnioie so|iiri'1.0 qti:ilcilluj fuit spcilaciiiuin
Diiiiiiiiii , ipiain siil)! iiic, qiiani nia^nuiii, quain
Dci ociilis s:t( iMnicnlo ac tlcvotionc niiliiis cjus ac-
ccpluin, sicut scriplitm est in Psahnis,Spiriiii saiicto
li)(|ucnie ad uns paiitcr et moncnic : 1'ietiosa est iii
coiispeclii Dciiiini mois jusloruin cjtis {1'sal. cxv, 13).
Prcliosa mors haeccstqutcemiiiminortaliiatem " pre-
liosni sanguinis '■' qua; acccpit coronatn de •' consuin-
inaiionc Yiriiilis. Qiiain la;tus illic Cliiislus fuit ! quain
libens in tulibiis servis suis et pugnavit et vicit pro-
leclor lidci, ct d.ins credentibus tanliim quantum se
crcdilcapcre qui sumit! Certamini suo adfuil, prac-

(lixil (lici-ns : Non pusitliiin vobis reilamen cinn
liuininilms, iiuonianiDcus prastat (Kjonem (/s((. vii, iri)?
Ei, iii (isu'ii:lcrei(jiiis bii: aa;i)ii fiiiiirtis (^sscl, nddiilit
diccMS : Ecce viigu in uterum "^ nccipiet cl pnriel
jtHuin, et vocnbitis noinen ejus Eminaniiel {Ibiil. U). Ilic
cstagoii (idci nostia; qiia congrodlninr, qua vincimus,
qtia coronaiiiur. lliccstagoii qiiem nobisostcnilit bea-
lusPaiilus aposiolus, in (pio oporiet iios ciirrorc etad
coioiiam gloriai perveniie : Nesciiis, inquit , qnia
qui in stailio curruiit, oiiines quidein currunt, unns la-
men nccipit pulinain ? Sic currite ut occupctis. Et illi qui- .
(lemut corruplibilem coroiiain accipiuiit , nosnuteinincor-
rnpiinW^l Cor.!X,24,25). Iicni suum ccrtameii oslen-
dcns, et hostiam se Domiiii cito fuiurum essepromiilens.

lialores alqiie asscrtores sui nominis erexil, corro- H iul:Egojam libor, et teinpus instat (issumpiioiiis nu(e.

Loravil, animavil. F,t qui pro iiobis mortein seinel
vicil, semper vincil in nobis. Cuin vos, inquit, iradi-
derinl, nolite cogitare quid loquainini : dabitur enim vobis
in illa liora quid loquamini. Non eniin vos estis qiii lo-
quimini, sed Spirilus Patris vestri qui loqiiitur in vobis
(Matlli. X, 19, 20). Docnmenlumrei pra;sens pra;lium
prcLiiit. Vox plena Spiritu sanclo de marlyris ore
pronipit , ciiin Mappalicus beaiissimus inler crucia-
tns suos proconsuli diccret : iVidebis cras agonem. i
Et quod ille cuni virtutis ac fidci leslimonio dixil,
Domiinis iinplcvit. Agon coelestis exhibitus <^, et
Dci scrvus in agonis promissi certamine coronalus

Uoiium aqoiiem certavi, cursuin pcrfeci, fidcin servavi.
Jumsuperestmilti coronajustitice, quam iniliircddct Do-
miitus in illa die, ille juslus judex, uon solum autem
milii, sed el omnibus (jui diliguni adventum cjus (II TiHi.
IV, G-8). Hunc igilur agonein per Proplietas ante prx-
dicluin, per Doiniiium coinmissuin , pcr Aposiolos
gcstum, Mappalicussuo et coUeganim suorum noniine
pioconsuli repromisit. Nec fefellit in promisso suo
vox fidelis : pugnam quam spopondit exhibuit, el
palinam qu;iin meriiit accepit. Islum nunc bcaiissi-
inum mariyrem, ct alios participes cjusdem congres-
sionis, militcs et comites in Gde stabiles, indoloro

LECTIONES VARIANTES.

' Pretiosa vis sangulnis Corb.
•> Coronain Dei Ilod. 5, Pem.
' Agone ccdestis exhibitionis Yoss. 2.
Bod.l.

Exhibilus est

A Utero Tliu. Foss. Bod. 1, 2. el Adv. Jud.

(= Iucorruptibilcni Voss. 2. nod.i.

' Ego jain iiiimolor hod. 3. Delibor Foss. Corb.

Jain non meinbra. Sic supra, in epislola ad
Donatum, p. 5 : Jam non meinbra , sed vulnera. Am-
miamis Marcelliniis lih. xxix , enarrans lanienam
cxercitam in Diogcncm quemdam ut verba placcntla
principi loqiicretur, ait illiim, cum pceiiis iion suffice-
renl mcinbra , vivum combnstum. Idem lib. xiv, lo-
qiiciis de Eusebio quodam inisere crucialo ait illum
ita evisccratiim ut crnciatibus meinbra deessent. Sanc-
liis Anilirosius in libro i de Viryinibus, loquens de
iiiarlyiio saiiclc Agiieiis : Ftiitne in illo corpusculo
vulncri locns ! T. Livius lib. iv, qiiid jam inleqri esse
in corporc luci ad nova vulnera reci;)i«i(/a? Jusliiuis
lil). II : Velut a singulis meiubris pcciia: exicjerenttir
Elci
iieri

STEPH. BALUZII NOT;E

Prmdixit

Elegantcr varia illa tormentoriim et crucialuum gc-
iiera describuntur in libro i Silii Italici :

Nnn igiies, candcnsque calybs, nonverbcra passim
lctibus intiumeris lacerum scindenlia corpns.
Caini(iccsv(! maiius, penilusquc itilusa iueditllis
Ppslis, cl in medio luceutcs vuliicre llaimna;
Cessavere.

^ Spectaculiim Doinino. Codiccs sancti Arnulplii ct
Caritiiicnsis liabcnt Doinini.

Ouainlirtusillic. Ii(l(;in codiccs pnrfcruul !)i illis.

Miippulicvs. Kalciidariiiin Ciuiliaginiciise cilittim
a Miibilhmio : mh Unlend. viuias mailiiris Mup-
palici. At iii Marlyiologio nionastcrii Einsidlciisis
cdilo :d) codcin Mabillonio esl xv kal. niaii , uti
ctiain in amiqiiis m.iilyiologionim scriploribus.
Sanctum Cyprianuni fnissc sopulliiin iii loco qui
Mappaliavociilurscribil Viclor Viicnsis lib. i, cap.5.

Velcres editiones Manuliana anii-
quiorcs et qiia;dam velera exemplaria prxfcrunl
;)ro/nisi7.

Accipiet. In quibiisdam codicibus antiquis scri-
ptum est concipiet. Sic etiam ediliones qua; pracces-
serunt Erasmicam.

Coroiiam gloriw. Ex Epistola i beali Pelri, Per-
cipietis iminarcessibilein gloria; coronam.' Hic Cy-
priani loctis varie Icgitur in atuiqiiis codicibns.
Qiiidam eiiiin habent (-oioiiam g/orio; , alii gtoriainco-
ronai. Ilanc discrepaiuiam invexit ainlacia librario-
riiin. Bonain leciionem liabebat cliain libcr Flori.
Apud Cassianuin lib. vi . cap. 3, lego coroiia; gloriam
D pro quo fortassis reponcndum cssct coronam gloria;.

Ul occupctis. Poslea se(|uel)aiur iii qiiibusdam
vciuslis codicibus et ediiionibns : Oiniiis autem qiii
(igonizat in omnibus contiiiens est. Sed cuin segmon-
tuni illud noti inveniainr iii mtiltis codicibiis, dcsit
auleni in ediiionibus Mainilii ciMoiellii, ciim vidcam
liiiiic ipstim Pauli locuin descriplimi in libro lcilio
Tcstimoniorinn cap. 20 absiiue illo segmenlo, rur- ■
sum noii haberi iii Episiola adForiuiiainm de exlior-
talionc iniirtyrii iii opliinis el vctuslissiinis cxeinpla-
ribiis, cxpuiixi ubiiinc , (]iiia exisiinio addiiuin fuisso
a qiiodiim studioso ex Epistola Pauli , ubi extat. Sic
in pluiibns Cypriani locis addita suiil sogincnia cx
libris sacra; ScriptiiiiC qna; oinissa pulabant ii qiii
illa addidciuni. Vide annontatioues Erasmi in liuiic
Pauli hiciiiu.

Ejuidein congressionis. Codcx saitcti Arnulphi
liabot consensioitis, ('aniotcnsis conscnsionis vel coit-
gressiQiiis,

249

F.PISTOLA IX.

2sa

paiicales, iii qiueslioiie victorcs iil ciflori qiioniic A piireas. Iii cceleslil)iis castris el pax et acies iialiciit

sccleiiiiiii ct opto pariicr ct oxliortiir ; ut (iiiuj viii-
ciiliiiii ciiiilcssiiiiiis ctliospiiium carccris siimil jiuixil
juugai eiiam coiisiiiiuiiaUo viriulis et coioiia coelcs-
lis, ui lacryiiiai uiatris EcclesiLU, qu;c plaugit ruiiias
et ruiiera |iIurimorum, vos vcstra ln;tiiia tcrgcalis,
cl c;L'tcroruiu qiioi]iic staiiliiim firmilaleiii veslri
cxcuipli provocatioiie solidciis. Si vos acics vocavc-
rii ", si certaminis vcstri dies venerit, niilitalc for-
liier, diniicalc coiistanler, sciciiies vos sub oculis
praeseutis Domini dimicare, confessione nomiiiis ejus
ad ipsius gloiiam pcrveuire; qui non sic cst ui scr-
vos suos tantuni spectet, sed et ipsc liiclatur iii nobis,
ipse congreditur, ipse iii ccrtamine agonis noslri et
coroiiat pariter el coronatur. Qiiod si aiile diem cer-
laiiiinis vcsiri, de iiidulgenliaDomini, paxsupervcne- B
rii, vobis lanien maneat voluntas integra et con-
scientia gloriosa. Nec contristetur aliquis ex vobis
quasi illis minor sit qui aiite vos toriiienla pcrpessi,
vicio et calcato sseculo, ad Dominum glorioso iiinere
vcnerunl. Doiiiiuus scrulalor est renis et cordis, ar-
cana perspicit et intuetur occulla. Ad coroiiam dc
eo 1" |iroiiierendain sufficlt ipsius lestimonium
soliim '" qui judicaiurus est. Ergo utraque res, fra-
tres cbarissimi, subliniis paritcr ct illusiris : illa sccu-
rior, ad Domiiiuin victoriae coiisuinmatione prope-
rarc ; h;cc Ia;iior, accepto posl gloriam commeatu
in Ecclcsiie laude florere. beaiain Ecclesiam nos-
tram, quam sic honor diviiiac digiiationls illuminat,
quam teniporibus nostrisgloriosus marlyrum sanguis

florcs SU03, qiiibus milcsChristi ob gloriani corone-
tiir. ()|ilo vos, fortissimi ac lie;iti>siiiii fratrcs, sciii|icr
iii Domino bciie valorc cl noslri nieniiiiissc. V;ilctc.

EPISTOLA IX.

(Erasm., m, li; Pamel., x; Rig., Baluz., Paris., ix;
Oxon., Lips., XXI.)

AD CLERUM, DEQUIBUSDAM PRESBVTER13QUI TEMERE PA-
CEM LAPSIS DEDERUNT, NECBUM SEDATA PERSEtUTiO-
NE ET CITRA CONSCIENTIAM EPISCOPORUII.

Argumentum — hujus Epislolx kabes m[ra iii hwc
vciba, Epistola xiv : < Presbijteris, inqiiit , et diaco-
uibus non defuit sacerdotii viyor, ui quidam, tniinis
disciplina: meinores et temeraria jesiiiiaiione pra;ci'
pites, qui cuin lapsis communicare jam caperant ,
comprimerentur. t

l. Cyprianiis presbyteris et diaconibus fralribus sa-
lulcm. Diu patientiam ineam teiiui, fratres charissi-
nii, qiiasi verccuiulum silentium nosirum proficcrel ad
qiiietein : scd, cuniquorumdam iinmodcratact abrupla
pra;suuiptio lemeritate sua et honoreui inartyrum ct
coiifessorum pudorem ei plcbis univcrs;c Iranquillila-
tem liirbare conetiir, laccre nltra non oporiel, iie ad
periculum et plebis pariiereinoslruni taciturniias iii-
mia procedat. Quod enim non periculum meluerc dc-
beinusde oireiisa Dominiquando aliqui de presbyteris,
nec Evaiigclii nec loci sui inemores, sed neque lu-
lurum Domini judicium iieque nunc sibi pra;posilum

illustrai ! Erai ante in opcribus frairum candida, nunc C episcopum cogitauies, quod luimquam omnino sub an-
facia cst iii inartyrum cruorepnrpurea : floribus ejus lecessoribus liicium est, cuni conlumelia et co;i-
iioc lilia ncc rosa; dcsuiii. Certent iiunc singuli ad tempiu pra'positi toiuin sibi vindiceiil? :.

iiiriiisqiie honoris am|ilissimam dignilatem, Accipiant II. Atque utinam non prostrata fralriim nostroriim

coronas vel de opcre candid;is, vel de passioiie pur- salute sibi orauia vindicarent! Coutumeliaiu cpisco-

LECTlOiNES YARIANTES.
a Provocaveril Oa»n. b Dei Oa;on.

STEPIl. BALUZII NOT.^.

Voluntas inlegra. Hieronymus, lib. ii adversus Jo-
vinianiim : lii marlijrc eiiiin voluiitas, ex qua ipsa
mors nasciiiir, coronutur. Vide iioias ad episiolam Lii,
iii verbo pcissus est.

Adcuroniim de eo.lHlciii coilices liabent ad coronam
Dii. Sic eli:iin qiKudain cditioiics.

Fralres cliarissimi. Codcx sancti Arnulphi, fralres
dilcctissiiiii.

Acccpio commcatu. Id cst indulgentia perma.
luiidi iii Iiac viia , iiii rccie explical Rigaliius in
fliriiiu Tcrtiilliaiii de Fiuja in peisecutiom:.

Vax cl acics. Iii libro de Zclo et livore p. 200 :
lldbct et pnx coroiias suas. '»" El iii libro de Opcre et
eleeinostjnis, p. 216 : In pace viiiceiilibus coroiiuin cun-
didiim pro opcribus dubit, in pcrseculione purpuream
pro passioue (jemiiuibit. Iii libro de cxhortaliono iiiar-
lyrii :id Fi.rtiinaluiii p. 274 : Inperseculione mililia,
in piice coiiscienlia coronubilur. Ilieroiiymus in Epi-
slola ad Fiiriain de Viduilalu servaiula ct iii Epi-
slol.i ;id llcliodoriiiii de laiide Vit;E solitarin; : Virqi-
niim lilia cl iiiarlijium vosus. Mem in vila M;ilclii iiio-
ii;iclii : Unbct cl screala piidicilia inarlijrimn suiim.
Saiictus Aiiibrosius iii Epislola ad Siiiipliciaiiuui ;
Siinl iiobis qiuedtim ct in pucc prwlia cl in bello pux.

Uplo vos. Hjtc. desiiiit iii liliro Cariioloiisi.

KiMST. IX, — Iiiscripiio i-tiiis epi^itol^t', cnjusmodi

islic ponitur, descriplaest excodicenostro Fossalonsi,
ex vetere Victorino, ex Michaelino, ei ex cditioiio
Spirensi ,• luui etiain ex velore Vciiol;i. ressimuiii
illius siimmarium posucriint .Aiigli iii iiiaigiiie.

I. — Pfl(ien(inm /emii.ArcadiusetHoiiorius liiiperato-
reslib. xiv Co(i. 'flieodos.,do descrtoribus : (Jt in liis
palieiiliain lencinus.
Tj Aiujui dc presbijleris. Angli putant hic agi do (iiiin-
qiie prcsbyteris sediliosis ; de quibus videiida; iiot;e
iioslra; ad lipistolam xxxviii.

Anlecessoribus nostris. liifra , Episl Lxx , m\ cpisco-
pos Numidas : Senlentiain nostram non novuin promi-
mus , sed jam pridem ab anteccssoribiis nosbis sla-
tulam. Non a-jitiir islic do cpiscopis Carlli:igiiiioii-
siliiis aiitccessoribus Cypriaiii , scd iii iinivcisiim do
episcopis qiii ecclcsiani AlVicanam giibciii;ivcriiiit
auie Cypriaiiiini, de septu;iginia niniirinii episcopis
quos inlerfuisse coiicilio liabilo siil) Aijripiiiiio do(:i't
sancliis Aiigiistiiius iii libro de unico Uaplisiiio coii-
Ira Peliliaiiiim ct lib. iii de U.iptisiiio coiilra Doiia-
tistas C;ip. 12.

II. — Prostrata salute. Ita omiiia fei^i! veler;i exem-
plaria ct editioiios oiniics anlc Maiiiiliaiiaiii, iii ijua
scri|)tuin csl coiilra frulrum nuslroruin.-ialulem. Si;d
li;iiic lcctioiieiii ego noii ropori iiibi iii diiobiis anti-
qiiis. Itoiniiariiis maliiit veicrem loctioiieiii. E;iin
p 'rro adjuvaiil lucc verba in Epistyl^i M, p. 21, l'er-

$51

DIVI CYPRIANI

552

paiu3 noslri disshnulare et ferre possem " , sicut A jus conimiinlcaiionis 'accfpiant, nnnc crndo tempnro,

dissiumlavi semiHT ot perluli. Sed dissinmianili nunc
locus non est quando decipitur fraterniias nosira a
quibusdam vestrum, qui, dum siiie ralione rcsiiluend*
salniis plausihiles esse cnpiunt, niMgis lapsis obsunl.
Summinn enim dclictnm esse qnod persecnlio com-
niilti coegit, sciuut ipsi ctiani qui cummisenint, cinn
dixcrit Domiiius et judeK noster : Qui vie con[essus
fuerit coram Iwminibus, el ego illum conplcbor coram
Piilre meo qui in cmtis est. Qui mttem me negaveril, el
cgo itlum negabo {ilatlli. x , 32,55) ; ci iierum dixerit :
Oinnia peccata remiiteiitur filiis liominum et btasplic-
nite''. Qui aulem blaspiiemaverU in Spirilum ' san-
clitm, non habebil ■• remissam, sed reus esi aiteriii pcc-
cali{Marc. ni,28,29); item bealus Apostolnsdixerit :

perseciiliono adliiic persevcrante, nondnin rcstiuita
Ecclesia; ipsiiis pace, ad commnnicationem admiitun-
tur et offerlnr nomen eornm.et, noiidiiin poeniien-
tiaacta, nondnni cxomologeei facla , nondum rnaiiu
eis al) episcopo et clero impnsiia, Eueliarisiia illis
datur , cum scriplnin sil ; Qiii ederit ptinem nitt bibe-
ril caticem Domiiii indigne, reus erit corporis el sangui-
nis Domiiii (I C.or. xi, 27).

III. Scd miiic illi rei non snnl qiii niinus Scripliir;t
legem lonent. Eiuiit aii;em rei qni pra^sunl ' et lia-e
fratribus noii suggcrunt, ui, instriieii a pr;cpositis, fa-
ciant oinnia eum Dei timore et cuni data ab eo ei
prxscripla observalione. Exponunt dciiide invidia; b
beatns marlyres, el gloriosos servos Dei ciiin Dci s:>-

iVo)i potcslis calicem Domini bibere el caticem dwmo- B ccrdote commiltiint, iil, cum illi niemores loci no-

niorum. Non polestis menscB Domini communicare et
meiisai dmmoniorum (I Cor. x, 20, 21). Ilxc qui
subtraliit frairibus nostris , decipit iniseros; ut
qui possunt, agentes poenitentiam verani, Deoquc
patri ' el misericordi precibus et operibus suis sa-
lisficere, scducanlurul magis percant, et qiii erigere
se possent, plus cadant. Nam, cuin iu minoribus pec-
catis agaiit peccatores poeniicntiam justo teinpore,
ct, secundum disciplinx " ordinem, ad exomologesim
veniaiil, et per manus imposiiioueiu episcopi et cleri

Iri ^ ad me liiter:isdirexcrinl, ei p.tieriiil tnnc desi-
dcria sna examiiiari el paceiii qnando ipsa aiitematcr
nosira Ecclesia pacem de misericordia Domini prior
sumpserit, et nos divina prolcctio rcduces ad ecclc-
siam suam feceril, lii, snblato bonore qucni nobis beali
niarlyres cuni coufessoribiis servant, coiitempla Do-
mini lege cl observalioiie quam iidem inartyres et
confessores tenendam mandani, antc exiincium |ier-
secutionis metuin, anle reditum nostrum, aiitc ipsuin
pene martyrum excessum, communicentcum lapsis

LECTIONES VARIANTES.

" Contumcllam... possum Oxon.

k Huminura. Qui autem Bod. 2.

"= Blasphomavoril Spirilum 0.ron.

^ NonlKibet Ar. Ebor. Lam. SC.i. p

" Possunt agere poeuitealiam, Deoque Patri Ar. lam. ^

Ebor Bod. 2. iVC. 1.

' Legem tenuerunt, rei autem qui prasunt Ar. Bod.
2.X,nm. SC. 1.

8 Exponuntde invidia Lain. F.hor. NC. 1.

t Memores legis uoslrse Lam. Ebor. NC. 1. Bod. 2.

STEPH. B.\LUZII NOTiE.

secutionis infcstatione prosirati; ct Epistola xxxvii ,
p. hO,Persecutinms lempeslate prosfrnli. Oplaliis Milc-
vilanns lib. l ; Pnseciilio mmiinltos fiinestamprostra-
vit in mortem. Lambinns pnl:U apiid ('.iecronem iii
Caiiliiiaria seeuiida legi debcrc : Jdcet itle niiiic pro-
slratiisqite est. Et mox ail : Pliis enim esl proslratiun
esse quam jacere. Quae senleniia Lambiiii convenil
ciim iiis verbis Cypriani c\ Epislola xl, p. 5i: Nemo
jacenle» prosternul et deprimal.

Sed rcus est. Pro liis in vetnsliore libro Reini-
giaiio scripliiin csl, Neque liic neque iii venturo, ipiiid
suinplnm esl ex capiie xii Evangolii socniidmn Mal-
lliu'iiin. Illeroiiymiis iii Epislula ad Mnrcettam ilc
blaspliciiiia iu Spiriliim saiioliim : Probet ilaquc Nova'
lianus aliquem de liis qui sncrijicare computii iuiit anle

pro eo quod istic scripium esl, misericordi, veteres
eilirioncs ante Manntianain privfcrre ad miseiicor-
diiim. Quam lectionem reperi etiain in codiee Fnssa-
tciisi , in Compendieiisi veterc, ei in reccntiore Re-
niigiaiio. Veiiis Vieioriiins liabet uiranu|iie loeiionem.
Eienim ciim in illu scriptum primo ruisset miseri-
corcfi, additum est snpra iineain vel ad misericor-
diam.

'" Offertur nomen eoriim. Ilanc lectionem, qua; cst

viilgata, babeiit qninque libri veteres. In duobiis aliis

legilur, offerunlur uomina coruin ; in Fiixensi pio iio-

«liiio eorum. Alii qiialuor el edilio Mannlii, offerlnr

nomiMc eoriiiH. Insignis esl locns Tertnlliani iii libro

de Monogamia, iibi ageiis de miiliore jnnota viro,

, : ,. , ,. ■ i~ ,. qneni repndiare non potest , ait : Enimvero el pro

tr,bmial tmticis respoiidisse oiiima i,um m feiwf,o/,o j) „„;„,„ (,^,,s on,/, o( ro/-riflt.n«Hi i»(enm adposliitat ei,

nripla swil non a two Dei, seda ueetiebud prmcipe ^, ;m ijjiHin rc

diumoiiiorum csse profecta , el titnc powril approbare
irremissibitem inSpirilum saiictum esse blaspliemiam.

Miseros. Codox Fnxensis , iniiocenles. Id qiiod
dictiirus snm noii pcrlin-ct ad explicatioiioiii loci
islius (iypriaiiici : dioaiii lamon propier liaiic voccm ,
qna signilicaiilur eliam misorl npiid Aii'iiiianiini Mar-
ceHiiiiim. Scriliil ille iii libro xxviii, Vaioiiliiiiaiiiim,
liomineiii propalam fcrooom, intor iniporainli exnr-
diiini liuos liomiiies iiiiiiluie malns, llioclcm vidolicot
ex Coniile largiii(>iiiim lllyrici, et Diodoruiii ox
«genle iii rolms , jnssisse oconli. yiioriim memorinm ,
iiiqiiit Mari elliiiiis , apud Mriliotinium coleiiles nuiic
quoque l.linsliani , tocum ubi sepulti suntad iiinocentcs
nppellaiii. Et mox eos ut marlyros ail cullos fuissc a
clirisliaiiis.

Agenles pwnitcnliam. Multum variant' in boc loco
veiora exeinplaria. Ego amplexus sum lcciioiiem
qii m lii visa est mellor. illud intcrira admonco ,

rcsurreclione .consoriitim, ei ojfert aniiuis

diebus dormiiionisejiis. Vide scbolia Jacobi IJillii ad
Oratioiieni (iiegorii Naziaiizoni in tainlcm Ca'siirii
fratris el disscrlnlioncm v C.yprinnicam llonrici Do-
dwelli. Vide ciiam loin. ii Capiiutarium, pag. H29.

III. — Memores loci. Ila codcx Fnxensis et cdilio
Manuliana. Supcrioros editinncs'ot pluies libri velores
iii odilionc Aiiglicana laudali babeiit leijis iioslra;.
Alqiio lianc lecliouem niagis probat Gronovins iii ca-
pile 14 observationum siiarnin in Scriploribus eccte-
siasticis. et ait (^ypriaiinm liic inielligoro evaiigi'li-
cain legom, a qiia areessit disoipliiiam ccclo^iasii-
cani ; ct iit ostondal opinionem siiam esse bonam,
afferl lnnio lociini ex Epistola soipioini, lii ipia sic
logiinr ; Ilti contra evaugeticam tegein, cl iiiox alia
qiiadam loca simili.i ex ipiibiisdani aliisEpislolis.

Doinini lege. Iii libro Beocensi scriplum est,
Comempta dominicai tegis observatione.

555 EPISTOLA X. 251

et offerant ci Eucliaristiam tradant , quando, etiamsi A minicompellil, forlissimi ac bealissimi fralres, ail-

marlyres per calorem glori» Scripimam niinus con-
lemplantes ", plus aliquid cuperent, a presbyleris
etdiaconis suggerenlibus admoneri dcbercnt, sicut
semper in prxteritum faclum est.

IV. Casligare nos ilaque diviiia censuia ncc nocti-
busdesinitiiecdicbus. Pra;tcrnocturnas enim visiones,
per dies quoqiie impieiur apud nos Spiritu sancio puc-
rorum innoceiis a;las, quae in ecstasi videt ocnlis et
audit et loqiiiliir ca qiiibiis iios Doniinus monere ot
insuuerc dignalur. Ei audietis omnia quando ad vos
reducem me Domiiius fecerit, qui ut scccdcrem jussil.
Interim temerarii i" etincauii et luniidi quidain in-
lervos, qnihoiuinemnon cogitant, vel Deumtimeant,
scientes, quoniam si ultra in iisdem perseveraverinl,

monerevoslitierisiiostiisiiia qiiibiis i:iiii(Icv()!cotfi)r-
tiler servaUir fides Doinini '' , ab ii^dciu lc.v qiioqiio
etdisciplina Domini rcscrvctur. Nain,ciim omncs iui-
lites '"Cbristi ciisioiliro oporieat prxccpla imperatoris
" sui,lum vos magis pr.-ccepiis ejusobleniperaie pliis
convenit, qiii exemplum cxteris facti estis et viriiitis
et liiiioris Dei. Et credideram quidem presbyleros el
diaconos qni illic pra'senles siinl monerc vos et in-
strucre plenissirae circa Evangelii legem, siciit in pr:c-
teritiim sempcr sub aiilecessoribus nostrisfaciumesi,
ut diaconi, ad carcerem coinmeanles, martyrum ^ de-
sideria consiliissuis et Scripturarum prseccptis guber-
narent. Sed nuiic cum maximo animi dolore cognosco
non taiiiuiii illic vobis non suggeri diviiia praiccpla,

utar ea admonilionc " qua me uti Doniiuus ju- B sed adliiic polius iinpediri s, ut ea qua; a vobis ipsis

bet, ut iiiterim probibcantur olferre, aciurictapud
1103 et apud coiifcssorcs ipsos et apud plebem univer-
sani causain suam; cum, Doinino permittcnle, in si-
num mairii Ecclcsiae recolligi coeperimus. De hoc ad
martyrcseicoiifessorcsctadplcbem litieias feci, quiis
ulraque vobis lcgi mandavi. Opto vos, fratres charis-
simi acdesiderantissimi,inDominosempcrbenevaIere
ct nostri mcminisse. Valelc.

EPl'STOL.\ X.

(Erasm., m, 13; Pamel., xi; Rig., Baluz., Paris., x;
Oxon., Lips., XV.)

AD MARTVRES ET CO.NFESSORES QUI LAPSIS PETIERUNT
PACKII DARI.

et circa Deum cauie el circa sacerdotem Dei lionorifi( c
fiuiit, a quibusdam presbyteris resolvantur, qui nec
timorem Dei nec episcopi lionorein cogitanles ( cuin
vos ad me liiteras direxerilis, quibus examinari desi-
deria vestra et qiiibusdam lapsis pacem dari postulatis
cum, persecutioncrinita, convcnireinunum cuinclero
ct rccolligi coeperiinus), illi, contra Evangelii legem,
contra vcstram quo^iue honorificam pelilioncm, ante
aciam poenitentiam, anle exoinologesini , gravissinii
atque extremi delicti faclara, ante manum ab episcopo
et clero iii poenitenliam impositam, offerre pro illis
et Eucliarisliam dari, id est, sanctum Domini cor-
pus profauare audeant, cum scriptum sit: Qiii ederil

pauem aul biberit caticem Domini indigne, reu» eril cor-
ARcnMENTLJi — hujus Epislolw liabes infra in C poris et sauguinis Domini ( I Cor. xi, 27 ).

c Cum comperissem eos qui \\. El lapsis qiiidem potest in hoc veiiia concedi.

Quis ciiim non mortuus vivilicari proporel ''? quis non
ad salulem suam venire feslinet? Sed prseposiiorum
esl pryeccplum lcnere , et vel propcrantes vcl igno-
ranles insiruere, ne qui oviiim paslores esse debenl
lanii fianl. Ea onim conccdcre ipire iii pernicicm vcr-
taiil, decipeiecst; ncccrigitiir sic lapsus,sed per Dei
offensain magis impellilur ad ruinain. Vd ex vobis
ilaque discant quod doccre dobueranl. Pclitiones ct
dcsideria Veslra cpiscopo servent, clad paccin vobis
pcienlibus dandam malurum elpacaluin tcmpus cx-

liKc verba, E)nsloln xvi

sacrilegis conlactibus manus suas atque ora macitlas-
sent, vel nefanitis tibellis niliilominus conscientiam pol-
liiissent, exambire ud marlijres passim, confessores quo-
que imporluna et ijratiosa deprecalione corriimpere, ul
sine discrimine et examine singulonim darenlur tibello-
rum miltia, conlra Evanijelii leqem, litleras feci quibus
mari ijres et confessores consilio meo quanlum possem
ad Dominica prwcepla revocarem. i

1. Cyprianus martyribiiset coiifessoribuscharissimis

fialribus salulem. Sollicitudo loci nosiri el limor Do

LECTIONES VAKIANTES.
" Contcmplantes contra legem Dei O.Ton Legeni Do- D " Honesios milites Tercn.

mini Ups.
•" Inlerim morariFoss. Yict. Miclt.
•= Pcrscveraveriin, vitare admonilioncm Mss. H.
'1 Doniino Oxon.

t Convenienies nwrljTes Yer.
B [nveniri Corb. Impr.
•' Viviricari opiet Corb.

STEPIl. BALUZII NOTiE.

IV. — .4rfmo»ii/ion«. Id cst suspensinnis censnni , Ht versioncm «rf Epiplianium in
interpretaiur Baronius liunc Cypriani locum refe-

ha^rcsi lix,, qu.T cst

rcns.

Epist. x. — Iiisoripiioncm biijus cpislola" (alem
posiiiiiius (|iialciii rcperimiis in pluiimis aiiii(|iiis
cxeniplarihus et iii veliislioribus cdiiioiiibiis.

I. — Fralres. Anlea lcgebalur miirtyres , ipind non
solel Cyprinmis. Ego ciiiendavi ex veleri libro saiicli
Michaelis in periculo maris. Nain eliain iii li:ie ipsa
Episiola Cyprianus ad eos scribens aii, forlissimi el
cliarissimi fralret.

Ab ephcopo el ctero. Sic ctiam in Epistola se-
qiiciiii. Ergo non solus episcopus imponebat mauum
lapsis ad ^lcsiai» reUeuuiibus. VidePmviianiniad-

Nov:iti;iiioruiii.

Offerre pro illis. Iia velcrcs libri et vctercs
ediiiones. Quo eiiani iikhIo fPripliiiii est in Episiola
sciiiicnli. M;inntios posnit oljfcrre lapsis pncem. Mo-
Tollins, ea niulalione iiisupcrhabila , rctinnil velc-
rein ledioneiii. Big:iUins sequi inaiuit edilionem
Miiniilii. Aiigli reposiieruiit vclereni. Ilcinliarins se-
ciiius est ediiiones Maiiutii ct Rigallii. Sic sc habent
bominuin iiigcnia.

II. — /'rof)(;inH/es. Sic in Episiolas(!queiili : Prope-
raiidum lamen non pulo, nec incaute atiquid el festi-
nunier agendum. Epist. xii, Teinerwia fettmatione de-
posita.

25-i

niVI CYPRIAM 250

Anle eM ul a Doniino pnceiii '' nia- A poiitin i»\iili-m nobis postmodnmcumnlei. I.fllc enim

B|M;ctcnt

ler piior sniiwi, liiiic secumlnin \esira ilCfiJtTia
dclilioniMi pacc liacleliir '.

III. El qiioiiian) audio, fortisi-iiiii el cliarissiiiii fiM-
lics, iinpiideiitia vos (inoruindam preuii ct vcre-
cundiaui vistram vim pali, oro vos (luil)iis possuiu
prccibus ut, Evaugelii niemores et considcranlcs (iiiu
el (jualia iii pra;tcritum aiilecessores vcsiri mariyres
conccsscriiil '', quain solliciti in omnibus fiierint,
vos quoquc sollicilc el caute petcniium desidcria "
poudcrelis, ntpole ainici Doinini cl cum illo postiiio-
dmnjndicaturi, inspiciaiis utactuni cl opera et mciila
singulurum, ipsorum quuque deliclorum gcucra ei
qualiiatcs cogitetis, ne, si quid abruptc ct indignc vcl
a nobis promissuin vel a nobis facium fneril, apud gen-
liles qiioquc ipsos ecclesia nostra erubescere incipiat. B
Yisiiamurenimet castigamnr rreqncnler, elul Doinini
mandata incorrupla ei inviolala permaneant adinonc-
mur. Quodqnidcm nec illic apud;vos cessarc cognosco
qnominus plurimos qunque ex vobis inslruat ad Ccclc-
sia! diciplinam diviiia ccnsura. lloc autcm totuin po-
tcsllieri, si ca qux a vobis petuntnr rcligiosa contcni-
plMiionemodcrcmiai, inielligcntesetcoinprimeniescos
qni, pcrsonas accipienlcs, iii bcnBficiisvestris antgra-
lincaiitur ', aut illicilo! negotiationis nundiuas aucu-
pantur.

IV. De lioc et ad cieruin ct ad plebem liiicras feci,
quas uirasqne vobis legi inandavi. Sed cl illiid ad di-
ligeniiam vestr:iin rcdigere ei eniendarc debeiis, iit
nominatiiii desigiietis eos (|uibus pacem dari desidc

palelqnaiidoilicitur, « ille cum suis, > etpossunt iiobis

viccni et iriceni et amplius offcrri qui propiuqui el

afiincs et liberti ac domesiici esse assevercntur ejiis

qui atcipil K iibelliim. Ei ideo pelo ut eos (|iios i|isi

vidclis, qiios iiostis, qiiorum poenilcnliam salisfaetio-

ni proxiniam conspititis, designelis iiominalim li-

bello, et sie ad nos fidei ac disciplina! conginciites

litlcras dirigatis. Oplovos, fortissimi ac dileclissiini ''

fiMtrcs , in Dmiiiiio sempor beiic valcrc ci nosiri

mcminisse. Valete.

EPISTOLA XI.

(Erasm., ni, IC; Paiiiel., xa; UiKall., Haluz., Paris., xi ;
Oxon.^Lips., xvu.)

AD PLKDEH.

Argcmentcm — hiiJHsquoqite Epislolw liiibel smpe dicta
Episl. XIV : I Plcbi qnoqiie, iiiquil, ipsi, qiianlum
poluimus , aiiiiHum composninivs ct ut in ecclesiat-
tica disciplina scrvareiitiir instruximus. i

I. Cyprianus fratribus in plebe coiitisienlibus salii-
lem. Ingemisccre vos et dolere ruinas fratrum nos-
trorum ex ine scio, fratres cliarissimi, qiii et ipse vo-
bisciim pro siiigiilis iiigciiiisco pnriler et dolen, ct
palior ac seiitio qiiod bealns Apoitoliis dixit : Qiiis in-
jirmatur, iiupiil, el ego non inlirmor ? qiiis scaiidaliza-
tiir, et ego non uror? (II Cor. xi , 29). Et ilerum posuit
in Epislola sua diteiis : Si patilur memhrum unuin ,
compuliunlur et coetera membru; et si lanaliir membruni
unum, collatanltir et cwtera membra (I Cor. xii, 20).

ratis. Aiidio enim quibusdani sic libellos fieri ut*' di- ^ Compatior ergo et condoleo de fralrilius nostris qiii ,
caiur: fCommunicetille...cumsuis, >qiiod nurnqiiam lapsi ct pcrseciilioiiis iufesuiionc proslrali , parlem
omiiiuo a mariyribus faclum esl, ut inccrta et ca:ca noslrorum viscerum secum trahcntes, pareindoloirm

LECTIOiNES VARIANTES.

«Servent, ad pacem... expectantes Ar. Lam. Ebor. d Consenscrini 4r. iwn. Bo(i. 2.
i^od- 2. e Sollicite petonliuin dcsideria.

>> ADomino paccm Oxon. ex cod. Lam. Ebor. NC I f Ulaiil sratiliceiit ylr. E*or Lam. NC. 1.

niss. fl. Hod.i.Foss. Corb. AuleDoinini pacem Imp. i? .Accenii inm.Efcor. JVC. 1.

' ' """'"' " ""- b Fidelissimi Ver.

STEPH. BALIJZII NOT^.

"^ Tractabitur Ver.

Aiile cst. Iia vctercs ediiioues anie Manuiianam.
Angli nnvam lccliDiieiii , qiinin non alilii rcperi,
iiivexerunl. Edidcriinl eniiii , \ Doinino paccm iiialer,
omissa voce Auie

sntisfaclioni ''" proximnm , q»x nmissa sunt ctiain iii
Fnxeiisi. En vero defiiisso iii Veronensi aiinoiaiiiin
cst iii margine cxeinplaris iiiei edilioiiis Maiiiiliaii;i'.
Ut iiulc ciilligi pnssil r.igaliium , (pii usiis e--t exeoi-
Vcsira desideria. Codex Fiixcnsis, vestrum ;«- ^ plari cjiisdeiii cdiiionis iii qiio exsiabanl caulein \a-
titioiiem. ^ ria) Iceiioiies qna; liabeniiir in inco, illius exeuipla-

III. — Inipndcniia. Idem codex et Veroiiensis, ab
impmlentibiis (piibusdain. Sic ciiain scriptum vidi in
libro saiieli Dionvsii licincnsis.

Inmolatii. Iilom fodex Fiixcnsis, immacnlaln.

IV. — Commiiiiicct ille. Ciijiis iioinen liic posilnm
eral. Ornii,[iit paielcx librodinrno ponliliciiin Uoina-
iiorum , ex llieronymo , Cassiiuloro, cl aliis locis,
sic iiidicabaiit nomina eoriim qiia; scribenda eraiil.
Sequens x'las posuit litterain N, uinissa veieri for-
ninla.

Ineerta ei cwca. Ea leetio certa est. Et taiiien
quinqne libri veteres et votiistiores cditioiics babeiit
iiicerta et cerla. Sic aiidacia lilirariornm indiixit mul-
lus eriores iii lucnbratinncs inelioriim scriptornni.

Siitisfiictioiii pro.Timaiii consiiicitis. Ila vclercs libri
cl vcleres cdilionos. Uigaliins sciipsil, qiioriim
pwiiiientiam scitis. Qnod rgo piilo illiim accepissc cx
codice Vcronensi, in qiio, liind diibie pcr incot-ilau-
tiam sciiptoris , omissa craiit U.ve. diio vocabiila.

ris aiictoritalo dclcvisse Iias voces in siia edilioi.c.
.\iic;li rcposnerniil.

Epist. XI. — • Ex liac Epislnla cidlegit Uig;iliiiis
iioii taiiluin clericos, sed ctiaiii laicos, liiiii judi-
cassc cum cpiscopn et clericis dc reliiis gia-
vissiini moinenii, ncmpe de lioeiiilcnlia lapsorum, de
rccipicndis iii Ecclcsiam lapsis, de libellis qnos ipsi
impeiraverant a marlyribns, de p;ice bip.sis a niar-
tvribus dala. Conciliiim Carlliaginensc iv, caii. 2o ;
Vt episcopus uullius ciiusnm iiiidiul nbsque prwscniia
clericoriim plebiumqiie. Si\c eiiiin logiliir in vcHislis.
siino codice ins. ecclesia) Urgelleiisis. Yidc Epist.
XIII, xwi, xxviii et XXXI.

I. — Uuinas. Uigaliius ct edilio Anglicana li;ibi'iil
ruinam. Sed liiiic lectioni repngnanl omni;i velcii
cxein|il;iria et (inines cdiiioiios. Sic eliain vnlgo so-
lel sciilicie Cvpriauiis.

0«i el ipse..,., ingemisco. Umc dcsunt.in sex
antiqnis codicibiis et in cditionibus quaj aulcccssc-

2a7

E['1ST0L\ XII.

■258

iioliis siiis viiliicriliiis iiiliileriinl ; qiiibiis polciis cst A rcfecenl, in " aUum deimo cortiniiilal. Ncmo limic.Tm

ilivinn iiiiscricorilia iiicilclain darc. Propcniiuliim l,i-
nicii nnii piiio ", nec inraulc alifpiid cl rcslinanler
gcrcndiiii', ne, dum tenicre pax nsiirp.alur '', divin;T?
iiidigiiaiiunisoffeiisagravius provocclur. Feccrunl ad
nos (piiliusdani beaii mai tyrcs litlcras, pctcnlcs cxa-
minari desidcria siia. Cuni, pace nobis oinnilius a Do-
niino prius daia, ad Ecclesiam regredi coeperimiis,
lunc <■ cxaminabuntur singula pr.TScntiinis et jiidi-
caiiiibus vobis.

II. Audio tamenquosdani depresiiyieris nec, Evan-
gdii mciiiorcs, nee qiiid ad nos martyrcs scripserint
togitanles, nce episcopo lionorem sacerdolii siii ct
cailicdrae rescrvaiilcs, jam cuin lapsis communicare
caspissc et offerre pro illis et Eucbarisiiam dare ,
fliiando oporieat ad bocc per ordinem perveniri. Nam, B
cuin in niinoribus delietisqiiDD nonin Dcuin comniit-
liintur poenitenlia, agaiurjiislo lemporc, ct exomo-
logesis (iat iiispecla vila cjiis ipii agit poenilcntiam ,
nec ad communicationem venire qiiis possil nisi prius
illi ab cpiscopo et clero manus fuerit imposita , qiian-
10 magis in liis "^ gravissimis ct cvlremis delictis
caiilcomnia et modcraie, .secmulum disci;il;nani Do-
niiiii, obscrvari oportet?Quod quiilem nostri ^' prcs-
bylcri el diaconi monere dcbucranl, ut conimemlatas
sibi oves fovereiit et divino magisterio ad viam dc-
precandcje saliitis insiriierent. Ego plebis nosiru! ei
quictcm iiovi parilcr et timorem, qui satisfaeiione '
Dci ct deprecationc vigilarent, nisi illns quidam dc
prcsbyleris gralificanlcs decepissent.

III. Ycl vos iiaqucsiiigulos rcgite, et consilio ac Q
nioderaiionevcslra, secuiidumdivinaprxccpia,Iapso-

scissam acciperc ct iniliierc propcict , iii-i cam
ab artifice perito sariam vidcrit ct a fullonc ciiralam
receperit. Aiidiani, quKso, piticnter consiliiim no-
strum B; expeclenlregrcssioiicm nostram, ul, cumad
vospcrDci misericordiamvenerimus, convocati conpi-
scopi pliircs, sccuiidum Doinini disciplinam ct confes-
soruni prxsenliam ci vestrani quoquc scnlcnlinm '',
bealoruni martyrum litlcras ct desideria exaniinarc
possimus. De lioc et ad clerum et ad martyres ct
confessores liiieras rcci, qiias utrasque legi vobis
maiidavi. Optovos, fratres cbarissimi ac dcsideran-
tissimi, iii Domino semper bene valcre et nostri me-
minisse. Yalete.

EPISTOLA XII.

(Erasm., iii, 17 ; Pamel., xm; Rigalt., Baluz., Varis. xii;
Oxon., Lips., xxm.)

AD CLKRfM, DE LAPSIS] ET CATECHUHENIS, NE VACUl
EXEANT.

AnGUMENTUM. — Hujus cliam el sefiuenlis Epistolx
(irgitmenium liabes infra, Episl. xiv ; i Posinwdum
vero , inquit , cnm quidam de lapsis , sire sua sponle,
sive aliquoincilalorc, audaci ftagitalione proruercnl
vl paccm sibi a martijribus et confessoribus promissam,
exiorquere vioknto inipelu niterentur ; de hoe eliam
bis ad clerum litleras feci el legi eis mandavi, ui, ad
iUorumviolenliaminlerim quoquo genere mitigandam,
si qui libello a marlyribus accepto de swculo excede-
rent , exomologesi facia et mnnu eis in pmnilenliam
imposila, cum pace sibi a martyribus promissa ad Do-
minum remilterentur, » elc.

riiin aniinos lcmpcrate. Ncmo adliiic iinportiino lcm-

jioifi acerba poma decerpat. Ncmo navem suam quas- I. Cyprianus presbyleris el diaconibus fratribus sa^

saiam ci perforalam fluclibus , priusquam diligentcr lulem.Mirorvos, fratrescharissimi.ad muliasepisto

LEGTIONES VAUIANTES.

" Properamus , dum tamen non putem Lam. Ebor.
KC. 2.

*• Ne si tcmere pax iisurpeiur .ir. Lam. Ebor. Bod. 2.
A.C. 1.

"= Timc omisit O.von. ex M. R. 2.

il Hoc majus in bls Lam. Ebor XC. l. Bod. i, 2.

^' Quod quidem nostros Ar. Lam Bod. NC. 1 . Ebor.
f 'riiiion'm iii salislaclione Ar. Lam. Bod.l.'!. Ebor.
N.C.i.
« Consiliiim nieum Lam. Ebor. NC. 2.
hSicUofi. 2.

STEPH. BAHJ2II NOT.if:.

riint Mamiiianam. Exstant tamcn in multis libris ve- scripla ad clcriim Capiise. Qu.tc leciio forlassisMaret
iciibiis. ansam exisiimanili canonem 48, codicis canonum

lil. — Propercl. Ila Mamiliiis ct alii posl eum. Sup- j) ecclcsi;n Atrican;!; , in f|U0 agilur

criorcs cdilioncs Iiabciit;)0?c4t.

El vcslram quoque senlenliam. floc segmenliim, qiiod
cxsiat in cdilionibiis Maiiiilii cl .Moicllii, quod nos
ctiaiii rcperimus iii qiialuor libiis aiitiquis, rctincre
placuit. 1'aiiicliiis cxpunxii, prorossiis se ila laccrc
ipiia iiiis|iiaiii apiid Cypriaiimn laiiluin aiiclorilalis
p'olii iriliuliiin rep.cricliat iil sciiieiiliam illi diccrc
pcrmitUit. lii qiio falsuiii csse Paiiicliiiiii liquet ev
liis qii;c (licta siini p;uilo aiite ct cx iiliiiibiis aliis lo-
< is saiicli marlyris. .Miror autcm Ui^'aliiiiin omisissc
lu.c scgmciiliiiii in sua cdilioiie. Mirorcliani Aiigbis,
«pii illud iiivciiirant iii siiis codiciliiis, illud niiiilo-
niinus omisisse. l'ulo aiitcm illos omisissc qiiia in-
commodabal cciisura (piam ipsi proiiilcriint adver-
siis obscrvarioneiii r>ig;illii de siiirragio plcbis in
jiuliciis ccrlcsiaslicis. Oinissum ipioquc est iii edi-
l:')!ic 15eiiibarti.

i:risT. XII. — In veteri codico ms. mcnastcrii
sancti Eligii Atrebaiensis Ikxc Epistola dicitur

dc plciiaria
syiiodo CapHcnsi , non dcberc iiilelligi dc coiicilio
.ipiid Capiiam Campaniic Iiabilo iii caiisa ecclcsi;c
Aiiliocliciuc ct Ijonosi cpiscopi Maccdonis neganlis
virgiiiilaicm matris Domini, scd de qiiadam plena-
ria syiiodo Africana liabila apiid Capuam. Hanc coii-
jcciiiriim jiivare polcsl fnigmcniiiin vcicris codicis
nis. biblioihccx Bodleian;c, in quo scripliiin csl saii-
ctiim Cypri.inum pcr Epislolas liorlaliim esse Aiigu-
stiniiin cl Folicilatem, qui p:issi siiiit apiiil civit;iloni
Capucnsem mciropolim Campaiiia;. Qiio loco illii-
snissimus episcopus Oxoniensis, qiii ria:,'mcnliiiii
illud edidit cum operibus saneii (^ypriani, siis|)icalur
li;i'C vcrba, inedopo/imf.nmpnnifc, cssc addiuiinciitum
libiMrii, cui iiotior erat llalia quam Arrica. Existi-
iiiabat igitur doctissimus cpiscopiis ruissc in AIVic;i
civiiatcm Capueiisem. Uecie. Nam vix opinari licct
synodum plenariam ciijiis memiiiil caiioii Arricamis
iilibi liabitani (iiissc fjiiain iii ACiica. Ijbi aiilcin siia
iucril bxc Capua Ariica;, si lamen ulla fuit, difficilc

C559 DIVI CVPRIAM

lasmeasquas ad vos frequenter'misi, niliil miiii res- A
cripsisse, cum fraiernilalis nosira; vel ulilitas vel ne-
cessiias sic tiiiqne gnbernetnr, si a vohis inslrncli
rernm gerendarnm consiliuni limarc possiiiins. Qno-
iiiam tamen video facultatem veniciuli ad vos non-
duni esseetjam ajslalem coepisse, qund tempns in-
firniilaiibus assiduis et gravibns inloslalur ", occnr-
rendum pnlo fralribns nosiris, ut (pii libellos a mar-
lyribus acceperunt, et prscrogativa eornm ;ipitdl)enm
adjuvari possunt, si incommodn aliqiio ct inlirmi-
lalispericulooccupaii fuerini, non expeciaia pr;c-
sciitia nosira, apud prcsbylerum quemcnmine pric-
seniein, vel, si presbyter reperius non fneril, et urge-
re exitus ceeperit, apud diaconum quoqne exomo-
logesin facere delicti sui possiul, ut manu eis in
. poenitentiam imposiia veniant ad Dominum cum pacc p
quain dari martyres lllleris ad nos factis desidera-
verunt.

II. Ca;leram quoque partem >> plcbis qua; lapsa est
praesentiaVeslra fovete, et, ul a lide ei misericordia Do-
mini nondelicianlveslrosoialiofocillaie.Neque eniiu
deserenlurab ope et auxilio Domini hi qui mites el
humiles et poeuiientiam vere agenles in bonis operi-
bus perseveraverint ^ , quomiiius illis quoque divi-
110 remedio consulatur. Audienlibus etiam, siqui fue-
rini periculo prxvenli et inexitu consliluti, vigilantia
vcstra non desit, implorantibus divinam graiiam ini-
sericordia Domini non denegetur. Oplo vos , fratres
charissiaii, semper bene valere et noslri meminisse.
Fiaternilatem universam meo nomine salutaie, ct
ut nosiri meminerit admonete '^ ct
lele.

260

EPISTOLA XIII.

(Erasm., m, 18 ; Pamel., xiv ; Rigalt., Baluz., Paris., xm;
Oxon., Lips., XIX.)

AD CLF.RLM, DE UIS QUl AD PACEM FESTINANT.

AncuMENTLM. — Ad pacem per pwmtentiam veiiien-
ditm :illa aulcm agilur servandomundata. Infirmitate
pressi, si inarlyrum sulfragiis subleventur, ud pucem
adinitli possnni : cwleri usqiie ad pacem Ecclesiw faC'
tum delinendi.

» InfesUl Bod. i, i. Lam. Ebor. NC.
1> Desideraverunt. Parlem Big.
« OperaiioQibus perseveraverani Lam.
Opiuiouibus iveap.

I. Cyprianus presbyieris et diaconibus fratribussa-
lutem. Legi liiteras vestras, fralres cliarissimi, qnibus
scripsisiis salubre consilium vestrum non dce.sse fra-
Iribus noslris, ui, lemeraria rostinaiioiie deposita, rc-
ligiosaui paiientiam Dco pra;beaiil, ui, cum in unum
per ejus misericordiam veiierimus, " de omnibus
speciebus secimdum ecclesiaslicam discipiinans tra-
clare possinius, maximecum scriptum sit : Memento
unde cecideris, et age pcenitentiam (Apucal. ll, 5). Poc-
iiitenliam aulem ille agit qui, diviiii praccpli nicmor,
miiis '^ etpaiiens ets;icerdoiibusDei obieinperans, ob-
sequiis suis ci operibus jnslis Di)iniiium promcretiir.

II. Quoniain tamen significaiis quosdam immodera-
tos esse et cummunicationein accipiendam festinan-
ler urgcre, et dcsiderasiis iii li;ic re formam a mc vo-
bis dari, saiis plene scripsisse me ad lianc rem
proximis litieris ad vos factis credo , ut qiii lih^lluin
a marlyribus acceperunt , et auxilio eoruin ad-

rogale. Va- r jiivari apud Dominum in deliciis suis pnssunl, si
premi infirmilate aliqiia et periculo coeperint, cxonio-

LECTIONES VARIANTES.

4 Meminit exorare Ar. Lain. Bbor NC. 1. Bod. 2
« Divinis praeceptis mitis Oxoii. Divini milis Lam. Eboi\
Ebor. NC. 1. N. C. 1.

STEPH. BALUZII NOTyE.

cxploratu cst. Capsavero erat iii provincia Byzacena.
Vide Joanneni Trislanum a sancto Amanlio iii loHio
sccuHdo coinmenlarorium suornin pag. lx.

I. — iVi/iit ,(ii/ii. Hacc est lectio vetcrnm librornm
veterum ediiionum. Veroiiensis tamen et Fnxeiisis
liabent nunquam milii rescripsisse. Iliiic ergo prnfecta
csi lectio quain praiferunt cdiiiones Bigaliii et .\n-
glorum.

Quoniain tamen. Vido Ferdinandum Mendozam
ad canonem 52 lllibcrilanum.

''' Qiiod tempus infirinitniibus assidiiis. Sic lUiri-
cius, lib. II, Episl. 0-1, se cxcnsaiis apud C;csariiiiu
Arelalcnseni quud Agalliensi synodo iioii inlciliiissel,
ait 11011 poluisse sc adcsse piopler ;eslus islins rcgio-
nis , piim;c niiiiirum N;iiboiieiisis , iii ipia sita est
Agallia : quia (estivis eliam in liospilio meo , iiiqnil, et
kcis [rigidis ipsam consuctudinarium infirmilatem su-
ttenlare non vuleo.

lU priKiogaiivai possunt. Ista, qn;c cerle iie-

ccssaria non sunt, desuiit in sex libris aiuiqnis.
Esse lamen Cypriani putai Pamelius, iili cgo non
difliteor qnin possint esse Cypriaiii. Maiiutius addi-
dit ex codicc Vcronciisi , ul opiiior. Ex^tant eniin in
Fuxcnsi , qiieni pnlo descriptiiin esse cx Verdiiensi
aui cx aliu iiuddain simili , cl in Bccceiisi. Exsiant
Ctiaiii in cdilionu .Murellii.

Apud diacunuin. Vide Pelavii diairibam de l'oi-
tutenlia et rcconciliuiione veteris Ecclesiai moribus

recepta , cap. 2 el i.

Exoinolugesin. Vide camdem diatribam cap. 1
el 2, et anini;idvei'sioiies cjnsdeni I'el;ivii ad Epiphu-
niiiin p. 71, 255 el 250, edilioiiis 1'arisiensis.

Epist. XIII.' — liiscriplioiicni lnijns Epislolx l;ilem

posni; dinilcm rcpcri in oniiiibns ;intiquis exe;iiplari-

biis , duobus cxcepiis, in (piilius lcgitnr euc/iaristium

pro pncein. Qno eiiani iiioilo lcgliiir in veterc cdi-

T. lioiie Veiicia , in ea qiiain Kenibolius eniisit, cl iii

cdiiioiiilnis Erasiiii ci Murellii. Scd Spirensis, Maiiii-
ti;iiia, caleia), liahcnt /wcern. Angli aliler posueruiit
pro caplu in^enii siii.

I. — Vivini praicepti iiicmor. Lociimhniicsnpplevi-
niiis ex lidc veinsli codicis Regiani. Hespjcit aulcm
Cypiiaiiiis ad illnd Evaiigclii sccnnduiii Maitbajum :
biscitc a me quia iiiilis simi et liniiiilis corde.

Opcribiis- ll;i codcx sancli Dioiiysii Remensis et
Gr;itiaiii>puli'anns, tum cti:iin vclns ediiio Vcncia et
Mrclliana. Ali;c vcieres cdiiionos ct noveni libri ve-
tcios habciit opiiiionibus. Egu pr;efero operibus, voce
siiola s;iiRlo Marlyri.

II. — \ obis n inc. Iii libio licccensi legitur , vobis a
me duri litlcrns , scialis plene scripsisse ine.

Qui UbeUuin. Vide aniniadversiones relavii ad
Epiphanium p. 255, 2.")0, cdiiionls Parisiensis ct
Dali;eniii , lib. vn de Poenis cl snliifuclioidbus liuiiianis
ca]i. i(j, p. 70'J.

Acceperuni. Codex Gratianopolitauus habet : lo-

261

logesi facia et nianu cis a vobi
imposita, cuni pace a martyribus silii promissa ad
Dominini) rcmillaiilur. Ciclcri vcro qiii, niillo libcllo
a marlyiibus acceplo, iuvidiam faciunt, (iiioniam non
paucorum, nec ecclesi* unius aut uuius provinci;c ,
sed toiius orbis bsec causa esl, expecteni de Doiuini
proieclione Ecclesioe ipsius publieam paccm. lloc
cnim 61 verecundiae el disciplinic et vit* ipsi omnium
noslrum coiivenit, ut pra;posiii cum clcro conve-
nientcs , pra;sente eliam slantiuni plebe ", quibus
ct ipsis pro fiJe et limore sun boiior liabeudus esl ,
dispouerc oiimia eoiisilii coiumunis religioue pnssi-
nius. Cxteruni, quam irreligiosuiu csi ct ipsis quoque
festirtantibus peruiciosuin, ut, cuin extorrcs ei patria
pulsi ac boiiis suis oninibus spoliati , uoiidum ad Ec-

EPISTOLA XIV. 202

in poeiiitcnliatn A Argumentum. — Scccssus sui el eorum quw in illo
gessil, rnlioncm rccldil, missis lloDunn in sui purga'
lionein, quusad suos scripseral, epislotarumexemplis,
imo iisdem quibus illicverbis utilur. C(. Ep. \xii, ad
Cler. Kom.

I. Cyprianus presbyteris et diaconibus Romac con-
sistentibus fratribus salutem. Quoniam compcri,fra-
trcs charissiini, minussimplicilcrelminus Hdelitervo-
bis renumiari qu;e liic a nobis et gesia sunt et gerun-
tur, necessarium duxi iias ad vos litleras facere, qui-
bus vobis acius nostri et disciplinae et diligentiM ra-
lio redilereiur. Nam, sicut Domini mandala in-
siruuiit, orio statim turbaiioiiis impetu primo, cum

nie clamore violento frequeiiter pnpulus llagilasset ,

clesiani redierint, quidam de lapsis confcssores ipsos B """ """ '"^"" '"'"'^"' '1""'" 1""'«'«'" f''»"'"'« P"!»"-
I.ncvcnirc ctante cos ad Ecclesiam i- iiitroire fesiinent! '''"" ^OS"»"^, "Herim sccessi, ne i.er inverecundam <l

praiseiiiiam nostram, sedilio quaj coeperat, plus pro-
vocaretur. Absens lameii corpore, nec spiriiu * ncc
aclu ncc monitis meis defiii (|uominus secundiim
Domini pra;cepia, frairibus iiostris iii quibus posscin
niea niediocrilale f consulereni.

II. Etquidegerimloquunlurvobisepislola! pro lem-
poribiis einissa; numero tredeeim, ''* quasad vos trans-
raisi; in quibus nec clero consilium, nec confessori-
bus exliortatio, nec extorribus, quando oporluit ,
objurg;itio, nec universa; frateriiitaii ad deprccaiidam
Dci misericordiam allocnlio et persuasio nostra de-
fuil, quantum, secunduin lcgem fidel et limorem Dci,

Qui si niniium properant, babeiit in sua potcstaie
quod postulant, lcmpore ipso sibi plus quam poslu-
lanl Ijrgicule. Acies adbuc goritur, et agon quo-
lidie celebralur. Si coinmissi veie et (iriniter poeni-
lel et fidei calor proevalel <=, qui differri non potest,
potest coronari. Opto vos, fratres cbarissimi, semper
l.cne valeie el iiostri meminisse. Frateriiitatem uiii-
versain nico nomiiie salutate, et ut nosiri memores
sint adinonete. Valete.

EPISTOLA XIV.

(Krasni.,ui, 3. Pamel., xv; Rigalt.,Baluz., Pariss., xiv;
Oxon., LiiJS., XX.)

Uomiiio suggereiiie, nostra inediocriias potuit cniti.
Ad presb^teros et diaconos rom^ consistentes. C Poslcaquam vero et lormcnla venerunt, sive jam tor-

LECTIONES VARIANTES.

" Et siantium plebe O.ron. Adstante plebe Benev. d Verecundam Lin.

h Ei aiite ad Ecclesiam Oxon. * Nec scriptis Bod. 1 .

<= Calor permanet Ar.N. C. 1. Lam. Ebor. Bod. 2. f Possei mea mediocritas Im.

STEPH. BALUZII NOT^E.

Acceperint et auxilio eorum adjuvari apud Oominuni in
delictis suis possunl, si premi inlirmitate aliqua el peri-
culo cceperint , exomotogesi facta , el manu eis u vobis
in panitenliam posita , pace a martyribus promissa ad
Dominum remittantur. Caiteri vero qui nullo libetlo, etc.
Exomotogcsi. Id cst satisfactione , si vera cst
inlerpretatio Ualbci. At Tertullianus in libro de mo-
uogamia Exouiolngesin ait esse petitioncm vcniie ,
quia qui peiil veni;im, delictuui coiiliieiur. Vide euin-
(iein in libro de Paenitentia.

""> Epist. XIV. — llliislrissimusCardinalisBaronius
ait baric Epislolam scriptam a Cypriano esse .icl clerum
Romanum , cui (iyprianus Insiitiiti sui, ut par crat,
ritionein reddit. Sed erravii vir doctlssimus. Scrlpta
cst ad ens e clero Cartliagincnsi ipii Rom.i; tiim
crant , ul iiianifesle patet ex ultimis vorbis Epistobc ,
in qu;( Cypiianus scribil se eos expcct;ire iii ciim eo-
riiin coiisilio disponere singiila et rcformare possit.
It.ique biiic colligi lion potest Cyprianuin pro debito

Citm pace. Id cst viaiico. Vide Beveregium in ^^ suo seripsisse ad cleruiu Ron.anuni , qnem cotisiat,

■..\.\a>.i IX Vi/\'inititiii .*' itli oitln'^ tliv! iiitn liiiliiiiuL^n ^■if.iitt .i.iii'..».^..!:» 17 — I..

canonein 15 Nic;cnuin

Ecctesim ivsius. Yelus codex Remigianus, Eccle-
si(C prius publicam pacem. Snpia, Epist. x : Anle est
ul a Domino pacem mater prior suinat.

PrcEposiii cum ctero. Uiio libri vcleres prwfc-
runt, Utepiscopi pturesin unum convenienles. Reete.
Qiiippe Cyprianus vulgo per pricposilos inielligil
episcopos.

Stantium plebe. Ilieroiiyiuus, in Epistola ad Sat-
vinam de servanda viduitate : Ex quo inleltiginms
itlum non stantibus coronam, sed jacenlibus manum
porrigere.

Qiii si nimium properant. Iloc fragmentiim re-
ferliir iiifra, in Epislola lii, ad Anloiiiauum p. G7.

Largienle. Haiic voccm nu^piain repcri (piani
in libro Gralianopolilano. Saiio Im-gienter vel taryiter
scripluin cst iii aliis, et allerulruiu liiruin vocabiilo-
riiin sic iliic coiisiiiiilt iiiiUuni soqiiciitis periodi :
liunjiler dcics aillinc geriiur.

nti aiilea dixi, iion babuisse curiim uiiiversiilis Eccle-
siiB sede Viicante. Angli t;iineii crediderunl scriptain
esse Epislolam ad clei uni Rumanum , ilemque Rein-
biirlus , qui iioviim inscriptioncin posuit.

I. — Sicut Domini mandata. Uiio libri veteres (la-
beiit, Sicul Domini nmndatis inslruiinur .

Urto. Miriim est baiic voceni, absqiic qiia con-
stiire poiesl seiisus, sed qua; lanien illiiin claiio-
rein reddii, decsse in decem opliinis cxeniplaiibus
anlicpiis ct in iinii(|iiis cditionibus. Primus Maiiulius
illaiii iiddidit, Morellius rejecit. Exstat tainen in sex
codiribiis aiiliipiis.

II. — Extorribus. Id cst iis qiii spoi.ie seu coacti
piolccti craiil iii cxiliiiin pro caiisa lidei. Iii qiiibus-
dam vcliitlis codicihiis legiliir e.rlorrcnlibus. Vid(i
Episl. xxxix , et anuales Cijprianicos ad aiii.uin 250.
Vide etiain Caroluin (juycium lib. ii , pag. 173,
Ueoftologia:.

Timorem Dei. Codcx Fuxcnsts, et limorem Da*

363

DIVI CYPUIANI

264

tis fraliilius nosiiis, sivc adliiic iil lornncrciilnr iiiclii- A vi cl ciiin vislra sciilcmia, ne aclus noslcr , qni adu

sis , acl cnrroboraiidos ei cniiforiaiiilos " cos nos-

icrscrmo pcnclravil. Ilcm.cnin compcrisscni cosqiii

sacrilcgis conlaciibns iiianns siias altiucora macnlas-

Eciil, vcl ncfaiulls libcllis nihilnminiis conscieiifuim

polliiisfcnl, cxambire ad mariyrcs passim, coiifcsso-

rcs (jiio(|iic imporliina ct graiiosa dcprccalioiu: cor-

rumpcie, iu sine nllo difcrimiiic aiqne cxamine sin-

guloruni darcnlur quolidie libcllonim miUia contra

Evangclii legeiii, lillcras fcci quibiis marlyres ct con-

fessores consilio mco qiianliim posscm ad Dominica

praeccpla rcvocarem. Iiem prcsbyleris ci di;icniiibus

iion dcfuii saccrdolii vigor, utquidam, ininus disci-

plina; meraores et lemeraria festinatione prsecipiles ,

n;aiis csscCt conseniirc circa omiiia doliel, in alicpio
discrcparcl. Planc cxterorum causas,quamvis liliello
a marlyribds acccplo, diffcrri maiidiivi et in i.ostram
iraiscniiam rcservari, iil, cum, pacc a Doiiiiiio nnbis
data,)iliiresprxpositi convcnire iii uniim cocperimus,
comiiiiiiiicaio ctiam vobiscuin consilio, dispoiicrcsin-
giila el rcformare possimus. Opto vos, fiMlrei cliaris-
slmi, seinpfr bcnc valerc.

EPISTOLA XV.

(Erasm., ii. 4. Pamel., xvi. Ri^' ,lialiiz , Paris., xv.
Oxon., l.ips. xxxvii.)

AD MOVSEN ET HAXIMUMET C.ETEROS CONFESSOUES.

qiii cum lapsis communicare jam coeperanl, compn-

mcrentur, intercedentibus nobis. Plebi quoqnc i!''Si B Argi!mentum/i«;«s EpiVote/mtes iiifra, E;)is(o/rt xxxi,

qnantum potuimus animum composuinuis , ct ut ec
clesiastica disciplina servaretur'' instrnximns.

III. Postmodum vcro, cum qiiidam de lapsis, sivc
siia sponle , sive aliquo inciialore, audaci flagila-
tione proruercnt >= ul paceui sibi a mariyribiis ct
confessoribus promissam extorquere violcnto iinpciu
iiilerenlur, de lioc etiam bisad cleriim litlcras fecici
lcgi eis mandavi, ut ad illoriim violenliam inierim
quoquo gencre mitigandam, si qui libello a marlyri-
J)us accepto de sa;culo exccderent, cxomologcsi facia
cl inanu cis in poenitentiam imposila, cum pacc sibi
a mariyribus promissa ad Dominum rcmitlcrenlur.
Nec iii lioc lcgem dcdi , aut mc auctorem tcmere
conslitui. Sed, cum vidorelur ei lionor martyribus lia-
l)cndus et eorum qui ornnia turbare cupicbaiit impc- C
tus comprimendus, el prxterea vestra scripta lcgis-
sem qiia; huc ad clerum nostrum pcr Crcmciitiiim '•
liypodiaconum nuper feccratis, ut iis qiii posi lapsum
iufirmitatc apprchcnsi cssent, ct pcenilentcs comrau-
iiicationcmdesiderareni, subvenirctur, standura puta-

itbi Cleius Romnnus : f In quo loco , iiiquiunt,
miixiiiias tibi atqne ubcres (irntias referre clebemns
el reddimus , quod illorMU ciirceiis teiiebras title-
ris illumiuttsli ; quod ad illos vcnisti, qiiomodo jii-
Iroirc pottiisti; qiiod illoriim animossua fide et con-
fessionc robustos luis allocutionibiis lillcrisque rc-
creasti ; qiiod, felicitales eorum condigiiis laudibiis pro-
seculus, accendisli ad mullo ardenliorem caileslis (jlo-
riw cupiditalem ; quod pronos impulisti; qiiod, ul
credimus ct oplamus, victores faluros viribus liii ser-
»10)1)5 animasli ; ut, qiiainquam lioc totum da fidccon-
fitenlimn ct divina indiilgenlia venire videalur, liimen
in martyrio sno libi ex aliqtio debitores facii esse vi-
dcantur. >

I. Cyprianus Moysi et Maximo prcsbyteris et c«lc-
ris confessorilms Irairibus salutem. Et ciinctos vos
parilcr ct siiigulos repr.-cscniavit affectibus nostris,
fratres charissimi , Celeriiius advenicns , cl fidci ac
virtutis veslrse comcs, ei gloriosis congrcssionibus "

LECTIONES YARI.\NTES.

rt Clementium Oxon.
« Congressibus Vxon.

« Sic Lam. Lin. Boc/. 1, 2. NC.i. Ebor.

t Ecclesiaslic:imiiisci|ilinam servarent Bo(/. 1, 2.

<= rroruperiiil Lam. Ebor. HC. 1 . Bod. 1,2.

STEPII. BALUZII NOT^.

«liiii suggerere noslra mediocritas potiiit. Postea vero prorumperent. Hinc crgo orla cst mulatio qiiam Rignl-
quam, ctc. lius iiivcxit in liunc locuni.

Conforiandos. Rigaltiiis posuit coii^-Hm»(/os, con- Epist.xv. — I. Cf/mnKs. Ciijiiscgregiaslandoscom-

Ira oiiiiiiuiii vcternm codiciim ct cciilioniim lidoin. D mciiiorat sanctiisCyprianiisEpist.5l,ad clcriim ciplc-
Miror aulcm Aiiglos, qiii lcctioiiem qiiam iins re- bcm (pag.4.7),ctciijus iicrbonorlllcameniio hiibciur iii

vocanius iiivcnicbaiit eiiam iii vciiistis exemplari
I>us siiis, relinnisse quoil crai sciiptum in ediiioiie
lligaUli. Rciiibartus rcposuit confortiindos.

hiacoiiis 1)0)1 defiiit. Eriint illl in tci lio saccrdoiio
coiisiituii , ul in liliro primo ait 0|)taiiis, ct niulta
facere poterant iii abseiitia cpiscoporuiii ci prcsby-
lcrorum. It;upic iccic ait Cyprianiis iioii dclnissc illis
saccrdotli vigorcni. Vldc opislolam Aiigustiiii prcsliy-
lcri ad Valerium.

Animiim. llaiic voccm , qiia; decrat in aliis cditio-
niliiis , cl decst iii miilils codlcibiis aniiiinis , Manu-
liana cditio addidit. Invcni aulciii ilhim in oclo codi-
cilius nianuscriplis. Rig.illius posiiit nnimos.

III. — Sive aliquo incitulorc. hi libroFuxciisi lcgiliir,
.siiu' (i/i(/i(o (/isi))i/«lor(;. Iii Divioiicnsi ci iii uiio Renii-
giano , nescio quo ilisptttatore indlanle.

1'roruercni. Ila omncs vctcrcs libri ct editiones ,
cliam ea quic esl Rcinbarti. Codcx Vcroncnsis habct

cpislola Coriiclii Pap;i^ ad Fabiiim cpisLopiiiii Aiitio-
ciiciiiim apnd Euscbliim, lib. \i, c;ip. 4-3, lllslorl;c cc-
clesiiistica;, scripta, iit opiiinr, co tcmporcqiio Celcri-
iiiis crat apud Cornclium. Oinnliiii eiiim sciitio cuin
illustrissimo Cardlnalc li;ironio Cclciiiiiini in liac
Corneliiepislola l;iud;iliim, eiim esse qiii fiiit lcctor
ccclesi;c Carihagiiiciisis. Illud aniein obilcr adino-
nebo, Marianuni Vicloriiim in aniioiationibiis siiis
ad opera sancti nieronymi conriidisse iiiinc Fabinin
cpiscopnin Aniioclicnum cum Flaviano eplscopo Con-
siaiitiiiopoHt;ino, ciijiis inulla meniio iii Cdncilio
Epbesino et in Clialcedoncnsi. Iii bunc erroieiii iii-
dncliis ''"' cst vir dociissiiiius cx falsa lcctloiic (|ii;c an-
liiliiiliis irrcpsil in Hbrum sancti llieroiivini de Viris
illusiribus , nbi scripium cst Corneliuin Pap;iiii scrip-
sissc qiiatiior cpislnlas ad Flaviannm episcnpum An-
liocliciinm ; pro quo vetera illius llliii cxemplaria el
postrcma Hleronymianorum operuni cditio rectc ha-

36S

EPISTOLA XVI.

2GC

Deirailes. Universosvosillo veniente"conspeximus; A lim paritur : at qiii nianens ' semper in poenis con-

greditur cum dolore nec vincilur, qiiotidie corona-
tur.

II. Eanl niinc magislratus et consules sive procon-
sules, aiiruia; dignitatis insignibus et duodecim fasci-
bus glorieniur. Ecce djgnitas coeleslis in vdbis hono-
ris annui clarilate signala esi , et jam rcverteniis
anni volubilem circulum victricis gloriae diiiturnitate
transgressa cst. illuminaliot mundum sol orieiis et
hina deturrens : sed vobis" idem qui solem fecit et
lunam, majiis iii carcere lumen fiiit ; et in corde ac
mentibusvestrisClirisii clariludo resplendcns, borri-
biles cxleris atqiie funesias poenalis loci lenebras
aiterna illa et candida luce ladiavit. Per vicissiludi-
nes mensium transmeavit liibernum : sed ct vos

el cuin cbaritalem " circa me vestram dulciler ac
sa^pe loqiiereiur, in ejus sermonibus vos audiebamus.
Saiis ac plurimum gaudeo qiiando a vobis pcr lales
laiia pcrferunlur. Vobisciim illic in carcere quodam
niodo cl nos suniiis , divinx dignaiionis ornamcnla
vobiscum sentire nos credimus, qui sic veslris cordi-
bus adhxrtmus •'. Ilonori nos veslro cbaritas vestra i'
individua conneciit, separari <i dileciionem spiriius
non sinit. Yos illic confessio , me " affectio in-
cludit. Et nos quidem vestri diebus ac noctibus me-
mores, et quando ,in sacrificiis precem cum pluribus
facimus, et cum in secessu privatis. prccibus ora-
nuis, coronis ac laudibus vesiris plenam a Doininofa-
veniiam ' postulamus. Sed ad reddendani vobis vi-

ccm ininor est nostra mediocritas. Pliis vos datis B inciusi lempora hiemis persecutionis hieme pcn-

quandonostriin oralione nieministis, qui spirantes ?

jam soia ca'lestia et tanium divina mediiantes, ad

lasiigia celsiora mora ipsa passionis ascenditis , lon-

goquc lcmporum ductu glorias vestras non trabi-

tis '', sed augeiis. Beatuni facit prima et una confes-

sio. Vos toties confiteniini qiiolies , rogaii ut de car-

ccre recedatis, carcerem fide et virlnle prajeiegiiis.

Tot vestrae laudes qiiot dies ; quot mensium curri-

cula, tot incrementa meriiorum. Semel vincitqui sta-

" De cfaaritate Corb.

1» Inhaeremus Oxon.

" IVosira Ebor.

i' Separari enim Lmn.

« Me hic iV. Fab.

f Domini favenliam Lam. Bod.

bent' scriptiim nomen Fabii

episiola ad Lucianum exiat infra inter epislolas sancii

Cypriani. Vide notas ad Epistolam xxxiv.

Allerius Celerini, qui pater erat Ageruchite , me-
minit saiicius Ilieronymus in episiola ad Ageru-
cltiam ; alierius iiiscriptio vetus , edila a Reinesio ,
pag. ICl. Celerini prajioris nomeu extat in historia
passioiiis sanciorum Chrysanthi et Dariae apud Su-
rium, tom. v. -

Vos in itlo. Ruricius , lib. ii, epist. 32 : Frater et
compresbyler nosier Capillutus dupliciler liac vice nobis
gralus apparuil, dum et ipse nobis jumdiu desideralus
occurril, el quamdam vestri prwsenliam per veslras tit-
teras reprccsentat

sabatis ). Successit hiemi verna tempcries rosis l;cla
et floribus coroiiala : sed vobis rosse et flores de
paradisi deliciis aderant , et capul vestrum serta cce-
lestia coronabant. iEsias ecce messium fertiliiaie
foecunda est, ct area frugibus plena est : sed vos, qiii
gloriam seminasiis, frugem gloria; inetistis, alque,
in Domini area consiituti, exiiri paleas inexiinguibili
igne conspicitis "^ ; ipsi, ut triiici grana purgata et
frumenia pretiosa , jam purgaii ei conditi , hospi-
LECTIONES VARIANTES,

«Speranles Bod. 1. Tia. Thu. Corb.
h Subtrahltis Bod. 1. Thu: Foss. Corb.
i Manens in praeliis Lam.
j Pensalis Bod. 1. Thu.
C k PeTspicilis Bod. 1. Corfc.
0. NC. 1. 2. Lin.

STEPII. BALUZIl NOT^.
Hujus porro Celerini if ora jps" pissionis- Codices Fuxensis et Eligianus,

fiora ipsa. Corbeiensis , ad lioram ipsani.

Non trahitis. Codex Carnotensis, subtrahiiis.

II. — Honoris awmi. Velus Remigianus, annuo cla-
ritatis honore.

Siijnata est. Codex sancti Arnulplii , signatur. ' '

Horribiies cwteris. Codex Carnotensis , carceris vel
cwteris.

Mensium. Veteres libri habent mensmim. Qiio
etiam inodi) sa;pe scriptum vidi in vetustis exempla-
ribus manuscriptis aliorum velcrum sciipioruin.
il/ eHswHi vern pro mensMum frequenter scripiiim est
in CodiccTlieodosiano. Mensum quoque lcgiinr apud
A. Gellium, lib. i, cap. 25. Vide annotaliones Dioiiysii

Ornamenta. Iia Rigaltius , propterea reprehensus r» Lambini iii secundam Verrinam Ciceronis.

. «.i:,: A....1: .- r7. . ..,-_-„ I...;..- "-' U:L A »1,^» .^,l:t. .»-,»»»> i...... /.;#.

iii editione Anglicana. Et tanicn auclorem hiijus
leciionis Ijabuit editioiiein Manulianam , in qua ita
scriptum est , eique scripiunc consciiliunt novem
vetera exeinplaria. Saiie vox hortamento, quam pra;-
ferunl veteres ediiiones el decm iiem velera exem-
plaria , bona essc potest. lllam ergo pra>.tiilit Rein-
liarlus. Adjiivari autem potest ex lioc loco libri de
Lapsis ( pag. 183 ) : Episcopi plurimi , qiios et horta-
mento esse oportet cceleris et exemplo.

In secessu. Duo libri vetercs babent i)i secreto ,
qiiod videlur melius. Et lamcn miiiare iioluimus ,
qiiia omnes fere libn veicres el omnes editiones lia-
l)eiit in secessu.

A Domino fuventiam. Codices Carnoiensis et Boc-
censis liabenl Domini fnventiam. Feslus : Fuventia
bonam orationem signiftcat. Accius Oenoni. , apud
Noiiium Marcellum : Omnibus faustis acceptam ha-
beani (aveniiam. Sic enim rccie huoc locum emenda-
vit Iladrianus Jiiiiius.

Spirantes. Codex Carnotcnsis, sperantcs : Metensis
saiitli Arnuliibi, spiranies vel spcranies.

Patrol. IV. S. Cyprun.

Hibernum. Antea editum crat tempiis hibernum. Ego
sustiili vocem tempus , quia pleriqiie codices il-
iam non babeni, ideoque videtur esse cx glos«ciiiaio
et quia antiqui dicebant hibcrnum tanium. Seneca
Epist. XV : Vna Hannibalem hiberna solverunt. Ter-
tullianus , lih. i a(/ii«si(s Marcionem : Totus anniis
hibernum esi. Siiiit eliam alia exeinpla. Sed isia
Sufficiiint.Vide notas ad Cnpitiilaria , pag. H85.

Pensabitis. Codex saiicli Arnulpbi, pensuiis. Quod
videtur melius.

Aderant. Ila plerique libri veteres. In quinque la-
men et in antiquis edilionibus scriptum esl adhcere'
banl. Morellius eddidit adhwrent.

Metistis. Codices Carnotensis et sancti Arnnlpbi ,
metilis.

Purgati. Velcrescditiones, etiam Erasmica et Ma-
nuliana , pra:fcrunl probati. Ita etiam multi vete-
rcs libri. Pamelius inaluit purgati, nullum tamen
veierem librum laudai^s. Nos secuti suniiis iliiu.'»
emendationem , quia credidimus illam essc bonain ,
eamque coiiliimatam vidimus auctoritate aliqiioruiu

se3

linm carceris

DlVf C\TRIANl

268

l,orrcnmcompuialis.Nccaccstauiumno A pnccepia ct Cbrisli prasmia cogitaulur! Volunlas est

aJ mnnera fungendn lemiioris « graiia spiriialis. Vm-
demia foris premitur, ct profuiura poculis ui lor-
cularibus uva calcaiur. Vos de Domiui vinca i.ingucs
racemi , cl jam maiuris fruclibus bolri , pressur;c sa:-
cularis infcsiatione calcali, lorcular vcstrnm car-
cere lorqncnle scntitis , et viiii viec sanguinom
fundilis; ad passionis tolcraniiam forles, mariyrii
poculum libenler hauriiis. Sic apnil scrvos Dei
annusevolvilur; sic spirilalibus merilis cl coeleslibus
pra-miis lcmporum vicissiUulo cclebratur.

111. Beali satis qui, ex vobis per hxc gloriarum ve-
sligia commeantes, jam de sseculo recesscrunt , con-
fecloque ilinere virlutis acfidei, ad complexum et
osculuni Domini, Domino ipso gaudcnlc , venenint.
Scd ei vesira non minor gloria, qui adbuc in certa-
niine consliiuii el comiium glorias ^ secuturi, pu-
gnam diu geriiis, immotaque et inconcussa fide
siabiles quotidie spectaculum Deo vestris virtuiibus
cshibclis. Quo lougior vestra pugna " , boc corona
"sublimior. Agon unus, sed multiplici pra;liorum nu-
merositale congcstus. Famem vincitis el sitim sper-
nitis, ct siiualorcm carceris ac receptaculi poena-
lis horrorcm roboris vigore calcaiis. Poena illic sub-
igilur , cruciatus obteritur, nec mors meiuitur , sed
optatur; qua: scilicet immortalitalis pra;mio vtnci-
Mir, ul vita; Klernitate qui vicerit coronelur ^. Qui
nunc in vobis animus , quara subiime, quam capax
lieclus , ubi lalia el lanla volvunlur, ubi non nisi Dei

illic lantum Dei; ct in carne adbiic licet vobis posiiis,

vita jam viviliir non pr.-csenlis s;i'culi, scd fnturi.

IV. Nuncest, fralres ch.irissimi, ut memores mei

silis, ul intcr magnas atque divinas cogitationes ve-

stras nos quoquc animo ac nicnlc volvaiis, sinique in

prccibus ei oraiionibusvestris cum vox illa, purilica-

tioiie coiifessionis illustrfs et jugi honoris siii tcnorc

laiidabilis, ail Dei aiires penclrai,ct apcrto sibi C(b1o,

dc his subacli mundi parlibus ad supcrna Iransiiiissa,

impclral de Domini bonilatc quod postulal. Qiiid

enim petitis dc indulgentia Doinini quod non im-

petrare mercamini , qui sic Domini mandala servaslis

qui cvangclicam disciplinam sincero fidei vigoie

tcnuistis, qui incorrupto bonorc virtuiis cum pr.Tce-

g plis Domini et cum Apnslolis ejus fortiter stanles,

nulantcm multoriim fidcra mariyrii vestri veritate

solidaslis? Vere Evangelii tesies ct vcre mariyres

Christi, radicibus ejus iniiixi, super petram robusta

mole " fundati, disciplinam cum virtnlc junxistis,

ad timorem Dei ca;toro3 provocastis, marlyria vcstra

cxcinpla (ecistis. Oplo vos, forlissimi ac bealissimi

fralres, sempcr bene valere el noslri merainisse.

EPISTOLA XVI.

(Pamel., xvu. Rigalt., Ualu/,., Paris., xvi. Oxon., Lips.
xxm.)

CONFESSORDll AD CVPniANUM.

Arguhentum. — Libellus mariyrum nomine a Luckino
icriplus.

Universi confessores Cypriano Papx salutem.

LECTIONES VARIANTES.

» Fugendi temporis Lmn. C * Honoretur Mmi. Voss. 1.3. M. R. Tlm. Foss. Corb.

b Comilum gloriam Pem. Liu. Ebor. NC. 1, 2. Vicerint honorenluc Bod. 1. 3.

«^ Confessio Tlm. Bod. 1. « Super pelree roliuslam molem Hod. 3.

STEPH. BALUZII NOT^.

num, lib. IV, cap. 15, ait Chrisli.inos animam ponerc
pro Deo soo et mortem libenior amplccli. Vidc Liici-
fcrum Calariianum in llbro ad Conslanlium de mo-
riendo pro Dei Filio.

IV. — DeDominiboniiaie. H;nccslleciioomniiim edi-
tioniim qufc piodieriint anic uain qiKC est Rigaltii,
qui istic posiiit vcluntale. Acccpil aiitem hanc lectio-
ncni ex anliqiio codice monaslerii saiicti Rcmigli
Rcnieusis, cx Corbeicnsi cl ex Fiixciisi : usus est

vcierum librorum.

Torcular veslrum. Iia lcgi in oclo codicibus an-
liquis. At veteres ediiioncs anie Painclianain et
novem velera exemplaria Jiabeni >ios(ritm. Nostra
cdiiio cst melior.

Torquenie senliiis. Hanc lectioiiem repori in omni -
liiis libris antiqiiis et in oinnibiis eilitioiiibiis , nisi
ipiod codcx Turoneiisis liabcl (itdisiis pro seniiiis.
Nescio porro unde Rigaltiiis sum|isil id quod cst in
cjus cdiiione, ubi lcgitui- lorqucnies lanlum. "' Puio
lamcn cuni in hunc crroiem indiictiiin fuisse cx
codicc Curbeiensi, in quo omissa est pcr i;icuriam

emiii liis tribiis cxemplarihus. Eadem exstat in Tii-
rnncnsi. Boiiam , qu;B iiosira est, cxliibcnt omiies
fcre reliqni vcleres libri, eiiam ii qiios ediiio Aiigli-

librarii vox seniiiis. Nam ciptera suiit p.iria. Miror jj cana comincmonit. Et lamcn Angli retiniieriint in
^ . .i:-- . ., i;,: !>:„.!, :; contcxtu lectioiioin qu;im uon cssc honani ostenduiit

ciiain soqiieniia. Diio libri veieres pricferuiii pielale.

De indulijeiiiia Domini. Iii codice Turoneiisi ct
iii Corbcieiisi logiliir, de induliicnlia et Domini voliin-
laie quod non impetrare. Vidc niias nostras ad caput
3(i Laciantii de Morlibus Persecitlurum.

Evangeiicum disciplinam. Aiite cdiiionem Manu-
liaii:ii!i logcb;itur evangclicam vinin. Scd baiic lec-
tioiicm in niillo coriim veicriim coiliciiiii repcri qui-
hus iisus suin. Et lameu c;i placiiit iVhirellio.

Epist. XVI. — Isiiiis epistohi; , qux prrnium
prodiil in ediiione .Maiiuliaiia , habui diio vctera
exeiiiiilaria , unum e bibliotbec;\ mca , aliiid ex urbe
Gralianopdliiana. Angli iiuiluin laud.ntt pr;\;ter Ve-
riuiciisc, id osi, iii piitii, cditionem Manuiian;iiu , iiti
Rigalliiis quaikloque laudatcudiccm Veroneusem pro
ediliouc Maniiiiana. Rcctc, iit ofiiuor; iiain mihi
coiisi;it eos qui ediiioncm illam adornarunt usos
fiiisse codice Veroneiisi.

Cijpriuno papai. Codcx incus cl cdilio Maiiu-

autcm Anglos pr.clulisse editionem Rigaltii , qii.i
ohscuriiatem iiiducit in hoc loco. Vctiis, qu;c iiosira
cst, plana cst et niiuimc difli 'ilis iniellectu.

III. — ComiiKHi. In quibiisdam vetuslis codicibus
scriplum est militum, qiiain lectionem non probo. Illam
:iIIcro laulum ul iuicrdiim profcram aliqua exempla
liccnlia; vctcrum librarionim.

Yesira pugna. ILcc esl , ut opinor , vera leciio
liiijiis loci, quuiu cl vetcres cdiliones cl plures optimi
lihri ciiiiiirmant. Alia, qu;e scqiiiliir, vidotiir essc cx
glosscmatc. In qnihusdaiii itaquc codicibus logilur,
veslra conjessio vcl pugna. Murellii cditio habcl vestra
confessio l;inliim. Kaiii icctioiieiu adjiivaiil ea qu;c
iliciiiitur p.iulo anle : Beatum fucit prima et una
confestio.

Suhigiiur, Codiccs Carnotcnsis ei sniicli Arnulphi
(ufiiicifiir.

yec niors mcluilur. Tcrtulllanus iii lihro de Spe-
ct'ieuHs ;«il ChrisliaiidS csse e.vpediluiH morti ijcnus.
Anluniuas Pius iii n siripto ad As;;m'.«, apul Ruli-

26» EPISTOLA XVII. 270

Sci.is nos iiniversis de quibus apud tc « ratio con- A. semones meos {ha. lxvi, 2)? Hoc cum debeanius

stiicnt quid post commissum cgerint, dedisse p;i-
cem , et Iianc formam pcr le ct aliis episcopis inno-
loscere voluimiis. Oplamus te cuni sanclis niariyiibus
paccm habere. Prsescntc de clero ct exorcisla ct lcc-
tore, Lucianus scripsit.

EPISTOLA XVII.

(Erasm., m, 19. Pamel., xxni. Rigalt., Baluz., Paris., xvii.
Oxon., Lips., XXVI.)

AD PRESBYTEROS ET DIACONOS , DE PRjECEDENTI ET
DUABUS SEQUENTIBUS EPISTOLIS.

Abcumentdm. — Nulla ratio habenda libellorum
marlyrum, ante pacem Ecclesim redditam.

Cyprianus presbyteris et diaconibus fratribus sa-
lulem. Domimis loquitur et dicit : Super quem re-
spiciam, nisi siiper liumitem et quielum , et tremenlem

omnes csse '', tum modo "^ bujusmodi illi csso de-
bent quibus laborandum est ut, post gravem lapsum,
vera poenitenlia ci liiimilitate tola promereri Dominuin
possint. Legi autem et universorum confessorum lit-
leras, quas voluerunt per nie collegis omnibus" inno-
tesccre et ad eos pacem a se dalain pervenire dc
quibus apud nos ratio consliterit quid post commis-
sum egeriui. Quoe rcs cuin omnium noslrum consi-
lium et sententiam exspectet <', praejiidicare ego ct
soli mibi rera communem vindicare non audco. Et
ideo instetur inierim epistolis quas ad vos proxime
feceram , quarura exemplum collegis quoque muliis
jam inisi ; qui rescripserunt « pl.icere sibi qiiod sta-
tuimus, iiec ab eo recedcndum esse donec, pace nobis
a Domino reddita, in unum convenire.et siuguloruni.
" causas examinare possimus. Sed et quid mibi Caldo-
nius collega meus scripserit quidquc ego ei rescrl-
pserim ut scirelis, utriusque epistolse exemplum lil-

LECTIONES VAUIANTES.

a M te Vcr.

^ Esse hujusmodi Lmn. Ebor. NC. 2.

'^ Tum magis Bod. l. luanut. tunc maxime Neap.

d Spectet M. n. Mmul. Expeaet (yxon. Saluz. Llvs.
" Perscripserunt jtfinmt. j

STEPH. BALUZII NOTiE.

li.Tna, Papati. Sic eiiam legeliat Latiniis Latiiiius in
liliris suis veteribus. Vide lom. iv Anakclorum Mabil-
lonii, pag. 104. Sic thomnti pro Thomw in coilalione
cum Sevorianis , et Menaii pro Menx in vetusiis
codicibus mss. Liberali. Papa; iiomen oiim conimune
crnt omiiibus episcopis. Postca isiud displicuit Ro-
mnnis. Qua de re vide qua; dicla olim a nobis suiit
ad Epistolam 81 Lupi Ferrariensis, ei Liidovicuin
Cxlium Kliodiginum. lib. vi, cap. 43.

Dedisse pacem. Vel bic locus ostenilit errorem
Gdiilartii scribenlis niispiain iieqiie apud Tertiillia-
niiMi ne(|ueapiul Cyprianuin inveniri inarlyrcs pacem
(loilisse lapsis. Pr:Btcrea ex cpisiola Lueiani ad
Ci-lcrimm ct cx epistola isiius ad Luciunum liiiuol
Piiiilum et cxteros in careere consiiliitos dedisse
pacein lapsis. Et nota est teinpestas qu;e ort;i est in
ecclcsia Africana qiiia Cyprianus recusabai eis darc
paccin quibus coiicessa crai a inarlyribiis. Terlullia-
niis iii libro de Pudicilia : Pacem quidam in licclcsia
uon habcntes a marlijribus in carcere exorare consite-
i'«H)(/.Vide llenrici V;ilesii notasud Ubrum\i Hisloriw
ccclesiasticw Eusebii, cap. -42.

Opinmus te. Aiigri puiariint verba \)xc iiilcrmi-
iiariouein couiiueie , iia iiiiiiiriim ui, si ha;c minus
I)i;i's(arct Cypriamis , niartyres cimi ipso noii com-
nimiicareiil. '" Quaiii obscrv;uioncm ut ccrtam ct
niiiiime ambiguaiii rcpelunt in observationibus ad
Kjiistohm XXII , qu;c dala cst ad presbiileros el
diiiconos Hoime cunsislentes. At ego noii vidco quo-
ii;im uiodoexcommuiiicatio possil liis vcrbis inlelligi.
Videbant Lucianus ct cxtcii qui cum eo eranl coii-
lcssores Cyprianum se i>i;cbcre admoilum difficilem
iii rccipiciidis lapsis quibus mariyrcs et coufessoics,
qiioriiin illi magnain in hoc crcdeb;iiit essc aucto-
ritiiicm , p;iceui dcderanl, quibus Lucianus ct cx'lcri
dcderaulpaccm iii nomiiioniarlyrum ctconfcssorum,
ci ;cgre feicliant diirain illam aiitisiitis sui discipli-
naiu , qu;iin praiier a;quum ct bonuin esse pulabanl.
Ilanc ub causaiii, quia sediiio proptcrea coimnota
er;it iii quibu.sdam opjiidis provinci;B, oplaiit ei scri-
bcntcs ut paccm liabeat cum in;irtyribus, ul scveri-
laieni niisericordia miiigei, sic concordiam et pacem

redintegrari posse iiiler eura el marlyres ac plebem
commoiam. An ideo minantur excommunicatioiiein
si eoriim desideriis non adquiescai ? Non ita sane'
C Prcces sunt, noii mandaia, necminae.Aliud cstoptare"
aliiid jubcrc , aliud poeiiam intentare. Nemo sic petit
nt uiinctur , inquit llieronymus in vita Pauli primi
ereinilw. hem Peiriis Vciierabilis, abbasCluniacensis,
lib. I , cpijt. 8 : Precibus non minis , obsequiis non
conlumeliis, solet quod petilur iinpetrari. Sane Cy-
prianusveliementcr admodum conqueriiijrde audacia
Liiciani , non taincii propter miiias excommunica-
lioiiis, quarum ne vcrbo qiiidem memiuit, sed quia
qiiod ei minime convoiiicbat neque licebat, paccm
dcderat lapsis in nomine martyrum ot conlessorurii
absque ulla iniervenlionc auctoritatis episcopi , et
qiiia sc vulgi imperiii auciorem constiiuerat , qiiod
eo siuisore seditioncs mullas'csse laclas ei conflalas
constiibat. llxc esi Cy.priaiii coiiquestio de Luciaiio
Q»x qiiamvis magna ct jusla foret, ei lamcn Cy-
priaiius iion minalur cxcoinmunicationem. Vide quae
adiioiamus ad Epislolam xxx.

Prwsente. Hu;c vox decst in libro meo vctcrc
ubi locus vacuus rclictns est. Iii Graiiaiiopoliiano
scriptiiinest Prwlerea. Edilio iMaiiulii h:\bclpresbijlcr.
Ego puto pDnciidiuii^esse prwsentc de clero ct exorci-
sia et lectore, ut sigiiificarc vohierint confcssores
cpistolam scriptam esse pncsenlibus exorcista et le-
ctore, prwsenle pro prwsenlibits, ul apiid Plaulum le-
gisse nie iiiemini prwsente nobis. Diccbaiii autein ut
docct Nonius Marccllus, absenie nubis ci prwsenie jio-
bis proprwsenlibus el ubsenlibiis nobis. El niox affcrt
lociini Plauti cx Amphiirijone. Vide etiain in vcrbo
Prwsente et Salmasium ad scripiores Historiw Auqtt-
stw, pag. 91.

Luciaiius. A quo scriptam csse Iniic epistolam do-
cet Cypriaims Epist. xxii.

EcisT. .\vi(. — Pamelius, in annotaiionibus ad
cpisiolain xxi, nolat istam esse fictiiiam. Non possum
auiem divinure quibus rationibus pernKJtus ita sen-
serit.

Scntentiam exspectet. Melius in codice C^iniOlCnsi
spectei. Atque ita posuissem si codiccni illum , qui

171

DlVl C\l>RIANI

^72

teris mcis iiinxi. Ouod toliim pelo fralribus nosiiis A adeo anleqnam iu cxsilium proficiscerentur, pacem

peterenl, consnlil Cyprianum Caldoniiis an pax illis

danda forel.

Cypriano et compresbytcris Cartliagini consis-
tenlibus Caldonins salulein. Nccessitas tcniporum
facit ul nnn teniere pacem demus. Sed oporlebat
\obis scril)ere, quoniam ii qui, posleaiiuani sacrifica-
verunl , iierato lenti, extorres sunl facli. Yiden-
tur ergo niiiii abluissc prius debclum dum posscs-
siones el domos diniiiiunt, ct poeniientiam agentcs
Chrisium sequuntur. Ergo Feli.x , qui [iresbylerium
submiiiistrabal sujj Decimo, proximus mihi vincu-
lis (plenius cngnovi enmdem Feliccin), Yicloria^a
conjunx ejns '' cl Lucius lideles extorres facli re-
linuerunl possessiones, quas nunc fiscus tcnet. Sed

LHljUmEiniuDi. — vtMif» •«jf.tv. . — -j T -'- t r

gente perseculione, Christwn confessi essent aique B et mulicr nomine Bona, qucc tracta esl a marito

LECTIONES VARIANTES.
» Proximus mihi vindis Bod. 1 . >• Conjux ejus Oxm. Lips.

STEPH. B.^LUZII NOT^.

icgatis , ul magis ac niagis ad paticntiam compo-
nantur, ncc delicio proprio adjiciant adhuc aliud
deliciura, dum nec nobis nec Evangelio volunt scr-
vlre, riec secundum universorum confcssorura lit-
tcras causas suas examinari permillunt. Opto vos,
fraires charissimi, semper bene valere et noslri me-
minisse. Fraternitatem universam salutate. Valeie.

• '■ EPISTOLA XVIII.

(Pamel., xix. Rigalt., Baluz., Paris., xvni. Oxon., Lips.
xxiv.)

CALDONII AD CVPRIANUM.

Argomentum. — Cutii lapsorum quidam, nova nr-

.sero venit in manus meas, habuissem eo tempore quo
epistola ista excudebatur.

Pfllienliflm. Hanc lectionem non inveni nisi in duo-
bus iibris veteribus. Alii et veieres ediiiones prsc-
feiunt pcenitentiam. IJlraque lectio poiest esse bona.
Itaiiue nihil mutare volui. Nam pers;«:pe iii anliqiiis

ique
codicibus manuscriptis vidi palienliam posilam pro
pfeniieiKia et e converso. Paiitelius.praitulit ullimara
lcclionem. Ea placuil eliam Reinharto.

Delicto proprio. Codex Carnotensis habet priori.
Recie. Et ita reponendum esl.

Dum nec nobis. Hanc leetionem improbat Gro- . .«„
novius, cap. 14 observaiionum suarum in Scriptoribus L< lyris

eadem vespera lentum a Judceis. Recte. Nam in Evan-
gelio Mattli.T.i scripium esi .liidaeos manus iiijecisse in
Jesuin ei tenuisse eum. Hinc in aclis sancii Savini
episcopi el mariyris, in libro U miscclUmeorum no-
trorum, pag. 47, Maximianns Aiig. aii : Tcimen, pa-
tres conscripti , concedam fucultatem nt ubicumque in-
venti fuerint Cliristimii, teneanlur a pra;fccto. Apiid
Ainmianinn Marcclliiuim, lib. xvi, sed fistus harbari-
ciis rideiis, tenlis legntis adusque perfectum opus ca-
slrorum. Antoninns Coiislaniinieiisis in epislola coii-
solaloria ad Arcadium : Ecce pro liomine tcntits es.
Vide acta passiouis sancti Siephani pap« et niar-

ecclesiasiicis, aiens hunc fastum nuinquam fuisse bea
tissimiCypriani, ul nollesibi qiiemquam, non soliim
illos, servire quereretur. Ego puto banc observatio-
nem f;ilsam esse el Pamelium frusira vapulare a
Gronovio in edilione hujus loci. Pamelius enim non
fuit primusqui ila scripseril, cum profileatur se ex-
pressisse ediiiones Manuiii et Morellii. Ipse Cypria-
iius ait inEpistola xxxviii, nec loci mei hoiiore motus.
Sunt eliam alia loca in quibus cominemorat suara
dignitatera et aiicloriiatem ut episcopiis.

"^ Epist. XVIII. — Prima edilio istiiis epislolaj
prodiit ex typographia Manutii. In nnllo auiem eo-
rum veterum exemplarium quibus utor illam re-
peri nisi in uno meo , in Graiiaiiopolitano et in eo
quod habui ex monasierio Remensi saiicii Dionysii.
Angli uuum habuerunt cx bibliotheca Bodleiana. Pa-
melius millum habiiisse videiur, noque Higallius.

Caldonii ad Cyprianum. Haiic inscriptioncra, qua;
ccrta cst, addidi ex lihro meo. jj

Temporiim. Iia codices Roincnsis et Bodlcianus,
quibus consentiunt ediiiones Manulii et Rigaltii. At
Morelliana et Aiiglicana pnmferunt tcmporis. Qii;\; le-
ciio reperitur etiani in libro mco ct iii Gratianopoli-
tano.

Iterato tenti. Sic emendavimus , icpiign,'uiiii)iis
licet anliquis codicibns cl edilionibus. Eiiicndatio
certa est. NamclCelcriniis, pag.28, dicel : te prono-
mine Doniini noslri lenlum, ct Liiciaiiiis, pag. 30 :
iterato reclusi sumus. Siiiil ciiaiii alia loea liis siniilia
in lucubialionibusCypriani. Siilpilius Sevciiis, Dial. i,
cap. 14 : tenlus in vinciilis. Ruliniis, lib. v llist. eccL,
cap, 16: Quis eoriim pro vomiiie Domiiii tciuns non
e«< .' Gesla pomilicalia cdit;i ;ib l.mm.imiele Scliel-
stralo, pag. 451, (ciiliis a Maximiano. Iliironyinns in
epislola ad LuciaHHm Boelicuiii : Adolescensille qui
opcrtiis sijndone seiiuebalnr Jesum, quia lenlus fuerat
a miniitris, lcrrenum iibjiciens operimenlum nuduseva-
»i(. Rhabamis iii libro de Compuio, cap. Ul : Dominum

Presbyterium submiiiistrabal. Quamvis .alii alitcr
senliant, ego pnto iiielioreiii csse opiiiionem Panielii
censemis illic intelligi lumc Felicem viccs excrcuissc
Decimi in ecclesi;i ciijus cura commissa erat Decimo,
qui, aiit extorris aul teiilus in carcere, non poierat
cxequi ministerium suuni.

Proximns milii vinculis. Ilanc lcctionem, quam pra;-
fert cditio Morellii, qnam pncfenint ciiani aiitiqui
codices, revocari debere visuin esi. Esl euim optinia.
Alia, qua; h;ibet iiiciiiiis pro i'iiic«/is, iion potest esse
bona.

Felix et Victoria. Veliis Kalendarinm ccclesiae Car-
thagiiiensis ediium a Mabilloiiio : V idus (eb. san-
cloruin Felicis, Vicloris et Janiiarii.

Exlorres. Codex Dionysianus el meus habent c.r-
torrentes. In codeni codice meo scriplum est cxlor-
renles iii episiola 20, pag. 29, ei de exiorrcniibus in
epislola 39, pag. 52. Quo ctiain niodopositum estin
editioiie M;iniiliana. Iia ctiam babiiisse codicem Ve-
roiieiisem liinc colligo ipiod iii variis Icclioniluis ex
codice illodescriptis, in niarginc cxcinplarismei cdi-
tioiiis ManntiaiKT; nulla varia leclio apposita cst ad
hanc epistolam. Extorrisporro est qni exira patrium
solnm ei lcrram pairiaiii ejocius csi. Cypriaiins in
libro de Lcipsis, p;ig. 18i : Rciincjuenda eral pcilria et
palrimonii facienda jactura. Vide Baroninin ad aii-
iiiim 25, el in annolationibiis ad mariyrologium llo-
inaiium die secunda januarii. Vide etiam Glossarium
lalimiin Cangii.

Sed et mulier. Editio Morclliana, sed et seu per se
aut per eosdem mtilier noiniiie liona. Codex Rcniensis,
sedetsupcrseoperaeadcmmuliernominelbono. Bodleia-
iiiis, sed et super se ct pro codcm. Graliaiiopolilanns,
sed ct superesl aut eodem. Meus, sed el snper sc opere
ecidem niutier nomine Dono. Allcrius Bona; mciilio ost
iii marlyrologio Roniano die 21 aprilis. Sed illa crat
Remcnsis. .Miera vero Bonn, ciijus monlionciii lacil
Petrus de Natalibus, lib. viii, cap. 71, crat yEgyptiaca,

273

EPISTOLA XX.

274

ad saciificaiiduni , quse conscienlia iion commissi , A virliite deleverinl, jacere ullra sub diabolo quasi

proslrali non debent qui exlorres facli et bonis suis
oninibus spoiiati, erexerunt se et cuni Cbrislo starc
coeperunt. Alque ulinam sic et caeteri post lapsum
poeniienies in statum prisliniim reformenlur ! quos
nunc urgentes et pacem lemere atque importune
extorquentes quomodo disposuerimus ut scires, li-
brum tibi ciim epistolis numero quinque misi, quas
ad clerum et ad plebein et ad mariyres quoque
et confessores feci ; qux epistola; jain plurimis col-
legis noslris missoe placuerunt, et rescripserunt se
quoque nobiscum in eodem consilio secundum catbo-
licam fidem stare. Quod ipsum etiam tu ad collegas
nosiros quos potueris iransmitle '', ut apud omnes
unus actus et una consensio, secundum Domini praj-
B cepla, teiiealur. Opio te, fraler charissime, seniper
bene valere.

EPISTOLA XX.

(Pamel., xxi. Rigalt, Baluz., Paris., xx.Oxon.,Lips.,xxi.)

CELERINI AD LUCIAMUM.

AiiGUUENTiiM. — Celerinus pro sororibus tuis Romm
lapsis, pacem a confessoribus Carlhaginiensibus pelit.
I. Celerinus Luciaiio salulem. H;rc cum libi scri-
berem, domiiie fraier, gaudens et tristis eram : gaii-
dens eo quod audierim le pro nomine Domini nosiri
Jesu Christi salvaioris noslri tantum et illius nonien
penes magisiralus hujus mundi coiifessum, tristis
autem in eo quod ab eo ex quo le deduxi , numquani

sed quia tcnenlcs " manus ejus ipsi sacrificavc
runt , coepit *> dicere contra , ^on feci , vos fe-
cisiis; sic et ipsa extorris facta esl. Cum ergo •^
universi pacem petcTent diceiiles: Recuperaviinus (i-
dem qiiam aniiseramus, poeiiiieniiam agentes, et
Ciirislum publice sumus confessi ; quanivis raihi vi-
deantur debere pacem accipere, tainen ad consi-
lium vesirum eos dimisi , ne videar aliquid lemere
praisumere. Si quid ergo ex comiiiuni consilio pla-
cuerit, scribite niibi. Salutate noslros. Vos nosiri.
Oplo vos, Iratres charissimi, semper bene valere.

^» EPISTOLA XIX.

(Erasm., ni, 20. Pamel., xx. Kigalt., Baluz., Paris.,xix,
O.von., Lips., xxv.)

RESPONDET CALDONIO.

Argumentum. — Xiliil peculiare. agit liac epislola
Cijprianus, qnam quod Caldonii senlentiw accedil, iis
nempe lupsis pacem iietjandam non esse , qui vera
po:nilentia ct Clnisli nominis confessione illnm nierue-
rinl, atque adeo sibi reddiderinl.

Cyprianus Caldonio fratri saiutein. Accepimus lit-
leras tuas, fraier cliarissime , saiis sobrias et inle-
pritaiis acfidei plenas. Ncc mirainur si, exercitatus et
in Scripinris Dominicis periuis, caute omnia et con-
.«iillo geras. Rccic auicm sensisti circa iinperiien-
dam fratribus nosiris pacem , quam sibi ipsi vera
poenilenlia et Doniinicse confessionis gloria reddide-

runl, serinonibussuis justificati, quibiis se anle dain- G litieras tuas accipere pouii. Et nunc modo duplex
iiaverani. Cum eigo ablueriiit omne deliclum, et mihi tristilia incubuil, quod, cum Monlanum frairem
maculam pristiiiani assisienie sibi Domino poliore noslrum coranuinem abs te de carcere ad me esse

LECTIONES VARIANTES.

» Sed lenentes Bod. i .
b Sic ijisa coepil Bod. i .

« Cum me ergo Bod.l.

d Transmiliere Ar. Lam. Eboi-. Bod. 1, 2. NC. 1.

STEPH. BALUZII NOT^.

qnse alio nomine apud suos iEgyptios Cordimunda
vocabalur.

Qiiw conscienlia. Edilio Manutii et codex Remen-
sis, qii(B conscientiam non '"' commisit. Morellius,
qiuu etiam conscientia non comniissi. Sic eliam in meo
vetere. Rigallius , qua; conscientia non commissi. Co-
dex Gratianopolitanus, quw conscientia non com-
misil.

mendosai, monslrant tamen lianc leciionem esse bo-
nam. Habent enim impertinentiam. Remholtus, imper-
litam.

Maculam prisiinam. Plerique libri veteres et edi-
tiones habent primam.

Potiore virtute. NonnuUi codices antiqui prxferuiU

posteriore.

Librum. De Lapsis , ut interprelatur Rigaltius.
Sucrificavernnt. lia ediiio Morellii et codex Re- t» Aiigli contra, rejecia Rigaliii senientia, interprctan-
L-nsis. Sic eliam legiiiir iii meo et in Graiianopoli- tiir de fasciciilo episiolarum. Sed profecio errave-

lano. Aliao ediliones babciil sacri/icabant. Et postea
addiiur in iisdem codicibus et iii editione Morclliana,
sic ipsec(epil dicere.

ConsUium. Anlca scripuini erat consultum. Scd hu-
jus vocis alia cst siRnilicatio, videlicet de re deli-
bcraia. EmoiulaUim est ex inaniiscriptis.

Videanlur debere. In codice Remensi , in Gra-
lianopolildiH) et iii nico lcgilur videantiir ac debcant
accipere. Sic cliaiii editio Moiclliaiia.

Salutate nostros. Angli monent legcndum esse
vestrns. Qii;e conji-cliira videlur esse boiia. Verum
edilinnes el scripli libri rcpngiiaiil.

Opto vas. Sic reposuiniiis ex eodem codice Renien-
si, cum aniea legerelur : Opio vos feticissimos bene
valere.

Epist. XIX. — Impertiendam. Haiic leclinncm re-
peri iii qiintiiordecim exeinplaril)iis aiiliqiiis. Edilio
Spirensis et veiiis Veiieta , quamvis sint in hoc loco

riint. Quippe Cypriaiius apertissime disiinguit libriim
ab opislolis, tibrum cum epistolis numero qitinque misi.

Epist. XX. — llanc epistolam primus omniuni
cdidii Morellius. Posiea Pameliiis, qui faietur se
nullum veliis illius exemplar habiiisse , illam recu-
dit, eamque ex ingenio interdum emendavil. La-
linius habiiit diio velera iHius exeinplaria, et iii
ejus adnoialioiiihus ad Cyprianum, pag 195, adiioia-
tum est illuin feliciter emendasse lianc episiolam.
Qiiod verum non esi, cum difficile admodum sit eaiii
bene emendare ob crrores qui in eain irrepserunt iii
amiquis exeniplaribus. Ego diio hahiii, uiiuin ex uibe
Gratiaiiopolitana, aliud ex biblioihcca inea. Angli
laiidant iinum Vaticanum et uniiin Boilleianum. Cerle
exlat hoilieqiieiii Vaiicano(iy9), unoeorum, ut opi-
nor, qiiae Laiiiiius videral.

1. — Hujus mundi. Aiitea legebatur hujusmodi, nullo
seiisu. Angli protulerunt veram lectionein. Monet

t75

MVl CYPHIANI 27(>

II. In magna tamen iribulaiionc me conslitiUum
scias ', el, ac si sis mecum praisens, sic charilaiis pri-
siinaj reminiscor die ac noctc. Deiis solus scil. Et
iiico peio ui annuas desiderio mco el nieoum doleas
in niorie sororis mea!, qu* cecidil in liac vaslalione
a fJtfisto. Sacrilicavit enim et exaceitavii Dominum
noslrum. Quod iioliis manireslum videliir. Pro cii-
jus faclis ego in liac die Ixlilia; Pasclia; fleiis dic
BC nocle, iii cilicio el cinere lacrymabundus dics «
cxci ct exigo usque in hodiernum, donec auxi-
liuni Doniini nostri Jesu Chiisli [subvcniat] et pie-
las per tc vel per cos dominos meos fjui coro-
naii fueriiit, a quibus postulaturus es ui veniam
liabcant nefanda naufragia''. Memoratus sum enim '
cbaritatis lua; prislina;, quod cum omnihus doleas

vcnlurum sciebas . de salule lua vd quid pencs A

le agaiur niihi non significavoris. Sed hoc solct "

conliiigere servis Dei, maxime eis qui in confessione

Christi suiit consiiiuii. Seio cnim quoniam unusquis-

que j.un qii.-c smit sicciili non ailcndii, qiioiiiam co-

ronam ccelesiem spcrat. Ego ciiiin dixi furlassc oLili-

tum le csse milii .'^criliere. Nam , nl tibi qiioque

de infmio liius vel fraler diear, si fucro '> dignus

Celcriinis audiie , tamcn cum cssem cl ego in tain

florida coiifcssione, fraires mcos velustissimos nic-

morabam, el cos litleris meis memoravi cliariialem

prislinam eorum poncs nie nieosque nuiic esse. Pcto

lamen, cliarissime, a Dwuino iit, si anle cruore illo

sancio laveris, si prius passus ftjcris pro iiomine

Domiiii nostri Jcsu Christi qiiain litlera; tnea; te in

Loc muudoapprchcndaiU, "vel nuncsi apprebende- B pro sororibus nosiris, quas et lu bene nosti , id

rinl, mihi ad ha;c rescribas. Sic coronct te « cu-
jus nomen confessus es.Credo enim qiioniam, ctsi in
hoc mnndo nos non viderimus, in rniuro tamcn nos
coram Christo <> comtdeclemur. Pcle ut sim " dignus
ct cgn coronari fnoi juuncro ve&tro.

est Nunieria ct Candida ; pro quaruni peccato, quia
iios fralres habenl , debemus excubare. Credo enim
Cbristum sccundum earum poenitenliam ct opera,

qua; pcnes collegas nostros fcccrunt extorres, qui a
vobis veiierunt , a quibus ipsis de operibus corum

LECTipNES VARIANTES.

f Magiia constilulum scias Iinpr.
8 Lacrymabundos dies Yal.

1» A qulbiis ijOsLulanduoi est ut subvencrit tam nefando
nanfragio Yat. Siibvoiiial tani nofaiido Lips.
i Memor sum cnim Vulic.

STEPII. BALUZII NOT^.

aiit£/n Latinius illam cxlare in siiisexcmplaribiis. Ita rum Celerini mentio facta fuerit antoa. Vcra ilaqiie,
cliarti logiiur in meo ct in Gratlanopoliiano. „ ul ego quidem arliitror, ac gcnuiiia liiijus loci se:i-

Sciebiis. Cum li;ec leclio liabealiir iii cdiiioni- '-■ tentia h*c est. Conqoestus eral Celeriiius de negli-

» F.i hoc solet Oxm.

h Oicat si fuero Impr. AudiresP. Salv.

' Sicoroael le. f'at.

*i Nos corani vel cum Chrislo Bod. Yfit.

" Per te sini Impr.

hus MorcUii, 1'amelji et Uigaltij, lum etiam iii co-
dicc V.i^nno, conlirmcnt aiilem illain duo vciera
cxcmplaria rjuibiis utor, tainenetsi iii nieo sciipium
sit pcr errorcm iciebam, Aiigli lamcn malucrunt
scribas. At si atlendisseiilCeleriniim de LucJanocoii-
qucri quod ad se non scripscrii pcr Moiiianum, qiicin
scicb.Tt ad se esse vciituriim, aliter sensisseni. Iia-
quc ceitimi csl eam tectiouem quain ms rciinuimiis
esse bonam.

A«)« M( libi. Rcpiwscntavimus istic lcctionem
vctcriim librniiim ei editionum. AnKli cx ingenio,
iMilliim citiui vctus escmplarciiant.scriiiserunl : Nttin
vt (1(1)1 qiioqiic de iiifiiiio tuo vcl [ralre dicam, si (iiero
diyiius; Celerinui auilireiur. Sane Lalinius, ciiin iii
codiie V.iiicann scri|):iiiii vidciet ut c>l in mco ct iii
viilgiilis cdiiionibuii, icgendnm censucrat ferme iiii
ab Aiiglis exciiSHin est. In Graliaiiopolitaiio scriptiim
esl oblitum esse le mj/ii sctibere, ul tu quoqiie ite iiifimo
vel fraire dicam, etc.

'■''*' Cum esscm.:. in tam. Id est, cum cssem in car-
ccre consiitutus propter nomen Domiiii.

IJt si anle. lluic est lectio cditiunis Morclliana;.
Sic etiam in vetcri libro inco et in Bodlciano. Male
in Grallanopolilano, ui u me criwreillo. Paincliiis
existimans non licuisse Luciano roscribcre post
cruoris pro Clirisio effusioiieiii, crcdidit docsse in
hoc loco negaiionein, idcoqiie illam iiitorsercre iinn
Cit veritus. Non placiiit ca aiidacia Lilinio, qiii ceii-
siiit liaiic oratioiicni miila indlgoie iicgatioiie. Angli
in cadom sontciitia fiicrc quoad ncgaiiiiiiom, sed alio
Iranstuleriint ar^umontnni. lia qiii|ipc intoipretantiir
liunc lucum, aliuqui satis obsciirum ct iinplicitiim,
lamijiiam si Celcrinii'^, limons ne Liioianiiscxoeilirol
anio ilKtain pacem ei indiiii);eiiiiaiii sororiliiissiiis, qiiie
lapsie erant, pctiisset a Doiniiio iit earuin miscicrc-
tur, eisqne post cxccssuiiiLuoianidarot iiidiilgenliam
quam Lucianus morle pru;vontus non dodisscl. Vc-
rum ca iuicrprelalio ferri upn polotit,cum uulla soro-

qoestus
gentia Luciani in scribendo, qui tamenetsi scfrct
Montaniim veiiiuruin ad sc esse, nibil per cum scri-
pserat de salule sun vel qnid apiid euin agcroiiir.
Niiiic vero peiit ut, si anle Lucianus spiniiim cflnile-
1 it nuam b;e litler:c jiei veiiiant ad ca loca in quilnis
babitabat, nihil rcscribal, roscriliat tainen si adluic
su|tersles fiierit ciiiii ill;o hiic pervciierint.

II. — Inlwlilia Pasclia;. CodexGralianopolitanus, in
liac ilielwiiiia'. Cassiodorus, lib. iv, Epist. i2 : Mmriiini
atque Maximi uos querelu putsnvit cum pasclialibiis
diebus paterni luilus essenl vulnere saucinli et in t,vso
Imliliai teinpore, clc.

Pasclia'. Ila scriliebant aiiiiqiii. Tcrlulliaiiiis in li-
liro de (ioroiia : 1'^adm iinmunilale a die Pasclia; iii
Penlecoslen nsqiie gaudenms. !dcm , lib. ii ad uxo-
rom : Quisdeniqae toleinnibus VascliK abnoclantem sc-
curus susiinebii? llcm, lib. iv adversiis .M;ircioiicin :
iVom e tot fcstis Juda-orum PascliK diem clcgit. Cond •
D liimi Cabarsussilanuin, inlrn diem Pasclim fulurm. Ap.
pcndix coiniiioniiorii lloiiorit Aiig. in causa Kulalii ct
Bonifacii contendenliiim de episcopatn Ronianoapiid
Baronimn, dies qui imnincbant snnclm Piisclim. Ara-
tor, lib. 11 Acliiuiii ;iposlolicoruin : (umdin Pasclim ele-
cto lalrone colis. Sic cliain Ruliiius in libris llisloriie
ecclesiastica: ct iii libris Recognilionum D. Cleinenlis.
Vide iioias Sirinoiuli ad Concilium priinum .\rela-
tcnse.

Siifctieiiinf. Ego addidi lianc vocem ex conjcclii-
ra , tantuin ut scnsum co modo conslituercm. Si
quis maluerit substituere aliud vocabulum, iion rc-
pugiio.

Postulatiirus, Code); Gratianopolitaniis , postulan-
dum est subveniat tam nefimdo naufragio.

Pro sororibus nosiris. Ila cilitio Anglicana , quain
conlirmat codex Gratianopoliianiis. Ita qiioque se
scriptum vidisse iii duolius aniiqiiis codicibus lesta-
tur Laliiiius. In meo legilur pcr sorores notlriis.

277

EPISTOLA XX.

278

audies, jani Chrislum eis, vubis niarlyribus suis pe- A saci-ificaict; sed tantuni asccndisse vidctur usque

tenlibus, induliurum.

III. Audivi eniin le floridioruin miiiistcrium "
pcrcepisse. te felicem , suscipcre •> vola tua quoe
seniper desiderasti vel in terra dormiens ! Optasli pro
nomiiie illius in carcercm initti ; quod nunc tibi con-
ligit, sicut scriptum est : Det libi Dominus secundnm
cor timm {Psal. xix, 5). Et nunc siiper ipsos fa-
ctus anlistes Dei recognovit idem minister <=. Rogo
ilaque, domine, el peio per Dominum noslrum Jc-
sum Christum ut cx'teris collegis tuis, frairibus tiiis,
nieis dominis referas, et ab eis pelas ut quicum-
que prior veslrum coronatus fuerit, isiis sororibus
noslris Numerise et Candida; tale peccatum remiltaiit.
Nam hanc ipsam Etecusam semper appellavi , tc-

ad Tria Fata 'i, et indc desccndissc. Hanc <-' crgo non
sacrificasse ego scio. Quarum jam causa audila,
piaeceperunt eas pracpositi tantisper sic esse do-
nec cpiscopus coiistituatur. Sed quaienus per vestms
sanclas oraliones f et petitiones, in quas nos b lidi-
mus, quoniam estis amici sed cl testes Chrisli, quod ''
oninia indulgeatis.

IV. Pelo ergo, domine charissime Luciane, memor
sis mei, ct petitioni inea; anmias. Sic Christus coro-
nam illam sanctam , quam tibi non taiilum in confcs-
sione sed et in saiictimonio tradidil in qua sem-
per cucuirisii, exeniplum sanctorum scmperet teslis
fuisli,ul omnibus dominis meis, fratribus tuisconlcs-
soribus, referas de hoc faclo, ul a vob.s auxilium

stis est nobis Dcus , quia pro se dona numeravii ne B recipiant. Nam hoc , domine fralcr, scirc debcs, mc

LECTIONES YARUNTES.

* Floride omnium eorum ministerium Vat.

fc Suscipe Impr.

<= Eiiim niinistur Bod. 1.

<1 Tria facta Impr.

« Has rca.
' operationes Vut.
s Nobis Vat.
t Qui Val.

STEPII. BALUZII NOT^.

III. — Et nunc super ipsos. Codex mcus, el nnncsu-
per ipsos factus antisliles Dei recognovil id est miui-
sier. Sic eliam in Grati;\nopnIitano, nisi quod illic
sniiptnin csi antistes. Sidoiiius lib. vii, Epist. 17 :
Quwso lU abbas sii [rater Auxanius, lu vero et supra
abbaicm.

Frairibus tuis. Ita veleres libri et ediiiones. Male
in cditione ,\nglicana , frairibus tiiis et meis, meis do-
minis.

Etecusam. Gisbertns Gnperus, iii epislola ad Paii-
lum Voelium, inonct episcopum Cestriensein rescri-
psisse JJJcusam. jEcusam dixit Juliiis Firiiiicus iii
quibusdam editiouibus, in aliis ^tliusaiii. Vtriim
.^cnsa illa niiilium differt ab Etecnsa. ( Haiid con-
icMineiuIa profccto essel coiijeclura Dodwelli Diss.
Cypr. ad ep. 22 (?) , legendum csse aecusam ;
k£Z',5t«i eiiini dicebaiiiur, (|ua; coiitra voliiiilateiii vi
conliiiiieliisquc siipcratie cesserant. Modo mss. favc-
reiii. GoLDAsT.)

Tria Fula. Iia codex Vaticanns iii editione An-
glicana laudatus, diio veiera exeiiiplaria Lalinii ,
iiiiuin ex niea biblioihcca. Neque diibiiini cst (|uin
li:cc sit vera lectio. Hic auiein lociis , qiii nul-
Inin, ul ego quidem arbilror, liabct diflicullalein,
valdevexauisest ab inier|iretibiis, cxislimaiiiibuscain
Icctioneiii non esse boiiam. Et lamen inibi conslat
iiiilbiin aliam posse esse bonam prxter istani. Cim-
firiiiani porro cain loca ad explic:aioneiii biijiis loci
cx gcjiis ponlilicalibus allaia a viris doctissiiiiis. Ne-
gai i quiiipo iion potesl (luiii Uoiiwc, uiido h:»c epi-
stiila scii|ita csl, fiierit locus apiicllalus Triu Fiila.
liiijiis rei locuples iKibis lcsiis esl 1'rocopius, lil). i,
c:i|). 23, de bello Colliico; ubi scribit Janiiiii adeiii
h.ibuisse in foro cit adverso tuiix siipi.T Tria Fata.
Coiislal auleui imilicreiii de (|ua aauiir iii liac cpi-
sliila (^elerini ascciidissc, in (apitolium vidclicol, iit
sacrilicarei,'''" sed subsiiti5se«(/'i')m Fala, ci iudedc-
scnidissc, poeiiitudine vidclicet (luct:iiii. Ciiin veio
Pincopiu.s sciibat Tria Faia fuissc prope ;cdein Jaui
cx ;idvcrsn ciiri:e, cinn I'. Victor teinpluiii Jaiii ponat
propc forum, cuni Dionysius ll;ilicariiasseus, lib. ii,
doco:it foruiii posiiiim fiiissemedio iiiier Capitoliiim et
palaliiiiii spalio, in phinilic capitolio subjccta , Oiiu-
phriiis aiiiem 1'aiiviiiius iii doscriplione urbis Uoiii;c
annolavcrit inonli;m palatinuin Ii;>beie ad occasuiii
forum Uoiiianum ct Capitoriiim ct ad septenlrionciii
viam sacram, ct aucior Geslorum ponlilicaiium tradal

basilicam sanclorum Gosrao! et Damiani, qux crat
sita in Tribus Faiis , fuisse sitam in via Sacra, quam
Ovidius,in libroiii T)!s(i!(m,local prope foriiin ei p.;-
latium, ubi Fabium foriiicem fuissc docet Cicero iii
Oraiione pro Cii. Plancio, hiinc anlcm forniccni
fiiisse vicinum rostris doceat Seneca iii capileii libri,

Q Quod 1)1 sapienlem non caiiit injuria, el fornicem illiiiii
Asconius Pccdiaiius iu commentario ad aclionein pri-
mam in Verrem siripseril siluin fiiisse in clivo capi-
toliiio et inde rcclaiii viam ad foruin fuisse per foruin
ct pcr TriaFata, Dio vero Cassius, lib. i.iv, ct Ilero-
dianus, lib. iv, aditum fuisse pcr viamSacram iii fo-
riim, manirestum est eam lectionein esse verain quam
nos retiniiinius. Qiiare nollein viros dociissinios
fuisse lani faciics iii recipienda conjeciura Gronovii
scribenlis in capile 14 Obscrvationum in Scriptini-
bus ecclcsiasiicis dnjfacla reponendum esse in Iiac
episiola Celerini pro Tria Fata, cum ccrtuni sit eaiii
emendalioiiem esse teniatam contra omnium vetc-
rum librorum et edilionum lidem et absque ulla nu-
cessitate. Ilaqiic jure meriloque rejecta est iii cili-
tione Anglicana. Porro Celerinum, quod nobis nulic
incumbit probaiiduin, fiiisse tum Roinx', etalii. jam
monuerani, et liiiuct ex loco ips*ius epistoLT,pag. 29,
ubi Celcrinus ait supersessum esse causBC quarum-
dam mulicrum doncc episcopus consiilualur, id est,

D donec locus Poiri, (|U) vacabatpost moriem Fabiaiii,
accepisset episcopum, prxcipue vcro ex Epistola 22,
pag. 32, iii qua Cyprianus scribit ad presbyteros et
diaconos Roiiix coiisisieutes mitlere sc ad eos cpislo-
l;im Celerini ad Liicianum, ui rccogUoscaiit an vcra
sii. Missain aniem fuisse pcr Cremcntium liypodiaco-
nuni facile colligilur ex Epislolis iv cl xiv.

Piwpositi. Id csl, illi e cicroqui ecclesiam Roma-
nam giibcrnabanl post morleiii Fabiani.

IV. — Sanciimonio. Ila libri vctercs et hic et alibi.
Posseiii pliirima exciiijila proferre ut ostendcreiii
vetercs ita vulgo scripsisse. Sed siipersedco, quia
piito lectorcs nillii faciie lideiii pra;siitiiros. Eodein
uiodo dicebaiit blaspliemium pio blasplumia , iit uola-
vinuisad Mariuui M(M'catorcin, pag. 4.')1. Addo t;iiiicii
(lociissimos moiiaclios quibus dcbemus novam cdi-
lioiiem operum sancli Augiisiiiii posuisse in cpislola
Lxi sauclimonii el conlinenliie. Iicm in rescripto llo-
iiorii el Tlicodosii AA. ad Aurelianum coiitra Pel;i-
giauos,

27!)

DIVI CYPRIANI

280

iion soluin hoc pro eis peiere, scJ cl Si.itium et Se- A post (anlum lemporis legere, in quibus niei digna-

verianum el onincs confessores (\w iiulc liuc a vobis
vcnerunt, ad (juos ips* in poriuni descendcruiit, et
in urbeiu levavcriint, qiiod scxaginla quinque niinis-
iraverunl et usqiie iii hodicrnuin iu oninibus foveruiil.
Suiit enim pcucs illas oiiines. Plus auicm gravare cor
jUiid sanctnm imim non debui, cuni sciam le prona
voluiiiaic opcriri. Salulanl le Macharius cmn sorori-
Lus suis Cornclia ct Enierila, qu;n laitantur de coii-
fessione tua floiida , sed et oninium fratrum , ei Sa-
tuniinus, qui et ipse luctatus est cum diabolo, qui el
Cbristi nouicii csl forliier confcssus ", qui et ibi in
pccna ungulanim ^" fortiier est confessus, qui et hoc
iiimis rogat ci pelit. Salulaiit te fratres lui Calphur-
nius et Maria et onuies sancii fralres. Nam et hoc scire

tiis cs incmorare '^, beneficio lantae tuae humiliiaiis
legere cxultaverim , qui scribcns milii diceres ''. Si
dlgniis fiiero fialor nouiiuarii tuiis, hominis qui apud
liusilliores iiomcn Dci cum liinore confessus suiii.
Nam lu , Dco volente , ipsuin angueni majorem mi)-
taiorem ' aiiliclnisli, non tanlum confessus deler-
ruisii vocibus illis et verbis deilicis quibus scio (juasi
ainatores fidei et zelotypi disciplina' Clirisli in qua
le novi vivaciiale versari tc gaudeo, vicisti. Nunc,
charissime, jam inler marlyrcs depuiande s, vo-
luisti nos litteris tuis gravarc , in quibiis signilicasii
de sororibus nostris; pro quibus ulinani licci pos-
set ut sine tanto scelerc comuiisso mcmoriam face-
renius ! Non profecto laiitis lacryinis incumbercnius

dcbes, me et dominis meis frairibus luis [lilleras] B ut nunc.

II. Scire debuisti quid circa nos aclum sil. Cimi
benedicius mariyr Paulus adliuc in corpoie cssci ,

scripsissc, quas peto illis eas legere digneris
EPISTOLA XXI.

(Pamel., xxn. Big.,BaUiz., Paris., xxi. Oxon., Lips.,
xxu. )

LUCUNUS RESPONDET CELERINO.

Arguhentum. — Luciamis Celerini pelilioni annuil.

I. Lucianus Cclcrino domiiio, si digiius fuero vo-
csri, collega iii Christo salulem. Accepi litlcras tuas,
domiiie fraler dilectissime in quibus me tanluin gra-
vasli , nt piopter tuam gravationem ^ tanto gaudio
pene cxciderim , ut litteras quas '^ et ego opiabam

" Est confessus Oxon.

•> Perpelua gravalione In^r.

" Llllenis tuas quos Oxon. ex Val.

<i Mcmorari O.wn. ex Vat.

*■ Dicis Impr.

vocavit me, ct dixit niilii: Luciane, corain Chrisio
tibi dico ut, si quis post arcessitionem meam abs te
pacem petierit, da '' in nomine meo; sed et omncs
quos Dominus in tanta iribulaiioiie arcessire digna-
lus cst, universi litleras ex coiupacto universis pa-
cem dimisimus. Vides ergo, fraier, quoniam pariim
ejus quod mihi Pauliis prajcepit quam universis quod
censuiinus, ex quibus eramus in hac Iribulaiione ,
cum jussi sumus ' secimdum pra^cepium iniperatoris
fame et siti nccari , et reclusi sumus in duabus cellis,

LECTIONES VAIUANTES.

G ' Majorem et alroeiorem yal.
* Depuiandos Val.
i> Des Oxon.
i Cum jussimus Impr.

STEPH. BALUZn NOT^.

Sed el Slaiium. Ita codcx meus et Gratianopo-
litaiius. Iia i|iioi|uc constai Iiabuisse velera exempla-
ria I.aiiiiii. Sic etiaiu legendum esse censiierat Pame-
lius , ciim anlea scriptum esset siaiim. Vide notas ad
epislc laiii i.iv.

Mucltum. Saiis scio scribendiim fiiisse Macario ,
si con^taiYt Afros scripsisse uli Grseci scribebant. At
ciim iiivciiiieni lioe vocabuluni iti velustis exeinplari-
bus Cypriaiii scripluin cuin aspiiatione, scirem pi;e-
lerca Alros cl plerosque Laiinos qiixMlam vocabiila
scripsisse divcrse, iil patcl in verbo Ciitccuminus et
in verlio ucoUiius, luiii etiam iii vocalmlo Arrius, cen-

prscsideni vocat cruenlum colubrum. Sic Ilunericus,
rex Vandalonim, vocaliir veiernosus anquis in hisioria
passioiiis niarlyrum qui VI noii. jiilii passi suntapud
Cartliagiiieiii sub cjus iinperio. Et aiiclor vitae Gre-
gorii Pap-.elX, apiid Odoricum Riiinaldiim, aii. 1258,
§ 72, Fridericum II iinperalorcm vocat lorluosum co-
Inbrum. Nabuchodonosor vocalur aquila (irandis ab
Hieronymo el Tbeodoreto, ut notat Fronio Ducieiis
iii aiiiiotationibus ad toiuum priniiiin o|ieriim sancti
Joaiiiiis Chiysosloiui. Ad D(;ciiiin perliiienl lia'c
vcrba Cypriaiii de Celcrino iii Epistola xxxiv, pag. i7:
llic inler perseculionis inilia ciim ipso infeslulionis

sui dcbere iiie iii hoc loco seqiii scripluram velerum j) priiicipe et auclore coryressus; el forlassis ea qua? de
exemplarium sajicti Cypriani. Sic etiam scribit Fran- honiinis maligni, velut scrpeiilis asiutia venenata , ail

ciscus Maria Florenlinius in ediiione vetusiissimi
martyrologii, vi idus decerabris : In Africa sancto-
rum Piimi, Macliarii, Jusli. Et in epistola sxix saiicli
Augustiiii, in nova editione, scriptum csi Machario,
juxia lidcin codicis Cislerciensis cx quo edila est.

Epist. XXI. — Duo tanium liiijiis cpislola; ve-
tcra cxeinplaria liabui, uuuin ex iirbe Graliano-
politana, abiid ex biblioibeca inca. Angli unum
laudanl cx Vaticana, illud niininim, ul O|)inor, quod
noiatiim est niiniero ^99 iii bibliotlieca Valicana.
Ilabuisse se eam in suis ■<"* codicibus lcstaiiir Liiii-
nius, scd iia corruplaiu ut vix inlelligi senienlia ejus
posset. Pamcliuset Rigaliius fatciilur se nulUiin veius
illius exeinplar habiiisse.

l.—Anguem majorem. IJ cstDecium imperalorem,
quem execrabile animal vocal Lactantius in libio de
Morlibus Persecutorum. Sic Priideiilius iii carmine de
sanclo fructuoio episcopo Tarraconensi, .iEmilianum

in Epistola xlvi, pag. 00.

Meiatorem anticliristi. Lncifer episcopiis Calarita-
nus Consiantiiim iraperatorcm Arriaiiiini vocatprc-
ciirsorein .aniichrisii, quod idem est. Conlra Lac-
taiilius, lib. IV, cap. II, Cbristum vocai inelaloieiu
tcmpli Dei, id est Ecclesiic. De nielaioribus vide
quai dicuiitur infra ad Episiolam lxxxi.

Te novi. Quamvis cdilio Morellii, ex qua alia) pro-
pagata; siiiit, babeat tenoris, cum lanieii veicres
libri, eliam unus qiiem laudat Latinius, babeant le
novi, banc lectionciii arbitratus sum esse relinendam,
tuin quia velerum librorum auctoritale niliiur, lum
quia videtiir esse iuelior.

II. — Quoniam pailim. Ita reposui seculiis (idem li-
bri mei veteris et Gratiaiiopolilaui. Vaiicaiius in
editionc Anglicana laudaiiis liabet quoniHm parlem.
Ediliones, quod lum placuii.

'^8' EPISTOL/V XXII. 282

ita iit nos afficereni faine et siii. Sod ct ignis ab A suni cleriim, Uranium, Aiexium, Quintianiim|, Colo-

nicam , et universos (|uorum iiomina non .sciipsi ,

opcre prcssurae nostrse tam iniolerabilis crat
(luaiii iiemo porlare posset. Sed nunc ipsam clariia-
tem suiiius consecuti. Etideo, fiater charissime, salu-
ta Niinieiiam et Caiididam , qn;e secundum Pauli
proocei)luin ei caiterorum martyrum, qtiorum nomina
sulijicio, Bassi in pcjerario , Mappalici in qua;slio-
ne, Foitunionis in carcere, Pauli a qua:slioiie ,
ForiiinatiB, Victorini , Vicloris , Herennii , Crediilaj ,
Uerena;, Donaii, Firini, Venusii, Fructi, Juli«, Mar-
tialis et Arislonis , qiii Deo volente in carcere fame
nccali sunl, quoruin et nos socios fuluros inlra dies
audietis. Jam eiiim ex quo ^ iterato reclusi sumus
suiit dies octo iii die quo tibi litieras scripsi. Nam et
ante dies oclo per diesquinqne niedios modicum pa-
nis actepimus et aquam ad mensuram. Et ideo , fra- B
ler, pelo ut, sicut bic cum Doniinus ccBperit ipsi Ec-
clesia; paccm dare, secundum prseceptum Pauli et
noslrum iraclaium , exposita causa apud episcopiim
ct fncia exomoiogesi, babeantpacem, nontantum lix,
scd et quas scis ad auimum nosirum periinere.

IIl. Saiuiant vos collegse mei universi, '' Vos, sa-
Inlaie confessores Domini qui ibi vobiscumsunl, quo-
rum noiniiia sigiiificasli ; inlcr quos et Saturninus
cuin coniitibus suis, sed et collega meus, et Maris ,
Collecta ct Emeriia , Calpburnius et Maria, Sabi-
na, Spesina, el sorores, Januaria, Daiiva , Donala.
Salutamus cum suis Saturum, Bassiaiiom, et univer-

quia jam lassus eram. Ideo ignosccre debent. Opio
vos bene valere. Alexium ei Gelulicum et argenlarios
et sorores. Salutant vos sorores inex Januaria et
Sopbla, quas vobis commendo.

EPISTOLA XXII.

(Pamel., xxiii. Rigalt., Baluz., Paris., xxii. Oxon., Li|)s.,
xxvn. )

AD CLEBIM B0M.E CONSISTENTEM, DE MULTIS CONFESSO-
RIBUS ET DE LUCIANI INVERECUNDIA ET CELERINI CON-
FESSORIS HODESTIA.

Argumentum. — His lilleris Cyprianus Clerum Romn-
num certiorem reddil desediliosa tapsorum postula-
lione, ut ad pacem restiiuerentur et de inverecundia
Luciani. Quie quo melius inleUigantur, litteras lum
suas, lum Ceterini el Luciani transmittendas ctirut
Cyprianus.

1. Cyprianus presbyteris et diaconibus Bomse con-
sisleniibns frairibus .salutem. Post facias ad vos lilic-
ras, fralrcs cbarissimi, (|uibus actus nosier expositiis
et disciplinu; ac diligenliffi quanlulacumque raiio dc-
clarata est, aliud accessit qiiod nec ipsuin lalere vos
debuit. Nam fraler nosler Liicianus, et ipse uiius dc
confessoribus, lide quidemcalidus el viriuierobusius,
sed miiius « Dominica leclione fundatus, qniiedam
conatus est, imperiti jampridem se vulgi auclorcm '^

LECTIONES VARIANTES.

^ Ignis vapore ; et pressura nostra intoler. erat Oxon. G
o lam eniin ut Omi.

" Robiislus minus Impr.

■1 Imperite jam se auctorem Ver.

STEPH. BALUZII NOT^.

Afficerent. Ila edilio Morelli et rcliqu,'». Codex La-
tiuii ot iiiens, ul non afficiebut. Gratiaiiopolitanus,
ita quod non efficiebatur.

ISnssi in pejerario. Ita MorelliuS-. Rigalijus conje-
cit legeiKluin esse in peirario, id est iii lapidicina.
Cddex ValicMniis et Laliniiis, in perario vel impera-
rio, qiiiid adjuvare potest conjeciurani Rigallii. Unus
Bodleiamis, peyrario. Meus, pigiierario. Gratianopo-
lilauiis imperinio, ul in codice Laliiiii. Angli posue-
Mint in coiilexlN coiijecliiiam Rig:iUii. Maximus epi-
scopus Taiuinensis in liinnilia (je non timeiidis lio-
slibiis c;\ri).ilibus : Piralerium latine experimenlum
ilici polest. II;cc boniilia olim cxslabat in edilioiiibus
opeium sancii Ambiosii, Sed monacbi Beiiedictini
recie monneruni esse Maximi.

In quxuione. Iiifia Episl. lxix, pag. 125, tot con-
[essores quKslionali et lorli, noii nl vcrilas quiereietiir,
sed nl ]m- torineiila qn;(!slionis cogerenlur ad re-
liii(|iien(iaiii verilalein. Ilinc quwstionarii in aclis
s.iiictorum Lnciani et Marci.ini dicli qnornm offi-
cinm ci.ai reos applicaro ad qu;estionem et lormeii-
lis e\agil:ire. lidem dicli carnifices, ul ostendil in
siio glossario latino doclissimus amicus oliin iiosler
(.aroliis Dnriesnius Cangiiis. Qmestionis auleni tor-
iiienla cogobant inlerdum innoceiites ad confileii-
diiiii criiniiia de qnibus accusabatnr, nti iiotatnm a
nobis cst iii notis ad vilas Paparum Avenionensium,
pag. 509.

Animnm. Codex Vaticanns et meus , lum eliam
is(pii fiiii Lalinii linlieiil ummam.

III.— Comitibus. Ila ediiio .Morelliana. Angli maliie-
rnnl omnibus, icslali so ila scnpiiiin vidis-c iii Ciilici;
Vaticano. Sic cliani codcx Laiiiiii. At Gralianopoli-

lanus habet comitibus. Meus motibus, quod propius
accedit ad vocem comitibus.

Maris, Collecta. Ibcc lectio rcperitur in editionc
Morellii , in veleri libro nico, et in Graiianopoli-
taiio. Pamelius mniavit ex ingenio, absqiie nllius
vfiteris exciiiplaris auctoriiate, et posuit, Macarius,
Cornelia, qiiia videbat Mararii el aliorum decemmar-
lyriim festiim celebrari sexlo idus aprilis. Et lanicii
M;iris nomen iioii esi obscurnm iii bisloria cccle-
siasiica. M;iris episqopns Cb;ilcedoiiensis claruit
aivo JuliaHi imperaioris. Aller M;iris cliam episco-
piis Clialcedonensis inlerfuil concilio Cbalcedononsi,
M;iris Dolicbensis coiicilio Constantinopoliiano priiiio.
Noia est coiitroversia de epistola Ili;c cpiscopi Edcs-
scni ad Marim Persam in concilio quinlo , cujns
etiam mentio facta est iii Eplicsiuo. .Maris monacbi
mpiiiinil Tlicodoretus in capile 20 Hisioria; ri'ligios;c.

"' ErisT. XXII. — Haiic cpislolam , qiia! priiniim
exciisa est in ediiione Mamitiana , iii nnilo co-
riim veterum exeiiiplariuin ipiibus utor rcpcri qiiani
iii Fuxensi , in Gratianopolitano, in uno nieo, ei in eo
qiiod servaiiir in inonasterio Uomensi sancli Dioiiysii.
Angli nniciim babiieruni ex liibliotlicc;i IJodleiana.
P;iiiieliiis eam inveiieiat in cudice Anglicano Jnannis
Il.inisii.

I. — Posl faclas. Ediiio Morellii, codex mens, Gra-
ti;iiioporuanuset unus Bodleianus habeiit : Factis ad
vos lilteris.

Imperii jampridem. \o\ jampridem deest in codice
Remensi. Iii Fuxcnsi scriptiim esl impcritia sua pri-
dem se. Qii;e leclio videiiir convcnire ciiiii iis ipne
pinlo aiile dixit Cypriaiius de Lnciano, illiiin niiniis
bomiiiica leclionc fundaium fuissc. Vocatur auiem

t83

WVl rYPRIANI

consiilueng , ul manu cjhs scripii lihelli grogniim A Aiirolii ([iioqiie adolesccntis tormcnt.i pcrpessi no-

miiliis nomiiic PiiuJi darentur, ciim Mnppaliciis mar-
tyr caulus el vciecundus,,lcgis ac disciplina: menior,
uuibs conira Evangelium liileras feceril, sed laiitiiin
domcsiica piclalc commoliis niatri siw , qiiai lapsa
fuerat ", mnndavciil pacem dari ; SaUirninus qno-
quc post lormenia adliiic in carcere consiiiulus
nullas ejusmodi lilleras emiserit. Lucianus vcro, non
tanlum Paulo adliuc in carcerc posito nomine illius
libcllos manu sua scriplos passiin dedit, scd ct pi:st
cjus cxccssuin cadcm facere sub ejus nomine persc-
veravit dicens lioc sibi ab illo niandatum ^, ne
scicns domino magisquam conscrvoobleinperandum.

" Et sorori quK iapsa: fuerunt Oxon.
k Ab Wio esse mamlatum Bod. 1.

niine liljclli mulii daii suiit ejnsdcm Luciani inanu
sciipti , quod liiteras iUo non nossei.

11. Cui rci ut aliquatenns posset obsisti, litlcras ad
eos (eci, qiias ad vos sub epistol i prioie transniisi,
quibiis pclcrc ct suadcre non desiiti iil doiiiinica: lc-
gis ei Evaiigclii ratio tcncrcliir. Postipiam veio ad eos
iillerBS niisi,ut quasiinoderaliusaliquid ct tcnipcran-
lins (ierel, niiiversoiniii coiifesSDrnni iiominc ", idcm
Lucianui ciiisiolam scri|isil, (pia pcnc omne viMCuIum
fidei et linior Dci et mandatnni Doinini et Evangelii
sanctitas ct firmitas solvcreinr. Scrijisit enim omniiim
iioraine uhiversis cos pacem dcdisse cl lianc formnm
LECTiONES VAUIANTES.

g " Nomine hsec Yat.

STEPH. BALUZU miM.

iterura imperitu$ in iiac ipsa epistola. Sanctus llicro-
nyinus in cpistola ad Nepoiiauum de vila clcrico-
rnm : Celeriiate dicendi apud imperitum vutgus admi-
riitionem iui facere indoctoriim liominum eit. Et iiifia :
ISiliil tam fucite quam vitein ptebeculam ct indoclam
concionein linyital volubiUtule decipere, qxtm quicqitid
non inlelligit plus miratur. Arnulpliiis Lexoviensis ,
cpisl. xxxii : Suiit eniin quidam qui eo difficilia majoris
mslimant quia minus intcllecta mirantur, et tanqnum
puerilia repulant quw jucunda htcidi icrmonis serenilas
iHuslrat. Notum est quod iradit Quintilianus, lib. viii,
cap. i , fuisse prxceptorem aliquem qui discipulos
obscurare qna: dicercnt jiibcrcl.

Sciipti libetli. Codex Fuxensis, in quo bis descripla
cst iiaec epislola, habct in unn loco tibetlus scriptus
greqatim mutlis nomiiie Pauli darelitr.

hluliis. in codice sancli Dionysii fiemensis. scrip-
liim est ritclis, \n Fuxciui rusiis. Iii viia soiici:e
Tygris virgiiiisMaiiriaiuc iii Sabaudia cdila in loiiio
quiiito Jimii l?iill;indiani l('giuir, p;ig. 73 : Cunccssil
eliam ratlem Culliaiiam in gijrinn Haurianai slriiclnm
et riisles el fiviiin, qitw muris el leclis ccclesia; minislra-
reiii. Ubi Daiiiel P.ipebroobins conjicii icr lusles iii-
tclligl debere rusticos , qinis alias dicimiis scrvos
glebai. Ex qiio foriassis colligi possct rcpoiienihini
csse ruslicis, tamqnam Cypriaiiiis iii co persliu^rit
qiiod paulo ante dixit, Liiciaiium se iinperiti viilgi
aiielorem constiiuisse. Si quis banc conjocuiram ap-
probat, ea uli poiest.

;1/n/ii suw. Ha-c lanlum ediiio Manntii. Morelliiis et
I ainclius adjeceiunt et sorori. Niilla porro sororis
iiicntio cst in codici; Remensi, iici|iic iii Fiixcnsi, iii
qiiibiis scriplum csl qitw tapsa (ueral. Iii v;iriis lcc-
lioiiibiis qnas liabeo ex codice Veronensi iiiill;i (iiki-
qnc sororis mciiiio. Exsiai taiiicii iii nieo ct iii Gra-
tiaiiopolitano.

Sub ejus noniine. Codcx Remensis, sub ejttsmodi
occasione perseveravcrit.

Liiteras non nossct. Ilinc orgn colligi polest liiiiic
Aurcliuin essc divcrsuni ab Aurclio leiiorc ccclesia;
Carlbagincnsis, de cujus oidinalioiie agiiur iii cpis-
lohi xxxn.Sic iii priina collatlonc Carihaginciisi iiiicr
C;itii(ilico6 cl Diinaiislas, cap. 1,";3, Triiolins C|iisco-
pus Aborensis s.iil)sciil)ii pro Paulino Ziiiiieiisi pnc-
sciilc lillcras ncscienlc. El iii prolcssioiic Zcnouis
clioicpiscopi scctic (|ii;irio(lccimaiioriiiii, rclala iii ac-
tioiic |iriiiiacoiicilii Chakedoncnsis.FlaviusPiilladins
siibscribil pro eo ob quod prwseiis diccrel tilleritsSe
igiiorure. Iiiiino in coiicilio Chiilccdonciisi, poslrc-
lecli acta quicdam Ep!icsin;c primio synoiJi, suliscri-
bit Elias episcopus lladrianopolis per Uoiiianuin cpi-
scopuiii Myroriiiii, ob quod nescicbum litlerns, et Cajii-
nias cpiscopns PhoBnicensis vcl Pli.iiina;, ut csl in
vcieribus libris, pcr cccpiscopnm suuin Dionysiuin,

propler nuod lilleras igiwrem. Ilaque seqncns .Ttas
providit linic incommodo, cl statuit ut illiicrati ad cc-
clesiasticum scrviiium non adinittercnUir, quia litleris
careiis non potcst sacris apius esse olficiis, ul legiiur
in cpistola Paji.c Gclasii ad episcopos per Lucaniam
et Brnlios ct Sicili;im coiisliUitos. Fulberlus cpiscu-
pus Caniotensis, ad Roberiiiin regciii Francoruin scri-
bciis epist. 88 de eleciionc Fraiiconis cpiscopi Pari-
sicnsis, ait se illani approbare si est opiime tiiierains.
Aiino 1097, cuiii vacaret ccclcsia Pragensis, elecins
cst Normannus diacouus ui illic episro|ius cssct, vir,
quce prima esl in clcrico virius, inipiil Cosinas dccanus
Prageiisis, appriiiie lilicruius. iii concilio Rciiicnsi
aiiiii 991, Arnnl|)lins episcopiis Aiirclianensisait iii ca-

r pile 2R iiiilluin'*'" pene lioc iciiiporc Ronuc fuisse(]ui
liiicras didicorit. In liac autem epistola ct in pluribiis
aliis in eanidem scnienti;>iu scriptis, sic dc libcllis
nvirtjrum loquiliir Cyprianus, ut miiiime negel co-
rum mcrilis i;ipsos adjiivari posse. Naiii iii lCpi-
stolaxni edicil,Mt qui libetlos a marlijribus acceperuiit.
el prmroqnliva eoriim apitd Deitm itdjurari possunl, si
incoinmoito atiqiio et inlirmilnlis pericuto occupati fuc-
rint, iion e.tspeclala ipsiiisprwsentiii, apud prei,bijlfriiin
qiteincmiiqite prwsenlem, vel si presbijler repcrlus tion
fverit el urgere exilns coepcrit, apud diaconuin qtioijua
exoinoloqesin deticli siti facere possint, elc. Credcl);U
ergo Cypriainis niariyruin piKrogaiivii, vcl ui aii iii
Epistola xiv, ai(.Ti7io eoruin adjuvnri npitd Domimim in
deliciissnisposse. Siceli;im in libro de Lapsis, pag. 187,
fatclni' inariyrum niaiidaiis aliijuid coiicedi posse, si
jusla, sj liciia, si iion coiilra ipsum Dominum n Dei sa-
cerdote facienda, si obleinperantis fiicilis el proiia coii-
sensio, si pelentis (iierit retiijiosa nioderalio. Quarc iioii

I* ipsain coiisiicuidinem, ipuc diidiini in Ecclesia viijc-
bat, sed abusuin viiuporat, ci iiiniiaui noiiniillurnm
confessoriim, iiipriinis Luciaiii liccniiam, ipii libellos
in liauc seniciitinin scripuis dalmnl : Communicei ilte
ciim sitis; ncc observiiliani qiiod Cypriaiiiis pr;i;ccpc-
rat in Epistohi xi, iii diligciiicr iusiiicercni ct acUiMi
el opera et iiicrita siiigiiloriiiii, ipsoriini (pio(|iie dt;-
iicioiiim genera et (iiialiiaics, et ipios ipsi iioveiaiit
qiiorum pa;iiiieiiiiaiii saiisfaciioni proxiinam coiispi-
Cicbaiit, ci)s iioiiiiii;iliiii libellis desigiuirenl. Duo ;;u-
tem iidluic (ibscivaiida suiit; 1° confessores nnii dc-
disse pacciii, sed peliisse ut d;ircuir ; i" iic illiid (|iii-
deiii au.^os fiiisso posuilarc, nl aiilc n diiuni Cypiiaui
pax lapsis (larcUir, scd liac in re iiiorcin episcopo siio
gcssissc. Qu;iic iioii eoruni auctoriuue iniin(|ue prcs-
byleri, seJ sua iiiiprobiUite addiicli suiil iu aiuc re-
diUun cpisciipi, ac co prorius incousulto, lapsos aj
coiiiiiiiiiiioiiciii adniillcreiil.

II. — /it)fiii(ye/iii«(io.Codcx Fuxcusis, eviingelicce tra-
diiitiiiis disciptina.
Luciuints epistolitm scripsil. Id csi Epislolam xvi.

28S EIISTOLAXXn. 286

per mc aliis episcofis iniifllesccre velle, ciijus epi- A pcccata diniitli in Pauli nomine, et iinc silji dicit ab

stoUc C!(cui|ilum ad vos iransmisi. Additum est plane,
de quibiis raiio consttlerit quid post commissum egc-
rint. Qua; res ina^wem nobi.sconflat invidiain, ut iios
cuni singuiorum caiisas audire et excutcre coeperi-
mns, vidoamur muitis ncgare qiiod fe nunc omiics
jactaiit a martyribiis ct confessoribus accepisse.

III. Deiii(iuchujus sediiionis origo jam cffipit. N;im-
qiie " in ijrovincia nostra per aliquot civitatcs in
prxpositos impelus permuliitudinera •> '" faclus est,
ct pacem, qnam semel <^ cuncti a martyribus et con-
fessoribus daiam clamilabant, confeslim sibi repnc-
sciilari coegerunt, tenitis et subactis pra'posiiis suis,
qui ad resistendum minus virtute animi el robore fi-
dei pricvalebant. Apud nos etiam quidam iurbulenti ,
qui vix a nobis in pra;ierilum rcgebanlur et in no- JJ
slraiii procscniiam •' diflbiebantur, per lianc cpisto-
lam vclul quibusdam facibus accensi, plus exardesccre
et pacein sibi dalam extorqucre coeperunt. De quibus
qiialcs ad clcrum nostrum liticras fecerim, exemplum
vobis misi. Sed et qiiid mibi Caldonius collega pro
inlegrilate et fide sua scriiiseril , quidque cgo ci
rescripserim, utruraque ad vos legendum transniisi.
Exempla quiique cpistola; Celerini Loiii et robusti
confessoris,quain ad Lucianuni eumdem confessorem
scripserit, ilem quid Lucianus ci rescripseril, misi
vobis , ut sciretis et laborem circa ' omnia et dili-
gentiam iioslram, et verilatem ipsain f disccrelis,
Cclerijins confessor quani sit moderatus et cautus, et
liuinilii.ile ac liinorc sccla; iiostr.T; verecundus, Lu-

illo esse mandalum, sicut in liiiciis ejusdcm Luciani
ad Celerinum factis aniinadverlelts : qiiibns iniiiimo '■
consideravit quod iion marlyrcs Evangoliiim facianl,
sed perEvangelium m.arlyres lianl ; quando et Paiiliis
aposlolus, qucm Doniinus vas eleclionis sux dixit
{Acl. IX, 15), posucrit in Epistola sua diccns : Miror
quod sic tam cito demiilumini ab eo qui vos vocavil in
yraiiam, ad aliud evangetium; quod non eu aliud : uid
si sunt aliqui qui vos turbant et volnnt converlere Evan-
gelium Chrisii. Sed, licet nos aut Angelus decmlo aliier
adnunliet prceterquam quod ' adnuntiavimus vobis ,
analhema sit : sicut prwdiximus , et nunc iierum dico ,
si quis vobis adnuntiaveril prwterquam quod accepislis,
anathema sil (GqlI. i, 6, 8) .

IV. Opportune vcro supervenerunl litterae veslrae,
quas accepi, ad clerum lactas, item quas beati con-
fessores Moyses el Maximus, Nicostraius et casieii
Saturniiio et Aurelio et casteris miserunt, in quibus
Evaiigelii plenus vigor et disciplina robusia legis Do-
minicu; contineiitur. Laborantes bic nos el contra in-
vidia; inipetum tntis fldei viribus resislentes mulluni
sermo vester adjiivit ut diviniius comjiendium fieret,
et priusquam vcnireni ad vos littera; ijuas vobispro-
ximeniisi,ul declararetis nobisquod secuiidum Evan-
gelii legem nobiscum foriiier alqiie unaniniiicr eiiam
vesira senteiilia J concurrat. Oplo vos, fratrcs cba-
rissimi ac desiderantissimi ^, semper bene valerc.

Qtioniam opera sancli Cypriani vutgo citari solent

cianus vero circa inleliigenliam Uoniinica; leclionis, q sccutidum ordinem quem obiinent in ediiione Pamelii et

uidixi, niinus peritus b, et circa invidiam verecun-
di.ie iioslru; reliiiqucndam facililale sua molestus.
Nam, cuin Domiiiiis dixerit in nomine Patris ct Filii
c! Spirilus saiicli geiiles tiiigiii (J/n/(/i. xxviii, 19) et
iii IJaplismo prxierila peccata dimiiii {Joan. iii, S),
bic, prxcepti et legis ignarus, inandat pacem dari et

in fiigalliana , nosque hunc ordinem sequi decrevimus,
typographus aulem, ex cujus officina prodiil editiolii-
gultiana , numerunixxmjiumil per sattum in edendis
Epistolis, udmonere visum est nos quoque eundcm cr-
rorem relinuisse, propler rationem quam in inilio istius
admonilionis adduximus. D. Pn. Maiian.

LECTIONES VARIANTES.

" Nam Oxon.

•' Mullltudiniiin IiHpr.

<^ QuaiMvis soiuol Veron. quam via; Lat.

'' Scntentiaiii i:od. 1 .

" I.aborare circa Dod. 1.

f Veritate ipsa nod. 1 .

8 Disimus imperilus Bod. l.
h OuibusnjinusWor/. l.

i l'ra'icrquo(l Bod. 1. PrKtcrquam aduunliaviim;s
Oxon.
i Prsesentia Bod. t.
D k Desideratissimi Oxon. Lips.

STEPII. BALUZII NOTiE.

III. — Pacem quam semcl. Terlullianns in libro ad
Marlyrcs : Qiiam paccin quidam in liccleiia iion liabenles
a miirlyribus in carcere cxoriire cunsiwvcrunl. Vide
Dalla;uiii, lib. \iide pwnis el snlis[ucliombus liumuiiis,
cap. IG.

Culdonius. Cujiis epistola ad Cyprianum est xviii,
inter Episiolas Cypriani. Cypiiaiius autem eiiespoii-
del Epist. XIX.

Luciunus. Idem procul dubio ciijus mentio est in
Epistola Lxxviii, pag. lOl, in (pia vocatur Liwanus iii
quibusdam veluslis codicibus et edilioiiibus.

Sectw nosiroi. Sic olini vocabaliir E( clesia catbolica.
Ijiidic vocabuliiin illud invidiosiim cst , iit pridoin
nionuit Erasnius in caput xxiv Aclorum. Vide Punie-
lii iioUis ad liaiic epistolaiii et Xisti Boliilcii nolas ad
Lactaiitiiiin, |iag. iSi. {Seciw noinine in bonain par-
tciu licquculcr utitur TcriuHiauus, pro confessioue

christiana, iili videre est libris de Fuga in pcrsecit-
lione, di! Piiltio ct Apologelicu contra genles. Ouoiii
pro moro siio iniilaliir (^ypiiaiius, lum liic luin Epi-
slola xxxiv, de Celerino, etpia;fat. lib. i 'teslimonio-
riim ud Quirinum. Sic eliaiii Aclor. xxvi, a.if>izi-i in lio-
naiii parioni accepi-sc Aposioium , lestis cst Bo(l;i
lietruclaiione sua iii Aclu, pro qiio ibidein te<:lam
non malevertit iioslcr inicrpics. Pamel.)

!\iinus periius. Codex Kemensis el Fuxciisis, iinpe-
rilus.

ilolestus. Codex Remcnsis et Gratianopolitanus ot
editio Maniitii, modestus. Quo eliain modo scriptum
esi iii libro niei) vetere. Fuxensis in uno exemplari
babct molesUis, in alio immodeslus.

IV. — Secundum l<h<amjelii leyein. I:i ct.dicc Kemcnsi
et iii iiuo excmplari Fuxcnsi legilur, legein misi et
vobiscum (oriifer ei unanimiler cliuin noslra concuria t.

287

" EPISTOLA XXIV.

DIVI CYFRIANl
A

288

EPISTOLA XXV.

(Erasra., iv, 22. r;imel.,Rigall.,l!;iluz., xxiv. raris.,xxiii.
Oxoii., Lips., xxvui.)

AD CLEBIIM, DE UTTERIS IIOMAH MlSSrS ET DE SATUHO
LECTORE ET OPTATO nYPODIACONO FACTIS.

Arcumentum. — Clerus hac cpistola certior fii or-
diiiationis Saturi el Oplati, et de iis quw llomam
Scripsit Cyvriams.

Cyprianus presbytcris ct diaconibiis frntribus salu-
lem.Nequidconscicntiaiii vesiranilaterel.fralresciia-
rissinii, qiiid niilii scripluin sil, quiiique ego rcsci'i[)-
serim , ulriusque epistoiac vobis eseinplum niisi ;

(Eiasm., IV, o. Pamcl.,Rigall., Baliiz., xxv. Paris., xxiv.
Oxon., Lips., xxviu.)

AD MOVSEN ET MAXIMUM ET C/ETEROS CONFESSORES.

Arguhentum. — Epistola hcec esl gralulatoria ad con-

[essores Romnnos.

I. Cypiiaiuis Moysi et Maximo presbyleris et cscle-
ris confessoribiis, dilectissimis frairibus, sahiteni.
Gloiiam fidei et virtulis vesine, foriissimi •= ac bea-
lissimi fratres, jampridem de opinione cognoveram,
bclatussatis ei phiriinurn gratulatus quod vos confes-
sioiie sui nominis paravcrit '• ad coronam Domini
nostri Jesu Cliristi pra;cipua dignalio. Vos enim pri-
mores et duces ad nosiri lemporis praelium facli, coe-
lesiis miliiisc signa movislis. Vos spiritale certamen

cl credo vobis id quod rescripsi non displicere. Sed g quod nunc geri Deus voluit vestris viruilibus iinbuis-

et illud ad vos perferrc litteris meis debui, nrgente
causa clero in Urbe consistenti iitteras nie misis-
se. Et qiioniam oportuii meper clericos scribere, scio
auicm » nosiros pluriinos absenies esse, paucos ve-
ro qiii illic suiit vix ad ministcrium qiiotidiani ope-
ris sufficere , necesse fuit novos :iliquos constitue-
re qui initterentur ''. Fecisse me auiem sciatis leclo-
rem Saiurum et hypodiacoiium Optalum confesso-
rem, qiios jam pridein coinmuni consilio clero pro-
xiinos feceraiiius, quando aut Saturo die Paschoe se-
niel atque ilerum lectioiiem dcdimus,aiit quandociim
presbyieris doctorilius leclores diligenler probare-
nius , Optalum inicr lectores doctorem audieiitium
conslituimus , examinanies an congnierent illis om-

lis. Vos surgeniis belli impelus priinos immobili ro-
boreatque inconcussa slabilitate <= fregislis. Inde iui-
lia felicia pugnandi oria sunt; inde vincendi auspicia
coepeninl. Contigit ' bic per lorraenta consummari p
martyria. Sed qui in eongrcssionc '■ prajcedcns
cxeinphim viruitis fratribus factiis est, cum mariyri-
bus in honore commuiiis est. Coronas vesira ' ma :
nu sertas inde huc tradidistis, et de poculo salutari
frairibus propinaslis.

> U. Accessit ad confessionis exonlia gloriosa ei nii-
liti;c ) viclricis aiispicia disciplin;E lciior quem de epi-
stolse vestra; vigore perspeximus, qu;iiii modo ad collc-
gas vesiros in confessione vobiscum Domino ^ ''' co-
pulatos sollicila admoiiilione niisistis ' ul Evaii-

nia qu;c esse debeiit in iis qui ad clerum paraban- q gelii sancia prsecepta el Iradila nobis semel maudnia

lur. Nihil ergo a me abseniibus vobis novuin faciuni

cst, sed quod jampridein communi consilio oinnium

nostrum caperat, nccessilatc iirgenle proinotum est.

Oplo vos, fratres cliarissimi, seinper bene vak-re et

«ostri meininisse. Fraternilalem salutate. Valele.

vitalia forti ei stabili observatione teneanlur. Ecco
alius glori;ie vestroe sublimis gradus, ecce iterum cum
confessione geminatus promerendi Dei tiiulus, siaro
lirmo "I gradii, et in hac acie qui Evangclium conaii-
lur irrumpere et, prxceptisDoinini subruendis maiius

LECTIONES VARIANTES.

° Scio cnim Lam. Ebor. NC.\. M A.

'' Oui ininislreiit^r. Ebor. Lam. NC. 1. jl/fl.
[^ C (larissiini inm. Ebor.
- '1 llluslraverit Ver.

*= Iiiconcussa ficiel slabiliiate Lam.

f Conlingit Oion.

8 Coiisumuiare rer. ■

i» Confessione Lam. Ebor. NC. 1.

• Veslras MR.

) Ad gloriosse militia; Pem. ross.

k Doniini nod. 1.

1 Fecislis Ver.

■" FirmasBorf. 1.

STEPII. BALUZIl NOT^..

Epist. xxiv. — Quidque eqo rescripserim. Ista
dcsunt in cditionibus qiia^Maniilianani anlecesserunt.
Dcsuiit ctiaiii in oclo coilicibus antiqiiis a mc visis ct
iii (|uibiis(laui Anglicaiiis.

Clero. hl csl iis ox clero Carlhaginensi qiii tiim
RoniK (•laiil, ad qnos scripla esl Kpislola xxii.

ilinistcriHm qiiotidiani opcris. Iii lihro nieo veterc
legilur m(His/fr/ico/ir/;ft»io;)/(s. Iii Fuxensi. ))i(His((;ri»m
cotidianum non mfficcre. Iii Beccensi et in Carnolensi,
minisleriiun colidianum operis suf/icere.

Cum presbijteris. Ihc lociis v.ilde iierUirhalns est in
anti()uis exeinplarihns. Panielius leciionem quam nos
rctinniiiius ait se consarciiiasse.

Oinnia. Ita oiiines lihri vclercs et edilioncs. Ve-
runi quia in cdilione Higaltii nieiidose*"cxcusuin est
»io))ir(proem)i/Vi. Angli:iliS(|necllivelii.,licoilicisaiicto-
riUitc, e.vi.sliiiianlos li;iiul ilnliio syllah.-is tcsti cxcidisse
'ypoiSraphis lligallii, posuirunt /is/imuo/ti. Et l.oiiicil

R'gnhins monuernt in crr.iiis legendum esse omniu.

Cpist. XXV. — In vetusto codice Remigiano
episiola ista dicitnr scripla Mosi, Maximo, Nicostra-
to ct caileris. In veieri catalogo cpiscopornm Kc-
clesi;c Roman», qiiem Rigaltins laiidal ex codicc
Nicolai F;il)ri Peircscii , legitnr : Post pussionem
Fabii Sloijses et Maximus presbijieri et Nicoslra ■
tiis diaconus compreliensi sunt el iii careerem sunt
miss'. Ila cliam iii ;ilii) caialogo iiiiem ex Cnspi-
iiiano cilidit^giilius Bnclierins;cx qnocolligitnr pro
Fiibii, quod cst iii libro Peiicscii, reponendnm csse
Fabinni. Maxiiiiiini fnisse prcsbylcriiin Ecclesia; Ro-
maiKC icsiaiur Papa Corncliiis apiid Kusebinm, lih.
VI, cap. 5, llistoria.' ecclesiasticm. Viilc Baronii aiinii-
tatioiics ad martyrologium Romaniiin die 19 no-
venibris.

II. ■ — Dominocopulutos In codicaBeccensi scriplnm
csi Domiiii.

289 EPISTOLA XXVI.

inipias inferenles », fidei robore submovere, prse- A

290

EPISTOLA. XXVI.

biiissft anle iniiia virtuluiti, nunc ci niormn ningiste-
ria pr.cbere. Dominus post rcsnrrectioncm niitlens
aposloloj mandai etdicil : Dala csi milii omnis potcs-
tns iiicxlo et in terra. Ite ergo et docete geittes oinnes ,
lingeiites ^ eos in nomine Patiis et Filii et Spiritus sancti,
docenles eos observare omnia qua;cumque prarepi robis.
(A/a/(/i. XXVIII, 19). EtJoannes apo3tohisniaiul;iti nie-
inor in Episiola sua postniodum ponit «: Jn hoc, iiiquit,
intelligiiiiits quia cognoviinus eum, si prcecepta ejus custo-
diamus. Qui dicit quoniam cognovil euin, et mandata
ejus non servat, meiidax est et veritas in illo non est.
(I Joa., II, 3, i^.llffic praccepta cuslodieiida <• suggeritis,
divina el coRJestia mandata servatis. lloc esl con-
iessorem Domini, hoc est esse martyrem Clirisli, ser-

(Parael., Rigalt., Baluz., xxvi. Paris., xxv. O.xon., Lips.,

XXXI.)

MOVSES, MAXIMUS, MCOSTRATUS', ET ALII CO.NFESSORES
RESPONDENT PR,ECEDENT1 EPISTOL*.

Arcbmentlm. — Sotatia quw ex Cypriaiiis Utteris per-

. cepernnt Roinani confessores, grati agnoscunt. —

Martyrium non poena sed felicitas. — Voccs evangc-

licx faces ad iiiflammandam fidem. — • In lapsorum

causa Cypriani senlentitB acceditur.

I. Ciecilio Cypriano, episcopo ecelesiaiCarlliaginen-
sium, Moyses et Maximus presbyleri et Nicostra-
tus et Rufinus diaconi et CLCteri confessorcs in lide
veritatis perseveraiites in Deo Palre et in Filio ejiis

vare vocis sux inviolatam circa omnia, et solidara fir- B Jesii Christo Domino nostro et in Spiritu saiicto salii-

niilatem. Nam velle praiier Dominum ^' marlyrem
(ieri ct pr«cepla Domini desiriiere conari, uti adver-
sus illum dignatione quain libi dederit, armis ab illo
.icceptis rebellem quodammodo fieri, hoc est Chri-
stum confiteri velle f et Evangeliiim Christi negare.
Lxtor igitur ex vobis , fortissimi e ac fideiissimi
fratres ; et qu;intiim gratulor mariyribiis istic '' ho-
noratis ob viriiim gloiiam , taniuin graiulor pari-
ter et vobis ob Dominicae eiiam disoipliiijc coroiiam.
Digiiaiiimem suam Dominiis multiplici gciiere largila-
tis infudit, bonorum niilituiii laudes et glorias spirila-
les copiosa varictate distribuit. Ilonoris veslri parti-
cipeset nossumus, gloriam veslrain iioslram gloriam
computamus, quoruin tcmpora illustravit lania felici-

tem. Inter varios el multiplices, frater, dolores nobis
constitutis propler proesentes multorum fratrum i
pcr totiim pene orbem ruinas, hoc prsecipuum nobis
solatium supervenit, quod acceptis litteris tuiserecii
sumus ^ , et dolenlis animi moeroribus fomeiiia i
suscepimus. Unde intelligere jam possuimis gra-
liam divinse providentise forsitan iion ob aliam cau-
sam nos tam diu claiisos vincnlis carceris reservare
voluisse, nisi ul, instructi '» et robustius auimaii lil-
tcris luis, voto proniore ad coronam destinalam pos-
semus pcrvenire. Illuxenmt enim nobis liiterae uim
iit in lempestate ^'quadam sereniias, el in lurbido mari
exoptata " iranquillitas, et in laboribus requies, ut
in periciilis et doloribus sanitas, ut iii dcnsissimis

ins, ut a;tatem nostram videre coniiiigeiet probalos C lenebris candida lux et refulgens ". Iia illas animo
servos Dei et Cbristi miliies coronatos. Opto vos ', sitiente pcrbibimus et voto csiirienlc suscepimus, ut
fortissimi ac beatissimi fratres, serapcr bene valere ad tertamen inimiei p ex illis nos satis pastos et sa-
ci iioslri meminisse. ginatos gaudenmus. Reddet tibi Dominus pro isla

LECTIONES VARIANTES.

" Et hanc aciem quse Evangelium — im|iias infcMTe Lam.
Ebor. JVC.l. Qua; iiiEvangelio coronaturKcc. Vat. iimom.
Spir. Rcmb.

1> Baptizantes^ftor. NC. l.

" Poiiil et (lieit Pem. Lin. Voss. 2.

ii Cum cuslotlicnda Oxon.

» ProUomiHoiVC. 2.

£ NoUe Pem.

s Dilcciissimi fratreslom. Lin. Ebor. HC. 1.

ii IUis Pein.

i Desuntrellqua in Cor6. »

j Fralrum omillit Oxon.

k Et rectissimus Bod. 2. Lam. Ebor. NC. 1 . Et recreati
Ben.

1 Dolenli animx roboris foraeula Lam. Lin. NC. 1.
Bod. 2.

■" Inslructius Mnnul.

"Exorla Bod. 2. Ben. Lam. Ebor. NC. I.

" Lux rcfulgens Ben. BoU. 2.

P Certamen animi Lain. Bod. 2. Ebor.

STEPII. BALUZII NOT.E.

Prmler Dominum. In pleiisf|iie veteribiis libris
scriptum cst per Doininum. Iii uuo nieo , nnm prwler
Doiniimm marlyrein fieri. In Reccensi, nec propler Do-
minnm marlyria fieri. Ita etiain rcrc Cainotensis.

llonoralis. Codex Gratiaiiopolilanus, /lOHcrrtfis. Qiii-
dam libri veteres et qiisedam ediiioiies habeiit co-
ronnlis.

yEtnlein noslram. Ita nos reposiiimus scculi aii-
cloritatcm veieruiii editiomiiii et octo vcterum
exeinpl;irium. Falendiim tamen est lectionem qua;
habet wiate noslra cxstare ciiam in octo codicibus
anliqiiis.

In calce hujus Epistobc et in cake E|>islol;c xxxiv,
sciipiiim est aiiliqiiilus iii codiie 1'iilioei: Emeiidavit
.luslinus Ilomw.

Epist. xxvi. — In vetuslissimo codicc sancti
Rcmigii Remciisis scriptum est aiitiquilus in tiliilo
isliiis Epistol* : hicipit rescriplum Mysei ct .Mnximi
(ul Cijpriainun, quam diclavit JSovnliamis. Iii Gra-

tianopolilano Myseus s;rpe dieitur qiiom viilgo vo-
caiiius Moysem. In mariyrologio edito a Florcii-
liiiio XV febriiarii, civitate Asiw Moysei. Iii fragnien-
lis Paciaiii, in codice Flori, legiliir iii pai;iRnesi ad
poRiiiientiam, apud Moseitm et vetcres, et paulo post,
Moysinim pro blaspheinalore. \n initio conniciiis Ar-
iiobii cum Serapione legilnr Mosco. Yide iu^clalio-
iieiii viri clarissimi domiii Bernardi dc MonloCalcone
ad Alhanasiuin, pag. 54. De Novaliani cloqiKMilia, a
qiio epislola ista dicilur dictata, vide qu;e iiolanlur
infra ad Epistolam xxx.

I. — Cwcilio Cyprinno. Hanciiiscripiioneni accepimus
ex eodem codice sancti Reniigii. Eaiii vero ob eain
iii |iiimis causam posuiiiiiis, quod ex e;i disc;iiiins
liiriiiam sciilioiidi illorum leiiiporiim. Naiii liaiid dii-
bie inscripta fuit epistola eo iiiodo qiio IrgiUir iii illo
vclcri libro.

Vuslos ct saginalos. Supra in Episiola ad Donatum,
pag. ,") (col. I'J2) : Iniplelur in succum cibis forlioiibus

201

DI\I CYPRIANI

292

lua cliaritalc mcrcedcm, cl hujiis lam boni operis rc- A Detim , qtiam inter SiBvicntia ■> soccnlaris 'potesiaiis

prrrsenlabii debiiam frngcm. Nonminns enim corona)
mcrccde condignns esl qni borlalns est qnnin (|ni et
passus esl , non miniis laude condignns qiii docuit
qnani qni et fecil. Non miims bonorandus est qni
inomiit quam qnidimicavit, nisi qunniam nonnum-
qnam magis gloriic cumulus rcdunilat ad enm qni in-
slitiiiiquam adcum qni se docibilem discipnliini snb-
miuislravit. Hic cnim forlassis iiocquod exercuitnon
liabnissel, nisi ille docuisset.
[;il. I'crcepimusigitur,ileriimdicimus,fratcrCypriane,
magna gaudia, magna solatia, magna fomcnta, maxi-
mequodct gloriosas martyriim, nondicani mortcs, sed
immortalitales gloriosis ei condignis laiidibiis prosc-
cutus es. Tales enim excessus lalibus vocibus prose-
qucndi fuernnl, ul qu» referebantur sic diceren-

vana et exquisita tormenla , eiiam extorto et excru-
cialo t et excarnificato corpore, Ciiristiim Dei Filium,
eisi reccdcnte sed tamcn lihero spiritu , coufiieri,
qn:im relicto mnndo coelnm pciisse , quam deserlis
iiominibns inlcr Angclos stnre, quam impcdinienlig
omnibns saccularibus ruptis in conspcctu Doi jam se
libcrum sistcre, quain eoeleste regnum sine ulla cunc-
talione tcnere , qiiam collcgam passionis ciim Cliristo
in Cliristi nouiine factum fnisse, qiiam jiidicis sui di-
vina dignatione judiccm factiim fuissc , quam im-
maculatam conscicntiam de confessione nominis rc-
porlasse, quam humanis et sacrilcgis legibus conira
fidein non obedissc, quam veritatcm voce piiblica
contestaium fuisse, quam ipsam qiuio ab omnibus nie-
tualur nioriendo mortem subegisse, quam pcr ipsam

liir qualiter facia sunl. Ex tuis ergo litieris vidimiis B niorlem imiiiorlalitalem conscciitiim fiiisse, qiiam om-

g'oriosos illos martynim triumphos, et oculis nostris
qnodam modo coelum illos petentes prosecuti siimus,
ei inler Angelos ac Potestates Dominalionesque coe-
Icstes constitutos contcmplati " snmus. Sed et Ro-
iiiiiium apud Patrem testimonium suum illis promis-
siim perliibenlem '' auribus noslris quodam modo
scnsimus '. Hoc esl ergo quod el nobis anlmum in
dies erigit , et ad consequendos gradus tantaj digna-
lionis incendit ''.

III. Quidenim gloriosius, qnidvo felicius ulli homi-
nOm poteritexdivinadignationecontingere.quam intcr
ipsos carnifices in ipso interitu confileri Dominum

niliuss.tviiixinstrumentiscxcarnificatumetexlorlums
ipsis tormcnlis tormenta supernsse, quam omnibus
dilniiiali corporis doloribus robore animi rciucia-
tnm fiiisse , quam sangiiincm suum |)Tofluentem non
horruisse, quam supplicia sua post fidem amare coc-
pisse , quam detrimentum vitx suoe pulare non
exisse •' ?

IV. Adhocenim prailium quasi quadam luba Evan-
geliisui nosexcitatDomlnusdiccns: Quiplusdiligii pa-
trem aul tnnlrem quam me, non estmedignus;et qui plus
diligit animam ' suam quam me, non est me digmis; qui
71011 totlil crucem sunm et sequilur me, non est medignut

LECTIONES VARIANTES.

" Ouasi coniomplati Lam. NC. 1. Ebor. Ben. Bod. 1, C
2. Vnt. vet. innom.
b Rcddenlem Lam. Kbor. NC. 1. Ben.
' Siiiiililcr sensimus Bod. 2. Lam. Ebor. NC. 1. Ben.
A AcceDdil Ben. inlendit Impr.

STEPII. BALUZII NOT^

foipiis, «( saginatus in poenam carius pereat. Mos olim
ciai, ul annotai Ilolslcnius ad Ac(n saiicfnrMiH Pw-
petu(e et Felicitatis, eos qui vel poenaj causa ad gla-
diaioiium vel vcnnioriiim ludnni daii esscnt, aul
sponie seiisdein addicereiit, s;iginari prius a iiKigis-
tris Indi, ut h.iliiliores ac valentiores produccreutiir.
Apud T. Livium, lib. v, scripliim esl saginaie plebem
))i)pulares suos ui jiigulenlur. T.icite.s iii libro ii llis-
t"riarum : Ibi militibus VileHius puratis cibo.i ei gta-
dialoriam saginam dividebat. liieroiiyinus in librO ii ;id-
versus Joviuiaiiuni : Allitclas, quorum vila el ars saginn

" Saevicnles Lam. F.bor. NC. 1.

f Kxcrucialo corpore Lam. Ebor. NC. 1. Bod. l. 2.

8 Excoriatum Lmn. ISod. 2. Ebor.

•» Vixi.sso Val. isod. 2. Vicisse Ver. Ben.

i Sic Ben. omitiil Oxon.

rilaie etiam Cypriani , qui scribit in epislola liv,
pag. 71, siit ictu morlis, in Episiola lxv, p. 113, sub
iciu passionis, ul apnd Ponliiiin quo(|ue dincouiim iii
Vilacjns, in epislola lxxxi, pag. IG."), siib ictu agonis,
et in calce libri adversus Demetriaiinm, pag. 224, ««6
ipso exiiu vita;. Venim, inveiita seinel vera.lcciione,
non ()p;is csl uii cnrijcctnris. Li^clioiiem an|cm a mo
resiiliiiam repcri iii eodein libro Uemigiano. Eani-
dein babnlssc Aiigliis in suis codlcibus, satis consiat.

Qiiam jiidicis.... ftiisse. Scgmcntiim istud decst in '
tribiis anliquis codicibus, in Reniigiano iiiiniiuin, iii

«/. Q. Cnrims, bb. ix :lntercrat ''/'"' «■0'0";/s"'s jj Divioncn.i et iu Soriionico.
, et ob exiimam virlutein vinuin "

Atliciiiensis, pugil nobiHs, i

n rcge promotus et gratv.s. Invidi maVujnigue increpa-

b.iiH per seria ct tudum sagiiiali corpuiis seqiti inutilem

bctliinm. Vide Cassiannm lib. vi, cap. 7, de instituiis

rcmintinntimn.

l|._m Proseqttendi. Ita nos restitnimus, scciiti auc-
toritaicm vciusli codicis Uciiiigiaui, cnmaiilea legere-
liir j)prsoiiaii(<i. El cerie nosira leclio seinper inclior
;ippirebil.

Perliibcntem. Codex Fuxeusis , Perliibentem atque
rcddentem.

lH._/,i ipso inleiitu. In cdiliine Manutii, cui prima
cditio istius epistolae dcbeiur, et in cdiiionibus qux
pDStca secuta; sniil lcgitur in(ein(Min. Quod cum
vir doctissimus Dionysius Pctaviiis cxisiimaret csse
inendosum, ccnsuii in notis ad Tbcmistiiim repoiii-
dcbcre intcr ictiis. Qua; conjeciiiia vidcbalur ci loco
admodnm couvenire; caniquc ego v."v1dc probaliam,
prsesertim cum ca confirinari possc videreiiir aucio-

Non c.vissi'. Id csi, iioii cxccssisso a vila. Ipsc Cy-
priamis in libro de MortaUlate, p;ig. 234, Pati lime-
lis, c.rire iion vuttis. llinc e.vilus pro inorle sxpe apud
cumdein (^ypriiinum.

IV. — Kt qui ptiis diligil animam. liw , qiia! exslaiit
in editione Mnniiiii, el dcsiint iii .Morclliana , Pa-
mcliiis coii-ilio potiiis quam aiiciorilate pnclermi-
sil, qiiin iioii rcperinnliir, ui illeail, iie4|ue iii graicis
nc(|tie iii l:ttinis codicibns. Sed cgo in cinendnndis
Cyiuiani operiluis non qii,T;ro qiiid leperialiir iii gr;c-
cis ct bilinis cxcniplnribus s;\cniriiiii Biblidrum, sed
qiiid Cypri;inus scripscrit. Exini niiiciii ba;e sciitcii-
lia in duobiis ;iiili(iiiis codieibus sancti Ucmigii Kc-
mcnsis, in Snrliiuiico el iii Fuxeusi, id est iii omni-
diis ferecodicibus antiquis. ICtciiiin sex taiiium epi-
stohc isiius aniiipin cxemplaria Ifnbiii. Cxstal etiniii
iii (|MnlU'>r aiitiqnis codicibus landatis iii edilione
Anglicana.

EMSTOLA XXVI.

294

(MtiUh. X, Zl).E\.'\lenm:l{eatiqmpenecurwnanpnssi A ira veritatcni Icgfis '■ siibcginiiis. El si nciiidiini nos-
fuerinl ^ propter jusiitiam; ipsoriim cnim est regnum

cxlorum. Beati eritis ^ cum vos persecuti ^uerini et
odio liubuerint ', Gaudete et exultate. Sic enim et
proplielas persecuti sunt, qui antevos [iierunt, patres eo-
runi (Matth. v, 10, 12). Et llerum : Quoniam ^^ anle
retjes et polestales '' slnbitis , el tradei (rater fratrcm ad
mortem, et pater filium ; et qui perseveraverit tisque nd
fincm, liicsahu^ erit (Mnllli. x , 18, 21, 22). Et: Yin-
cenli dabo scdere supcr throiuim ineim, sicut et ego vici
el sedi super tlironum patris mei (Apocal., in, 21). Scd
(•l Apostolus " : Qiiis nos separabit a cliaritiite Chrisli?
Pressura, an anguslia , nn perseculio, an (ames, an nu-
ditas, an pericnlum , an gladiiis? sicut scriptum est: qui
propier leinierficimur totadie, wsiiniati sumusvelul oves

tiirn singninem fiidiinus, sed fuiulcrc ' pnrnli su-
nius, neuio lianc dilationis iiostra; nioram clcnicntiain
judicel, quse nobis officil, qiisc impedimentuni glo-
rix facil, qiiaj coelum difTert, quce gloriosum Oei
conspeclum inhibei. In hujusraodi enim certaminc ,
et iii biijiisinodi, ubi decerlat fides i , pra;lio, niora
marlyres ^ noii distulisse, vera clemcnlia est. Pelc
crgo, Cypriane charissime, ut nos graiia sua Oominus
niagis ac magis in dics singulos qnosque uberius i
aique propeiisius et armet et illuslret et viribus po-
teiili.ic suK firmet ac roboret ■" , et quasi " opli-
mus imperalor, milites suos, quos usque adhuc in
castris carccris exercuti cl probavil, producat jam
ad propo.siti cerlaminis campum. Porrigat nobis

viciimm, sed in iis omnibtis supervincimus pro eo qui nos Ji arma divina, illa tela qiKC nesciunt vinci, loricam

dilcxil (Rom. viii, 55, 57).

V. Hxc et hnjusmodlcum in Evangelio collata per-
lcgamus f , et qiiasi faccs quasdam ad inflamman-
dam fidem Ooininicis vocibus supposilas nobis sentia-
miis, hosles veritatis jam non tantam non perhorres-
ciinus , scd ct provocamiis , ct inimicos Dei jam hoc
ipso quod non cessimiis vicimus s, et nefarias con-

jusliiia! qua; ntmquam solct rumpi, clypeum fldei
qiii non poicst perforari, galeam salulis qu« non
poiesl frangi " , ct gladinm spiritus, qui non Con-
siicvit viilnerari. Cui enim magis hxc ut pro nobis
petat mandare debemus, quam tam glorioso episcopo,
ut hostia; deslinati p petant auxilium de sacerdotc ?
VI. Ecce aliud gaudium nostrum, quod ili officio

* P.itiuntur Lam. Ebor. NC. 1.

1" Beali eslis Bod. 1.

"^ Sic Lam. Ebor. NC. i Oderint Oxon.

d Prsesides Bod. 1.2. Lam. Ebor. NC. 1.

<-' Paulus Lam. Ebor. NC. 1. Ben.

f Perlegimus Oxon.

" Vincimus Lam. Ebor. NC. 1. Bod. 2.

h Civilatem leges Ver.

i Fudisse Oxon. G

STEPH. BALUZII mTM.

Odio habuerint. Ita vetus codex Uemigianus, Sor-
lionicus, Oivionensis, Gratianopolitanus et Fuxcnsis.
Ita ctiam ediiio iManutiana.

Paires eorum. Hscc desunt in codice Reinigiano et
iii Fuxensi.

Polestates. Idem libri velcres habent pra^sides.

Victimw. Ita eliam iii epistola ad Fnrtunatum de
Exliortalione Marlijrii, cap. C, etlib. iii Tgsli/HonioruiH,
cap. 18. At ircs codices nosiri et qiiinquo iii cditioiie
Anglicana landaii pricfcruni ocrisioiiis, FuxensisyMi/ii-
taiionis. Vulgata cilitio Episli)l.e Pauli ad Romuiws
occisionis. Sic ciiam citat sanclus Auguslinus, lib. i
Itetractat., cap. 7, ct lib. iv de Doclrina chrisliana,
cap. 20. Itein Primasius. Vide amiolalionesErasnuin
luinc loeuni Pauli.

LECTIONES VARI.4NTES.

j Certaminc ubi decertat fides Lum. Ebor.
Ben.
k MartjTes praelio non Lam. Ebor. NC. 1.
1 Liberius Lam. Ebm. NC. i.
" Probet ac tbrmet laiH. Ebor. NC. 1. Be».
" Quaoplimus Yer. Quia Val.
" Galea — frangi omiltil Oxon.
P Destinata; Ver. Ben.

NC.
Ben.

diccrn Veronensera habere stipermeimus iii Kbro
ad Fortunatiim, non vero speramus.

V .— Provocamus, id csl, ultronos offerimus pcr-
seculoribus, mori optantcs, iit feccrant olim martyres
Lugdunenses et Viennenses apud Eusebium. Terinl-.
liaiius in libro ad Sca|iulam .• Denique, cum omni sa;-
viiin veslra concerlamus, eliam ullro erumpenles. Yide
Acta pasmnis sancli Stepliani Paprn et marlijris iii
ipso inilio. Et lamen publica teniporis illius disci-
plina prohibcbat iie ijiiis uUro se offerrel, cum boc
Scripliir.i divina proliibeat, utlcgilur iii Actibuspro-
coiisularibiis de niartyrio Cypriani ; quia non lemcriias
scd (ides et iiiodestia coronalur, *" ut legitur in eiii-
stola cccIesioeSmyrnLnorumapud Eusebiiim, ex vcr-
sioneRufmi. Dciiide Mciisnriiis episcupns Cartliagi-

SwperfiiiciiHMs. Cum viderein pro hac voce, qnse j» nensisistud ilasevere proliibnituteiiani lionoraripii)-
latina non est, scriptuni es?e s/)era»ms in codice Rc- hibueiit Chrisliaiios qui se offerreiit pcrsceuiionibus

inigiano vetcri, in Gratianopulilaiio ei in Divionensi,

lum eliam in qHinquequoriiin varia; lectiones cxstaiit

in cditione Anglicana, luic valde inclinabat animus

iit vocein miniiiie hilinain expiiiigercni, eain qua>.

laiina est substituerem, prKsertim cnm ca exslel in

Vnlgata editione Epistola; sancti Panli ad Romanos,

ci illa qiioque uiatur sanclus martyr in libro de Ex-

hortaiione 3iar(i/i ii adForiunatum. Verum, ciimvidc-

rcm illum posiiisse supervincimus in libro iii Tesiimonio-

rum, cap. 18, cainque vocem reteniamesse a Terlnl-

liano in Scorpiace et a sancto Aiignstino, lib. iv de

boclrina chrisliuna, cap. 20, et lib. ii de Civilalc Dci,

cap. 2"), tiimeliaiii in epislola Evodii ad Auqustinum,

existimavi nibil csse iniilaiiduin. Siciii P.-almis s;cpe

legilur supersperavi ; apud Tcrlullianuin, in libro de

Pmnitenlia, superscendilur; a|iiid Syfnmacliiim, lib. i,

Episl. "jli, superpinijo ; apuil Siiloi.iiiin, lil), ix, Episl.

3, supcrinsvids. Iloic iiitcriin adiiioiicnilum est co-

noii compreliensi, uti pluribiis diciinn a iiobis esl ad
caput iindeeimura Laciantii de Mortibus Persecuto-
riim. Videeiiam sanctuiii Ambrosium, sivc quisalius
auctor cst (cap. 37) 0/ficioruin, ct coiiciliitm Elibcrila-
num,cannne()0, ctRigaliiiimadEpislolainivCypriani.

Eundere. ll;oc esl leciio veteris libri Reniigiani ,
ccricopiima. Sicctiain habeiit trcs libri veteies lau-
daii iii cdilinne Aiiglicana.

iVfifio hanc. Idem code.\ Remigianus : iVeHio lianc
dileclionem noslram niore deitieiUiw judicet.

Qnm impedimeiilum glorue facii. Istud dcest in
cotlem codicc Remigiano.

Exercuit et probavii. Codex Divionensis et recen-
tior Remigiaiuis, ei probuvit el probal. In iUis autem
oniiitiiur vox exercint.

Cnkum saluiis. Istiid addidimiis ex vctusto Renii-
giaiio, aiicioiitaicni quoquc scculi quinq«e vcierum
cxcmplaiiiim Anjlicauorum.

20S

IHVI CYCRIAM

296

npiscopaliis liii, licel inlerim a fralriljus pio iciiipo- A niaiuiiiaiis siiac tcmiiiis milrienJi, el de Scriplnris

ris coiidllione disiracUis es, lanicnnondefuisli, quod
lillcris confcssorcs frequcnlcr corroborasli, quod
ciiani siiinptus neccssarios de luis Liboribus justis
pricbuisli, quod in oinnibus le prsescnlem quodam-
modo scnipcr cxiiibuisii, quod iii niilla oflicii tiii
parte quasi aliquis desertor claudicasti. Sod quod
nos ad niajorein lacliliam robiislius piovocavit »
taccre non possuinus, quin omni vocis noslrse lesii-
monio proscqiiainur. Aniinadvertiinus eniin le coii-
griiente censura el eos digne objurgassc qui, iinine-
mores delictorum suorum, pacem a prcsbyteris per
absentiam tuani festinata ei prxcipili ciipidilale ex-
lorsissent '>, ct illos qui siiie respectii Evangelii
sanctum Domini canibus et margaritas pnrcis pro-

sanclis quam ingens cl snpra oninia pcccaluin com-
rniserint instniendi. Nec hoc aniiiicnuir (iuia mulli
siint; sed lioc ipso magis rcprimaniiir quia non pauci
sunl, Niliii ad cxieniialionem delicii iiimieriis iinpu-
deiis valerc consiievit ' , sed puilor, sed modestia,
sed palieniia," sed disciplina, sed bumilitas atque
subjcciio p, scd alieiiiim de se expeciasse judicium,
sed alicnam de siio '' sustinuisse sententiani. Hoc
cst (jUod pcciiileiUirtiii proiiai; lioc esl quod im-
prcsso ' viilneri iiiducit ciralriccm ; lioc est quod
dejcclae ineniis ruinas erigit et aitollit, qiiod ardentem
dclic;orum a.'stuanliuin vaporein restingiiit el finit.
Noii cnini qnae sanorum suiit corponim mciiiciis
xgris dabit J , ne iiiiporluiius cibus tcnipesialem

fana «: faciliiale donassent, cum graiule dclictnm, B ^'«'cinilinis saivientis ^ non rcprimat, sed accendat;

ct per toium pene orbem incrcdibili vastiilionc gras-
satum, non oporleat nisi, ut ipse scribis, caiiie modc-
rateque iractari, consuliis omnibus episcopis, presby-
leris, diaconibus, confessoribus, et ipsis stanlibiis
laicis, ut in luis littcris et ipsc lestaris ; ne, diim vo-
lumus importune ruinis subvenire, alias majorcs
ruinas videamur parare : ubi eniin divinus '' sernio
relinquitur, s! tam facile peccantibus venia piaeste-
tur? Fovendi sunl sane ipsorum '' animi ct ad

scilicci iie quod poluissct malnriiis jejunio exte-
nuari ', pcr impatientiam longius pasla crndilalc
prodiicat "'.

VII. Eliiendx sunt igilur impio sacrilicio maniis
iiiquinatx operibus bonis " , ct nefario cibo ora
niisera " pollula poenitenti:c siinl i' vcr;n scrmo-
nibus expiaiKla, et in sccrelis cordis (idelis iiovcl-
landus et consecrandus est animiis i. Crcbi-i poc-
iiitenlium gemitus audiantur : non serael tantiim, scd

LECTIONES VARIANTES.

* Provocasti Lam. Ebor. NC. \. Bod. 2.

^ Exlorslsse dlcuntur Lam. Ebor. Bod. 2. NC. i.

•^ 1'roua Ver.

'1 Divini metus Lam. Ebor. Bod. 1. NC. 1.

" Lapsorum Vat.

f Im|iudeiis coiiiutit r«/.

B Subjectio : Hoc est Lmi. Ebor.

h Sed de suo actu Bod. 1 .

> Hoc impresso Ver.

i Sanis corporibus, sed sgris medicus daliilur Lam.

Ebor.i.NC.i.

^ Sicvieniis omilt. Lm». NC. i.Ebor.

1 Allenuaiilesanari iam.i?0(i. 1,2. AT.l. Attcniiari Ver.

"' Vi(l(;alur prodiici Lam. Ebor. Bod. 1, 2. Ben. Manul.

" Malis Bcn. Lam. Ebor. NC. i.

° Miscra onriltU. Lam. NC. 2. Ben.

P Palicnter addit. NC. 1. Veris scrnionibus Lain. Ebor.
NC. 1. Ben.

1 Novellandus est animus I(»n. Bod. if^i.Ebor.NCA.Ben

STEPH. BALUZII NOT^.

VI. — Licei inlerim. In eodem vetusto codice Remi-
giano legltiir, licel inlcr iniiia (rairibus pro lemporis
conditione dcsiriclis, h:iud .diible pro dislraciis. Ita
etiam quinquc codices Aiiglicanl.

Te congruenle ccnsttra. Idem codcx Remigianus,
tua congruenle censuru eos digne. Iia eiiam rcceniior
Remiglanus ct Conipendiensis.

Eos objurgasse. Respicit liic locus ad Epistolam
xxii, iii qua agitur de pace quani quidani turbulcnii
sibi daiaiii aiebant a confessoribns ci niartyribus.
Qiix res magnam invidiain conllaverat Cypriano, qiila
id aiebat faciam esse contra disciplinam ecclesiasticam.
Yide etlam Epist. xiv,

Per absenliam luam. EJiiio Manutiana et quaiuor
libri veteres, per inipalienliam. Ulraque lcctio polest n Lcviiaiis ei pessimi crroris aucior seniper est turba

dialogo adversus Pelagianos : MuUiliido sociorum
numquam le calholicum, sed hwrelicum esse dcmonslra-
bii. Nam, iit idcm alibi aii, peccanlium muliiiudo non
qua'ril errori palrocinium. Sencca In libio de Vita
beala cap. "i : .\on lam benc cum rebus humunis agi-
lur ul metiora plunbus piaceant. Argumenlum pcssimi
itirba esi. Ideni llb. i dc Clcmeniia , rap. 21 : Fecit
enim consuciudincm peccandi muliiludo peccanlium.
Quintilianus, lib. i, cap. 6 : Undc cnim laniwn boni
ui pluribus quai vera sunt placcanl ? Ovidlus, llb. i de
Arle amandi :

Pleraque suni semper deteriora bonis.

Matllipcus Bossus in dispiitatioiie, qme est t/e Cau(/io :

esse bona

Canibus. Ilaec vox ilcmque vox porcis dcsnnt in
omnilius libris vcicribus.

Ji(an(ifciis laicis. Id esl laicis qui consianies fuerant
in confcssioiie noniinis, qui non ccsseranl toriiiciilis,
(jui non sacrilicaveriiiit idolls. liide In Epislola se-
quenii scriptiim cstEcclesiam esse conslilutam cliani
in siantibus. Vide eiiam Epislolam xxx.

(/AteniHi. Vclus Remigianns : Ibicnim divinus melus
relinquilur cum Itim facile peceanlibus venia praislalur.
Vocem meius liabent etiain aliquoi alii libri veieies.

Et de Scripiuris insirucndi. Hxc dcsunl lii iribus
antiquis codicibus.

Qiiifl imi/(i sunl. TertuUianns in Inilio libri de Pu-
diciiia : Quasi non (acilius sit crrare cvm pluribus,
quaiido verilas cum paiicis amcitn: llicn.iiMiius in

Et Cicero iii iiillio libri Tusculanarum qttwslionum :
Ad vilia consenlicns mulliludo. Annolal Nonius Mar-
cellus anti(|uos paucoriim minierum posuissepro bo-
nls, sicut ct multoiniii pro malis. T. Liviiis lib. xxi:
Pauci ac optimus qiiisquc Ilannoni nssenliebanlur.

Yalere. Il;ec vox nonliabciur inedliioneMorclliana,
etdeestetiam iii (piinqiie codiclbus antiquls. Pro ea
aulem vetus Remigianns pra'fert proficere.

1'niieniia. Quidain codices habeiit poeniicnlia, facili
el multum obvio errore, uii monuimus ad Epii-tolam
XVII, pag. 405. Codcx Gratianopolilanus ct cditio Mo-
rcllii iiabent sapienlta.

Dejcclw mcniis ruinas. Vetus Remigianus, declivei
el Ircmenles ruiitas erigil cl exlollil.

Vaporcm rcslinguii. Trcs libri vetcies iiabenl exlin-
ijuil : Cvngmas escas medii us wgris dut, yon enim, ek'.

207 EPISTOLA XXVII, 508

ileriim (Idelcs cx oculis lacrymse profundaninr , nt A poinit ct n Cliristo in commimicaiionereiincri. 0|rta-

ilii ipsi ocnli (|ni ni;ilc siinulaclira conspexcrunt, qn;ie
illicita coinniiscrant, satisfacicnlibus " Deo flelibns
dclcant. Non cst nisi paliintia niorliis ncccssaria.
LuclanUir cum sno dolore qni langnent, ct ita de-
miinispcrant sanitalern, siioleraniia snpernrint dolo-
rcni ; infidelis ciiini cicalrix quain cilo fcslinans
mcdicus indnxit, et ad qiicmlibet casum medcla
rcscindiiur '' , si non ^ fidelitcr dc ipsa lardi-
late rcnicdia prai^stcntur : cilo rursiis in incendinin
flamnia •^ revocaiur, nisi totins ignis, eiiam iisque
ad extrcmam scintillam, materia resiinguatur; nt mc-
rito biijusmodi bomines sciant sibi eliam de ipsa
niora m;>gis consnli et fiileliora nocessariis dilalioni-
biis rcinedia prsnsiari. Cxtcrnm, nbi crit quod custo-
dia sqiialidi carceris incliidnntur " qui Cbrisinm B
confitcnlur, si sliie pericnlo fidei sunt qui negave-
runt? uhi qiiod in nomine Dei caicnarnm ainbiln
vinciuntiir, si sine coinmiinicatione non siint qiii
confessionem Dci non rclinuerunt ' ? ubi qiiod
detenli martyres gloriosas « animas ponunt, si
qiii dcreliqnerual fidem pcriculornin et dclicto-
rum suorum non senliunt magniludinem? Quod si
nimiain impaiiemiam proefcrunl '' et intolerabili
fesiinationc commiinicaiionem exposouiit, frustra
qiierula is!a et invidiosa ac nibil adversiis verilaiem
valentia jaciant petnlanli ct intreno ore tonvieia,
quandoqnideni licuerit illis siiojnre retinere qiiod
nunc sua sponte qiiu;sita necessitate ' eoguntur

inus tc, bealissime ac gloriosissime papa J, in
Domino semper bene valere et nostri meminissc.

EPISTOLA XXVII.

(Pamel. , Rigalt., Baluz., xxvn. Paris., xxvi, Cxon.,
Lqis., xxxiH.J

CVPRIANIIS LAPSIS.

Arcumentum. — Argitmeiilum liujus cpistoliv iiifra lia'
bes Kpistola xxix. « Litleras, inqnii, ud me (ccerunt,
pacein noii damlam sibi poslulanles, sed f/«nsi jam
datain sibi vindicantes, quod dicanl Pauluin oiniiibus
pacein dedisse, sicut in litteris eorum quaruin cxem-
plum ad \!os transmisi, legetis, simul quid et ego eis
breviter rescripserim. > Desideralur autfm lapsorum
cpistola ad quos rescribit.

I. Dominus noster, cnjiis praicepla et monita ob-
scrvare debemus, cpiscopi bonorcm et Ecclesia; siiaj
ralionem disponens, in Evangelio loquitur i' et di-
cit Pclro : Ego tibi dico quia lu es Petrus, el super
istain petram (cdi/icabo Ecclcsiam meam, et portai infe-
rorum non vincent cam : ct libi dubo claves rcgni coelo-
rum ; et quw ligaveris super terrain crunt ligaia et iii
ccelis, el quwcnmque solveris super terram eruut soluta
et in ccelis (Mutth. xvi, 18, 19). Indeper temporuin et
successionuin vicesepiscoporum ordiiialioeiEcclesuc
ratio deenrrit.ut Ecclesia super episcopos " consli-
liiatur ct oinnis actus Ecclesi;u pcreosdem praeposilos
giibernetur. Cnm Iioc ilaqiie divina lege ' fun-

poslulare. Fidesenim quoe potuit Clirislum confitcri, C datum sit , miror quosdam aiidaci teincritate sic

LECTIONES VARIANTES.

" Saiisfacientes lam. EborA. NC. 1. Ben.

* Extinguilur \al.

<^ Cui noii Lum. Ebor. NC. 1. Ben.
'1 PrsstenlMr. Iiicpndium flamiiia; Lam. Ebor. NC. 1.
Lamina revocalur Vcr.

* Coeterum ubi erit quod judicia patiuntur , quod
carecre iricluduiitur Lam. Ebor. NC. 1. Bod. 2. Ben.

' Dei renucruni Lam. Ebor. NC. l. Munul.

K L'bi qui dctenti gloriosas, Lam. Ebor. NC. l. Mamit.
1» Praeferunt minimam patienliam Ben. Vat. Lam. Ebor.
Bod. 1, 2. NC. 2. Impalientiam pr?e se ferunl Oxon.
i Nunc neccssilate Lam. Ebor. NC. 1.
j Optamus te, fralor isigalt. Oxon.
* Loquitur Ecclesi» Bod. 1.
1 Hoc iia divina lege Bod. 1.

STEPII. BALUZII NOT.E.

Velus Remigianus , morbum resiinguit et finil. Ila
eiiam Gralianopolilaiius.

VII. — *'' Sisi patientia. Ideni codcx Remigianus,

71011 csl iinpaticntia. Iti cliam Sorboiiicus, Fuxensiset

Gratianopoliianiis. In rccentiore Remigiano et iii Di-

vionensi : Non est nisi paticniiainmorbis. Lncanusix:

Gaudcl palienlia durls.

JnlolerabiH (esiinulione. Veicra exeinplaria , iniole-
rabilemfeslinalionem comiiuinicationis. Sed baiic leciio-
nein Painelins aitessc pessiniam.

Querula. Ouidain libii vctcrcs, querelosa.

Optamus te. Uevocavimiis banc clausnbini veterum
editionnm, qiiam reperiinns cliain in quatunr anli-
qiiis codicibiis. Ncscio autcm qua aiictoritaie Rigal-
lius ;iliam induxit, qiiam cgo niispiam reperi. Angli
tameii cain reliniierunt.

Epist. XXVII. — II;cc cpislola iii velcri libro
saneii Dionysii Remensis ct in uno ineo esi anepi-
grapba. Iii edilione Morelliana dicilur csse Celerini
iid lapsos. lii ediiione Maniitiana , qii;c prima oiii-
^inin cst, et in libro Fuxeiisi, Cijprianus lapsis. Qu;e
cst vera lcciio.

I. — Cujus prajccpta. Seqni iii lioc locoplaciiitscrip-
turain libri Fuxensis, quam piiio cssc nicliorcm ea

Patrol. IV. S. Cypbian.

quam prscferunt editiones Manntii et Morellii et vclus
liber ntcns, ubi scriplnin esl, cujus prwcepta debemus
melucre ct obsercare. Codcx sancti Dioiiysii Kcnien-
sis, prwccpta scrvire et observare.

ISon vincent cam. Ila etiain in libro de Vnitale Ec-

j) clesia;, pag. 194. Codex Fuxcnsis, iion praivalebunt

adversus eain. Apiid P;iciaiiuiii iii epislola ad Sym-

pbronianiim conira triclatiis Nov;iiiaiiorum , non

convalescent adversus eam.

Tibi dabo claves. Quamvis islic claves non dontiir
Pelro, sed promiuantur, veleres lamen exislinianint
ei rccte, datas esse. eas(|ue solum Petrum accepisse
ait Optatus , sed cominunicandas cum c:cieiis. Ge-
rebat cnim, ut ait sanctns .^ugiisiiniis, lotius Ecclesi;c
figuraia generalitaie pcrsonam ; et erani iiiiqiie c;t;-
leri Aposioli quod fiiit Petrus, pari consortio pr;cditi
et lionoris et poiestatis, ut ait Cyprianus iii libro
de Unitaie Ecclesia;. Vide episiolam Sicplnini cpiscopi
Larissicac ad Boiiilaciiim papam II, eilitam iii col-
iectioiie Rnmaiia llolstenii, opistolam Mapinii epi-
scopi Kemensis apiid Frcberuni ct Dueliesniuin , et
Francisciiin Masonum lib., iv, cap. 3, i, de Miiiisie-
rio Anglicaiio,

299 DIVICYPRIAM SOO

iiiihi soribere vohilssc, utEcclesiic noniinc liiieras fa- A (limi Domini disciplinam quicle el Iranquillc agerc.
ccroiit , I quando " ecclesia iii c|iiscopo ei clero et Yalclc.

in omnilius slaniibus sit consiiiuta. » Absit eniin iiec
Doiuini ^ niiscricordia ct poicstas ejus invicta
palialur ut Ecclesia cssc dicalur lapsonim numcrus,
cuins criplum sit : Deiis nuti cst morluorum, sed vivorum
{Malili. XXII, o'i). Oinncs quideni vivificari optamus,
et ul in siatum pristinum resiituaniur precibus no-
slris et gemilibus orainus. Si aulem quidam lapsi Ec-
clcsiam se volunt cssc, ct si apud illos alque in illis
est Ecclesia, quid superest quani ut ipsi rogeiitur a
nobis ul nus ad Ecclesiam dignenturadmitlcre? Sum-
raissos crgo cl quiclos et verecundos csse oporlet eos
qui delicli sui mcmores satisfacere Deo debeiit, ncc
Ecclesiae noniine lilleras facere, cum se magis sciant
Ecclesix scribere.

11. Scripserunt autein mihi nuper qiiidam de lapsis
liumiles el niiies el trenienles ct meiuenles Deum, et
qui in Eeclesia sempcr gloriose et grandiler operaii
sunt, ct opus suum nuraquam Doinino imputaveruul,
scienies illum dixisse : El cum haec otnma [eceriiis,
dicile : Servi supervacui sumus, quod debuimus facere
fecimus {Luc. xni, 10). Quai illi cogitanles, ct quam-
vis libello a niarlyribus acceplo, ut lanien a Domino
saiisfaciio sua admilli possil, oranies scripserunt
inihi se deliclum suum cognoscere et poenitentiam
veram agere, nec ad pacem tenicre aut importune
properare, sed expeclare pnesentiam noslram, di-
centes pacem quoque ipsam, si eam nobis praesenti-
bus acceperint , dulciorem sibi futuram. Quibus
quantum gralulatus sim Dominus testis est, qui digiia- r
lus est oslendere quid ejusmodi ct lales servi de
cjus benignitate mereanlur. Quas lilteras cuin nuper
acccperim, et nunc aliud scripsisse vos legerim, peto
discernaiis desideria veslra, el quicumque estis qui
lias lilleras nunc misislis, iiomina vesira libello sub-
jiciaiis et libellum cum singulorum noniinibus ad
ine transmitlaiis. Antc est enim scire quibus rescri-
bere iiabeam. Tunc ad singula quae scripsistis pro
loci etaclus noslri mcdiocriiale rescribam. Opto vos,
fralrcs cliarissimi,. semper benc valere et sccuu-

EPISTOLA XXVIII.

(Pamel., Rig., Baluz., xxvm. Paiis. ,
Lips., XXXIV.)

XXVI. 0,\on.,

AD PRESBTTEROS ET DIACONOS.

Argumentum. — Argumenlum hujus cpislola; saiis
convenit cum prmccdenti , ac puio cam esse
de qua in sequenti epistota loquilur ; laudat cnim
clerwn suum, quod Caium Diddensem presbijterum,
et diaconum ejus, qui tapsis lemere communicabanl,
commwiione movissent , et ut de aliis quibusdant
idipsum fiat hortatur.

I. Cyprianus presbyleris et diaconibus fratribus
g salutem. Iiitegre ct cum disciplina fecisiis, frairos

charissimi, qiiod, consilio collegarum mcorum qui
pracseiilcs eranl, Gaio Diddensi piesbytero ct diacoiio
ejus censuisiis iion cummuiiicanduin, qui, communi-
caiido cum lapsis et ofTerendo oblalioiies eorum, iii
pravis erroribus suis Irequenter deprebensi, et somel
at(|uc itcrum, secundum quod inihi scripsislis, a cul-
legis meis moniii ne hoc facereiit, iii prssumplione
et aiiilacia sua perlinaciler perstilerunt, decipientos
qiiosdain fialres ex plebe nostra ; quibus nos omni
humiliiate <= consullum cupimus, ct quorum saiuli
noii adulaiione composila, sed sincera lidc prospici-
niiis iit vera poeniteniia el gemitu et dolore pleni)
Dominum "i deprecentur, '» quia scriptum esl : Me-
mcnlo unde cecideris, et age pmnilenliam {Apoc. ii,
5) ; et itcrum lo(|uitur Scripiura divina : Sic dicit
Dominus : Cum conversus gemueris, lunc salvaberis, et
scies ubi fueris {Isa. xxx, 15).

II. Ingemiscere aulem et agere poenitentiam quo-
raodo possunl quorum gemiiibus et lacrymis inler-
cedunl quidam de presbyicris, ui cominunicandum
cum illis tcmere existiment? ncscieiiies qiiia scri-
pltiin est : Qui vos fetices '^dicunl, in errorem vos mit-
tunlfCtsemitampedumveslrorumturbant {Isa. iii, 12).
Morilo salubria iiostra ctvera consilia nihil promo-
vciit,dumblandiiiis ^ ct palpationibus perniciosis salu-

* Voluisse, quando Impr.

* Ne Oomini Oxon.
" Ulilitate JSorf.l.

LECTIONES VAIUANTES.

d Doniiiii Bod. 1.

•-' Nescienics scriplum esse : Qui vos et beatos Bod.
}) f Blandienlis Conjic. Rigall.

STEPH. BALLZII NOT.^.

Vl Ecclesioe... facerenl. Isla addila sunl cx libro meo
vetere el cx ediiione Morollii. Quae iniror prajler-
iiiissa fuisse a Pamelio et Uigaltio , cuiii absque iis
seiisus iion sit inlegor. Uecte ergo fccerunt Angli
isla reponcntes. Ueiiihaitiis oniisit, quia ea non iii-
vcniebat iii ediiiiuie Uig:iltii.

Quando Ecclesia. Vorba suiit lapsorum ad Cy-
prianuin.

Invicla. Non adnioncrem lianc vocom, quam prac-
tcrunl C(litionos.M.inniii, .Morcllii, et P:imoIii, qu;e
cxslal etiam iii lihro nieo vclcri et in Giaiinnoiioli-
taiio, posiiain a ino esse in lioc loco, nisi Uigallius
cl odiliu Aiiglicaiia pro ca habcronl, iuvidiam', nullo
sensii aiii ccito pcssiino. Puto aiitcin Uigaltiuin eaiii
jiravani Icciidiicni accipisse ex libro Fuxciisi , quo
usum cbsc illuiii consial.

II. — Benignilale. Liber meus el edilio Morclliana ,
boniialem.

Epist. xxviii. — Ilaec epislnla priniiini ediia
esl a Manutio. Pamcliiis niilliim illiiis veliis cxciiiplar
halinii. Aiigli unum li;ibiierunt cx bibliotlieca Bod-
loiaiia. Ego uniim Iiabiii ex Colhertiiia , quod fuit
olim collogii Fuxensis. Habui etiam iiiium ex niea,
aliud cx urbe Graii;iiiO|iolilaiia. Piirro epislola ista
bis descripta cst iii libro Fuxensi.

I. — Composiia. Ila codex Fuxeiisis et ediiiones Ma-
niilii ci MoreHii. Atcodex iiiens ct Gralianopoliianus
pnoforunt corrupla. Sic etiam iii uno Bodloiano legi
iiioniioront Angli.

II. — Blandiiiis. Tacitiislib. illisioriarum : Blandili<e
pessimum vcri affeclus venenum. '''" Et in vita Agri-
cAx : Pessinmm inimicornm genits h?"ianies, Cicero

EPISTOLA XXIX.

302

taris vcril^s iinpctliiui', ct pniilnr lapsorum saiicin cl A scro rcpctoiKliini pntavernnl , ct iianc singulorum

•Jcgra nicns (|iioil corporalilcr (|noqiic a'gri ci inlinni
sirpc paiiiinlur, ui, diini salulires cibos el uiilcs pn-
Uis (|iia-i aniaros ct aliliorrciilcs rcspnunt, ct ilia
qiuc oliicctaro el ad prxscns siiavia viilenliir csse
appcliinl, pcriiicicin si!)i et nioricin per inainlici-
liaiii ct iiilcnipcranliani provoceiit , ncc proliciat ad
salutcni artificis mcdela vcra, diini Ijlandimcniis de-
cipii dulcis illcccbra.

III. Vos ilaque, sccunduni lillcras nieas (idelilcr ct
salubriter consulcntes, aconsiliis melioribus ne ri!cc-
datis. Legile vero lias easdein iillcras ct collegis
meis, si qui aut pracsenlcs fucrint aut snpcrvencrini,
«l unanimes et concordcs ad fovenda et sananda la-
psorum vulncra consilium salubre leneanius, tra-
ctaturi plenissime de omnibus cnm convenire iu B
imuni per noiiiini misericordiam coeperiinus. Inierea,
si qnis iin;iio(lcratiis ctpraeceps, sivc de nosiris
presbyleris vcl diaconibus, sive de pcrcgrinis, ausus
fuerit anle scnlcnliam noslram coinmunicare cuin
lapsis, a coinmnnicalioiicnostraarccauir.apiid oiniies
nos causam dictiinis lenieritatissusi|uando in unum,
pcrniitlenteDoinino, coiivenerimiis. Di,'siderastis quo-
que ut de Pliiliimeiio ei Foriunalo iiypodiaconis et
Favoriiio acolytho, qui medio leinpore recesserunt
ct nunc venerniil, qiiid niilii videaiur rcscribain.
Cui rei non potui iiie soluiii judiccm darc, cum multi
adbuc de clero abseiites sint , nec locum suum vel

iracianda sit ct liinanda plcnius ralio, non lantum
ciim collegis nicis , scd et ciini plcbe ipsa universa,
Expensa eniin niiideraiionc libraiida et pronuntianda
res csi.ipueiiipnslcriini circa niiiiislios Ecclcsiaicon-
sliiual cxcinpium. Intcrini sc a divisioiic tncnsurna
lantuin coiiiiiieant, non qiiasi a ministerii) ecclcsi.i-
siico privaii csse vidcantur, scd ut inlegris omnibus
ad nostiain piaseiitiam difrcrantur ". Oplo vos ,
fraires charissiini.scippcr bcne valcrc. Fraternitnlein
univcrsani salulate, ct valete.

EPISTOLA XXIX.

(Pamcl. , Rigalt., Balu7.. , xxix. Paris , xxxiu. Oxon.,
Liiis., XXXV.)

AD rRESDVTEROS ET DIACONOS MVJE CO.NSIS TENTES

AitcuMENTUM. — Clenii Romaims ecrtior ledditur de
temeriiaie lapsorum tjui pacem deposcebanl.

Cypriaiiiis prcsbytcris et diaconibus Roma! consi-
stciilibiis frairlbus saliitcin. Et diicclio communisct
raiio cxposcit, Iraires cliarissimi , nihil conscicntisc
vestrx siibtnibcre dc liis qu;c apnd nos gcrunlur, iit
sit nobis circa uliliiateni ccclesiastica; admiiiislratio-
nis cominune consiliuiii. Nam, posteaqiiam ad vos
lilteras feci , quas misi per Saiiirtiin lcclorem et
Optatum bypodiaconuin, (pioriniidaiii liipsoriim con-
spirata tcincritas ^, qui poenitcntiam '" agere ct Dco
salisfacere dclrectanl, lilteras ad nic fccerunt, pa-

LECTIONES VAWANTES.

Q dara lemerilate ilanut.

" Cognltio bajcdifTeratur B(w/. 1.'

l Quorumdam pros|iecta temeritas Oxon. De qnoruni-

STEPII. B.^LUZIl NOTyE.

in libro de Amiciiia ail nullam pcstcm esse m.ajorem Sero. ILcc est leciio editionis Manniianx et codicis

qiiam adnlationcm, blanditiam , asscntaiionem. Dio Gratiiinnpolitani, Editio .Morcllii et iiniis Bodlcianus,

Cbrysostomus Oiai. iii , scribil omniinn vitioruiii sorie. \n ineo, sorore, pro sorre, iit opinor.
lurpissimiim esse adiilaiionem. Ilieronymiis in epi- Jl/i»!s(ros. Quamvis iion diibilciii qiiin Ii.tc lcctio

stola «(i iiusfoc/iiui)! de virgiiiilaie servanda : Adu- sit bona, admonere tamen delioo iii codice Fiixensi ,

lator qiiisque btandiens inimicns est. Idem in Dialotjo in ipio, ut ainea dixi, EpisloFa ista bis dcscripta est.

coiilra Pel.igianos ; Seinper insidiosa , cullida , blanda
esl adulatio. Sanciiis Aiiibrosius , seu qiris aliiis, lib.
lii Officiur. cap. 16 : Non esl enim vera nmicilia ubi
est fallax adulalio. Scneca dixit Epist. xlv, adula-
lionem essc simileiii aViirili-.e.Apnd Plularchiiin cxsiat
libcr ijuoinodo possit adululor ab ninico iiiternosci.
Syinmachus lib. i , JLpist. 5 1 : Quassa fide sitnt qni
jugiter blandiuiitur. Ovidius lib. iii Ainorum, clecj. 8;
Impia sub ilulci mclle vcnena lalcut.

conslanicr scripiiim esse omnci viros. Qiio ctiam
modo scripluin fnissc in Vcroncnsi niilii coiislat.
Scd alii libri vclcrcs et edilioiies pr.x-feruiit minisiros.

A divisione. Sic edidit .Morelliiis pro eo quod cditia
Maiuitii lialiei, dietionc. Scd iii codico Latinii ct in
Vcroiiensi, tinii cliain iu Fuxeiisi, scriptum est, a
diciione. .Mciis coiirirmat editioneiii Morcllii.

Men&uriia. IiilVa Kpi^t. xxxiv, p:ig. 28, divisioncs
mensnrnas wqnnli:^ qiianiiliiiibiis piiriiuntnr. Uulinus
lib. IV, ca|). 28, ceiiliiinquinqiiaqiiila denariis wcnstrtiw

. iv.cap. __ , , ^

Placcn'iiios vocaladuliitorcs vcliis aucior glossic ni Q prwsialionis. Codcx Fiivcnsis ct Gratiaiiopolilaiiiis
capiiularc Karoli .M. de lausis Iialix, ul iiioiiiiimus cl ctWui) Minclln iiiciisiminliuin,incuiiineiisnraiiinlum.

toni. II Capilulnriuin pag. 1013.

Inaudie.minm. (lodcx Fiixciisis, inobedientiiim. Ft
tsnicii idcm codex in llpistola xi.n, pag. ;>6, liabct ,
quiv discordiosis ct inandieniibus scninlnluin. Ttrliil-
lianiis in libro de Exlionaiione Casiiiaiis dixii obau-
dicnliam.

III. — A'o)! polui me soluin. Ita Maiiiilius ct Rigal-
tius. At in libro iiico vclcri, iii Gialiiiiioporuain) ct
in iino Biidlciano lcgitur, »o;i ;)ii(o nie soliim debere
sentenliam dare. Sic eiiiim in cdiliniic .Morcllii, nisi
quod posiiit puliii pro piito.

Loctim suuiii. llii 1'anicruis ct catcri. MaiiUlius
cdidit, lioc soluin. Qiio cliiiin iiioil i lcgiliir iii coilicc
Fuxensi. Sic ctiani r'TCii scripluiii iiiis-.c in uiio
CodiceYaiieano.

EcisT. XXIX — Triii isliiis Epislol.T, qnaiii dcbe-
musciliiiiiiii .Miiiiiiliaiiic, cxcniplaria liabui, miuni ex
bililiolhccii Collicrtiiia,(piiHi liiit (ilim collcgii Fuxcn-
sis aliiiil ox iiua, lciiiiiiii cx mbe Gialiaiioixjlitana,
Aiigli iiiiuni liiiliiicriiui cx Bodleiana.

Itijnodiaconiiin. 1'oslca iii oimiihns cdilioiiibiis (pi.-u
priidiiiiiinl post Maiiiiliiiiiain adilitnr frulres uosiros.
Qiiic vcrlia, adilila viilclicct a .Morcllio, nos sustuli-
iiiiis iil superlliia, qiiia iioii exstiiiil iii lihris noslris
vclcriliiis. Et liimcii iii GriUianopDlilaiio post liijpo-
diiieoniiin addiliir frnireiii nostrnni.

Quoriuiidameoiiiipirnia. Ncscio qiia aiicloiilale Mo-
relliiis aililidil quorumdam prospecln lemeriiute. Nain,
prieicri]iiaiii iiiii)il vox prospeela istic ncccssaria iioii
Cbi, ca non cxslal iii cdilionc Manulii, netjuc ia w

DIVI GYPRIANI

iios decet ' pro coipore tolius Ecclesiac, cujiis pcr A subnixus, el verus sibi in decrclis

varias quasQue proviucias iiieiubra digesia sunl,

cxcubare. Sed nos eiiani ante liiteras tiias fraus cal-

lidi iioininis hlere iioii poluit : iiani, cuin aiiicbac

quidaiu vx ipsius nequiti;c ccdiorle venissel vexiila-

rius Privaii Fuluriis, ct fraudulcnter liitcras a nobis

elicerc ciirarcl, ncc quis csset laluil, iicc lilleras

quas vulebat acccpit. Uptanius lc in Uoinino boiie

valero.

" EPISTOLA XXXI.

(Erasni., u, 7. Panicl., Rlgalt., Baluz , xxxi. Paris., xxx,
Oxon , Lips., xxx; Novalian. opp. edil. Jacksou. p. 277.
Gallaiid., Itiljliolli. Vell. PP. ni, p. 291.)

CLERI nOUANl kV CWRWW».

AnccuENTUU. — Quud puucis epislola prwcedenti , nunc

coeleslibus le-
siis cffectus, soleai solo Deo judice esse conlentus,
necalterius aut landes pctere aiii accusationes perti-
mesccre, tainen geminaia suni iaude condigiii qui,
cuin conscientiani sciant Deo soli deberc sc judici,
acliis lamcn suos desideranl etiam ab ipsis suis fra-
iriliiis comprobari. Quod te, frater Cypriane, faeero
non iniriiiii est, qiii, pro lua vcrecundia ct ingcnila ^'
iiiduslria consiliorum luoriim, nos non lam jiidices
voliiisti qiiain participes inveniri , ut in tuis rebus
gesiis laudein tcduni, dum illas probamus, inveni-
remus, el luorum consiliorum bonorum cobairedcs'^,
quia ct arfirmatores, esse possimus. Idem omiies
credimur operaii ' , in quo dcprebeiidimur ea-

dera omncs censura; et disciplinai consensioiie so-
taiius et iolide iracicU Clerus Homanus, respvndeiis B ciati.

alieri quoque cpislolm Cypriani, e qua verba aliquot n. Q„ij enim magis aut in pace tam aplum aut in

citai, qu(e exstare iion pulatur, obiler etiam gratias i,e|[o perseculionis lam nccessarium quam dcbi-

acjii Cypriano pro inissis UUeris ad mciTlyres et coii-
fessorcs Roinanos. Scripta est autein, uti et piceceden-
tes Cleri liomani, vacaaleSede post mortein Fabiani.
I. Cypriano p.tpse presbyteri et diaconi Ronuc
consislenics salutem. Quamquam bene sibi con-
$cius nnimus, et evaiigeiicjc disciplin:c vigore ^

lECTIONES

■ Nos Jocel Bod. 1 . ,
l- Rigore Bod. 1.
« Castris Vat.
d £1 iji^eoiU omii. Un-

tam 8 severilatem divini vigoris lcnerc? quam qui
reiniserit, inslabili rcriim cursu crrct •» scinpcr ne-
cesse esl, et liuc atque iiluc variis et ineerlis nego-
tioruin tcmpcstalibus dissipctur, et, quasi extorlo de
iiianibus consiliorum gubernaculo , navim eccle-
siaslicx salulis illidat in scopulos ; ul apiiareat iiou

VARIAiNTES.

<^ Consilioriim haeredes Soir luu

f Operari Lin.

K Quani ut debeat Lin.

'^ Kual Lin.

STEPH. BALUZII NOTiE.

Vexillarius, id cst signifcr scdiiionis, ul vocaliir in Q legiliir in liiulo : Iiicipii ad liomanos. Qnamqnam sibi

Epislola Lv, pag. 83, nrf C'oriu'/iM»» , eo modo qiio
Pascbasins vocaltir signifer riiroiis iii e!'islol;v coiici-
Jii .\qi;ilcicnsis m\ Gratiannin imiicraloreni , et co
ctiaiii niodo i|iio I,arnius Pac.iliis Dicpanins (liiccin
coplariini Maximi lyraniii vocavii ie.i(//flr(nii! .s«cri-
leqw fnciioitis, iii paiiejiyrico qiieiii dixil Tlieodosio
Augiitlo , el luictor iiaiiegyrici dicli M;ixiuilaiio Ail-
giislo ojiis ailvcisarium vocal signiferum nefariie fa-
cliuuis. Sic liolierliis Gervasii episcopiis Seiieceiisis
iii ir;i('iatii(/(.' Scliismiiie, l).iriliiilom;eiiin arcbicpisco-
puiii liarcn.em vocal {■e.xilliirium schismaiica: pravi-
liiiis. iii uotis ud Vitas Piiparum .Avmionensium, pag,
1270.

fiiiurus. Iia codcx Vcronoiisis. Miror Aii.i;los, qui
Rig;iliiaiiam edilioncin se^jiii soleiit, cxcudisse fuiu-
rus. I'cssiiiie lleinliartus, (jiii, lepudiaia cdiiioiic Iti-
gallii.qiiai boiia esi, vcleiem rcvocavit ci scrip.-il:
l'rivali et furlo cic fraudulenler. Iii liliro iiieo veteri
legiuir fuiuros uc fruudotenier. Pamcliiis exislimavit
Futurimi et Fclicissiniuiii cssc eiimdein boniineiii.

Epist. xxxi. — Ila'c Epistola valde miitita clnilii-
lominus iiiierpolaia csi in codice sancii Arnulplii
M( lensis ; ciii panlo posl iniiiiim iiiseriiini esi pio-
lixiiin fragmenliiin cx libro de Laude Minlijrii , niiiii-
rnin ab l':s verbis pag. 343, ul qunulum in e.ipriiuenda,
nsqiic ad secum ipse convolvens. Sed posl i^la rediliir
ad cpistulain in liis vcrbis p:>g. U, liiibitum niipiiii-
rum non liabenlem usque ad (inem. I'r;T!tcrea iiiagiia
(lars istius Episiohe disjuiieta exsial siipni iii codicc
illo post Episiolain xvii, ipia; dala esl ad Cornelium
ct incipit : t.t egisse nos.

I. — Quamquttin... sibi. Iiivariisexccrptisqiirccxstant
in calce Gperiim saiicii Cypriani in veicri codice, (|ui
fuit olim monastcrii Fossatcnsis, nune veio ineus est,
cuin illis descriptum sit inilium isiius Episloluj, sic

bene coiiscius. Et iii (iiie nddilum est : K.xpUcit nd
liomanos. Sed islud f;dsuiii es^c conslat ex tciiore
ipsiiisEpistohc, qiia; certo scripla esl a Clcro Roiii;h;o
.nd ('y|iriaiiiiin , uli oliam adiiotatiini est iii codcn
GratiaiiO|iolil;iiio iii fronlc Epistobc : (.7cri liomani nd
C.yprinnuin. Et tanieii lliiiciii;irus iii libro de l'ra'ilc-
sliniilione adversus Gollicsc;ilciim pag. 73, cilal ex
Ejiisiola ad Uoniaiios. Exqiio liquel crrorein csse ve-
lusiuin.

Dccrelis coelestibus. Ilaiic lectioncm ropori in cclo
cndicilins ;i4ilii|iiis. .Angli nuiiieiil iii codioc Valicaiiit
lcgi cnslris cwlesiibus. (Jiiaiii leetioiiein inerito ;iil lii-
g;iliius silii iiiiii |il;icere. I)e casiris^coclcsubns viiie
qiiie notaiitiir ;id Epislolain XLlv.

Dum illas probiwuis. Infra, Episl. lxxi, pag. 127 :
Qiice suhibriler suijijernniur , si sint vera et leyilimii ,
ipsa poiius nosira dHcamus. Quoil cniin probamiis
niislrnm faciimis , ut ait imperalor Jusliiiiiniis in
D constitulione deGiiiicepiioiieDigcstoriim. Iiein Ca;Ie-
slimis papa , sivc qiiis alins auctor sit collcclionis
cnjusdam qiuc iiiiertlecrelacjiiscircninfcrliir, !of|iiens
dc scnleniiis saiicti Aiigiisiiiii de graiia Cliristi, ait
cas siias fecisseaniisiiics aposlolicos cuinproliaruiit.
Cassianus, lib. vi de Inciirimtione Domiiii, cap. 9 :
liepelnmus confessionein symboli et luam. Tua enim
qiia; itliiis, quia confessionem illius luain confitciido (e •
cisti. Joaniies Saresbericiisis iii prologo Pnlicniiici :
Qiticquid ubique bene diclum est , '''" facio iiieum. Idem,
Episi. ccxxx : Nonne et omiiia nostra fncimus quibus
noslram impcrlimur auctorilalein.

II. — Naviin Codexsancti Rcmigii Reinensis, navem
ecctesiasticce disciplina; illidat. Divioiiciisis cl rccen-
lior Victorinus , navem Ecclesiw falsoi illidul in sco-
pulos.

S09

EPISTOLA XXXI.

oiO

aliter saluti occlesiaslicofi consiill pflsse nisi si qui et A stis cos qui se ipsos inndeles illicita iiefariorum li-

conlra ipsam faciunt , qiiasi quiilam ailveisi fluclus
repellanlur, et discipliuaj ipsius sempcr cusiiitiiia
ratio quasi salulare aliquod gubcrnaciilum in lem-
pestale servelur. Nec Iioc nobis nunc nupcr consi-
rnini cogilalum est, nec licec apud nos adversus iin-
probos modo superveneruni repeniina subsidia ; sed
antiqua hxc apud nos severitas , antiqua fldes,
disciplina legilur anliqua : quoniam nec lanlas de
nobis laudes Apostolus prolulisset " dicendo, Quia
pdes vestra prwdicatur in toto mundo (liom. i, 8),
nisi jam exinde vigor iste radices fidei de tempori-
bus illis mutuatus fuisset; quarum laudum et gloriac
degenerem ^ fuisse maximum crimen est. Miuus
cst enim dedecoris numquam ad prxcouium laudis
accessisse, quam de fastigio laudis ruisse : minus «
cst criminis honoratum bono lestimonio non fuisse,
quam honorem bouorum testimoniorum perdidisse :
Minus est sine pmedicalione virtntum ignobilem sine
laude jacuisse *•, quam exha;redem fidei factum
laudes proprias perdidisse. Ea enim qjise in aliciijus
gioriam proferuiitur, nisi anxio et sollicilo labore
servenlur , in invidiain maximi criminis intuine-
scunt.

III. Hoc nos non falso dicere superiores nostrai
lillerse probaverunt , in quibus vobis sententiam
nostram dilucida expositione protulimus et adver-

LECTIONES

o Protulit Lin. Bod. 3.
1> Degeneres Un.
" MiQoris Bod. 1.
<i Taeuisse Liiu

bellorum professioue prodideraut , quasi cvasuri
irrelieiiies illns diaboli laqueos videreiiiur, quo ."
non miiius quam, si ad nefarias aras accessis-
seni, Iioc ipso quod ipsum conleslati fuerant leiie-
rcnlur, sed cliam adversus illos qui acla ' fecis-
sent, licet procscnles cum fiercnt non affuissenl,
cum prsesentiam suara utiqnc ut sic scribcreiilur
maudando fecissent. Non est euiin immunis a
scclere qui ul ficrei imperavil , nec est alienus a
criniine *' cujus conseiisu , licet non a se afluiissuni
criinen , lamcn publice legilur; et cum loliim fidei
sacranieulum in coiifessione Chiisii iiomiuis iniclli-
galur csse digestum , qui fiillaccs in exciisalione
prrcstigias quaM-it negavit, e( qiii vull vidcri propn-
B sitis adversus Evangelium vel ediciis vcl lcgibus sa-
lisfecisse, lioc ipso jam paruit quod videri paruissa
se voluit; necnon etiam conlra illos quoqiiequi illi-
cilis sacrificiismanus suas atque ora polluerani, pol-
luiis nnle menlibus propriis, undc eliam sunt ipsa;
nianus atque ora polluta, fidem nostram conseiisum-
que monsiravimus. Absit enim ab Ecclesia Roniana
vigorem suum lam profana fucilitale dimitterc et
nervos severitalis eversa fidei majeslale dissolvere ;
ut, cum adhuc non tantum jaceant , sed et cadant
eversorura fratrum ruina;, properaia nimis rcmedia
communicationem utique non profulura praestenlur,

VARIANTES.

<^ Hoc evasuri in retinendis illos diaboli laqueos viJe-
rentur, quod Lin.
p ' Accepta Lin. Bod. l. Benev. ManiU. Oxon. Lips.

STEPH. BALUZII NOT^.

Antiqua... severitas. Ista , qnoD addila sunt in edi-
lione Mauuliana, desiint in antiquis cdiiionibus el in
dnobus anliquis codicibiis. Habeiitur auteni iu aliis.

Liitera: probavenint. l'ostea seqnilur in codice san-
cli Ariiulplii fiagmenluin ex libio de Laude Murtijrii.

111. — Irrelieiiles. In uno libro inco vcleii Icgilur
rclinentes; iii Rcniciisi sancti Dionisii , in retinendis
iltis diabuli laqueis.

Maniiamlo. Sic iii aclis CoIIalioiiis C;irllingincnsis
iiilcr Calliolicos elDnnatistas videiinis pliires cpisco-
pos mandasse collcgis suis iil snani pncseiniaiii siia
liroipsissiibscriplione exliiberfnl. Sic.nccloiiginqno
laiiiiiiii cxeiiipla repclintiir, Nalalis ab Oea scnieii-
li:iiii (lixil iii Concilio Carllingiiiciisi siib Cypriano pro
si! ct pio Ponipcio Sabrateusi et Dioga Leptimagnensi,
qui milii manilarerunt.

Bellovacensi, quibus impetrare divino judicio, pro i»i-
perare. Facilis error, qui admissus est etiam in alio
veieri codice ejusdem ecclesia;, in breviario nimiruni
Liberati cap. 18, iibi pro, niliil impelrantes dimisil ,
uti liabent editiones et ires libri veteres, codcx ec-
clesia; Bellovaceiisis habet imperantes. Sic apud Fiil-
genliiim Placiadem lib. ii Mijiliol. ,uhi agit de Vulcaiio
et Mincrva, lcgendum cst Jupiter impcravit , pro co
quod ibi legitiir impelravii. Conlirmat lectioiiem a mo
relentamin boc loco Cypriaiii Laclanlius in epitoino
Divinarum Inslilulionum cap. 04: Vetusprwcepliim cst
non occidere.Quod sic uccipi debet, nontamquamjubea-
mur ab homicidio tantum, qiiod ollm legibus ptiblicisju-
betur, munus abslinere, sed nec jussione iiiterpositn nec
verbo licebil periculum inferre. Illiim enim tormentis
siibdi oporlere cujus consilio aique iustiiiclu aliiis ad

^on esi immiinis. Cicero apiid Aminiiiniim Marcel- D iicciisalionem accesserit prominliavii iniperaior Coii-

liiiiim lib. XXVII : Quid cnim inlerest iiiler siuisorem
fiirii cl probnlorcm? i\uoi\ siinipliim est cx scdiiid»
Pliilippica. Sennca, Troadc : Qui non velnit peccare
ciim possil, jvbet. El iiifrii : Ail uiiclorem rcdil sceleris
eoficli ciilp!i.\nmn' Epislid.c n(/(,'(/i((i/ifim,iiili'r Opcra
lliiTOiiviiii : Quanlum enim ud peccali ralioncin perli-
iicl, nocnit qui el nocere disposuit Viilciiiis .Maxiimis
lil) IX, raput '■1 : I iiiqiio animo sceliis inlueri scclns
(idmillere fiiit. Arator, lib. ii Acliiiim Apostoloriim :
Acc pcena seqnestrat quos par ciilpu ligal.

Imperuvit. ihr.c lcctio vidctiir opliiiia. Et lamcn
illaiii iiiin inveni nisi iii iiiio vcteii libro. Ca^tcri ct
cilitioiics Paniclianic vciusliores llabeiit impetravil.
Paincliiis aiiieui iiiutavil,secnlus coiijccturani Cosic-
rii, qiianivis lalealiir se iibiqiii! Icgisso impetruvil. Sit
InEpislolaxLivCodicisEncyelii scriplumest in codice

siaiilimis in lilulo Codicis Theodosiani ad legeni ju-
liam Mitjeslatis. Ei apiid Jiilinm Paiilnm lib. v, tit.
25 : Mundalores cmdis perinde ut liomicidw punianlur.
Salvianus lib. vii, cap. 19 : Poteslas qiiippe maijnaet
potenlissima , quai inliibere scelus maxinium polest ,
qua.si probal debere fieri, si sciens patitur perpelruri, Iii
cujus enim nianu est ut proliibeat, jiibel ayi si non pro-
Itibel admilti. I^iiiiodius lili. i Episl. v : Fccisse scelus
crcdilur qui potuisse facere perliibelur. Pacianus in
Parcenesi ud Pmnitentiam : Addo etiam non solns maniis
iii liomicidio plccti , sed et omne consilium qiiod allcrius
anintani impeyitin morleni. Epislfda episco|ioriini tE-
gypli ad l.eoucin iiiipcraKirem in capile vii Codicis
iMicyclii : Postea eliam lioniicida pe.ne maiiibiis propriis
lioc itefiis efficiens, el propleren coiidemnandiis , quaiido
ageiiti qui jubet malum fieri in supplicio proximus est.

511 DIVI CYPRIANI 312

cl iiova pcr niiscriconliam falsam vulncra " vcle- A conclignis landilms pro?cculiis ^ acoendisii nd mulio

ribus transgressionis vulneribus imprimanlur, ut ini-
seris ad evcrsioiiein majorcm eripiaiur ei poeniien-
tia ! Ubi enini poicrit imlulgeniia; mcdiciiia profi-
ccre , si eiiam ipse medicus iniercepta pocniienlia
indulget periculis, si lantummodo operit vulnus, nec
sinit necessaria tcinporis rcmedia obducerp cioairi-
ceni ? Iloc iioii esi curare, sed, si dicere verum vo-
luiniis, occidcrc.

IV. Quamquam confessorum quoque quos hic
adliuc in carcercm dignitas sux confcssionis iiiclii-
sil, ct ad cei lanicn evangelicum siia (idcs in coiifes-
sione jain gloriosa semcl coronavit, liltcns Iiabeas
conspirantcs cum liiteris iiosiris, quibus severilaiera
cvaiigelica; disciplinoc proiiileriinl ct illicitas peiitio-

ardentiorcm coclcslis gloria; cupiditatem, qiiod pro-
iios impnlisli, quod, ut crcdimus ct optamus, viclo-
rcs fiituros viribiis tni serinonis animasli ' ; ut,
qnamqiiani Iii'C lolum de fide conlitcnlium i el de
diviiia iiidtilgeiilia venire vidcalur, lameii in marty-
rio suo libi cx ali(|uo dcbiiores facli csse vidcanlur.
Sed, ul ad id unde digrcssus scrmo vidcbaliir esse
rtirsus revcrlainr, quales iittcras in Siciliam qiioiine
miserimus subjeclas liabcbis : qiiamquam nobis dif-
ferenda; liujus rei neccssitas majorincuinbat, qiiibus,
post excessmn iiobilissima; memoriie viri F:ibi;ini,
noiulum est episcopus propter reriirn et leniporiiin
diincullatcs conslitutus , qui omnia isla modcrc-
tur '^ et eorum qui lapsi siinl possit cum auctoritalc

nes ab Ecclesi* pudorc revocariint. Nisi lioc fecis- B et coiisilio liabere rationem : quamqiiam noliis in

sent, disciplina; cvaiigelica', ruina; non facile sarci-
rentur ^ , pra;sertim cnm nulli magis tam congrucns
esset leiioreni evangelici vigoris illibalum dignila-
temqueservare <•, quam qui se excruciandos et cx-
carnificandos pro Evangelio fiircntibus iradidisscnt,
iic marlyrii <i Iioiiorcm mcrilo perdercnt , si in
occasioiie ••, inarlyrii pra;varicatores Evangelii esse
voluissent. Nam qiii id quod liabct non custodit in
co cx quo illud possidet, duin id ex quo possidcl vio-
lai, amiliit illud < quod possidebat.

V. Iii qlio loco maximas tibi atque uberes gratias
referre dcbemus ct reddimus qtiod illorum carceris
teiicbrns litleris tuis illiiminasti k , quod ad illos
venisii, quomodo inlroirc potuisli, quod illorum aiii-

tain ingeiai negolio placeatqiiod et tii ipse traclasti,
prius Ecclesia; pacem i sustinendam, deindc , sic
collaiione consiliorum cum episcopis, prcsljyieris,
diaconis, confessoribus pariler ac siantibus laicis
facta, lapsorum tiaciare ralionem. Perquam cnim no-
bis et ** invidiosumetonerosuin videtiir non pcr inul-
tos cxaminare quod per multos commissnm videauir
fuisse, el uniim senteiitiam dicere, cum lam grande
crimen pcr multos diffusnm noieiur exisse; quoniam
iicc firmiim decreium poiest esse quod non pliiri-
morum videbitur liabuissc conseiisum. Aspice toium
orbein pcne vastatnm et ubique jacerc dejectorum
reru|uias et niinas , ct idcirco tam grande ex|ieli
coiisilium qiiam late propagatum videtur csse dc-

mos sua fide et confcssione robustos tuis alloculio- (] lictum. Non sii minor medicina quam vulnus, nnn

iiibus liiierisque recreasii, qiiod, felicilaies corum

LECTIONES

* Facia vulnera tin. j
•> Sarcirciit Bod. 1.

* Illibala diguitale servare T'at.
«1 'fradidlssenl niarlyris BoU. i.

* Occisionc Lin.
f Violal, violat illud Oxon.

Pioficere. Ita cmendaiidiim csse cxislimavi, sccutus
aiictorilaicni veleruin excmplariuin et edilionum pro
ooquod postcriores editiones pr.cferunt proccdere. Sed
li:inc lanicii iiliiniani leclionemegomereperissefaieor
iii diioliiis liliris meis vetcribtis, in Gratiaiiopoliiano
etin uno Viclorino, luni cliaiii in cdiliniie Maiiuliaiia.
Ciiilcx Ucinciisis sancii Oioiiysiiel Lainoniaiiushabenl
proilcise, codeiii seiisii.

IV. — Mariijrii lionorem. Hoc fragmcnlum isiiiis
Episiohe exsial , ut diximus, in loco iion suo in co-
dice sancli Arnulplii.

V.— £( riimas. Editio Spirensis ct ires llbri veieres
non liabcnt lix'c dtio vocabula. Vcneta vclus habct.
Diio alii libri veteres prielerunt luqiieos pro rionrjs.

Fuiiera. Codcx sancti Arnulphi liabet vulnera. Qiia;
lcciio miliivideiiir esseinelior; "■'eaiiiqiic posuisscin
in conicxiu, si tiim cuni hic locus ciidebatur liabnis-
sem codiccin illuni. At si quis rcliiiendam |>iitat vo-
ceni fiiiiera, iiiielligere oporlel niories, seu potius ca-
daveia mortuoruiii. Supra in Epislola ad Donatuin,
p. 5 : Vifentes in ullroncum (uiiits ornanlur. FuniH eiiim
freqiieiiter sumiiur pro corpore iiioi tiio sive cadavere.
Apnd Virgilium.lib. ix^neidos, /kmus laceriim. id cst
caduver d luniatum , iii Servius inteprctatur. Juveua-
lis iii prlma Salyra :

Ducilur iraiis plangeadum fumis amicis.

sinl minora remedia qnani funera , nt, quoniodo

VAniANTES.

8 Animasli Fab.

t Persi,'ciitiis Oxon.

i Arniasti Bod. 1 .

i Haiic loiani coiifldentiam Bod. 1 .

k MoJcrclur Lin.

1 Prius;Ecclesia;dis(mg. Oxon.

STEPH. BALIJZII miM.

Staiitis iiiiiio Thebaidos, tiimulisque carcntia regiim
funera. Silius Italicus lib. viu :

Fratrlsque pelebat
Mancini slratutii sparsa intcr fiincta corpus.
Tacittis lib. I Aiinaliiitii,Hi jwrta triuinpliuli ducerelur
fniius. llbi vide notas Frciiisiieiiiii. ICpiloine Aiircbi
Vicioris in Diocleliaiio : Funus cjus Gulieni sepulcliro
Tv iiifcrlur. Apiileiiis lib. viii Melaiiiorplioseon : tunus
vero lolo ferulcm ponipnm proscqnenle populo dediuiuir
ad sepiiUuram. Ainniiaiius Marcellimis lib. xvi : licx
Clionodoinuriits lapsiis per fiinerum slriies. Ideni lib.
xxix : Funus cjits per Vcspillones illnliim pulluli prai-
cedcrc lionorali qitiimplures. Iteiii libcr xxxi : liiipera-
ior diris pavoribus circumsepius, paulalinique insilicns
fuiierum moles, ad lanceurios confuyil. Julius Capilo-
iinus iii Aiiloniiio pbilosopbo : Denique prius qitam
fuiiiis condereiur. Opialus .Milevitanus lib. ii : Unicui-
qiie sepulcliro sufficit unuin fiinus el clandiliir. Iliero-
iiyiiius iii Episiola ad PaitHnmn de Insiituiione Mo-
iiaclii : Quuiiti liodie sic viveiido porlaiil sita fuiiera, et
qitiisi scpitlclira dcidbata, pleni sitnl ossibiis mortuorum.
Idcin iii Epilaphio Ncpotiani ■.Qitcm liivredeni pitlavi-
mits fuiiits teneinus. Ideiii in Vila Malclii nionachi :
Prosccutiis crcjo nie de monitsterio qnusi /Hiiiis cflcrret.
Uiifiniis lib. I, c. 8, llisl. cccles. : Fitmra liberoritin.
Libcllus prccuni oblaius Valeiiliniaiio et .Marciano

;i5

EPISTOLA XXXI.

qui rucrunt ob lioc ruerunt quoJ ea)ca temeritnie A Muitnm iliis proficiel pelilio modesla, poslulatio vc-

nimis incauti fuerunl, ila qui lioc ilisponere iiitun-
lur, omiii consilioruni moderamine ulanlur ne (luid
noii i;t (iporlet factum tamquain iniiuin alj omnibus
judicelur.

VI. Uno igitur eodemque consilio, iisdem precibns
Ct ilclibus tam nos, qui usque adhiic videmur tem-
poiis isiius ruinas subterfugisse, quam illi qiii in
li:is lemporis videnlur cliides iiicidisse , diviiiam
niajestatein deprecanles pacem ecclesiastico no-
niini poslulemus. Muluis votis nos iiivicem fovca-
mus, custodiamiis, armcmus. Oremus pro lapsis ut
eriganlur, orenius pro stantibus ut non ad ruinas
usque lententur, oremus ut qui cecidisse referun-
tur, dclicti sui magnitudinem agnoscentes , iiilcl-
lisaiit

recunda, hiimililas necessaria, palientia non oiiosa.
Miiiaiit iegatos pro suis doloribiis lacrymas, advo-
caiione fiinganlur ex intimo pectore prolati gemiliis,
doiorem probaiites commissi criminis ct pndorcm.

VII. Imino, si dedecoris admissi magiiitudinem
perborrescuiil, si pecloris ei conscienlix suae le-
tl) ilem plagam et sinuosi vulneris alios recessns vere
jnedica maiiu tractant, erubescantetpelere;nisi quia
majoris est nirsiim cl periculi et pudoris auxilium
pacis non peiisse : sed hoc totuin in sacrameiito, sed
iii ipsiiis postulationis lege, lemporis facio lempera-
mento, sed postulaiione demissa, sed prece subdila ,
qtioiiiam et qui petilur flecti debet, non incitari b ;
el sicut respici debet divina clemcntia, sic respici
non momcniaiieam neque praeproperam B debct et divina censura ; et sicut scriptuin cst,
desiderare medicinam. Oremus ut efl^ecliis indiil-

genlia! lapsornm subsequatur et poenitentia , ut,
intellecio suo crimine, velint iiobis inlerim prxstare
paiientiam, nec adimc fliictuantem turbent Ecclesiae
slaium, ne iiiteriorem nobis persecutionem ipsi in-
cendisse videanlur, et accedat ad criminum cumu-
luin (|uod etiam inqiiieii fuerunt. Maxime enim illis
congruit verecundia quorum in delictis damnatur
mens iiiverecunda. Pulsent saiie fores, sed non iiii-
que confiingant; aileaiit ad limen Ecclesiifi, sed non
miquc iransiliant '■ : castrorum coelesiium excubeiit
porlis, sed armali modestia , qua inielligant se de-
sertores fuisse. Resumant precum suarum tubam,
sed qua non belliciim clangant : armeiit se quidem

Donavi libi omnc debilum,quia me rogasii {Maith.wm,
32), sic scripium cst : Qui me neyaveril coram homi-
nibus, negnbo ei ego eum coram patre meo et coram an-
gelis ejus {Matth. x, 35). Deus enim ut est iiidulgens,
iia esi proeceptorum suorum exactor, et quidem dili-
gens; et sicut ad conviviuin vocal, sichabitum nuptia-
rum non babciitcm ■= ligatis manibus et pedibiis c.\-
tra sanctorum coetum foras jaclat. Paravii coeium,
sed paravit et tartarum : paravit refrigeria, sed pa-
ravil etiam aeteriia supplicia : '■''paravili naccessibilem
liicem, sed paravit etiain perpelux noctis vastam
jcternamque '^ caliginem.
Vlll.Cujuslemperamcnlimoderamen nosbiclencrc

modcsiia; tclis, et quein iiegando mcrtis medi fidei q quasrenles diu, et quidem multi, etquidem cum qui-
dimiserant clypeum resumant, sed ul conlra bostcm
diabolum vel iiunc armaii , noii contra Ecclesiam,
quae illorum dolel casiis, armalos esse se credant.

LECTIONES

" Ul transiliant vetus innom. Spir.
t Cilari Lin.

busdam episcopis vicinis nobis et appropinquaiili-
bus, ct (pios ex aliis provinciis longe posiiis perse-
ciiiionis islius ardor ejccerat , ante consliiutioiicm

VARIANTES.

" Non habentium maiius Bod. i .
ii Et tetram Yat.

STEPH. BALUZIl NOTtE.

AA, aBasso episcopo Epbcsinn in concilio Clialce-
donensi : Super Itaic eliam mullos homiues meorum
diversis plngis morli tradiderunl, ila ul {unera anlc
januas Sancla; Dei Eccksiie qnidam exponerent. Lbi
pro funera aiictores ediiioiiis lioman* posiieruiit in
maigine radavera per speciein inlorpret.Uioiiis. Sul-
pitiiis Severiis, lib. ii Sacr(e llisloriai loiniciis de iii-
viMilione saiicl;c Crucis Domiiii nosiii Jesii Clirisli:
Cnpiunl deindc consilium itl oliqueni recens morluum
critcibus admovercnl. ISec mora, iiuasi Dei nutu funeris

tinnein Anglicanam et aiicloritalcm (inorumdam velo-
rum librorum seciiti. Si quis taincn legcrc malit
nomine, noii repugno.

Non niomentaneam. Non enim lcnta rcmedia ncc
segiies mcdicos expctiini qii;edam lempoia, iit apiid
Q. Curlium lib. iil dc se iiiebat iiiagiins AlcxaiHler. Sic
in Epistola coiicilii Cbalcedoiiensis ad Imperaloresiii
edilione [«nslici diaconi legitiir : Magrioe passioncs ct
medicamenia forlin et medicos indigent sapienles.

Desiderare. Duo iibri veleres babeiit desiderare de-

exlincli solemnibus e.x.equiis deferebalur , concursuque \) bere medicinam.

oninium ferelro corpus eruilur. — funus excussum , et '
iiiUr speelalarcs suos adatilil. Coiiioedia Qiieroli : Et
nos ipsi fuiiuH illud nescio qito ferebamns. Sidoiiius lib.
VII, Epist. 17 : Sibi maximits hoiwrandi fitneris paries
ipse pra;ripil. Idein carmiiie xvi exircino : Seu mage
fiineribus menlein dislraclus humandis. Cassiodorus
lib. lii, Epist. 19 : Area; ad recondcnda funera. Acla
CoaCilii lingaieiisis, pereuntium funeribus plenu sunt
lillora. Libciaiiis cap. 1! loquens de niiirie Proierii
cpiscopi Alexaiidrini : Occidilur, laniulur, ejiritur, et
fttnus ejus incendilur ; .tpnrytmlur el cineres ejns in
venlos. .Assontior l.iviiiaio ct Acidalio , qni pro eo
(|iioil apiid I)ift|i;iiiiiiin iii p iiicgyrico Tbeodnsii .A.
Ifgiliir, dainnaloruiH frcena Iractassenl , piilaiit rcpo-
111'iidiim issc fune.ra.

VI. — Eeclesiastico nomini. Iiaiios reposuimus edi-

Pcenilenlia. .Aiile.i legcbalur pcenilenliam, eaiiiqiic
leciioiicm co;ilirmant vetercs ediiiones ct scpicin vc-
lera excmplaria. Niistram, (pi;c vidclur esse inelior,
coiilirmaiit tres antii|iii codiccs.

Miilanllcgalos. Terlulliamis in libro de Vienilciilia :
Presbyteris advolvi et caris Dei adgeniculari, frulribv.s
legaliones deprecationis suai iiijungere.

Vll. — Convivium. Iia scripiiim est in cditione Morcl-
liana el in Iribus aiiiiipiis coilicibns. Velcres ediliones
ct (|niiiquc libri velercs pnKferiiiit convivio.

VIII. — Episcopis vicinis. Qiii cum viilcrciil divcrsas
esse iii Ecclesia (Ibrisli opinioncs circa bipsos, exisii-
mareiit auiciii oriciiii malo occurrcinluni cssc, llo-
innm commeariiiit iit de eoriim c;iiisa tract:iieiii.
Caiisa ciimmuiiis cral, qiiie coiiiinovebat uiiiversam
Ecclesiain. Scicbanl anlem illi singulis cpiscopis iii-

s<s

mVI CYrRIA.NI

%\(i

cpiscnpi niliil iiiiiovandiim putftvimns , sed lapsonim A
ciiiam mcdiocriler lemperaiidam cssc credimiis ; ul
inicriiii, dum cpiscopus dari a Dco nol)is siislinetiir,
in suspcnso eorum qi'i nioias possiini dilalio-
iiis sustincre causa lcncalur, corum aulcin quoruin
vila; siia; lineni urgons exilus dilalionein non polest
ferrc, acla poeiiitcnlia ci professa fieiiiicnier suorum
delcstalionc faclorum , si laciyinis, si gcniililjus, si
flclibus dolemis ac verc pcenilcniis animi signa pro-
diderint, cum spes vivcndi secundum liomincm nulia
subsiiterit , iia dcmum caute ci sollicite subveniri ,
Uco ipso scicnte qiiid dc lalibus faciat et qualiter ju-
dicii sui cxainiiiet pondera , nobis tamen anxie
curanlibus ut nec " pronam noslram improbi homi-
nes laudenl facilitalem, nec vere poenitenies accuscnt
nostram qiiasi duram crudelitatem. Oplamus le , B
beatissimc ac gloriosissimc papa, in Domino scinpcr
Lene valcre et nosiri meininissc.

EPISTOLA XXXII.
(Erasm., m, l. Pamel.,Kigall.,Baluz., Oxon.,Lips.,xxxii.)

AD CLERUH CARTnAGlMENSEH, DE HISSIS ROHAH ET
ACCEPTIS INDE LITTERIS.

AnCUHENTUH.

Uoiielur clerus Carlhaginensh ul

LECTIONES YARI.\NTES

lilterns Cleri Romani et Cypriani responta coinmu'
nicanda curel.

Cyprianus presbyteris etdiaconibiis fralribus sala-
lem. Qualcs lilteras ad Cleruin Roina; agenlcm fecc-
rim , quid<|uc illi mibi rcscripsoriul , (piid ciiam
Moyses ,ci Maxiiiius prcsbyleri cl Nicoslrauis ct Ru-
finus ^ diaconi cl cailcri cum eis confcssorcs iii
custodia conslituii, a;(|iie ad litlcras meas rcscripsc-
rint, iitscirc possciis, fiairescliarissimi.exemplavobis
lcgcnd.i iransmisi. Vos curaic qiianuiin polcslis pio
diligeniia vestra utscripla nostiaci illurum rescripta
fralribus nustris iniiolescant. Sed ct si qiii dc pLre-
griiiis cpiscopi "= collcga; nici , vel presbylcri , vcl
diacones ^ pra;sentcs fueriiil vcl supcrvencrint,
hxc omnia de vobis audiani ; et si cxcmpla cpisiola-
riim iranscriberc " et ad «uos perferre voluerint,
facullalcm iranscriplioiiis accipianl : qiianivis ct Sa-
turo lectori fratri noslro ' inandavcrim ut singulis
de.-.ideraniibus dcscribendi faciai polcslatem , ul iii
ecclesiarum siaui quoiiuo niodo intcrim componeiido
scrvciur ab omnibus una el (ida b conscnsio. De
cxteris vero qnae agenda erunt, sicul et collegis nicis

«Ut in eo Bod.i.

1" Rufus Lam.

" EpisconisBod.l.

•tDiacom.ilr. Lam.Ebor. NC.i.

' Transfcrre Keap.

f Leclori noslro tmn. llod. 2.

« Una Ode Liii. Dod.l. Fidea NC.\. Una flda.

STEPII. BALUZII NOT^.

cnnil)erc ut provideant ne quid ea capiai delrimcnti.
Itaque ex conipacto Romam profecti, non vero con-
vocati a clero Roniano, iit putavit Baronius, Synodiiin
cum presbyteris cl diaconis iirbicis cclebravcruiii,
nt firmato consilio, qiicmadinodum scribit iii cpis-
tola xLCyprianns, qiiid circa personam eoriim ob-
servari debcret coiisensu oinniiiin slaliicreliir. Illiic
collegit Baronius Coiiciliuin eo lcmporo lialiiUiin a
clero Romano. Ego non conlradico quin co tiMnpoie
li.ibitum sit Roma; Coiicilium. (lerluin qiiippc csi
t:niicilium esse ciim cpiscopi congiegali incausa rcli-
gioiiis consiiliinl in coiiiiiiiinc. Et laincn R. P. Ilar-
diiiniis alilcr scnsit. Cuncllli cnim isliiis nullain nicii-
tioiicm facit iii sua Concilionim ediiioiie, quainvis l>i-
nliisct Labt)eus illud posiiissciit in siiis. Scd qiiod alt
Siiiion Starovolsciiis (jonclliuin illud a clcro Roiiiano
con.Togatiiin fiilssc ad rcipiisilioncm D. Cypriaiii, me-
riini coininenliiin esl.

/n suspenso. Sic cincnda\ii Morclliiis pro co qnod
anica lcgebaUir iii suspeiidio. Unus libcr nicus liabcl
volo suspcnso.

Moriis possuiii. Codcx Graiiaiiopolitaniis, ^iii forit
possHiil dileclionem siisiinere. Vclustiores Cililioncs,
foris possunl ditnlione suslineri.

Nobis lamen. Coilcx sancti Dionysii Remensis : A'os
aulem anxic curaiinms.

Oplamus. Uiius codox mcns vclus halict : Opto tc,
fraler curissime ac saticlissime, scmper bciie vutere cl
nostri WfmiiDssc.Cralianopolilaniis : Oplole, (jluriosis-
tiine ac bculissimel'upa, semper in Doinino beiic vulere.

EriST. xxxii. — ll;i;c Epistola iii cditloiic Spi-
rensi, in coilice Fnssatciisi, iii vcicii! Coinpcnilieiisi,
iii l'iilia>ano, in Reccoiisi, in iiiio Viciorliio, el iii Mi-
cliaclliio inscribiliir Epislola primn iid liomanos, in
vitcreVictoiino, in L;cliciisi, in Mcleiisi saiicli .Vr-
iiiilplil, ct iii fragiiicinis Uigoliaiiis -.Epislolu Cypriani
ad Hoinanos. Mclius in rccenliorc Reinigiaiio el iii Di-
vionensi : £pi5(o(o bcati Ci/priaiii presbyieris el diiico-

C nibus Carthaginis. Unus mcus velus : Ad clerum Cnr-
thaginensem de his quw ad confessores el clcrum Ro-
Mianum scripserat et deeorum rescriplis. At in alio nico
vetere ita scriptiim est : Ad presbyteros el diaconos
Ronm consislentes. In vclcri cdllione Vencta : Ad
presbyieros Roma; coi!sis(en(es.Codcx Remensis saiicli
Dionysli : 1'resbyleris et diaconibus fralribus Ronim
consislentibus. Ex qiiodam cigo siniili codicc cmcislt
lcclio Reinbolti, Erasmi. ct Morcllii, qiix liabcl :
1'resbyleris el diaconibus Romai consislentibiis. Paiiic-
lins voccs Roma; consisienlibus exi.iiiixit, (|iii;i ipsi cx
ipso conlexlii conslabat noii ad itoinaiiiiin scd :ul
Cartliagincnscm cleruni lias litleias ilirlgi.

Iimoiescant. ILcc leclio esi opriiiia, cainqiie pr;ifi'-
nini aliipiot libri vcleres cl ediiiones. At aliain, id c>t
innoiescaiis, lialiciit cliaiii aliipinl libri veleics el cili-
lio Spirensis, liim etiam vetus Vcnela, Est anicin ea
qiioqiico|itliiia. Vldcnotasad llbrum Agobardi t/e iu-
solenliaJudieorum.

jy De per. episcopis. Codex sancti Arnnlpbi : Sed ct
si qui peregrini episcopi.

Et adsuos. Roliqiia isliiisEpistoioR dcsniit in eoilcm
codice saiicti Armil|)lii, et iii corum loco posiUim cst
prolixiim fragmcntuin E|iislol;c xxxi, pag. i% ab bls
verbls, vobis senlenliam uoslruin dilucida, usque ad ,
murhjrii hoiiorem.

Saiuro teciori. In cdiiionc Manulii legiUir Salino
seinper tcclori, iii coilice saiicli Diony.^ii Rcincnsi ct
iii Lanioniaiio,Sfl(i/)o cotlegie teciori. \eruin ha; lcc-
lloiies iion siiiit bonx.

Vna et fida. Ita fcriiie vetera exemplaria. Quaidam
lamcii li.ibcnl «iirt jide. Ex qno forlassis colligl possct
vorain cssc lcctioiicni Uciiibolti, qni edidit tiua fidei
conscnsio. llaiic voro lcciioiicni rciiiiiiciiini Knisiiin»,
Moroiliiis, ol 1'aniolius. RigaUiiis iiuilavil. .Miitaiionein
liijaltii ap|irob;ivit cdilio Anglicana. Ego vcro eo-
ruiii opiiiioni lubciiicr acccdo- Quippc isiic noii agitur

Sl7

EPISTOLA XXXIIl.

31$

phirimis scripsi , plenitis consilio comnmni iraclalji- \ cliarissimi, solcmus vos antc consiilcre,etmores ac

mus (|iiando convenire in unum, permiiienle Doniino,

cccperimus. Oplo vos, fratrcscharissimiac desideran-

tissimi, semper bene vaiero. Fraternitatcm saluiaie,

Valele.

" EIMSTOLA XXXllI.

(Erasiii., II, bl. Pamel , lligall., B.-iluz., xxxiii. Paris., .
xxxu. Oxou., Lips., xxxviu.)

AD CLEnUM I;T PLEBEM, DE ALRELIO LECTORE ORDINATO.

Argume.ntihi. — Clero el ylebi reimnlint Cypriaims
Aureliuin confcssorem a se leclorem ordinaltmi , ob-
iler virlutis iltius et aiiimi conslaiitiam commendans ,
quibus eliam ulteriorem gradum in ecclesia merebnlur.

1. Cyprianus presliyteris cl diaconibus et plebi «ni-
versoe salutcm. lu ordinationibus clericis ", fralres

LECTIONES

* De ordlnationibus llotl. I. Opdinanclis rein. Corb. ^
Ortlinalionibus cleiicoruni Bod. 5. NC. 2. Lin.

!• Probatus est Voss. 2. Ei iu Deo oxon.

inerila singulorum communi consilio panderare. Sed

e.xpeclanda non sunt lesiiuionia liuinana cuni prKce-

dunt divina siifTragia. Aurelius Irater noster, illustris

adolescens, a Domino jam probaliis el Deo '' charus,

in annis adliuc novellus , sed iii virlulis <^ ac fidei

laude provcctus, minor inselatissuoe indole, scd major

in honore, gemiiio liic agone certavit ; bis confessiis,

et bis conCessionis sua) vicioria gloriosiis, et quaiido

vicit in cursu •* lactus cxlorris , et cuni denuo cer-

tainine forliore pugnavit «, triumphator ei victor

in pra:lio passionis. Quoties adversarius provocare

servos Dei voluil, toties promptissinius ac forlissiinus

niiles cl puguavit el vicit. Paruni fueral sub oculis

ante paucorum , quando extorris ficbat , congrcssum

VARIANTES.

' Vii-tute Lein. Ebor. Lin. Bod. i.
"i Vicit excursu Corb.
« Repugnavil Lam. Lin.

STEFH. B.^LUZII NOT^.

de doctrina lidei, sed de bono disciplinjc. Reinharlo
tamcn iuagis placuit editio Rembolti. Illam conlir-
mant codiccs Carnotensis et sancti Arnulphi.

Quniido convenire. !n codice Fuxensi scripliim est,
ijuando in imuin, permittenle Doinino, venerimus.

Epist. XXXIII. — I. Presbtjieris uiiiversm. Sic

eliam in Epislola sequeiili. In margine libri inipressi
Nicolai Fabri ita scriptiim esl : Ad presbyteros et dia-
conos et plebem tmiversnm Hipponensem. Ex qiiocolligt
posset hanc Epistolam fuisse eneyclicam et inissam
fuissc ad omiics ccclcsias Africaiias, eas salteui qu;c
coiistitiit;e ciMiit iii provincia proconsiilari.

Ordinuiionibus clericis. Il;cc eslvera leciio.Quidam

tic dicitur in annis iiovelUis et adolescens, faclnm
fuisse lecioreni in ecclesia Carthagiiicnsi , cuni 'videa-
iiius apud Viclorem Vitenscm lib. V cap. 9, plurimos
in ea ecclesia lectorcs iiifantulos fuissesub episcopo
Eugenio.

In cursu. Ila edilioncs Morellii et Rigallii. Angli
posueruiil incursu, unica dictione, uti scriptiim est in
codice sancii Arnulphi et in Carnotensi. Vetiis co-
dex ccclcsia) saiicti Martini Tufouensis liabet excursu,
Corbeiensis ex cursu. Rigaltius reiinuit leciionem
quic duo vocabula consliluit. El lamcn in observatio-
nibus suis aliam pra;tulit, excursum aieiis significarc
prolusionem ad lorliuscertainen, quod probat aucto-

lanien aiitiqui codiccs babcnt clericorum, scil per G ''i'''"o Vegeiii.Cyprianus iii libro dc Lapsis, pag. 182,

Specicm cinendalioiiis. Etciiini in illis scripuiiii priino
liiil clcricis, ct eincndatio posita cst siipra liiicam. Iii
Gratianopolitaiio et in vcieri editioiie Yoncl;i legiiur :
In ordinandis clericis. Codcx sancti Arnulphi : De or-
dinundis clericis.

Solemusvos anle consulere. Istadisciplina tuniiibi(|ue
recepla erat ut episcopi ncminein iu clerum adscisee-
reiil nisi cum coiisensu clcri et plebis; idque scniper
servabatur, nisi inagiia aliqiia cau>a siibesset fcsii-
nandi. Quare iniiiiin ntin e.st cpiscopiiiii Riiiiiaiuiiii
qiii Novatiaiiiim oidiiiavit presbyieriiiii, cuiii iii licii
clcriis uiiiversus miilliiiue ex popiilo just;im ob lioc
caus;im repiign;ii'eiil, ub omnibus. ut lib. vi. cap. ~>l,
llist. eccles. scribit Uuliniis, spccialcm yralidm popos-
cisse ul sibi Iwcde isto tmo conce.dcrclur. Fuil igiliir
specialis graiia concussa cpiscopo a clcro ei a plehe
iit Novaiianuin oriliiiaicl piesbyleruiii. Et taiiieii l!i-
roniiis miruiii iii inodiiiii buidaiis islic niodeslianiad-

ait perfeclionis incurstt ; pro quocodex Fuxensishabel
iinpeiu. lociirsus alibi quidvisaliud signincat, si vera
est lectio vetoriim codicum et veteriiin cditionumepi-
toines Yicioris de Caisaribus, in quibus legitur Augiis-
tiim, dolore permoliim ob cxercitiim amissimi iraiis .
Rheiiiim, cerebri vario inciirsii parictem pulsasse.Scd
lurc lectio iioii placuii Andrca' Schotlo, qui, insupci'-
liabita ea aiiclorilaie, "eposuilij/rMssu. Certuiii autcm
csl Augusiiiiii ea clade adeo coiistcrnaiiim luisbc iil
per coiitiniioi iiicnses b;irbacapiIloque subiuisso, ca-
1)111 interduin foiibus iHideret.

/'ns.si'o)i!s.Iiaoiiiiies liliri veteres et oninesedilioncs
aiile Rigalti.inaiii.Nescioauiem iiiide illo acccpciitvo-
cciii confessionis, quaiii isiic posuil.

Quoiie.<!. Iu vcteiibiis libiissaspissinie scriptum vi-
dcmus quotiens et toliens, ctiani in iis ([iii coiitineiit
Opera sancli Cypriani. Ciiin autem vidercm laiiium
coiisensuni veierum in rctinciid;i scriptura illa, facile

iuirandam Sninuii Poniilicis, cujus cuin aiicioiiias iii 1) adduccbar ui cgo qmique ila scrilicreiu. Absiiniii la

Ecclcsia suiiima csset, laiiieii iioii pro animi arbitiio
sed Ir.itrumcoiisensu solitus cuiicia faccre, (|Uos sibi
renilciites viderct, noii vi iilla aiit poiestaie cogeret,
sed submisso aniino exoraiet. Rlietoric;itiir isiic Ra-
roiiiiis, et inoies ilioriiiii lenipoiuiii accoiiiniodans.ut
Folet, ad iioslros, ad lacilitalem lioiii islius Papx re-
rerlspccialem graliam ei laclain a clcro et plcbe , ut
manilcsle patei ex ea bistoria. Iu rcbiis liistoiicisiioii
speeiem exposiiionis qu;ciini(is, sed ruJeiii , ut usar
verbis Qiiiiitiliaiii.

Aiiretiits.... adotescens. Iliiic constatliunc Atircliiim
essc divcrsiim ab co cujus meiiiio facia est in Epis-
lolaxxii, p;ig. 51.

Deo carus. Ita omiiia fere vetera exempliria, lu
duobus laincn legitur Deo suo carus. Quud Rigallio
incliiisarrisit. Ego piito aliam lcctionem essc mc-
liorcm.

lii anniinovelliKs. Mirum non est Aurelium, qui is-

men, raitis veramesse observationeiii Dionysii Lain-
liiiii, viri doctissimi , qiii iii aiiiiotiiioiiibus suis ad
oraiioiiein (iceronis pto P. Quintio monuit deberu
seraper scribi quoiies et toiies , erroroni vero eoriiin
qni posiicruni(/(((;/i('»se/ /(jficHsortuiii csseex coiisiie-
liidiiie qua nlcb;iiitui' aiitii|uissiini Roiiiani, qiii intcr-
dum noiahant vocaleiii e, si longa csset, linea lciiui
ct iioii ita loiiga, lioc niodo, (pioiiijs, toti(}s, binciiue
factiim esset ul iiidocti scriptores libr;irii, ciim cxis-
timarenl lincolam illaiii vicem obtiiierc liuer;e n,
scripserint (yKOIieiis et (oiieiis. Aildil aiitcniLambimis
liaiie scriptuiaiii j;iiiiprideiii lacito oiiinium consensii
cjcctam el cxplosam csse. Vidc eliaiii qure de lioc ar-
giiiiiento sciipsit Anionius Augusiinus, lib. n Emen-
dtitionum, cap. C.

1'roinpi. ac forlis. Ilaiic lcctionem reperi in unde-
cim cudicibus aiiiiquis. Alia habel forlissiinus ac
promptissimus.

519 DIVI CYPRIANI 520

fuisse , mcniit et in foro congrcdi clarlore virtule, tit A tres diicclissimi , a nie

post niagistralus eliam proconsulem vincerct, ct post

exilium lormenta superaret. Nec invcnio (|uid in eo

pr;i'dicare p!us debeam , gloriam vuliicrum, an vere-

cuiidiam morum , qiiod lioiioie virltilis insignis cst ,

an quod pudoris admiralionc laudabilis. Ila ei digni-

tate excclsus esl cl hiimilitate submissus, ut appareat

illum divinitiis reservatum qui ad ccclesiaslicam

disciplinam cseleris esset exeniplo , quomodo servi

Dci in coufcssionc virtulibus viiicereni, post confos-

sionem moribus cmiiiereiit.

II. Mercbatur talis clcricse ordinalionis idieriorcs
gradns et increinenta majora, non de .Tnnis suis sed
de meritis oeslimandus. Sed inlerim placuit ul ab ol-
ficio leclionis incipiat, quia ct iiiliil magis congruit
voci quoR Dominum gloriosapr.xdicaiione confessaest, B
quam celebrandis " divinis leclionibHS pcrsonare ;
posl vcrba sublimia quiv Cliristi marlyrium prolocula
sunt, Evaiigelium Christi legcre.unde marlyres fiuni;
ad pulpittim post catastain vcnire, illic fuisse conspi-
cuum gentilium muliiiudini, hica frairibiis conspici,
illic audilum esse cum miraculo circumsianiis populi,
liic cum gaudio fratcrnitalis audiii. Ilunc igiiur, fra-

LECTIONES

» Quam celebrantibus Lain. NC. 1, 2. Lin.

t» Hotlie Kbor.

" Auspicatus est, dum Ebor.

STEPH. B.^LUZII NOTiE.

II. — Nondeamiis suis. Virgilius lib. ix ^lineidos : C Terlulllanus in librode Pudiciia, magis trisliora cunc-

.4nte aiinos aninuiinque gerens curamqne virilem. lantur quam lccla. Symmaclius, lib. vii, Epist. \ : Lon ■

NazariiisiiipancgyricoConslaiitini ait : Osiendisti ctir- gjora enim fiunl (lum differunlur. Petronius de As-

SKi» ailatis non expeciandunt in festinatione virtuiis- Et cyllo , Tardum csi differre quod placel. Cicero, libro

et a collegis qui prrcseiites

aderant oidiiialiiin sciaiis. Quod vos scio et libenter

amplecli ct oplarc lalcs in ecclesia iioslra quamplu-

rimos ordiiiari. Et quoniam seinper gaudiiim prope-

rat, ncc potcst moras ferre Ixtilia, dominico legii

inierim nobis , id est ^ , auspicatus esl pacem

dum <: dedicat lcclioncm. Vos oraiionibus frcquenier

insistilc, et preces nostras vcsiris precibiis adjiivate,

ut Domiiii misericordia favens nobis, cilo plebi suae et

sacerdolem reddat incoliunem et martyrem cum sa-

ccrdole lcclorem. Opto vos , fralres cliarissimi ■', in

Dco Patrc ct Clirislo Jesu sempcr bene valcre.

" EPISTOLA XXXIV.

(Erasm., iv, 3. Paniel., Bigalt., Baluz., xxxiv. Paris.,
xx.\ui. Oxon., Lips., xxxix.)

\D CLEnCM ET rLEBEM, DE CELEniNO LECXeRE OKDI-
NATO.

Argume.nti pene ejusdem est cum prwcedenli ,

prwterquam quod mullis commendet Celerini in

confessione fidei conslantiam. Utramque autem in

secessu scriptam, ipsa contexlus circumstaniiw saiis

indicanl.

]. Cyprianus presbyteris et diacoiiibus et plebi uni-

VARIANTES.

il Semper add. Pem. Voss. 2. Lam. Lin. NC. i, 2. Et
nostri meniinisse Lam. NC. 1.

mox dc Crispo,i)i quo velox virtus ceiatis mora non retar-
data pueriles annos yladiis triumplmlibus occupawf. Apiid
Viciorem Vilenseiii iib. v, cap. 10, menliu cst duode-
ciin clericoruin infaninloriim ecclesia; Carihaginien-
■ sis, qtios Ariaiii suis blanditiis avocare nonpi)tueriint
a professione rcci;e lidei, et superiores suis inventi sunt
annis. Gravissiniis enim tormeiilis afniclisunt, et la-
nieu a;tas miiior non dcfccit iii dolorc. Isitid ipsum
versibus cleganlissimis expressit vir ciim aiitiquis
comparandiis Peiriis Corneliiis in iragoedia Cidi. Ejiis
vcrha inerenlur liicdcscribi :

Je suis jeunc il ost vrai, mais aux 3mes bien nees
La valeiir ii'alleii(l pas le nombre dos annees.

Arf pii/pi(uw. id est tribuiialecclcsi;n,uliiifra,Epist.
XXXIV, pag. 48, dicet Cyi>ri;iinis. Anibonem poslcrior
atas vocnvit. Coiicilitiin Laodicoiiiiiii can. 15 ex in-
lerpreiatione Dioiiysii Exigiii : De liis qui debent in
anibonc, id est in pulpilo, psallere. Vidc Ciaiiipimiiii
iii libro dc sacris /Edificiis, p. 15, 'Si, ct iii Colicclio-
ne vclernin iiKintiiiienloriiin pag. 18. Vidc eliam no-
las nostras a(/ CapiiuUirin iia„'. 1U7.

Cafasfai». Vidc Vicloreni Giseliniim in nolis ad lly-
inniiin 1'rudciilii d". inarlyiibus Calagiirril;inis.

Gaudinm /iio/Kia/. llieicMymus in Epislola ad Dcme-
Iriaclem de viiginilalo servamla ailoinncs pcrllaliam
Cl Afiicaiii, in.Milas aiidilo saiicla: viiginis propiisilo.
rcplet:is fiiisse lioc riiiiiore, ct iiioffcnso peile gaudia
Iongiuscuciirri.ssc. Synimachiis lil>. i, Episl .}2,srril)it
dirncileinesscp.Micniiamgaudiorum.Mariialislib.vin,
epig. 21 • Pliospliurc, redde dinn : quid giindia noslra
nioriiris ! Sanctiis Lco |iap:i, Epist. 5i, ad cpiscopos
Galliae : AVjhi frntrein Ingcnuum noluinus hac expecta-
lione lardnri, cum ob lioc ipsiim properaiiliiis renuare
debiicrit, nc diutiiis vobis csnet incugnita omninm mate-
ria gaudioruni. ('.^issiodorns, lib. iv, Epi^i. i : (Jaudia
sempcr aiiimos inquietant. ilodus enini itiro rebiis liclia
iiiipvniliir, qiii niiigis in tiislibiis invcnitiir. Nam, nl ait

cylio ,

qiiario (/(((Bs/ioiiMHi Tusculanarum, ponil discrimeii in-
ler gaudium et laeiiliam. Laciantins, lib. vi, cap. 11 :
Laitilia niliit est quam profusum gaadimn. llieronyinus
iiicapntquartumEpistolaeadGaialas : Gnudium quippe
esse aiiint elationem aniini super liis quai digna sunt
exultanlis, Imlitiam vero effrxnati animi elalioneinqux
viedium nesciat el in bis quoque qiiw vilio sunt vii.rta
lielatur. Vide Ludovicum Ca;lium ilbodigiiium, lib. v,
cap. 55.

Ncc nioras. Oninis enim nimla loiiga properaiitl mo-
ra esl : iitaii Seiieca iii Agfimeinnone. Epislola llcio-
nis ad Leandruni apiid Ovlditiin : Lunga mora estno-
bis omnisqnai gatidia (////'ei/.Seiieca, Herciile ftirenlc:
Odit verus (iinor ncc palilur nioras. Ideni, Tliebaide :
Oinitlo pccniis languidas longw niorcc. Apiileius. lib. iv
Mctainorplioseon dixit iinpalienliam anliiuc. Jiiveiia-
lissal. C ; Impnlicnsiiue mora; silet. Liicanus, lib. vii.
jEger qiiippe inorce lhigruns:;uc cupidine regni.

Uoiiiinicu. hi \iliro tle Opcre cl eleeinosgnis , pag.
242 : Doniinidiin cclebrare le credis. Epi^t. lxiii, p.
109. Nuniqiiid crgo doiiiinicum posl cxnain celcbriire
(/e/ieiHKs. Vide Acla ni;irlyiuin Donalistarum iii liliro
sccuiido Miscellaneorum nosirorum, pag. 01 , G3 ,
(ii, 60.

/(/ cs/. Iia libri oclo velcrcs. Qnidain alli liabciit
idem , alii id enim : errore nlmirtim llbrarioiiim. In
Carnolcnsi liacdie. h\ recenliori Ueiiiigiano scriplinn
cst : Doininico lcgil inlerim nobis. Interim nobis liac
die aiispicnlus est piicem.

Dcdicai. Id est ineipil, incohat , ut p;ilam est Au
vcro lilnc colllgl possil Aurelium, ciim ci reciiaiHli
Evangelii potcslas essct facta, allociiliiiii esse et s:i-
Itiiasse populiim et pacein i't bcncdiciionem Chrisii
Domliil lidellbtis coiidon:;ssc, aliis cscullendum rc-
liiKpio. Vide nolas Albaspinci ad conciliuin terliiim
Carthaginense.

ErisTi xxxiv. — In codice 157 bihliothecse Col-

521 EPISTOLA XXXIV. S22

versoc, fralribus in Domino, salutcm. Agnosceiida et A atlh.icrentibus diii et pemiancntibus * poenis longae

.impleclenda simi, fraircs dileciissimi, bcneflcia di-
vina, quibiis Ecclesiam suam Dnmimis iliustrmc lcm-
poribus iiosiris el honcstarc digiiatiiscsl, C(H»imeatum
dando boiiis confessoribus siiis et mariyribus giorio-
sis, ut.qui sublimiterChristumconfosjiessent, clerum
postmodum Christi ministeriis ecclesiasticis adorna-
rcnt. Exultaie iiaqiie ct gaudele nobiscum litleris »
noslris, quibus ego et collegac mci qui prKScnles
aileraiil, relcrimusad vosCelerinumfralremiiostrum,
viriulibus pariier et moribus gloriosum,cleronoslro,
non humaua suffragatioue scd divina dignatione con-
juncium. Quicumconsenliredubiiarelecclesia^ ipsius
admonitu ct hortatu in visione pcr iioclem compulsus
esl ne negarel t' nobis suadentibus. Cui plus licuit el

colluctatioiiis miraculo iriumpliator. Per dccem et
noveni dies custodia carccris seplus in nervo ac ferro
fuit; sed, posito in viuculis corpore, solutus ac liber
spirilus mansit. Caro famis ac sitis diuturnilate con-
labuit, sed aiiimam (ide etvirlute viveniemnutrimenlis
spiriialibus Dcus pavit. Jacuit inier poenas poDuis suis
fortior, iiiclusus includenlibus major , jaceiis slanti-
bus cclsior, viucieniibus llrmior vinctus '^, sublimior
judicaniibus judicatus ; et quamvis ligati nervo pedes
esscnt, calcatus serpeus et obtritus et victus est. Lu-
ccnt in corpore glorioso clara vulnerum signa, cmi-
nent et appareut ^ in nervis hominis ao membris
longa t.abe consiimptis cxpressa vesligia. Sunt magna,
siint mira quse de virtutibus cjus ac laudibus frater-

coegit quia nec fas fucrat ncc decebat siue hoiiore g nitas audiat. Et si aliquis Thomso similis exsiiierit qui

ecclesiastico esse quem sic Dominus honoravit coelestis
gloriac dignitale.

II. Ilic ad temporis nostri pralium primus « , liic
inter Chrisii mililcs antcsignanus, hic inler persecn-
tionis inilia ferveiilia ciini ipso infesiationis principe
ct aiictore congressus, diim incxpugnabili firmitate
cerlainiiiis sui adversarium vincil, vinccndi CTteris
viam fccit, non brevi compendio vulnerum victor, scd

LECTIONES

« Leciis litteris Oxon. ex muUis edd. el codd.
!> Esl negaret nigalt.

' Primus ingrcssus Lam. EJor. Ben. NC. 1.
<i Admanentibus Corb.

STEPII. BALUZII NOT^.

minus auribus credat, nec oculorum fides deest iit

quisqiiod aiidit et videat.In scrvo Deivicloriam gloria

vulnerum fecit, gloriamcicalricum memoriascustodit.

III. Necrudis isteautnovus est in Celerino chiiris-

simo nostro lilulus gloriarum ; per vesligia cognatio-

nis sua) gradilur , p.Trcntibus ac propinquis suis ho-

nore consimili divinae dignalionis a;qualur. Avia ejus

Celerina jam pridem martyrio coronata est. Itcm pa-

VARIANTES.

<^ Vinccntibus... \\claii Ebor . N C . i.
f Eminent apparenler Lam. Bod. i, .l.

s Gloria cicalricum memoriam Lam. Ebor. NC. 1.

bertin.-c sic scriptiim est in litulo istius Epislolse : C L — Commealum. Id esl commeatum pcrmanendi

]ncipit Epistola sancli Ctjpriani episcopi de Celerino

leclore ad plebem, cujus tialaiis celebratur tertio No-

nas Februarii. Recte.Ejus enim hac die mentioest in

niartyrologiis. Al in ecclesia cjus uomini dicata, de

qiia mox dicaui, feslum ejus celebratur dic seplima

JLiii.lii vetustissimo martyrologio monasterii GellO;

nensis, ciim quo coucord;it vetus codex monasierii

sancii Galli in Ilelveiia, nominatur co die (lcleriiius,

sed absque titulo,qui lamen in additionibus adnovam

cdilioiicni Usuardi vocatur cpiscopus ct confessor.

In diocesi Ceuomaiiensi cxslat parochialis ecclesia

siib noinine saucti Celerini ad Sartam fluvium, me-

dia, iit aiuiit, via intcr Bellum montcm ci Alcnco-

nium. Ibi est prioratus ordiiiis sancti Beiicdicti.

In chartulario Ccnomanensi Majoris moiiasierii Tu-

roneiisis, a quo dependct liic prioratus, exsiaiit plu-

rcs charia; veicres meiilioncm facienies liiijus paro-

chix saiicii Ccleriiii , et iu eariim uiia vocaiur Sere-

nicus, pererrorcm, utopinor.Nam constat ecclcsiam

illam et caslrum iii codem loeo situm habuisse sem-

per autiquiins iiomen saiicii (^elerini , uli ciiamnum

babent. Ex quo colligi facile poiest castrum sancti

Sereiiici coinmciiioraium in llisloria ecclesiaslica

Orderici Vitalis csse divcrsum ab islo, adcoque falli

cos (|iii siimpia auctoritalc cx Orderico crioris ar-

guunt scriptores historiarmn qui mciiliuncm laciunt

l)clli (|uod fiiit anno 1 452 inler Eraiicos ct Anglos

propter castriim saucli Cclcriiii. lu chariulario supra

nominaio, iit ad id redeam uude digressus sum, re-

perio doiiiim qiiod tempore B;iriholiiiiia;i abbaiis le-

cit Iliigo doiiiiiius de Biajelello. Dedii autcm, au-

nuenie iixorc siiii, coiisciitientibiis quoqiie Gaulfredo

gencro ejus ct lilia cjus llervisa, quamdam ecclesiam

quam coeperal wdiftcare in konorem sancta' Jrinitatis in

parocliiu sancli Cclerini, ipsam ecclesiam sancliCelerini

cuni omnibus redditibus ad eam perlineniibus.

adhuc aliquamisper iii sa-culo, ut cxplicat, et recie,
Bigaliiiis. Hierouymiis in Epistola ad Paulam super
obitu Blaisilloe fili;c : Itaque dum spirilus lios artus
regit, dum vilce liujus (ruiniur commeatu.

Cui plus licuit. Sic dislingueiidiiin. Ut autcm ita
facereiii seusus ipse monebat, et auctoreui habui ut
ila distinguerem codicem 801 biblioibecoe Colbcr-
lina; et Nlcolaum Fabruiii , qui sic manu siia emen-
davit in libro suo impresso. Vide observationes La-
lini Latinii ad huiic locum.

II. — /;!c/«SHsi)ic/. major.SicIIierouymus in Epistola
ad Pauliiium de divina; historia; libris, loquens dc
Platone venundato, ait : major cmente se fuit. Vide,
lector, scholiou Erasmi ad huiic Ilicronymi locum ;
ridebis.

Cnlcatus. Ilsec lectio certa est. Et tamcn quidam
libri veteres habeiit galeatus.

Nec oculor. Plaiitus :

-. Plus valel oculatus testis unus quam auriti dcceni :
" Qui audiunl audila sciunt ([ui viiJent plane sciunt.

Moyses eiemitii apud Bufinum lib. xi, cap. 6: iVMin-
quid polest verior esse fides qita; anribus capitur, qnam
qua; oculis pervideiur ? Conira Apulcius in iniiio liliri
priiui Floridorum iradit Socratem iu isia re iion con-
gruissc cum Plauto et ita coiiveriisse liiinc vcrsum ;
Scd ista rolerebai ad oculos mcnlis, ad aiiiuii judicia,
Vide Laiiibinum inillud Horatii cx Arie poetica :

Seguius irritant aniinos demissa jier aurem
(Juarn qua; suut oculis suhjecta lidelibiis.

III. — Per vestiqia cogn. Simile qiild apud Cas-
siodoruin lib. iii, Episi. vi.

Celerina. Istius Celerinoe, ut opinor, meniio cxslat
in libro primo Victoris Vilcnsis de pcrseculione
Africana. llein allerius iu libro iiiscriplii)iiuin sancti
Paiili de Urbe pag. 26. Apiid sancliim Augustiuura
iii uova editione sermones 48 et 174 noiaiitur hahitj
iii basilica Celcrina;.

S2S

nlVI CYPRIANl

trmis ejiis cl avunciiliis Laurcntiiis » cl Egnalius, in A gloria subliincs; in lanlura vcrccundia linmilcs, quan-

caslris el ipsi quondam sxcuiariixis iiiililantos, sod

vcri et spirilales Dei niiliies, dum dial)olum Clirisli

coiifessionc •' prosiernunt , palmas a DDiiiiiio " ct

coronas iliuslri passione nicruerunt. Sacrilicia pro eis

seniper, ut nicministis, ofrcrimus (luoiios mariyrum

passiones et dies anniversaria *' cimimcinorationc

celebramus. Nec degener ergo cssc nec miiior po-

terai quem sic domesiicis cxcmplis virtulis ac ndci

provocabat familia: dignitas et gfncrosa '" noliililas.

Quod si in familia sa;cu!ari pncdicationis "■ ci laudis

cst essc patricium, quaiito majoris laiidis ct lionoris

cst ficri inccelesli pr;cdicatioiie gencrosum ! Non iii-

vcnio queni beatiorcin magisdicaui, uirmnne illos do

postcritate lara clara, an bunc de origiiie gloriosa.

tiiin diviiia dignaiioiic promoii, tanlum sua quietc et
tranqiiilliiaie sumniissi, ct virlutura parilcr et ino-
rum singulis excmpla prxbciitcs, ct congrcssioni ct
paci congrucHtes, illic robore, bic pudore laudabilcs.
Y. !n lalibiis scrvis iMlatur Domimis; in ojusmodi con-
fcssoribus gloriatur, quorum secta ct conversatio sic
proficit ad proeconiumglori;E, ut magislerium coeteris
prxbeat disciplinx'. Ad hoc cos Christus cssc hic in
Ecclcsia diu voluil, ad hoc de incdia morte sub-
liactos , quad;im , ut ila dixcrim , icsuircciionc
circa cos facta.incolumcs reservavit, ut, dum iiiliilin
honorc ^ sublimius, nihil in huiniliiatc summissiiis
a fratribns ccrnitur, hos eosdem fratcrnilatis sccta i
comitctur. Ilos tamcn lectorcs interim coiistilulos

Ila oiqualiter apud eos rccurril et comiiicat divina di- B scialis, quia oporlcbat lucernam supcr candelabrum
gnalio, ut ct iilorum coronam dignilas sobolis ' illus-
Irct, ct hujus gloriam sublimilas generis illuininct.

IV. Ilunc ad nos, fralres dilectissimi, cuni lanta
Doniini dignationc venieniem, teslimoiiio etmiraculo
cjus ipsius qui sc pcrseculus fuerat illnstrem, quid
aliud quam super pulpiiura, id esl super tribunal ec-
clesiu!, oporlebat imponi, ut, loci altioris celsitale t:
subnixus, et plcbi uiiiversae pro honoris sui clarilaie
coiispicuus, legat pr;ccepia et Evangelium Doinini,
qua; forliter ac (idelitcr sequitur? Vox Domiiuim con-
fcssa in his quotidie quoe Dominus locuius cst aiidi i'
lur. Viderit an sit ulterior gradus ad quem prolici ''
iii ecclesia possit. Nihil est in quo magis confessor
fralribus prosit ' quam ut, dum evangelica lcclio de
ore cjus audilur, lectoris fidem (luisquis audieril imi- C
tciur. Juiigcndus in lectione Aurelio fuerat, cum quo
cl divini honoris sociclate coiijuiiciiis cst, cum quo
omnibus virtutis et laudis i iiibigiiibus copulalus
esl. Pares ambo, ct uierque consimiles, in quauium

LECTIONES

" Laurcntinus Egnatius Oxm.

* Congressione Oxon.

■^ Palinas Domiui OaoH.

«1 Auniversarios Pcm.

" Majoris et laudis lam.

f Uigniiaiis soljoles Lam. Ebor. NC. t.

K Celebrilate Pem.

poiii, uiidcomnibus luceal, ctgloriosos viiltus iii loco

aliioro constitui, ubi, ab oiiini fraiernilale circuni-

st:intc conspccli, incilamcnUim gloriaividcntibus pra;-

bcanl. Cxlerum presbyterii lionorem dcsignassc nos

iilis jam sciatis, ut ei sporlulis iisdem cum prcsbylcris

hoiiorentiir, ct divisiancs mcnsiirnas ■" xquatis "

quanlitatibus partiantur, sessuri iiobiscum provcctis

ct corroboralis annis suis ; quainvis in niillo niinor

possit vidcri xtalis indolc qui consunimavit a;latcin

gloria; digniiatc. Optovos, fralres cbarissimi cldesidc-

rantissinii, scmpcr bene valere.

EPISTOLA XXXV.

(Krasm., ix, 10. Paniel., Rigall., Baluz., xxxv. Paris., '
XXXIV. Oxon.,Lips., .\l.)

AD EOSDEM, DE NLMIDICO ORDINATO PRESBKTERO. '

Argume.ntum. — Nuniiat ckro et plebi Jiionidicum a
se ordinulum presbijterum, paucis dignitateni itlius
commendans.

Cyprianus presbyleris et diaconibus et plcbi uni-

VARIANTES.

h Proficisci Bod. 5."

i Possit Pem. Voss. 2.

j lit lidei Lnm. NC. 1 . Ebor.

^ Inhuniilitate i?0(<. 1.

1 Seciata Oxon. Sortita Bod. 3.;

" Menslruas Pem. ham.

n ^i|uales Bod. 1. Ebor. NC. l.

STEPIl. BALUZII NOT/E.
Palmas a Domino. Sic veleres ediliones et quidam D IV.— Pro/ict. Reiintii hanc lectionem, quamvisan-

liliri vctcrcs. Atque ego leciionem illam pulo essc
iiicliorem ea qua; pr;T;l'crt ptilmas Domini, (|uamvis
isia pliiriuin vcteriim codicnm aiictoriiaie niiatur.
Codex Tiiroiiensis babet pulmns a Deo.

F.gnatius. Ita codex Tbiiamis ct aliqnotalii. At in
aliis vocaiur I(inaiiiis. L'lra(|ne leciio boiia csl. Pa-
iiu'lius scribcn; in:iliill lijnalius. Sod alia mciis fiiit
Lalinio, qui ait eos qui ii.clioriim ci)diciiiii ridem sc-
tuti suiii, et posuerunt Etjnaiius, recte fecissc. Vide
Colelcriuin iu Epislolam Iguaiii marlyris ad Eplie-
sios.

lii dies. IIocc desunt in codice 801 bibliothecaiCol-
beriiiise. Et puto posse omiiti absque ullo incoin-
modo. i

Generosum. Ego non dubilo qiiiii ba;c lcciio sit
opiima. Moiico laineii (jloriosum lcgi in quaiuor anti-
quis codicibus.

Cdsitule. Idcm codcx Colbcriimis, ceUitudme.

tiquiores editionesetsexantiqua exemplaria pr;cfcraiit
pro/icisci, quia isia nilitur aucloriiale plurium vete-
rum libroriim et editionum. Invcni tiiim illain in
scptein codicibus anliquis. Neuira aiiiem bona est.
Conjici possct legondum essc prwpci. Sed bsec coij-
struclio non csset latina. Melius scriberetur promo-
veri. Verum omiies libri veteres et oranes editioncs
repugnant.

I Aurelio. De cujus ordinaiione actum est in Epistola
Supcriore.

V. — Fralernilalis secta. Iia codex PilhcBanus. Edi-
tiones vulgatx, quibus consentiunt alii libri veteres,
Labent fralernitus sectata. Verum nostram lcctio-
nem csse racliorem satis constat , pr.'«seriim ciim
siiinpia sit ex codice veleri anliqiiitus emendalo in
urbc Ronia a quodam Justino, ut adnotatum cst in
calce Epistolse in codice Pitlioeano.

Divisioncs mensurnas. Multum variant libri veteres
in hoc loco. Qnidara cnim pra:;fcrunl divisiones m^i«

S25

EPISTOLA XXXVI.

526

vcrsac, cliarissimis ac desiderantissimis fralribns, sa- A niodi ornameiila complura, ut, redintegrato Ecclesias

sux robore, lam mitcs et liumiles facijtin coiiscssus
nostri lioiiorefli)rcre.Optovos, fratrcs charissiiiii ac
dcsidcrantissimi, semper bene valere.

EPISTOLA XXXVL

iuleni. Nuiitiandum " vobis fiiii, fratrcs charissimi ,
quod pertinent et ad communcm laciitiam et ad ec-
tlesiae iioslra; maxiraam gloriam. Nam admonilos nos
61 iiislruclos sciatis digiialiono divina *■' ul Numidicus
presby ler adscribatur prcsliylerorum Cartiiaginensium
numero et nobiscum sedeat in clero, lucc clarissima
confessionis illusiris ^ , et virlutis ac fidei honore
sublimis;qui horlatu suo copiosummartyrum "^ nu-
nicrum, lapidibiis et flamniis necatum, ante se misit ^;
qiiique uxorcm adlia?rentem laleri suo concreina-
tam e simul cum cietcris, conservaiam magis dixc-
rim, lactus aspcxit. Ipse semiusiulalus el hipiJibus
obrutus et pro niortuo dereliclus , dum ' postnio-
diim (ilia sollicito piciatis obsequio cadavcr pairis in-
qnirit, semianimis inventus et cxlractus et s refo-
cillaius , a comiiibu.i quos ipsc prxmiserat rcman-
eit invictus •». Scd rcmanendi, ut videmus, ha!c fuit
causa ut eum clero noslro Doininus adjungerct ct de-
sohilam per lapsum quorumdam prcsbyieroriim nos-
irorum copiam ' gloriosis sacerdoiibus adornarel.
Et promovcbilur quidem, cum Deus permiserit, ad
anipliorem locum regionis su3e,quando in praesentiam
prolcgcnte Domino venerimus. Ititcrim quod osten-
ditur fiat, ut cum gratiarum actione suscipiamus hoc
Dei raunus, sperantes de misericurdia Domiiii ejus-

LECTIONES

" Mandandum Inm. jB6or. Bod. 2.

1> Confessionis niiineri NC. 2. Confessionis el virlu-
lis ac, lidei bonore Ebor. Lin.

<= Gloriosum martjrem Ben. Ver. lam. Ebor. Lin.
Bod. 1, 2.

il Ante prsemisit Ben.

e Isrne crematam NC. 2.

(Erasm., m, 2i. Pamel., Rig., Baluz., xxxvi. Paris.
xxxv. Oxon., Lips., vii.)

ADCLEItUM, PE CURA. PAUPERUM ET PEREGRINORUM.

Arcumentum. — Monet ne glonieraiim martyres visiteiU,
'ne viduas , inlirnws , pauperesve atU peregrinos
negligant.

Cyprianus presbytcris et diaconibus, fratribus cha-

rissimis, salutem. Saluto vos, fratres charissimi, per

Dei gratiam incolumis, optans cito ad vos venire,

H ul dcsidcrio tam meo quain veslro et omnium fra-

Innn saiisfiat i . Oportet nos lanien paci communi con-

sulere et intcrdum, quamvis cum laidio animi nostri,

deesse vobis, ne pra;senlia noslra invidiam et violeii-

liam gcntilium provocei, et siirius auctores rumpcn-

diepacis, qiiimagisquieliomniumconsuleredebemus.

(iuando ergo vos scripseritis, rebus composilis, mo

venire deberc, aut si aiite digiiatus fuerit Dominus

oslendere, tuiic ad vos veiiiam. Ubi eiiiin mihi aiit

nielius possit esse aut loelius quam illic ubi me Dcus

et credere voluit ei'crescere? Viduarum el infir-

VARIANTES.

f Prope modum relictus. Denique dum Ben.
8 Et retractus et vix Ver. Manut.
h llefocillatus reniansit invilus Bod. i.
i Presliylerii nostri cofiiam Oxon. presbyterorum no-
stram copiani Lam. Eltor. Lin. Bod. 1.
C i De Iratribus salisfiat S. Micli.

STEPH. BALUZII NOTiE.

smnus, alii diviiiones menstruas, diiisiones mcnsuras,
divisiones mensurice, divisiones mensurw. Hadriaiius
Saravia maluit menstruas.

Epi.st. xxxv. — Numidicus presbijter. Relinui
lectionem vulgatain. Vox presbyter deest iii diio-
lius aniiquis codicibus. Adscribit illuni Cypria-
mis numcro presbyterorum Carlliagincnsium. Quod
saiie elficere iicnio posse videlur nisi episcopiis.
Quaremirum videri polest quod ait Cassianus collal.
IV, tap.l. Daiiielem, diacoiium Paphnuiii presbyteri,
promoium ab eo fuisse ad honorem presbyierii, niilla
cjiiseopi meniione. Veruiii satis coinmode ad liiinc
locuin comineiiiatur Alardiis Gaza;us, iioii fuisse Da-

lamiis ad librum de Oralione dominica.

Presbyter. nostr. Hanc leciionem reperi in octo co-
dicibusantiquis et in editionibus quse anleccsserunt
Pamelianam.Pameliusmaluit presii!/(minos(ri.Presliy-
terium lapsuni non est, sed presbyteri quidani.
Leciio iia(|ue nosira melior est.

Cum Deus permiserit. In quibusdam velustis exem-
plaribus et editioiiibus legitur cum lempus per-
miserit.

Regionis. Anlca legebaliir religionis. Hanc emen-
daiiunem, quie est optima, inveni in duobus libris
antii|uis. Notum est auteni urbes fuisse divisas iii
regiones. Aiiiplior autcni lociis rcgionis rccte dicilnr.

liiclcm pronioimn a Paphnutio, sed missuin ad epi- D non vero religionis. Apud Laclaiitiiim, lib. n, c. 18

scopum ut ab eo promoveretiir. Exempla scqucn
liiiin leniporiim allaia a Gaza;o luerunt.

Presbyteror. Ali;e ediiiones et iria exemplaria
vclera habenl presbylerii Cartliayinensis. Qiiaj
lectio bona qiuiqiie esl. Sed ea ()iiaiii ego posui,
(luam invcni in pluribus aiitiquis codicibus, mibi vi-
dctcr essc melior.

Mariyr. numerum. In codice Tliuano et in Fiixcnsi
scriptnm cst mnr/iiircni verum. Sed haec lectio nuii csl
hona. Gratiaiiopolitanus habet -. ISonos mariyres elve-
ros lapidibus el pammis uecatos ante se misit.

Concrcmatam. Codex Lamonii , oimiiiio crematam.

A comitibus. Trla exeiiiplaria vetera prasferunt e.t
cumiiibiis, i|Uod iilem Cfct. Ail cnim Cyprianus Nuiiii-
dicum rcuiansisse scu siiporsiiieiii lnisse comitibiis
seu sociis niarlyrii sui, co niodo qiio Doiiiinus epi-
BCdpiis Aiuiocheiius rcmaiisit ab ortliudoxorum de|)0-
silione, iili dixiiiius in pradalioiic nostia ad conti-
liuui Chalccdonensecap. 57. Vidc nirsuin qua; iio-

ISon in una polius sed in summa religione quccrendus
est. Pro qiio quiilam libri veieres h.ibcnt regione.
Ilem lib. iv, cap. 27, per diversa regionum ; pro quo
codex Bononiensis a Thomasio laudaiiis priefcrl re-
ligionum. Lectio lamen qua; habel religionis potcst
haberebonum sensuiii.

Epist. xxxvi. — H;ec cpistola est cjusdem ar-
gumeiiti cumqiiinla, consule.

Osteudere. Pcr visionem , in somno. Modus lo-
queiidi lieqiienler usurpatus a Cypriano.

A!(lte(iHs...cr(;se(;i<;. Ila;cdesiintiiiaiitiquis cditioni-
biis. Ilunc crgo liiaium siip|ilevit ediiio Manutii, aut
tanius (juam illic ubi me uominus esse decrevit. Mo-
rcllius autcm sic : Ubi me Deus et credere voluii et
crescere. Piitivit aiileni Painclius illos ita supple-
visse cx ingcnio. Fnislra. Eicnini qiiic Morellius
posiiil cxslaiit iii uno coilicc Valicaiio ct iii tribiis
allis aiiil(|uis a me visis, iiisi quml iii uiio euriim ,
iiiFuxeiisi nimiriim, scriplum cst secedere procrerf«r«.

527

DIVI CYPRIANI

nionim clomniiim paiipcrnni ciir.im pcto diligonicr A P"ssoin! prompliis ct libcns solcmni

lial)eaiis. Sed clpercgiinis, si qni indgcnics lucrini,

sumpins suggeratis de quaniitale niea propria quam

opud Uogatianum compresbylerum noslrum dimisi.

Qiia; quanlitas nc forle jam universa crogata sit,

niisi eidcni perNaricum acolyllium alinm poriioncm,

ut largius el promptiiis circa laboranles fiat oper.i-

lio. Oplo vos, fratres cliarissimi, scinper bene valerc

ct nosiri meniiiiisse. Fralerniiatem vcsiram meo no-

niine salutale, et ut nosiri niemores sint aU-

monelc.

»» EPISTOLA XXXVII.

(Erasm.,

m, 6. Pamel., Rigalt., Baluz., xxxvn. Paris.,
xxxvi, Oxon., Lips., xn.)

S28t
niinislciio
ciincla circa fnrtissimos fiatres no--lros dilcctionis
obscquia complcrcin. Scd orficinm mcum vestra,
qu;T^so, diligentia rcprcsentct, ct faciat omiiia quae
liori oporlcl circa cos quos in lalibus niciitis fidei
ac virtntis snai " ilKistiavit divina dignatio. Cor-
poribus eiiam omniuin qui, ctsi torti non suiit in
carceie, laiiicn glorioso exilu morlis cxcedunt,
impcrliatur et vigilaiitia et cura propcnsior. Ncque
cniin virlus corum aut lionor niinor cst qiio inimis
ipsi quoiiue inter i)ealos mai lyrcs aggrcgeiiiur : qiiod
in illis esl , loleraverunt quic(|uid tnlerarc parali ct
proiiipli fuerunt. Qui se tormentis et morti sub
oculis Dei obtulil, passus est (inicqnid pati voluit '' ;

noii ciiim ipse lornientis, sed torir.cnla ip-i dcfuc-
ADCLERUH, UT coNFESSORiBUS.is CARCERE COSSTITCTIS g j.|,^^ c. Qui ,n iiic coiifessus fueril coram homiiiibiis,

el ego iii illo confiiebor coram Palre meo qid in ccclis

OMNIS 1IUM\SITAS PR/EBEATUR.

ARGUMENTUH. — Horlalur clerum suum ulomnis liuma-

miaselcuraadliibeaturcirca confessores, lum vivos,

lum in carcere defmclos;ul diesmorliseoriim diligen-

la- adnolenlur,ad celebrandainquoiamiiseoruin iiiemo-

riam; denique ul panperum eliam non obliviscanlur.

I. Cyprianus prcsbyteris eldiaconibus frairibns sa-

liitem. Quamquain sclam vos, fralres charissimi , lit-

leris mcis frequenter admonitos esse ut gloriosa

voce Dominum confessis ei in carcere constiiuiis

omnis diligentia pra;beatur, lamen idcnlidem vobis

incumbo, ne quid ad curain desit iis quibus ad

gloriam niliil deest. Atqiie utinani loci et gradus

est (ilalih. X, 52), dicit Dominus ''. Confessi sunt
Qui luleraveiil usqnead fiiiem hic salcus eril " ^/6i(/., 22),
dicit Doininiis. Tuleravcrunt, et ad linein usciue
incorrupia el immaculala virtulum suarum merita
pertiilorunt. El iterum scriptum csl : Eslo fidelis us-
qiie ad morlein, el dabo libi coronam vila ( A)wc. ii, 10).
Usquc ad mortem fuleles et stabiles et iiicxpugna-
biles pcrseveravcrunl. Cum voluiilaii et conlessioni
nominis in carcere et iii vincnlis acccdii < et mo-
ricndi lcrminus, consumniata mnrlyris glori;! esl.

II. Denique et dieseoruin quiluis cxcediiiit anno-
tatc, ut commemorationes eoriim inter memorias

mei condilio permitleret ut ipse nunc prKseiis csse C marlyrura cclebrare possinuis :quam(iuam TcrtuUus,

» Snre deesl in Oxm.

1« Poiuii hod.

« Siciil scriplum cst addit Oxon., ex Bod. 1.

d Dicii Dominus deesl in Oxon.

LECTlOiSES VAUIANTES.

<^ Salvabitiir Bod. 1 .

f Cum voUiiiiatc et confcssionis nomine in carccre ac-
cidit Impr. Jiod. 1.

STEPII. BALlZll NOT j;.

— V,rescere. CiElesiinns papa ad episcopos per Vien-
nenscm et Narboncnscm provinciasconstitulos : Non
mtrHi» «I contra ecclesiaslicum morein faciunt qui in
Ecclesia non creverunl. Assenlidr aulem illiislrissimo
episcopo Oxoniciisi cxislimanii Cariliagiiicin iniclligi
in lioc loco, iibi Cypriaiiusprimo credidii iii Cliris-
lum, iibi baptizalus est, ubi crcvit, faclus illic epi-
scopus.

De quaniilale mea. Vide Piolas ad postrcraam par-
tcm epistohe scxi;« pag. 395.

Labornnies. Paiipcres, indigcntes, qiios Constan-
linus iiiiperator iii I. iii, ct vi, Codicis Tlicodos. _
De episcopis el clericis ail ccclesiariim diviliis siis- ^^
tciiiari delicre. Anguslinus iii Scrmonc deciiiio de
Yerbis Domini laborantes dixil pro indigeiiiibus,ilem-
qiie Gra;ciis episcopus M;issilicnsis ad Kiiriciii:!i Le-
nioviccnsem scribcns. Symmacliiis, lib. iv, Episi 18
Inlerea laboranlinm murmur esl. Vidc snpia, p;ig. 591 •
Ei'isT. xxxvii. — In vclericoilice sancii Laiiiberii
Lnctiensis iia scripinm est iii liiiilo isiins Epistol.c : t'i/-
prianus ad clerum quod non possel leincre CdrlliiKfmem
vcnire, ul his confessoribus qui in carccre siinl con-
sliluli liunuiiiilas omnis prwbeaiur. Iii Conipeiidiciisi
vero : lncipit ad clerum eo quod non posset leinere
Carlliagincm vcnire propler corpora quai in Carlha-
gine reddiderunt. Isla ponebanlur pro captu Cl inge-
iiin veterum librariornm.
I.— Perseveraverunt. Quidam libri vcleres, cl ilqui-

dem opiimi, habcnt pervenerunl.

II. — Dies eoriim. TeriuUi;inus in libro de Corona :
Oblnliones pro dcfunclis, pro nalaliliis annua die fa-
ciiiius. idem in libro de ii'.i/(or(n(i())i<; cns(/(rt((5 iiicii-
tionem facit oblatidnuni qii;« liebant pro defiinctis
et eorum spiiitu. Vide scbolia viri dociissimi Jacobi
Billii ad Oiaiioiieni Grogorii N.izianzeni in laiidciu
CiBSarii fratris ct Eiicliologium Goaris , pag. 1.45.

Teriullus. Qiiia saiictiis Cyprianus islic ait Tcr-
tullum sibi signilicasse dics qnibus martyres ;id im-
mortalilaiem glori(is;B inortis exitu traiisicraiit ,
exisiiinarunt Aiigli Terlulliim artein noi;iriam di-
dicissc snb Cypriano rbeiore,quem constare satis
pulant eam ailem scissc, ct notis usnni essc ad
acta mariyrum cxcipienda. Ycrum iioii agiiur in
boc loco de aclis inariyrum cxcipiendis, ubi notaj
poteraiitessenccessaria!,scd tantnm ^"'' de signiflcalis
dicbus qnibus Maiiyres excesscraiit. Quod sane fa-
cile licri potcst ;ibsqiie usu notariim. Quare non
bene ex boc loco collcgeriint Aiigli miiniis descri-
beiidi ai ta manyrinn coiicreditnm fuissc Tcrtullo
in persecutionc Ucciana. An vero Cyprianiis scicrit
;irl(^in nolari;im , aliis cxainlnandum reliiiqiio. Alius
Tcrtiilli diacoiii Ecclesiai Romanre inentio exiai in
iiova nostra collectione Coiiciliorum pag. 1 tCi, tcm-
pore Synimachi papa;. Eadem porro tenipcstaie vi-
vcbat alterTertuIIus civis Romanus, qui liiitim suuni
Placiduin Iradidil in disciplinam saiiclo Uenedicto,

320 EPISTOLA XXVIII. 530

fidelissimus ct devoiissimus frater noster, pro caciera A lionem plebis dividcrc , id est, a paslore ovcs et filios

soUiciUidliie ••' et cura sua fiuam fialrii)us in onini
obscqnio opcraiionis imperlil, qui nec illic circa
curain corporum decst, scripserit ct scribat ac signi-
licct milii dies qnibus in carcere beati fratrcs nostri
ad immorialitaicm gloriosa; moriis exitu transeuiit,
ct celebrcntur hic a nobis oblaliones ct sacrificia ob
commcmoraiiones eorum, quxcito vobiscum, Doniino
protcgciite, celebrabimns. Pauperibus quoquc, tit
sa;pe jim scripsi, cura ac diligciilia vcstra noii dcsit,
iis lamen qui, in (ide stantes el nobiscum foriiier nii-
litanlcs, Chrisii castra non reliquerunt; quibus qui-
dem nunc major a nobis et dileclio et cura prae-
standa cst quod nec pauperiale adacti , nec
pcrsecutionis tempestaie prostraii, cum Domino fide-

a parcnte scparare <•, et Christi membra dissiparc
tentaverit. Cumque ego vos pro me vicariosmiserim,
utexpungerelisnecessitates fratrum nostrorum sum-
ptibus, si qui etiam vcllent suas artes exercci-e, addi-
tamenio quantumsatis csset desideria corum juvarc-
tis, simul ctiam ct ailales corum et condiiioncs et
merila discerncreiis, ut etiam nunc ego, cui cttra in-
cumbit omnes opiime nosse, et dignos quosquc et
humiics et miles ad ccclesiasiicoe adminislralionis
offlcia protnovercm , ille '^ interccsserit ne quis
posset cxpungi, neve ea qua; dcsideraveram posscnt
diligenli <■ examinatione discerni , comminalus sit
etiam fralribus nostris qui primi expungi accesserant
potentalu improbo et lerrore violenlo quod sccum

liier serviunt, cajleris quoque pauperihus exemplum B in morie ' non communicarenl qui nobis obiempe-

fidei prsebucrunt.Optovos, fratrescharissimi acdcsi-
dcraiiiissinii, scmper bene valere etnostri memiiiisse.
Fraternitatem nieo nomine saluiale. Valele.

" EPISTOLA XXXVIII.

(Pamel., Rigalt., Baluz., xxxvin. Paiis., xxxvu. Oxon.,
Lips., XLi.)

AD CALDONIUM , nERCULANUM ET C^TEROS, DE ABSTl-
NENDO FELtCISSIMO.

ARGUMENTfU. — FelUissimus, una cum seditionis suce
sociis, a eommunione omnium areendus.

I. Cyprianus Caldonio et Ilcrculauo collegis, ilem
Rogaiiano et Nuraidico compresbyteris salutein. Ve-
hementercontristatus sum,fraires cbarissimi,acceplis

rare voluissent. > 'V.s*^

II. Cumquc post bxc omnia, ncc ioci mei honorc
niolus, nec vestra atictorilale et prsesentia fractus,
instinctti suo quietem fratrum turbans proripuerit se
cum piurimis, duccm se faclionis et seditionis princi-
pem temerario furore contestans; in quo quidera gra-
tulor pliirimos fratres ab hac audacia recessissc et
vobis acquiescere maluissc, ut cum Kcclesia maire
remanerent et slipendia ejus episcopo dispcnsanle
perciperent ; quod quidem et ceieros pro certo scio
cum pace facturos et cito ah crrore teinerario rcces-
suros. Intcrim, cum Felicissimus comininaius sitnon
communicaturos in morte secum qtii nobis oblempc-
rassent, id est qiti nobis communicarcnt, accipiat

liiteris vesiris, ut, cum mihi proposilum semper et q senientiam qnam prior dixit, ut abstentum se a nobi.s

voium sit universam fraterniiaiem nosliam incolu-
mein coniiiiere, el illibalum grcgem, secundum quod
chariias exigit, rcservare,nunc nuntieiis Felicissimum
nuilla iraprohe ct insidiose esse molitmn ; ut pr.cter
fraudes veieres ^ et rapinas, de quibus jampridem
multa cognoveram, nunc quoque cum episcopo por-

sciat, quandoad fraudes ejus ei rapinas, qiias diluci-
da veriiate cognoviraus, adullerii eiiam crimeu acce-
dit, quod fraires nostri graves viri deprelicndisse se
nuiitiaverunt, et probaiuros se asscvcrarnni. Qii.tc
omnia tnnc cognoscemus quando iii untini ciim col-
legis pluribus pcrmittenleDorainoconvenerimus. Scd

<i IlUnig.

" Diliaeniiae veslrseBorf.l.

LECTIONES VARIANTES.

" Pro ccrla soHicilHdine rer.
h Fraudes suas Bod. i.

c A pastore oves separare et filios a parente secer- ' Sic "edd. et Vat. In monte Manul. Uorel. Pamet.
nereBod.l. Oxon. Lips.

STEPH. BALUZII NOT^.

Immortalitatem. Codex Fiixensis, ad immorlaliiatis hcneficentia frairum sublevabaiur, ejus ct nomcn
gloriosa: palmam morlis exitu transeuni. Salusiius in cxptingcbatur. Sic heneficenlia necessitaiem ct cum
Jugurtlia : liienim nemo ignavia immortalis factus. necessitate nomen egentis expungehat. Rigalt.

Adacii. Ita plcrique libri veieres et editiones. Mo- Additamento. Codex Fuxensis, exercere addidit ta-

rclhus posuit adjecti, quam lcctionem ego invcni p „,g„ ia„,fiuam sua saiis essc desideria. Mciis, exer-

ceret, addidi tamen tamquam sua salis essent.

in libro Gralianopolilano. Angli scripseruiit victi ex
lide codicis Bodlciani. Eanidcm ego leclionem rj ■
pcri in septcm codicibus antiquis. Et taine.i | raj-
fero veterem.

Pauperibus. Vetus codex Remigianus liabet (ra-
tribus.

EriST. xxxviti. — IIkc epislola primiim prodiil in
editione Manutiana. Duo porro vetera illius exera-
plaria habnerniit Angli, uniim cx hiblioilicca Vaiicana,
alind cx Bodleiana. Ego illara contnli cuni qnaiuor
anliquis ; quorum unum exlat iii iMbliotlieca saiicti
Dionysii Rcmcnsis, aliud, quod fuit oliin collegii
Fuxensis, cxtat iiunciii Colberiiiia, leniuni in mea :
quarlum habui cx urbc Graii?,nopoIitaiia.

I. — Expungeretis. Matricula necessiiatumcontinebat
uomina personarum egeiiiium. Cujns crgo necessilas

PaTROL. ly. S. CXPRIAN.

Accetserant. Codex sancti Dionysii, arcessebanlur.

In morte. Ila veleres lihri. Manuiius, Morellius,
et Pamelius maluerunt in monte. iia eiiam Angli,
lamenelsi moncant in codice Vaiicano scripiimi
essc in morte. Ncscio aulem quem isiic inoniein
apud Carlliaginem coinminiscaiur Pamelius. Ei la-
mcn Rigaltius miiltum approbavit ejus opinioncin.
Vide qua; idcm Rigaltius de monte Belloiia; scribit
in addendis ad observaliones suas iii Terlulliaiium
pag. 127. Baronius aniio 234 legit in monte , et
hinc repelit originem Monlensiuiii sive Donalisla-
rum. Vide nolas nostras ad caput 11 Laciaiiiii
de Mortibus Persecutorum et ad acla purgaiioiiis
Cxciliani.

331

DIVrCYPniANI

532

oi Angcndus, qui, nec Episcopum necEcclcsiam cogi- A Uogaliano cum Numidico presbytcris. Abstinuimus

lans, parilcr se cum liio conspiralioiic el faciionc ■ -^ „ ,.. ■ . j...

sociavil.si iilira ciim eo persevcraveril, scnienliam

fcrai qnam ilie in se facliosus cl temerarius provoca-

vil. Scd el qnisquis sc conspirationi et fadioni ejus

adjuuxerit, sciat se in ecclcsia nobiscmn non essc

eomniunicalurum, qui sponte maluit ab ecclesia se-

parari. Ilac litler.is mcas fralribns nosiris legite , el

Carlliagincm ad cJcrum (luoqiie transniiilile , addiiis

nominibus eorum qui cuni l'elicissimo se juiixeruni.

Oplo vos, fralrcs cbarissimi, semper benc valere et

nostri nieminisse. Valeic.

" EPISTOLA XXXIX.

fPamel., Bigalt., Baluz., nxxn. Paris. xxxnii. Oxon.,
Lips., XLii.)

CALDONII, DERCCLANi; ET C^TERORUM EPISTOLA AI)
CVPRIANU1I,'.DE ABSTENTO FELICISSIMO CKMSUIS.

Argdmentum. — Quod jusseral illit epistola prtsc&-
dens, perficiunl Caldonius, Herculanus uc cxleri,
Caldonius cura Herculano cl Victorc coUegis, item

a communicatione Felicissiiiiiim ct Aiigcndiim, itcm
Repostum de cxlorribus, el Ireneni Rutilornm, cl
Paulain sarcinalriccm ; quod ex annolatione mca sci-
re debuisti. Item absiiniiimiis Sophroiiium , cl ipsum
de extorribus, Soliassnm budinarium.

EPISTOLA XL.

(Erasm., i, 8. Pamel., Rigalt., Baluz., xi. Paris., xxxix.
Oxon., Lips., XLiu.)

AD PLEBEM, DE QUINQDE PRESBVTERIS SCHISMATICIS
FACTIONIS FELICISSIMI.

Argdmentum. — (iuemadmodum epislola ante lianc
secunda clero, sic nunc plebi nuntiat Cyprianus vi-
tandim Feticissimtim , cum stiw faeiionis quinqne
presbyleris, qui lum lapsis sine discrimine pacem ila-
banl, lum sediiionem et schisma adversum se conci-
larent.

I. Cyprianus plebi universse salntem. Quamquam,
fraires charissimi, Virlius ^, fidelissimus atqiie inlc-
gerrimus prcsbyler, ilem Rogatianus ct Numidicus,

» Virilus MB.lT/m.

LECTIONES VARIANTES.

STEPH. RALUZII NOT^.

H.— AHgenrfiis.Hichomoconfundendus non estcum
Augendo confessore cujus mentio est in Epistola

XLViii, pag. 62. • 1 j , .

Car(/i(igineHi. Fuit niiper vir quidain doctus et
crudiius qiii locum istuiii exisilmans esse mendosiim q
censuil banc vocem esse amnvendam ab hoc loco et
scribendiim esse itoiiiam. Et sane nrgumenta ejus
ita forlia suiit ct valida ut nccessaria vidcalur li;iec
cmcndalio, quamvis oinnes ediliones ct oiniiia vetera
cxeniplaria, ut ipse aniiotat et verum est, balieant
Cartlinginem. Qu;b seiiienlia liinc qiioqiie confirmarl
posse videtur quod epistola ista scripia est in iniliis
scbisiiiaiis Felicissimi, qui de Rom;ino itincre cogi-
labat, ut in Epistola lv, pag. 83, docct Cyprianus.
Ei ideo operaD prelinm vidcbatiir illum pracvcnirc
ct admonerc cleiuin Romanum ne se deoipi ac falli
sinerel fraude el perfidia hmninis sceloraii.

ErisT. XXXIX. — llaiic episiolam, ciijiis diio l.in-
luin vetcra exemplaria Iwluii, uiinm ex biblioilieca
mea, aliud ex nrlieGraiianopoliiana.prinuim prodiii ex
lypogiapliia Manulii. Vari;i: suiii auteiii opiiiiones
ad qiiein vcl ad quo.s scripla sit. Ego non dubilo
quin sil Caldonii rcddentis Cypriano ralionein coi um
qux ;ib co el aliis vicariis collegis suis gesia fiieiaiii
adversus Felicisviinum el souios ejus. llaipie opiiiiia D
est leclio libroruin qui babciit dcbuisli. Soiiis cniiii
Caldonius scribit noniinc siio cl Cdllegarum suoruiii.
Arliiiror '" auiem litlcras scriplas ad clcruni Roina-
iiiiinliabuisseabani formamclexplicasscbiiiiis, ui par
cral, causam Fclicissimi, addila porro fuisse noiniiia
coruin qui se Fclici^siiiio junxcraiil, uii Cyprianus
prxsi ripscral. llanc intaiii opiiiioiiein coiitirinal co-
dex Uudlcianus ab iliuslrissiiiio cpiscopo Oxoiiieiisi
laiidaliis, in ipio cpi»',u!a ista dicitur scripl;i ad C.y-
pri;iiiuiii, (;a;tcrnni assciiliri non possum iisqiii pulant
illain cssc tabellain publiie aflixani ci pioposiiain in
ccclcsia Cartbaginiciisi. Esl ciiim ccrto epistol;i Cal-
donii. Uiud laiiien non iinpedil quin ;iliqiiid siuiile
piiblicalum sil In cccU'si;i.

K.riorri(iMS. Velercs libri el edilio Manuiii istie et
paubi postbabcni ea(oiT(;iiiiti(«. Qikc lcciio conliimari
I uicsl cx iis qiix obscrvala sunt supra ad Epislo-
las .\iv et xviii.

S«rrirt«(r!(;«m.Salmasiiisad scriptores Hislotiw Au-
gusUc, pag. 408, scripsit farcinatiicein, forle errore
lypngrapbi. Noiiius Marcellns : Snicinatticis, twn, ut
qiiidmn volunl, sarsilricis, quasi a sarciendo, sed tnagis
a sarcinis, quod plurimuin vestium sumant, Varro onos
lyias : Homincs tusticos in vitidemia iticondita canlnre
sarcinntricis in macliitiis.

Annoiatione. Id est snbscriptionc. Vide novam nos-
train collectionem Co»tt/iori(m, pag. lOH, 1090.

Debiiisti. Il;i cditio Maiiiiiii ct libri vctcres. Morel-
lius et P.imelins posiicrnnt debuisiis, iieniqne edilio
Anglicaiia. Sed isia leciio iinii cst bona. Epislola
enim est Caldonii scribciilis, iit dixi, noinine siio et
collegaruiii suorum ad Cyprianum. Rigaltius, tainen-
ctsi posucril iii coiiiexlii debuisti.i, iii obscrvationi-
bns ccnsei lcgcndiim cssc dcbuisii.

Ijiidinarium. Vctiis liber ineus babet bHdianariuin.
At Salniaslus in loco iiiox laudato ccnset rcpoiii de-
bcre fcM/iiiarinm a vocc Gr;cca ^iur/vw apiid llcsy-
i^hiuin, ci inde dictiim butinuin, ipiod acetabulnin si-
gniiicat. Si ea coiijectiir;i csscl ceria, faeilc ainplccic-
rer opinioiicni Salinasii, ciiin Quiiililiaiiiis, lib. i,
cap. i, scribat quamd;im cognalionein csse intcr lit-
lenis t et rf, ac prnpicrca facile exisiiinarcin Cypria-
iiinn bcic loqui de aitificc acelaluilorum sivc lageiia-
ruin, nt inlcrprelaliir Cangiiis, id ost parvorum va-
soniiii iii ipiiiins lepoiiiiniiir oloa, vina, et alia li-
qiiida, pia;scrlim cnni voce buliiia ntatnr Jnaniies Da-
niascenns ;i Caiigio ciiains. Piiiiiiis,'lib. xxi, cap. 5i,
scribil, ciini acctahuli mensura iliciiiir, sijjiiilicari lic-
iniii;c ipniriain parioni, id cst diaohiiias (jiiiiidocini.
lllusirissiiniis cpiscopiis Oxonioiisis cniiicndit legcn-
diiiii csse istic apiiil Cypriaiiiiiii burdotiariuin, qua
voce significari iiiiilioneiii ail. Sod li;cc conjocliira
inilii tion prnbaliir, ciiiii nihil in vcrbo budininiiim
exict cx (pio ea siiini possit, pnrsoriim ciiin biirdo-
ii;irii iiuspiain rcporiaiitiir apnd aiicloics iiiigiii; La-
tin «'. Si goiins illiid f irciiniiiis qiiod nos vocaiiuis bo-
dinos luissct (iliin iii Africa et vuc;ibiiliiiii accodens ad
iiOitnim viilg;iro deprclicndi possel in aliipio veteri
sciipioro, absolnta res csset. Veruin nilill isiiiismodi
reporio.
Epist.. xl. — I. Vir(»Hs. Ita scripsi, sccutuscdilio-

S5S EPISTOLA XL. 354

proshylcri confossorcs ct glnria divinro (ligiiaiioiiis A gloriain incorrutila ct immaculala conversatione ser-

illiislrcs , scd cl diaconi, boni viri cl ccclesiaslicai
adiiii;iislrali(»;ii pcr omnia oljsequia devoli, cum cx-
lcris niinisiris " plenam vol)is pr;TScnti,T, sujc dili-
gciili;im pra^licaiil, cl cxIiorlalioMil)iis assidiiis singii-
lo-i ciirroliorarc, srd ct lapsormn menics consiliis
saliibribiis rcgcre el refcrmarc non dcsinnnl, lamen
cgo (|uanlum pnssum adinoiico ct quninndo possum
visito Yos littcris meis. Litlcris, iiiqnam, fralrcs clia-
rissirai : hoc enim (piorumdam prcsbyicrorum mali-
gnitas et perfidia pcrfecit '', ne ad vos anlc diem
Pascha; vcnire Jicuissct, diiin, conjurationis sux mc-
mores, ct anliqua illa contra episcopatum niciim,
immo conlra suffragiiim vcstrum et Deijudicium, ve-
nena relinentes, inslaurant veterem contra iiosimpii-

varcnl. Ac, ne parum fuisset eorrupisse quorumdam
cniifessorum mciitcs cl coiilra snccrdotium Dci por-
linnem riipia; fialcrnilaiis armnrc voluissc, nunc se
ad Iiipsnriim pcriiicicm vcricnnla siia (lcccplioiie vcrtc-
riiiii.iK a>gros,'et saucioseiad capicnda forliora con-
silia pcr calamiiatcm rnin-n sme ininus idonoos ct
niinus solidos, a medela vulneris sui avocciil, ct ''' in-
lcriiiissiiprccibiiscl oralionilius,(|iiibusDominiislonga
ct coulimia saiisfaciionc placaudus cst, ad exiiiosam
temeritalem mendacio captiosa; pacis iiiviteni.

IIL Sed oro vos, fratres, vigilate coiilra insidias
diaboIi,ci,provesira saliiie solliciii, conlra moriifeiam
fallaciam diligcniius excubato.Pci-becutiocst lincc alia,
et alia tentatio. Quinque isii presbyteri nihil aliud

gnalioncm suam, et sacrilegas machinationes insidiis B sunt qiinm quinqiie primores illi qul cdicio nuper

solitis dcnuo rcnovant. Et quidem de Dei providen-
lia, nobis lioc nec volenlibus nec oplanlibus, iinmo
ct ignosccnlibus ct taccntibus, pocnas quas mcruerant
pependcruiit , ut a nohis non cjecii ullro se cjicerent,
ipsi in se pro conscientia sua scnlenliam darent, se-
cundum vcsira ct divina sulTragia conjurati et scelc-
rali de Ecclcsia sponte sc pellerent.

II. Nunc apparuit ^" Fclicissimi faclio ^ unde
venissct, quibus radicibiis et quibus viribus starct.
Hi fomcnla olim qiiibusdam eonfcssoribus et horta-
nicnta iribucbant iie concordarent cum cpiscopo suo,
neccclesiasiieam disciplinam cum fide,et quiete juxi.'i
prtecepta Dominica, continerent, nc confessionis sua;

m.-)gislraiil)us fuerant cnpulaii ul fidcm nosiram sub-
riicrcnt, ut gracilia fialrum corda ad lctlialcs " la-
qucos pr;cvaric.Hionc vcritaiis averlercnt. Eadem
nunc ratio, eadem rursus evcrsio pcrqiiinquc prc-
sbylcros Felicissimo copulaios ail riiinam saliiiis in-
duciliir, ut non rogctiir Dciis , ncc qiii negavit
Christum, euindem Christum quom iicgavcrat deprc-
celur, posi culpam criminis tollatiir el poeiiileniia,
nccpcr episcopos etsacerdolcs Dominosalisfiat, scd,
relictis Domini sacerdolibus; conlra cvangelicam di-
sciplinam nova tradiiio sacrileg.c insiitulioiiis exsur-
gat ; ciimque semel placucrit tain nobis quani confes-
soribus et clericis urbicis, ilcm universis cpiscopis

« Mlnisterlls I«m. Ebor. KC. 1. Thu. Mich
l> Perlicit Btflfl/t. ficl. Perfert Bod. 5.
•= Nunc apparebit Lin.

LECTIQNES VARL\NTES.
C

«1 Provectls Fic. Fat. Profectio Jhu.
« Allectare BodA. Thu.

STEPH. BALUZn mTM.

ncm Manulii, et quia ila scriptum vidi in multis co-
dicibiis antiquis. Quxdam cdiliones cl quidam libii
vclcrcs habcnt Briccius. Ista sunt levioris iiiomenii.
Et lamen cr.int annotanda.

Ecclesiustict/i: admimsirationi. Quidam libri vetcrcs
habcnt eccksiastica! disciplina: adminislrationi.

Vra-bennt. Codex Fiixcnsis prmtent.

Quormndam presbijterorum. Nominantur in Epi-
stola i.v, pag. 81, qiiani coiisiilc.

Conjurniionis. AgiUir licic de causa Fclicissimi, ut
paict e;iain cx his qux scqmiiitiir et ex Epislola xi.ii,
pag. ')7 : Qunntum vero hic et nd preslnjterorwn quo-
rumdani cl Fclicissimi cnusnm pertinet, ctc.

Veterem conlra nos. Cuin Poiitii diacoiii lcstimonio

lioncs ct omnia fere vctera excmplaria prxfcrre hanc
lectioneni, nisi Rigallius edidisset rependerunt. Qiia;
sane leclio nililur aiicloritaic coilicis Veronensis et
illiiis qiiem hubui cx inonablerio sancti Eligii Alirc-
halensis.

Uliro. Codex sancti Arnulphi habel ipsi.

t\.—Conira succrdotium. Inuiio codice Vaticanoel ia
Lamoniaiio lcgitiir adversus dispositionem Domini el
contra sncerdotiiim Dei. lllii iidmniicri convenil hanc
leclioiieiii non rcperiri iii codice Tliuano, iicquc ia
Fossaicnsi, in qiiibiis Angli di.-icruiit eaiii cxlaic.

III — ^'i(()ri(eic?(/.Ilaoiiiiics libri vclcresct cditiones
Rig;illiaiia anliquioros, si Ires piiores cxcipias, in
qiiibiis legiliir obrnercnl. Solus cx codicibus a mu

conslet quosdam se opposiiissc clcclioni Cypriani, J) visis Fiixcnsis hahci subvertercnl. Scio la.iicii it;i qiio

hinc colligi posse videtur Felicissiinum fuisse ex illo-
riim iuimcrn, et fortasse prineipcm illiiis faclionis.

Renovuni. Uevocavinius aiitiqiiam lcciioncin, iiui;
ritiuir auclorilaie pliirium vcicnim libroriim. Uig:il-
liiis posuit ra'oc«ii(, quia ita scripliim iiivenit in Fii-
xensi. Ea vero lcciio exiat eiiam in Micliarrmo cl in
Lainoniaiio. Ciclcri el cdilinncs Rig;iluaiia antiipiiiiies
habent iiti nos rcposiiiinus. Et laiiieii An;;Ii lualuciuiil
scqiii cdilionciii Itigaltii, "' nuilmn iiilcrim isiiiis sikc
opinioiiis lcsliiiioiiiiim rercrciiles ex liliris velcribns,
iinino plura addiicciites iii favorem aiiliqiinrum cdi-
tioiium Ueinliarliis ipionue rcliiuiii cdiiioiiem Uij,';iliii.

lynoscentibus. Iii uiio codicc Aii;;licano sciipliim
cst iijuorantibus. Qiio etiaiii iiindo in iiiaiLjiue libri sui
imprcssi scripsil JNicoIaus Faber.

l'ependerun:. Non adinoncrem oiniics anliquas cdi-

qiii; scripliini fiiisse iii Veriiiiciisi. Vcriim ;ilia lcctio
iiiilii iii;igis p!;icet, cain porro liqnct adjuvari cx lcc-
tioiic ;iiiiii|uariiiii editioiiiim.

Gracilm. Iii codice Vcroiiciisi ct in iino Aiiglicano
scriptiim csl frngilia. Sie etiaiii sciipsii Nicobius Fa-
hcr III iinrgiiic lihii sui iuiprcssi. Iii codicc Laiiioiiii
lcgiiiir (yiY(c//i«»!, laiiqiiam si istiid refercnduui esset
ad l'i;ihi'S.

Clericis urbicis. Id cst Ronianis, qiiia Lrbis voca-
biilo nlim intelligcbalur Iioiiia Gciuimii domiii:i, m ;i|t
Quiiuiliniiiis, lil). VI, eap. 5, et lil). viii, c;ip. 12. Op-
tatiis lil). I : Zepliijrino urbico , ct lib. ii , urbica
cvinmoinlio ; et apiiil Vicloreiii viteiiseiii , lil). i, c. 8
urbici cnplivi... Vide llcriberli Uo.s^vcydi iiolas iii
I). 1'aiiliiiiiiii pag. 7i.j. In pia;fationc symboii cditi
iii coiicilio 'foleiaiio primo lcgiiur cim prwcepio

555

DIVI CYPRIAISI

53G

m\ \n noslra provincia vel irans mare coiistii.iiis ut A siti.n, venenum pro remedio, morlcm pro salule sn-
«■•Inl innovclurcircalapsoru,ncausa.n, nisi o.nnes iu maiis. Ne >> ;vias vos cornin nec anclorilas fnllat,

nnum convenerimus, ei, colhnis consiliis, c.un disci-
pliiia pariicr ct misericordia temperatam sentcnl.am
lixerimus, contra lioc consilium noslrum rebelletn.-,
ct omnis sacerdotalis aucloritas et poieslas facliosis
conspirationibus deslruatur.

IV. Quas nunc poenas patior, fralrcs cliarissimi,
quod ipse ad vos in prsscnliarum venire non possum ,
ipse sing.ilos aggredi, ipse vos, secundum Domi.ii ct
Evangelii ejus magisierium «, cohorlari ! Non suffe-
ceral •> exsilium jam biennii et a vuliibus alque ab
oculis veslris l.igubris separalio, dolor jugis ei gemi-
lus, qui me solu.n sine vobis coiiiinua lainentaiione
discruciat, lacryinsc diebus ae noctibus profl.ienles.

inaiis. Ne " ;vias vos eornin nec anclonlas
qui ad duorum presbylerorum velcrcin neqniliam
( Dan. III.) respondenies , sicul illi Susannam pudi-
cam corrumpere et violare conati snnt, sic ci hi adul-
lerinis docirinis EcclesiiC pudicitiam corrumperc ct
veritatem evangelicain violare conanlnr.

V. Ciainal cl dicit Dominus : Noliteauilireserwones
pseudopropheturum , quoniam visiones cordis eornm
fritstranttir cos. Loquunlur, sed non ab ore Domim.
Dicunl eis qui abjiciunt verbum Domini : Pax erit vobis
(Hier. .\xiii, 16, 17). Pacem nunc olTeruiit qui ipsi
iion habent pacein. In Ecclesiam <• lapsos reducerc
ct revocare promiilunt qui dc Ecclesia ' recesse-
runt.Dcus unusest ei Cbrisuis unus (Ep/ies. iv, 5), el

nuod saccrdoii quem lanlo amore ci ardore fecisiis, B una Ecclcsia, et Cathedra una super pelram Domini

nccdiim vos salutare, nccdum complexibus vesuis
inhxrere contingat. Accessit hic labcsccnii animo
nostro dolor major, quod in tanta sollicitudine ac ne-
cessitate excurrcre ad vos ipse non possum,dum,
per minas el per insidiasperlidorum, cavemus ne ad-
vcnienlibus nobis tumultus iir.cmajororialur,el, ciim
paci cl tranquiUilati episcopus providerc in omiiibus
dcbeat, ipse materiam <= seditioni dedisse et perse-
cniionem dcnuo exacerbasse videatur. Hinc lamen ,
fiatrcs dilcctissirai , hinc admonco pariter el consulo
nc perniciosis vocibus leinere credalis, ne fallacibus
verbis consensum facile commodeiis , ne pro luce
tencbras, pro die nociem, pro cibo famein, propotu

LECTIONES

voce fundata. Armd allare constitui aut sacerdoiium
novum fieri prcter unum altare ct unum sacerdotium
non poiesi. Qnisquis alibi collegeril, spargit. Adullc-
rum cst, impium " cst, sacrilegum est quodcumquc
liumano furore insiiluiuir ut dispositio divina viole-
tur. Procul ab hujusinodi liominum conlagione disce-
diie, et sermones eoruin velui cancer et pestcm fu-
giendo vitaie, prsernonente Doniiuo ct dicenie : Cwci
sunt duces ccecorum. Cwats autem cwcuni ducenssi-
mul in(oveam cadent (Mallh. xv , 14). Intcrcedunt
precibus veslris, qiias s nobiscum diebt.s ac nocli-
bus Dco funditis ut eum justa satisfactioiie placctis.
liitercedunt lacryinis vcsiris , q.iibus commissi delicti

VARIANTES.

« Minislcrium Nic. Fab.

i> Nos anecial Lam. affeceral Ebor. NC. 1.

« Magislerium Thu.

A Nec Pem. Bod. 3. Voss. 2. Lmi. Thu. Foss. rict.

STEPH. BALDZII NOT^E

•^ InEcclesia lapsos Tict.

f De Ecclesiae coinmunione NC. 1.

B Precibusquas yer. nostris Jiti/.

Papw urbis Romw Leonis. At in tribus aiitiquissimis
cl pracsianiissimis codicibus manuscriplis, uno illus-
irissima; ccclesiaj Li.gd.mensis, allcro q.ii fuit Lei-
dradi Arcbiepiscopi Lugdn.iensis, ct ccnscliir lumc
in bibliolheca Soguieriana, tertio bibliotbccx Colber-
tina;, in quibus coiitinetur vetus colleclio canonnm
facia', ut opiiior, paulo posl conciliiim Tolct:inuiii
duodecimuin; in tribns iiiquam codicibus illis deest
vox /{omft','cl lcgitur simpliciier cum prwceplo Papm
Vrbis Leonis. ExUit llieronyini Episiola ad Paiilum
nrbicum, qn» incipit, JStidius tertius, ct in Epistola
Augnslini ad Casiilanum lcgilnr sermoncm cujusdum
urbici. Apud Burcliardinn, lib. iii, cap.226; Juoncni,
par. iii,cap. 270; ct Gratianuin, dist. 2, dc coHsecra/.,
rcperiliir quoddam dccrciuin ec concilio urbico quod
sic habet : iii n''nri i» quo episcopus Missam celcbra-
ti/, presbyler eodeni die atiam cekbrare non prwsumat;
quod etiain rcperilur in canone dccimo syuodi Anlis-
siodorensis sub Aunacbario. Et tamcn non scinpcr'
vcrum csl vocabubiin urbici significare civcm Uoina-
num. Iii Epistola qiiippe Evodii ad Augnstin.im civis
quu:dain cuj.isdain o|ipidi Africoc vocaiur urlnca id cst
civis illins loci : Sed ecce post bicnuium quwdam vi-
dun honesta urbica de Friqenlibus.

Trans mare. Id est Uoniani. lude appcUaiiones
transinarinx poslea vctiix in codice canonum eccle-
sia; Africana:, ei i.l episcopi Africa: Irans niare non
proficiscanlur nisi coiisnlio priina; scdis cpiscopo;
qnod et ipsuin conflnnaiii.n est a papa Innoceiitio.
Eliani iraiismarina judicia proliibila. Vide codicem
canonum ccclesia; AfricaiKc, cap. 23, 2j, 56, 9i.

IV. — Quem tanto amore. Codex sancii Eligii'Atlreba-
tensis, quem lanto honore et amore fecistis. Fuxcnsis,
tanto ardore, pari dolore. Ubi videiur legcndu.ii pari
honore. Vidc Puntium diaconum ubi agil de eleclionc
Cypriani.

Paci et tranquiUitati . Omnes fere libri veleres ha-
bent pacem et tranquillitatem.

Videatur. Codex Lamonii videamur.

V. — Concer. Duolibrivetores pncrcruntcancercm^alii
qualuor, cancrum. Micbaelinus cancerum vel cancrum.
Ego retiniii vulgaiam leclionem, quain plerique codi-
ccs cxhibent, quia lociis istc i.a vulgo cital.ir.

Super pelram. Vcteres ediliones ct xvii libri vcte-
D rcs ila scribunl. Manutius posuit Peirtim. Alque cam
lectioncm reiiiiuit Pamelins, tesialus tanien aliani re-
periri iii codicibus antiquis. Ilinc propagaia cst, in pos-
terioresediliones,ctiam in Aiiglicanain."' Sane verum
esi quod adnolat Panielius alibi frequentissiine Cy-
prianum dicere Ecclcsiam essc fundaiam supcr Pe-
truin, adeoque miruni non essc si etiain islic eo inodo
loquauir. Ego non disjiuto an Ecclcsia fiind.ila sit sii-
pcr Pelruin. Id eniin scio sensisseCyprian.iin. Sed aio
islic rcUncndam csse leciioiieiii qiiani inajor vclcrum
librorum numcrns ei vcleres cdiiioncs pra;feruiil. Pc-
Iram quippe fiiisse ClirisUiin et siiper banc peiram
fundatam esse Eccle>iain nemo ainliigii. Qna de rc
videqu;B noiamus iiifra ad libruin de Unitnie Ecclesiw.
C;eicrum cx prava leciione qu;e iricpsii in liiiiic lociim
poiuil aucior Epistola; ii Pelagii II ad episcopos Is-
iria; acccpisse q.iud scripsit, qui Catlicdram Pelri, sm-
per quem fundata est Ecclesia, deserit.

557 EPFSTOLA XL. 358

crimen abluilis. Interccduiit paci quani vere ct fiiieli- A vobis quoiidie continuas Domino preces fundinnis,

ter dc Doniini miscricordia postiilalis, nec sciunt
scriptiim essc: f.t proplicla itle nut somnium somnians
ilk qui loculus esi ut errare te (aceret a Domino Deo
luo, inierficielur (Deul. xni, 6). Nemo vus, fratres
cbarissimi, errare a Domini " viis faciat : nemo vos
Cinistianos ab Evangelio Clirlsti rapiat : nemo filios
Ecclesiflc de Ecclesia lollat. Percant sibi soli qui per-
ire volueruiit : extra Ecclesiam soli remaneant qui
de Ecclesia recesserunt. Soli cum episcopis iionsint
qui contra episcopos rebellarunt. Conjurationis suse
pccnas soli subeant qui olim , secundum vesira ''
suflragia, nunc secundum Dei judicia, scnteiitiam
conjuraiionis et malignitatis suoe subire meruerunl.
\L Monet nos Dominus in Evangelio suo dicens :

qui vos ad Ecelesiam revocari ' per Doraini clemen-
liam cupimus, qui de Deo pacem plenissimam prius
mntri, tum el filiis ejus oramus. Cum precibus aique
orationibus noslris vestras quoque orationesetpreces
jungite, cum iletibus nostris vestras lacrymas copula-
te.Vitale lupos, qui, oves a pastoresecernunt. Vitate
linguam diaboli venenatam, qui, ab inilio niundi fal-
lax semper ei mendax, mentitur ut fallat, blanditur
ut noceat, bona promitlit ut malum iribuat, vitara
polliceiur ut perimat. Lucent nunc quoque vcrha
ejiis, et venena manifesta sunt : pacem pollicetur, ne
perveniri possit ad pacem ; salutem proraittit, ne qui
dellquit veniat ad salulem ; Ecclesiam spondet, quan-
do id agat ut qui illi credit in totum ab Ecclesia

Kejicitis mandaium Dei ut tradiiionem vestram slalualis B pcrcat.

(Marc. VII, 9). Qiii mandatum Dei rejiciunt ettradi-
lionem suara staiuere conantur, fortileravobiset lir-
miter respuaiitur : sufliciat lapsis ruina una. Nemo
volenles surgere sua circumventione praccipiiet ; nemo
jacentes, pro quihus nos rogamus ut Dei manu et
brachio sublevenliir, prosternai gravius et deprimai :
nenio semianinies cl nt salutem suam pristinam re-
cipiant deprecanles, ab oinni spe salutis averial; nemo
nuianiibus bipsiis siii caligine oinne itiiieris <: salu-
laris lumen exiinguat. Instruit Apostolus dicens : Si
quis aliler docel, cl non acquiescii sanis verbis Domini
noslri Jesu Clirisli et doclrince ejus, stupore •! elatus,
discede ab liujusmodi (I Tim. vi, 5-r)). Et ilenim
dieit ipse : Nemo vos decipiat inanibus vcrbis. Pro-

VII. Nunc est, fratres dileclissimi , ut et qui statis
forliier persevereti?, et stabilitatem vestram glorio-
sani, quain iii persecutione lenuistis, perpetua firmi-
tate servelis, et si fe' qui, circumveniente adversario ,
lapsi estis, in sccunda Iiac tentatione spei cl paci
vesira; lideliterconsulatis; et ut vobis Dominus igno-
scat, a sacerdotibus Domini non recedaiis, cum scri-
pluin sil : Et homo quicumque (ecerit in supcrbia, ut non
exaudiat sacerdolem auljudicem quicumque (uerit in die-
busillis,morietur'^' liomo ille (Deul. xvii,12).Persecii-
lionis isiius novissima hxc esl el extrema teiilatio, quae
etipsaciio,Dominoprotegenie,iransibii,utrepraesen!er
vobis post Pasclioe diem cum collegis meis; quibus
pra'seniibus, seeundum arbilriiim quoque vestrum et

pterea enim venil ira Dei super /itios conlumacia;. G omnium nostrum cominune consilium, slcut semel

Notile ergo esse participes eorum {Eplies. v, 6, 7).
Non est quod, decepti inanibus verbis, pravitatis
eorura incipiatis esse participes ". Discedile a lalibus,
quaeso vos, et acquiescite consiliis nostris , qui pro

p!acuit, ea qua; agenda sunt disponcre pariter et li-
inare poterimus. Si quis autein, poeniteniiam agere ct
Deo satisfacere detrectans, ad Felicissimi et satellitum
ejus partes concesscrit, ct se haereticae factioni con-

LECTIONES VARIANTES.

* Dominicis Pem. Bod. 1 .
i' Noslra Nic. Fab.
" Muneris Lin.
<i Tumore Erasm.

�� Non sit quod dec. vos. in verb. non pravitatis eo-
rum incipiatis esse parlicipes Nic. Fab.
f Revocare Vict. Foss.
B Kt qui Pem. Voss. 2. Bod. i, 2. Lam.

STEPH. BALUZII NOT^.

Inlerpcietur. Uxc vox deest in antiquis edilioiilbus nuilana. Veteres editiones et tria exemplaria veiera
et in omnibus antiquis codicibus qulbus usiis siim. h.ibcnt ruina sua.

Scio tanieii illam fiiissc in Veronensi el ia Ncapoli- Non acquiescit sanis verbis. Sex libri vetcres , iinii

tano uno. Iii codicc Lamonil scripliim est morielur , acquiescit sanis sermonibtis. Sic etiam in editioiie
codi.'m sensu. In iino meo veiere legitiir, ut enme jj vulgaia EplsioUe saiicti Paiili ad Lphesios.
te faceret a Domino luo , el caHera. Ex quo facile csl Discede ab liujusmodi. Ila scriplum vidi in xiv

colligere addenda liiisse nonnulla iii lioc loco. Iiaque exeniplaribus anii(|uis. Ucli(|ua inultum variant.
cuiii pliira addonda fuerlnt, noii suKicicbat addere Conlumaciw. Ita eliain Epist. lxiv, pag. 112; et

iit addere
voccm inlerficielur aiil moriclur. Erasmiis prlmus
scripsit inlerftcielur. AddciiddS aiitoiii erai iiileger
locus ex c-.ipile xiii Deiiteronomii , aiit cdL'ndus
iil cxslatin veieribus libris, oniissa voce illa.

A Doniini riis. Ikcc est leciio muUorum vcterum
exciiiphiriiim ctedilionis Manutlana!.

Percani sibi soli. Ne.^cio an sii pra',ferenda lectio
uiiius ex veliislis codiclbus bibliotbecx regia;, in quo
legitur pereaiit ilti soli.

Nunc secwidum. Iia edilio Manulii et sepiem llbri
veleres. In receiitiore Uemignnio, e( seci(»(/H»i. Malc
iii Sorbonico Hcc , lii Eliglano non. Iii antiquls edi-
ticnlbiis ei in sex anlliiuis codlclbiis scrlptum cst
olim secundum Dei judicia.

VI. — liuina una. Iia xvi libri veleres ct edilioMa-

iii llliro de Unilale Ecclesiw, pag. 202. Vide Annota-
liencs Erasnii ad huiic locum Pauli.

VII. — Nunc est (raires. Veieres ediliones habent.
iViiiic curanditm est (raires. Edllio Mamiliana expmixit
voecin curandum. Ea vero deest in quinqiie aiitiquis
exempbiribus, ei videlur esse cx glossemate.

Rcproisenler. Qiiatuor lilwi veieres babeiit reprcn-
senlcm me.

Omntuin noslrum. Iii plerisque vetustis exempla-
ribiis sciiplum cst aitimi noslri.

Ad Feticissiini. Vetcres editiones anteManulianara
et septciii veteia esemplaria pricfermil ad in(etic:s~
sitiii. Maiiuiiiis et Morellliis et octo itcm cxeniplaria
veiera in (elicissimi. Alia duo vetera, ad (eticissimi.

Concesserit. Codex Foxeiisis , consensnit.

339

DIVI CYPRIAM

540

iunxeril sciat se poslca ad Ecclesiam redirc cl cuiu A auiem ex nunlio unam missam hanc epittolam et »e-
ciiiscopis ei plelje Clirisii coinniuiiicare non posse. quentem cum prasenti.
Opio vos, fraircs cliarissinii, scmpei' benc valere et
circa Doniiiii iiiisericordiain cJLOiandain "conlinuis
nobiscum precibus insislcre.

EPISTOLA XLI.

(Erasm., II, ll.ramel., Rigalt, Balux., xu. Paris., xl.
Oxon., Lii;s., xuv.)

4D COHNELlUil, QtOD OBOI.NATIONEH NOVATUNI NO.N RE-
CEPEaiT.

AncuMENTUM. — A^aiKii a Novaiiano missi, qui it-

liiis ordinalionem ecctesim Cartliaginensi significave-

ranl, a Ctjpriano rcjiciimlur.

(Hanc epislolam ad lomuni in hujusce bil)liollieca?, cum
epislolis S. t/jrnelii p^iva; consociaudam, remisimus.)

»« lilMSTOL.^ XLll.

■ (Erasm., 11, 10. 1'aniel., Rigalt., B:iluz., xui. Paris., xu.
Oxoii., Lips., XLv. Couslaiit.,Epist. Kom. Pontif., i, p.
iil. Gallaud., Bibl. veu. PP., m, p. 354.)

AD COUNELKJH, DE OBDIKATIO.NE EJUS A SE COaPBOBATA
ET DE FELICISSIMO.

Abgvhf.ntch. — Excusal se Cyprianus quod indu-
bilaiam fidem non liabueril ordinationi Cornelii, prius-
qitam ad se penenirent litterai collegarum Catdonii el
Forlunali , qiiibus ilta legiliina fiiisse comprobatur :
idque, obcoiilrariam Xovaiittntvporlis faclionem, obi-
ler repelens , quod illi sialiin in ipsis primortliis non
adhmseril, sed potius Cornelio, usque adeo ul crimina-
liones conlra hanc suscipere delrectarit,

(Hanc epistolam, siciit jraeccdentem ei secjuentem, ad
)iiiumlertium, ul' ' "
rendamdusimus.)

'« EPISTOLA \LII1

(Vide notam duabus epistolis praecedenlibus subjeclam.)

EPISTOLA XLIV.

(Era.sni., m, 2. PameI.,RigaU., Baluz., xliv. Paris., XLm.
Oxou., Lips., XLvi.)

AD CONFESSOBES ROMAKOS, LT AD CNITATEM BEDEANT.

AnGUMENTUM. — Confessores Romanos fuclione Nova-
liani et Novali setluctos horiutur, ut ud unitalem
redeant.

Cyprianus Maximo et Nicoslralo etcaeteris confes-
soribus sululein. Cuni frequciiler, charissimi, cognn-
verilis ex lilleiis ineis queni el confessioni vesira:
B honorein et fraternitati connexae dilectionem ineo ser-
inone servaveriin, credaiis quaiso el acquiescatis his
litteris meis, quibus vobis et aciui ac laudibus ves-
tris et scribo et simpliciter ac fidelitcr consulo. Gra-
vat eiiiin me atque contristat et inlulerabilis perculsl
pene prostrati pectoris moestitia persiringit cuni vos
illic comperissem contra ecclesiasticam dispositio-
neni, conira evangelicain lcgem, contra institutionis
catholica; uiiilatem », aliuin episcopHni fieri con-
scnsisse, id est, quod iicc fas esi nec licel (ieri, ec-
clesiam aliatu constitui, Cliristi meinbra disceipi,
Doiiiinici grcgis aninium ct corpns unum discissa
a;iiiulatione lacerari. Quod quxso ut in vobis sailem
iilicitum islud fraternilatis nostraj discidiuin non per-
seveiet, sed, ct confessionis vesir;e ei divinoe iradi-

tomumiertium, ubide S. Cornelii papa; euislolis, transfc- n .• • .i . _ . :..: ..„.i„ „-«

rwuianidiixinms.^ . , >. au,.c C tiouis meinores, ad inatrcm reverlamiiii unde pro-

diibtis, uiule ad confessioiiis gloriani cum ejusdcm

(Ei-a.^m.,n, 9. Pamel., Kigall., Baliiz., xliu. Puris., xlii.
Oxon.,Lip6., XLvii.Couslant., E|iisl. Hom. Ponl., i, ii.
150. Oallaiid., Itibl. vett. PP., p. 533.)

AD EUMDEM, QUOD AD CONFESSORES A NOVATIANO SEDUC-
TOSLITTEllASriXERIT.

AncuiiESTua EpisloUv liiulus salis indicat; constal

' C^lbolica; verilatem Lum. liod. i.

niatris exultaiione venistis. Nec puteiis ^ sic ,v(>s
Evangelium Christi asserere, dum vosmetipsos a
Clirisli grege el ab ejus pacc el concordia separatis,
cuni magis militibus gloriosis el bonis congruat iniia
doniestica castra coiisistere, et iiitus positos, ea qii;e
iii coiiimune tractanda siiiit agere ac providere. N.nn,

LECTIONES YARI.VNTES.

i> Nccpotcslis l.nm. Ebor. Lin, NC. I, 2.

STEPn. BALUZII NOT^.

liliserieorditim. Codcx LaHieiisis, clemeniiam. Sed
posireina isia pars dcest in codice sancti Aninlplii. D

'" Epist. xliv. — Nicosiriito. Diacono Ecclcsia!
Rom.ina^ ut iiotat Panielins.Erat ille sociiis Maxiiiii,
qiieni supra ad Epislolam xi.i.dixiinus ad Eeclesiani csse
reveisum. Nicosiraius laiiien non rcdiii, scd factus
csl cpiscopus in Africa factione Novaliannnim.

Coiilin ecilesiusiiciim. Duo liliri vetcres liidiciil di-
viniim. Qiiidam alii ncqiie ecclesinsliaim liabcnt nc-
que divinam. Gronovius, rap. U ObscrvatioMini sua-
lum in scriptoribus ccclfsinsiicis, ait sibi mngis
placcre quod erai in nienibranis , coHda dispositio-
vem Dei.

.Mium cpiscopum. Novaliaiium , qiii Sedcm a|iOslo-
liiam invasil post elcciionein Cornelii. Vide Episto-
laiii 11, Paciaiii ad Siiinplironiaiiumel llenriti Valesii
annoiationes ad libruiii vi Euscbii cnp. .15.

Consinsisse. In aiitiquis cdilioniliiis ct in veieri
libro saiicli Eligii Altieliateiisis legitur ceiisnisse. De
illis amem cmisiat heic agi <nios sujiillat Pacianus iii
cadeni Lpisiola ii, uU Sijmphronianum.

hcclesinm aliiim. Quidam libri veleres habcnl al-
lcriim, eodem seiisii.

Corpus imiim.Vox mium, qn« ccrlc necessaria non
esi, et oinini poiest abs^iueulio incomniodo, deesl in
codice Graliaiiopolitano.

Ad iiiaircm revcrlamini. I3ti eos fecisse diximus ad
Epistolnni xli.

Nec puielis. Duodecini codices antiqui noslri ct sex
Anglicani habeiil Nec polesiis.

Domeslica ciislrn. Qiiainvis sciam Jiivcnalem salyra
10 (lixisse caslra domcsiica, cgo istic malleni caslra
domiiiiia, iit dicit ipse Cyprinnus in Epistola liv,
p. 77. Piosper, lib. ii de 1'roiiiissionibus el 1'radic-
lionihus Dei, cap. C : S?c i;i lolo lcprce miiciila viliaii a
caslris dominicis eliain ipsi puUi sunl. Acla inarlyriiiii
Donatisiarum in liljio ii miscellaiieoruiii iiostroruiii,
pag. 57 : Ubi qiiisque lioslem repcreral, ciislra illic do-
minica collocabal. Nicolaus Papa I, Epist. vii : Ex
liiicis siibito in dominicis castris impelii irrepere. Cy-
prianusdixil spiritalia castra iii Epistolaai/ Donaiuin,
jiag. : ahbi 5a;iie casiru Cliiisti ct caslra cwksiiu.

EPISTOLA LI.

342

cum unaiiiinilas el concordia iiosira scinili oiniiino A corselii ad cyprianum, ce factiome novatiam ci;m

nonilebe;it, quia nos, Ecclesia derelicta, forasexirect

aJ vos veiiirenon possumus, ut vos magis ad Ecclo-

siani niairem et ad nosiram " fratcrnitalein rever-

laniini, quibus possumus bortainentis pctiinus et ro-

ganius. Oplo vos, fratres charissimi, seinper hene

vaiere.

»• EPISTOLA XLA.

(Erasm., IV, 8.Parael.,Rigalt., Baluz., xlv. Paris., xuv.
Oxon., Lips., XLViii. Coustant., Epist. Rom. Pont., i, \t.
131. Galland., Bibl. vett. PP., iii, p. 333.)

AD COKNELIUa, DE POLVCARPO HADRUMETIiSO.

Argi'HEntl'ii. ■ — Hac se purgaC epistota quid fac-
lum sil, ut inlerea dum HaUrumeli fueril, noii ad Cor-
netium, sed ad C.termn Romunum liiiera; inde n Po-
tijcarpi Ctero fuerint fuclm, cum tamen antea ipse Po • B
iijcarpus ad Cornetium polius scripserit. Conslat aii-
tem ex ipso contextu pauto, posl pr(Ecedentes lianc esse
conscriplam.

(Vide tom. ni.)
"> EPISTOLA XLVI.

(Erasm., ni, H. Pamel., Rigalt., Baluz., xlvi. Pari.s.,
XLV. Oxon., Lii»., xlix. Couslant., Epist. Rom. Pontlf.,
I, p. 135. Gallaud.,Bibbolh. vetl.PP. iii, p.337. Roulb ,
Reliq. sacr., ui, p. 6 , 23.)

CORNELII AD CYPRIANDSi, DE CONFESSOIIIBIIS AD CNITA-
TEU REVERSIS.

rglmentum. — Cornelius Cyprianum certiorem fa-
cil de sotemni, quem dcscribit, confessorum ad Eccte-
siam reditu.

(Vid. tom. ni.)

"'EPISTOLAXLVU.

(Erasm.,ii, 12.P.imcl.f Rigalt., Baluz., xlvu. Paris., xlvi.
Coiistant., Epist. Rom. 1'ontif., i, p.l43. Galland.,Bibl.
vett. PP. ui, p. 540.)

CYPUIANl AD CORNELIUM, RESPONSCM CO.NGRATULATORILM
DE ILLORLM REDITU EX SCnlSMATE.

(Vid. lom. iii.)
"* EPISTOLA XLVIII.

SUIS.

Argumentijm. — Cornetius Ctjpriano ralionem rcd-
dil factionis Novatiaiuv.

(Vid. tom. ni.)
"EPISTOLAXLIX.
(Erasm., II, 8. Pamel., Rigalu, Baluz., XLix.Paris., xlviii.
Cousiaiit., Epist. Rom. Pontif., i, p. 139.Galland., Bibl.
volt. PP. ni, p. 538.)

CYPRIANI responsum ad cornelium, de novati scr.-

LERIBUS.

Argumentum. — Laudal Coriietium quod opporlu-
ne ittiimadmonuerit, utpote ciim poslridie quain ve-
nisset ad se noceiis faclio, litteras ittius acceperit.
Deindemutiis describilNovali scetera, etscltismaprius

in Africa afr ilto concilatum.

(Vid. lom. ni.)
«' EPISTOLA L.

(Erasm., ui, 3. Paniel., Rigalt., Baluz., l. Paris., xi.ix.
Oxon.,LiiiS., Lui. )

maximi et c.cterobum confessorum ad cyprianum,

de suo beditu ex schisuate.

Argumentum. — Cyprianum certiorein reddunl sc

ad Ecclesiam rediisse.

Cypriano fratri Maximus, Urbanus, Sidonius ct

Macli»rius salutem. Certi suinus, frater charissimc, lc

quoque nobiscum pari voto congaudere nos '', habi-

to coiisilio, utilitatibus Ecclesix et paci magis coii-

sulentes, oinnibus rebus prsetermissis ct judicio Dei

scrvatis, cum Coriielio episcopo noslro paritcr et cuiii

universo clero pacem fecisse «. Cum gaudio etiam

univers.li! Ecclesi*, prona etiam omnium cbariiate, Uuc

C factuin his lilteris nostris scire ccrtissiine debuisli.

Oramus te, rratercbarissiine, multisaiinisbene;vaicre.

«» EPISTOLA LI.

(Erasm., in. Pamel., Rlgall., Baluz., u. Paris., l. Oxon.,
Lips., Liv.)

CYPRIANI AD CONFESSORES, DE REDITU EX SCmSMATE
CONGRATULATOBIA.

ArguSientum. — Gratulatur Cyprianus confessori-
bus Romanis de eorum reditu in Ecctesiam el litteris
eorum respondel.
I. Cyprianus Maximo presbytero, item Urbano, et

Sidonio et Macliario fratribus salulem. Lectis litle-

LECTIONES VARIANTES.

J) <= Fccimuslam. 4r.
^ Quod nos Lam. Ar. Ebor. Bod. 1, 2. JVO. 1. ^

STEPii. B.vLUzii mrjE.

(Epasm., in, 12.Paniel.,Rigalt.,Baluz., xlviii. Paris., xlvii.
Couslant., E|.ist. Uom. Pont., i, p. 1-35. Gallaiid., Blbl.
vett. PP., in, p. 330. Roulli. , Reliq. sacr. ui, p. 5
et 18.)

^ Vestram Ben. Neap. Lam. Ebor. NC. 1, 2.

Liicifor Calaritanus in liljro Qiiod niorienduni sii pro
Dei filio : Nit.i ecastris diaboli ud exerciluiiiincmlesli-
bvs camris cointiluluni fixcris liunsilum.

"' Noslrumfrnlerniuilem. Ila veliis tdilio Spircnsis
cl alire. licnibollus posuit Dcs/j«m, eaiiiie leciio coii-
scinicnles babet xviii librosnostros vetercs elscptcm
Anslicnnos. Uli'a(|iic lcclio bona est.

'" Epist. l. — Qiiodnos luibito. Certum est coii
slruclionem Imjiis periodi noiicoiigruere. E;\nilamcn
laleiii exbibent oinncsliliri veleics et oinneseditioiies
aiile Paiiulianam. PaiiicliiisexpunxilvoienK/nod iibs-
que a!:clorilnle, e.'i opinor ilc caiis;i ([uod coibtriiclii)
peicaliat advcrsus regubisgriininialicje. Scd ista raiio
non siillicit. Extaiit ei)iiii (|uando<|uc in iiielioribus
aucioribus, cliaio in Ciccroiie, paria pecciila. Excm-

pluni insigne rcfertsanclusAugustinus, lib. ii deDoc-
irinu Clirisiiana cap. 15, ubi sic legitur: Illud eliam
quod jam aujerre non possuni de ore canlanlium popu-
lorim, siiper ipsiim auttm Iloriet sanciilieaiio inea,
jii/(i/ profecto senlentim dclruliil. Audilor lanicn periiior
mutlel Im corrigi, ut non iloriel, scd lioiebit diccre-
lur. Nec quicquain inipcdil correclionein nisi consuc-
ludo canlaiitiuin. S;ine liieronyinus iii qiiadain Epislo-
la ad Augusliiiuin de se testatur incurrissc se iii gra-
vem rcpreliensionem (iiiia iii capile qiiarlo Joii:i;
eiucndavciat lociini, '"" iit sibi videbatur, vitiosnm, et
leclioiioni siil):?tiuierat (piani pulabat esse nicliorcin,,
l'os.set laiiien iii bac Cypriani Episiola repoiii /'eci-
1)1115 pro fecisse, cuin plerique codices Aiiglicani pra;-
leraiit eam ieclioncm. ^

545

DIVI CYPRIANI

344

risvestris.fralroscliarissimi.quasadniedevestra re- Apissem. Posieaqtiam vos f de carccrc prodeunles

gressione et de ecclesiastica pacc ac fraierna rciiiiitc-

gratione fccislis, iii lantuni nie Ixtaliim esse condieor

in quantiim fucram ct anie Isialus quando confessio-

nis vcstr* gloriain coniperi ei militix veslra! coeles-

tcm ac spiriialem laiidem " gratulabundus excepi.

Nam ct li«c fidei ^ et laudis vestr.x alia confessio

esl unam esse Kcclesiam confileri, nee alieni erroris

vel potius pra\it;iiis paiticipein lieri, repelcre eadcm

casira nnde prodisiis, uiide ad gerenduin prailium et

adversarium siibigoiidum fortissiinis viribus prosilis-

lis. Illuc enim eiant de acie tropha;a refcrenda uiide

:id aciem fueraiit arma suscepta , nc quos ad gloriam

Chrisins parassct, cosdem gloriosos Chrisii Ecclesia

non habcrci. Nunc vero et vos congruentcni fidei ves-

schismallcus et baireticus error excepit, sic res crat
quasi vestra gloria in carcere remaiisisset. lllic
enim resedisse s vestri nominis dignilas videbalnr
quando milites Chrisii non ad Ecclesiam de carcere
rcdirenl, in qiiein prius cum Ecclesia; laude et gralii-
laiionevcnisseiil.

111. Nam, ctsi videnlur in Ecclesia esse zizania,
non tamcii impediri debei aut (ides aut charilas nos-
tra, ut quoniam zizania essc iii Ecclesia ■cernimus,
ipside Ecclesia recedamus. Nobis taiiUiin inodo la-
borandum ^ est ut friimentuin esse possimus, ul, cum
coeperit fruinentum Doniinicisborreis condi, fruciuin
pro opere iioslro et lahore capiamus. Apostohis iii
cpistola siia dicit : Jn domo aulcm magna iion sotiwi

irx lcnorcm alque iiidividna; charitatis et concordix j^ vasasunt atirea el argentea, sed et lignea et fictilia, et

legcm Dominica pace "^ tenuistis, el exeinpluni c;c-
tcris dileciionis ct pacis vestro iiinere fecistis, ut Ec-
f,lesi:u vcrilas ct cvangelici sacramenti ^ unitas, qu;TJ
a iiobis teiieb:itur, vestro etiam consensu ac viiiculo
ncclcrelur, nec confessores Chrisli erroris duces (ierint
qui viriutls et honoris aiictores hudabllcs cxtiiissent.
II. Yiderint quanluin vobis cxteri graiuloiitur, vcl
quantiim apud se ipsos singnli glorientur. Ego me ct
gratulari magis vobis et plus cxteris gloriari in hac
vesira paoifica regressione " el chariiate confileor.
Sinipliciier cnim quid in meo corde fueril debctis
audlre. Dolebnm velieinenler ctgraviicraiigchnrquod
cis comunicare non possem quos semel diligcre ccc-

qua;dam quidem honorala, qucedam vero inlionorala
(II Tim. II, 20). Nos operam demus, fratres charissimi,
ct quanlnm possumus laboremus ui vasa aurea vel
argentca siraus'. Cxteruni, fictilia vasa confringero
Domiiio soli concessum est,cui et virga ferrca dala
est. Esse non potest major dominosno servus ; nec
quisquam sibi quod soli filio pater tribuit vindicare
potest, ut puiet aiit, ad aream venlilandam et pur-
gandam, palam ferre i posse, aut a frumento uni-
versa zizania humano judicio separare''. Superha est
isla obstinalio et sacrilega pra;sumplio quain sibi fu-
ror pravus "" assumit; et, dum dominium sibi ' sem-
per quidam plusquam miiis justitia deposcit assu-

LECTIONES VARIANTES.

= Cffilesle Cl spirilale gaiidium Lin.

k Hujuslidei Ar. Lam. NC.l. Ebor.

« Domiiiicam pacem Lam. Bod. 2. MR. Ar. NC. 2.
Elor. ilic.

d Evangelii ac Ben. Bod. 1. Ver. Evangelica Ar.Lam,
Ebor. yC.\.Bod.±

• liigres-sione Ar.

' rosiquani vos enim Ver.

B Recessisse Ar. Lam. Ebor. NC. 1.

^ Fratrcs carissimi Laboraudum yer.

» Aut argeutca esse possimus yer. Vas aureum vel
argenteuui simus.

i Ferrc se vcntilabrum Cod. Goulart.

^ Segregare Oxon. Lips.

1 Et dum sibi amplius quiddam Lin. NC. 2. Semper
quidclaui Ver. Ben. Aug.

STEPH. BALUZII NOTyE.

*" Epist. li. — I. Cliristus parassel.ha plurimi libri
iiostii opliiiii. Aliiquidam et voicrcscdiliones Pame-
liaiia:iiiliquiorcs habcnt Cliristi Ecclfsia parasset.

III. Zizaiiin. Quidani codiccs licic ca paiilo pnst
Iiabcnl izaniam. Gratianopiiiitaiiiis : Ninn elsi vide-
liir iii Ecdcsia esse zizanin. Aveiias pio zizaniis dixc-
luiit 'rcrUiMinnus ct Symin;icliiis. Iia cii;!!!! piilasse
vidcliir llycroniiiiiis iii DialogoadvcrsiisLiiciferiaiios.
Kon sulur.i iii Ecclcsid, iiiipiil , moranliir aves, nec
iiiuiidiv tiiitliiin n»es vitlitiint, scil (rnincntuin iii ngro se-
riiiir ct inier uitcnlin cultu luiipceijuc et Iribuli ct slc-
rilesdoiiiinnntur nvciia.

III. — Frumentuin eMe possimus.. \iigiislinus, libro iii
coHlra Cresconium, c. ti : Audi ('.innianum, tolcra ziM-
nius, fs/o |'rumeii(Hiii.YidectiaiirEpislolain nd Miicio-
t/ium, ubi verba Cypriani rcrcninlur. Tcrtulli;iniis, in
liLiodeFiigaiii pcrsccutioue://aj pnlaillaq-iceet nunc
dominicam iueam purgnl, i.cclcsiam scilicct, confusum
ncervum fidelium eccntiliins, ct discernciis fiumentum
miirtijrum et pnlens ncijntorum. Ii!n;ilius cpiscopus
Aiitiiiclicnns apnd Eusebiiim, lib. iii, cap. 3G : Fru-
mentuin Clirislisum, dentibus bcstiarum molar. Vide
Samiielem Peiituin iii comincntario ad lcgcs Atli-
cas, pag. 13(i.

yataaurea. Ita nos pnsiiiinus scculi auctoriialem
vcterum exemplariuin. Iia cliain scriptum est inEpi-

stol.i Lii, ad Antonianum, pag. 78. Sic etiam sancins
Leo iii Epislola ad Episcopos ilauritiiniw C.wsuriensis.

l't se putet. Unus codcx meiis vciiis habci, puiet
ad arcam venlilandam et purgniidam paleiim jain fcrre
se venlildbnim. Lectio vcro ista lihri mci exlat apiid
saiictiiiii Augiistinuin iii Epislola ad Macrobium.lv.im
quoiiiio Goiil;ii liiis inveiiissc se sci ibit in libro episco-
pi Aocdneiisis. In libro saiicti Aniulphi scripiiim
jj cst vindicare se putet. Venlihiliriiiii pro p;il;i piisiiit
eiiaiii vcliis iiiieiprcs .Matiluci. Ei laiiicn vcMtibibrniii
iiislnimciitiini cst agricolaruiii diversiiin :i p:ila. Co-
liunelia, lib. ii, cap. 10. ISiim cum accrvus paleis gra-
nisque mi.vlus in unum fucril congestus, piiulnliin e.v eo
ventilabris per longius spntium jactalur. iMiutus iii Poe-
nulo : Palns vendundas sibi ait et maigas dnliis ut hor-
tum [odiat aliiiie ut frumcntum mctat. Margaiii griin-
niatici aiuiil esse furcain qua acervi niigiim fiiiiil.
Vidc iiolas viri doctissimi Fronionis Duc;vi in llumi-
liassancli Hasilil i)i llcxaemeron. pag. i.

Huiuano judicio separare. llanc lcciionem, quam
putoesse nieliorem, iiivcni in codicc Flori et iii plu-
ribiis aliis. Iiifra in Epistola lii, pag. 7i : paleiis cone-
tur a trilico separare.

Furor assumit. In codice Vcronensi tt in Fuxen-

si lcgitiir pravus insipientcr assumil.

545

munt, cle Ecclesia pcreunt; et iliim sc insolcnlerex- A
tollunt, ipso sno inraore csccati, verilalis lumen amit-
lunt. Propter quoiJ et nos temperamenlum teneiiies
et librum Domini contemplantes , et Dei Patris pie-
tatem ac niiseiicordiam cogitanies , diu multumquo
iractatii inler nos liabito jusla moderaiione quse suiit
agcnda libravimus.

IV. Qiia! omnia peniius poteslis inspicere, leclis li-
bellis quos liic nuper legeram et ad vos qnof|ue le-
geiidos pro communi dileclione transmiseram ; ubi
lapsis nec censnra decst quae increpet, nec medicina
qu;E sanet. Sed et catholicae " Ecclesise unitalem
quanium potuit expressit nostra mediocritas. Quem
libellum magis ac magis iiunc vobis placere conlido,
quando eum jam sic legitis ut ct probeiis et anietis;
siquidem quod nos verbis conscripsiinus vos factis ^
implctis quando ad Ecclesiam charitatis ac pacis uni-
laie remeaiis. Oplo vos, fratres charissimi ac de-
siderantissimi, seniper bene valere.

EPISTOLA LII.

{Erasm., iv, 2. Pamel., Rigalt., Baluz., lu. Paris., li.
Couslant., Epist. Kom. Pont., i, p. 159: rialland., Blbl.
vett. PP. III, p. 317.)

AD A.NTONIANUM , DE CORNELIO ET N0VA.TIANO.

AnfiUME.NTLM. — Cum Antonianus , acceptis liiteris
a Novaliano, in partes itlius animo propendere coepis-
set, confirmal illum Cgprianus in priori senlentia, ut
iiempe cum Corneito, Itoc est cum Ecclcsia catholica
communicare pergat. Quod ut persuadeat, toiius tra-

EPISTOLA LIII. SiO

et Cornelium virum optimum et legiiime electum, No-
vatianunt vero multis sceleribusobnoxiumillegitimam
electionemusurpasse docel : obiter etiam sub initntm
epistolai se excusaits de mutala quod ad lapsorttm
raiionem aitinel seitteniia, et sub finem in quo Nova-
tiana Itmresis coitsistat explicans.

(Huic epistote opportuniorem locum dari visum est in
toni. III, ubi lota Novaliaiii schisinatis historia cum omiii-
bus insLTumentis describitur.)

" EPISTOLA LIII.

(Erasm., iii, 25. Pamel., Rigalt., Batu/!., iiu. Paris., lu.
Oxon., Lips., LVi.)

AD FOHTUNATUM ET ALTOS C0LLEGAS,DE IIS QUI PER TOR-
)|ENTA SUPERANTUR.

Argumentum. — Considtus Cyprianus a collegis num
admillendi essent ad communionein lapsi quidain
per loimenta superati , respondet, quia triennio jain
poeniteniiain egissent, sibi quidem videri admitlendos
esse, sed cuin post Pasclice solewnia concilium epi-
scoporum apud se futurum esset, se cum illis rem
tractaturum.

I. Cyprianus Forlunato, Ahymmo, Oplato, Priva-
tiano, Dnnatulo et Felici Iratribus salulem. Scripsi-
stis milii, fratres charissimi, quod, cum in Capsensi
tiviiate propter ordinaiionem episcopi essetis, pcrtu-
lcrit ad vos Superius fraieret collega noster Ninum,
Clemeniianum, Floruin fratres nostros, qui in per-
sccuiione apprehensi prius fuerant, et nomen Do-
mini confessi violentiam niagisiratus et populi fre-
mentis •" impetum viceraiil, postmodum cum apud

gediceintcr Cornelium et Novatianuin liistoriam texit, proconsulera poenis gravibus excruciarentur, vi lor-

LECTIONES VARI.^NTES.
" Ecclesia; charitatis ac pacis unitatem Ar. Ebor. ^ Frequcntis Kod. 1.

STEPH. BALUZII WTJE.

IV. — Cal/io/icffEcc/esia; «Hi/a/em.Re^picitCyprianiis
ad librum suum de Unitate Ecclesia:, quem hinc constat
scriptum esse eo lempore quo Novatianus schisma fecit.

Sic legitis. Imiiaiiiin cx carmine de operibus Vir-
gilii quod Aiigusto tribuitur :

Laudelur, vigeat, placeat, relegatur, ametur.
Ilein in cnrinine sacroriim Bibiioriim qua; Karnlo
falvo rcgi oblnia siiiit a Vivi;wio alibaie saiicli Marliui
Tunmensis edito in funo ii Ciiiiilularium, p. 1572 :

Cujus lionore rogant placeat, lauclotur, ametur.

*"• Epist. Liii. — 1. SuperiuH. Ila scriplum fnisse in
vetiisli-simi) codice Voi-oneiisi iniliicoiistat, et moiict
cliaiii Ui^'allius. Sic etiani cdidit Mannliu-;. Teslatnr
aiiteniPameliiKCodicem Aiiglicanuin qiio illouiebalur
h iheie sicui Maiintins lialict. Et lamon niipMa editio
AnglicnnaiiMllniiiiUiuslcciionisvetnsexemplarallegal
qiiaiii Vcroiiense. AdjnvaiitiiiliilDininiis illiim coilices
Kligiiinus et necconsis, in qnilMis scri|iliim est supe-
rits , cl doccin alii vetcrcs , (ini liabenl snper. Iii
(■xeinpliiri cilitioiiis Basileensis anni 1540, quod fiiit
Jacobi Cnjacii, ct iinnc penes me est, vir ille doctissi-
miis sciipsit iii margine exqnodam*'" vetori libro sit-
))C)iis iit iii cddice saiicti Eligii ot in Beccensi. Vele-
los editioni s, oliam Moiolliana cl tria vetera exem-
plaria pricfernnt niiper. Aliiis Superius prcsbyler in
iibro seciindo iiiiscollancornm nnsirorum, piig. 101,
et Superius slaiionarius iipud Oplaiiiin Milcviianem
in calcc libii primi.

Ninum. In duobus aniiqiiis codicibus scriptum
est Saturinnum. Saiurnini mciitio extat in variis
epistolis apud Cyprianuin. Niiii nulla alibi , quod
sciain, menlio babelur. Quod fortassis approbarc
posset lectionem lioruin duornin vcternm liliroriim.
Verum nulla uspiaiii meinoria de lapsu Salnrnini.
Itariueaut alius fuit Saturninus, si vera est lectio, ant
cerie reiinendum cst islic nomen Nini. Episcopnm
fuisse liinc colligi posset (piod Cypriaims ouiii vocat
fratrein, nisi consiarcl peisbyleros qnoiiiieab co vo-
D calos fnisse fralres. Pamiiuisse Ninnm qiioil lidem
frogisset testiitiir abnndc Cyprianus ; adeoqiie pnto
illnni postca gloiiiun suam "reparasse. Nam in ve-
tustissinio martyrologio ad xvi kal. decombris nn-
laliir: ht ilaurilaiiia Niiii, cl xvin kiil. pinnaiii: Iit
Afnca Niiii. Non dicilur fnisse liiartyr. llaqnc cxisli-
mari pnssot enm non cssc divcrsum a Niiio conlos-
sorc, cnjns nicnlio balielur iii iiarriiiionc dc (jiioilaiii
qui vidit (ilinm Doi. Ea iiairalin cxstat in codico Fos-
satensi. Sic autem incipil : Qitidam presbijler fiiil reli-
gioiits valde Airgits nomine, [reqitenler ilissaruiit so-
lemiiia celebraits ad corpits sancti Niiti episcopi el con-
fessoris.

Proconsulem, Alrici« niiniriim. Mago.ai illuiii di-
gnaiionis et aucioriialis fuisse liquet ex lesiimonio
Salviaiii, qiii, lib.vii, cap, 11, ail illiini, i|uaiitum ad
nonieii quidein procoiisulein, scd qisiinium ad poleii-
liam consuloni fiiissc. Piocoiisnlnm Alricic iiiiilia
mcniio cst apud voteres historiariuu tcriptorcs. .Mnl-

5i7 1>IM CYPRIANI 353

menlonim subaclos esse, eldegradugloiia!, adquain A tania exigit majus et impensius de niultorum culla-

plcna fldei virlule tcndebanl " , diulinis cruciatibus
excidisse, nec lamen post liunc gravcm lapsum non
volunlaie sed necessiUitc susccplum a pccniteniia i'
agenda per lioc iricnnium desliiisse. Dc (juibus cou-
sulcndum putasiis an eos ad communicaUoncm jam
fas essel admiliere.

II. Et quidcm quod ad mei animi senlcnliam perli-
nct, pulo his indulgcnliam Domiui non defuturam
quos constat stclisse in acie, nonicn Domini ' coii-
fcssos esse, \iolentiam magistratuum cl populi fu-
rciitis incursum immobilis fidci obstiuatione vicissc,
passos esse carcerem, diu inter minas proconsulis el
fremitum populi circumsiaiitis toroieiilis lanianlibus
ac longa iteralione cruciantibus «^ repugnasse ; ut
quod in iiovissimo <= infirmiiale carnis subaclum B Arglmestuu. — Cum prius slaluhsait Alrkuiii epi

lioiie coiisilium, cl nuiic omnos fere intcr raschic

priina soleiniiia apiid se cum frairibus demorantnr,

qiiando soleinniiaii " celebrandxapnd suos saiisfece-

rini et ad nie venire cocperint, traclabo cum singulis

lilciiius, ul de co quod consuluisiis ligntur apud nos

et rescribatur vobis lirma seutenlia inultoruni sacer-

dotumcoiisilio pondcrata.Oplovos, fratres cliarissiuii,

semper benc valerc.

EMSTOL.\ LIV.

(Krasm., i, 2. Pamol, Rigall , Buliiz., liv. Paris., liii.
Oxon., Liiis.,Lvu. Conslant.,Episl.Hoiii. Ponl., i, p. IG7.
Gallaiid., Bibl. vcu. PP. ni, p. 550. nuulli., Ui.1. sacr. ni.
p. 69.)

AD CORNELIUM, DE PACE LAPSIS DASDA.

videlur, nierilorum prxccdenliuin defensione releve-

lur, cl sit satis lalibus gloriam perdidisse, non la-

mcn deberc nos eis el venia; locum clauderc aique

cos a pateriia pietale et a noslra communicationc

privare ; quibus exisiimamus ad dcprecandam cle-

mcnliam Dumini possc sufficcre quod trienuio jugi-

lcr ac dolenter, ul scribiiis, cum sumina pcenilcntiic

lamcnlaiionc planxerunt. Cerie non puio incaute ct

tcmcre liis paccm committi quos videmus inililix

sua; forliiudine nec prius pugnx defuisse, ct si acies

ctiam deiiuo vcncrit, gloriam suam posse repararc.

Nam, ciim in concilio piacucrit poenitcntiam ageiili-

bus in inflrmitatis pcriculo subvcniri ct pacem dari,

dcbent uiiquc iii accipienda pacc pro^ccdcre quus

vidcmus non aniini inUrmitate cecidisse, sed in pnc- C

lio congiessos ct vuliicraios per imbccillitaicm caruis

confcssionis sux coronain non potuisse perferrc ;

maxime cum cupicnlibus mori non pcrmitlerciiiur

occidi, sed laindiu fessos lormcnla laiiiarcnliiuaiiuliu

non lidem, qua; invicia c^t, vincerent, sed carnein,

qnx inUrma est ', faligarcnl.

III. Quoniam lamen scripsi||js ut cum pluribus

cullcgis B dc boc ip.so plenissime traclem ^ ei rcs

LECTIONES VAIU.\NTES

" Pervencraiil Yer.

i> Siisceplos ud poniiilentiaui agcudam Tliu, Mieli.

' Uumiiil deeu in Oxoii.

■1 ( jiitialusj)/ic/i.

" iNovissiuia Oxon. iMuull.

STEPU. BALLZII NOT/E.

ta> pra;lerca cxsiant inCodite Thcnduslano constiiu- 1) morlem suppticia coiiqiiirem animas cupiebat jngulare,

scnpi in concilio quodam, ut lapsiiwn, iiisi diu pceiii-
ientia,acta adinillerentur ad pacem, tiiii (orte pericu-
lum infirmiiiiiis urgerel; jain instanle nova persecu-
lione staluerunl, omnibus qui poeiiilenliuin egissent
pacem dandam, ut forliores etsent ud passionis prm ■
lium. Id episcoporum siatutum, lolius syiiodi no-
mine, nuniiat Cornelio pnpte Cijpriaims, alque adeo
non tam ipsiits Ctjpriani quam sijuodi Africana: esl
liaic epislola,

(Hanc epislolam, ul el alias omissas, inte r pontilicias,
tom. praecedentis epistolas suo loco repcrics.)

"EPISTOLA LV.

(Erasm., i.3. Pamcl., Eigall., Baluz., lv. Paris.,Liv.Oxon.,
Lips.7iri. Couslanl.,Eiiisl. lloni. Poul.,i, p.l72.Callancl.,
Uibl.velt. PP. «I, p. 332.)

AD CORNEUCII, DE FORTONATO ET FELICISSIMO , SIVE
CONTRA HiERETICOS.

Arglmentcm. ~ Tn primis nioiict Cornelium Cyprianns
hac epislolu, ul Felicissimi el Fortunali cotilra se ca-
lumnias twn audial, necjninis eorutn le rrealur, scd
forli sit animo, siciili Dei sacerdoiem conlra liaireii-
co$ decet; utpote qui pro nwre lixreticis nsiiato, luc-
resin suam el scliismnla incoeperint ex conteinpiu

f Quaevicta cst Lam. Ebor NC. 1.
s Cum pluriiui coUcgu; rer. Celebrala Lam. libor.
Bod. 2,
l> Plenius tractarem £ftor. Lin.SC.l.

lioiics linperaionini diiecwc ad prucoiisiilos Alrica'

II. — AoDioi Doinini. Addidi voccni />oim'Hi,(|uaiiivis
sciam illani iion csse ucf essariam iii hoc luco, qiiia
iia rcpcri scripium iii nmnibiis fcre veiustis exeiiipla-
ribiis qiiibiis iisus suiii ct in anruiuis edilionibus. I'a-
mcliiis cxpiiiixii.

Novissiiiio. 1(1 csl pusiea. Sic restitui dcbere vi-
sum csl pio (0 (iiiod Uigiiliius et Angli posucruiii
norfssi»ie. Qiiippc oiiii cs libri vciercs ct eilitiouesaii-
te Ui'^a!tiaiiaiii liali<jiit e.iiii Iiclioncin iiuam c;;o rc-
vocavi. Oiiapioplcr inirur Aiiglos, (pil scicltant illani
cxsiarc in libris noslris velerlliiis, pra;lulissc caiii (|u,(!
uiisjiiain babctiir (|iiam iii cdllione Kigallii. QiiiiJ si
mciiiliim illiiis cditionis liii|iiileiiius lypogiaplio?

C/(;ni(?ii/i«Hi. Codcx Fiixcnsis, iHiseiifO)r//HHi.

P«rHii((er(;n(i(r. Cilat liuiic hicuin Hieronynius iii
Viia Pauli monacbi : Verum hosiit cullidus lurda ad

et ut ipsc (;((! ab eo passus eat Cyprianus ait, volenlibus
mori iion pcrmittfbalur occidi. Codex Fiixciisis islic
apiid (^ypriaiium habet pn(«rcii(«r. Sed Hlcioiiyniiis
hahcbal in suo cxcmplari petmitierenlur, Lucanu-,
lih. VI :

.\li uiiser, cxtreuuiin cui mortis inunus iniiiux
Eripitur iioii possc nioii.

Sencca Tlicbaidc : Uccidere esl veiare cupientem mori.
Veiiiie cwperint. lliuc coliigi pussc vidctiir consiic-
visKc co teiiiiiorc cpiscopos Africaiios coiivcniic C,ir-
thigiueiii apiid cpisciipiiin-, inagii:i; illiiis ccclcshc,
siciit c|iiscopi hali:c el Sicilia; apnd liomiiiiiiin, sed
ttiiiicii iicccssc liiissc m in pnccipuis rcsiivliiiiiljiis cs-
schliii suls civitaliliiis. Edilio Aiiglicaiia imile liunc
luciiiii iiiicrprelata csl de syiiodis liahciulis bis iii ;in-
uo. Ea rcgula nonduiit invcnla crat.

S40 EPISTOLA, LVI, SS<)

wtitis in ecctesia episcopi; obtter eliam indicans A.?>dve enim debeiis ct pro corlo crctlcrc ac lencre

nntle oriri soleant h(ereses et scltismala, ut merito a
Morelio inscribalur coNTnA ii.ereticos.

(Vid. not. ad Ep. prae ced.)

"> epistolaTvi.

(Krasm., iv, 0. Pamel., Rigalt., Baluz., lvi. Paris, lv.
Oxon., l.ips., LVin.)

AD THIBAniTAXOS, DE EXHORTATIONE MAKTYRU.

Argimkntum. — Excusal primum se Cyprianus Tlii-
baritattis quodillos nonvisissel, el de persecutione iiii-
minenle admonet; lum stitnutos subdit ad inariyriiim
ataciitcr subeundum. — lliiic proponiinttir exempla
piorum a mundi initio qui martyrium pussi. hi
printis qua: omnia exempla superal Domini nostri

pressurse diem siiper caput esse coepisse ct occasum
s;T:culi atque ariliciirisli lempus appropinquasse, ut
pnrati oinnes ad praelium siemus, nec qnicquam iiisi
gloriam vitse seternse et coronam confessionis Doini-
nicse cogilemus. Nec pulcmus talia esse qua; veniuut
qualia fuerunt illa quce transierunt : gravior nunc el
ferocior pugna immiuct, ad quam fide incorrupta el
viriute robusta parare se debeant miiiics Clirisii,
consideranles idcirco se quotidie calicem sanguinis
Cliristi bibere, ui possint el ipsi propter Christnm
sanguinem fundere. IIoc esi enim velle cum Clirislo
inveiiiri, id quodChrislus et docuit et fecil imilari'',
secuiidum Joanncm apostolum dicentem ; Qui dicil
se in Cliristo manere, debet qtiomodo ille ambulavit et

passio.- Qttid, qiwd sladii et tltealri agones fortiter -g ip^gf,„^,,,,l„,.^ {IJoa.n, 6). Item ))ealus Panlus apo

et ulucriler tolerali iitcilamento sint ad miirtyrii pas-
siones? — Deinum consideretur futura merces, quce
jam superqtie ad omnia suslinenda aniinat et accendit.

1. Cyprianus plebi Thibari consislenli salutem. Co-
gilavcram quidem, iiatres dilectissimi, alque in voiis
habebam, si rerum raiio ac lcniporis condilio permit-
terei, secundnm quod freqiienler desiderastis, ipse ad
vos venire, et quaiitulacumqne mediocritale cxborta-
lionis nosir» pncseiis " illic fratemitaiem corrobo-
rare. Sed, quoniam sic rebus urgenlibus detinemur ut
loiige isliiie excurrcre et diu a plebecui de divina in-
dulgeiitia piKSumus abesse non dalur facultas, has
interim pro ine ad vos vicarias litieras inisi. Nani,
ciim Doiiiini instrueiitis dignaiione instigeinur saipius

stolus exhortatur et docet dicens : Sumus fitii. Si att-
tem filii Dei, et fiaredes Dei, coliceredes autem Christi,
siquidem compatiamur, nt et commagniliceinur {Rom.
vui, 16, 17).

II. Quaj nnnc omnia consideranda sunt nobis, ut
neino quicqiiam dc sa;cuIo jam morienle desiderel,
scd sequatur Christum, qui et vivit iu xlernum, et
vivilicat scrvos suos in fide sui nominis constitnlos.
Venit cniin lempus, fralres dilectissimi, quod jampri-
dcm Dominus nostcr pra;nuntiavil el docuit advenirc
diceiis : Yeniet horaut omnis qui vos occiderit putet se
officium Deo (acere. Sed Itcec facient, quoniam non co-
gnoverunt Patrem, neque me. llwc aulem locutus suin
vobis, ut cum venerit liora eorum, memores sitis quia

ci admoneamur, ad vestiain quoque conscientiam ad- G eyodixi vobis {Joa. xvi, 2-4). Nec quisquam miretur
monitionis iiostrae soUicitudinem perferre debemus. persecutionibus nos assiduis faligari cl.pressuris an-

LECTIONES VARIANTES.
« Prffisentcm Ebor. Bod. 2. iV^C. 1. Vcstram Oxon. •> Fieri voluerit imitcmur Lam. Ebor.

STEPII. BALUZII miJE.

"^ Epist. lvi. — I. Plebi Thiburi. In concilioCartha-

giiiensi liabito snb «aiicloCypriannadfiiii Vincoiitiiisa

Thibari, elcollaiioni Caiiliaijiiicnsi iiiipr Caiholicos ct

Donaiistas Victor episcopus Thiljarilaiins Catholiciis et

Vicioriiiiis episcopus Thibaiilanus Dniiatista, qui iio-

ininantur inter episcopos proviiicicc Iiyz;icen:c. Qnaie

cxisiimari potcsi Tliibarim fiiissc in e;i provincia, pr;c-

sertim cuin ex iiac epistol;! coiislet eain nrbfin non

fiiisse inultum lemolam ;i C;ii tliagine. Alioqui enim

lilcbs illa iion cxpetiissei a Cypriano ut ad se veiiirci.

traternitatem. Expuiixi vocciii vestram, qiix postca

se(|iicbaliir incdiiionibus, non soluin qiiia niihi su-

pcrflua vidcbiiiur, sed in priniis qnia iicipie iii aiili-

quis excniplaribus balicuir neiiiie in .intiiiuis cditio-

iiibiis. Paiiielinsil!;im ;i(i,ietit ex niaiiuscripiis, ut ipse

aii, Camberoneiisi cl Aini.ncniensi.

Sapius. Postca sequcbatur in cdilioiiibiis vox am-
ptius, qiiaiii siisuili, (luJa iic(|ue iii vclciibiis libiis
cxslat nciiiio in aiitiqiiis eirnioiiibus. Paniclius illam
adjecit cx iisdeiii duobus libris vetcribus.

Iluc cst eitim vclte. Isla usque ad Sumus ftiii dcsiint
iii codice Bccccnsi. Pro liisvcro seijiicnii.i Milistiiuia
suiil, sacruin Cliristi sungninein ud quoddam docvinen-
liiin Christi fiyuiatum. Joannem ijuvque Baiilisluin utque
pneiursm-em iJoiiiini, qiti (.lirislmn iii uqua tinxil, ulque
ub'eu fiictus est ipse spiritus qiii venit super Jointncin
fiijiira iiiiw liodie ett in nobis, sicut Apostotus liortalur
uos dicens : Ipse Spiritus teslimoniuni reddit spiritui
*" mstro quod siwiiis filii Dei. Et staiim scquilur ; Su-

vitis filii etc. Sed isia alibi non reperi quam in libro
Beccensi.

Id qiiod Chiistus. Qiiidam libri vetercs liabcnt , si
id quod Cliristus jieri volttil imitemur. Etiiim quiibini
qui halienl si id quod Chiistus, iion habeiit imilemur.
II. — Officiuin. Ita oinnes libri noslri et Anslicaiii ,
tiim etiam editiimes antiqua;. Pamcliiis, qui posuit
nbsequitim, scribit se caiii voceni substiliiisse ex lau-
daiis paulo anlc diiobiis codicibiis pro eo (juod eiat
officium. Saiie in viilgala cdiiione Novi Tesiamcnli
lcgiliir obseqnium. Sed ca aucloritas nullius monienii
est cimtia tideni lot velerum cxcinplarium et edilio-
D nuiii. Coiiira id quoqiift probai retiiieiidam noii csso
isiic vocem obscquiitm (Hiod conslct Cyprianiim alia
vcrsioiie usuiii csse quaiii ea (|tiani vulgalam voca-
iiius, ct qiii;\ offtdiiin lcgitiir ctiam iii capitc 11 Epi-
stolaNid Fortiiiiatuiii(/(; Exliortiilione martyrii ct apiid
Augustinuinin Epiblol;! ud Bonifaciumcomiicm.tinncn
aihcrsus ea qiia: dissciuiuiiis opponi poicst rererii iii
libroiiri'<;s/imoiiion(m,c;ip. 10, clillic lcgi oi)»<;f/«iHm.
Ad quod icspoiulco vocabulum illiid e.xstare s-iiic iii
qiiibusdain codicibiis antiquis, dcesse in aliis, iiinii-
riiiii iiroiit divcrsepbicuiianliqnis librariis. Viiicaiiiio-
laiioncs Erasini iii liuii