(navigation image)
Home American Libraries | Canadian Libraries | Universal Library | Community Texts | Project Gutenberg | Children's Library | Biodiversity Heritage Library | Additional Collections
Search: Advanced Search
Anonymous User (login or join us)
Upload
See other formats

Full text of "Petar drugi Petrović-Njegoš kao vladalac"

Google 



This is a digital copy of a book that was prcscrvod for gcncrations on library shclvcs bcforc it was carcfully scannod by Google as part of a projcct 

to make the world's books discoverablc onlinc. 

It has survived long enough for the copyright to cxpirc and thc book to cntcr thc public domain. A public domain book is one that was never subjcct 

to copyright or whose legal copyright term has expircd. Whcthcr a book is in thc public domain may vary country to country. Public domain books 

are our gateways to the past, representing a wealth of history, cultuie and knowledge that's often difficult to discovcr. 

Marks, notations and other maiginalia present in the original volume will appear in this flle - a reminder of this book's long journcy from thc 

publishcr to a library and rmally to you. 

Usage guidelines 

Google is proud to partner with libraries to digitize public domain materials and make them widely accessible. Public domain books belong to the 
public and we are merely their custodians. Nevertheless, this work is expensive, so in order to keep providing this resource, we have taken steps to 
prevent abuse by commercial parties, including placing lechnical restrictions on automated querying. 
We also ask that you: 

+ Make non-commercial use ofthefiles We designed Google Book Scarch for use by individuals, and we request that you use these files for 
personal, non-commercial purposes. 

+ Refrainfivm automated querying Do nol send automated queries of any sort to Google's system: If you are conducting research on machine 
translation, optical character recognition or other areas where access to a laige amount of text is hclpful, please contact us. We encourage the 
use of public domain materials for these purposes and may be able to help. 

+ Maintain attributionTht Goog^s "watermark" you see on each flle is essential for informingpeopleabout thisproject and helping them lind 
additional materials through Google Book Search. Please do not remove it. 

+ Keep it legal Whatcver your use, remember that you are lesponsible for ensuring that what you are doing is legal. Do not assume that just 
becausc we believc a book is in the public domain for users in the United States, that the work is also in the public domain for users in other 
countries. Whether a book is still in copyright varies from country to country, and we can'l offer guidance on whether any speciflc use of 
any speciflc book is allowed. Please do not assume that a book's appearance in Google Book Scarch means it can be used in any manner 
anywhere in the world. Copyright infringement liabili^ can be quite severe. 

About Google Book Search 

Google's mission is to organize the world's information and to make it universally accessible and useful. Google Book Search helps rcaders 
discovcr the world's books while helping authors and publishers reach new audiences. You can search through the full icxi of this book on the web 

at |http: //books. google .com/l 







M 



W 



■*!^S?5?- 



-f > -f 






■«bl 







•'OaU'! 



M 



^/^^^S TA' 












M 







^^ 






///1453 



m 



D 




r 



UTP 

llLil 





Ef 



KAO SJIA^AJIAI^ 



*+©+♦ 



HAnHGAO 



Ap. Jt. TOMAHOBHIi 




I]( E T H H> E, 

^PaCABHA niTAMnAPHJA 

1896 



t^. 



lir ' 






r*nrinr%^-^r i r9nr¥'¥'i i nr š ''¥'¥^ i ru'*€'*e-Hr*€' * e^f^^ 







:'l 



1 KErOBOH BHCO^AHCTBF 

1 



»; 



■ 



■ 



KS)A37 HHKOJIH nPBOH 



cPEiiio miumt) rocdiiAiiP* W \m 



O 5BJECTHr05HIIIHbHUH 



nPOCJLBJBAEBS AZHACTZJE nETFOSS%-&EronL& 



HAJnOHHSHHJE nO^I^HOCH 



DHCAI^. 



: 






i 







^/C 





UPEJ^rOĐOP. 



/[uMumpuje MujtoKoeuKj aaeptuyjy£u ceqjy ucmopujy IJpne Fope 
bo.iacKOM na ejiadp Ilempa Ihea^ uapaauo je nadj/f da £e Spao koju 
citffuH onucamu djejioearhc^ KOJvjeM je ITemap II KftO rOCnOAflP) 
3ac/iymN0 OiaSHO NMe. Ai^u uacjiuje docma onmupne 6eqjede, K0jy je 
d-p Joean Cy6omuK dpsKoo ua uapacmocy^ mmo je đuo upupeduo Kfbos Mur 
Tojuji OSpenoeuK oeoAte t{pfweopcKOMe eoc'aodapy y Beuy, Kqja je đecjeda 
limiujia y Jbemouucy Mamm^e Gpuace, upomjio je CKopo mpiidecem eoduna 
SijKAe je B. ML /. MedimoeuK usčao y IIo6ojw Cndy i€fhuey uod uac^o- 
doM: n. n. Ifceroui, iiocjbeAHii iijiaAajyhH iijiaAHKa itpHorc>|)CKH. Voeoj 
KHuau noKyujhene ry como Jiuune ycnoMeHc uimueee u vpuuauM caspe- 
MmuKa^ 6e3 uKOKee KpumuKe; Kao mmo je y Dubrovniku eod. 1874 
ByK BpueeuK uucao o Ilempy II-om uo ycMeHOM npedafhy, emue aa 
m6aey Kao čođap ujmnoajedan, nceo Jia aa HayKy. F. upoj/kcop Cecm. 
Bjf.joeuK uauucao je y upeoj rodutufhimu ^ynuKeeoj 1877 \ IIcTap 
IleTpoBHli liderom, iijecHHK cpncicii — ajiu, myHeMa mituma o eJiadajtaur 
KOM djejioeafhy Ilempa Il-oe. F, /lynuK y ceojoj Kfhuau o Upuoj Fojm^ 
2od. 1874 y Buoepady uadanoj, docma je uoepjemno uucao o moM dje- 
M8afhy^ mmo je y dpyaoM uadafhy ceqjujex KfhusKeenujez padfha eoč. 
1893 ucupaeuo. Kad ce jota dodady ycuoMeue Jby6a HenadoeuRa ua 6oJiur 
ječmu e^aduHune y fheaoeujeM nHCMHMa us HTajiRJe, mo je cee ea^^ 
Huje mmo UMa y cpucKoj KfiMTKeeuocmu Hauiu:afio o IIempy II-om; u Kada 
cee mo npoHumoMO^ mu ne MomeMO hu uadaACKU dofiumu upaeoe moJMa o 
eAada€fny ; mmo sume, mu omyda aauuHeMO o fieMy Kpueu nojoM^ u eomoeo 
ne 6u HCe^sVi Hnmma eiiute da vyjr\\fOy Hucmo HojeKu ce^ da OM^da^^oMf^ 



VI 

•pad ne 6yde nn lumemif lutena eejiUKoe cpuacoe vjecnoKa. Tcaco Mji 
da je ji cpucKoj ucmopiiju sacujajio cjiaono , UMe Ilempa Il-ea u » 
eAadaona, mmo ce nadao 7iaj6ojb\i> uosnaGajia^, u fheeoe u ucmopuje 
Fope^ MU euduMo cacenjcM o6pamno* 

y mo u3Mi3a y Mockou e. 1887 djejio upo^, II. A Jlaepoea 
nacAoGOM IIeTap7> neTpoBn^i7> ILeroimb, BjiaAMKa ^epaoropcKifi h e 
jiHTepnTjpuan A'^^iTcahHocT'b. y vpedeoeopy oeoaa djejia eejiu cei „ 
iiouemKy aymap iiMao je HaMjepyy da ce oepauuuu como na U3, 
Kfhu^^eenoea pada ejiaduumioe^ a^u sa epiijcMe ceoza nymoeaHfa m 
cpucKujeM KpajeoHMa^ fbeMy je uamjio sa pyKOM da ce yuosHa m 
IXemwhy u y /ly6pOGUUKy s^iamnoM kojiuuuhom doKyMeHama, koju os 
oduoce na ucmopujy Ilpne Pope sa apujeMc GJiadaiha Ilempa /7-aa." 
E.iaeodopef^tt 6.imonah\i07beHoj ua^*fbu Heaoaoe Bucouancmea tfpuoeop' 
CKoa luhasa Hukoal', aymopy je 6uAo ' douymmeHOy da ce Kopucmjfje 
ćočamujeM Mamcpuja.ioM us maea do6a^ icoju ce najiasu y deopcKOM 
opxuey. K donyH>(nhy moea Mamepujajia aymop ce Kopticmuo u apxv^ 
GOM pycKoe Koncy.wma y /(y(ypoGnuKy. II maKO je JiOMoKy moea Mame- 
puja.ia aijmoj) Moeao cacmaeumu upGU duo CGoaa djejia^ y kom ce naodu 
npe.s.ivd G.iadafba Ilempa Il-ea, 

Ogo je 6uo apGu spnuajc CGJemjiocmu cuyiumeu na eJiadoMiAKU pad 
oooea aocuodapa npnoeopcKoea, u ogo je djeJio e, JlaepoGa yuuHVJio maKOS 
ymucaK y cpuiKiijcM' KibiaKeGuujcM Kpye.OGUMa^ dor je &hhJia uspoMena 
uompeoay da- ce ogo dje.io na cpncKU jipesede, 

OdMa sa mujvM, ?. 188!), usauiAaje y ^empo^pady TOhuea uod uacMh I 
eoM: IT^^Tapi. II (Pa^t*) IleTpoun^b Hisroin njiaAHKa ^lepnoropcKifi 
od IL A, PoGuncKoa. y cooMe upedeoGopy nam npajamejb a Poguucku Ka^e, I 
uimo ea je iwđydu.-io, da namime ogo cGOJe dje^o odMa usa ouoea Jlas- I 
poGJbeGa. r. .laopoG u com Gcm, da My y upoe 7iuje ćujia 7iaMJepa^ da 
ce sanuM^a eJiada^amcujcM jnidoM Ilempa Il-pa — ,,cjhedoGameJbuo osa nojuh 
Guna Kibme e. tlaopoGa upecma'iJba uao MUMOPpednti n>esun duo, M y 

m 

ticmunu my cy cicopo ucKJbyuu6o caMu doKyMeHmu, cmaGJbenu caMO y 
xi)o?to.iouiKu ped, ca MiunujeM pacyfuGa}beM u myMauefheM aym,apay 
ouem noejiaGumo ^{pujhenHJeM us fbur ucmujex" C moea e. PomincKU 
GCMi: ^^3(inuMajyilu ce youwme llpnoM PopoM, u paćuoMi7KyKu maKO^ 
^ep ncKHJcM doKyMenmuMa^ cjtampaM dy^Hoiu^y^ da nouyHUM mmo w -■ 
Kfbtisu e. JlaopoGa mije doGOJbuo u jacno pasGumo^ u da ucupaeuM tamo, 
je uo nameM MH>efby uoepjeumo.^*^ I\ Foguhcku ce Kopucmuo najeume i 
apxuGOM pycKoe Koncyjiama y /(y6poGHUKy, 

Oea padiba FoGuncKoea paceujemjiujia je hogom CGJemjiomKy e^n^a-- 
dame Ilempa Il-ea; u aKO ce ćujia ocjemujia uompeća y uamoj Kfhiir 
^eeuocmu da ce upeGede djejio e, Jlaepoea^ uocjiuje djcm a. FoeuucKoe^ 



vn 

KOJe ca JTaepoeJbeeujeM djeJioM umiu jedni/ t^jejiunij, uacmi/nujia je dy^- 
Hocm^ da ce u koju cp&im uompt/du, da ua oc7ioey padfha oeujez deajt/ 
pyca^ cacmaeu icHMey^ KOja 6u odaoeapajia onoj nadu MtiJiaKoeuKeeoj ^ 
me moKO Cujia nacmaeaK fheeoee ticmopuje IJpue Fc^e. 

H pacaojiayKyKu moMiicujeM MamepujajioM^ ja caM ce y ,^Hoeoj 
3emu^^ eodune 1890 odeaTKtio, da aauouueM oey padu>y, Koja je 6ujia 
jipeKUHyma upecmaeafheM us^m^efba noMeHymo2 ^ucma, da ce uacmaeu 
uoMCiKy Hoeuje:p useopa. 

Kao tumo cmo eudjejiu, e. Jlaepoe tiMao je na pacuojiOTfceute deop- 
ocu apxHe^ ojiu ce mobjio upernuocmoeurnti^ da je oko. KOJe je upeejie- 
dduirO uoMeHyma djejia^ mo2jio jam tumo-tama naKu y ticmoM apxmy ; 
u HujecoM ce upeeapuo. Ifaeojiueum Ibeeoeo Buconanameo Kn^as Hmcojia 
naJMUJiocmueuje donycmumu mu^ da upeeJiedoM y deopcKOM apxusy doda 
Uempa Il-ea, nmuao caM my noeujex dpaeoiiJenujex uodamoKa. Ty 
UMa u neuojiuKo 40KyMeHaTa na TypcKOM je3UKy ; ojiu uouito cy o^nocu 
ca TypcKujeM eeiupjuna 40Go.hHo jacHO umootcenay 40KyMenTaMa na 
cpucKOM jeauKy^ nujecoM ce Tpy4uo^ 4a 4o6ujeM apeeo4e ohujpx na 
TtfpCKOM je8UKy. 

Va mo cy đujiu tiaaiujiu eod. 1892 y rjiacHUKy CpuCKoa Vuenoa 
/Ipffmmea y Euodpady : MaTepnjajiH sa HCTopHJy Upne Pope (U3 opcMena 
Uempa H-oe) od M. ^paeoet(£a^ koju mu maKO^ep dođpo do^oiue. 

Kad caM domao na snaMenume eodune 1848 — 49^ o6pa^ao com 
ce e. Mamuju Eany, koju je 6uo mada uocpediiuKOM u3Mefy Euoepada 
u Ifemufhaf u koju mu je Kao maKue Moeao uomo^u, ajiu nujecaM 6iu> 
cp^au da ce my Ma 6yd hum KopuomuM. 

H moKO ce pujemuxy da oeoM epa^oM^ imao caM upuKyuuo^ omuou- 
ueM U3 nosa oey pad}6y, Koja Ke na ceami nauun uouynumu jedny 
fgM3Huny y namoj KfhUTKeonocmu^ doK dpyau cpeKimju 6yde y cmamf^ 
da ce uoc^yyKU noeujcM uodajamuta^ KOJujex ce Mopa nuKu uo apxu- 
euMa y Euoapadyf a umamopod jioejio 6a ce na^u maKo^ep u uo 
apjDueuMa y Komopy^ 3adpy, Eeuy u aycmpujcKOM Kimcyjiamy y CKadpy^ 
Kyda jom huko^ y Kopucm oeoaa do6a ucmopuje Ilpne Fope^ nuje sa- 
ZAedao. 

Hlmo ce mune ycMeHoe upedahba u caMujex ca^pcMenuKa, fhUM ce 
H^/ecoM Moeao Kopucmooamu, neso y ko.i^uko ce cmitkc ca dofcyMenmuMa^ 
jep caM ouaauoj da nuje jednodyiuno, u samo ce ano ne moskc jom 
Hoaeamu napodnujcM upedan^eM. Ua maj 7cauuH caM ce Kopiicmuo u 
MedoKoeuReeoM KfhueoM, Koja ce y aMisnoMc cacmoju U3 ycMenujex upe- 
čatM. Omyda cjiujedu^ da caM Majio Moaao aoeopumu ynympamf6ujeM 
(jduocoMa^ u mo y KO iuko ca,u Moeao tamo m)i{pucma u3 uticanujex doKj^ 



vra 

Mmama; (mu c dpyee cmpanCf oudamfhe tfHj/mpamfhe cmafhe ne mo^kc 
HU 3axmujeeamu^ da ce dyjbe ucmopuHop^ fhUM sauuMa, uommo shomo^ 
da je 6ujio ca ceujeM npuMumiioHO, u da je ejtoena dpsKaena padfha 
đujia eojeeafbe 3a neaaetumocm Txpomiiey cuojbHujex Hea/pujawejba. Ulmo 
ce Moejio y moM ođ9upy peRu, mumo doKyMeHama^ dpwcuMO da je peKO^) a. 
PosuHCKU^ Kao najčojbu iw3Haeajia% namujex yHympamfhujex uptuiuKa^ 
u ja caM ce mujcM Kopucamo. 

/(oKyMenme caM ee^unoM y ttjejiuuu naeoduo padu UMXoee easK- 
Hocmu, da caMU aoeope, ocođumo one koju cy tiomut^ajiu od caMoe ejiaduKe, 
CMampajy^u dpaeoifjeHOM ceaKy f6eeoey pujeu. ToKo^ep mmo caM hoso- 
duo U8 uojeduHujex nticatia, mo je oanaueHo nasodnujeM 3Hat{UMa. noje- 
duna djejia uujecaM cuoMUfhao utpu naeoduMa, neeo ux naHu:>Ke dono^ 
cuM y HopoHumoM ciiucKy. Illmo com uau ja natuao y deopctcoM apxu6yj 
mo caM oanauuo upu ceaKOM Hamdy uouemnujeM cjioetiMa y saepadu: 
(M. A.). 



ejiaduy,u Kao ujecHUKy uujecaM numma eoeopuo; a^u fheeoe 
ejiadajiauKU pad^ koju caM usjio^vo^ ođacja^ fioeoM cejemjiocmu u fheeoe 
pad ujecHUHKU. 

/(o cdda ce nucajio o e^aduifu caMo Kao o ujecuuKy^ u dpsKOJio 
ce da My je ujecumameo 6ujio na mmemy dpSKaene yupase^ u oea da 
je uaocmaeajia na dpyeoM Mjecmy; na upomue, oea kumbu cejedouu, da 
je eJladu^u ujecnuzameo ćiuio caMo odyuiKa y fheeoeoM o6ujiamoM pady 
eJiadaaauKOM, uynoM ceoKOJaKoe ucKyuiefha u eopuune; u ynpaeo da ce 
fheeoe eenuje paaeuo 6am y fheeoeoj uocmojafioj 6op6u ca meuiKujeM u 
eaeda upornuenujeM upujiUKaMa^ y KojujeMa je ejiadao; a odaefw je 
^ocKOJio pcKao^ ^^da ce snaMenuma djejia jhydcKoe eeuuja neKe nuicad 
upaeedno ot^ujenumu od onoea^ koju ejieda eeuuja odujcjtena od uo^eKO^ 
a uoejeKa od opeKe fheeoea sKueoma u fheeoea dođa.^^ 

Eujio je caMO yMJecuo, da aaepmuM oey padfhy fiapoHumujcM 
odjejhKOM uod nacjioeoM : „Bjtaduuuuo cpćoeafhe ca upecmojia u y ixjecMu^* 
— odaKJie đu ce yuo3uao ujecuuK y ejiadao^^y^ a ejiadajiat^ y vjecHUKy ; 
ajiu my 6MieodapHy meMy ocmaejtaM dpyeoM ^emmujeM uepy. 

Ja ^y ce padoeamu, oko com^ ycuuOy da ucaynuM ouy MtuiaKoeun 
£eey fiddy^ kojom je aa^ipmuo ceojy ucmopujy Ifpue Fope^ u oko ce oea 
Moja padfha y8M09Ke CMampamu docmojuujcM uacmaeKOM moe fheeoeoe 
djeAO. 



IX 

Eeo iiaeopa, KOJujeMa cum ce uocjiij:iKuo y oeoj padthu: 

1. Storia del Montenegro del cavaliere DemetHo Milaković Traduzione 
di G. Angusto Kaznačić. Raguza, Carlo Pretner Tip. Editore, 1877. 

2. n. n. fterom^ noc.i>eAfbH BwiaAajyfeH B^ia^HKa upnoropcKM o;^ B, M. 
r. MedaKomi^, Y Hobomc CaAy, KH>HroneHaTH>a A. IlajeBuha 1882. 

3. Co6paHie coHHHeMift Eropa lleTpoBHqa \\oeaJieecKaeo, Hs^aHie H. H. 
FjiasjHoBa. Toin. IV. HepHOropin h ciaeHHCRiH aenjin. C.-neTep6ypn., 1872. 

4. CptiHJa H PycHJa oa ko^hhc Kpajnne ao cb. aH^pejeBCKe CKjnniTiiHe. 
HanHcao Hh,3 ITonoB, CficcKa I. Bnorpa^, 1870, Ap»caBHa lUTaMnapaja. 

5. SEh3H7> AjiH-name PH»BaH6erOBHHa CTOJi*iauHua, Beanpa repaeroBnii- 
cicaro. (Pa3CKa3i> coBpcMCHHKa ii c^eBiiAua.) HanHcao apxnMaHApHT JoaHMKHJe 
IlcLMtfHHHa, Ha pycKH iipoBCO }\, KapjaKHH Haiioce iipcnrraMiiaHO M3 FM.i^ep- 
AHHPa. 

6. FoAHniftHua HuKOJie 4ynHfea, Ha^aje iteroBa 3aAyac6HHa, roAHHa I. 
Ilerap nerpOBHii Iberom^ njecHHK cpncKii, oa Ceem, Byjio6u^a. Y EnorpaAy 
y ApaKaBHoj mTaMnapnJH. 1877. 

7. CpncKa 3opa. Be^, r. 1878. KpiiTHKa ua ByjiOBHkeBy pa;^H>y y 
roAHinibHUH OA •^. ToManoeuHa. 

8. n, A. Jlouipoeh, ]IeTapi> II. IIeTpoBH*iT> Htroiiii>, B.iaAHKa Uepnorop- 
cKifi H Ero .iiiTepaTypHaH A'^HTcibuocrL. MocKBa. Tunorpac})!« «Z[acHepa h 10. 
PouaHa^ Ap6a'rb, a- ILiaTOHOBa. 1887. 

9. n. A, PoeuhCKiH IleTap-b II (Pa;ie) UcTpoBHUi Htromb^ B»iaAUKa 
HepHoropcKiH (1830 — 1851.) MsAaHie C.-ncTop6yprcKaro 0.3aB>iHCKaro B.iaro- 
TBopuTe.a. 06inecTBa. C.-neTep6yprb. Tiiiorpa(J)iH E. EsAOKUMOBa. B. HTajiu- 
HHCEcaH, II. 1889. 

10. FjiaciiiiK CpncKor yqeHor ^pymTBa, KibHra73. MaTcpHJajiH 3a hcto- 
p^}y lljiHe Tope (h3 apeMena B^iaAUKc IleTpa II), oa MapKa /fpazoeu^. Y 
Buorpa;^, uiTaMaaHO y ap^^bhoj lUTaMnapiiju RpasteBiine Cp6HJe, 1892. 

11. K&HaceBHH pa^OBH Hu^u(fiopa fltfnuHa apxi]MaHApHTa. KH>ura 3. y 
EiiorpaAy, mTaMuano y AP^^aBHoj lUTiMnapnJH icpajbeBime Cp6i!Je, 1893. 

12. Kftuee JBy6oMupa U. Henadoeu^a, Apyra CBccica. IlHCHa HS HTa- 
Jl^je (BeiiH AHO mTaMnaH je npBii uyi noA hmchom: B»iaAHKa upHoropcKH y 
HTa«aHJH.) MsAaje mTanaa ^3aApyre iUTaMaapcKHx paAUUKa.^ BiiorpaA, 1881. 



Z{emu;66, na Kpduoo-dau 1896. 



Jl,p. JI. TOMaUOBHb, 



M- 



! 



CA^PflftHHA, 



Ctpaba 
IIpeATOnop — ___________ V— IX. 

npBH ABO. ^o CTjnaHta Ha bjibaj: Epnra Ilerpa I-ora oko npaj- 
roTOBjbaBaoa CBora HacubeAHHRa. — BacnHTaeaibe Pa^a ToMosa 
nerpoBHha. — OnopjRa b CMpr Ilerpa 1-ora. — nporj![ameH>e 
IleTpa Il-ora. — - — — — — — — — — — 1 

JSjfJTM AKO. ^o nocBelieH>a sa BJi^wsy: VKfiflfii ce rjBepea^pcTBO. — 
^ojiasaR HBaBOBHlieB b jcTanosa cenaTa. — Mfli^iaKOBBk 
saMJeibjje MHiSjTHHOBBka. — Ejae y Ap6aBBJB h ; Eochh 
npoTBBj CjJiTaHa. — Ilojioacaj I^pse Fope npeMa THJeM ĆjHana 
H CBese ca EjmaT^nfljoM b rpa;^aniHeBBlieM. — L^peoropcKa 
Bojciea Jiiflfi Ha IIoAropBiiy. — Ilojioaeaj FarHkes npeMa TOHe 
cTaH>y H H>eroB pa;^. — ^pacaibe Ki&asa MBiSoma b A.aH-are- 
PH8BaB6eroBBlia. — CBpnieTaK 6yBk h kphthhkh nojio»aj 
HpBe Tope. — nocpe;!^OBaH»e pycKe ^Hn^ioMauBJe. — IleTap II 
Kpelie njT PycHJe. — — — — — — — — — 9 

TpeLH AHO. ^o Apjror nojiacKa Ilerpa Il-or 7 Pjcbjj : HBaHOBBh 
xolie flfiL sasjia^a. — IIocBelieH>e IleTpa U or y Herporpav^j. — 
HBaHOBuk o;^4a3H. — Pa^ IleTpa Il-or sa npocBJeTHOM nojbj. — 
Ai[B-nania PB8BaH6eroBBk. — Pa/^ oko H8MHpeH>a ca norpa- 
HHHHBJeH T7pI^illa. — A(j[>epa aEea6jba?Ka. — FpazoBO h jhj- 
Tpamfte npBjiHKe. — Cn^nerKe npoTBBj IleTpa Il-or. — EberoB 
TemKH nojioaeaj. — — — — — — — — — — 39 

HeTBpTH AM. ,Ho Herp^ecerflocMe ro^Hne : ^pjrn nyT y PycBJy. — 
IIo^ViA aaBJepa. — Farak BCJbe^yje. — IloĆje^a B-ia^B^nna. — 
Pa3rpaHHHaBaK»e ca kecapesAHOH. — KpsaBH cyKo6 ca 
aycTpHJcKoii BOJCROH. — nocpeAOBaH»e pycK0« — OneT Fpa- 
ZOBO. — IIocpe^OBaHie sesRpa 6ocaHCRora. — Oaboch h yroBopH 



I 



r 



XII 

ca BeaHpoM xepueroBaHKnjeM. — OnpT CMaJH.i-are 'IcHrHfea. — 
OAHOcn Ha ap6aHiunKoj rpanimn. — ^ora^aj Ha BamuHoj 
BOAH. — OcMaH-nama 3ay3HM.T>e BparbUHj h JeceHApy. — 
H>eroBa nc^HTHKa no;i,MHhnBan>a. — nocpe^oBaibe pycKe h 
aycTpHJcKe AHnjiOMauHJe y IHapHrpa;xy. — Oahoch ca OcMan- 
namoH. — no6yHa upMHHHKa. — Hana^aj na ycKOKe. — — 69 

nem ;^H0. Ha BpxyHuy cBora noansa : 0;ihocii ca aycTpHJCKHJeM 
B.iacTHMa noc^iHJe pa3rpaHHHeH>a. — AycTpHJa 3axTJeBa ajbl 
EtpHoropmi npoAaAy cBoje seMJbc, uito mm npMnaAajy y aycTpHJ- 
_ CKOJ rpaHHUH. — MHpaq u noAH3aH>e aycTpHJCKe TBp^aBe Ha 
rpaHHUH. — TpHJe 3aMJeH>yje Mna^inha y KoTopy. — noiHH>y 
U3a3HBaH>a ca cTpane aycTpHJcKHjcx BaacTH. — EJpnoropcKe 
panpeca.i>e y Eokh. — B.iaAHKa c«7ia3ii y JI^o6poTy a* MHp 
ycnocTaBH. — EyHa y MTajinju h y yrapcKoj npoTHB 
AycTpHJe. — ITponaraHAa o6ROB.i>eHe peny6.iHKe MJicTa^Ke y 
Boku. — llporjiac IleTpa Il-ora Ha 6oKe^T>e h ;^y6poB»iaHe. — 
Bc^UEca MHco ricTpa Il-or ^eTpAcceTHocMC ro^Hne. — H>eroBQ 
o;i;hoch ca Je^aHHfecM. — Oahoch ca Cp6HJGM. — HHTcp- 
BCHi^HJa pycKor opyacja y KopucT AycTpHJe. — Pa3yBJepeH>e 
IleTpa Il-ora. — — — — — — — — — — 161 

DleCTH jsfio. no(M>eAH>H AftHH : CjiyTTha H KJinua 6o*iHJecTH. — 
OnmTa pycEca no^HTiiKa. — IlojaBa 6o.iHJecTn. — BaB.i>eii>e 
BviaAH^HHo y Hany.i.y. — TparHHHH cBpmcTaK A.iH-name 
PH3BaH6eroBHha. — OMep-nama npHJeTH Il,pHoj Topn. — Epnra 
B.iaAHHHHa. — rioBpiiTaK Ha HcTuae h CMpT BJiaAn'iHHa. — 
H>eroBa noo*^eAH»a Bd>a. — H>eroB HacjhCAHHK. — Hckc npTe 
B•^a;^H«^H^o. — — — — — — — — — — — 195 



-JHf 



f 

1 

t 

I 

I 

f 

r 

r 
f 




50 CTVnAHbA HA B;iA5y 



BpHra IleTpa l-ora oko npHfroTOBJbasaiba CBora HaejbeAHJuea. — BaenHTaBaoe Pa^a 
ToMOBa IleTpoBH^a. — OnopjKa h eMpT Ilerpa I-ora« — nporjame&e Ilerpa Il-ora. 



I. nocjbe^HjH ^aHH Ayrora BjiaAaifca IleTpa I-ora, MHTponojiHTa- 

, rocno^apa i;pHoropcKora, nyHH ropHHHe ajiH nyHH h cjiane, npH- 

MHi^ajiH cy ce Kpajy. IIoniTO je MyApoM h 6jiaroM pnjenH 0KynH0 

OKO ce6e saKpĐjbeHa njieMena, Te saje^HH^KnjeM cHjiaMa 0HAains>e 

I^pne Pope koa Kpyca pasdao MaxMyT-namy, cnjiHora sesapa 

CKa^apcKora, h THJeM ^gejioTeopno yTBp;i,Ho HeaaBHCHocT I^pne Pope, 

HacTynHJy npnjiHKe, ^a y Bokh, y MaHacTHpy CasHHH, koa pyine- 

\ BHHa rpaAa docancKora Kpajba TspTKa na xepi;era HlhenaHa, 

!^ pa^ocHo 6jiarocHBjbe HSMHJemaHe sacTase pycKe h E(pHoropeKe, 

I Te Aa opyacje i^pnoropcKo, c KOJHJeM ce 6hjio Befe yjeAHHHjio h 

' 6oKOKOTopcKO, saje^HH^KH ca pycKHJeM Bojyje npoTHBy opyacja 

HanojieoHa BejiHKora; h -j hcto jifl6sL ^a npyaca norjie^ h pyKy 

I BejiHKOMc Kapa^op^y, kojh je 6ho ^onpo ao Cjenai^e; na ^a na pnje^ 

lpyeKor i^apa, AjieKcaHApa I-ora, pa&eHKJeM cpneM ocTaBH npa- 

fr Mopje i^pHoropcKO, ahbhj cpncKy BoKy AycTpHJH, y noHeTKy 

[ 1814 roAHHe, noinTO je 6no Majio npnje Kapa^op^e ocTasHO inyMa- 

I AHJy. OTyAa h cjiasa h ^eMep CBJe^ora rocno^apa, kojh je Bek 

^ sa »cHBOTa 6ho CTeKao y HapoAy hmo ceemoea. OTyAa paso^apaite 

> H K./ioHyjiocT AyxoBa, Koja ce onaaca sa cbc BpHJene ceAMoro^nin- 

Hber rp^Kor paTOBaH>a npoTHB TypcKe sa ocjio6o5^eH.e. Ha OHy 

^ xyAy HOBqaHy npnnoMofe, ihto je ujap IlaBjie 6ho OApe^HO HipHoj 

FopH, OA ceAaMHajecT roAuna IleTap I HHJe npHMao! 

IIoA TepcTOM TOJiHKe HenpaBAC, kojom je 611J10 narpa^eno 
H>eroBo MyqHo h ciaBHo paaAacbe Kpog HCTpAeceT » ocaM roAHHa, 

1 



H H>eroB CBCTH MCHBOT npcKo ocaMAeceToroAHmBbH, KOJH je Bas^a*, 
BJepoM y Bora h cbctoct CTBapu I^pne Tope, cjiyacHo na nacT h 
Ha KopHCT npaBoaiaBJby h cpncTBj, yMHH sjia^ajiai^ cbo^h CBy 
6pHry, npn KOHi;y CBora acHBOTa, oko HSMnpeaa nonoBo aaKpB- 
ji>eHHJcx njieMena u oko npHyroTOBjbaBaH>a CBora HacvbeAHHKa. 

rocrio^apn i^pnoropcKu, Kao MHTpoiiojiHTH, o^ MHTponojiHTa 
^aHiwa neTpoBHh-Ii>eroma, cbojmm 8acviyraMa 6njLvi cy CTeKJiH y 
HapoAy npaBO, ^a h3 CBoje Kyhe caMH 6Hpajy cedn HacjteAHHKa ; 
TRKo ce Kpos nyHa A^a BujeKa yTBpAHJio BjiaAajiaHKo npaBO y 
KyiiH neTpoBHfe-H>eroma. 

IleTap I HMao je TpH 6paTa: CTHJena, CaBa h ToMa. CTHJeno 
je HMao ABa CHHa: CTaHKa h MnTpa; CaBo Tpn: Tiop^a, Mamana 
H ByKa ; a Tomo Tpii : Ilepa, JoKa h Pa^a. Focno^ap je najnpHJe 
6ho o^aCpao sa CBora nacjbCAHHKa MnTpa CTHJenoBa, h na Ty CBpxy 
ra 3aKajiy3^epHO u npoHSBeo 3a apxHMaH;i;pHTa ManacTHpa CTaite- 
BHiia, ^aBiuH My uMe ^HMHTpiije; hq oaaj y6p3o yMpHJe. 3a THJeM 
je 6Hjia najia Koi;Ka na Tiop^a CaBOBa, Kojera Kao ^aKona noiujte 
ro^HHe 1825 y PycMJy, ^a ce cnpaBJba sa BjiaAH^aHCKO aocto- 
jancTBo. Ajih nocjiHJe ji^Buja roAune pvcKH KOHcyo y ^y6poBHHKy 
Farnk jaBjba neTpy I-OMe, Aa ce Tiop^e „c BberoBa BjiaAaH>a 
HenoKBa^inor, HcnpHjbe^KHocTH y HayKaMa ii c nenocTojaHor KapaK- 
Tepa yHHHHO ne^ocTOJnajeM naJBiimera npHspecba, h Aa ce o^pn^e 
Aa Bac c BpeMeHOM saMojenH y U,pHoj Popn" ; h a« xo}ie ah ce 
noBpaTH y 0Tav6HHy; c Tora My je 6hjio nape^^eno, Aa nHTa 
MHTponojiHTa, iHTo OH MHCJiH o cyA6HHB CBOra CHHOBi^a. MaTpo- 
nojiiiT OAroBopn rarHhy, Aa ce Tiop^e AOMa noBpaTH. Ho 'Bop^e, 
6ojchH ce no cboj npujiai^n oa CBOJHJex cpoAHHKa AOMa BpaTHTH, 
npoMHJeHH MHcao, H npejiasH us AyxoBHe y BojeHy aKaAeMHJy. CaA 
cy AOaiisiiJiH na pcA MiiTponojinTOBH chhobuh oa Tpefeera 6paTa 
ToMa; H ETerap I iipiirpjiH najsijia^era PaAa sa CBora nacjbeAHHKa. 

n. Tomo, chii MapKa IleTpoBHka, cTynHo je y 6paK ca HBanoM, 
mhej)OM e/Iasa IIpopoKOBnha c HCTHJex Ih^irjuid. Hs Tora 6paKa 
l)()AMo ce PaAC no HCKUjcMa HSBopHMa 1811 roAHHe a no HCKiijeMa 
1813. ^) Oii je Ao ACCCTC CBOJe roAHHe y }K)AHTejbCKOJ KyiiH upo- 
BOAHO AJCTuiLCTBo CBojc Kao ocTajia AJtJi^a H>erymKa. TaAa ra 
CTpui^ MHTponojiiiT y3e KOA ce6e y MaHacTHpy i^eTHH>CKOMe, tajo 
cy ra KHbHSu y^ujiu neKii K^jiy^ep MucaJMJi, na MHTponojiHT- 

^) Me;i,aKOBiifc bc-.iii, ,^a ce Pa/ic po.iiio 1811 ro;^., a Kao 6HBmH avajy- 
TAHT ihci'OB, OB 6ii iiMao (JiiTii iioy3^ainijii OA Apyrnjex 6iiorpa(j)a. Mh cmo npa- 
xnaTHriii r. ISll u yc.i,eA pacuiiTHBaH,a HeKiijex CTapnjcx Chjfl^n, kojh paHy- 
HaacM ;i,o.ia3e flf) mctc ro^HHC. 



///Ii53 



nm 




u 



D UD 




IfTP 




-Uf 



l\ 



KAO BJIA^AJIAI^ 



++©+♦ 



HAnHCAO 



Ap. A. TOMAHOBHIi 




I^ E T H H> E, 

^P»CABHA niTAHnAP 

1896 



' f 
I 



J A 




4 I 

H y nocBCTH ra aTiocTpo4)wpa: „^a, csar^a mh ^parn HacTaBHHHe!** i 
A Ha rpo6y My joiii jacnuje cBojy 6jiaro;i,apHOCT OTKpuBa: 

Ja CiiM Te6n MHoro fl,y:szau, ;iy^uocTii cy ose cseTe, 

Ka o»iTapy npiisHaHocTu HCKa BJe^Ho OBe .ictc! 

Tu M* yeedc uoe^cd vpeu y spavnujcM upocmopvMa . . . 

Obhjcm je y^0HHK AocTa pcKao. npBH norjieA y spa^HHJe npo- 
CTopo — BHa^H onniTe o6pa30BaH>e. Ty je HCTopaja ca reorpa4>H- 1 
joM H MHTOjiornjoM, (J)Hjio80(J)HJa H (j[)H3HKa ca npHpoAHHJCM Hay-< 
KaMa. Ajih liMaMo o^ caMora yHHTejba jcAHy ycno3ieHy o Ha^HHy 
BacnHTaita. yHeHHK, »ijiaAHk o^ luccnajecT ro^HH« npennpao ce 
ca CBOJHJeM yuHTejBeM o cpncKOM jyHamTBy. yneHHK je XBajiHO 
ujpiioropi^e HBHaA CBHJex cp6a; y^iHTejb npHSHasao je jyHaniTBO 
i^pHoropcKo, aMi HHJe Morao ;i,onycTHTH, a^ ce ne npiaBHa jyHam- 
TBO H onoj BCMJbH, ^inje je jyHaKe oh y Cp6iijaHy,ti onjcBao. Ebo, 
ja caM Mo»:;i,a najropH cpSHJanai;, a Hsahn fey cjio6oaho na Mcr- 
^an Haj6ojbeMy ujpHoropi^y, na ko ne BJepyje, ncKa oShag. Ka^^ 
je TO pcKao, Hsamao je na ARop. Maao nocjiHJe nosoBe ra yHeHHK 1 
y co6y. Ja th, pe^e, HCMaM k^vi; 3BaTH Haj6ojbe jyHaKe i;pHorop- j 
CKe, nero cbo th mchc, na ^a CKpemeMo caA AHm y ahm no i^pHO-^ 
ropcKH, A^i 8Ham, uito je h A^jCTe iq)HoropcKO. Chmo ce Hajnpnje 
onnpao, a najnoCviHJe pe^e: HcMaM pyKe, KOJy 6hx A^rao na 
ILeroma, nero yApH, ano MHCjiHm Aa ce iijianiHM. y«ieHHK ynajin 
jcAaH nyT h ApyrH nyT, a^iH o6a nyTa spno naAe npcA CHMa, a 
AO HiCra ne Aonpe. OnAa ra PaAC sarpjiH h Kasa My, a^ ra je xtho 
caMO KyiuaTH, tc Aa je y Majie nymKe 6ho CTaBHo tojihko npaxa, 
KOJiHKo Aa spHo caMo H3 HHJeBH Hcnane. JKecTOKa napan CHMosa 
Aubho ce cycpejia c orH>eHOM AyinoM PaAOBOM. ^Bo6oj osaj Kpacea 
je cjiHKa Tora cycpeTa. Johj HMa anerAOTa o Chmobom yqHTejbo- 
Baiby. Oh 6h — npu^a ce — y8eo MjiaAora PaAa h xoaho c 
H>HM no Kpmy h ace3H, aok o6a hc 6h KjioHyjia oa yMopa. Hjih 
6h aerao c h^hm na cyH^iaHoj upanei^H, tc 6h rjiCASJiH, ko Moace 
Ay3Ke HSAp^aTH cyH^jaHe sKapKc spane. KaA 6h ra ynHTajiH, hito* 
Taico paA« c /TJCTCTOM, H niTO ra MopH, OAroBopHO 6h, Aa ra 
oH Taico BacnHTajui 3a BauAaoi^a, aKo 3a to aceae, a aKO MCde sa 
UITO Apyro, HCKa My Ka5Ky. Pobhhckh je Ao6po cxBaTHo, hito je 
H Kaico je CiiMo y^iH0 CBora yqeHHKa: ,,y i^era je 6H;ia i^njejia 
lUKOvia, npaBH.iHor saHHMaiBa c nayK0M Huje 6hjio, Kao uito y 
y oniuTe hhjc 6njio y Ayxy Chmobom HHKaKBa CHCTCMa; Hcro je 
BacnHTaBaifce h o6pa30BaH,e tckjio cpeACTBOM ^HTaita, acHBe puje^H 
H y3ajaMHe H3MJeHe MHCjuia, Chjio to y KyhH hjih na uieTibH." 
Chmo caM uhiuc, Aa je ocTaHyo y Upuoj Popn npcKO Tpn roAHne, 
no TOMC AaKjie oh je L^eTHite ocTaBuo uo^cticom r. 1831, OAMa 



nocjinje CMpTH IleTpa I-ra, Kojace ^ecnjia KOHi^eM r. 1830-Te. TaKo 
8HaMO CTaHOBHTO, KOjiHKO je Chmo yqHO PaAa: oa Jccchh 1827 ao 
npojbeha 1831, ^aicjie npeKO TpH ro^iiHc. Ka^ y3MeMo ^a jo Pa;i,e 
Aomao Ha I^eTHBbe A^jeTe oa a^cct roA^Ha, na upcTiiocTaBHMo Aa 
je Ty ocTaHjo 6ap toahhj Aana, a snaMo a^ je na Tonjiii j-^iho 
npeKO TpH roAHHe, a koa CoMa oneT npcKo Tpn, oHAa nsaasH, a^ 
je npoTeKjio npeKO ocaM roAHHa, nouiTO jo AeceToroAHmiBe amjctc 
ocraBHJio H>eryme, hito hhc npHHyi;aBa Aa KouauHo npHXBaTHMO 
r. 1811, Kao roAHHy aeroBor po^cfta, Kao iuto xohe McAaKOBHh. ^) 

III. TaKO je A^K^ie PaAe 6ho ^jiafljdk y A^BCTnajecToj roAHHH, 
KBA je Aomao Ha BJiaAy. IleTap I ce npecTaBHO y omi eZ[yniiHa- 
AHeB H r. 1830, y ceAaM caTH y Bc^ep. IIpeAocjehajyhH Konan 
CBora MCflBOTa, oeaj 6pn5KHH BjiaAavini;, icojii je yiipHn.7r>ao napoA^^r 
^CTpAeceT H ocaM roAHiia 6es MKaKBe ciKie, Hcro cano Cjiatom 
o^HHCROM pHJe^ii, H ayKTopuTeTOM, iiiTo je Crno CTeKao cbojmjcm 
BpjiHHaMa; a 8HajyhH y KaKBOM Mc\)yco6uoM pa3Aoi)y ocTanjba 
CBoj HapoA: casBao je 6no koa ce6e na t,([y^inH a^h npBaKc saKp- 
BjbeHHJex n.ieMeHa, ne 6hjih hx HSMHpno. TaKO CMpr oBora CBCTora 
BJiHAHKe saTe^e KpBHHKe Haopy:KaHe Jcahc ciipaM ApyrHJex. Ho Ty 
cy jom 6h,/1h na OKyny cbh IleTpoBHhii, CTenaH llepicoB ByicoTiih, 
apxHMaHApHT ocTponiKH JocH^)^ MryMaH liypi;eBiijex OrvnoBa 
MojcHJe, djejionaBJiiihKH cepAap MHxaj.io BoiiiKOBuk, pnje^KH ccpAap 
^ujinn ToypamKOBHfe, h Apyi'H rjiaBapu upnoropcKii, kojm y ohmjcm 
HacoBBMa onke HcajiocTH sa jby6^eHnjeM rocnoAapoM ycrinjy, Aa 
8aAp^6 ocBOTHH^Ke CTpacTH 8aKpBji>eHHJex CTpanaKa. Ocoohto ce 
Ty HCTaKao cbojom MyAponihy, TaKTon h eneprHJoM bojboah CTaHKo 
OrHJenoB, najcTapaJH CHHOBai; npeMHHy«.iora rocuoAapa, Kojera je 
OBaj Kao Hajnoy3AaHHJera h HaJBJemTHJera mH*T>ao no Ba^KHiijeM 
ApacaBHHJeM nocjioBHMa y Cp6H jy paAM A'^i'OBapatta c Kapa^opi)eM, 
H y PycHJy. IlopeA OKynji>euHJex npBaKa, na r.iac, MyH>eBHTOM 6p3H- 
HOM pasaoTpT, Aa ce cbcth BjiaAHKa npccTaBHO, nonpBC i^pnoropi^n 



*) Jlficajiamihu 6iiorpa(j)u IleTpa lira nmiiy, a^ je PaAO noinao na 
CaB0By fljBi ym\ 6orocaoBUJy ii to no HCKiijoMa 1.S2G a no neicujcMa 1827. lio mh 
CMC upn^iH OBe noA4iTKe ca najnova^iiaHiijcr nanopa, ii joui nxr. 1878caonmTH.iH 
y ^CpncKoj 3opH," ihto je Ta^a y Bc»iy na.iaaiuia. y Hobomc je »chbho fl,o 
Ty cKopo llepo /(ocTUHuk, cTapiiJH APyr b Kao Ha;i3opnHK ]^i;i,ob, koju je 
6ho cecTpHk II ^aK o. Jocn(})a TponoBuka, u no ohomo, ihto eMO oa n>cra 
Hy^H, Pa^e BHJe y ManacTHpy CaBHHH yqH0 nero Ba Ton^ii, ne 6orocaoBCKe 
BayRe Bero ocbobhc, bc A^nje roAnne nero npcKo Tpn, n fl^a. je na Toh.th 
AOtnao Kao A^jeTe, kom je O Jocn({) a'^o Kao CTapnjer Apvn^ " naA3opHHiva 
cBora noMeHyTor cecTpuka. ^T,aK,i(* cn Mopa y3eTH a^^ je PaAy 6h»io HaJBHmo 
12 roAUHa KaA je koa o. Joc:u({)a ua mKo.iy uouiao. 



fifi ce "Bop^e oApeicao nacjteAcrsa, na sa to h ja Kao aeroB oTan 
npHBHajeM Pa^a 8a rocno^apa; — a THJeM ocyjeTH npHy MaMJcpy 
ryBepHaAypoBy." 

, ^pyrH AaH nocaiije CMpTH IleTpa I-ora, ocTpomKH apsuMaH- 
ApBT JocH(j> aaEajiy^epH no i;pKBeHOMe npaBĐviy Mvia^ora Pa^a y 
upHcycTBy mesACCCT CBeniTeHUKa, o6yKaBinu ra y i^pee MaHTHJe 
npHMHHyjior MHTponojiHTa a ^aBniH My y Kajiy|)epcTBy noKojnniioBo 
Hue IleTaj). IIocjiHJe oBora i;pKBeHora oCpe;ia, apxiiMaH;ipBT Jopnfj) 
y HpaTaH cBera CBeniTeBCTBa asBeAe na npKce eek IleTpa Il-ora 
npe^ napoA, koJh ra nos^paBH jia^ocHHJeM Kjiui;ai&eii : „Ča cpchoM 
H y Ao6ap lac!" — a iiyi^H3aB0M aa nymaBa. H Ty npe;icBnjeM 
HapoAOM npBa npHCTynH ujia^oM rocno;(apy cTapu octj>oiukh 
apxBMaH;ipHT a nojby6H ra y pyKy, a aa h>hm cbb ocTa.iH rjiaBapa 
H CBB npHcyTHH Tipooropi^H, na iiajiiociiije MO]>ao je h rasi 
rj'BepHa;typ. ') OčaiipOM naK aa ouaj 8.ioiiaMJo|)mi noKymaj ryi!L'p- 
eaAypoB, aaa Kora ce luorao u-piiTu ti m'iipuJ!iT(.'j.cicn njicr aaa 
rpanatfe, rjiasapa i^pHoropcKii nadome aa Af^GjKj joui ^a ouaj naa 
a OBO oarjiacaje y naCMO CTase a cbojhm iioTiiiiciiMa rioTHp^e, 
oieBHflHO đojeha ce, Aa CTpaiiH yn«iHB hc cTaiie MyTMTH iio iiaxH- 
jasa, Te Aa ae 6b ko Haniao Kamii.e iiai'OBopa, Aa oa obc j«aho- 
AyinHOCTB OTnane, 

HapoA oiijiaKaniuH cnora Aofipora rocnoAapa, a vTBpAHBUta 
Ha H.eroBOM MJeCTy H.eroBa H3a<5paHiii;a IIcTpa Il-ora, pa3n])e ce 

HBpHO Ca HeTHB.a, TBpAOM OA*iyKOM, A^ CC CIJl'TO AlUl'ill 3!ii;,ieTue 

nojio»ceHe hua MpTBHJeM B.iaAaKOM. Ona JtyG«H npHoro]i!ina iipt-Ma 
CBojoj OTai^^HHB, KOJa je U,pHy ropy no to.ihko nyTa ciiacia a 
OA HenpajaTejBCKe cajie a oa naiCJienor HCKynici£>a, a y okom TaKO 
KpBTaiHOM >iacy nojana ce a noSjeA«. 

TaKO je Ba HajCBeiaBHJa aaiHH a obom npnjiaicoM ocseuiTaHO 
6ajio Beh yKopjeH)eHo npano HaojbCAUO Ha tjcTHHiCKa npecTo i;piio- 
ropcKHJex rociioAapa y Kyha ZleTpoBah-Iteroiua, Kiuco cBajeuihy 
a poAOAyf»AeM cBajes IleTpoBBha, Taco jeAHOAyumoM OAaHoiuhy 
i^ajejior napoAa- 

KaA je pycKB KOHcyo y ^ćponnBvj J epenaja Tac afa ao6ho 
aSBJemke ca I^eTBHia o OBOJ npoMJesH na i;pBoropCBOH npecTojiv, 
~ i^(jti.ia, oAMa je to ofjjaBno aaajaTCKOM 
ij'jiamyjyhH, Aa ona ii))OMJeea iiHJe 
Haicaicne cMyTite, neea cif ce 
'4pHoj Po" "nyHa Map; a 

o o aorn^ujnHa 
On je TO niicjio 




8 

pycKOM nocjiaHHKy y BeHy r. TaTHnneBy ]aBjbajyiiH to hcto, Taj ' 
6jiaaceHH MHp npHnHcyje na npBOM MJecTy u aKO jotu MJiadoMe, ajiu , 
CKpoMHOMe u đjimonadesKd^iOMe HOBOMe rocno;^apy; komg oneT y 
HCTO Ao6a name: „Il^pna Popa ca cbhm ce je y itpno o6yKjia; 
ona je H3ry6HJia Meoro, neKa sa Ayro njiane! H^hto bh, ^a jy 
yTJemHTe, ocBJecTHTe h mTeTy joj nonpaBHTe. PaAyjeM ce niTo 
je fflEcpe6HJe najio na Bac 6hth iiphjcmhhkom ;i;ocxoxBajiHora My»ca 
H npocjiaBjbeHora apxHnacTHpa cpncKora. BoAlX5TByJTe h ^epsaJTe 
Ha TOM nonpnmTy. Ja ce na^aM Aa hcTc bh to uito jiaicme hochth, 
Hero KTO ApyrH; co thm jiaKine ihto ctc bh nnTOMai; BCjiHKora 
My»ca H caMOBHAan iberoBH bcjihkh no^BHra;" a y ApyroM nHCMy 
nocjiHJe Majio Aana jaBjba My, KaKo je „ca BCjiHKHJeM yAOBOJbCTBHJeM 
CByAa, KyAa je oa noTpe6e dnao, o$Hi;HJa,JiHo jaBHo h onncao 
nocjiymnora h BejiHKOAyniHora napoja i^pnoropcKora MHpno h 
6jiaropa8yMHo noBCAcnuje y caAaH>c BjjCMe CKoponocTHacne npoMJene 
H>HxoBa BpxoBHora Ha^ejiCTBa;" na HacTaBji>a: „Ohh ke sa to npe- 
BosHemeHH 6hth noxBajioM oa 6jiaroMHCj!baui^HX iipnjaTejsa ; a 
HenpHJaTejbe he y H3yMjieHHJe nocTaBHTH ! " 

Hs OBHJex iiHcaMa bhah ce, Aa ce FarHh 6ojao CMyTH,c npn 
OBOJ npoMJeHH, a BHAJefecMO jora, Aa je aeroBa 3e6H>a HMajia ocHOBa ; 
niTo je HajrjiaBHHJo naK, OBa nncMa cbjcao^c, Aa je OBaj pycKH 
KOHcyo iipHJaTejbCKH npeAycpHo MjiaAora 4:ociiOAapa, ihto Tpe6a 
8a6HJbeacHTH, jep he on ocTaTH sa cee BpajeMe BjiaAaH>a IIcTpa 
n-ora nocpcAHHKOM H3Me^y I^pne Pope h PycHJe. 



40 nOCBETLEHbA 3A BliA^HKV 



yuM(a ee iTsepna^TperBo. -— ^ojaaas HBaHosHkeB h jcTanoBa cenaTa. — MEJtaiOBElk 

aaige&TJe MuyTBHOBHlia. — ByHe y ApOansjH h Bochb npoTiiBj CjjtTaHa. — 

naiosaj Ilpne Tope npexa TqjoM OjmaMa n eBeaa ca BTmaTJigoM h Tpa^am^e- 

BHlkeM. ~ UpHoropeKa Bojesa H^e ua IIo;iropHi^y. — IlojosaJ rarakeB 

npeiia rone eTany h iberoB pa;^. — /^psaiLe RUtatia Majoma h AjH-are 

Fii8BaH6eroBHtia. — (^pmcTas 6yHa n kphth^hh nojosi^ Upne 

Tope. — no€peAOBaii>e pyeKC AHnjOMai^Hje. — Ifcrap II KpeLe 

iiyT Pyeiue. 



I. HeKu naci^H Aajy ei/eepHadt/puMa upnoropcKHJeM MHoro BHmy 
BastcHOCT, Hero jih cy je hmjuih, h »loraii umrth, y ono AoCa, Ka;^ 

Cy H MUTpOnOJIlITH BpiUMJIH IiaJHHIUy Ap5KaBHy BJiaCT TCK CHJIOM 

AyxoBHe B«iacTH H jLHHHHJeK Bp^Hua. 5^3 MHTpoiioaHTc Tocno^ape 
ĆBjin cy ĆEMO n«7ieMeHCKH iviaBaj)!!. A ei/(irpH(idf/j)cmeo Kao Cvubkb. h8 
Ty^HHe, HHJe mopjio y Upnoj FopH Eopjena Aa yxBaTH, h ocTajio 
je Bas^a npasHO hmc 6e3 HKaKBC BaacTii hbora iTaeMeHCKHJex 
r«iaBapa, KOJHJeMa je ryBepiiaAyp Cho panan, caMO mTo je y Ao6a 
cjia6ora sjiaAa&a MHTponojiHTa CaBe 6ho iiocTHrao hcko npBencTBO 
Ha 86opoBiiMa, KaA je h Illfeeiiau Maan Morao arpaTH CBojy yjiory. 
To ryBepHaAypcTBO je 6hjio naciiCAUo y KyliH PaAOH>Hiia, Kao mTo 
cy ĆBjisL y UipHoj Popu nac/tcAHa eaa raaBapcTBa ao Capjarap- 
CTsa. ^a noTBpAHMo obo iiito cmo pcKviH y oiinire o 8HaHajy 
ryBepHaAypcTBa, 6Hfee yMJecno, Aa KaaccMo, KaKo Je iiocTaHyjio. 
Ebo niTO o TOMe name r. Pobhhckh : „ryBepHaAypcTBo je Hajnpnje 
ycTaH0B.a>eH0 y I^pnoj Popu r. 1718 B.iaAHKOM ^anujiOM y AoroBopy 
ca ii«aeTa^K0M peny6jiHK0M, h noanB jo ryBepHaAypa 6mo Aa boah 
nocjiOBe c nocj!beAH>OM, t. j. Aa nsBH^a napHHi^e H8Me};y i^pnorop- 
CKHJex H MjieTaHKHJex noAannKa, Aa nocpeAyje y TproBHHH, h y 
0IIIIIT6 Aa o6jiaKraaBa h ype^yje cbc Me^yHapoAHe oahocc (pa8y- 
MBJe ce^ o Bobom.) IIoniTo je 6hjio y HHTepecy MjieTaRa, Aa ce 



10 

jBe^e peA y oBHJeM Me^jaapoAHHJeM OAHocHMa, kojh cy sa &] 
6hjih KopHCHH H noTpe6HTH, y3e*iif cy Ha ce6e njiaTy ryBepHat^}i 
poBy H oApeAH-'^H My CTan y KoTopy." IIpBH je H86op nao 
IdHRaHa ByKOTHiia c HeBa, kojh je 6ho oTpoBan, no cboj npHJii 
yHemheM MjieTaHKHJeM, niTo Huje cjiyacHO HHTepecHMa peny6jii 
ILeroB CHH ByKaH, na Kora je HMajio npekH no Hacji>eACTBy oi 
npaBO, HHJe ra xtho npHMHTH. TaAa je Crno H8a6paH sa ryBepHaj 
Aypa CTHHOJe PaAOHbnh c HDeryma, kojh je jiHJeno HMe ocraBflf 
y TOJ cjiyMc6H. Awih cy H>eroBH HacjbeAHHHH 6hjih ca CBHJeM Apyri 
JoKO PaAOH>Hh cyMH>HBO ce nonaina y BpnjeMe IIIhenaHa Majiori 
noA MHTponojiHTOM CaBOM ; na KaA je Aoniao na BJiaAy Herap \ 
oco6hto aok ce nooBCTHO sa BjiaAHKy, TeacHo je Aa y8Me B^acr j 
CBoje pyKe. 

y TOM nojio3Kajy, onhehn c MjieTa^KHJeM na c aycTpHJCRHJal 
BJiacTBMa, ryBepHaAypH cy ce SHajiH MaTepnjajino KopHCTOBaTH, 
cy ce HCTHE(ajiH H8Me^y ocTajiHJex rjiasapa 6jiarocTaH>eM TaKO, 
ce nocjbeAH>H ryBepHaAyp ByK PaAOH>Hk 6ho ocmjcjiho, a* mw 
Aa OH nocTane rocnoAappM Upne Pope. H ne ycnjeBniH npHjiHi 
CMpTH IleTpa I-or, nnje ce xtho ocTaBHTH tc cbo]£ 'Iihcjih, nero 
jora ysAao y noMofe aycTpHJcKy. Ha Ty CBpxy^^yK PaAOH>Hh 
16 HOB. TaJHo Hofey cjiasH c H>eryma Ha H^h koa KoTopa, rj 
je nperoBapao ca aycTpHJcKHJeM ijenepajiOM Ta^0M. I^pnoropi 
KOJH cy Befe npaTHjiH CTone ryBepHaAypoBe, onase Taj H>eroB Hofei 
cajiasaR y KoTop, no^y sa h>hm h TaMo ra nadome, HsrpAO nj 
H OAMax ce KpeHyme nyT l^eTHH>a, rAje to jaBC. PaAO&nk 6yi 
nossan na I^eTHae, rAJe ra 0Kyn.i>eHe cTapjeniHHe, nocjiHJe ffyva 
HcnHTa H pacupe c h>hm, Bek 1 7 H0BeM6pa» ocyAe jeAHOAy niHo Hj 
-jCMpT; HO no ^cjbH MJiaAora rocnoA^pa noKjione My »chbot h cjd 
6oAy, Aa acHBH Kao npocTH i^pnoropait. TaKO je 6hj[o yKHHyTB 
ryBepHaAypcTBo, uito je c I],eTHtt.a OAMa 6hjio AOCTaBJbeno aycTp^ 
CKOJ BjiaAH, H paAH 8HaH>a pycKOM KOHcyjiy y ^y6poBHHKy. 

Obo cy^eH>e 6hjio je iipnjeKo; 15 HOBCM^pa 6ho je PaAOH»fl] 
na cacTaHKy ca ^enepa^ioM Tai;oM, a 17 6ho je ocy^eH; KyA np( 
Her cyAa? OCh^iho npnjcKH cyA HCKjr>yHyje CTpory upaBH^HOCi 
ajni MH Bajba Aa ce ahbhmo npasH^eocTH ocyAe OBor i;pHoropcEO 
npHJCKor cyAa. KaA je PaA0H>Hh 6ho na nyqKOM CACTaHKy, Ty c 
cacTaBHjia HHTasa onTy5K6a npoTHBy Kyke IIeTpoBHfe-H>eroiiii 
KOjy je nocjiao ryBepHaAyp pycK0M KOHcyjiy rarHhy y ^y6poBHHi 
AaTHpaHy c Eberyma 16 HOBCMCpa; Aa je Ta onTyHc6a y KoTOp 
cacTaBjLena, mh AosnajeMO 0TyAa, uito je 15 noBCM^pa 6ho cacn 
HaK na nyHy, a 17 HoscMdpa cy^eH>e Te Be.ieHSAaje na I^eTHa] 
AAKJie PaAOH»Hii je HHJe imao uaAa cacTaBHTH. Mh tckct Te ouTyad(l 




11 

HeMaMO, ajiH HMaMO oAroBop FarnkeB na H>y, y kom ce orjie^a 
H>e8HHa caApsKHHa. y tomb oAroBopy pycKH ^unjioMaTa orpa^yje 
ce, mro CTyna y CHomaj ca Pa^oifenheivi, obhjcm sna^aJHHJeM pnje- 
^HMa : „IIpeM^a mh 6jiaropa8yMHJe hc no8BOvi>aBa 0(|)HHHJajiHy npe- 
nHCKy HMaTH c BaMa, KaKO c iienosnaTOM mh jih^iho oco6om, HoniTa 
MaH>e 6jiaronpHCToJHOCT H8H0Kyje o;i,roBopHTH BaM oho, ihto 6h h 
CBaKOMy i;pHoropi^y OTKpoBeHO jaBHo h 6e8iipncTpacTH0 npenopy- 
HHBao". Ila HacTaBJba : „0 CMpTH CjiaaceHono^HBiuer MHTponojiHTa 
ITeTpa IleTpoBHfea ^aBHo caM HBBJeniTeH H>eroBHM naMJecHHKOM 

H HaCJbeAHHKOM Pa^HBOJCM TOMOBHM IleTpOBHfeeM, KOJH MH je 

cao6mTHo AyxoBHO BaBJeniTaHHJe 6jiaaceHonoHHBraer MHTponojiHTa, 
H flfls, naporna aKTa npH8HaHnja h noTBpacACHHJa ncTora 8aBJe- 
niTaja, je;i,Ho AyxoBHKX, Apyro rpa3K;;aHCKi!X hhhob, y KoJHMa HMao 
caM HecT H Bame noHTeH>eHnie hmb BH^geTH noAnncaHO. Ha ocho" 
BaHHJy A^Kjie AyxoBHor BaBJeuiTaja 6jiaaceHonoHHBmer MHTponojiHTa, 
KOJe je y Itpno; Fopu sa aaKon u2xuuo3Hamo, h iio yBJepeHHJy npa- 
BHTCJbCTBa H TjiaBHora BOMCAa napoja npHoropcKora r, Pa^HBOJa 
neTjK)BHfea, c KOJHM jcAHucTBCHo 0(J)imHJajiHy npenHCKy ja HMaM, 
c BejiHKHM H npHJaTHHM y^0B0JbCTBHJeM npeACTaBHo caM ja bhco- 
qaJHmeMy ABopy BcepycHJCKOMy h onacao nocjiymHora h bcjihko- 
^yinHora napoja i;pnoropcKora MHpno u 6jiaropa8yMHo noBeACHHJe 
y caAaH>e BpnjeMO iipoMJene BpxoBHor Ha^ajicTBa, o noTBpacAeHHJH 
Bo»cAa H coBpmeHOM MHpy m cnoKojcTBy y HpHoj Popn. IIocjiHJe 
OBora CTpaHo je mciih oa Bac ^iyTH., a^ ctc bh oTpe^K^enH 6hjih 
MHpuTH napoA y HepHHi^H, Pnje^iKoj HaxHJH u y ocTajiHM MJecTHMa, 

KaA HHKO O TOM HOMHpy fl,0 CaA HH pHJe^H HHJe lipOrOBOpHO, HHTH 

MH je jaB^i>eno. ^aKjie ja HMaM npaBO cyMii.aTH o tom ihto mh 
nHineTe. TaKo^ep mh je CTpaao h neiipHJaTHo HyTH oa Bac, Aa ce 
HapoA HaxoAHo oa 1712 roA- y ii^ianeBnoM cocTojaHHJy, y caMo- 
B0JbCTBy HjiH 6e8HanaaHJy Ces CBaKora npaBjienHJa, Kad je eceMUpno 
vo3H(imo, Aa je iiapoA i^puoropcKH, KOJiUKoJe ne^ioojenecKU eosMOSKUo 
Sujio^ TiOA KpoTicuM H 6jiaropn3yMiiHM npaB^ieHHJcM 6via3KeHono^iHBiner 
MHTpouojiuTa IIcTpa I-ra IIcTpoBuha, uoKpoBHTejLCTBOBan 6yAyiiH 
PycHJ0M, uesaeiiciiMocm ceojy npućpao a do dauac coxpani(o; jep6o y 
HeBJe»cecTBy 6yAytiH, a k to^mc caMOBOJhan, He3ay3AaH, 6e8 ynpaB- 
jiCHHJa (KaKO BH roBopHTc) ne 6h Morao cocTojaTH, hhth 6h ra 
HKo AO caAa TpiiHO. Hapod uprneopcKu, uko :rice.ui đumu ceujemaji u 
cpei^au, mpe6a upcd Jita{eM cenjema da sacejedouu u upusua mpijde u 
omeuecKO uou^uciuvje o 7heMy 6jia:>KeMoiwHumuee MumponoMima Uempa 
IlemjmGH^a^^ , Ha oBora OA^oBopa rarMhcBa bham ce KyA je ryBep- 
HaAyp CMHJepao : oii je Cmo iioAHrao oiiTy5Koy npoTHBy Kyfee 
neTj)OBHH-H3eroraa nj^cA pycKHJeM AH^-^oMaTCKHJeM nocpcAHEKOM 



12 

H8Me^y PycHJe h I^pne Pope, h o^esHAHa CBpxa Te onTya:6e dejia 
je, flfi, PycHJa se iipasHa^e Aa-^e BpxoBHy BjiacT i^pHoropcKy y toj 
KyfeH. 3a TO FarHfe KaTcropa^KH npnsHaje, ^a je Pa^e IleTpoBHk 
Aomao Ha npecTO ujmuosuamujeM saKOHOM y Iljmoj Topu^ to jecr 
H86opoM nocw!beAH>era rocno^apa-MRTponojiHTa, Koje je npaBO Hapo^na 
BOJba AyroM npaKCOM caHKi^HOHHcajia rocnoAapuMa-MnTpouojiHTHMa 
H8 Kyke lleTpoBHh-Iterouia. Thko je FarHli cbom cnaroM h3 
ocHOBa o6opHO Ty onTy»c6y h oa6ho noKyinaj Pa^ortHiieB h H>eroBa 
saniTHTHHKa, ^a ra Ma h sa ^ac 8aBeAy Ha CBojy CTpaHy. ByK 
PaAO&nfe je A^Kjie He caMo pa^HO iioMohy je^ne cycjeAHe Ap^ane, 
^a Kyfey IleTpoBHk-Iberoma jiHmH npaBa BpxoBHe BjiacTH y I^pnoj 
FopH, Hero je noKyniaBao, ^a can to npaBo y8ypnHpa. Ha KaKO 
Aa ce He noKJiOHHMo onoj npaBH^HocTH ocyAe npnjeKora cyAa na^ 
h>hm! Ajih CTporocT npaB^e y6jia»cHJio je noMHjioBaH>e Mjia^ora 
rocnoAapa, kojh jo sjio^vamj ne caMo mchbot nero h cjio6oAy 
AapoBao, yKHHyBmH caMO Taj Beh npaBHH nacjtoB ryBepHaAypcTBa 
8a BaB^a, y HeMy ce Haj6ojbe orjie^a, KaKBa je Kopjena to ryBep- 
HaAypcTBO 6hjio yxBaTHjio y HapoAy, h KaKo je ByK Pa^oitafe 
HeMohaH H HeonacaH 6ho. 

FaraheBO HBBJeinke o OBOMe Aora^ajy, hito je nocviao pycKOM no- 
cjiaHHKy y Be^y, r. TaTHniHeBy, OBaKO rjiacu: ,,HeKH ByK PaAOH>Hii, 
THTy;iapHH ry6epHaTop i;pHoro})CKH h KaBajbep op^ena cb. Ane Apy- 
ror CTeneHa, 6yAykH o^anna HenaBHCTHHK MHTponojiHTa H)erynia, 
jom 8a MCHBOTa MHTpoiio,^HTOBa Ha CBaKH HaHHH CTapao ce, ^a AO^e 

OH AO HaJBHUie BJiaCTH. Do CMpTH MHTpOnOJIHTOBOJ ByK PaAOH>Hk 

jiaKOMHCJieHO je ApsKao, Aa ke iioMoky CBOJHJex jcAHOMHCjieHHKa 
6hth H8a6paH aa npeABOAHTCJba upnoropcKora, h aKo meroBa HaAa 
HHJe HMajia HUKaKBa ocHosa. Ha napoAHoj CKynraTHHH, rAJe je 
jeAHOAyniHo oa CBHJex rjiaBapa noTBp^en 6ho cHHOBai; MHTpono- 
jiHTOB PaA6 IleTpoBHk, Kao iipeABOAHTC^ napoAa i^pnoropcKora, 
ByK PaAOUiHk ce Ayi'o npoTHBno h hhjc xtho ca ocTajmjeM cTap- 
jeniHHaMa noTnncaTH OA^iyKy HapoAHy, nero npn CBpmeTKy 
nocjiHJe Ayre 6op6e npeoAOJbeH h npHHy^eH 6yAykH, Aa ce noA- 
jio»CH rjiacy u bojbu napoAa, noTnacao ce na hctom aKTy h 
BaKjiCTBOM noTBpAHO CBOjc carjiacujc. HoniTO cy CTapjeniHHe OAaBHa 
noAOBpHJCBajie na PaAOH^nka y HeHCKpeHOCTH, Ha hctoj CKyrimTHHH 
6hjio My je BanpMJekcHO, Aa ne ctojh y cao6pakajy c HHocTpaH- 
Li^HMa, oco6uTo c aycTpHHCKHJeM BjiacTHMa Aa HCMa hhhoiuto 
onkHTH. Ho oropHCHo BjiacT0w!by6jbe PaAonakeBo 8ay8AaTH oBaK- 
BHJeM MJepaBia, 6iijio je cbc hcto Rao noTHi^aTH ra, Aa HspniH 
HE»eroBy saMHcao. He yBa»caBajykH ĆTpory 8a6paHy, 15 HOBCMCpa 
Boky KpeHyo je npeico ^^pauni^e u 6jLiA3y KoTopa HMao je npeix). 



13 

Bope ca renepajioM ajcrpnjcKujeM T., kojh je Ty ^enao PaAOH>Hfea." 
Jlfijbe OBO SBEHHHHO BSBjeiiilie H8jia»ce niTo je cjbe^OBajio, KaKO 
je HaBHme Bek H8jio»ceHO. Farnk je ;^aKjie npH obom saMamnoM 
noKymajy npoTHB Kyfee IleTpoBHii — ILeroma, a to sna^H npoTHB 
6yAyfeH0CTH I^pne Fope, 6ho BJepan TyMaH h npaBu npHJaTejt 
i^pHoropcKH KOA pycKe sjia^e, mTo My Ba./ba xapHoinky npHSHaTH. 
A mro Aa peneMo o CBHJecTH h o hcjihhhocth, hito cy i^pHoropr^H 
npH OBOM noKymajy noKasajia ? KaA je ByK Pa^ziOKaii HMao 
HaejioHa, hjih ^a ce TanHHJe HBpasHMo, Ka^ je 6ho opy^e cycjeAHe 
i;apeBflHe npoTHB Kyfee ITeTpoBHfe — Ifceronia, SHa^a Aa je ona 
ApsRajia, Aa to mesviu HHTepec 8axTJeBa, h aa to, ^a nocTHrne 
CBOJy ij,Bjejh^ OHa neje HMajia trsljivitvi noTpe6HTa cpeACTsa. HnaR 
MB He HaoABMo HBJeAHor i^pnoropi^a, ^a My HMe 8a6HJbeac]aMo, y8 
ĐyBa PaAOEbnfea! 

HIto BHme, ByK Pa^oi^iik HHJe HMao eacjioHa hh y caMoj 
Kjhjn PaAOBbHfea, Koja je 6njia y ABHJe rpaee noAHJeJbeHa : y 
OraHamake — ryBepHaAypoBHfee h y 2CyTK0BHfee, noTOMKe nona 
SKyTora, npocaaBjbeHora jyHaKa ca I](apeBa-jia8a. Obo ABHJe 
rpane Kyfee Pa^oifeaka »cHBJejie cy o^asHa y Mp^H>H, KaHOTH npe- 
CTaBHHi^e AuaMeTpajiHo npoTHBHHJex npaBai^a: naTpHOTUBMa h 
Ty^er n8MeiiapcTBa. TaKO je oa nyinKe rpyja 2CyTK0BHfea — Pa- 
fljo&JshB, norHHyo 'By8a, 6paT ByKa Pa^oanfea, na caMaxHii 'Byp^eB 
AaH, TeK je usamao poK BJepe yxBafeeHe Ha^ MpTBHJen MHTpono- 
jiHTOM IleTpoM. 'By8a je 6ho MHoro oABaacenJH h oinTpoyMHHJH 
OA 6paTa ByKa. Oh je npoBeo Burne ro^nHa y PpHKOj, h npomao 
AOCTa Apyror CBHJeTa, Te ce Ao6po HBBJeniTHO y nocjiOBHMa CBaKo- 
BpcHHJeM, H Kao TanaB Morao je 6hth ByKy oa BCjiHKe noMofe«. 

ByKa CMO ocTaBUjin noMHjioBaua h y cjio6oah, ajin oh HnaB 
HHJe OAycTajao oa TaJHHJex iiperoBopa ca norpann^HOM aycTpHJ- 
CKOM BJiainfey ; h KaAa je 6HJia aeroBa TaJHa npenHCKa yxBafeeHa, 
cenaT pnjeniH 4 jaHyapa 1832, Aa ce b8 IJ^pne Fope sa Ba8Aa 
npofeepajy ryBepHaAypoBHfeH. ^a ce to pjemeibe nsBpniH, CTCBan 
IlepKOB ByKOTnfe, AecHa pyKa Kyfee IleTpoBHfea, noBOBe hckojihko 
oABa»cHHJex HeBj!baHa, kojh jaKc Kyjie ryBepHaAypoBHfea sanajie, 
^eJbaA HM npofeepajy npeKo rpaHHi;e, a caMor ByKa AOBeAy Besana 
Ha I^eTHH>e. Ajih je h napoAHO orop^eu>e Hamjio 0AyniKe, khbhhbihh 
CMpfey neTfflecTHH>y, idto cy ce HaoAH.^H na Jloskenj koa KaTyHa. 
Ha I^eTHH>y saTBope ByKa y jcahomc noApyMy y MaHacTHpy, ajiH 
nocjiHJe HCKOjiHKo Aana h H>era cyA npofeepa npeKo rpanHi^e. ByK 
je ocTaBHo TOJ CBojoj TaMHHi^H HMc ?yeepHadypm{a^ y Kojoj ce u 
Aanac HaJBHinH bjiohhhhh 8aTBapajy. H to je jeA^HH cnoMen, ihto 
je y I^pHoj Popa 8a co6om ocTasiiao to eijeepuadijpcmeo ! 



14 

n. y no^eTKy BjiaAe join npeMjiaAor IleTpa Il-ora, 6hjio je 
y8 H>era npaBHTCJbCTBO, Koje cy cacTaBjbajiH IleTpoBHiiH h hckh 
njieMeHCKH rjiaBapn. Mn cmo nx Bek no3HajiH npn cMpTii IleTpa 
I-ora ; ajiH cy najrjiaBHHJH 6hjih OraHKo CTHJenoB IleTpoBHfe m 
CTeBan HepKOB ByKOTHfe. Ty cy jora 6hjih Mojcaje, nryMaH Tiyp- 
^eBHJex CTynoBa h Chmo MHjiyTHHOBHh, kojh cy HMa.iH BejiHKora 
ynjiHBa h koa MJia^ora rocnoAapa h koa npaBHTejbCTBa. Obo npa- 
BHTejBCTBo HHJe 6hjio joiH icaKBo y peleno THJejio, Hero Jhyjm^ Koje 
cy HCTaKjie na noBpmHHy H>i!xoBe BpjiHne h cnocodeocTii ; a jLy6aB 
K 0Taij[6HHH H K MJia^OMc rocnoAapy ;i,y3KH0CT cy hm najiarajie, ^a 
o onfeoj CTBapH 6pHry BO^e. Mu cmo y i;BHJeTy 6jiaMceHe naTpH- 
japxajiH0CTM, Koja BjiaAa h no njicMCHUMa. yHyTpamifca je yripaBa 
CTapa njieMencKa. BoJBo;^e h cep^apu 6hjih cy na Hejiy CB0JHJex iijie- 
Mena. Ajia mh seaMo Katcea je Ta ynpaBa čujia sa BpujcMe IleTpa 
I-ora. Jom HHJe 6h40 mhcjih o jeAHHCTBy ApsKaBHOMe nero caMo 
Ha 6oJHOMe no*a>y npoTHB HenpnjaTejba. IleTap I-bh je 6no ycTaHo- 
BHo 8eMaj!bCKH KyjiyK join r. 1803, kojh cy cacTaBJbajiH HsSpaHH 
JbyflMj c AyacHomiiy ^a HAy no HaxHJaMa, a^ npaBAy A^jejie h 
Aa MHpe saBa^ene CTpaHKe. Ho 6ani njieMencKHJeM rjiaBapHMa HHJe 
6Hjia no BOJbH Ta ycTaHOBa, jep cy je CMaTpajiH, Aa ^Ae na yinTp6 
H>HXOBe BjiacTH. IIjieMena cy acHBJejia 8ace6HHJeM jkhbotom, yjeAH- 
H>eHa caMO hagJom neaaBHcnocTH h CTpaxononiTOBaHjeM h OAaHomhy 
npeMa rocnoAapy, kojh 6yAyiiH y hcto Ao6a h B^iaAHKa, pacno- 
jiarame MohHHJeM MopajiHHJeM cpcACTBHMa: 6jiarocjioBOM h KvieTBOM. 
^pyrHJex cpeACTaBa npHHyAHHJex HHJe HMao. 

3a TO je Tpe6aao Hajnpuje, Aa MjiaAH rocnoAap Aodnje i;pKBeHy 
BjiacT. Beh noneTKOM r. 1831, ca AonyraTeH>eM CKaAapcKor Be8Hi)a, 
AOJiasH Ha Kom, npn CKaAapcKOM je8epy, paniKO-upHspencKH ApxH- 
jenHCKOu AnaHnja h Ty y npKBH ManacTHpa ycneHCKor, saAJ^^dHHH 
CTe(|)aHa L^pHojeBHha, rAJe je ca cynpyroM MapoM h caxpaH>cH 
6ho, pyKonojioacH Bek MOHaxa ICeTpa 3a cBcniTeHHKa n ripoHSBCAe 
ra 8a apxHMaHApHTa. ^) OAMa sa thjcm rjiasapn cy ^ejbean, Aa 
MaaAH apxHMaHApnT no^e y PycHJy, Aa 6yAe TaMo nocBcken 3a 
BjiaAHKy. AjiH ce Faruk tomc npoTHBHO jaKnjeM paaio3HMa. y 
PycHJH je 6Hjia TaAa KOJiepa h paT c IIojlckom ; iipn tomc Ilerap 
II. jom je 6ho npcMJiaA. H na HeTHH,y cy 6hjh iioTnyuo yBa- 
»ceHH OBH pasjioBH H caBJeTH rarnkcBH. 

y TO Ao.na8H (17 aBrycTa 1831) h3 PycHJe y IJ,pHy ropy 

HCKH IlBaHOBHk, pOAOM H8 IIoArOpHI^e, KOJH je f)HO HaCJIHJeAMO y 

^) Mii.iaKOBufe H Jby6o Hena^^OBuk c»iaacy ce, ^a je Xavn-3axapiija 
pjKonojiOKCHO IIcTpa Il-ora aa cBcniTCHHKa. Mii ce ^paciiMo SBUHn^Hor hsbjc- 
mka rarHheBor asHJaTCKOM A6napTaMeHTy. 



16 

PycHJH OA HeKor po^aiea bc^hko HMaEbe. ^a Ao^e fljo Tora nacjbe^- 
cTBa noMorao My je IleTap I., kom je Ta^a o6ehao, ;^a fee to 
Hac^beACTBo ynoTpe6HTH na ocjio6o^eH>e CBoje 0Tay6HHe, h y onke 
Ha KopHCT I^pHe Pope. MaTponojiHT ce c h>hm jih^ho noanasao 
H y IIeTporpaAy My je pasne nocioBe noBJepaBao. IlBaHOBBii 
(HHane ByKOTHfe) cjiyacHO je ;^o Ta^a y pycKoj bojci^h h 6ho je 
Aonpo Ao noAO(|)HHHpa. „I^pnoropuH cy rjie^ajiH na H>era Kao na 
pycKora ^enepa^a, nocjiana pycKnjeM napeM y I^pHy ropy, 
y HeMy hx je yBJepaBajia h pycKa yHH(|>opMa, Kojy cy Aps^ajia 
^enepajiCKOM. To, h H>eroBn Ao6pH oahoch ca pycKHJeM KOHcyjioM 
L^arakeM 6bjih cy aobojbbh, a^ My HapoA noBJepyje, h bhjo My 
Tpe6ajio Aft ca HjiaAHJeM rocnoAapoM noAMefee HHKaKBy i;apcKy 
rpaMaTy, o Kojoj MeAAKOBflh roBopn y CB<>joj kibhbh o neTpy II-roM. 
Ho 6hjio to KaKo My Apnro, yrjieA pycKora ^esepajia h oco6e oa 
noBJepeH>a pycKe BjiaAe, yBaaeeH>e i^pnoropcKor rocnoAapa h pyc- 
Kor KOHcyjia, a HajnocjiHJe 6oracTBo orjiameno, CBe My je to 
noMorjio, flfi 8ay8Me npBO MJecTO y I^pnoj Popn." K OBOMe, mro 
nHine Pobbhckb, joni Tpe6a aoa^th h HBaHOBiikeBe oAHOce ca 
IleTpoM I-HM, KOJH cy ra uorjiu Haj6oj!be npenopy^HTH, IIIto BHme, 
MB SHaMo, A^ je B IleTap II oAMa CTynHo c h>hm y npenBCKy, h 
Aa ra je c HecTpnjbefi>eM o^eKHBao. Ajih MeAaKOBflii BBJe 6bo na 
KpBBOH nyTy, KaA je tbpaho, Aa je HBaHOBHfe Aomao na I^eTHae 
c jiaacHOM i^apcKOM rpaMaTOM; Ta rpaMaTa naoAH ce a Aanac y 
ABopcKOH apxBBy ; ajiH kcMo BMaTH npBjiBKe yHanpHJeA Aa o tho} 

rOBOpHMO, 

IIpojiaBeiiH IlBaHOBBk npcKo Bena, Ty ce yno8HaAe ca ^bmh- 
TpHJcM MnjiaKOBBheM, poAOM B8 MocTapa. MujiaKOBak je, cBpmHĐmH 
rHMHa8HJy y Hobom CaAy, cjiyinao npaBa y Be^y, a 6ho ce 
yxBaTHo y oho kojio cpncKHJex Mjia^BJex poAOJby6a, kojh cy 6hjih 
noTiejiH MHCjiHTH H paABTB 8a 6ojby cpncKy 6yAykH0CT. TaKo 
MajiaKOBBk Becejio AOJiasH na I^eTHH>e, rAJe oAMa CTyna y cjiyac6y 
Kao npa«HTejbCTBeHH ccKpeTap. 

Chmo MHayTHHOBBh je 6ho nomao ca I](eTBH>a y npojbehe. 
Ajib ce He sna npaBH y8poK H>eroBa OA^^acKa. IIb jeAHora nBCMa 
rarafeeBa oa 19 jaHyapa 1831 bhah ce, Aa cy ce c I]^eTBi&a 
ua-H> acajiHJiH Farnfey ; y tomc nBCMy Farak nHTa : „KaKo je oh 
Morao B8BaAHTH B8 Bamer apxiiBa ona uoTBpacACHHJa napoAa u 
raaBapa?,. 3amT0 ra norjiaBape ne npH80By h bc BanpHJeTe My 
HHHHTH npoTHBy8aKOHHJe ? ^OK jc Ty Chmo hjih xoke, hjih neke 
BBJba Aa ce noBHHyje BaMa h npaBHTejbCTBy." Mopa Aa je to 
„npoTHBy8aKOBHJe," Koje Farak cuoMaH>e, 6ajio Bp^o jiarane npa- 
poA©) KaA je Tpe6ajio, Aa Farak rjiaBape ynykyje, Aa CaMy 



u 

sanpBJeTe, aja to ho ^hhh, h a^ bm Raace, a^ sajba, ^a* hm ce ' 
Cbmo noBBHyje! Ha csasH na^an spjio je jiaKo, ^a ce Chho cbo- i 
joM 6yJH0M HapasH 6ho ihto aaMJepHo rjiasapuMa; a Ta H>eroBa 
HeHHpHa Hapas c Apyre CTpane Bež My je h cyBHme ćujisl Aony- 
CTHjia, Aft ocTane na je;^HOMe MJecTy. y8 to oh je 6ho cBpmHO.< 
CBOJ noBHB HacTaBHH^KH. H>eroB yHeHHK je Bek 6ho rocno^ap 
i^pnoropcKH. H oh je ocTaBHO I^eTHH>e, aji* HHKaKO sjioBOjban, 
HHTH je 8a C060M 8JiOBOJ!by ocTaBHo, jep ce oh Ba8Aa w!by6aBjby 
cjefeao I^pne Tope, Kao inTo cmo BH^je^m, KaKBOM je xapHoiiiiiy 
oncT y^eH0K yHHTew!beB rpo6 o6acyo. ^) CsaKaKO cpncKOMe ocjefeaifcy 
roAH) niTo je CapajjiHJy saMnjenao MocTapai;, oncT ;^apoBHTH h^ 
BpHJeAHH cp6HH, Kojera ;^oboah na I^eTHH>e caMO cpncKO OAy- 
mcBJbei&e h BaTpeeo poAOJby6jbe hcto Kao ČHMa, jep je 6ho chh 
HMyhHe Kyke; a aKo Chmo MHjiyTHH0BHK HHJe 6ho oa H»^jykHe 
Kyfee Kao ^HMHTpHJe MajiaKOBHfe, oh je npcTnocTaBHo no3HBy 
KH>a8a Mnjioma OdpenoBHha CBojeBOJ!bHH ^oJiasaK Ha £(eTHH>e. 
IIIto HCTopHK Tpe6a ^a 8a6HjbeM:H Kao paAOCHy hhcto ejieMen- 
TapHy nojaBy y pa3Apo6jbeHOM cpncKOM HapoAy jora upnje raes- 
AeccT — ce^aM^eccT ro^Hna, Ka^a ce uo ocTajiHJeM napo^HMa jespon- 
CKHJeM joni HHJe 6hjio pa3Maxajio na^ejio Hapo^HOCTH. 

y CBojoj onQpynH HcTap I HspaacaBa HaAy, Aa ke ao T5yp- 
^CBa AHCBH, KaAJe poK yxBakeHoj BJepa Me^y saBa^^enajeM CTpan- 
RaMa HCTHi^ao, 6hth „cyA y CBy 8eMJby Hainy i;apcKH nocTaBJbBH, 
niTO caM ja y Hamera BaaAamHbera noKpoBHTejba h o6paHHTejba 
i^apa pycnHCKora HcnpocHO h HcnjiaKao." Obo ce oahoch hji 
pycKy npnnoMok, mTO je 6Hjia sa ceAaMHajecT roAHHa o6ycTaB- 
jbCHa, cBe AO CTynaBba na npecTO i^apa HHKOJie I-or, h IleTap I 

") Mh keMO HMaTH npnjiHKe, ^a bh^umo, icaKBOM jo BaTpenoM jby6aBir 
MH«;iyTHiiOBHh fl,o CBipTH CBOJe jhy6uo Upuj Topy, a OBAJe heno HasecTU c*i>e- 
Aefae nucMO B^ia^u^iiHO 6e3 ^aTVMa: 

^Jby6e3H}A CrmO; 3;!ipaBCTByj ca CBHJeMa TBOjnjeMa! TIpHMHO caM tbojc 
Aparo nHCMO o^ 19 npomacTor jyHHJa. Me^cp ch th 3a6opaBHO Hanifi KpuiHo ^ 
cTaH>e H noJioacoHnje, TCKe HinTcni HOBai^a na sajaM oal^e ^c nx Hnica^a 611.10 
HHJe . . . Th HinTem Hosai^a y sajaM 3a TBOJy nnsapj, a ja 611 hx cjyTpa HCKi^ 
y 3ttjaM, ^a »MaM ^e, 3a xn.T>a;^y Heo6xoAHOCTH HapoAHHJex. Ja caM ce ;^o 
Aanac nHTao caaTKOM MHtM>y, Aa ch ce th na Taj KOHaT KoauKoro^ ycnoKO- 
JHO, a kojihko je M0jy Ayniy A^Hac y3HeMHpHJio, Ka^ caM pa3yMuo KpHTH^iKO 
no»io»eeHHJe tbojhx (|)aMHjHJapHHx CTBapn ! Ja 6hx th neniTO h noMorao no 
cjia6oMy MorybcTBy momc y oTHomeHM]y Tora, a.in Moja 6h noMok MaaeHa 
6H*ia npeMa TBojera HCKaaa, h yHanpHJeA HMa saBMCHT ga Te6e, aKO 6h tu 
Morao mToro^ nonpaBHTH TBoje CTaae (I)aMH.^iHJapHo. BacnuTaHHK je CBOJeMy 
y^nTejhy MHoro Ay3KaH, Hcro je ^OHCTa h npnsHaTejiHOMe BacnHTaHHKy seoMa ^ 
TeniKO KaA HOMosce cacBHJeM yAOB«ieTBopHTH 3Ke*i>u cBoJera yHHTe»!ba. BnpoHeM 
Aparo Te no3ApaB.;i>ajyhH" h t. a iA* -^0 

i 



It 

MOJiHo je y IleTporpaAJ Aa ce aoth^hr cbotr HaRoa^Ho nomjbe, 
a IlBaHy HBaHOBHfey, ;i;pyKHHJe ByKOTHiiy cbom no8HaHHKy y 
TIeTporpaAy 6ho je npenopyHHo, ^a pa^H koa MHHHCTapcTBa, ^a 
ce Ta H>eroBa M0Ji6a inTo npHJe HcnyHH. Tom SHaTHOM cbotom 
HOBana y H8Hocy oa ccAaMHaecT xHJbaAa r^eKuna, jep roAHniH>a 
npHnoMok i!3H0CH,;ia je XHJbaAy i^eKHHa, IleTap I je mhcjiho ype- 
AUTH cyAOBe no CBOJ I^pnoj Topu, h y toj ce na^H npecTaBHo, 
a.iH jy je y onopyi;H acHBy ocTasHO. OTyAa HecTpnjbHBo o^eKH- 
BaK>e Ha I^eTHH>y noMeHyTor MBanoBuha. Farafe npenopy^a Ha 
HeTniBy y jyHy 1831, Aa ce ycTpne „cothm Bame, mTo oa Tora 
•^ TepnjeHHJa saBHCH h>hho 6jiaronojiy^HJe.^ 

TeK je HBRHOBHh Aoraao na I^eTHH>e, ype^yje ce cenaT h 
Hapo^Ha rBapAHJa, KOJa H3Bpmyje cenaTCKe Hape^še. CenaT cy 
cacTaBji,ajiH niecHajecT caBJeTHHKa h npecjeAHHK, a rBapAHJy 164 
Apy^ra. 3a npecjcAHHKa je 6ho nocTaBjben hcth HBaHOBHii. To 
je 6hjio AOBejio FarHiia ao ycxHiieH>a trko, Aa paAyjyfeH ce 
To^HKOMe ycnjexy, y nncMy neTpy Tl-oivi-iicfe sa IlBaHOBMiia bcjih: 
„IBeroBe cy ycjiyre npcBejiHKe y I^pHoj Popn; one nefee octrth 
y RcejieHoj HenoseaTe." ycTaHOBa cenaTa h rnapA^je 6e8 cyMH:>e 
je 6\Ajiii cTBap OA BCJiHKe BaMcnocTH, Kao npsH KopaK k jcahe- 
crBy yHyTparaH>e ynpaBe ApsKaBHe; ajiH je to 6HJia CTapa MHcao 
IleTpa I-or, KOJa je y noH:eTKy Haiiijia OTnopa, Kao ihto na^iasH 
cBaKa HOBa CTera; na je Tpe6ajio Aa caspa Ta MHcao, Kao niTO je 
H caspejia. Ochm Tora, mh bhahmo Aa je h npaje OBe ycTaHOBe y 
HpHOJ PopH CByAa MHp BjiaAao h noniTo je poK hctckro yxBahe- 
henoj BJepa naA MpTBHJeM MHTponojTHTOM ; niTO Banie, mh cmo bhaJgjih 
Aa cy rjiaBapH OKO MjiaAora rocnoAapa ycnjeraHo h MapHo caBJia- 
AHJiM oHaj onaKH h onacHH noKyinaj ryBepHaAypoB, kojh je HMao 
HacjioHa y Jcahoj i^apcBHHH, Aa ra 6ojbe hhjc Mor,;ia caBjiaAaTH 
Hu Hajype^eHHJa ^p^aBa. HaJBiima je br^choct MBanoBniieBa 6HJia 
y TOMe, mTo je pacuojiarao BCJiHKHJeM HOB^aHHJeM cpeACTBHMa; 
aaH Hx oh HHJe yjiarao na KopacT Te hobc ycTaHOBe; oh je 
co6oM 6ho aohho npBy paTy oa oa saocTaBuie pycKe npHnoMofea, o 
Kojoj je HaBHuie dnaa pnjen, y H3Hocy oa 7,200 i^eKHna xojiaHA- 
CKnjex ; (^. A.) nero je caMo CTaBjtao y HsrjieA CBOJe noacpTBOBaae, 
H THJeM ce KopacTOBao. Ho mh heMO HMaTH npHjiHKC, Aa nacTaBHMo 
l)iije^ o oBoj oco6h ; a caAa, nomTo cmo ce yno8HajiH ca yHyTpam- 
H>njeM CTaHiCM, Aa npel^cMo na Apyro nojte. 

tu. y norpaHHHHHJeM TypCKHJeM noKpajanaMa oko Ujpne Pope 
Beh OA r. 1830 BjiaAajy Be^inKa HeMHpH. y Ap6aHHJH 6HojeycTao 

2 



18 

n})OTHBy cyjiTaHa MycTa4)-naraa ByniaTJiHJa, nesHp CKRAapcKH. y 
BocHH je 6ho 6yicHyo ycTaHaK no^ XyceJHH-KaneTaHOM Tpa^ani- 
^leBHkeM. 

BesHpcTBo cKa^apcKo 6h.io je HacjbeAHo y KyfeH ByiiiaTjiHJa 
OA uOviOBHHe XVII BHJcKa; c Tora HHJe HyAa, mTO ce ona eesup- 
cica AHHacTHJa, yejbeA ocjio6o^eftia Cp6nje h Fp^Ke, iiito je 6hjio 
jaico noTKOuajio ayKTopHTCT cyjiTaHOB, AH»ce ^a ce ocaošo^H oa 
saBHCHocTH OA H,apHrpaAa, Kao niTo ce 6ho uoAarao hctom HaMJe- 
poM li MHCupcKH MeMCA-AjiH-nama, c KoJHJeM je cicaAapcKH BesHp h 
y caBea cTynH0. Ha Mucnpa AO^iasH^a je y CnaAap HOB^ana noMoh, 
KojoM je MycTa(j)-naiTia HSAp^KaBao ao 45,000 BOJHHKa. TaAa je 
BCJiHKO HeaaAOBOJbCTBo BjiaA^^o y TypcKoj aCor HOBnjex pe4)opMa, 
Te cBii HcaaAOBOviiHHHH. 3HajyliH KaKBOM cHjioM pacnojiaTKC MycTa(J)a, 
no3iiBaxy ra^ a^ ce jaBH y PyMewiHJy h a^AC aeaK ycTaHKy. 
HMKaA 6ojbe npHamce aa cjiaB0Jby6HBa ByraaT,;iHJy! 

UpHjiHKOM npoH3BeAeK.a IleTpa Il-or aa apxHMaHApHTa, ca nefe- 
CKHJeM apxHJenMCKonoM 6hjih cy aodijih h iiOBJepeHHi^H Tora bCvIH- 
Kora ()yHTOBHHKa, kojh (?y* c UpiiOM FopoM yroBopHjiH npHJaTe*i>- 
CKH caBca. TnjeM yroBopoM o6e36je^HBajio ce MycTa(J)-nainH, y 
c,/iyHajy H>eroBOr paTHor Heycnjexa, iipuCJeMCHinTe y U,pHoj FopH. 
Taj je yroBop iioTnyHo OAroBapao hacjm HeaaBHCHOCTM, KOJy je 
LI,pua Popa na BawiKaHy iipecTaBjbajia, jcAHHa ao no^cTKa OBora 
BHJcKa, H ifccaHHnjeM ^kubothhjcm HHTcpecHMa, 6yAyfeH y cycjeA- 
CTBy c Ap6aiinjoM ; ajin je thjcm Aomjia y cyKo6 ca pycKOM iiojih- 
THKOM, Koja je 6HJia noKpenyjia i)ycKy BojcKy y noMoh cyjiTaHy 
npoTUBy McMCA-AjiH-name Mucupcicor, caBeaHHKa CKaAai)CK0r Beanpa. 
H rarnii, KaA je 6no naBJeniTeH o tomc yroBopy, OBaKo oafo- 
Bapa IIeTpy II-om: „IlHiueTe mh, a^ ctc npoTHBHHKy cyjiTaHOBy, 
Be3Mpy cKaAai)CKOMe oCehaan iiOKpoBUTejBCTBo y cjiyHajy, aKo paa- 
6iijeH 6yAC bc^ihkum Be3H])0M u k BaMa iioCje^ce, a caA HinTCTe 
y Mene HacTaB.T>eHnja y hmc Tora, KaKo hcTc ce BjiaAaTH, y obom 
cjiyuajy ja BaM HeMory iinicaKsa HacTaBJbeHUJa a^th, KpoMJe naiio- 
MeHyTH BaM ono Be^mco cjiobo CBaHreacico: 6AHTe h MOjiHTecja, 
Aa HCBHHACTe y uaiiacT. Beanp CKaAapcicii, KaKo bh roBopHTe, aKO 
iioCjei^en 6yAC, k BaMa he iio()jehH. A oHaj, kojh ra no6jeAH boo- 
py^aHOM pyKOM, Tpa^Kuke ra y Bamoj KyhH. Ako h to ne 6h 
6ujio, OBO ke ce HaBJoi)Ho a^»i'oahth, a^i ^c ra cyjiTaH oa Bac 
iiCKaTH, a BH iieMoryhH iipoTHB cyjiTaHOBe CHjie ycTajaTii, npe- 
AaheTC ra ; na KyA je oiiAf^ i^pHoropcKH KpcAHT, o6jui3 h TspAa BJepa? 
Ja ce 6oJHM, ji^ii bh ne npHBV^CTe a*io y Kyhy, 6paHekH s.iodjeja. 
IIpBo, cyjiTan 6h HMao iipaBO, Tpa^cefen ajiOAJcja, yIiH BoopyMcaHHMa 
CHjiaMa y IJ,pHy r'opy h aobpiuhth oho, dito ao caAa HHJe Morao, t. j. 



19 

noKopHTH H pasopHTH I]ipHy ropy. ^pyro: ^pacase jesponcKe, 
cMaTpajykH sac Kao (iyHTOBHHKe h HapyniHTej!be ouniTera cnoKoj- 
CTBHJa, ocTaBHfee Bac ea npoHSBOJieHHJe rposnora m japocHora na^ia 
cyjiTaHOBa, h on^a te ce caB cbhjct pehn : TBoja norH6ejb oa Te6e 
Il3paJHJi>y ! Ja 6nx Be8Hpy CKa^apcKOMe nopyH:Ho neKa HinTe ja^era 
uoKpoBHTejba nero niTo CTe bh, h aKo je Bara npnjaTejb, HOKa sac 
He yBjia^H y 6H]eAy, jep6o BHrae Ba^a cjio6oAa napoM ripnorop- 
cKora nero je^an Besnp CKa^apcKH h H>eroBo npajaTejbCTBO. 0;^ 
HeKOJiHKO Aana oba je y rpaAy h Majio h BejiHKO jaBHO roBope 
o BaraeM AoroBopy ca CKaAapcKHM BesapoM vl KaKO My bh ROHas 
cnpaBjtaTe koa Bac. CaA npoMHCjiHTe, sna.jiH Beh o TOMe h BejiBKH 
BesHp?" Eto, KaKBo npoTHBj!beH>e cpajeTa Mjia^or rocno^apa I^pne 
Pope na npBOM KopaKy y aerOBoj cnojbHoj nojiHTHi;H, h RaKBy 
My 6yKBHi;y ^HTa ^unjioMaTCKH npecTaBHOK BejiHKC noKpoBHTe,zbKe 
y caMOM no^eTKy HberoBor CTynaH>a na BjiaAy! Oeo Tpe6a Ao6po 
sanaMTHTH, jep oBaj cyKo6 HHTepeca i^pnoropcKe h pycKe cnoJbHe 
nojiHTHKe cyA6oBocaH je sa BejiHKe mhcjih i^pnoropcKor BjiaAaoi^a, 
Kojera he KaraH>e i^ho cpncKH napo^ nporjiacHTH cpuCKUJeM eeuujeM. 
HcTHHa, 0By uopyKy rarHfeeBy HHJe AHKTOsao caMO npaBai; Ta- 
^am&e pycKe nojiHTHKe, nero h jby6aB npeMa I^pnoj Popa; ajiH 
je caB SHa'^aj h CBa 6yAyfcH0CT I^pne Pope saBecnjia oa BJepHor 
Bpnieifca EbesHua nosHBa, Kao npecTaBHHi^e h npBor oraninTa 
cao6oAe h nesaBHCHocTH na BajiKaHy. 3a to obh jaKH h MyApH 
caBJeTH raraiieBH BHJecy mofjih 6hth noTnyHo yBaaceBH na I^eTHH>y, 
ajiH cy noKOJie6ajiH npBy 0AJiyKy. C Apyre je cTpaBe b8 KparyjeBr^a 
Kii>a3 Mtijiora 06peH0BHfe ;iipyKHHJe caBJeTe mnjbao neTpy II-roM. 
y 4^e6pyapy roA. 1831 KH>a3 Mnjiora, 0Ar0BapajyfeH na o6jaBy 
cMpTH ITeTpa l-or, oBaKO nHrae hobom rocnoAapy i^pnorop- 
cKOMe: „3HajykH ^a ce CKaAapcKH Beanp ca Bochom cnpena 
iia cyjiTaHa, ja sa Mojy nojiHTHKy cxoahhm sa^iasaM ocTaTH y 
MHpy H THmHBH, a He MJeraaTH ce y H>HHa /ijejia. Ho cyAHM, 
jia 6h to oo H,pHy ropy npo6HTaHHo 6hjio, Ka^ 6h npBOMe oa 
iioMoiiH 6hth, h HeKO HHCJio opy3KaHHx JbyAH, a sa iijiaky, a^th 
My Morjia. He SHaM kukbo je Barae y tom npH3peHHJy pacnojiOMcenaje ; 
ja My He Mory noMoiiH, BaMa ctojh na bojbh, ahth My pyKonoMoh, 

HJIH He A^TH. Ho OBO AOJiaSHM HapOHHTO CaBJCTOBaTH BaM : HCMOJTe 

Aa y3HeMHpyjeTe Besnpa pe^enora; I^pna Popa BHme nyTa 6HJia 
ce c H,HMe, H HHJe Morjia na Kpaj Hsakn. I^pna Popa ne Moace 6e8 
CKa^pa hh cymecTBOBaTH, ona h paHy CBojy HMa oa H>era, h 
TproBHHy CB0Jy no cpe^CTBOM H>era pacnpocTpaitaBa. Ako joni 
sa^aTe Be3Hpy cjiobo, ^a ra nehcTe AHpaTH, MofenfecMO sa Bac h 
Bebe noase yroBopHTH." (^. A.) Ku>a3 Majiora je 6ho y no6paTHMCKH- 



20 

jeM oAHOCHMa ca ByinaTjiHJoM, Kora je sa BpHJcMe pycKo-TypcKor paTa 
1828 3aApMcao oa BojesaiBa cee ao ćjihbj CBpmeTKa paTa; o^aicjie 
ce BHAH KaKO cy HCKpeHH TH OAHOCH 6n.iH. Ki&as Majiora ra je 
y H>eroBOM noKymajy hobi^cm Tajno noMarao. H Kao uito bhahmo 
H3 oBora nHCMH, pa^HO je, Aa ra 6ap o6e86HJeAH oa CTpane I^pne 
Pope, r^je je Hamao Bek iiaj6oji>e pacnowi03KeH>e npena ByniaT- 
jiHJH. y HCTO Ao6a, H caM BymaT.7iHJa mujbe nncMo neTpy II-om 
no nony MnxaHJiy IIjiaMeHi^y, Tpaacehn My noMofe, ajiH My Mjia^H 
rocnoAap o^roBapa, Aa My ne Moace iiocjiaTH bojckc y noMok, h 
MOJIH ra, Aa ne 6h npHMHO Kojera upnoropi^a y BojcKy — „Aa 
ce BJepa y3Apacn" ; na 3aBpuiyje: „II ai>3k;h ce KyhHiiy, ne nyinTH 
ce, y MyKy ce nosuaje jyHaK AoCpn!" (J{. A.) Ona BjiaAHHHna Aa 
„BJepy y3Ap5Kii" oHeBHAHO sna^n, Aa Heymi)a.i,nocm y3ApacH, npcMa 
caBJeTHMa rarHheBMJcM. Sna^ajno je, niTO je ITcTap Il-rn nncao 
noAropn^aHHMa, kojh cy Chjih pniiiepajiH namajjiHJy BesnpoBa, 
aKo iia H>HX Be3Hp yAapn, Aa ke hm oh noMoh nocjiaTH, aKo hm 
to AonycTH PemnA-nama ; (,3^. A.), a i;pMHHH:aHHMa (y jyHHJy) Aa 
ce ocTaBe CKaAapcKor Be3Hpa, kojh hm 3eTy oCehana; (^. A.) h 
OBO CBe ycjbeA caBJCTa rarHfeeBHJex. 

IV. y TO Ao6a Hsaniao je 6ho cy;iTaHCKH xaTHniepH(|), Aa ce no 
BocHH H XepneroBHHH saBCAe TunsHMaT h Hy(J)yc (npennc Haix)Aa). 
BcBHp 6ocaHCKH HaMHK-AjiH-nauia no30Be y TpaBHHK CBe MycejiHMe, 
H npo^HTa HM, niTo nap 3anoBnjeAa. CaMo ncT MycejiHMa xepi;e- 
roBa^KHJex npHCTaHy na napcKy sanoBHJCA; a 6ocaHHH no67He 
ce, H xepuieroButH jcAsa skhbh AOMa yTeKonie. II caM Besnp yTene 
y aycTpHJCKy rpauHi;y na McTKOBuhe, 6e3 o63Hpa. Bocani^H ycTaHy 
jiHCTOM Ha opy3KJe, h H3a6epy XyceJHH-KaneTaHa rpaAauiiCBHka sa 
Be3Hpa, H OH je c bcihrom bojckom yjberao CBenaHO y CapajcBo. 
HaMiiK-naina noi^e h3 MeTKOBHka y ČTOJiaui koa AjiH-are Pusnan- 
deroBHha. Kcpnerona^KH 6eroBH, CTape njieMHhKe Kyke, 6hjih cy 
CKopo HesaBHCHH ; napcica B.iacT 6Haa je y H>HXOBHJeM pyKaMa, TaKo 
cy Čhjih rociioAapH CBoJHJex 0Kpyra ; y3 AjiH-ary PnsBaHSeroBHka, 
Ty je Cho XacaH-6er Pccyji6eroBHk Tpe6nibCKH, CMaJHji-ara HcHrnk 
raTa^iKH, Bam-ara Peycnaunik HeBeciiH>cicH h KancTan jby6yniKH, cbc 
MajiH CviaB0.7by6HBH Tni)anH, kojh cy ce ocjekavin ca cbhm HesaBHCHH. 
3a TO y TpaBHHKy Hiijecy npncTajiH y3 6ocaHne; 3a to cy paAO 
npHXBaTHJiH nesHpa uocaHCKor h ocTaan na CTpaHy napeBy. OTyAa 
paT H3Me};y Bocne h XepiJier()BHne. BocancKa BojcKa ycTaniKa noA 
npcABoi^eH^eM TypaH-6era Aoi)c koa BpibaKa, na rpaHHi;y iicbcchis- 
CKora OKpyra, npanneM npoTHBy CTona. Ty AO^ieKa xepi^eroBa^Ka 
BojcKa, CBe caMa paja, GocancKC ycTame H^pa36HJe hx na npnn 



21 

cjAap. Ajih xepi;eroBaHKH MyxaMeAaHi;H npHCTaHy y8 Tpa^aine- 
BHha. HaMHK-nama sek je 6ho h3 CToi^a onosnaii, a xepi^eroBaHKH 
MjcejiHMH pa86JerHy ce, kojh y ^y6poBUHK, kojh y MaKapcKy, a 
KOJH y HaKinafee na i^pHoropcKy rpaHPmy, XacaH-6er Pecyji6ero- 
BHii no^e npeKO Mopa y Ap6aHHJy. CaM Aaii-ara PHSBaHČeroBHii 
ocTa^e y CTOi;y. r;ye ce saTBopa y cbom rpaAy 15 OKTo6pa 1831. 
TaAa PpaAain^eBHfe cTyna y nperoBope ca IIcTpoM II-hm npeKo 
MojcHJa, HryMaHa 'Byp^eBHJex CTynoBa. 

HryMaH MojcHJe 6ho je po^oivi us Bhhhukc y BacojeBnhnMa, 
6jiH8y 'Byp^eBHJex CTynoBa^ y komc je MaHacT0py H3y^no Kii3Hry 
H 8aKajiy^epH0 ce. IIocTaBniH iiryMaHOM Tora ManacTHpas oh je 
6ho Aomao ao Tora yrjieAa u yu,iHBa, ;i;a cy My h caMc are y 
cnopoĐHMa ca cbojmjcm HH(j)HHJaMa ^ojiasMjin y »lanacTup ;i,a hm oh 
cyjui. 3a TO je y6p80 CTCKao h HenpujaTejLa, kojh cy My o rjiaBH 
pa,A^J^^' y TOMe je 6pojy 6ho h rycHH>CKH npBaK IIIaCaH-ara, kojh 
KopncTeliH ce jeAHHJeM H>eroBHJeM ocycTBOM sanajin ManacTHp ; ajiH 
ce MmHCHJe ocbcth, 8anajiHBmH My ab^jc Kyjie. 3a thjcm ;i,o6je^e 
Ha U,eTHH>e, r^je 3aTeH:e joni y acHBOTy Jlerpa I-or, h r;ije ocTa^e 
y3KHBajyfeH bcjihko noniTOBan^e. „y H>era je 6Hjia — Bean Po- 
ĐHHCKH — jacna MHcao cpncKora yjeiiHH>eiba^ h oh je npBH 
noTaKO MHcao y BacojeanfeKMa o cjeAHH,eifcy BacojcBnfea ca 

lUpHOM FopOM, H C TOra je 6lI0 BdHKHJeM lipOTHBHlIKOM CBaKC 

cenapacTHCTHHKC oojaBe no n^ieMCHHMa, kojh cy Bek npnnaAajiH 
Il,pH0J FopH, HjiH cy no cbom nojio2Kajy MopajiH joj npnnacTH. 
BbeMy HjiH H>eroBOM ynjiHBy npHnncyje ce y6HCTB0 HnKOJie Baco- 

jeBHha, KOJH ce XTH0 ynHHHTH HeaaBHCHHJCM KHeSOM BacojeBHkcKH- 

jeM, H nona ByKHka Ilonoaa, kojh je to hcto ^Keano ^a nocTaee 
y Ky^HMa, h Kora je y6Ho non Cnaxo." 3a aerajeanao h Parnk 
H Bpjio ra je i^HJenHO, tc OBaKo 3aBpiuyje jcaho hhcmo IIeTpy JI-om : 
„EIosApaBtiTe mhofo oa Moje CTpane npcAocTojnora oTi^a HryMHa 
Mojceja; na8HTe OBora ^lOBJeKa; bh ra 6o.7be nosnajeTe Hcro ja; 
HO o H>eMy ce ^ocTa Ao6po roBopn, h no tomc ja ra bhcoko ho^h- 
TyjeM.'* 

riperoBopH AaKvie c XyceJHHOM rpaAaiuqeBHheM Shjih cy y 
Ao6pHJeM pyKaMa, h ohh cy ycnjejiH, ajiH Majio y HeBpnjeMC, Kao 
niTo kcMO BHAjeTH, jep ce Aora^njn pa3BHJajy Myii>eBHTOM 6p3HHOM. 
BymaTJiHJa hhjc ce Morao noro^HTH ca rpaAaimcBHkcM oahocho 
npBCHCTBa, sa to 6ocaucKa BojcKa niijc iipncnjcjia Ha BpnjcMe 
CKaApaHHHy. BejiHKii>, Besnp PemHA-naiua 6no je Aouiao ca i^apcKH- 
jeM HHsaMOM y Bhtojb, o^aKjie j^^ 6ho noTKynHo HCKe CTaj)jeiuHHe 
y Ap6aHHJH. lipnje Tora Bek je je^Ho 0AJeJbeH>c BymaTjiHJHe 
BOJCBe 6hjio 8ay8ejio Co(|)HJy h oih^a^Kajio, niTo je yqHnujio, tc 



22 

Ham, IIjiob^^hb n Apjre saponiH npHXBaTe CTpaHy i;apeBy. My- 
CTa<|)a no^e PemH;i,y na cycpeT ca ce^aM noT^HfteHHJex nama, 
MHpHAHTCKHJeM nor,iaBHr50M .ZEeKOM, h c i^ajejiHJeM ceoJHJeM ;i,BopoM. 
Ho ;^0K je OH y npHJiHny npoBOAHO vyM6ycaH>e, PeniuA My pasCuje 
BojcKy fl,o Hore, Te je Mopao ^a naTpar 6jeacH h ^a ce saTBopH y 
rpaAy CKg^apcKOMe. To je Mopajio 6hth Her;ye y uoneTKj jyHHJa 
1831, jep KaneTaH Ekohomob, kop je ByinaTjmja 6no nocjiao ko;^ 
CBora no6paTHMa REbasa Mnjioina, KaA ce hb Cp6HJe BpaTHo, namao 
je ByinaTjiHJy y CKa^apcKOM rpaAy saTBopeHa, Te je Mopao ^a ce 
CRjioHH y BojbeBHke, y I^pmhhi;h (^. A.), — 3a THJeM Kpene 
rpa^amneBEk ca 25,000 ooJHHKa 0Aa6paHHJex, fl,o^e na noji>e 
KocoBO, Ty pa86HJe i;apeBy BOJCKy, npoApe ao ETefen, h Ty o^p^kh 
Apyry no6je;ty. OBOMe noAy8efey 6ocaHCKH HryMaH Mojcnje nHme 
sjia^BUH H8 naeBajba 16 ACKendpa 1831: ^Bfi^H cy c e y Ba^ Ky 
Ha AHy KocoBa, norHHyjio je 60 Jhjflji i;apeBHJex h AoSnjia tocHa 
H H;^e HCKOjiHKo BojcKe 6ocaHCKe y Kocobo. Oth^c hckojihko 
HHRii^iiia y BocHy. Mojih ce A(|)Hc-ara ^a 6yAe o^ nac Mnp, sa 
mro je c Bochom, h ;^a pacTypHTe rjiac no Xepi^eroBHHH, ^a 
cjiyraa BocHy, h xoTe ^ofe y HuKmafee ^a feepajy CMaHji-ary h 
KancTana MyniOBHfea h ko je c H>HMa. A sa i;^e6aHy h sa name 
nocjie Ao6po 86ope, ajiH ja ne Mory BJepoBaTH no hcthhh, ho nohy 
y TpaĐHHK Be8Hpy ^a bh^hm ncTHHy, h KaKO feeMO ce c H,HMa 

BviaAaTH H nocTynaT yHanpHJevai H Kyne :khto h ifeć^uv 

H xa3Hy, H TonoBC H To6ifHJe, H npHnpaBjbajy CHjiHy BojcKy h sa 
nac MHoro ;^o6po s6ope ho hm HuniTa neMoJTe BJeposaT . . . Bpso 
ky Aohn aKO Bor ^a ao samera roonocTBa." (^. A.). PeraH^ je 
Mopao ynoTpe6HTH npeBapy npoTHBy Tor no6jeAOHocHor npoAn- 
paH>a 6ocaHCKe BOJcKe, tc CTynH c rpaAaraqeBHfeeM y nperoBope, 
KOJe je oucT Tpe6ajio cyjiTaHy y LtapnrpaA Ha OAo6peH>e c^iaTH, 
caMo Aa THJeM speMena ^o^nje. Mei;y thjcm ce npoHece y 6ocaHCKoj 
BOJci^H r^ac, flfiL he KH>as Mhjiohi 06peH0BHh y BocHy, ^a noA^rne 
xpHmkaHe. rpa^amneBak je Morao noBJepoBaTH tmjcm rjiacosHMa, 
jep ce 6ho jbyTO ca KaasoM MajiomeM sasa^Ho, O^Ma y no^eTKy 
6ocaHCKe 6yHe Mnjiom nocjia uhcmo XyceJHH-KaiieTaHy, y komc raje 
CBJeTOBao, Aa ce noKopn cyjiTaHy, h HyAH0 My CBoje nocpeAOBa&e 
KOA cJrjiTaHa. rpaAam^eBHii My oAroBopH rpAHbaMa, a Mnjiom 
oncT H>eMy, tc nacTaAC HSMe^y h,hx upaBH paT na apTujn. Tareo 
ce 6ocaHCKa BojcKa Mopajia BpaTHTH ca no6jeAOHocHora cBora no- 
Ay8eha y BocHy. Obo ce cbc s6HBajio csprncTKOM 1831 h no^cTKOM 
roAHHe 1832. 

KaKO ce na I^eTHH>y cxBakao onaj nojioacaj na cjeBepo-8anaAy 
6ajiRaHCKor nojiyocTpBa bhab ce h no Aorosopana, eoJh cy ce 



23 

BOAHJiH OAOBjie ca KibasoM MHviomeM. CymTHHa THJex AoroBapama 
HHJe HaM no3HaTa, ajin je MOMceMo o^ ii|)n.iHKe ce6H iipeA- 
CTHBHTH. H raJFTife je aa Te nperoBope snao. BeH 27 »lapTa 1831 
ranih nHinc IleTpy II-om : „Mene je Aparo ^a bh e KH^asoM Mnao- 
meia HMaTe iipeuHCKy ; iio jom 6h mh ApasKe 6Hao, Aa suaM, Aa je 
sama c h>hm iipenHCKa HCRpena h npHJaTczLCKa iipana. Bam thjcchh 
cojy3 c MnjiomcM MosKe BaM oa naJBehe no.isc Chth." II oneT 18 
anpHJia : „Bh HOMo^KeTe BJepoBaTH, kojihko mh je Aparo, iuto CTe 
y THJecHOM CHomajy h Ao6poM corjiacHJy c KibasoM MajiomeM; ho 
acao MH je ihto je Bama n})eiiHCKa TaKo pHJeTrcji, a oco6hto y obo 
BpHJeMe, KaA CTe jeAan Apyr'OM oa noTpeCe", na My npnjia5Ke 
nHCMO, IHTO H KH>a3y MHjioiny nHme. OA^a cjyTpH Aaii oueT 
rarnk innjLe na HeTHH^e tihcmo, hito je ;i,o6uo oa Mnaoma, na 
roBopH : „KH>a3 Mhjioiti mhofo 6ojhe mhc.ih o pc^ienoM Be3Hpy (o 
MycTa(|)H, 6e3 cyMH3e) Hcro uito caM ja mhcjiho." II uaAOCTaBjba: 
„Boiutt»ai;H ce Kyiie, no ARoyxMe, h Aoi^Kan he H^Hua noMoli npn- 
cnjeTH CKaApaHHuy. Ohh CBe roBope, Aa he na Cp6HJy yAapHTii. 
He 6h Bropera Chjio, Aa bh o CBeMy obomc n3BnjecTHTC Kitasa 
Mnjioma." 

Ko.iHKO cy ce Kibas Mhjiohi h IleTap II ciaraan oahocho 
noAy»c^fea CKiiAapcKor Bcanpa, to.thko cy ce paaHjiasH.iH y oaho- 
CHMa iipeMa rpaAaniMCBHheHOM ii0Ay3ehy. BaaAao je iipann xaoc. 
BocaHCKH H cKaAapcKH BcanpH paTyjy npoTHBy cyjiTana, ajiH 
H3Me};y H»HX H CMa cjiore ; KH>a3 Miiaoiu iu)TiioMaiKc cicaAapcicorii, a 
6ocaHeKH ce 6ojh oa kibasa Mn.ioma, Aa y BocHy ne ynaHe; jcahhh 
je Ilerap II, kojh^ ca^cBHJcMa T[)aiKn CBcac. II caMii TarHh Kao Aa 
ce 6ho noneo Kojie6aTH y tom MOMenTy. BHAJejin cmo hito je nncao 
IIeTpy II OAHOCHO AoroBoj)a H:»erona ca uciJiipoM cKaAapcKHJeM ; a 
nonjTO je ^iyo sa AoroBope B.iaAn'mne ca PpaAaniuenHhcM nHine 
My : „y cayuajy naAa c.iafJora, a.m y o()3Hpy noaHTH^iKOMC Be.iH- 
Kora SAaHHJa, ko ^kcjih ocTaTH neupcAHM, TpeCa Aa 6yAe y hckom 
OACTojaHnjy, Aa ra ne Cm paanajiiiHC n>(ro»c npHribc'iH.ie, h.ih c 
HanperHyTHMa h cojcAHibcnHMa cn^iaMa, ,\n ce crapa npe^e i)a3o- 
pHTH, Hero 6h hcto SAanHJe, HsnenaAa nnAnyBmH, n|)HrH,e4H.io ra. 
3a Ba^KHo npcAnpHJaTHJe k pa3opeHHJy BcniKora h caa6ora SAanHJa 
ii0Tpe6na cy nejiHica cpcACTKa. 3a to ncKa naM je y cnaKOM c.iy- 
Hajy npcnoj)yHena neviHica onpesnocT.... Ja mhc.ihm, Aa Cm naM 
sa caAa Mnoro noaesno Ch.io canjeTonaTn ce h ca cpncKHM KibasoM 
MnjiomcM, koJh y obom cjiyMajy HMa nenocpcACTHcno cnonieniije c 
PycHJoM H OA n»e npnMa nacraiubeniija, icaico ce HMa B.iaAaTH h 
ou H BH.'' y HCTO Ao6a Papiih ()TK[)Hna CH()jy :i:aviocT, mro cy 
spBinhaHH xepi^eroBaHKH na cTpany cyaraHOBy a npoTuis fJoca- 



24 

Hai^a; na HacTaBjta: „XacaH-6er Tpe6HH>CKif, kojh je HercojiHKo 
Aana oa pe6ejia 6omH,aKa no6jerao 6ho y Ap6aHHJy k nejinKOM 
Be8Hpy HcicaTH o^ H>era noMofeH, Aomao je ob^h Aanac us KaBa.i[be, 
^e je ocTUBHo BCJiHKora nesHpa, kojh My HHKaKBe rioMoh« hhjc 
Morao A^TH, 6yAykH ce h caM y onacaocTH y AjiCaHUJH HaxoAH. 
XacaH-6er iiofcn he cjyTpa y XepneroBiiHy ;^a KynH pajy a c 
BbUMa cpeiiy Kynia, je^a jih 6u o^ojbeo pe6ejie." Obo je 6hjio 
K0Hr5eM oKTo6pa, kha je AjiH-ara PnaBanCeroBHh 6ho saTBopeu y 
CTOJiaHKOM rpaAy, a BymaTjiHJa y CKaApy. IIaMy^HHa nniiie : 
„XacaH-6er ce BpaTHO iipeKO ^y(JpoBHHKa, a nocjiHJe H>era y cpe^ 
SHMe TaTapHH iipeKo ^poditaKa h hh^kc Xepi;eroBHHe ao1)c ao 
CTOi^a (kojh je 6ho o6cjeAHyT); upHJaTejtn AjiH-arHHH uoky ra 
nponycTe H3Me};y CTpaiaca y rpa^. TaTapiiu je aohho Atin-arn 
i^apcKU (j)epMaH, kojhm ra HMeHyjc nainoM. AjiH-ara pa^ocuo iipo- 
^HTa r^apcKH 4>^»pMaH npe;^ Hapo^OM h thjcm o6jaBH ce6e nainoM. 
Tada je MaxMi/d'uatua xmuo da c mi^aMOM U3 Monacmupa npo^e icpo3 
I]pny ropy y Xep2{eeoGuny u Boc7iy; ajiu i{pHoeopcKu o.mduKa Ilemap 
n Ilempoeu^ ne dnuycmu da upo^e npcico Ujme Pope, a Apyi^MJeM 
nyT0M yHaoKOjio HHsaMH nHJecy MorjiH o;i,hth y 3hmiio ;;o6a; h 
Tpe6ajio je Aa ^eKa npojbche." 

Ajih ue caMo a^^ IleTap II unje iipoiiycTHO i^apcKy B0JeKy 
npeKo L^pne Pope, nero je oh joiu 14 oKToCJpa, A^Kjie y hcto 
Ao6a, KaA je 6oc.iHCKa BojcKa yApHvia na XepnL'roBiiHy, yApHo na 
noAropHny, ajiH 6c3 iioTpeCHTc ciipcMc h c HCAOBo.tHHJCM 6pojeM 
BOJCKe, H sa TO cy ce upuoropi^H Mopajiii iioupaTiiTii 6e3 HKaKBa 
ycnjexa 18 oKTo6pa, ^a c BefeoM cnpcMoai h y BehcM 6pojy oncT 
cpeky noKyniajy. C Tora cy 6hjih iiosBauH na IJ,CTHii>e cbh seTCKH 
npBai^H, KOJH AO^y h 0A30By ce pa^ocuo naMJepn MjiaAor rociio- 
AB>pa, HSJaBHBniH My fl,\x cy sa H>y totobh jicpTBOBaTii CBoje HMarte 
n CBOJ acHBOT. H Ma Aa je pycKH KOHcyo h3 ^3^y6poimHK;a HspasHo 
neTpy II-roM iihcmom oa 31 OKTo6pa, Aa My je ucao mro cy i^piio- 
ropr5H yHHHHjiH onaj „TieripoMMUivi>euH KopaK, kojh Mo:«e iieiipHJa- 
THHJex nocjtCAHi^a iiMaTH", hiiuk ce na lJ,eTHH>y ciiOBaao bcjihko 
paTHo noAy8efee, Koje ce iipocTHpajio h iipcKo IIoAropune. 

Mh cmo Ha H3Maicy r. 1831, KaA je BymaTaiijiio iioAy3ehe 
6hjio nponajio, h KaA ce rpaAamucBHh naoAHo y najuHuioj MynH. 
Hh y TOMe KpHTH^HOMe ^iacy na HeTiiif^v ce Huje ii[)eAOMniUv^ba.io, 
HHTH OA saBJepcHH^Kor iioAy3eha iipoTHB cyaTaiia OAVCTaja^io. 
Mh CMO BHAjejiH kojom je cMOTponoiiihy nocTyiiao HryMan Mojciije, 
nocpeAHHK H8Me^y TpaBiinKa ii HcTHiha. On je xtiio CHyAa okom 
Aa Aonpe, h neiiocpcAHO a^ ce hsbhjccth. lIopeA OBor naiiier 
AHnjioMaTa, c 6ocaHCKe CTpaHe 6uo je raaBuii uocpcAHiiK OBor 



25 

caBeaa Xa(|)n3-ara, n,zbeBaHCKH Myce»inM, kojh kohi^cm 1831 npeno- 
py^a „MojeMj npeAo6poMe A0C7y CTaHKy IIeTpoBHhy", ^a ne 6h 
Kpo3 HuKmafe nponycTHjiH vusrm y BocHy — „;i,a 6yAeMo na 
oHOMe Kao mTo cmo yroBopHJiH ca Mojchjiom, aKo jih naK saMa 
6yAC Ao HCBOJbe, noMoJTe cjio6oAno spare HMaTH, CBaKy feeTe 
noMofe OA Harne CTpane HMaTH ". (JI. A.). A caM rpa^ara^eRnk nnme 
H8 TpaBHHEca 9 jaHy«pa 1832: „CBaKo oho aJ^^o, »oje caM ao 
Aanac ja iioneo pa^HTii HHJecaM ocTaBHo, aok HHJecaM ra y ;ijej- 
CTBHJe H Ka KOHny npHBCo; a h obo Koje caM no^ieo, hcthhhto 
6yAHTe yBJepcHM, ^a i'a Hehy TaKO jiacHo ocTaBUTH ;;ok He 6yji,e 
AO KOHi;a npHBeACHO ; Apyro naK CBe ono niTo caM ao AaHaraH>er 
^ana komo o6ehao n ceojv 6eejeAy Mo, nnjecaM HaTpar oa H»e 
OACTynH0, AOK ne 6h onaj komc caM o6ehao iuto noKBapno ; h saMa 
ruToroA roBopHM, tbi)ao yBJepenH 6yAMTe, a^ lUToroA ce o6efeaBaM, 
Aa oHaKO ocTaje oa Moje CTpane TBpAO h CTa^ino, ne caMo sa obo 
Harne AJc^o, ho Aa bum ao Hy»:AC 6yAe h oa Apyrc CTpaee Cnhe 
HaM OA Mene CBaKe Ao6pe noMoh« ; no 0K0HqaH^y CBcra OBora KaKO 
BauitT TaKO H Hanier aJ^^jisl, a^ ()h ja h nehnM ^iobjckom iiocTao 
H HanpcAaK Behu riocTyuHO, aKO Bor a^, nehe BaM oa mchc HHKa- 
KOBe iiiTeTC HH sapapa 6hth, ho CBarAa y CBaKo BpiijeMe oa Moje 
CTpane Ciihe BaMa no3HaTo jom BHine h 6o^e noBTopHTejiHO BaM 
iioTBpMCAaBaM" (^. A.). Obo hhcmo no^iiiH^e: „Oa mchc XyceJHH-Kane- 

TaunauieBocHOM ynpaBHTejbaH BHTe3acBeMy cyAy h npo^iCM HapoAy 
Upne Pope Moje JbyCe3Ho uoBApaB^e". IleTap II na obo hhcmo 
OAroBapa 4 (|)e6pyapa 1832: „Hcotutomo bcjihkomc Be3Hpy XyceJHH- 
KaneTaHy, BHTe3y Cochuckomc y TpasnuK. lio nocjianoMe HaMa 
HryMHy Mojcejy HMajiH cmo pnA^CT upHMUTH tbojc npcAparo uhcmo 
OA 9 ^HCJia HpoHKior jaHyapa, y Koje bhahm npHJaTejbCTBo h 
jby6aB, KOJe sKejinm, a^ (5yAe Me|)y naMa ; to HaM je Mnoro mhjio 
qyTH, a ocoSnmo mmo cu sđoptto na pujmii c uei/MnoM MojcujeM, mu 
coe mo Ka6y.THM0 u mepdy 1jo:hc)!j ajcpi/ dajeMO, da ^cmo od cada y 
uaupedaK đumu f/jedno ti icpa ceoji/ muhuijceamu 3a ejcpij u cjio6ody 
nauiy. Hero tc mojihmo KaKo namera npcAparora npMJaTevi>a, Aa ce 
A])5KHui jyHa^KH... Mnoro ce paAyicMo, ^iyjyhH oa HryMHa Moj- 
ceja, Aa cm y CBy scMJhv TB(>jy upann cyA iiocTaBUo 3a CBaKora, 
6yAy^H Aa TaKBMJcM nannnoM mouvCmo ce HaAaTii y Bora, Aa fee 
HaM HOMohii y obomc h cuaKOMe A|)yroMe AJ(.My. Mm ce hccto 
ChJcmo c HHBaMoM CiiAl)"ja3tMa H MHCviHMO OBora npojbeha CKynHTH 
BojcKy H yAa'pMTii na unaaM, koju ce na^ia^H oko CicaApa. Ho 3a 
TaKBy BqjcKy ncMMjijvhn i,[(.*daiie, mo.thmo tc KaKo namera uj CApa- 
rora npnjarc^i^a, Aa naM iu)in.T>eiu Jcaho cto Tonapa (|)uuieKa, Aa 
Taj HuaaM, uito je oko Ci«:aAi>a, paaoHJcMo... Ma cmo no CBOJ 



26 

Harnoj seMJbH flfijm seaTn o jby6aBH h npHJaTejbCTBy ca TBoJHMa 
j!byAHMa, sjiH TH Ao6po 8Ham, m HMa no KpajnHaMH Jt>yfl,vi p^iasH- 
jex, KOJH 6h MorjiH niToroh cKpHBHTH y tbojoj seMJbH, sa to Te 
MOJiHMo, Aa He npHMani y p^aBy CTpaHy, ho a^ naM sa raKse JbyA<^' 
nHmein, u 6yAH yBJepeH, ^a heMo hx mh »ccctoko HaKasaTH. A.iit 
TH 8Ham, Aa ce mh c BaMa jiacHO ne mo^cmo MHJeinaTH, 6yAyi^H 
Aa HaM HHKiuHkH y tomg CMeTajy h iio6yH>yjy napoA npoTHB bbc 
H npoTHB Hac, 8a to Te mojimmo, Aa nouiJbein FteKOJiHKo BojcKe y 
HHKinnhe, a^ naKajKem Te J!byAe, kojh hc cjiyniajy aanoBHJeA hh 
TB0Jy HH HHHHJy, H Aa Ty nocTaBHoi Kojera lOBJeKa, Aa saiiOBHJeAa, 
H TaAa feeMO ce moHh jiacHo MHJeniaTM** . . . Mh obo hhcmo HaKO-^ 
AHMO CKopo y i\jejiHHH, Aa ce bhah KaKBH cy oahoch nocToja^in 
H8Me^y IjeTHHja h TpaBHHKa. Oho cbjcao^h, Aa je l^pna Topa Beh 
ćujisTj iipaBOM caBe8y ca rpaAaui^eBHiieM, iioeuto ce HryMaH 
MojcHJe BpaTHO hs TpaBHiiKa, h Aa je y CMHCjiy Tora caaesa no^cT- 
KOM r. 1832 TCK HaMJepaBajia Aft oTno^ine AJejiOBaTH, na Kojy 
CBpxy Tpa^cH noMoli y ijcedaHH. | 

H 86H.;ba kohi^cm 4)e6pyapa Kpehe i^pnoropcKa BOJCKa oneT 
Ha noArupHi;y. Mh cmo Bek BH;yejiH AoroBope ca seTCKiijeM rjia- 
BapHMa, KOJH cy pamHpeHHJeM pyKaMa ^CKajin i;pHoropcKy bojckv. 
noxoA je 6ho roTOB. JeAHHJeM OAJeji>eH>eM bojckc ynpaBjbao je MjiaAii 
rocnoAap, Koje je hmhjio npcKo JbeiuKoiiojba h BesHpoBa MocTa 
8ay8eTH ropHi;y iipi'A BpaTHMa lloAropnue ; a ApyrHJeM 0AJejbeH>eMj 
ynpaB,;bao je HBanoiJHh, kojh je HMao npcKO cKaAaiKJKor jesepa 
npeiiH y 3eTy h coCom Sekane npHXBaTMTH. Xoth, c KoJHMa cy 
E|,pHoropi;H TaKo^ep 6hjih y AoroBopy, ycTaHy cbh jihctom h y 
XoTCKoj FopH 8aTBope cKaA^pcKH nyT, a TaKo h rijiaBHHi^y 8ay3My 
Ha BjiaTy, Aa ciipnjene AOJiasaK TyP^^Ka h no cyxy h no boaH' 
y JbeniKonoji>y duao je parno BHJehe, Ha kom xoth 8a 6njby 
BJepy AaAy upiioropi^HMa cTOTHHy 6HpaHHJex xoTa y TaocTBO, a 
i;pHoropi^H xoTHMa tojimko i^pHoropana. MjiaA" rociioAap bhao- 
BOJban H paAocTan Kj)CHe c bojckom h 8ay8Me ropHi^y, taJc saJ 
H>HM CTHrouie H 6p^aHH ; a HBaHOHMh npeKo 3eTe 8ay3Me fipnjer 
Jby6oBHh, Ba kom HSHece A^a Majia Toiia, Aa oToaeu j>yinH IIoai'o- 
pHny. TaKO je OH^aa IIoAropni^a iickojihko Aaiia o6cjeAHyTa, a tik 
Ha npBH MapTa 6ho je yroBopeH jypHiu na H>y. Aji' Hohy y on\\ 
Tora Aana noByHe ce cepAap 4>HjiHn 'RypamKOBHh ca pnje^iKOM 
HaxHJoM y *l)euiKono^'be, a HBaHOHuk c ocTćuiMJeMa ocrane y Po^iv- 
6oBi;y. TIpcA aopoM TypnH K[)euy m3 IIoAropHne nyT roay6oBi^a 
Ha HBaHOBHka. HsBMJeiuTeH OA^a MJiaAH rocnoAap o hcmhjiom^ 
Aora^ajy, Aa 6h cnacao HBauoBnha, y3JaxaBuiH na Koina, kjihkuv: 
„3a MHOM, KO je MOMaK!'* h Kpene OAMa ca bojckom na IIoAropHi;y. 



27 

OnasHBmH to TjpuH, ocTaBHrae HeaHOBHfea, na ce BpaTc ^a 6paHe 
IIoAropHny. 

OsaKo je, no Me^aKOBalij, CBpuiHjro obo npso paTHo noAy' 
sehe Mjia^ora rocno^apa. He snaMo, no;^ KojnjeM je HsroBopoM 
'BypamKOBF!h noByKao narpar pHJe^Ky HaxHJy, hhth snaMO je jih 
onpaB;i;aHa cyMHba, ^a je 1iypaiuK0BHk 6ho noTKynjbeA o;^ no;i;ro- 
pH^KHJex TypaKa. A .lacHo ču ce Morjio y8eTH, a^ je sa BpnjeMc 
onca^e noAropHi;e 'BypamK0BHh, kojh je Cho je^an o^ npBH]ex 
i^pHoropcKHJex raaBapa, ^omao y cyico() ca HBanoBHfeeM, uito ce 
;^aje na^oapcTH h y caMOM OACTynan>y T&ypamKOBHheBOM h HBa- 
HOBHfeeBOM, KoJH cc pa8ABajajy. Ho Aa ^yJBMo joni Kora, KaKo OBaj 
Aora^aj H3jiaace. 

Farnk HSBJeniTaBa pycKo nocjiaHCTBO y BeHy tck 19 MapTa 
osaKO HJeTKHJcM TOHOM : „KoHi;eM MHHyjior (|)e6pyapa i^pnoropi^H 
cy oncT noKynjaBajiH ^a 8ay3My noAropHny u ^a npacajeAHne 
I^pHoj Popu 3eTy, ho noKymai, 6yAyfeH 6ecMHCjieH, 6ho je Hey- 
cnjemaH h cacBHJCM Hecpehan sa HeBOJbHe xpacTJaHe seTCKe h 
ajidaHCKC, kojm cy y^ecTBOBa,iH y obom /yejiy. l],pHoropi^H, HCKaKo 
ycnjeBmH ^a noAHrHy scTCKe, xoTCKe, MajiMCopcKe h MnpHAHTCKe 
»CHTejte rpnKora h puMCKoi^a BJepoHcnoBJeAaFfca, npoTHB TypaKa 
cyjiTaH0Be CTpaHKe, naamjin cy h3 cbojhx rpanana, paspe^njiH 
cy ce y CTaHy 6jiusy rioAropMne, je^HiijeM AHJeaoM bojckc OKpy- 
3KHJIH cy je, H npHHyl;aBa.iH AcI ce upe^a, hjih nocjiHJe ocaM ^ana, 
fiSHCHaAa Hohy ocTaBHBimi IIoAropimy n npn h>oj je^an Ton, 
cpaMHO H CTH^HO 6e3 Hy5KAe noByKjin cy ce y cBoje rpaHMi^e, 
upe^aBiuH GCBCTH TypcKoj no6yiheHe h ycTa..ie npoTHB h,hx bctckc 
H aji6aHCKe xpncTJaHe, ^nje CBeniTCHHKe h cTapcniHHe Typi^H hcmh- 
30CTHB0 HCTpe6ji>yjy." OBaKo je FarHii nMcao no saaHH^HOM 
aycTpHJCKOM H3BJemky, uito h caM npHsnaje, ii iuto TyMa^H 0By 
TeniKy onTyMc6y noAHrHyTy na i^pnoropne; ajin y rjiaBnoivie ce obo 
HSBJemke cjiajKC ca Me^aKOBuhcM, ^a je npuoro])CKa BojcKa Hany- 
CTHJia IIoAr'opHiny Hsne aaAa. TIb Farnkeija Hsajeiuka bh^h ce 
joni, Aa HHJecy caMu xoth 6iiJi\A y AoroBopy c upnoropi^iiMa, nero 

H Ma^HCOpH H MHpHAHTH. A BHAJe.lH CMO y naBC^eHOM nncMy 

IleTpa Il-ora rpaAainMeBHky, ^a je obo noAy3eke HMajio ii,ujh m 
npcKO IIoAropHne ^a-^e y Ap6aiiHJy ; uito cbjcao^h m cay^einke 
Ap6aHaca, jep 6h jih ce ohh na opyvi^je noAH3a.iH, Aa caMo IIoa- 
. ropHny ca Sctom ii|)iicajeAHne H,|)hoj Topn! Heivia cyMihe AaKJie, 
Aa ce c HeTHH^a XTJejio HaoTaniiTH aJ^mo ByniarciHjiio. Ty HaMJepy 
noTBp^yje m Ta MHcao, icoja je Mopa.ia na L^eTHii>y Bc.iaAaTn, Aa 
i:;pHoropi^H, n KaA f!" aavsc.m lIoAropHi;y, ne Ciune je Moraii 
y8Ap»&aTH, AOK hc uh ao6hjih Hacaoiia noy8Aanora y ApoauHJn. 



^8 

H ca/ca ce jiaKme mohcgmo aomhcjihth: otkj jifi. To HdHeHa^no 
flanyinTaH>e noAropHr\e. lipnje CBera, sa spajeMe onca^e oBor 
FiSaBHor rpa^a y 3eTH, HHJecy Morjie CTHsaTH i^pnoropneMa hh 
MaJio noBOJbHe bhjccth us Eocue, a jom MaH>e hs Ap6aHBJe. 3a 
THJeM, MH CMO Bvifl^ejiB A^ je ITeTap II Tpaacao cto TOBapa 
pecane h8 Bočne sa obo noAy8efee — na cTaace jih My Ta one- 
KHBana noMofe? KaA 6h ce OBaj i^pHoropcKH noxoA na noAropHi^y 
iipocy^HBao caM sa čeče, on^a 6h HSjiaBiio „HecMHCJieH," Kao niTo! 
ra Farah HasciBjibe ; ajiH mh osaj noxoA MopaMo nocMaTpaTH y 
CBesH ca TOKOM Aorn^aja y Bochh ju y Ap6aHHJH, jep npoHcxoAH 
H8 0HAainH>er onker nojioacaja y norpana^HnjeM U,pHoj Popđ 
noKpaJHHaMa, n ynpaBo saBHcu oa TOKa no6yHe apdananiKe u 
6ocaHCKe. 

V. ^a BHAHMo mTO ce sdnsa y Bochh. Mh cmo ocTaBHjiH Ajih- 
naniy PHSBanderoBHha y cTOJia^KOM rpaAy o6cjeAHyTora bojckom 
FpaAam'ieBHiieBOM, y Kojoj cy 6hjih cbh xepiteroBaHKH MyxaMe- 
AaHi](ii na h caMH 6paT AjiH-uaniHH Xaij[H-6er. KaA ce npocyo 
rjiac, fljBb je OBaj xpa6pH PH8BaH6eroBnfe, kojh je caM TaKO jyHaHKH 
6paHHo cyjiTaHOBy CTBap a y hcto Ao6a h xepneroBa^Ky npoTHB 
6ocaHCKor BCJiHKor 6yHT0BHHKa, nocTao namoM, HHJe Morjio a^ to 
ne ;ijejiyje na xepiteroBD[e. naMyHHHa neme: „CTOJiaHKH Typi^H, 
KOJH cy ĆJSJiiA H8BaH ppaAa, — npBO c Tora, niTO hm je Bek šnjia 
AOAHJajia Ty^a bojckh, Apyro, niTO HHJecy xTJejiH paTOsaTH npo- 
THBy cyjiTaHa, Tajno cy yjherjivi y rpaA h AjiH-naran roBopn.iH, 
Aa je HenpHJaTCJbCKa BojcKa hcdito oa rjiaA«, a neniTo oa shmhc 
CTyAeHH ca cbhjcm HSHeMorjia, h caMO Aa HCKa yroAHH cjiy^aj Aa 
ce pasdjeacH ; h sa to Aa oh MOHce oTsopHTH rpaA u pamkepaTH 
HenpHJaTejba. Bhjio je to Hoky H3Me^y 26-or h 27-or (|)e6pyapa 
r. 1832, KaA je AjiH-uama OTBopHO BpaTa oa rpaAa, h OAMa nocjiao 
CBoje JbyAe, Aa yApe Ha Kyky, y KOJoj je 6ho 6paT My Kai^H- 
6er." Ty cy y6HJiH Xaij[H-6era, Kao h aeroBC Ji>yAe. Ila je TCviaj 
Kpos sapom nosHBao, ko je ys i;apa, Aa hac koa AjiH-narae.; 
Cbh HarpHyme koa A.iH-naine, kojh hx jiHJenHJeM pHJe^HMa pacny- 
CTH, Aa H;iy CBoJHJeM KykaMa, ah ce Majio noTKpHJene, na cbh Aa 
HAy Ha HeBecHttCKO nojte, Aa otojic npokepajy MocTapane, h ty 
Aa HeKajy MaxMyA-namy c HHsaMOM. Ty hm je noAHJejiHo h neKo- 
jiHKO HOBana, a paJH je jom AOAao: ,.A bh, pajo, sa Bame ycjiyre, 
oACJie keTe Chth paBHH Tyi)i;HMa: to je Bojta ^ecTHTora IlaAMnie". 
Obo je 6hjio cbc Ha TeoAO|X)By cy6oTy, npBC HCAJejbe BCJiHKora 
nocTa. ycjbeA Tora, TnMapnja, kojh je sanoBHJCAao ca ycTainK0M 
BOJcKOM, BHAckn Aa HMa HSAaJHHKa a^ cy cbh CTonann y8 AaH- 
uamy, kojh je oTBopno rpaA ^ cjio6oauo Hsamao y Bapom, ca 



29 

ocTBTEOM CBoje BOJcRC RpcHC njT MocTapa, ocTaBHBnm Ha Cbhh>ckoj 
y8AH TonoBe. TaKo je HasaAOsajia rpaAam^cBHkeBa crsap y Xep- 
HeroBHHH. ^ocTa je 6hjio, ^a OBa BHJecT CTHree y i;pHoropcKH 
CTBH KOA HoATopKi^e, na ^a ce npHoropi^H 8a6pHHy. 

Ho ocBM Tora, h y caMoj Bochh nonejio ce noTKonaBaTH 
seMJbBinTe bchoa Hora BejiHKOMe bo^h, TeK ce BpaTHO ca onaKo 
no6jeAOHOCHor nyTa Kpos CTapy Cp6HJy. Me^y noT^HHbeHHJeM My 
iipsai^BMa oAMa none npoMaj&aTH rjiaBy saBBCT. BBAajflk-nama 

BBOpHHHKH npBH jC Me^y H>BMa 6hO. a y8 TO 0Mp8Hy B CBHJeMa 

6oraTBJHMa jby;^HMa, kojh cy iiopajiH HOB'^aHnjeM cpe^CTBHMa noT- 
noMaraTB HapoAHy CTBap. HnaK roMHjie napoja OAynieBJbeHor 
c«iHJeABjie cy sjepHO napoAHor TpB6yHa. 

KaA je nyKao rjiac no Xepi;eroBHHH, mTO ce y CTOi;y sdujio, 
npHApyaBH ce Ajm-naniH h paja b8 BaibaHa h PyAHHar na hcbc- 
cHHiCKOH nojby, OAaKJie cy MocTapi^H 6hjih HmhepaHB. Ajih je y 
TO XyceJHH-KaneTaH cKynHo 12,000 0Aa6paHe BOJCKe, Kojy onpeMii 
noA Bo^CTBOM SjiaTapa capajeBqa npoTBB Ajin-name, okojio nojio- 
BHHe anpHjia. AjiB-nama ce c tojibkom cbjiom hbjc ynymTao y 6oj, 
Hero ce oncT aaTsopa y rpa^ cTOjia^KH ca uadpaHBJeM MOMi^HMa, 
a ocTajie nocjia CBoJHJeM RykaMa. CMajna-ara, XacaH-6er h Bam-ara 
oncT ce CKJioHBine y PyAHHe. A xepi;eroBaHKH MyxaMeAaHi](if, oco- 
OHTO MOCTapu^H, jby6yniaHH h no^HTejbi^H oncT ce npHApy»CHine 
CocaHi](BMa. 

y TO Ao6a Bek ^aseo o^eKHBaHH MaxMyA-naina npo^Hpao je 
ca 30,000 HHBaMa nyT Boohc. BocancKa BojcKa onepajia My ce 
OKO ByHHTpHa, koa BaH>cKe h y Ilpnjenojbe, ajiH je CByAa Mopajia 
y3MHi:;aTH. HajnocjiHJe caM rpa^am^eBak ^o^eKa HRsaM koa Ilajiba, 
^eTHpa caTa oa Capajesa ca cbom cbojom bojckom. Ty je 6ho OAJiy^HH 
KpsaBH 6oj, ajiH HH8aM oApsica no6jeAy HaA Heype^eHOM 6ocaHCKOM 
BOJCKOM. XyceJHH-KaneTaH ca cbojhjcm AorjiaBHBi^HMa cnace ce y 
aycTpHJCKy rpaHHi;y, a MaxMyA-naraa 6e8 OTnopa yjbe8e y Capa- 
jeBO. KaA je CTarao rjiac noA CTOjiaD[ o obom nopa8y, 3jiaTap 
pacnycTB BOJCKy, Koja je oncnje^ajia AjiH-namy. h TaKo ce capniH 
oBaj 6ocaHCKB noKyuiaj, y komc ce TaKo cjaJHO noKasajia hhcto 
e-ieMeHTapHa cBara napo^Hora Ayxa npoTHB Ty^HHCKe BjiacTB, CHara 
KOJa ke jom AOCTa 6pHre AaTH L^apHrpaAy. 

VI. CaA ocTaje ycaMji>eHa I^pna Popa, Aa OAroBapa^'pcKOJ i^ape- 
ĐHHH aa CBoje AJejiOBaifce tokom apdanamKor h 6ocaHCKor ycTaHKa. 
t^lHJene BaAe« Koje cy CTaB.^ajie y asrjieA cspnicTaK cyjiTaHOBe 
K.iacTH Ba OBOM Kpajy 6ajiKaHCKor nojiyocTpBa, npeBapame OBora 
nyTa, ajia ke one anaK pyKOBOABTB IleTpa Il-ra cbc ao rpo6a 
u>eroBora, Kao niTO kcMO bhaJcth. 



30 

IIocjiHJe npHoro])CKor noxoAa na noAropHny, HaMHK-namai 
onaj liCTH KoJH je tck tkub yTeKao h3 Bočne, ii kojh je nocjiHp 
He;^ahe BvniaTjiHJuHe nocTao BesHpoM cKaAapcKHJeM, noKopaBU 
xoTe H Ma.aHeope, yTBp]^yje noAi'opiiny, h 22 aiipH-ia Hana^ 
BSHCHa^a Ha MapTUHHhe, KoJHMa npHTeKy y iioMofe 300 nnnepii 
H 6jejioiiaBwiHha, tc pa36Hiy h nohepajy TypeKy BojcKy, KOJy cjn 
cacTaBJbajiH 4000 apćanaca, y Cny5K. Obo je 6ho npBH snaK, nrroj 
HCKa U,pHy ropy ca CTpane TypcKe, u Farnk jo Mopao Haju^paH-' 
jeM 6ojaMa npecTaBjbaTu y neTporpaAy H>e8HH TemKH nojio^ajJ 
jep Befe 24 anpn.ia h3 IleTporpaAa My Hape^yje rpocf) HecevipoAe,' 
AOCTaBjbajyiiH My AOTn^na ynycTBa, Aa A<^5^e Ha I^eTHH>e, r^je 
je y H>eroBOM iipHcycTBy 6ujisl cKyninTHHa iMasapa 16 jyHa.' 
Mh HMaMO onmHpan HSBJemTaj, mro je rarah o oboj cbojoj mh- 
CHJH nocjiao rpo(|)y Hece;ipoAy y neTjx)rpaA. Ha CKynraTHH* 
i;pHoropeKHJex i\iaBapa TarHh je npo^iHTao ynycTBa h8 IleTporpa^E« 
iHTO je co6oM AOHHO, na je na ocHOBy HCTHJex Ap^cao 6ecjeAy, h 
npeACTaBHo rjiaBa])HMa nocjbCAMite, Ka^ ne 6h yBa»CHjiH eiiacoH<H 
CHe caBJeTe us lIcTporpa^a. CKyiiiiiTHHa je paAOCHHJeM yeKJieii[Hiift! 
noTBpAHJia HajoAaHHJv d^iaro^apnocT i;apy Hhkojih sa H>eroBy^ 
MMjiocT H 6pHry o itpHoj FupH, H o6chaaH cy cbcto ce ^pscaTS 
Ao6HBeHMJex caBJcTa. 3a thjcm onHcyje CHpoMauiTBO I^pne Tope B 
yHyTpauiH>e ypeACc; na HacTaB^T>a: „II aKo caM paA»o, HHJecan 
Morao ycnjeTH, ah AosnaM, ii3 Kor y3poKa r. ByKOTHk (HHaw 
HBaHOBHh) 8rty3HM*'bo npBo MJecTo y ceHaTy, a ne apxHMaHApHT, 
rjiana napoja, Kaico ce upnoropi^H n8paHcaBajy. Upnoropitn cy^ 
BCOMa npHBpKCHM PycHJH n nenpecTano noTBp^yjy: „Mm cmo bhsa^^ 
roTOBH, Aa ce cjiHJeno noicoj)aBaMo h npocTOMe pycKOMe BOJHHicy,^ 
H Aa yMpeAio 3a ])ycKora napa, nauiera BejiHicora noKpoBUTCJba,] 
caMo Aa Hac PycHJa joguo i/smc y atuumumij, ^hm 6h naM ocHrypa«3s| 
cpehne Aane, a ee6n BJeuiiv cnaBy." UpnoropuH Hnjecy BiaH»e' 
npHBpMccHH M CBojoj Bj)X0BHoj BaaoTM, Kojy HSBaupeAHO yBa3KaBa)y. 
Ona cee jom nou(myjy op.voefft/ e.iacm nad fbUMa ApxuM(iHdpuma^ Kcjn 
je dotuao na MJecmo noKoJHoea um Mumpoiioauma Ibeaoiun, u nasuet^}/' 
ea rocuodapcM. Omi cy BooMa 3aAoiKKT>nH r. BvKOTiiheM, h H>eroBO 
npaBHTCJBCTBO noA H.eroBnjeM npecjeAHimiTBOM npuMJcrno yTBp^yje* 
ce H nocTaje CTaauHJeM. lj,pHoropi;M cy no^ie.m yBHJjaTH Kopacrj 
ypeijeHe ynpaBe h 6c3 npnHyAe npnjiaro^aBajy joj ce, h ])aAO cer 
noKopaBajy BpxoBHoj BaaoTH, Koja oe CTapa 3a yHyTpaiUH>H Mop.^ 
3a HBAp^'HBatbe OBora npaBHTe.T>cTBa, Kaico yBJepaBajy, noTpe6HTo1 
je 3000 AyKaTa Ha roAHiiy, 6e3 'lera fin ci* caMo no ce6H pacyjio?' 
H i^pHoropi^H 6h ce HaiuaH y npHainniCM ^^a^iocnoM iio.io»cajyj 
6e8Bjainka. ITpHJe nero ce cbc aobca^ y iipaBu iiopcAaK, 6ap ac| 



31 

rpH ro;^HHe, npasHTejbCTBO ce ne Mo»ce oabeschth ;;a JA^P^ 
HBKaKHB nopes na Hapo^. IIocjiHJe OBora BpeMena i^pHoropi^H 6h 
*e noy8AaJiH, Aa te Mofea AonpHHOCHTH k TpaJHOM y3ApacaH»y h 
y'caBpraaBaEby cBora npaBHTejbCTBa. Ho 6yAyfeH Aa je hojihth^ko 
^iiiie E^pee Pope Heo6e86je^eHo, to h 6e3onacHOCT H>HX0Ba cnojita 
3e Moace 6eTH CTajiea. J^BaacHBniH KpHTH^Ke npHjiHKe h onajna 
loaoacaj, y kom .ce ca^a i^pHoropi^H na^iase, odsHpoM na ycajexe 
riopTe npoTHB ifce8BHnjex 6yHT0BHHKa, roTOBO ne Mory ce ocy^H- 
jRTH i;pHoropi;H, mTQ cy y;iHHHjiH noKyniaj na noAropHqy, noA 
aaroBopoM ocbctc sa yBpeAe, npeTpnjbene oa norpaHHqye TypcKe 
i»iacTH, a y caMoj CTBapn Aa npHcajeABHe njiOAOBHTy o6jiacT 3eTy 
[^pHoj Topa; niTO BBine, hb H0BJeK0Jby6jba Tpe6a caaeajiiiBafii 
^pHoropi^e ca Heycnjexa y obom o^aJHOM noAy8ehy. KaA 6h npcKO 
jBaKe HaAe no neoČHHHOJ cpehn ITopra npacTajia, Aa yeTynH 
:;pHoropi;HMa Majiy o6jiacT 3eTy ao X0TCKH]ex rpaHHi^a, ohh 6h 
tforjiH 6paHiiTH cBojy HCBaBHCHocT Ma 6yA npoTHB Kora, h 6bth 
jaAOB0J!bHH. Ho nomTO cy pa8He npnjiHKe noMorjie OTOMancKoj 
lopTH, Aa noKopH ap6aHace h 6ocaBi;e, .. itpHoropi^n cy ocTajiH 
!aAa y THJecHHJeM rpaHBi^aMa npaBO Ha8BaHe KaMeHBTe, Ai^^jbe h 
iienjiOAHe I^pEC Pope, 6e8 CBaKe HHAycTpHJe a TproBane, ne aMa- 
vha c HaKBM HBKaKBa cao6paiiaja, ocbm ca aycTpajaHi;aMa Ha 
e;;Hoj caMO TanKB koa KoTopa, 0KpyaceHa Typ^aMa, HenoMapjba- 
iHJBM H>BX0BBfeM BenpajaTeji>HMa, c KojajeMa BHJecy y CTaH»y, Aa 
^TBpAc iiocTOJaBB MBp, aok' IIopTa He 0AycTaBe oa HaMJepe, Aa 
lOKopa U,pHy ropy no;^ CBOJy BJiacT. HaoAcfca ce y TaKo oHaJHOM 
Tojio3Kajy, itpHoropi;a fce npaHy^eBa 6aTB, Aa BanaAajy TypcKe 
)u-iacTB a Aa po6e, a najnocjiaje fee AaTa IIopTH noBOAa, Aa ax 
loKopa a cacBHJeM HCTpnje6a. Obb npeAOCJehajyha rpo3Hy CB0Jy 
»yA6aHy, 6ajiB cy ce OABasKHJia^^ u oko y ne&piijeMe, Aa ripacajeABHe 
HpHOJ Topa 3eTy, njioAOBOCHy o6jiacT, Koja ce npocTape ao 
coTCKajex ropa a ocTajiHJex xpaiufeaBCKajex Apdaaaca, Koja cy ce 
cao itpBoropi^H y saniTaTa cB0JBJex ropa AocaAa KopacTOBajia 
ie3aBBCBomhy.** 

Ma ce jiaKO AOMaiujbaMo KaKse cy iipapoAe 6ajiB Ta caBJCTa 
f3 ITeTporpaAa. PycHJa je TaAa dajia y Baj6ojbeM npajaTejbCTBy c 
rypcKOM, n Aa TO npajaTCJbCTBo yTBpAH, Tpaacajia je, ^a cee to 
jHuie iioBJepeifca yjiajeBa koa HopTe, a Ba. yniTp6 oco6aTO bh- 
".lecKor ynjiaBa. 3a to cy y neTporpaAy Mopajia jaKO neroAOBaTa 
^a LlpBy ropy sdor noAropa^Ke a^epe, Ha3apyka y h.oj CBese ca 
^ora^aJBMa y Ap6aBaja a Bočna. IlaAa y o^a krko ce Farak y 
5BOM B8BJemTajy 8ay3aMjbe, Aa o6pa3Jioaca i;pHoropcKa noKyraaj 
aa noAropany TaKo, Aa pamfeepa a cyMH>y^ Aa je U,pBa Popa 6Hjia 



32 

Ma y KaKBOM AoroBopy ca BejiHKHJeM cycjeAHHJeM 6yHT0BHni;HHa. 
IIIto BHine, oh onpaBAHBa npHoropcKH iioKyniaj, ^a iipHcajeAHHe 
n.wduy 3eTy Upnoj FopH KaMCHumoj u neujiod^ioj, h kha (>h IIopTi^ 
yčTyiiHjia IJ^pnoj FopH 0By MaAy o6.iacT, jJtpHoropi;« 6h sa^oBO^ 
jbeHH 6hjih, Te dnine MHpoBajiH ! npehyTaBajyhH BJeuiTo h Ap6a- 
Hnjy H BocHy, oh hcth^c oBaj eKOHOMiiH :kubothh y3poK i^pnorop- 
cKor ynaAa opyMcjeM y TypcKy rpaHHi;y, h Kao Aa xohe as 
oupaBAa Heycnjex OBora iioAXBaTa, yMeke, KaKO cy ce na to 
6hjih OABasKHjiH ti GKO y neopujeMe; iuto cbjcao^h, a^ je Pa^Hh 
Ao6po npuTHo Aoral^aje oko L^pne Tope, jep Aa je upnoropcica 
BOJcKa ynajia y Ty|X5Ky Majio panuje, aok je CyjiTaHOBa bojcrs 
MMajia noc*m ca apdaHaiuKOM h 6ocaHCKOM bojckom y Ap6aHMJH h 
CTapoj CpdHJH, mfeaiue jiaKO saBjiaAaTii 3eT0M cBe a<> xoTCKHJei 
ropa. OBaj rarHhcB HOBJemraj HMao je y rjiaBHOM CBpxy, Aa npe- 
AO^H y IleTporpaAy TejKaK iiojioacaj Upne Pope, h onacHOCT Koja 
joj je npHJeTHjia nocjiHJe ycnjexa napcKor opyHcja y Ap6aHHJff 
H y BocHH, ^iHM je OHCBHAHO ripenopy^a saniTHTH pycKe A^njKO- 
Mai^HJe, Koja je TaAa Mofena 6HJia Ha Boe^opy. 

TaKo MOTO TpyAH ce Faruh, hoihto ce BpaTHo y ^y6poBHHK 
ca HeTHH>a, Aa aok^^kc pycKOM iiocjiaHHKy y BeHy KpaJHjy HyapAy 
Upne Pope, a^ noKynja npHcajeAUHHTH nji0A0H0CHy 3eTy, ^Ma^ 
o6jiacT, uiTO ce iipocTnj)c ao ropa xoTa h 0CTajiHJex ap6aHaniKHJex 
xpnmfcaHa, Kojii cy Kao upnoropi^H, noA samTHTOM TaKoi^ep cbo- 
JHJex ropa, y5KHBajiH ao caAa HesaBHCHocT, h thjcm MopaaHO s 
CTBapHO Aa ofIeaCjeAH CBojy ii cBojiijex caBcsHHKa HeaaBHCHoeT,* 
Ila A^jiyii nacTaBjba: „Heyorijex OBor o^iajanor iT0Ay3eha itpnoro- 
})ana TpyAH() Aa hx nehe CTaTH HjHXOBe HesaBHCHOCTH, aKo Moheri 
yn.inB pvcKoia ABopa ne naABJiaAa y OTOMancKOM caBJeTy, h Ha 
()ABl)aTM iipoAy30Ty Ha>ijc'|)y cy.iTaHORy, Aa iioKopii HpHy Popy.* 
A y cHoje oiipaBAaH>c na iinc.T>0TKy bmh : „Ja caM hx CBJeTosao* 
Aa JKHBe y MMj)y ca cy(jeA"Mjt*M Ty|)HHMa, Aa ce Ap^KC HajcTpoacHje 
neyTpaviiio(»TH 11 nnMajio Aa ce ne Mnjeiuajy y CMyTH>y, Koja ce 
nojanii.ia y Hocuh, Aa ne yyHM.i>y nMKaicKor yuemha y nocTyna* 
(jocancKor iianic, koJh ce hcthmc Kao HenpHJare.T> nopTe, H KOJn 
])aAH Aa 8a co^om n()HyMe paane cranoBnnKc uncancKe TypcKOt* 
H xpnnihancKor napoAJi? h jcahom pnjeMii, Aa ce CTapajy5 Aa M 
Cm CBoJHM B^iaAan.cM nii HaJMan,c'ra nonoAa Aaaii ocHOBaHHJefl 
jKaa6aMa h ne3aA0B0w'BCTny noprc iipoTHHy h>hx." C TaTHiirqe- 
BOM je Faruk MHoro jacnHJH. ITu oBora ihcroBora nncMa brak 
ce, Aa cy y neTp(>rpaAy 8uH*T>a A^noAn-Tn y ciK*,-5y iioxoa na TIoA- 
ropimy ca cyjiTaHOBHJeM OAMCTUHnnMa. II Farnli TaTMm^ieBy npa- 
BHaje, Aa cy i^pHoropuH 6hjih y caBe3y ca ap6aHacHMa ; ajiH OB 



33 

He CMBTpa ap6aHace 8a 6yHT0BHHKe, jep cy ohh y:KHBajiH Hesa- 
BHCHocT HCTO Kao i^pHoropu« ; H OHH cy 8a CBoj oncTanaK ca cbh- 
jeM HapaBHo CTynHjiH y cases ca ao Tapija neaaBHCHHJeM ap6aHa- 
CHMa. A iHTo ce THne docancKe 6yHe, oh ncTH^e, KaKo je caBJe- 
TOBao i^pHoropuHMa najcTpoMcaJH HeyTpajiHTeT, aji' ee bgjih, ;a;a cy 
ra i^pHoropi;w iiorasnjiH. Hajnocjiaje OTBopeno npenop^ia I^pHy 
ropy pycKoj aaniTHTH y H|apHrpaAy, o^ Koje saBHca H>e8HH 
oiicTanaK. Obo nacMo TaTHinqeBy join nac 6ojb3 y6je^yje, ^a je 
Bjia^ajio BejiHKO He3a;i,0B0JbCTB0 y IIeTporpaAy ca ^^pacaaeM L^pHe 
Pope y BpHJeMC ByraaTjiHjHe h rpa^arn^eBakeBe 6yHe npoTHB 
cyjiTaBa, h oho HaM FarHka join 6ojbQ oTKpuBa Kao Ao6por npa- 
jarejba IJ^pne Pope. CjeTHMo ce caMo, Kano oh y6je]^aBajyfeHJeM 
pasjiosHMa 8aAp»caBa Mjia^iior rociio^apa o^ CBaKor y^eiiifea y 
norpaHH^HHJeM noKpcTHMa, a KaKo jih ra ca^a y obom kphthhhom 
Hacy 6paHH y neTporpaAy ! Ho HMa ocHOBa naTaae : 6hjih 
rarnk oBaKO 6paHH0 HpHy Popy 86or OBor ynaAa y TypcKy, 
AH HHJe H ^aHOBHfa 6h o 8a Taj yna;i;? 

Faruk je čuo AoSpo cxBaTno TemicH nojioacaj I^pne Pope 
ycj!beA OBora ynaAa, h 8a to ce onaKO 8a &y 8ay8HMao ko^ 
neTporpa;i;cKe ujia^e. IIociMJe o^-^acKa H>eroBa ca I^eTHaa, IleTap 
II o6paTHo ce o^Ma HaMHK-iiamH, kojh je h3 HoAropaite npa- 
jcTHO HpHOJ FopH, H iTOSBao ra, ^a H8amji>e nyHOMofeHHKe, kojh 
6h nperoBapajiH ca i^pnoropcKHJeM nyHOMohHHmiMa o BJe^nTOM 
MHpy ca Ap6aHHJ0M. HaMHK-riania nocjiao je npe^jior c I^eTHH>a 
BCJiHKOM Be3Hpy PcDaHA^naniH, joui rjiaBHOM bojchom 8anoBJeAHHKy 
Ha OBOM Kpajy, kojh je na Taj npe^jior o^roBopHo 8axTJeBaH>eM, 
AB>^J^^^^fiHg^o]^^li cacBHJcM noKope. OnacHocT je paTa 6Hjia ^aKjie 
Ha iipary. FarnK ycTpaBJbeH caonniTaBa to TaTHin^eRy 21 jyjia, 
iia HacTaBjta: „HpHoropuH, 6yAyfeH nesaBHCHH o;^ AaBHHJex epe- 
MCHa, HamjiH cy ce jupiAje^euu obhjcm 3axTJeBHMa BCJiHKor Besapa, 
H OA^OBopujin cy My na cBojy, c qera BaJba ^eKaTH Kpoa KpaTKO 
BpHJeMC Hana^aj MHomTBa TypcKe bojckc, kojh 6h npHoropi^H no 
yBJepaBaH>y apxHMaHApHTa h IlBaHOBaha, KaA 6h HMajin aobojbho 
MyHH^Hje H HaJMa&e 2000 ncKHHa 3a Apyre noTpe6e, mofjih ca 
cBHJeM o;i,6hth. Ajih hc HMajyiiH 0BHJex cpe^cTaBa 8a 0A6paHy, 
EfpHoropi^H je^Ba Aa Mory ysAp^aTH npBH jypHin HenpajaTejbCKH, 
a KaMO JIH nocTojana nana^aH^a TaKO CHjiHora h ca CBHJeM noTpe- 
dania CHa6]^eHa HenpujaTejba, kojh ce pajemao noKopHTH hjih HCTpn- 
je6HTH i^pHoropi^e. ApxHMaHApHT HeTap h r. ByK0THii mojihjih cy 
Me, Aa na h>hxob paHyH y3aJMHM obajc y Kora 2000 i^cKHHa, niTO 
Ha :»cajiocT HHJecaM Morao jnuuviTvi.^^ 

8 



34 

OAroBapajyfeH na obo dhcmo, TaTHnraeB yMHpyje Farnka, 
jaBJbajyfeii My, Aa je pycKH nocjianaK y D;apnrpaAy ByTeHbeB 
npHMHo HapeA()y h8 IleTporpa^a, Aa ihthth ^pHO^opcKa npasa 
npcA nopTOM. Oh je yBJepeH, Aa fee npHJeTefea onacHOCT 6hth 
OTKjioiBena OA I^pne Tope; ho npn8HajyhH ^pHO^op^HMa npaBO, 
Aa ce 6paHe oa nanaAaja TypcKHJex, TaTam^eB mojih Farnka, Aa 
o6aBfljecTH itpnoropcKe rjiasape, da Hauadaj fhU^oš Ua wypcKy 
8eMVby Mo:^e ux Mimumti pycKoea noKpoeumejhcmea. 

H sdHJba Typi;H HHJecy join naniTa npeAy8HMajiH npoTHBy 
Upee Tope, ajiH ce Faruk CBe jeAnaKo 6ojao, Kao ihto ce bhah 
H8 cjbeAehera HHCMa oA 10 cfcnTeM6pa hctomc TaTHinHeBy: „noy8- 
Aana HSBJernha, iuto caM npHMiio h8 Bočne, aohocc mh, Aa Typ- 
CKa BojcKa KHKo pcAOBHa THKo cKopo noKynjbeHa no Bochh, Xep- 
i^eroBHHH H Ap6aHHJH, CBera ao 40,000, OKynHjia ce oko BCjiHKor 
Be8Hpa H cjeAHHHjia ce ca ocTajiHJeM H>eroBHJeM HHsaMOM y ByiH- 
TpHy, oAaKjie fee oBa BOJcKa, KaKo yBJepaBajy nyT CKonjba. Ho 
OTyAa ofeejiH ona nyT HaparpaAa h A8HJe, hjih iiyT CKaApa, Aa 
oTOjien yAapH na HpHy ropy, hbjc H3BJecH<>. Mnorn Apace OBaj 
BOJeHH noKpeT BejiHKor Besnpa xBTpoiiiky, Aa npHKpnje CBojy eaM- 
jepy, na HSHcnaAa Aa nanane na lipBy Fopy, h noKopHBniH je, 
Aa OHAa KpeHe nyT HapurpaAa. Me^yTHJeM, aok ce BejiHREi Besnp 
npanpaBjba, Aa noKopa HpHy Fopy, norpaHHqHH joj Typi;H Ben 
cy HCKOvinKo nyTa nanaAajin na iBCHe npcAJejie: IlHiiepe, KyHe h 
MapTHHHhe, panHjiH hckojihro i^pnoropai^a, nonaJiHjiH Mfioro 
nojaTa, omeHni^e, KyKypy8a, CBJena h oCpaTHjiH y neneo CBe niTO 
cy MorjiH; jeduoM pujeuu, mijmu uaMJepuo ne^pecmano U3a3uejby 
mmoeojrue na i)am.'^ 3HajykH, uito 8axTHJeBa pycKa 0HAamH>a nojia- 
TMKa, niTo jiH »vHBOTHM liHTcpec Il,pBe Fopc, Farafe je yHanpHJeA 
oAf>HJao CBaKy OAroBopnocT oa obc nocjbeAH>e; oco6hto 6ojt'kH ce, 
Aa ce CBa cHjia TypcKa h8 Bočne n h8 Ap6aHHJe ne OKpene npo- 
THB U^pne Fope, oh je paAno Aa joj yHanpHJeA 8aAo6HJe naRjio- 
HOCT H 3amTHTy Mchne PycHJe. KaKo je Farnk y obom ^acy 6ho 
8a6pHHyT, H KaKaB je cTpax oa obc TypcKe naBajie h>hm BJiaAao 
Haj6oji>e ce bhah, KaA ce, nopcA HaHeAeHMJex B8BJemha CBOJoj 
BJiaAHi y8Me mTO je y hcto Aoča nncao upnoropcKOM rocnoAapy: 
„Ja caM 8ApaB h bccco 6ho — rjiacn to ohcmo FarafeeBO — KaA 
caM naKCT oa Bac nojiy^iHo; ho KaA caM ra npo^HTao, jcABa caM 
ce Morao y8Ap5KaTH oa HeyAOBOji>cTBHJa, u noBHKao caM hckojihko 
iiyTa: o iipoKjicTa h TpHKJicTa lIoAi'opHHo! Th ch AaKjie yAHH0M 
cjiyMCHjia HajxHTpHieMy Me^y Typi;HMa, MexMeA-PamHAy, KaA JQ 
jiOBHO I^pHy Fopy ! Ho nojiyHeHHJy oa Bac HeupnjaTHora HSBJe* 
CTHJa ja HHJecaM hs Kyke asainao, A^K^e HHJecaM o npeACTojaniToj 



35 

HpHoropuHMa ohrchocth h 6jejifl panopaT HatiRcao KOMy je cjbe- 
AOBa^^t) 8a TO SHaTH, H KoJH he panopar Aanac OTnpaB,;beH 6hth 
sajeAHO ca cbhm nauinM nHCMHMa h KonnjaMa. no3HaBajyfeH bh 
caMH ce6e h Hapo;^ xpa6pH, Bac 0Kpy»cajyinTH MHoro 6ojbe nero 
ja, 6e3 cyMEbeHHJa bh nefeeTe hh ;^yxoM 6hth tojihko KjiOHyjiH, 
KojiHKO caM ja ; sa to h HeMaTe iioTpe6e, Aa Bac ja k co»caj!beHHJy 
MOJeMy caMUM eojiujeM pujenuMa đes djecmeumejbue uomoi^u nodTcpjeu-- 
jbtioaM sa cada.^ A*ih 6ain oBHJeivfa pnjenuMa CTUBjibao je y Hsrjie^ 
cKopy AJ€JCTBHTejiHy nOMok I^pnoj Popn. 

Ho CTpax rarnheB, Aa PemH^-nama ca sejiHKOM bojckom OKy- 
njbenoM ne OKpcHe Ha.HpHy ropy, HHJe ce onpaB^ao. Pema^- 
nama je Befe 6ho c bojckom na nyTy y I^aparpa^, kom je npa- 
jeTHO MHCHpcKH nama. To PeniH^oBO 0AycTajaH>e o^ HaMJepe, ;^a 
noKopH IJtpHy ropy, nocjiHJe OHora H>eroBa ^pcKora o^roBopa 
IIeTpy ri-roM, kojihko ce HMa npHnHcaTH jom TpajyiieM paTy ca 

MHCHpCKHJeM6yHTOBHIlKOM, TOJIHKO HCTO H nOCpeAOBaH>y pyCKe AHHJIO- 

Mai^HJe y KopncT U^pne Pope. Beh 7 OKTo6pa Fariik je y CTaH»y 

Aa „AJejcTBHTejtHOM" noMoha o6paAyje i^pHoropi^e. IIpHJe CBera 

OH nome ceHaTy, ah je oa pycKor noc,?iaHHKa npH 6eHK0M ABopy 

6ho HSBHJemTeH, „khko je nenppfjaTHO 6hjio rocnoAapy HMnepa- 

Topy, KaA je ^yo sa yHeiufee, Koje cy hmbjih i^pHoropi^H y MeTeMcy 

uocaHCKOMe, h sa noKyraaj h>hh na IIoAropHi;y, niTO cy osa 

oucTojaTejfcCTBa HaByKjia jaBuy onacHocT nesaBHCHMOcTH HapoA^ 

qpHoropcKora h A^ji'd cy doboa bcjihkom Be3Hpy oobctrth ce Ha 

HpHoropi^HMa" ; rjiu je nap nnaK napcAHO, ah ce yiioTpe6H cbc 

cTapaB^e, Aa nopTa OAycTaHe oa ocbctc npoTHB Upne Tope ; iuto 

BHine, i^ap je HapcAHo, Aa ce noniJbe iupnoropcKOM upaBHTeJi>CTBy 

„3000 i^CKHHa Ha đjiaeouo.iesna saeedeuuja, u ah ce o6jaBH i^pHo- 

ropi^HMa, Aa hm oh AapuBa mhjioct h 8amTHTy CBOJy, Aa ce ohh 

y MHpv H THniHHH . 6pHHy H CTapajy o no6ojbinaH>y BHyTpeH»er 

cBojer ycTpojcTBa, a ne Aa HanaAajy na cocjeAna BJiaAJCHHJa h 

3a^HMcy MeacAyco6HJa h SesnopcAKe. OsaKSH napoAH jiHinaBajy ce 

cnacHTCJbHora H>eroBa noKpoBHTejbCTBa." y hcto Ao6a Farnk 

AocTaBjta HHCMO pycKor nocjEanuKa hs Bena, ynpaBjbeHO ceHaTy, 

KoJHM TpaHCH nHCMCHo yA0CT0BJepeH>e, Aa fee I^pna Topa 0By HOB^aHy 

iio.jok pycKy ynoTpe6HTH y HHTepec MHpa h nopcTKa yHyTpain- 

iter, a ne Ha Bojene CBpxe; na tck oHAa, Aa ke noC/iaTH noMC- 

HyTy noMok ; kojh je ycjiOB IleTap II HcnyHno, h Farnk je 

TO „TopacecTBCHo yBJepeHHJe" AOCTaBHo ca sejiHKHJeM saAOBOJb- 

CTBOM TaTHmqeBy. y hcto Ao6a i;ap je HapeAHO, Aa ce hsbhah, 

3H KOJIM KO ce roAHHa I^pHoj FopH join HMa HcnjiaTHTH saocTaJia 

npanoMok, Aa joj ce h to HaAOKHaAH. 



36 

H THJeM 8aBpiiiyje obo kphth^ho Ao6a E^pne Tope ga npse 
^^Biije roAHHe BjiaAaH>a ITcTpa Il-ora. HcTHHa, I^pna je Topa 
Cn.ia HaByKjia Ha ce6e BejinKy onacHocT, ajia je mh bba^mo na 
BiiCHHH CBojera nosuBa. lio Tpifcj ce k SBHJesMMa AOJiasH, sejia 
jc^ua H>eMaHKa nocjEOBima. H Ka^a jsmcmo npe^ ohh pyeKe 
eaBJCTe h npHJeTH>e, Koje cy je sa^pacasajie, c je^ne, a Ap^aH^e 
KH>a3a Mii^orna c Apyi'e CTpaHe, mh ce MopaMO ^ubhth CHasii 
Ayxa H 6HCTpHHH norjie^a hciioa t^onhena na Aora^je OHora 
Ao6a. OBa HA^suJiHa iiojinTHKa i^pnoropcKa HHJe ypoAHJia HHKaKBOM 
cTBapHOM KopHCTH, ajiH je yMHoacHJia MopajiHy rjiaBHHi^y Upee 
Pope, y Kojoj je ihch iicTopHJcKH sna'iaj, kojh joj ^aje npaeo Ha 
epehHiijy 6yAyiiH0CT. 

Ha npoTHB KH>a3 Mhjioiu cbojom Ba3Aa npaKTH^HOM dojih- 
THKOM, MHpyjyfeH, ao6ho je TpH HaxHJe: Ja^ap, Pa^eBHHy h CTapn 
Bjiax ; aaii je joiu BHiny Mpaciby pacnajino Me^y cp6HMa MyxaMe- 
AaHCKc BJepc y BocHH npeMa Cp6HJH ; a ^a je 6paTHHCTB0 OH^a 
AJejioM iioicaaao CocaHi^HMa, Kao djto je IleTap FT, epncKa CTsap 
6u MosMa Aanac ^pv^^nje CTajia. 3a CBe BpHJeMe paT0BaH>a Be^iu- 
I Kor Besiipa PeiuHA-uan^e npoTHBy BymaTJiHJe h FpaA^iniHeeHka, 

^^^<^ on je i;apcKy BojcKy cna^AJeBao xpaHOM; noiuTO je Ap6aHHJa h 
Bočna Cnjia yMHpeHa, Ka^ ce PeiuHA-nama oneKHBao na I^pHy 
r'o])y, rarnk nuiue Ha IJ,eTHH>e, KaKO ce roBopH, ^a Mhjioui nehe 
Beh noApM^aBaTH PeinH^a, a.iH Kao Aa cyMH,a, nacTaBjta: „Ksajia 
My H Ka TOMc, aKo je HCTHHa/' ^a je iiaK CBcl^e CTOjao y coesH 
ca n^pHOM FopoM, CBJeAO^iH H3eroBO hhcmo, KojnjeM jasjba 22 
aBrycTa rieTpy II-oMe p{iA0CHy BHJecT, KaKO je bcjihkh Besnp 
KpeHyo c BojcKOM iiyT AsHJe, na iipenopy^a i^pnoropi^HMa, Aa 
MyBajy MHp iiorpaHM^nii h Aa ne H3a3HBjby TypKe, 3a spajcMe 
ocycTBa PeuiHAOBa, Aa thjcm 3arjiaAe norpjemKy hito cy yHH- 
HHjiH, yuecTByjyhn y CocancKii noKpeT, tc TaKO a^ H36jerHy 
rH>eB cyjiTaH0B h ocBeTy BCjiHKor Be3Hpa. OAaKvie ce bhah, 
KaKO je H Kn>a3 Mn.iom cMaTpao nojioacaj I^pne Tope, nocjiHJe 
iio6jeAe cyaTaHOBe cTeapH y Ap6aHHJH h Bochh, npjio TemKHJeii; 
uiTo BHme, oh ce Cojao, Aa joiu Huje 1 l,pHy ropy MHHyjia oceeTa 
cyjiTaH0Ba, h ah 6h ce H>eroBa c])ij[6a Morjia hsjihth na HipHy 
ropy rioniTo A^KOH^a j)aTOBaiBe npoTHB MncMpa. y nwcMy, Koje 
CMo HaBHine cnoMeHyjiH, Mnjiom je Bpjio *7by6a3H0 npeAVcpHO Mjia- 

Aora rocnoAapa i^pnoropcKora, H3JaB.i>yjyhM My: „Moje npMJaTejb- 

CTBO c BaAia 6\ih6 npoAy2KeHMJe OHor k iiokojhom cTpHi;y BanieM. 

■ y CBaKO AoCa h y cBaKOM ;yejiy H3B0JinTe k Mena o6paTHTH ce, 

roTOB CTOJHM K cayjK6H H c coBJeTHM H ca ;yevioM". Ajih Ap»ca£be 



37 

MHjioracBO y 6ocaHCKoj 6ynH 6uao je ca cnujoM ox.ia;i,n.io ITeTpal 
Il-or npcMa Mhjioiiij, Koja xjia;i.Hoha h npeKiiAa it»HXOBe o;i.rioceJ 

Ko ce HaJBHDje KopucTOBao y oboj iiouyHH, to je 6ho A.ih- 
iiama PHSBaHČeroBHfc, kojh CTyiia eaA^ iia no3opuHny ^oral^aja, 
Kao Ba»cHa ^HH>eHHi;a, kojom he IleTap II pauynaTH y cbom ;;jeao- 
BaH>y sa BejiHicy cpncKy Mucao cbo ;;o rpo6a cBora. 

BymaTviHJa, iioiuto My je bojokh Cnjia pnaoiijeiia, stiTBopHo 
ce y rpa;!;y cKa^apcKOMe, cnaCAJeKeii noTpe6iiTnjeM sa o6pauy 
H i!8ApacaH»e onca^e ; a cboj xa])eM iioiiijLe, a^ ce iipeico Ll^pue 
I^'ope Hasese y ByABM 8a HTajiHJy ; ajiH yca.eA cnjine 6ype na 
CKRAapcKOM je3epy, vialje ce oiict noBpaTHiue iio;i; CKa^f^p, m Hc.i>aA 
MycTa(|)-namnHa Huje ra XTJejia Bniue ocranjbaTii. MycTat{)-naiiia, 
BH^eliH Aa CB0Jy uopoAHi;y ne mojkc ciiacTH oa cyAoe, Koja je 
H>era ^cKaJia, noc*ia y Beu A^a cicaApanHHa, a^ mojic hecapa, a^ 
8aH> nocpeAyje koa cyjiTaHa. Thjcm iiyTOM 6mo je iioMiuioBan, a.nH 
sa Ba<iA^^ yAajbeH us iteroBC 0Tai,i6HHe; h c h>hm Kyha ByiiiaTaM- 
JHHa sa BasAa ry6H upaBo Ha BCSMpcTBO cicaAapcico, uito raje iio 
HacjbecTBy y5icMBajia oa iiojiobiihc ccAaMiiajecTor BHJeKa ^). 

H rpaAaniHeBMfe TaKo^ep nocpcAODaHiCM AycTpHJe aoCmjc 
iioMH.;roBaflE>e cyaTaH0B0, uito My je 6hjio o6jaBJi>eHo y 3eMyHy. 
Ajim XyceJHH-KaneTaH HHJe sa Ayro BJeponao, a<i i^G cy.iTaH Aa 
OAI>^H CBOJy pMJen; m caMo AyrHJeM yBJepaBaibeM avcTpujcKor 
^eHcpajia, KOMecapa finorpaACKor iiauie h cpC)njcKe Ae"yTai;HJe, 
ci&^OHii ce AH« npe^e y CnorpaACKU rpaA. i'AJe ra npiiMe icao My»ie- 
ui^KH 3a BJepy. Ha CKopo iiocjiHJe Tora XyocJHna iioyoBy y Il^apii- 
rpaAi TAJ^ cy My npeAviarajiii pasiia Bucoica suaiba c vcaoBOM, a,a 
ce pApe^e cbojhx y6je]^eH>:». Ho FpaAaiii^eBiih^ocraAe Heiioico.ie6nB, 

c Tora ra nouijby y Tpe6M30HAy, ivije ^'^^M^-^^ y*^U^"J^' y "g.ihkom 
noniTOBaH>y koa npaBOBJej)HMx MyxaMeAaHai^a, ocraBiiBum iiotom- 
CTBj A^BHH KapaKTep TparHHKor jyHaica. 

VII. IIoinTO je 6ho MHp saBjiaAao yiiaoKOjio Upiie Tope, h oa ite 
npnjereka onacaocT yKaoit>eHa, iManapu upuoropOKii iia civyi3iuTHFin, 

*) PoBnHCKii, 50, o2. — EK'ap nniiie, ,\a jo x;ij)e.M MycTa(})-iraiiiiiir ono ,T,oiuao 
y I^pMHHi^, na ji,a cy roAnibuini xTJe.iii ,\i\ ra oii.i>a'ii;ajy, ii e Tora ,ii\ vy 
ce BpaTH^ia y Čeona, Aa oTO.ieii npei^v y Bvabv, a.iii Ta,vu M "x \r ovpa 
noBpaTif.ia nyT Cica^pa. A»iii ;i,ii cy ra roAnihuiiii xtJ(mh oii.i>:iMicaTu, onn cv to 
Mor.iH H jHiiHJiTH, uico jc xapeM 6uo cTiirao y HpMiiiiuy; ii.iii au-o ii.MJt* iMacr 
CTa«ria Ha nyT, ii o»,i,a xapcM iiihainc c.io6o,t,iio lUK-raniiTir iivt, ;i.a jc ono 
Aomao y ^pMHll^y. ranili iiiiiire, ,ia jc jMycTa(|)-iiaiiia ono noc.iao y /|/'W/y 
ropy ABMJe aceiie, Tpii cima ii je,],Hy iiihcp, iia ,],a cy iix upnoropun iiaTpar 
noBpaTHJiii. IIoiiiTo jc 6ypa .ial;c naTpar y CKa,i,ap upaTnaa, ii iioiuto je 
MycTa(J)-nama yc.i>eA Tora npoMiijcHUo Miicao, o.i.iicTa ce TaKo u nnca.io ca 
I]|^eTiiii»a rarHhy, Aa My cc thjcm yroAB. 



38 

Koja je 6njia Ha HeTiin>y kohucm Maja r. 1833 OA^iyHuine, ^a 
IleTap II no^e y PycHJy, ;^a TaMO 6yAe nocneken sa BjiaAHKy. 
KaA je TO 6ujio caonfeeiio rarHtiy, oh OBora nyTa noTnyHHJeM 
8a;^0B0JbCTB0M o^roBapa MJia^oM rociioAapy, Aa je „o tom iipe^CTa- 
BHO, KOMc je cjbCAOBajio, H ca^a hc ocTaje mh Apyi'o nero HCRpeno 
acejiHTH iiaM cbuko Ao6po, cpefeHH nyT, acejiajeMH ycnjex y csHMa 
BaiuHMa iipeAnpHJaTHJaMa, h ^a ce cKopo u 6^arono;iyHHo y otc- 
^ecTBO iioBpaTHTe". PI M^^ia^H rocno^ap Rpene oAMa nyT PycHJe 
ca iipaBHTejtcTBeHHJeM ccKpeTapoM ^iiMUTpHJeM MHjiaKOBnfeeM. 

IIpH CBpineTKy OBora iioraaBjba Cuhe yMJecTHO, ^a ce HsdjiHHce 
yii03HaM0 H ca rariihcM, Kao c je^HOM oa HaJBaMcnHJex oco6a, mTo 
cy HMajie ao caAa m iuto he uMaTH yHaiTpHJeA ynjiHBa Ha BjiaAaH>e 
IleTpa Il-ra. Oh ce po^HO r. 1781 y inyMaAHJH, y KparyjeBa^iKOM 
0Kpyry, a y8pacTao je h BaciiHTao ce Me^y cp6MMa y yrapcKoj, 
r^je je capuiHO ruMnasMJcKe HayKe. Otojicu je noinao y CaKcoHHJy, 
r^je je y Kcmhhi^h iipoBeo ^iCTupn roAune y KykH npocj). Cncia, 
H KOA H>era iipuBaTuo y^iHo (|)H*TOco4>cKe HayKe, Te CBpiiiHO Te^aj 
(|)Hjioco(f)HJc r. 1804. BpHyBmH ce y Cp6HJy, 6ho je ^jianoM a 
rjiaBHHJeM ceicpcTapeM BpxoBHor caajcTa y oiio cjiaBHO u tcuiko 
Ao6a Kapa})opi;eBO. P. 1812 [ipemao je y BjiamKy, r^je je 6H*ia 
pycKa Bojcica. Ty je oh ao6ho pycico iio^ancTEo h oAMa 6ho naH- 

MeHOBan THTyaapHHJCM CaBJCTHHKOM KOA MHHHCTapCTBa HHOCTpa- 

HHJex Ajeaa. y ^y6i)0BHHKy je OTiio^ieo cjiy:KHTH Kao ceKpcTap 
K0HcyjiaTa, h r. 182fi nocTao je Ty KOHcy.7ioM, rAJe ce h oaceHHO 
H8 Kyke XnvH dasapa €,Iy^iwha, poAOM hb CapajcBa. 

Oh je 6ho A^KJie iiyuHJex TpHT,eceT roAHua cTapaJH oa HcTpa 
Il-or, Hay^ieu, a Bck HCKycaH y onAamii^eM paAy sa cpncKy 
CTBap, sa TO ra h bhahmo ne caMO Kao pycKor AHH-'ioMaTa nerc h 
Kao 8a6pHHyTor cpiiCKor naTpiioTa, y kom cbojctbv m y8HMj!be 
onaj HHTHMHH ayKTopHTaTHBHH TOH Ha IJ,eTHiby, AOK y ITcTpo- 
rpaAy (JpaHH h npenopy^ia i^puoropi^e h npHoropcKy BjiaAy. 




50 5Pyror no/iACRA oetpa ii y pycHjy 



HBaHOBHk xoke ^a sasja^a. — IfocseLeibe IfeTpa ll-or j IfeTporpa^j* — HBaHOBHk 

o^JcasH. — PaA IleTpa n-or na npocojeTHOM no Jbj. — AjH-naina PH3BaH6croBHL. — 

PaA OKO H8HHpeH>a ea norpanHqHHjcii Typi^HMa. — A<|»cpa Sa6.iiaqRa. — 

rpaxoBO H jHfTpamfte HenpiuHRe. — - CnjicTRe npoTHB IleTpa ll-or. — - 

H>eroB TemKH nojosaj. — 



I. IIpH nojiacKy MjiaAora rociio^apa y PycHJy aa nocBehe&e, 
HBaHOBHh, H3Aaje „3aK0He OTe^ecTea," sa Koje ce y yBo;i,y bcjih, 
^a cy „noTBp]^eHH CBHJeMa rjiasapaMa upnoropcKajeMa h špACKujeMa." 
Ha HsHMa je yAapeH nenaT „iipaBHTejbCTByjykera cenaTa" a noTnH- 
cyje HX CHM „npecH^eHT h KaBajbep HBan ByKOTHk." Th cy aaKOHH 
HanHcaHH y ABa^eceT ^jianaKa; a y MB^y hm, H3Mc^y ocTajiora, 
BejiH ce : „3aK0HH cy npna Ay^H0CT h noTpe6a CBaKora napoAa, 
KOJH ce no^He ype]^HBaT, Kao niTo ce no^evia U^pna Popa h Bp^a 
ype^HBaTH, 6e8 KOJHJex ce Hiije^an HapoA Huje Morao ypeAHTH h 
6htb cpekaH, sa Ta caMH y3poK Ham BceMiiaocTHBii iiokpobhtcjb h 
i^ap pycKH BHAehH ^a i^pnoropi^n iie HMajy saKOue, no KoJHJeMa 
6h ce Bjia^ajiH h cyAH^H, h cothjcm sKCJieku ^^ihhhth IJ,pHy ropy 
H Ep^a cpeTHHJeM, nocjia je cBora ^inHOBHHKa rociio^HHa MsaHa 
ByK0THfea, Kojera cmo mh h npHsnajiH npccHACHTOM, kojh je no 
sanoBHJeAH BejiHKora r\apa pycHHCKora uanHcao KpaTicc ho noTpe- 
6HTe saKone, no KOJHJeMa ce Ay3Kuo uapoAy i;piioroix;KOMy h 
6pACK0My Bjra^aTH h cyA«TH ce," y 18-Me ^jiaHKy yBOAekH nopes, 
oneT ce6e hcthhc oaaj saKOHO/^aDai^ oBaico: „Bcjihkh i^ap pycHHCKH 
CMHjioBao ce Ha Hpny r'opy u Bp^a, u iiocviao je CBora ^OBJena, 
KOJeMy je ^ao h yHanpHJe>i, o6ehaje Aanaru Ma.iy iioMoh sa ypcA6y, 
H sanoBHJCAao, Aa pe^ie HapoAy, Aa i^ap AaBa noMoh, m obo ihto 
nomajbe KynH ca CBojaje cyAHTa, TnicBc CHpoTHii>e kuko iuto cy 
i\pHoropi\H: H sanoBHJCAao Aa a i^puoropi^H caMH yniiue CB0Jy 



40 

Kacy" H T. fl,. (^. A.) ^aKJie i;ap ce CMHjioBao Ha UJpnjr ropy, na je 
nocjiao CBora ^osjcKa, a^ je ycpeiiH, ;i,aBinH joj saKone, no KojiijeMa 
fee ce BjiaAaTH, h Taj je ^oBJeK HBaHOBHk, KOMe i^ap jom ;!;aje 
Majiy noMoii, ;^a jpoA^ ^PHy ropy ! ^ok ce TOJiHKa BjiacT saKono- 
^aBHa ^aje HBaH0BHfey, o BjiaAajyheM rocnoAapy i^pnoropcKOMe y 
OBOMe aKTy TaKO CBe^anoMe nena hh cnoMena! Obh cy saKOHn 
noTnHcaHH na r^eTHH>y 23 Maja 1833, a rocno^ap je KpeHyo nyT 
PycHJe 7 jyHa, a^kjig ;i,ok je jora 6no na r^eTHH»y. lio tomc ce 
BHAH, ^a je HBaHOBuk, hjih KaKo ce caM noTnHcyje ByKOTHk 
y8ypnHpao 6ho na apTHJH HaJBHniy BjiacT y ;i,pacaBH ^ajyfeH joj 
saROHC. oBHJeM saKOHHMa, no AOKyMeHTHMa ;i;o ^ocanac o6jejioAa- 
H.eHHJeMa, HHJe ce snajio naniTa. FarHii, kojh je TOJiHKHJeM OAy- 
nieBJbeH>eM npaTHO KopaKc HeaHOBHfeeBe y HpHoj FopH, ne cnoMHH>e 
HX HHr;qe y cbojhjcm ;^o^HCHMa hh neTpy II-mc hh TaTHm^eBy, 
no HeMy MopaMo 8aKjby^HTH, ^a hh H>eMy HHJecy 6hjih nosnaTH ; 
a Aa cy obh saKOHH 6hjih „noTBp^enn cbhjcm rjiaBapHMa itpHo- 
ropcKHJeM H 6pACKHJeM Ha CKyny," Kao niTO ce TBp^H y h>hxobom 
yBo;;y, to 6u Farnk snao. OTy;i,a HSJiasH o^ieBn^Ho, ^a je one 
3aK0He_JlBam)BHfe TaJHO^jtpacao totobc ^a hx nporjiacH y aro^HOM 
Hacy-^ sa BpnjcMe ocycTBa IIcTpa Il-or, sa Koje HHJe HHmTa seao 
HH OH, HH r^aaapH i;pHoropcKH. HfiaHOBnfe Kao npecje/i;HHK npa- 
BHTejbCTByjyher cenaTa Morao ce HaAaTH tom sro/iiHOM qacy. 

Mh cbh snaMo KaKo je Farnk i^HJeHHO oBora HOBJcKa, h KaKBe 
je Ha^e nam nojiarao; mh snaMo KaKo cy ce h na U,eTHH»y pa^o- 
sajiH H>eroBOM AOJiacKy hs PycHJe; iuiH y caMoj cToapn oh hhjc 
6ho HOBJCK, sa Kora cy ra CMaTpajiH. ILcra na l^eTHH>e hhjc ^ohcjio 
vt^^Iii'^ poAOJby6ji>e, KOJe je npHKasHBao neTpy I-om, uero ce6nqH0CT. Oh je 
TeacHO, ;^a oncT o6hobh ei/Gejmadi/pcmoo y Hjmoj Topn, aa' ne 
caMO no HMeHy nero h y cTnapn, na ^a MHTpono.inTy ocTaBH caMO 
HpKBeHy BJiacT. A npnjiHKe cy 6Hjie nocnjeinHc: hjto je najrjia- 
BHHJe, rocno^ap je Cho nj)eMjiaA; Apyro, rarHh, hhjh ce rjiac hs 
^y6poBHHKa TOJiHKo yBaMcaBao na l],eTHH>y, nenpecTano je npeno- 
pyHaBao HBanoBnha; HnaHOBHh je ;i,omao hs PycHJe h Bek ra je 
c Tora HapoA yBaacaBao, Ajih oh ce jom na HeTHH>y iipnKasao c 
jiaaKHOM napcKOM rpaMaTOM h yHH(|)opMOM pycKor l^enepajia, Ma ;i,a 
je 6ho y pycKOJ bojci;h nocTnrao tck noAO^HHHpcKH hhh. ^) 

Ajih ochm IleTpoBHha h ByKOTHiia, mh cmo BH^'ejiH ;i,a je Ty 
6hjio jom BH};eHHJex njieMeucKHJex ivianapa, kojh cy iioKasajiH, 
npHjiHKOM CMpTH HcTpa I-Bor, H iipHjiHKOM PaAOH>HheBa noKymaja, 

^) Osaj ^SLKT ;i,OHOcii caM McAaKOBiih a^iii oea iiicaKiic noTBp;i,e, sa to 
OCTBJIH IIHCIJ^H TO nopHHy. Ho Ty .ia3KHy rpaMaTy mh cmo nanuiir y ^KopcKOM 
apzHBji KOJoj ke 6uth rosopa yHanpuje;^. 



41 

Aa cy JfeyA^ CBJecTHH Apacasne mhcjih, 8aAaxHyTH jby6a,BJby h 
o^aHOCTH npeMa HOCHoi;y Te mhcjih h y onfee npena KyhH IleTpo- 
BHka, H Aa cy cdoco^hh /i,a ynpaBji>ajy yHyTpainHiHJeM n 
cnoJbaniHbHJeM nocjiOBHMa Ilpne Pope. H sa to HnaHOBah HHJe 
Morao ycnjeTH. IIIto BHme, 6hjio je ca CBHJeM napaBHo, ;^a OBaKBH 
jsyy;m H8 CTapHJex Kyka, Koje cy Bas^a 6ujie na nejij CBOJHJex 
njieMena h npse y8 BjiaAajyliy Kyhy, HHJe cy Morjiu ^oSpnjeM 
OKOM r,;ie;i,aTH Ha He-iy cenaTa HOBora HOBJeKa, Huje npeTeaaaje 
HHJecy HM Morjie ocTarn nenosnaTe, h y Kora cy ce npeBapnjiH 
o^HocHo H>eroBor MenenaTCTBa, mTo Haj6ow!be CBJe/i,OHH oho ohcmo 
rarHfeeso TaTHmHeBy, y kom jaBJba, flfl, ra MOJie BjiaAHKa h HBa- 
HOBHk, flfiL HM Ha^e y sajaM, y onoj BejiHKOj Hy3KAH H,pHe Pope, 
2000 neKHHa ! A r^'e je 6hjio oho nacjibecTBO MBaHosnlieBo 9 
H>eroBO o6efeaH»e, Aa fee ra ynoTpe6HTH na KopncT E^pHe Pope,? 

3a TO MOJKeMO BJepoBaTH MeAaKOBHfey, Ka^ KaMce Aa je HBa- 
HOBHk 6ho jaKo oaaHJe^eH noc^iHJe no^ropH^Ke a({)epe, r^je cmo ra 
BHAHJejiH y jaBHOM cyKo6y ca pnje^KnjeM cep^apoM '£ypainK0BHkeM, 
a Mjia^H rocnoAap-Tflra ce skcjiho HsGaBHTH oa CTapaTejtCTsa HBa-. 
HOBHfeeBor, OTyA 8aKJbyHyje, ^a je 6ho Kesa^oBOJtan rocno^ap, 
fiesaAOBOJtaH IlBaHOBHli, a nesaAOBOJiLHH rjianapn. Ho to Besa^o- 
B0Ji>CTB0 HHJe ce HH HHM Hcnoji>HBa,?io AO nojiacKa IleTpa Il-or y 
PycHJy. HBanoBHfe je ocTao na'cBOMe MJecTy, aji' OAMa nocjiHJe 
HCKOJiHKo Aana HBaHOBnfc ce cnpaBJba, Aa ce n^e HeKyA jthjcihth. 
ParHh My uHoie Bek 17 jyHa: „IIouito je Ta^MO Aomao ByHHHeBHfe 
H BH HaMJepaBaTC KpeHyTH HeKyA Aa ce jinje^HTC. H TaKO i^pno- 
ropi^H ocTajy ca caMHJcM MaTHJoM IleTpoBHkeM (ByHHqeBHkeM) ! 
Mopa Aa HeBHHH h Ao6pH npHoropi^H HeMajy hh HaJMaH>e DOTpeće 
OA HanajiCTBa." Us OBora ce bh^h, KaKo je Parnk npeoi\jeH>HBao 
HBaHOBHka a oMajioBaHcaBao inpHoropcKe rjiaBape. Ho OTKyAa ooct 
Taj ByHH^eBHk? To je 6ho HCKaKaB cpoAHHK HBaHOBnkeB, TaKO^ep 
6HBniH HHHOBHHK j PycHJH, kojh jc 6ho ^oHiao, Aa ycpekH HjpHy 
ropy, Kao DiTO kcMo yHanpHJeA bh^Jcth .... Ejie MsaHOBak, hc 
3HaMo, Aa JiM ycjbeA OBor uHCMa Parnkesa, hjih uito 086H.zbH0 
HHJe HH HuMJepasao Aa hac Ha •iHJeneH>e, ocTaje na cbomc MJecTy 
AO 6jiH3y nojioBHHe OKTo6pa, jep tck 14-or OBor MJecei^a Parak 
nHiue TaTHuiqeBy, Aa je HBanoBHk OTiiyTOBao, h Aa cy hocjih ocTa- 
an na Tora ByiHHeBHka. Mm ce MopaMO ah^hth kojihko MyApoM 

Ap^aH>y npHoropcKHX rjiasapa sa BpHJeMe OBor 0TcycTBa IleTpa 

Il-or, tojThko ApcKOCTH HBaHOBHka, kojh HaMcke ceHaTy HCKaKBor 

CBor cpoAHHKa iiopcA ce6e na h mjccto ce6e! To ce na IJ,eTHH>y 

CBC TpoH, H uo CBOJ scMJbH noTnyHH MHp B^aAa. 



42 

Ho npasAa 8axTnjeBa, a^ ce oho PareheBO npeoi\jeH>HBasbe 
KaKO HBaHOBnka TaKO h ByHHHeBHha CBe^e y npaBe rpanerte 
SHa^aja, niTO je Morao HMaTu on^a na I^eTHH>y je^an jhch ^objck 
y cjiyssi6u ApsKaBHOj. Taj ce sna^aj cboah HaJBHme Ha casjcTo- 
BaH>e, mTo je ceHaTy Morjio Tpe6oBaTH y nocjiOBHMa cnojbam&H- 
jeM, na na npenncKy ca HHocTpaHCTsoM. Taso bhabmo, KaA j^ 
I](eTBH>e ca HaMUK-namoM b ca sejiHKBJeH BesepoM PemHA-nainoM 
CTynajio y nperoBope o MHpy, KaKO ce Farafe 6oJH, ^a neke 
yMJeTH Bo;^HTH Te nperoBope ca BCKycHBJeM Ai^n^OMaTaMa npocBH- 
jekese JeBpoue, niTO Be.;iHK0 BesBp HMa oko ce6e, na caBJeTyje 
;^a 6yAy Baa^a y^THBH, ajia ^a „HenpecTano HanoMHH.y y CBojy 
o6paBy, fl,B, y npaBHMa napo^afe BMa usucapio et prescriptio, t. j. 
saKOHCKa 8acTap]e./iocT, Koja je opeKpaTBjia csaKo npaBo cyjiTaHa 
Ha^z^ I^pnoM FopoM, h oĆBeae Bame iipcHa H>eMy." Jep niTo ce 
THHe BBBopa HaJBHme ApsKaBHe BjiacTH, KaKO 8a BpBJene 0TcyeTBa 
IleTpa Il-or, TaKO h yonke 8a BpHJeMe fteroBa, Aa TaKO peleno, 
HajnoJbCTCTBa, MH Bek BHaMo oAaKjie je noTBi^ao. 

II. IIomTo CMO BViAJ^jivi KaKBo je cTaH>e y l^pnoj Popn, a* ce o6pa- 
THMO MJiaAOMe rocnoAapy y IIeTporpaAy. IIocjiHJe noTpedaTora npa- 
yroTOBjbeH>a, Ilerap II 6ho je nocBafeee na npeo6pa»teH>e y KasaH- 
CKOMe ca6opy, y npHcycTBy caMora i^apa HaKOJie. Ha OBora ce 
Befe uo^Re BHAJeTH, Kano je itap HHKOJia AoneKao MjiaAora rocno- ^ 
Aapa npHoropcKora, h KaKBa je to CBdanocT 6HJia. ^o6po McAa- 
kobhIi onaaca: BajbAa HHJeAan nam npBOCBemreHHR, oa RaA cmo 
B8ry6H^ii i^apcTBo, hbjc TaKO cjajno nocBehHBaH 8a apxBJepeja 
Kao BjiaAHKa PaAe! 

^o6HBinii BjiaAB^ancKO AOCTOjaecTBo, MjiaAB rocnoAap Tpe6ao 
je joni Aa Aodaje nosHancTBa y naJBamnjeM KpyroBHMa pycKe 
iipecTOHHne, H Aa Te KpyroBe yno8Ha ca yHyTpani&HJeM CTa&eM 
CBOJe ApsKaBC h ibCHHJeM nojio»cajeM na BajiKaHy h nosBBOM y 
cpncTBy. H>eroBOM 6aBw!beH>y y neTporpaAyi McAaKOBak npana 
ca OAynieBjbee>eM, KaKo cy „noncBniH oa i^apa cbh najoTMJeHaJH 
pycH yKa8BBajiH oco6HTy oHHHCKy b 6paTCKy jby6aB BjiaAHUa 

PaAy, KOJH CBOJHM BHCOKHJeM paCTOM H yMHJbaTHJeM H JIHJenHJeM 

jiHi^eM oHapaBame ujieMensTa cpi^a Ao6pHJex h BejiBKOAyniHBJex 
pyca. CaM BjiaAHKa PaAe ne HMarae aobojbho paje^a, Aa npeA- 
cTaBH Taj AO^eK h Ty HeonHCHBy ycpAHOCT 6paiie pyca. HajoTMJe- 
HBJH pycH Hocame ra na pyKaMa, Kao mTo ce BJiaABsa caM ca 
ycxBheH>eM H8pa»caBanie. „PycKH BeviHKamB — roBopanie — hbo- 
nBCHBOM paAonifey h BCKpeHOM 6paTCK0M jby6aBH yH0CHnie Me y 
CBoje 6oraTe aomobc aa CBojajeMa pyKaMa. TaKBBJex Bec6Jiiijex Aaaa 



43 

y MOM MCHBOTy BHme BH;yeTH Hefey. Ty th finjarae h oa OHHJex 
cpCJa, KOJH cy ce iipecejiHjiii y PycHJy hs J^rapcKe sa spajeMe 
yHHJakeH>a noA MapnjoM TepeaoM. Me}^y fi>HMa dajarae h ^eaepajia. 
He SHHM, HjiH je Mene o6y3HMajia neka pa^ocT, rjieAajykH TaKo 
AHBHe H HecTHTe cp6e y ^pecTOJIHH^H CHjiHor cjiOBencKor i(ap- 
CTBa, HJIH BbHX, kojh rjieAaxy y Mena Mjia^ora capaKa H3 capo- 
ManiHHJex icpnia. To 6jexy Jby;i,a mchbh, BaTpeaa a noHOcaTa. I 
riorjie;; a KpeTaae Te 6pahe cp6a onoMHH>anie Me Ha CTape cpn- 
cice 6aH0Be a BBTeaoBe, y KOJajeMa Bpa cpncKa KpB, h Aanie 
yciioMeHa cjiase a Bajia^aHe aame." TaKo caM bjisl^iakr Pa^e 
roBopaine o cBOMe 6aBJbeH>y y neTporaAy. A^ j® ycTaTa 6ajio h 
KocoBCKBJeM jyHai^BMa, na Aa Ba^e CBora iiOTOMKa, KaKBe ra 
MHjiane Ty OKpya:aBajy, rahaxy peka, ^a ce OTsapa cpekao BpH- 
jeMe, y kom ke oacaBJeTa noraMceno cpncTBO." *) 

Upa^a ce, Ka^ je i;ap HaKOjia npBa nyT npaMao MjiaAor 
rocno^apa i^paOropcKor, no^ yiieHaTK0M H>eroBe ahbhc nojaBe, flja, 
ra je ocjiOBao OBHJeM paje^HMa : „Ta ca Bama oa Mene!" — a 
noseaTo je, KaKsa je BejiaHaHCTBena nojaBa 6ho i^ap ; IleTap II 
oAMa ke i;apy AyxoBHTo : „HaKO naje Bama oa rtapa pycKora, 
Hero CBMO je^aH Bor!" Bek osaj npBa cycpeT ca napcM Ka»ce naM, 
Ka KO cy y IIeTporpa;iy Ao^eKa,!ia TleTpa Il-or y naJBumajeM Kpy- 
roĐaMa, a KaKo ce oh TyAa OKpeTao. Oh ce yno8Hao Ty ca 
MMHacTpaMa Hec^jipo^oM, FajiananoM, HopoBajeM, o6ep-npoKypo- 
poM CB. CaHo^a He^iajeBajeM, rpo(|)OM BopoHuoB — ^amKOBajcM, 
Po;^o(|)aHaKBHOM a t. a., KojajeMa je no noBpaTKy y H,pHy ropy 
nncao, 8axBajbyjyka bm ea JBy6a3HOM AO^eKy. MaorajeMa ce o^ 
n>nx a KamH>e o6pakao nacMaMa, Ka^ My je Tpe6ajio ah hito npe- 
nopy^a. Ty ce yno8Hao a ca HCKajeM Cp6aMa, kojb cy 6ajia y 
pycKoj cjiyac6a, a Me|iy ibBMa oco6bto ca ^eaepajioM TIpepa^OBa- 
heM, c KojajcM je Kamite y TpaJHoj npenacua 6ao. Me^aKOBak 
;^OHoca a OBy KapaKTepBCTn^iHy i;pTHi;y : „Je^Hora Aaaa — TaKO 
KasHBame ejislajaks. — Ao^e k Mene je^aa jiajeno o6y^eH hobjck 
H ape^a^e mb je^Ho nosaManiHo aane^akeno nacMo ; na komc 6jerae 
HanHcaHO : f;ro BfcicoKonpeocBameHCTBy ajia^UKa Hepaoropia ; na 
nomTO mb npe^a^e obo hbcmo, noKjiona ce a oac. Otbopbm nacMO, 



*)OBaj ;^0HeK HcTpa ll-or y pycKoj npecTOHumi oH^a tgk fl,o6uBSL npe;^ 
naniBJea OHHMa npasH sHa^aj, Ka;^ ce cjeTUMO, Kaico ce hhjc Mor.ia acnjHHTH 
accJBa IIcTpa lor, ;^a ce nocneTH y PycHJH; pycKii nocjiaHHK yBeHy KH>a3 
t^'a.iHi^HH HHJe My xtho ;^aTH nacanopaT 3a PycHJy, TaKO je IleTap 1-bh 
noinao y Kap^iOBu e^^ r^je ra je MnTponOiiHT Mojenje nyTHHK noceeTiio, noniTO 
]e ac6ho ;^o^ymTc^te h3 Bena. IleTap U 6ho je npBH upHoropcKH aia^aica, 
KoJB ce 7 PycH]H noceeTUo. 



u 

I 

H y HCTOMe HR^eM yBHJeHHJex ;^eceT xn.2baAa py6ajba cpedpa y , 
6aHKH0TaMa — Tpa«HM 8anucKy, a* bhahm oa Kora je, hjih ne | 
Ha^ox BHmTa. Mene o6y8e ctha, na o^Ma noniJteM MOMKa, Aa i 
CTHrHC H noBpaTH jiHCTOAaBi;a, ajiH y8ajiyA! H,eMy ne 6h BHiue * 
HH Tpara hh rjiaca,^ BjiaABica je nocjiHJe pacnuTHBao, Aa aobhh, | 
KO My je TO nocjiao, h Aosnao je: to je Cvijisl rpa^^HH^a OpjioBa- j 
HecMeHCKaja, kojoj je sjiaAHKa saKBajiuo iihcmobi ca I^eTHiBa, y 
KOM joj roBopH, Aa ce ao6po^hhctbo ne Moace caKpuTH ; ,,IIpH mom 
nojiacKy H8 BCJiHKe npecTOHHi^e, AOBHao caM, Aa je sejiHRa mhH | 
BejiHKora oi;a, noBuaTa no BpjiHHaMu, noKpoBHTejbHi^a ^paBOCJIaBAa,^ 
w!by6HTejbKa jeAHOUJieMeHHJei CjioBena, y4HHHjia obo Ao6po^iiH-^ 

CTBO H T. A«" 

Eto KaKBy je jby6aB IleTap II 6ho cTeKao y neTporpaAy, 
TAJe ce 8aAp3Kao nyHHJex neT MJecer^a. HaniTa npe^e oa Tora HHJe 
611^0 DjPHOj FopH, Koja je 6Hjia cacBHJeM Heno8HaTa 6ap TaAaiu- J 
H>eM HapainTajy y IIeTporpaAy, uito HaM cbjcao^h Ap^aH>e pycKe 
BJiaAe npeMa IIeTpy I-om. A ko je Morao OHAa 6ojbe hsjioschth 
cjiaBHy HCTopHJy, My^aH mchbot h joiii MyqHHJH nojioacaj I],pHe 
Pope, H 6hth BJepHHJH TyMaH ifceBHHor iiosHBa, H>e8HHHJex ocje- 
haiba H Te»CH>a oa 6yAykcr BejiHKor epucKor njecHHKa? Ko Ao6po 
npoyHH AOTaAaH>e OAHOce pycKo-itpHoropcKe, Taj fee TeK MoiiH 
onHJeHHTH paA HeTpa Il-ora y pycKoj npecTOHHHH. EberoBO cpn-^ 
OKO OAyineBjbeH>e, u>eroB bc^hkh yM u u>eroBa OTBopeHa acasa I 
pHJeH y HaJBHmHJeM npecTOHHHKHJeM KpyroBHMa Mopajia cy AHJe- ^ 
JIOM Ty yHHHHTH HHTaBy peBOjiyi;HJy y uoJMOBHMa, a a^J^^om ' 
OTKpHTH HOBu cBHJeT. AjiH ke ce ce6HHH0CT noKBapeHHJex h cjia- 
6HJex JbyAH, KaKBHJex je BasAa Ao^iasHjio y I]ipHy ropy, h RaRBH- 
jex je Ha acajiocT, Ba8Aa 6hjio h M<.|iy i^pnoropnuMa, TpyAHTH Aa ^ 
CTe^eHH yr;ieA MjiaAora rocnoAapa y tIeTporp{iAy o6ope, Aa noBJe- 
peH>e y H>era noKOJie6ajy, hhm he o^eMepnTu HHTaB H»eroB »chbot, i 
H 6jiaroTBOpHe nocjbeA^ne HicroBor iiaTpHOTCKor paAa 6ap y Heso- i 
jiBKO BaAp^aTu. i 

Oxpa6peH cpAanHujeM Ao^eKOM h tojihrhjcm CTe^eHHJeM no- 
BHaHCTBOM y IleTporpaAy, yTBpAHBiiiH ja^e CBese, KOJe cy ao TaAa ^ 
nocTojajie H3Me|iy PycHJe u II,pHe Pope, MjiaAM rocnoAap BpaTBO 
ce y CB0Jy 07ai^6HHy y AeneM6py. Je jih Tpe6a r(»BopHTM, KaKO 
cy ra i^pnoropu« AOHCKajiH? CMaTpajyhn oa npeMeaa IIcTpa 
Be./iiiKora Pyciijy Kao cBojy iioKpoBHTe.7bKy, y KOJy cy ce aaaAa 
y8AajiH H KaA hx je hcmhjiocthbo OA^HJa^ri, Kao y Ao6a HeTpa ^ 
I-ora, 6Hjia je ca cbhjcm napaBHa i*>HxoBa Bc^iHKa paAOCT, KaA cy 
BH^^eaii CBora M.iaAora rocnoAapa iiocBefeieHa y cneToj PycHJii^ ^ 
oceascena MHjiouihy i^apa cjiOBeHCKora h jby6aBjby pycKiijex BejiH- 



45 

Kama. Ox, Rano cy TaAa us ceera cpna no6o3KHo MopajDi 6jiaro- 
CHBjbaTB ;iyre Aane ^eMepnor TpnjbeH>a CBCTora CBora Bvia«2i;iiKe, 
KoJH je H Ha CBOM nocjbeAH>eM Hacy npoKjieo one upnoropne, kojh 
6a iJORjniaBajiH ^a I^pnj Topj yAaJi>6 oa pycKe samTHTe! 

III. HeMa cyMH>e, Aa je caAa MJiaAH rocno^ap HMao Bnine yrjieAa 
H BHine BjiacTH y HapoAy. 3^3 to ce oh Mopao o6aBHJecTHTH y 
IleTporpaAy o 8HaHajy onor HBaHOBnha, kojh je 6ho sacHO y 
ceHaTy Kao npecjeAHHK, HaJBHme sa to ihto je 6ho hb PycHJe 
Aomao jia»cHOM napcKOM rpaMaTOM, h hito ra je Parah noAp^Ka- 
Bao. HeH86je:KHa je nocjbeA^na Tora 6njia Aa je neaHOĐBh Mopao 
ocTaBBTH I^pBy ropy. H rarnfe Bek y 4^e6pyapy 1834 r. nHine 
1 aTHm«ieBy, KaKo je HBaHOBufe npeKo ,ZI|y6poBHHKa oTnyTOBao y 
HTajiHJy, Aa nonpaBH BApaBjbe, oAaKjie fee y PyeHJy, Aa ce BHme 
He BpaTH y II,pHy ropy; hs Kor nncMa FarHkeBa HsrjieAa, Aa je 
nomao ca I^eTifH>a Ha jiHJenH HanuH. Mh npHSHajeMO, Aa cmo o 
H>eMy roBopHjiH Burne nero jia 8acjiyHcyje. Kra je oh Aomao Ha 
I^eTHH>e 6ho je ycTaHOBJi>eH cenaT ca rsapAnjOM, a„iH to HHJe 
6Hjia aeroBa MHcao nero jom IleTpa I-or, Koja je Mopajia npHJe 
Aa caspH y HapoAyi na Aa ce ocTBapn MHpHRJeM nyTOM, RaHOTH 
ycTaHOBaf kojom ce npejiasHJio as njieMencRor y Ap^KasHii ^khbot. 
IIoniTo je Aomao HBanoBHfe uone ce h nopes yBOAHTH, ajin je h 
o TOMe TaKo^ep jom IleTap I mhcjiho, h CBojy mhco HapoAHoj 
CKynmTHHH noAHoCHo. CaMoje HBanoBHfe jcahom ycTaHOBOM CBOJe 
HMe OBJeKOBJeHHO y l^pnoj Popa, a to je CTanoBOM TJejiecHe KasHC 
inia6HKaH>a! Pobhhckh bcjih: „H8Me|iy ocTajiora oh je ynoTpe- 
o.s>aBao uiH6HKaH>e, nera npnje HHJe 6bjio y l^pnoj Popu h hito 
je i;pHoropi;HMa 6hjio tcskc oa CMpTH. Oh je cbojhjcm noHamaH>eM 
H rjianape Bpnje^ao; aoboaho je y HeyroAaH nojioacaj h BJiaABKy, 
OAH<>cekH ce iipcMa H»eMy name nero 6e8o68HpHo." OBajeai je 
|>eHeHO CBe ihto ce Moace peka o HaanoBakeBOM y^emky y 
Ap^KaBHoj yiipaBa na HeTaH>y, a spajeMe je Aa ra Bek ocTaeaMO, 
AOKJie ce oncT as Aa^ieKa Ma a iiocpeAao caM hc acnojba. 

IV. ^a HyjeMO oneT FoBancKor, HajayKTopHTaTaBHHJer nacija o 
yHyTpamH>oj ynpaBa ApsKaBHoj sa obo Ao6a: „y Ha^ejiy ocTajio 
je npe^aniH>e napoAHo y[)e^eH>e, t. j. njieMcncKo; caMo je cuojba 
ijpHAaHa HCKa ^^opMajiHocr, ype^eHa cy yHyTpamH>a oahoch h 
nocTaBjbCHa Bauia KOHTpojia, ihto je Bpmao cenaT nocpeACTBOM 
rBapAHJe ajia iiepjaHaica. 3a napoA anaK, Koja je HanaKao, Aa ne 
TpDH HHKaKBor HopeTKa, no nocjioBana : name rope ne TpTie 
peryjie — 6ajio je a to TeniKo. Ajia rjiaBHH npoTaBHana csaKora 
HopeTKa a oco6aTO HOBajex ycTaH0Ba 6ajia cy rjiasapa, Koja cy 
BHine OA Apyrajex 6ajia HaBHKHyTa, Aa »cane no CBojoj BOJba. Ho 



] 



46 



cacBHJeM HOBO II HaJBehMa Heyro;^Ho HapoAy 6hjio je jseAe&e 
nopesa. Joiu BjiaAHKa HeTap I xtho je a«i yBeAe hckr nopes, 
ajiH OHAa o TOMe HHJe xtho hhko hh jifl, Hyje: „Ako he ce njia- 
feaTH A^HaFc, MH 6hcmo ra iijiahajiH cyjiTaHy, h Ta^. ^hcmo 6bjih 
ca CBHJeM Ha MHpy c TypcKOM" — OAroBopnjia My je napoAna 
CKynmTHHa. Ca^ je CTBap nouijia HHa^e: nopes je ycTaHOBJbeH 
npHCTajaH>eM HapoAHHJex npecTaBHHKa — cenaTopa, kojh cy HnaJiH 
noAHHifceHe oprane CByAa no yHyTpainH,ocTH scMjbe. TaKo ce nopes 
KynHO H npHHyAHHJeM cpeACTBHMa, ^unn je sas^a Morao cjiyacBTB 
HesaAOBojBHHi^HMa Kao jaKo opy»c]e npoTHB BjiaAe. Osaj ce nopes 
ABJejiHO na Tpn Kjiace: npBa je Kjiaca njiahajia oa Ky}ie (A^Ma] 
no 1 (})HopnH ; 4pyra no 2, a Tpeha no 3 4>HopHHa. Ha „rpjiHqe" 
8a r. 1835 snaMO Aa je TaAa yKynaH nopes bbhocho 14.227 (f)Hop 
H 40 Kpaji^apa ; a njiara '^HnoBUHUBMa HBHocnjia je 6.286 ^aop. 
H 40 Kpajnapa; TaKo je npeocTaBajio na Apyre AI^^RaBne noTpe6e 
7.941 (j^HopHH. ^y^Hfe HerQA0JiaH>eM roBopu o TencHbH Tlerpa Il-or 
K iteHTpajiHsanHjf?^ Se cxBahajyhH, ah Ty HHJe 6bjio HUKaRse 
iteHTpajiHsai^BJe, Aa je ayTOHOMHJa nojeAnHHJex AJeJioBa 6b ja 
ifOTnyHo 'y8Ap5KaHa, caMO je Te AJe^^oee Tpe6ajio nojiHTiiHKH yje- 
AHHHTH, H y^HHBTH Kpaj H>HxoBBJeM Me^yco6HnaMa H KOjie6aH>y 
H3Me|iy Upne Pope h TypcKc. JeAHOM pnje^H, TnjeM ce H3BpmH3 
npejiaa hs nvieMencKora y ^pHcaBHH skmbot; raj cy npe.ias ceh 
ocjefcajiH c TOM paa^inKOM, mTo cy jeAUH, h to ne MBora, npHSBa- 
BajiH noTpe6y Tora npejiasa h H>eroBe Ao6pe nocJI>eAH^e ; a Bekana 
My je 6iiJia npoTUBHa". Mh snaMO, a^ je obo yBo^eifce noj^eaa y 
OBO Ao6a CTajio AocTa MyKe MjiaAora rocnoAapa, Te je Mopao h 
caM OAHTH jiiviHo Ho Ap^KaBH, Aa Ty ycTaHOBy yBOAW, iuto bhabmo 
iiaj6ojbe M3 H>eroBa nucMa oa 1 MapTa 1834, ynpaBJbeHa rarHhy, 
y KOM Bejiii : „H aKO ca BejinKOM MyK0M oncT caM ycnHO. OBaKOBH 
no'jcTaK TCMcaK je ocof)HTo Mei)y obhjcm napoAOM, koju je jiHinea 
He caMO 6oracTBa no h c|)eAH>era 6Hha". Ochm ApsKaanor paSeiora, 
KoJH je 8axTJeBao ah ce Ap^vaimoj ^unancHJH y 3eM.i>H oTBopH kojh 
H3Bop, H Aa ce y Hapo^^y pasniije ocjehaFbe hckc AyHaioCTH npcMa 
Ap^KaBH H y MHpno Ao6a, h Faruh je HacTojaaao, Aa ce nopes 
yBeAe. KaKo je njieMeuMTo ono cxBahaH>e M.iaAor rocnoAapa, h 
roTOBO onpaBAaBaH^e napoAHora OTnoj)a iipn yBai;aH>y OBora TepeTa, 
Ma Aa HMa npeAJiH>e y HapoAy, A«^ cy na flerpa Il-or h nynaJiH 
y BjejionaBwiHhHMa, KaA je tom naMJepoM oaho! Oh Taj OTnop ne 
npHnHcyje caMOBojbH nero cHpoMauiHOM cTaH>y napoAa, Ma Ad'^HaMO, 
Aa ce HajcHpoMarnnnja Haxnja, a to je KaTyHCKa, npcMAa Hajana, 
OAMa noAJio^KnjiR TOMe TepeTy ap^hbhomc, ao^ihm cy ce cse 
ocTajie npoTHBH^ie, a Me^y H>HMa HaJBHiue Haj6oraTHJe: UjpMHHi^ 



47 

H EjejionasjiHbH. Ho CBaRone cy HapoAy Tennee »prse, mTO ^hhh 

Ap^aBH, KUKO J KpBH TRKO H J HOBi;y ; na aKO I^pHOropi^H, KOJH 

cy Bas^a 6hjih totobh aja CBOJy Kpe npojiHJeBajy sa 0Taij[6HHy, 

HHJecy MOr^lH CXBaTHTH H Ty Ay3KH0CT, HHJe HM CC ^yAHTH ; fl Ma 

heMo BH;yeTH, KaKO jora HHJe Morjia ;^a Kopjena yxBaTii y I^pnoj 
Popa. 

Ha CBaRH Ha^aH sa^a ce, flfl, je MJia^ci rocno^ap cxBa}iao 
cBoj nosan a enepra^HO ra noneo spniaTa. Oh caaje^^eke roAHHe 
oneT name rarBhy : „lipa je aeROjiBKo AHHa Aomao caM as Bjevio- 
naBjiaiia, ^e caM ce aeKo apajeMe 6aBao no sapo^HajeM nocjiosaMa, 
Koje caM XBajia Bory, c Ao6pajeM ycnjexoM cspniao". Obo jianeo 
ray8aMaH>e oko Ap»caBHajex nocajia no yHyTpaniGbocTa Be)i HaM 
oTKpaaa ćpascaa AOMahana, Koja ae »cajia aa Tpy;^a aa aenpa- 
jaTHOCTa, KojajeMa je oneaaABO y cycpeT o^nao, caMo ^a H>eroBO 
OKO CByAa Aonpe. y H>eroBajeM je pyKaMa 6ajia aefe HaJBama 
BJiacT ;(p»caBaa ; ceaaT je pjemasao naTaH>a ea H>eroBa]eM npacTa- 
jaH>eM; caMo npa a8pai(ai&y cMpTae npecyAe rocno^ap, Kao 
r^pKBena norjiaBap, aaje ^aaao caoj r.;iac. 

y. MjiaA) Ba^en, caMnaTanaa, yMaH, o^Banean, pjenaT, Ao6ap 

— IleTap II BMao je caa CBOJcraa, Aa OKyna orojio ce6e rjiaBape, 

Aa sa C060M saaece aapoA; ajia je HBaaoBa)i 6ao sa co6om ocTa- 

BHO y BoKa aefe nosHaTor aaM caora cpoAHBRa ByHaqeBHfea 

(JaBmera noTnpecjeAHBRa y ceHaTy, a c kojom naMJepoM, noKasyje 

iteroBO Ty AJejioBaae, Roje ce orjicAa as cji>eAefeera nacMa BJiaAH- 

Haaa rarafey: „nponijiHJex Aaaa oAnpaaao ce as Bokc KoTopcRe 

r. MaTej ByHaqeBBfe sa PycHJy. y npajcMe aeroBora CTaita 

y BoKB OH ce yHaHHO acKpeaa npajaTCJb (j[)aMHJiHJe PaAO&afea, 

Kojy je OTa^acTBO npornajio sa &e npecTynjieHaja, a aaroBO- 

pHO HCKe OA acTe ^aMHjiaje oahtb KpajyliH no l^paoj Popa 

B TpaacaTB JbyAe, c tbjcm HaMJepenujeM, Aa Mene Ty»ce npcA 

upasHTejbCTBOM pycRBJeM, AOBCTa na caM ne snaM samTo a nopaAa 

^eca. Oaa acTaaa Aa BHJecy mhosbhv aamjia, Aa ce noAnHniy 

apoTHBy Mene; ajia BCAOcraTaK noAnaca oaa cy HaAORHaAHvia 

|ipoMJeH>yjy}ia jeAHy pyKy aa tojibro Havana a nji..feajyfca no 

9ainy paRaje ^Hi^HMa Aa bm ce noAnHmy aa bmc rjiaaapa i^pao- 

N)pcKHJex. r. ByHHqeBHfe BAe npcKO Beia sa Pycajy; jeAaa oa 

kiMHJiaje PaAOH>aha, MapKo PaAOHiah, ae saaM i/ijiu he c H>aM 

IpeKo Bena, ajia npeKo IlaparpaAa, ajia je rjiac, Aa fce npeKo 

[(aparpaAa. MajiocTasa rocnoAaae, ^ejieha ja Aa mhom o6o»eajeMO 

aBHTCJfcCTBO ne tojihko ae 6h niTO aspeRjio npoTaBy Meae 

»cHo, aero Aa ae 6a aa noMacjiao mTo ro^ xyA0 o Meaa; 

ja SHaM, Aa Moja a Mojera oTa^acTaa CToja cvA^a y pyKe 



1 



48 

noMeHyTora npaBHTejbCTBa. H saTo caM yxnTao o6jaBHTH eaM, 

MOjieiiH saine BHCOKo6,;raropo;i,HJe, ^a npeACTaBHTe KOMe cjbeAyje, 

Aa yHanpeAaK 8Hajy, aKO 6h hm ce mTo npeAcraBHjio o noMeHy- 

Toj CTBapH." Faruh je obo iihcbo AOCTasno asHJaTCKOM A^napTa- 

MeHTy ca AOTH^HHJeM nsBJeiiiTajeM oa 27 jyHa 1834. H obo cTpa- 

xoBaK>e BjiaAH^HHo onpaBABJio ce. Bek y H0BeM6py hctc rOAHHe 

nnme My hb IleTporpnA^ H>eroB npHJaTejt ^enepaji IIpepa^OBah: 

„HenpHJaTHH rjiac, kojh je r. ByHH^eBHh OBaMo aohho o neca- 

rjiacHJy h pacnpH npHoropai^a H8Me^y ce6e h HeiioBHHOBeHHJy k 

samoj oco6h one^ajiHO Me je thko, a«* ne Mory nponycTHTH MOJe 

cpAa^THo yHacTnje saineM BncoKonpeocBeniTeHCTBy o6jaBHTn u 

nonpocHTH, inTO 6n Me CKopnje h onmnpHPJe o TaMorat^HM o6cto- 

jaTejicTBHMa HSBHJecTHjiH." B.iaAHKa oAMa y Aei^eM6py OBaKo oa^o- 

Bapa npepaAORHliy : „C HenoBOJbHomky h cHy3KAeHHJeM ^HTao 

caM ona nspaMcenaja, KOJa je r. B. khko o MeHH, TaKO h o obom - 

HapoAy paBHHo no neTep6ypry. HpaBo KaaaTH, ja caM r. B. e y 

BpajeMe H>eroBa 6aBJbeH>a obajc iioanao sa cjia6a, aji' ne sa TaKO 

cacBHM noA.^a ^OBJCKa, Ka ihto ce caA jaBHO noKasao. ^a r. B. h 

HaJMaH>y HCKpHi;y npHSHarejinocTH y cbojhm npcHMa nHTa, oh He 

6h Morao to o mchh h o obom HapoAy, 6ain Aa je TaKo, roBO- 

pHTH, a KaMo jiH y obom cjiyHajy, KaA je napoA y Haj6oji>eM carjia- 

CHJy H KaA HaJBeky k mchh npHBp»cenoCT HMa, jep je rocn. B. i 

nocpcACTBOM OBora napoAa, h hh Majio He XBajieliH ce, ho npaBAy 

roBopekn, nocpcACTBOM ^Mora npeTKa cBCTora IleTpa h mojhm 

iiocTao je H3 HHmra hcuito. ^a je MOJe, coxpaHH Bor, Kao r. B. 

naKocHo cpne, oh 6h sancTa no iipaBOcyAwjy rocyAapa HMnepa- 

Topa y Cii6hp Aomao 36or cbojhx TeniKu nperpemeHHJa, KOJa je 

OBAJe HHHHo. Ho AajieKO nerea 6yA^ Ta noMHcao oa mchc, npcMAa, 

aKO on A^jhe .lasKHa HSMHuijbenHJa 6yAe pacnpocTnpaTU, HaBemhe 

Me ynpaB, Aa ra Ty^HM npcA npecTOJiOM ero hmh. BejrH^ecTBa!** 

HaBOAHMo OBa niiCMu oa pnjc^a a^ pnje^n, Aa ce bhah, KaBse cy 

ce HHTpnre iipoTHBy MJiaAora rocnoAapa CTa.ic paBBnjaTH oAMa 

uocviHJe H»eroBa nonpaTKa h3 PycHJe. Mh cmo BHAJejin HcnpHJaTejt- 

cKe noKymaje n})0THBy ibera h tck je na npecTo Aoinao, h to 

HenpnjaTew!bCTBo caMo je Morjio HapncTH nociiije H>eroBa noBpaTKa 

H8 IleTporpaAa h TaKo cpeknor no^eTKa BjiaAaH>a. Obajc kcMO join 

npH6njbeMCHTw, KaKo je IleTap II HAykH y PycHJy na nocee- 

heH>e npeKo Bena nocjcTHo je McTepHHKa, koju ra je npHMHO 

BeoMa rpy6o. Obo pacnojiojKeibe y BcHy npcMa MjiaAOMC rocno- ^ 

Aapy ujpHoropcKOMC jecTc nocjbCAnua HeyAaiie PaAOH>nfeeBe, h to 

HCTO pacnojioaccHie Tpaje h Aa^be. TaKO cmo bh^cjih, KaKBH ce 

npoTHBHHHH AHMcy npoTHBy IIcTpa Il-or OAMa y noqeTKy aeroBor 



k 



49 

BJiaA{iH>a. Ho ;iia ce oneT noBpaTHMo na ;ijejiOBaH>e Mjia^ora Bjia- 
^aoi^a. 

VI. yno3HaBraH ce ca ycnjecHMa pycKe npocBJeTe, Koje je nox- 
jieiiHO Mopao npoyHaBaTH sa BpHJeMe neTOMJece^nor 6aBjbeH>a y 
pycKOJ npecTOHHinH, Mopajia je 6hth HeoAOJbHna HyaKAa onoj njec- 
Hii^Koj Ayinw, OHOM reHHJajiHOM yMy, ^a ce jiaTH pa^a Ha nojby 
npocBJeTe y CBOjoj 0Tai?6HHH. ^o ra^a HHJe Shjio inKO.;ie y U,pHOJ 
FopH, nero ko je »cejiHO, Aa My A^jere Hay^H ^iHTaTH h uiacaTH^ 
^asao ru je no MamiCTupuMa, Aa ra Kajiy^epH yqe. „Ilpua ocHOBHa 
inKOjia — nume MHjiau Kooruk — CHjia je OTBopeaa na E[eTHH>y, 
i\ 1833. 3a yHHTejbaje 6ho iiosBan IleTap liHpKOBHfe h8 KoTopa, 
H OH je Doieo npeAaBaTH y i^eTBH>CKOM MaHacTHpy. Ha E^eTHH,y 
je TaAa 6mjio Bpjio Majio Kyfea; nero cy 6Mjia 6jiHsy cejia: ^oh>h- 
Kpaj H BaJHne. ^a 6n ce Morjia yHHTH AJei^a hs cbc E^pne Pope, 
u Aa 6h ćvijio Bnine yHeHHKa, IleTap II acnoBao je npa hlkojuh 
ojiaroAJejaHbe. Obh 6jiaroAJejaHHH cbh cy CKopo skbbjcjih Ty y 
MaHacTMpy, kojh hx je u xpaHHO, nnpaBHO, no i;pHoropcKH. Obh 
npBH yHiHimH Chjih cy BehunoM yHHH>eHn momi^h. FjiaBHH je 
aaAaTaic 6mo obc mrcojie, Aa y^H yHeHHKe ^HTaTH, nncaTH h Bory 
ce MOJiHTH. ApHTMeTHKa ce npcAasajia H8Me^y ApyrHJex npcAMCTa 
y npjio orpaHiiHenoM o6HMy. HHTajiH cy i^pKBCHe cjiOBeHCKe K&Hre. 
He BHaivio ra^no, ho M03KeMo npcTnocTaBHTH, Aa je linpKOBak 
AOHHO co6oM M3 AycTpHJe H fivKBape, AaKjie ohc cpncKO-cjiOBeH- 
cice, H8 KOJHJex ce ao CKopa yHHjio h koa nac (aycTpHJ. Cp6a)." 

3a TMJeM ce ocHHBa na Ll,eTHH>y THnorpa4)HJa, y KOJoj je paA^o 
jcAan pyc ca A^a uoMoknuKa i^pnoropna, h Befe r. 1834 no^HH>y 
ce oneT niTaMnaTH KEfcure y Upnoj Popa nocjiHJe 344 r. H8 KOJe 
THriorpa({)HJe usjiasH šefe 1836 r. CpucKii 6ijKeap padu t/ueiha mao- 
dc^a i^pKOGHOMj/ u ?paofcdancKOMy uiimarbij. Ty je BJiaAHKa uiTaMnao 
H npBe CBOJc njecuH'^iKe npon3BOAe: „eZIajeK japocTH TypcKe^ h 
„HeTHH>cKH rTvcTUH^aK", H TO cy 6Hjia npBa H8AaH>a, r. 1834. 
Te HCTC roAMHe Ty je niTaMnaHa h ^^HJKa Il,pHoropcKa" CHMa 
MHjiyTHHOBH}ia. A r. 1835 MHjiaKOBuh no^HH>e BSAaBaTH „rp«^Hi;y". 
^HanaJHo je uito cy TaAa m8 obc uiTaivinapHJe Hsamjie h „IIocjioBHi^e" 
ByKa GTe(j)aH0BBha Kapa^nfea. H-srjieAa Aa je oBa niTaMnapcKa 
pjiAHaa oTHOHCTa rpa^aHCKBM cjionHMa, jep y jy^y 1834 BjiaAHKa 
nnuie rarHhy, Aa nomjhe noBan y TpHJerafee IIlKyji>eBHhy „8a 
HpKOBHa nHCMCHa, Koja caM Hapy^iHO, Aa ce 0A^HJy y ByAHMy ; " 
H TaKO je 6ho lUTaMnan h „Tpe6HHK", aji^ ne snaMo Koje roAHHe, 
jep ra HccnoMHibe HHJcAan nncai^, hhth ce Ta KH>Hra BHuie momcc 
Hahtf, ajiH HMa jom ^v-HBHJex cBeuiTCHHKa, kojh cy ce h>hm cjiy3KHJiH. 

4 



50 

^ajbe IleTap II, a^i IJ,pHa Popa Ao6u}e yHeHHJex CHHOBa^ 

nHiue yripaBO napy Hhkojih : „nameMj HMnepaTopcKOM sejiH^e- 

CTBy HHJe ne nosHaTo, ao Kor CTenena jyHamTBO OBor napoAB 

HaAMaiuyje H>ei^oBo o6pa30BaH>e, aKO ce Mo»ce OBa piijen ynoTpe- 

Chth, a^ ce osnaže CBojcTBa i^pHoropai^a, CBojcTsa BpjiHJex ho joni 

o6«HJeHHJex MpaKOM HeHCKycTBa. HcnyH>eH jby6aBjby npena obomc 

HapoAyi ja yjia:?KeM cua Moryha CTapama, ^a My OTKpHJeM HCTHHe 

npocBJeheifca. Ho Moja CTapaifca, 6yAyfeH ca cbhjcm orpaHa^ena sa 

TO noTpe6HTa cpeACTBa, HeMajy HBKaKBa ycnjexa. y tom TemicoM 

iiojioacajy, ja y3HMjbeM cjio6ofl,y, Aa ce o6paTHM b. h. BejiHHecTBy, 

M najnoKopHHJe mojihm, ^a 6h b. h. BejiH^ecTBO 6jiaroH8BOJiH-io 

napcA^TH, Aa ce npHMC y iicTporpa^cKH Kopiiyc na BacnnTaae h 

HSAp^KaBaifce b. m. BCJiH^ecTBa neTopo AJei;e, H3a6paHe hs cpeAHHS 

HajnpBHJex canoBHHKa npHoropcKHJex." OAroBop Ha OBy Mo,,i6y 

HHJe 6iio noHo.i>aH. MuHHCTtipcTBO je OAroBopHjio npeKo FarEha 

jyHa r. 1835: „Muoru usrjieAH AOKasajiH cy, Aa 6h to sa HpHy 

ropy 6e3nojie3iio 6hjio. H6o M.iaA« JByAH. kojh cy BacuoTaBanu 

ćvLJiii H3Baii CBOje poAC)HHe, 3a6opaBMBinH CBoje o6HHaje h ea^HH 

a^HBjbeiba y iboj, hc mhcjic BpahaTH ce BHuie y CBojy poA6HHy, h 

TaKo paAHJe ocTajy y tv^hm seMJbaMa, CHBajy 6e3nojie8HH cBojeMy 

0TeuecTBy. Ako 6h ce naK h BpaTMjiM y I]|pHy ropy, no HaHf]uy 

{jKHBjbciba, KoJH cy Ay3KHn TaMo OHCT npeAy3eTH H no npeA^ie- 

»:ehnM HiHivia y 0TCHecTBy sa&aTHJaMa h nocjiOBHMa h caMO sacnii- 

TaHHJc H^HHO (jiuio Ch 3a H>H cacBHM 6eBnojiQ3HO.^ Obh cy pasjiosH 

6hjih ca CBHJCM y]vijecHH, h IleTap II Mopao hx je noTnvHO 

yBa3KHTH. Mh cmo HaBCJiH oBaj KopaK B,iaAHHHH, Aa noTnyHHJe 

HCTaicHCMo KboroBO nperHyiic na n})0CBJeTH0M noJby y Upaoj Pop«, 

Koje naM cbjcaohh, Aa ce MjiaAH BjiaAa.?iai^ HHJe y8ajiyAy 6aBH0 

TOJiiiKO y IIeTi)orj)aAy, ivije ce a^bho luioAOBUMa npocBJeTe, h noA 

TciiiKHJeM TcpcTOM y3A"cao, MHcaetiH y TOMe o63Hpy Ha CTau>e 

y CBOjoj oTai^dHUH. OTyAa je noTCKao u OBaj H>eroB sanaj 

npocBJCTH : 

HecpchaH je napoA, 
Kora spaKC tbojo 
Ile CBHJcTae cjajne ; 
A Taj BJeHHO cpehaH, 
Koju TeoH žinacc 

CUOMCHIIKC KBa.Tne 
II xpaMOBo cjajne ! '^) 

Ajih [inje OH TaAa y IIcTporpaAv ocjeTno caMo 0CKyAHny 
npocBJCTc y HapoAy upnoropcKoivie, Hcro jom ko*ihko H>eMy caMOMC 

3) ^p.lH^a r. 18:>6. 



51 

Tpe6a, Aa ce o6pa8yje; sa to Ha6aĐJba cedn KH>irra, H8Me^y 
ocTajiHJex: HCTopHJy Illjiei^epa, IIIpeKa, jieKCHKOH KpoHe6epra, 
npaBHjia nocTHKe, TeopHJy u HCTopHJy yMJeTHOCTH Mejnepca, h ;iipyre. 
KaA je Aoinao IleTap II y KoTop, aycTpHJCKa My sjiacT cse 
oBe KH>Hre 8aycTaBJi>a; Te je 6ho npHHy|ieH, ^a narae (13 ;^ei;eM6pa 
1833) nojiHTH^KOM norjiaBapy y KoTopy cjtc^efee: ^KyAa caM ro;^ 
nporaao, BpaiiajyhH ce h3 PycHJe y MOJe OTa^acTBo, HHr;ye mh 
HHJecy 6hjic 3h6paH>eHe KH>Hre, Koje caM co6om hocbo, caMo y 
KoTopy, ^e mh je najnocjiHJe h KaHOHHK sa^p^can, Bajb;^a ^a ne 
6ox Morao ja mojihteg hhhobho CBpinaBaTn. Ja ce TOMe MHoro 
'JVAHM, co THM rnTo MHCJiHM : KHbHrc KOJc HAy sa rpaHimy HHJecy noA- 
jio^cene i;eH8ypH yHyTpainH>oj, caMo cy Ay3KHH 6HTa caHAynH 
aanenafeeHH, a na rpanai^H h ne^aTH AHrHyTH. Ja ce k BaMa ca^ 
o6pahaM, ;^a mh Kanre, Koje cy no Banioj HapcA^H Ty sa^psKaHe, 
AonycTHTe hshhjcth, hjih mh y8poK jaBHTC, 8a oito ne AaTe, flfi 
Mory npcACTaBHTH komc cjbeAyje.'* Ha oncT y 6p30, KaA cy CTHrjie 
i^pKBene Kanre, niTo je cb. Chhoa niHjbao itpKBaMa no I^pnoj Popn 
HpHoropcKH rocnoAap 6ho je npHHy^eH, ^a nonijbe hctomc norjia- 
Bapy ciiHcaK THJex KH,Hra, na nacTaBjba: „Hsbojihtc Kanre ocmo- 
TpHTH — T. j. aKo He BJepyjeTe cnHCKy — Aa ce yBJepHTe, 
niTo' y HjHMa HefeeTe nafen hh pje^Hi^e, KOJa 6h 6Hjia npo- 
THBHa nponHcy i;eH8ype; h oco6HTy hcTC mh yHHHHTH j!by6aB, 
Aa npeAHMCHOBaHe KH>Hre AonycTHTe HSHHJeTH 8a l^pHy ropy." 
3a oAHoce i;pHoropcKO-aycTpHJCKe OBora Ao6a OBaj HHi;HAeHT je 
Bpjio KapaKTepHCTH^aH ; h a^ HCMaMo obc aokjmchtc y pyKaMa, 
HHCTO ne 6h ce Morjio BJepoBaTH, Aa cy aycTpHJCKe BjiacTH y 
KoTopy TaKo Kviihvuie oBora MjiaAora BJiaAaoi;a, kojh je tck 6ho 
cTynH0 Ha CT0.iHity cB0JHJex AJeAOBa! 

K OBOMe Tpe6a Aa 8a6Hw!be3KHM0 jeAan BHscan Aora^aj y yHy- 
TpamH>ocTH L^pee Pope, kojh ke 6hth oa ne Majie noMofen Mjia- 
AOMe BjiaAaoi;y. To je 6h^io OTKpnke moHh cb. IleTpa ^eTHH>cKO^a. 
ToA^^He 1834 y o^h •Z[yqHHa-AneBH. ycjBeA jaBJbaH>a y cHy cbomc 
HacJbeAHHKy, no AoroBopy CBeniTencTBa h naBapa, 6ho je otbo- 
pcH rpo6 ITcTpa I-or, Kora Ha^y iyejioKynHa y hctom CTaH>y, KaKO 
cy" ra 6hjih hojiomchjih y rpo6 npnje HCTHpn roAHHe. Ha JlymaH- 
^ae je cbćto thjcjio CBenano h8 rpo6a nsea^eno h y hctoj Mana- 
cTnpcKoj i^pKBH H8Ji0HceH0. TOMC Aora^ajy MJiaAH MHTpono^HT 
HSAao je nporjiac, kojh obhko rjiacn: „Oa nac BjiaAHKe IIcTpa 
n-or IleTpoBHka CBeMy HapoAy i^pnoropcKOMC h 6pACK0Me o6ja- 
BJbeHHJe H no3ApaB. Ha 8HaBbe bh AajeMo, 6jiaroHecTHBH napoAC, 
KaKO CMO ocaMHajecTora oBora MJecena na JT^jHH-Aan oTBopnjiH 
rpo6 6jiaHceH0 h CBemTenononHBraera npeAKa Mojera h apxHna- 



52 

CTHpa Bauiera IleTpa, h iioiuto cmo oTBopHjiH rpo6, hriujih cmo 
i^jejioKjiiHo H CBCTO THjejio Ao6pora H cBeTora apxHnacTHpa 
Hamora. 3a to, 6jiaro^ccTHBii napoje, mh BaMa pa^ccTHO h o6ja- 
BJbyjeMo o TOMC cpchHOMe Aora^ajj, jcp6o SHaiHo, Aa i^cTe 6jiaro- 
Aai)HTH CBeMoryhera TBO[)i;a, kojh bh je Baiuera ji,o6])ovs, oi^a, 
KpjcTiKora iiacTHpa i;pKBe h CTa^a XpHCTOBa, saraera (^paHHTe.i>a 
H n86aBHTejba nocjiao Me^y BaMa y CBCTOMe THJejiy, a^ KaKO je 
Cho y cMpTHOM acHBOTy roTOB sa Hac A^TH Ayniy h THJejio, TaKO 
Aa My ce mojihmo, a^ h oaAa KaKO CBeTurejt h yroAHHK Bomch, 
CyAe MOjiHTBeHHic CHOMoryheMy Kory aa nac, KaKO 3a CBoje chhobc. 
Ja MHCJiHM, 6jiaroHecTiiBH xpnmiiaHH, Aa naMTUTe bpi pHJeHH cb. 
neT|)a, icoJH BaM je roBopno, Aa skubhtc y cjiosh, MHpy h jeAP>H- 
CTHy. Obc CBCTe H 6o5KaucTBeHe piije^H, ja mmcjihm, Aa je CBaKH 
OA BHC Apsi^ao Ha cpi^y h aok^ich ce Huje obh yroAHBK Bomn 6ho 
]vie^y BaMa nojaBiio; a caAa naAaM oe Aa keTe nx oco6hto Ap^aTH, 
jep6o BHAHTe oHora, kojm bh hx je roBopHo, Me^y BaMa CBCTa h 
iyejioKynHa. II bh ctc yBJepeHH, ja mhcjihm, Aa kojh i;pHoropai; 
iiehe Ap^KaTH c.iory, MHp h jeAHiiCTBO, Onke My CBeTH tlerap 
caiiepuHK H Ha TOMe h Ha obomc CBHJeTy; Hero kojh niTO HMa 
Mei)y co6om neMHpn, cjioiHCHTe ce h MnpHTe, h TaAa fceTe 6hth 
I>ory iiobojijHh h BauieMy CBeTHTejby neTpy. 3a Apyro Bac Bory 
nj)eiioj)y'ivjyhH h H»eroBOM yroAHHKy HOBoo6jaBjbeHOMe CBeTHTejby, 
ocTajeM cBaKOM Ao6po5Ke»i>aTeji>. U,eTHi*>e, Ha •Z[yqHH-AaH, 1834.^ 

KaA ce OBa npepaAoena BHJecT ^yjia no napoAy, upnoropuH 
XH^TiaAaMa iiOBpBe na H,eTHH>e, Aa ce noK^ione cneTHJeM MoiiHMa. 
Mhofh cy rjiaBapH h CBeuiTeHHi^H HaA H>HMa oa paAOCTH njia* 
KajiH. ■*) 

Onaj Aoraraj ce HMa iipHiiHcaTH npaBOM npoBH^eH>y Bo»ch- 
jcM. IleTaj) I, Kojera je ^rcnua napoA noniTOBao Kao CBCTa, h kojh 
je Kao TaKan cbojom iJocjbeAtt>OM pHJeuH 3ay3Aao CTpacTH h yMH- 
j)HO saKpBjbena CparcTBa h iijieMCHa, Te iiocjiHJe H>eroBe CMpTu 
MH BHAHMo Aa MHp y 3eM.T>H Tpaje — Kao CBCTHTejb fee BefeoM 
cnaroM 6aaroTBopHo yTHnaTH na napoAHo jcamhctbo h MHp yHy- 
TpaniR,H, lUTo je MjiaAOMe B.7iaAaoi;y y bc.ihi:c o6jiaKiuaiuuio H>eroB 
TeuiKH no^iOHcaj y noHeTicy yBa^aiha yHyTi ;inirt»e Ap^KaBHC ynpaBe. 



■*) ^.ITpocBJcTa," r. 1, ch. X. — y obom npor.iacy cTOJii, a« ce rpo6 
OTBopiio ua eIy*jnn-AaH ; tuiii ce to MMa OAHOcnTii na cBc^ano no^iaraibe H3 
rpo6a y Iimbot, jop ce to y iictii /{hh, icaA je rpoo 6no OTEopen, h hhJo 
Mor^io jiaBpiiuiTii. 3a to cmo mu iipiixBaTn.ni ;i,aH 17 oKTo6pa, y 04H J[y4nua 
AHCBii, KaA je rpo6 6i\o OTBopen, no MeAaicoBiihj, kojh je to Hyo oa ohcbh- 
Aa^a. ' ' ^ 



53 

VII. H ca^a je BpnjeMe Bch, fl,^ ce o6paTHMo uaciiojbauiH^e uoojioBe. 
3a B|)HJeMe MjietanKe peiivCjiHice BoKa KOTopcica je 6H^ia iioa HpKBe- 
HOMJypHCAMKi^njoMi;])HoropcKHJex MHTpoiiojiHTa, KOJH cy HMajiH y rpa- 
iiHi^u MjicTa^KC pe[iyruHKe ji^nn cuoja Manacrnpa: CraibeBuke ii MaJH- 
He, y KOJMJcMa cy KaA h Ka^ h CTOjiOBaviH. Ilocanjc iia^a M^/iura^iKe 
peny6jiHKe ITeTap I 3a iicko BpnjcMe HMao je u CBJcTOKy bjiuct y 
Boku, na iioiirro je Mopao, no bo.i>u i^apa A.ieiccanApa I oi % ocTa- 
BiiTH BoKy AycTpMJH, oBa je ocTaBH^ia Ha MHj)y CHJCAora H yBpHJe^e- 
Hora MHTj)onojiHTa, kom je 6ujia 0Ay3eTa u npKBeHa Baacr HaA 
Bokom, ne AMpajyiiH nHTaii>e o noMeHyTnjeM MauacTnpiiMa. Ona je 
»icKajia Konan AaHax OBora CBCTora HOBJeKa: ko je snao, mro fee 
HacTynHTH iteroBOM cMphy! A uito je o^ieKUBa^ia AycTpnja, mu 
MOMceMo Hara^aTH, no oHOMe noKyuiaiy ryBepHaAyi)OBOM. Ejie FarHk 
AOCTaBJba TaTMUiqeBy y Beny : „Oa^^ H3a Tora (t. j. H3a ocyAe 
npoTHB P., Koja je 6njia 17 hob.) 21 HOBeMopa 1830 r. aycTpHJcKa 
BjiaAa ^opMa^no je 3axTJeBajia oa PaAa IleTpoBuha, Aa CBe 
uoKpeTHo MMan»e, niTo npiiuaAa llerpoBiihuMa, usncce m3 Mana- 
cnpa CTaifceBMha, koju je caAa y pyKaMa m)uoi^opana, a.i koju ce 
To6o»r"uajia3Hr na aycTpHJCKoj seM./'bH, n kojh je noKojnoM MHTpo- 
no.iiiTy 6ho ycTynjbeH caMo 3a BpnjcMe ft»croBa jKUBOTa, a caAa 
Tpe6a Aa ra 3ay3Me aycTpHJcKa Bojcica. Il^pnoropuH cy Taj 3axTJeB 
OTBopcHO OA^HJiH, H caAa TpeCia HCKaTH nen pHJćiTHHJex noc.i>eAHi;a.** 
A neTpy II-oM MCTii Fariih unuje: „JaB.T>aTe mm, Aa BaM aycTpHJ- 
CKO npaBiiTCjbCTBo yrpoHcaBa 3aBjiaAaTH MaHacTiij)0M CTaibeBiiheM, 
KoJH ce, KaKO Bw roBopiiie, y npeAJejiHMa npHoro|)eKHM HaxoAM. To 
MM je CTpaao ^yTH, n jeA»a Mory BJepOBuTM, Aa he aycTpHJcKO 
npaBHTejLCTBO 6e8 pasjiora h TBpAora ocnoBanHJa iioaooho npHCBo- 
jeHHJe HHHHTM, 6yAykii cy My ao6[)(> no3HaTa iipaBa napoAax, 
KOJa OHO yMHJe yBa^aBHTH." y cBaKOM Cviy^ajy npenopyaa, Aa y 
o6paHH CB0Jnx npana „na6jbyAaBaTe ciohom h AJeaoM 6viaropa3y- 
MHJe, yHTHBOCT H iioKopHocT. OBa o[)yjKJa ynoTpe6jbaBaJTe, na 
feeTe BOSTopJKi'CTBOBaTM." Ha CKopo H3 OBOi^a nucMa oner FaruK 
uMuie (13 AeiteM6pa) neTpy II-om, Aa H3 cbc npeinicKe o to^mc 
upeAMeTy, jotu ne movkc Bnarn, oa Ka^a npuriaAa pe^ieiin MaaacTHp 
HpHOJ PopH, na nacTaB^i>a : „lIpHTJavKaHiije avcTpuji^aMM Mana- 
CTHpa CTatt>eBiiha, aico je ocnoBano na napriAiniM n])anHMa, TojecT 
na TOp^cecTBCHiiM AoroBoi)HMa n Tj)aivTaTiiMa movkc uiith cnpaBe- 
A«5>HB0. AycT|)njnH cy no saKM^v^eniiMa Me];y jerJi^mcMcuM Ap^i^anaMa 
1814 r. y BjenH A^^i'OBopnMa iipHoopjcMii Bou'oKoropoKv ii[)()mu{- 
i^HJy u npeAJevie mctc npoBiiHniije iipiiAULiM iia ocHora injii rpaic- 
TaTOB HBAaBHa cocTojanj4MX iMci^v uiiBnioM BeneunjaucKOM peny- 
(^iiMKOM H nopTOM OTOMaiiCK.^M OiiM T[)aicTaTH c;iy:Ke npaiiHjiOM 



54 

KaKO 8a aycTpHJi;e, koJh ca^a 8aMJeH>yjy BeHer(HJaHCKy peny6jiHKy, 
TaRO H sa Bac, koju ca^a 8aMJeH»yjeTe nopTy 0T0MaHCKy. AycTpHJinH 
HMajyhH y pyKaMa hcth TpaKTaT, 6es cyMH,eHo Ao6po no8Hajy 
rpaHimy BoKO-KOTopcKe npoBHHi^HJe; a bh He HMajyfcH pe^enora 
BeHenHJaHCKO-TypcKora TpaKTaTa y pyKaMa, ne 8HaM, 8HaTe jih 
AOKjie cy npe;yejiH I^pee Pope h TypcKe. Ja 6h paA, Aa bh xoAefeH 
y TMHHH, He nocpHeTe h ce6H spe^a He y^HHHTe." JlfiiJbe CTaejba 
nHTa&e, ^a ne 6yAy to Sajia Ao6pa BeHei^HJaHCKa, Koja je peny- 
ĆJLUKBi 6}AjiSi ycTynHjia BjiaAHKaMa, kojh cy hmhjih AyxoBHy Bjiacr 
Ha^ npnBOCjiaBHHJeMa y Bokh, ^a y:KHBajy AOxoTKe H>HXOBe, ^oKJie 
ynpaBj!bajy HCTHJeM cTaAOM ? Majune, ApyrH MaHacTHp 6jiviBy ByABe, 
rarafe mhcjih, ^a je 6e8 cyMH>e na seMJbH BeHenHJaHCKO-aycTpHJ- 
CKoj. Ako ce ne sna^e, oa KaA je i;pHoropcKH ujivi MHTponojiHJCKFi, 
KO ra je Kynno h oa Kora, HHJe KopncTu, Hero lUTeTe h cpaMOTe 
npHCBajaTH Ty|ia Ao6pa h CBa^aTH ce c AycTpHJoM. „OneT bem 
noBTopaBaM — 8aBpmyje FarHk — ^a aycTpHJi;H 6e8 Tep^ora 
ocHOBaHHJa H jacHora npasa naniTa HefeeAy hhhhth.^ IIo obomb 
yciiw!baBaH>y pycKor A^njioMaTa, Aa pa3yBJepH IleTpa Il-or, 
BHAH ce, KaKO je TeniKo 6hjio Upnoj FopH ycTynHTH AycTpHJH 
OBa ABa MaeacTHpa ca AOTHHHHJeM seMJbaniTeM. C I^CTHaa 
ce OAroBopHJio na aycTpHJCKH 8axTJeB : ^a je BCJiHKa pasjiHKa 
B3Me^y osa A^a MaHacTupa, jep je ManacTHp MaJHHe HCTana orpa- 
^en na MJicTa^KOM 8eMjbHinTy, ajin cy ra orpaA^JiH i^pHoropcKH 
MHTponojiHTH ; a CTaB>eBHfeM fl,SL ce najiaae Ha i^pnoropcKOM seM- 
jbHmTy. IIIto ce THHe caHHTeTCKor KopAyHa r. 1820, HCTHHa je, ;i,a 
je y CTaH>eBHfeHMa 6Hjia aycTpHJcKa caHHTeTCKa BjiaCT, sljiu sa to iuto 
AycTpHJa HHJe HMajia Ha rpaHHi^H cxoAHa SAannja ; aji thjcm 
Ao6po^HHCTBOM sa o6je CTpane hhjc ycTyujbeH ManacTHp, hhth ra 
je AycTpHJa ocBOJHjia, sa to ra je oneT h ocTasajia, KaA je 6ojih- 
jecT npomjia. (^. A.). A na yMOBaH>e pycKe A^njioMamije HMajio 
ce niTO OAroBopHTH. lipnje CBera: koJh je to yroBop TvpcKo-Mjie- 
Ta^KH, mTO yAapa rpanHi^e M3Me^y MjiCTa^Ke peny6jiHKe h I^pae 
Pope? ^pyro: h Aa sćvuhu nocToJH Taj yroBop, I^pna Popa HHJe 
6Hjia H>HM o6BesaHa, jep je 6no o h>oj yqHH>eH a Ces ae, noniTo 
HHJe HHKaA TypcKa HaA h>om y:KaBajia cy8epeHCTBa. Ha npoTHB, 
na E[eTHH»y y ManacTHpcKoj phshhhh Hao^H ce xpncoByjba, kojom 
je rocnoAap i^pnoropcKU UsaH U,pHOJeBHii r. 1482 nocTaBHO rpa- 
HHi^e cayHenifeeM npecTaBHHKa KoTopa h ByABe, kojh npa CBp- 
ineTKy xpHCOByjbe Be^e : „Ma cbh BHHierioMeHyTH j!byAHe hihhm 
(t. j. c HBaH6eroM) OAefea, iioAnHcyjeMo ce cbojhmh pjKaMtr: Kaico 
CMO rpaHHne CTasajiH h yTBpfl,\iJiii : — Aa njin nam Han ročno- 
AHHa MsaHa 6h ce nama' koju ^ojaK a Kojy oa OBajex rpaaai^a 



55 

noMJepa, ^a ra npaB^a CMpTHJy ocy;^H: y abhjc Kannajicpnje 
nncMa ocTasucMo : jeAHy rociioAHH HcaH y PberoBy KaHi;aJiapHJy 
HE I]^eTHH>y, Apyiy MH BjiacTCJia KOTopcKa y naiiioj Kani^ajiai)«]« 
y KoTop." y TOM TaKo CBCHanoM aKTy iuioaumo: „OTo.ie y cped 
uojba đt/djbancKoea k|X5t. TpaiiHna ;i.eceTa, u otojic CTpaHOM na 
BOAy Koja ce BBame TonjiHcu. Pp^H^i^a je^aHajecTa, c Tonjiniiia 
Ha Bpx 6pAH KocTauHne. Orojie na jas rpanui^a ABanajecTa -[- 
OTOJie xo;i,efcH cBe iio Kpajy Mopa na Kpajy oa MJecra BuroBe 
rpaHHi^a TpuHajecTa: OTOjie HAyl^H na Kpajy cejia e^I>eiiieBHh na 
cmapa nama cojiu^a upaencM upaj Mopa y daniimi r[)aHHi^a fieTp- 
HajecTa." y oBHJeM rpannnaMa TaMan 0CTajy [JOMeHyTa a^^ Maua- 
CTHpa; M OBa norpanHMHa jiHUHJa iipoTtriiyTa je a^ Mopa caMo 
Aa 8axBaTu Co.iuaa^ Koja cy Cnjia KpyncKo AoCpo HeMaitaha, h 
Kao TaKBO iipHJeiujio na UpnojeBiihe, Te hm cc HHJe Morjio ociio- 
pasaTU. Obo je 6ho jca^hh A^KyMonaT CBpxy rpaHHna H8Me^y 
BoKe, OAHOCHO H3Me^y MjieTa^Ke peny6jinKe h U^pne Pope, na kojh 
ce Morjia nosBaTH IJ^pna ro[)a, h kojh je sa H>y Baa^Ho ; ajiH ko 
joj je 8a BpnjeMe lleTpa Il-or npHsaaBao HeiipeiCHAHOcr HesaBHCuocTH 
GA AoCa l],piiojeBHha ? Ha cBaKH lia^iiiH, iiHTaite je 6iuio oa*io- 
sKeno OBora nyTa, a^ ce KaiiiH>c oneT noTaKiie h pnjeiiiH, Te he 
ce yHaupHJeA o H>eMy ouinHpHHJe roBopHTH. 

VIIT. CaAa Ha peA AOJiasH jeA^H hobh cvcjoa Upnc Pope, c KOJnjeM 
fee rieTap II HaJBHuie iiocjia HMaTH. To je A,iH-iiama PnaBan- 
6eroBMk — CTO^eBHh, Kojera Beh iiosnajeMo h3 r|)aAaimeBHhene 
6yHe. lldiuto je MaxMyA-naiua 6ho yracHo 6()caHCKy ()yuy, Ph3- 
BaH6eroBHfe je 6ho nosBan y H,a])HrpaA, rAJe ra je cyjiTaH ijjjh- 
MHO c BejiHKHJeM iio^acTHMa, na ra je nocjiao y iiOMok PemnA- 
namH, kojh je BojeBao y Ma.ioj Ashjii npoTHB MexMeA-AjiH-nauie 
MHCHpcKor. Ty My je cpeka ohct iioCviVHCHvia, a^i cre^e HOBHJex 
3acjiyra koa cyjiTaHa, koJh My y narpaAy iipeA^oiKH, Aa Ćupa Be3H[)- 
CTBO, Koje McejiH. PMBHaHCeroBHk TaAa 3aM(),iH cvJiTana, ji^n oamJcjih 
XepneroBHHy oa Bocne, iia a^i My fl,^A^^^ nacv-bCAHo BesnpcTBo 
Ha A Xepi;eroBHuoM. II cyjiTaH My Ty ^eji>y HcnyHH. 

y MocTapy cy 6hjih oKyiijbeHH cbh r.ianapH h3 cne Xepne- 
roBHue o CnacoB-AaHy r. 1833, a^ Ao^icKajv iionora cBora BCSHpa. 
Kha je CTHrao y Mocrap, iipoA cunjcM oi:ync7>enHJcM impoAOM, 
Typ^HMa H xpMHikaiiHMa. iipomiTan je ono napcKH (|)cpMaH, kojh- 
jcM ce A..iH-nama nocTaBjba 3a HaOci.eAUora uesHpa xepi^erona^- 
Kora, najecaM Bcsnp y3eo pnjem „Mene .T>yuH ^ecTHTH nap uain 
cpAci'iuo H 3a TO Me iiocTamio Tpchcra a<> ce(5e. Hvaho mh je 
Be3Hj)CTB0, AH CnpaM iiauiajiyic ic:>jii xoky ; aa' ja UMJecaM xtho, 



56 

Hero Aa oamjcjih Xepi^eroBHHy oa nania^yKa 6ocaHCKora, h obo 
cy pcAOM xepi;eroBa^KH 0Kpy3H : iipvi jenojbcrcH, TacjiHJ^HHCKH c 
KojiaiuHHOM H IIIapaHi^H c ^po6H>aKOM; naJEH^KH, neBecHacKH, 
HHKiDiiliKH, jF>y6HHo-Tpe6HH>cKH, CTOJia^iKH, no^uTejLCKH, 6jiaraj- 

CKH, MOCTapCKH, AyBHaHCKH H IIO OKpyra KOH>HHKOra, niTO je c 

OBC CTpane Hei)eTBe. Obo je CBe Meim a^to, mojoj ;ijei;H h mom 
poAy ; a obo caM yqHHHo Aa ee 6n Morao AohH y Xepi;eroBHHy 
KaKaB HeBaAao nama. Ja caM npoMHcaHO Aa je 6ojbe, ah ja Kao 
A0M0|)05an yiipaBjbaM Xepi;eroBUHOM, nero kojh Ty^HH; CBOjoj 
KyhH HHKO HHJe sjioTBop. Ja iiy CBaKOMe cyAHTn iio ^hctoj npaBAH. 
Xepi;eroBa^Kn Typi^H HCTuiia y^HHHJiH cy mh mhofo sjia, ho ja 
HM nj)ainTaM. Ko ocjie y4HHii KaKBo sjio neMa My mhjiocth. ETpa- 
BOMe ^OBJeKy, 6ho oh TypHHH hjih paja, Ciihe BasAa MJecTa 
KOA Mene. Typi;H rpal^anu nehe iiJiahaTH HHiUTa hh mchh hh 
i;apy; caMo TypnH 3eMJbo;ye.mn, H3y3eTicoM xapa^a no rjiaBana, 
njiakake hcto Kao paja. y XepneroBHHH Cake ao 16*000 Kyfea paje, 
ona he njiaharu HHpy iuto je ^apeBO, a Menu oa Kyfee caMO no 
jeAan (J)HopHH na roAMHy, uito ke mh Aocra 6hth, jep HMaM AOCTa, 
uiTO c}?' MM npeTUH ocTaBHJiH. Oa Aanac u nje HUKOMe oa noTpe6e 
Aa HAe i;apy y CTaM6yji : cbo saM CraM6yjia — MocTapa, a cbo 
BaM i^apa y MocTapy! Koa Mene bh nnje oa noTpeCe npenopyKa, 
KOJe 6a Bac Aoiujie napa, nero KaA je KOMe KaKBa Hy5KAa — cao- 
60AHO y onanuHMa 6e3 riHTapta ncKa aji^e npaso k mchh. Ja caM 
OHaj HCTH AjiH-ara, uito caM npnje (jiio; ja liy caM o6yhH onanKe 
H ryH>ai;, h njemKe iiy oahth KyA Tpe6a." TaKO je ^pHa Popa 
Ao6HJia y HOBOM Be8Hpy cycjeAa cicopo uo.iyHe3aBHCHor rocnoAapa 
XepijeroBHHe, h to CTapor njiCMuha xepneroBna, npnjaTCjba xepi^e- 
roBaHKiijex xpHiukaHa, KOJiiiico My je to saKOn AonyiuraBao. Ho 
TypcKH 3aK0H y tojihko je 6ho tovku xpiiiuhaiiiiMa iioa noBHJeM 
BesHpoM, y KOJiiiico cy UMajiH npaBa. Aa ce 6o.'F>eMy oa ifcera HaAajy. 
Mh cmo BHAJejiH Aa cy jimctom XfpneroBa^iKn xpHiuhanH 6hjih y3 
AjiH-ary, kojh je caM y CToaa'^iKOM rpaAy y3Ap^ao 3acTaBy cy»i- 
TaHOBy, y 6yHH Pj)aAaiuqcBiiheBoj, aok cy xepi^eroBa*iKii Typmt 
6hjih ycTajiH jihctom npoTiiBy ihera. Ha ^iiim cy Cii.3ii 3a to 
Harpa^eHH? ^a cy 6ap ćajiu H3JcAna^en» Typi^iiMa y cuoceHby 

TepeTa! Ajih HuaK mm je 6hjio jiaKiue; 6hjim cy ctckjim nacjiona 

KOA AjiH-narae y ci>aKoj HyyKAH ; oh mm je AOiiycTHo h 3B0Ha no 

HeKHJeM i^pKBaMa; y onhe cy 6h.im Majio oAaxHyjiH. A^h xepi;e- 

roBa^Ke o6jiacTH, norpanH^iue Upnoj Pop«, Kao iKyiia UHKuiHhKa, 

rpaxoBO, ^po6^>a^H h lUapaHUH cbc cy ce BMine ocjuhajin y cbcsh 

Ca I^pHOM FopoM. 



67 
IX. IleTap n noBpaTHo ce hs HeTporpa^a c yBJepeir>eM. flfl. 

pyCKO nOKpOBHTejlbCTBO HaA HpHOM PopOM JCJIOBJbaBa MHp c 

iiorpaHH^HHJeM TjpcKHJeM noKpaJHHaMa, h sa to je iteroBa Cpara 
6Hjia, A^ c AOTHHHHJCM BJiacTHMa CTjnH y ijperoBope, KaKo fce ce 
MHp iiorpaHiriHH y3Ap2KaTii. Oh je iipBH KopaKe hhhho, iispH^HO 
ĐejieliH, Aft „HMa HapeA6y oa nainera noKpoBHTejba h H>eroBHJex 
caBe3HHKa, a^ ce iioMHpnMo c noAaHHnnMa BHCoKe nopTe, o6ehLa- 
Bajy}iM HaM, Aa fee h Ha^ajiHni;« TypcKH, nana norpann^HH, HMaTH 
Ty ncTy HapeA6y oa cyjiTaFm, Aa 6yAy c Haaia y MMpy...'* tc 
Hx ja noauBao a^ yrjiaBe cacTaHaic, „Aa obc napoAe MHpHMo." 

Oa CTpane xepneroBHHe ao6ho je oAroBop oa XacaH-6era 
Pecyji6eroBHha, Aa je oh OApe^f»H ca chhom BCBHpoBHJeM, Aa ce ca 
HpHoropcKHJeM HsacjiaHimuMM cacTaHC y HHKmHliy, a«« MHp Me^y- 
co6nH yTBpAe; na My na to BjiaA"KJi OTiiHcyje, Aa My osHauH a^h, 
KaA fee y HHKmnhy 6hth, h „uito ce Tn^e 3Kyne h HHKiiiHiia ja 
6hx Bac. KaKo pa3yMHa HOBJCKa, mojiho, a^ Taj iiocao CTane, AORjiena 
ce MH cacTaHCMo, a KaKo ce mh cacTancMO, BJepyJTe Aa fec ce Ta 

CTBap *iaCHO CBH^bTH H BH hcTC AOBOJbHH (IhTII. CaMO npHHeKaj TC HCMO- 

JTe Aa Be ^iccobh HeBavi>ajiH JbyAH o6paTe, Aa nonHCTe Mcyn^T>aHe chjiom 
naroHHTH ; jepe Me CTpax, aKo hx no^ecTC chvIOM naroHH th," a* 
py3KHHJa |)a6oTa hc 6yAe, a mh kcMo cbc to homhphth, aKo Bor 
Aa, KaKo ce bhahmo. II 6yAHTe yBJepeHH, Aa caM ja npann npa- 
jaTCJb CBaKojera iipaBora Qjiyre cyjirciHa M-ixMyTa h 6hth hy aok 
caM MCHB." Obo je iincano 1 jaHyapa 1834. Haa Tora ce llcTap 
11 r.;iaBOM cacTaHy ca BesHponHJeM HsacjianHUHMa 13 4)ef)pyapa, 
c KoJHJCMa MHp yTBj>AH; ajiH cy TypnH oAMa iiocjiHJe Tora cacTaHKa 
BJepojiOMHO naiiajiH na JKynjbaHe, iieTHHV hm nocjcKjiH h CTOKy 
OTCJIH. KaA je to nyo IleTap uHine Xacaii-6ery, 3 MapTa: 
„Ja 3HaM Aa fcein pehn, Aa je to 6e3 TBora Beaita 6hjio, ho ja 
ce ne Mory o tomc yBJej)nTH aoicjic-foa hc uhiucui Be3Hpy, Aa 
HaKasKC one, koJh cy to sao y^iiUHwiH h Aa Bpare croKy (J)aMHjiH- 
jaMa nocjeqtHHJex." y hcto Aooa iihuic BjiaAHKa rarHiiy: „y3 
OBaj HCTH Moj iiyT lio dpAHMa cacTajao cum ce oa Xacaii-6eroM 
Pecya6eroBHheM h ca chhom aeanpa xepneroBanKora c koJhm caM 
yMHHHo Me^y upnoropuHMa h xepneroBHHMa Miip; ho joui HHJecaM 
6ho hh na H,eTHif>y A^iuao, h Bct cy TypLtH xepneroBanKH ca 
3uaii>eM HCTora XacaH-6era nocjcican na npHJeBaj)y neTopHi;y 
i^pHoropana h vsojih hni njiiijen oa 1200 opana''. y 6p30 h3 1 OBora 
HHCMa, 8 MapTa, »jiaAHica oiict ininie ParHhy: „C HeicuHKO CT[)aua 
AOinao mh je i\iac, a*!- ^^^ neanp xcpi^eroHa4icii iiocjiaTH BqicKy Ha 
/Kyny h tcic iuto HMJe nojcrca yAapHaa. jK\o mh je onjcAHHJoN xpH- 
CTHJaua /KyiicKHJex, kojh he hcbhho iiocTpaA^vrn OATypaKa, jep oBHJex 



58 

OABHme MHoro, a OHHJex Bpjio mhjio je. Bor neica hm noMoace ! ^y- 
njbaHHMa, koju cij easda c ItpnoM FopoM y jedno đujiu, h kojh cy 
Me^y C060M CKOii^aHH cajy80M cpoACTBa, KyMCTBa, h npHJaTejbCTBa, 
o6jiH7iCtt>H ^pHo^op^H H 6p^aHii Aafee iioMofe." A XacaH-6ery 
Pecyji6eroBMfey iiiiuie: „Hyo caM, Aa BojcKy nepuni ea SKynji»aHe 
Aft yAapHin, ho ja Te mojihm, a^i ce iipo]^eiii Tora m ^a rjie^am 
jbenmti na^HH; e Morjio 6h na Ta na^HH rope HsaliH h sa jeAHy 
H sa Apyry CTpaHy." IIIto je 6ho yp))oic OBOMe HacpTaH>y na 
3Kyijy HHKiuHhKy? y obom hjioahom Kpajy h jyHaHKOM njieMeHy 
xepuieroBaHKOM hchbjcmm cy sasAa eaMH xpiiCTJaHH, ua cy caAa 
XTJejiH Typi;H HHKinHhKH, AH. ce TyAa paiuu))e. Typi;H cy CMaTpajiH 
SKyny Aa ciiaAa y oicpyr HHRmHhcBH, HaA kojhm je HMao BjiacT 
xepi;eroBaHKH Besup; a IleTap II oneT CMaTpao je »cynw!baHe Kao 
ocTajie ^pHo^op^e, ^jep cy sasAa c IJ^pnoM FopoM y jeAHO 6hjih," 
H sa TO rarMtiy oTBopcHO nHme, Aa he oćjium&u i^pHoropi^H h . 
6p^aHii npHCKOHHTH y noMofe acynjbaHMMa. Ha csaKti ua^uH onaj rjiac I 
niTo je 6ho CTHrao BjiaAMi^H, HHJe ce o6mcthhho : hjih je caM sesap j 
y8Ap3Kao Taj noxoA na 3Kyny, hjih rjiac HMJe 6ho ocHOBan na 
HCTHHH. Ajih MH BHAHMo obaJc OA«^y^uocT FTeTpa II-OF, KojoM CTyna 
y o6paHy 3Kyne h koa xepT^eroBaqKor ĐcsHpa h koa pycKora 
KOHcyjia y ^y6poBHHKy. 

TaKo^ep je c npojteha 1834 MHp 6ho HapyineH ca CTpane 4 
ap6aHainice. TypnH HariaAajy cejio JacTpe6e h y tomc cyKo6y 
nocjcKjiH cy hm i;pHoropi;H HeKOJiHKo rjiaBa, Koje hm IleTap II 
Bpaha ca OBHJeM iihcmom: ^BeroBHMa, araMa, caaxHJaMa h CĐHJeMa 
Typi^HMa noAropH^icHJeMa h cnyiiiKnjeMa. ^aeac cy naM Aomjiu 
6p^aHH 6jejionaBjiHhH h aoumJcjih hckojihro rjiasa, Koje cy bh 
nocjcKJiH, KflA^i CTe yApH.^H na Haiiie cejio JacTpe6H. CMaTpajyfeH 
MH Ha Bac, H aKo ^ecTa nanaAaja ^HHHTe, KaKO h Ha Apyi'o hcjio- ^ 
BJe^ecTBo, MH ce unjecMO Morjiii iioxBajiHTH c obhjcm rjiasaMa, 
hhth je Harne cpi;e y tomc necpeTJbeMy ^ejiy HHKaECBora saAO- 
BOJbCTBHJa Hhuijio. 3aTo Bii H uiHJbeMo rjiaue Bauie 6pafe^. HaTpar, 
H npHJaTejibCKH bh roBopHMo: Aa ce ocTaBHTC yAapatt.a na uame 
KpaJHHe, jepe AOHCTa nac hmjc »cejba, Aa c saMa y HeMHpy »chbhmo, 
KOJiHFco uopaAH Hac H Bac, TOjiHKo BHuie nopaAH Buraera i^apa, 
Kojera a^i xoiieTe c,iyniaTH, snaMO Aa hc Chctc HHKaKBa naAC- 
HHJa yHHHHjiH Ha BHMa norpaHH^ne napoAC. H snaAHTe Ao6po, 
Aa CMO MH KaJHji c BaMa 6hth y MHpy h cuoKojcTBHJy, caMo aKO 
y8xoheTe bh c naMa. Ako jih hc KhecTe, kukbom hh MJepoM y8MJe-'- 
pHTc, oHaRBOM heMo BH H BpahaTH. A npoTHBy BOJBH Hamera 
iioKpoBHTCJba H jberoBHJex cajy3HHKa m Bauiera i^apa HincaAa HekeMO 
OAHTH. OcTasHMo CTapc 6yAa.;iauiTHue h cbc, hito je ao caAa Hesa- 1 



59 

./baHora Me^y aaMa 6hjio h AOBaTHMo ce Ao6pa h Mupa, jepe mh 

ofeeMO, RKO feeTC BH." 

^a OA ce6e oakjiohh CBaKy o^rosopHocT 86or 0BHJex norpa- 
HRqHHJex cyKo6a, IIcTap II nHrae 20 Maja neiiocpcAHO pycKOM 
nocjiaHHKy y Be^y TaTHmHeBy o oBHJeM ^ora^aJHMa, u o cbomb 
8ay3HMaH>y, a^ MHp norpaHHHHii ča^yBa ; aok xepi;eroBaqKH Besup 
ijpHMa Ha Aap nocHJeneHe rjiase HamHJex KpaJBmHHKa h HeKOjiHKO 
iijiHJeH>eHe ctokc; to hci'o hhhh cica^apcKn sesHp A(J)H8-naina h 
joni HOBi^cM Harpa^yje nana^ane; na nacTaBjba: ^Cada upecmoeume 
ceđa KaKoe je nam 1x0^10:3^0) ca CTpane HauiHJex HeMHpHHJex cycjeAa, 
KOJH c HaMa nocTynajy BJepojiOMHHJeM h nenoivje^HHJeM HanunoM. 
Ohh BasAa 0CTajy CBurAaitH Typi^H h THpaHH. CaMO jebana 
MOHapx BejiHKe PycHJe Mo»ce hx OABpaTUTH, ^a ne Hane sacn^ba 
OHOMC iijieMeHy, Koje ra o6oMcaBa." Hc^ora ca^p^aja HaBJcmTaj 
6ho je OTnpaBJbeH h ^. B. ^ainKOBy y HeTporpaA, hs qera ce 
BHAH, KaKo je IleTap II 6ho 8a6pHHyT, KaKo he ce y HcTpo- 
rpaAy y3eTH obu norpanHHHH aeMHpH, o^aKjie ce 8axTJeBao MHp. 
OcHM Tora, OBaj HBBJeraraj HMao je h Ty cBpxy, ^.a npnnpaBH 
pycKy AHnjioMai;HJy h 8a 6yAyfee cjihhhc Aora]^aje, kojh cy ce 

CBaRH A^H MOrjIH nOHOBHTH. 

y8 TO cjiHJeAe nperoBopn H3Me^y HeTHH>a ia CaaApa o yTBp- 
^eHiy norpaHH^Hora MHpa. Ha noaHB CKa^apcKor Bcsupa Xh(J)hc- 
uame, ^a ce r^je cacTaHy onyHOMofeeHHi;H c jeAne h Apyre CTpane 
Ha Ty CBpxy, IleTap II y jyHy 1834 o^roBapa My ca cbom 
roTOBonjfey, iipeA.?ia5KyfeH My BpajLHHy Kao MJecTO cacTaHKa. Aa' 
Ha H>eroBo ne Majio ^yAO npuMa oa Beanpa TaKBo ohcmo oa 11 
jyjia, Aa My OAMa OArOBapa oBHJeM BJeniTHJeM H3j)a3HMa : „C kojih- 

KOM CaM OXOTOM OHCKUBaO OAFOBOp OA BaC Ha MOJe HHCMO OA 29 

npomjior MJecena, npeAnojiarajyfen, Aa fee BaM Moja npeA^oaccHHJa, 
MeHH ce ^HHH 6e8 BpHJe^aiba namera iipaBHTejtcTBa, y H>eMy hbjio- 
3KeHa 6hth iiOBOJbua, c tojii*khm caM neroAOBaHHJeM jy^iep npH- 
MHO jcAHo ni*CMO OA 11 oBor MJecei^a na hmc Bauie iiOAnHcaHo. 
y OBOMC ce CBc caMa iipcspHTejiHa nspancenuja caApsKC h ynpaB 
HHMaao He cooTBJCTCTBCHa MOMy npeApeHeHOMy HHCMy, 8a to mc 
y cyMH>y aoboah, Aa to neke 6mth Bani OArouop — Kora naM 
KonHJy OB^^e npnjia5KeM — ncro ncinj ApyrH noAMeTHyTM. ^a je 
TO Bam oAroBop, bh hc 6ncTe Morjin pehn, Kao iliTo y ibeMy 
CTOJH, da Mene upaeumejbCKO pt/cKO ne uosuaje, jep ja y MOMy npe- 
AOsnancHOMe nncMy uncaM un cjion/^a cnoMeHyo 3:1 pvoKo npaim- 
TCJbCTuo, npCMAa cnM KUAaj) iio jeAnoHJc|)iijy u jc*AHoicpoBnjy na 
H>era oCvIohmth ce 11 ociiiHjUM ce Mohn c**6e u ouaj napoA ca4y- 
BaTH OA cBaKe yrpo5KaBiijyhe neupiijarejbCKe 6jeAe. Ilira BHUie, 



60 

OA Bauier nMesa nHcaHOM nHCMy h caMa OHa noHocHTejiHa paje^ ^ 
^AHJeTe", npesHpvtiH Moje AOCTOJaHCTBO, ne Aaje mh HHMajio BJe- 
pojaTHJa, AH je oho c KauiHM 8H}iH>eM nHCHHO, jep bh, Kao sesiip 
H sanoBJeAHHK oa TpH cuHvaica, ojheAORaTejbHo Kao uaMeTHH ^iobjck, 
MopajiM 6HCTe c npHCToJHMJeM Ha^HHOM iiHcaTH MeHH, Kao apxHJe- 
pejy, Kora je cb. Chuoa "o BHco^5iJHineMy 6jiaronojieHHJy Bcepye. 
HMnepaTopa na Taj hhh npoHsneo. Ako je AHKjie oho, Koje ja hhkba 
ne BJepyjeM, Aa je Barae iihcmo, usuojii^re joiiiTC jeAau iiyT oAro- 
BopoM riOTBpAHTH, Aa 6h imM Morao c AOBOABMa Ha ibera Bospa- 
shth; aKo jin HHJe, a bh HSBOjiMTe Ha oho Moje npno carjiacuTH 
ee H jiH^EO y BpaH»HHy AotiH, Aa Me]^yco6Ho iiorpanHHHH Map 
yTBpAHMo sa 6e86jeAH0CT h 6jiarocoeTojaHMJe o6ocTpaHH iiorpa- a 
HH^Hii HapoAa". ILlTCTa mro HCMaMO to nesHpoBo hhcmo, ajiM nefe 
ce caAp2KHHa H>eroBa orjiCAa y oBOMe BjiaAH^HHOMe, KoJHJeM ce 
TaKo BJemTO 0A6HJajy yBpeAe, HeH3a8HBajyiiH, a oueT y caMOJ 
CTBnpH noTBp^yj}'hH OBoje AWTojaHOTBo He caMo Kao apxHJepeja 
Hero H Kao rociiOAapa lt,pHe Pope. ITeTap Iljeanao, ihto je xtho 
pehu Xa(J)ii8-nania oHHJeM, da ea Pycuja ne uosnaje, ajiH je to 
MHMOMuiao. na Aa My AJe^ioM iioKa^ce cnoje cyBepeHCTBO, nosriBjbe 
ra Ha caoTanaK, ah yroBope Mnp. A yroBopii ce ^»ne H8Me^y 
He8aBHCHnjex Ap^aan, h 8a to cKHAapcKH BeSHp HHJe npiixBaTHo 
B^iaAMHiiH npeAJK^r, nero yH«npHJeA Tpan^no, Aa BjiaAHKa n pasHa 
BpxoBHy TypcKy B.iacT. CKaAapoKii Bt-aiip oiict OAroBapa BjiaAHi^H 
noTBp]^yjyfeH oho iipso CBOJe cmcmo h HAyfeH jom A^Jbe y 8axTJe- 

BHMa, UITO ce BHAH H8 OBOP BpjIO SHa^ajuOPa IIHCMa BJiaAUHHHa 

OA 2 aBrycTa: „Moja je Mcejta hcto Kao h sama 6HJia; ja caM 
OAroBopHo, Aa h ja to cpneM m Ayui^M ^ejiHM, Aa ce najiaBHMO u 
Aa »CHBHMO ea McurojbHMa Moryhera cyviTaHa y norpann^HOMe 
MHpy H THuiiiHH. Bh CTe HSHCKMBajiH OA Moje CTpaHe, A^jaKanceM, 
KaKO 6h ce Ta CTimj) »lorjia najjiaKiue h HajnocTojaHMJe CBpmHTH. 
Ja caM oAroBopHo na onaj na^iHH : Aa ce cacTaneMo mh ABOJni^a 
y HorpaHH^HO cejio BpaHiHHy h Ty Aa mh BJe^HH Mnp yHHHHMO 
Mefy dea od čaenoea epcMena neujmjamejbCKa napada, Hero caA Ba^y 
H3 Bauiera npBora oa 1 1 ]y^<^ nHCMa h h8 nocji>eAH>era oa 9 
aBrycTa, Aa ctc bh ca cbhjcm 0A<'TynHJiH oa Bainera npBora MH>e- 
HHJa H HaMJepeniija, h Aa caA ca cbhjcm ApyrojaHe mkcjihtc h 
iiHuieTC u mpa^Kume ono cada od nac da UMame, lumo cmo mu hcko- 
jiUKa eujeKa namoM Kpejhy ujia^ajiu u sa ucm cmo ce ojl^ na^^eHHJa 
namera i^apcTsa đopujiii u naiuy Kpe jiu.iu^ ono, Koje ce 6e3 icpeu 
\ nu cymmo nuje Moejio 7cyuumti u KOJe ce douciaa nu sa mmo ne^ 
upodamu ocum sa jedHy Kpe. Cea oćeKan^a eama od aaiue cmpafie, KOJa 
cy K MCHU u uucMeua u ycMeHa, ja oux 6uo najuocjbedniu uoejeK, Kada 



61 

6u ujedno 6ujio od MOJe' cmpane odođpejio, u Kada 6ii ce ono mobjio 

eu^emu MojujeMa ouu^a cupaMa nacTH MOra OTanacTBa. IUto 

KaMceTe y nocjbeAft»eMy niiCMy oa 9 aBrycTa, ^a nac HeMa ko HyTH, 

caHyBaTH, hhth oa same cTpane nac bhkjiohhth: nac HMa c noMotiy 

BoacjoM Ham no jeAHOBJepHJy h jeAHon.7ieMeHHJy noKpoBHTejt bcjihkm 

i^ap pycKH H i&eroBH MoryiiHH cajy8Hni;H ; ohh fee eac oa CBaKe 

' HaoacTH, Koja ne 6yAe namnjeM dobdaom, ca^yBaTH h 8acTynHTH. 

Hero MH SHaMO, Aa mhofo MoryhH cyjiTaH TypcKH HeJie TaKO 

HenpaseAaH 6mth, da nama apaea ceođode cupeMU KOca napi/maeamu;^ 

[ ajiu y uporntienoM cjiyHajy coaeča cmojuMO eomoeu aa natue omanacmeo 

; u uocjbedfhy Koujtp Kpeu npocymu;' a Me^y thjcm, ko nac ne y8aAH- 

y jesa H MH feeMo OA H>era c MHpoM CTOjaTH. Ajim CBpx CBera ja Te 

I MOjiHM, KaKO ^apcKo^a HaMJecHUKa h BesHpa oa Tpn caHi^aKaTa, 

Aa hhhhtc oa Bame CTpane, Aa ce_0BHjHai)0AH CMupe: a mh cmo 

, Ha CBe CBarAa totobh". Ha ap^kh noKymaj o6ehaH>HMa npoTHB 

HesaBHCHocTH I^pHc Fopc H3 Ayine H>e8HHoru MjiaAora rocnoAapa 

' rpoMKO OAroBapajy AyxoBH „KOCOBCKHJex iipe5KHBJejiHJex jyHaKa'*, 

^ KOJH cy je HacejiHJiH h y h^oj eaHyBajiH „KOB^er jia8apeBHJex 

aMHHeTa". y obom ABo6ojy OeTap II nepoM yciiope]^yje ce ca cbo- 

JHJeM cjiaBHHJeM npeTi;wMa, noCjeAHOi^HMa I^apena-jiasa h Kpyca. 

KaKo roAH iiarpnoTCKoj AyniH obo TaKO jacHo nporjiauieH>e cjiae- 

Hoi'a sna^aja I^pne Pope hs ycTa H>e8HHora MJiaAora rocnoAaj)a, 

y HCTO Ao6a, KaAa ra TeuiKe Me^yHapoAHe npHJiHKe npHHy^aBajy, 

Aa CTpnjejbHBonihy H nocTojaHomky Bpejiora Awn;iOMaTa paAH o 

MHpy norpaHH^HOMe ! 

CBy 0By npenHCKy oa CKaAapcKHJeM BesHpoM IleTap II caon- 

mrasa pycKOMe KOHcyjiy y ^y6poBHHKy, h jaBJba My, KaKo je 

Xa4)HC nama niHJbao CBor KanHvn6aniy na U^eTHH^e, „kojh mm je oa 

fteroBe CT])aHe Boe sna KdKea ođe^a^ba uunuo, caMO da ce upusnaMO 

I 3a cji^miaHoee uoda/TuKe. Ja caM h KanHij[H6amii ycMeH0 h Be3Hpy 

i nHCMCHO OArOBopHo, da mu uedajeMo 6e3 jcpou ono cada^ KOJe cmo aa 

HCKOjiUKO ejcKoea KpQJhy uatuoM đpauujiu u odđpauu^u, u da eo^^uMO 

j upuje ceu uo2UHymii^ no mypcKu nodanui^u đumu. Ja ne snaM hh no 

' KaKBOM npaBy to BcsHp oa nac HmTc, jc*p I^na Popa hhJc HUKaA 

T^B gKa 6Hjia, m aKo cy je TypnH neKOjiHKO nyTa xapajiH h najiHjiH ; 

% naK saucTa hh Aanac neheMO ce TaKo jiaKO y noA^nr-THo a^th na 

npHJeTH>y jcAHora Besupa, koJh no mom pacy^eH>y hc HMa sa to 

hh sanoBHJeAH oa cyjiTaHa, nero oh xofee hckc 8acji\'ro o6jaBHTH 

. KOMe cjbeAyje; jej) ms je Miinucmapcmeo, y IIemepđypey Kad caM 6uo, 

yejepujio, da ce ne UMaMO nuiuma đojamti od cyjimano6e cmpane, caMo 

js^si MH y Mnpy OA TypaKa cjeAHMO. Ja ce Tora ap^khm cbcto h 

Ap3Kafey ce aok can skhb," Obhjcm je h BjiaAH pycKoj cTaBJbeft 



I 



62 

npeA o^H TeniKH nojiojKaj HpHe Tope npeMa TypcKoj, Koja ^hhh 
TaKBe noKyniaje npoTHBV H^ene HesaBHCHocTH, h npeMa PycFiJH, KOJa 
8axTJeBa oa Upne Fopo 6e3ycjioBHH Mnp ca TypcKOM, — o^eBHA- 
HOM HflMJepoM, Aft OAKJiOHH o^ ce6e cBaKy OAroBopnocT sa CBaKH 
Aan Moryfee Aora^aje sa rpaHHHH. 

Da KaKaB je OAroBop h3 IIcTporp^Aa Aoraao Ha I^eTHH>e? 
„Pycifja 6yAyl^H o6Be3aHa TpaKraTHMa hc Moace HHsaKo MJeniHTH 
ce y uojiumuuKa OTuonieHHJa, Koja cymecTByjy Me]^y i^pnoropi^HMa 
H nopTOM oTOMaHCKOM. PaBHOMJepHO VL j cjij^Ajj BasKHe H HenpH- 
jaTHe pacnpe, PycHJa hc 6vl Morjia HHHaKaKOM ocHOBaHiijy 3acTy- 
naTH i^pHoropi^e, pa3BJe, ot ^acTH h3 je^Hor cocTpa^aHnja k je^H- 
HOBJepHHJeMa, a ot nacTH (h nonaJBHrae 3a to), hito 6vi ce, 36or 
concTBeHHx CBOJiix HHTepeca 6ojajia, Aa ce ne 6h TypcK0 npasH- 
TejBCTBo 3anyTHJio y hobc npenone h BHyTpeifca 8aMJeiiiaTevT>CTBa. 
yBa»caBajy}iu AaKjie OBa o6cTojaTejbCTBa uMnepaTOpcKo MHHHCTap- 
ctbo upe^nHCajio je Harnoj y Tl^apHrpaAy mhchjh, A^.ce nocTapa, 

CaMHM MHpOTBOpHHM HaHHHOM, CKJIOHHTH TypCKe MHHHCTpC A» 

yTBpAe H caxpaK>aBajy cor-;iacnje Me^y napo^oM i^pnoropcRHM h 
CMJe»cHHHa HM namaMa." {J{. A.) OBaKO je rjiacHo OAroBop oa 14 
H0BeM6pa 1834 h3 IleTporpaAa, nppKo rarniia, na oHaKas sanaj 
BjiaAHMHH ! Ho Ma KaKo a^ je Mopao npnTHCHyTn can TepeT OBor 
OAroBopa BejiMKH Ayx BjiaAHHHH, OH HHJe y3MHnao, icao iuto fee 
iiOKasaTH 6p3H Aora^aJH. 

X. H TaKaB ce jeAaH Aora^aj cjiyqH0 OAMa hohctkom r. 1835. 
KyqH yxBaTe BJepy c noAropnnaHHMa a^ ce Mory cjio6oaho H3Me^y 
ce6e MHJemaTH u TproBaTH. Ho Ta BJepa cjiyacHJia je iiOAropn^a- 
HHMa caMo Aa naMaMe Ky«ie, oa KOJHJex cjio6oaho no^e HCKOvieKo 
Ho6aHa, Aa nacy CTOKy na rpaHHi^H IIoAropni^e. TIoAropa^aHH 
OAMa nocHJeKy Ty na MJecTy 20 KyHKHJex Ho6aHa h njinjene CBy 
CTOKy. To BjiaAHKa OAMa jaBJba rarnhy, h mojih ra ah caonmTH 
MHHncTapcTBy y neTporpaAy, Kano Typi;H ne AaAy i^pHoropi^HMa 
HHKaA MHpa, na nacTaBJba: „H Apyro mh je, uito ne 6h paAo, 
Aa MH MHHHCTapcTBO uiToroA npe6ai;H, aKo KyHH hjih Apyro Koje 
sa .H>HX njicMC upnoropcKo jnnuu ocBeTy uaA Typi^HMa, jep 
TemKo fee, 6ojhm ce, 6pe3 ocBeTe Ma kba TypKe npohH. Temico 
je i^pHoropi^HMa nperopjeTH 20 CBOJe 6pafee na^ jom Aa hm ce 
BHJy rjiaBC na CKaAapcKOM rpaAy.*' M3Me^y OBHJex peAaKa mh neh 
HHTaMO, Aa ocBCTa npeACToJH. HcTHHa, Ky^H HHJecy jom 6hjih 
cacTaBHH AHO Upne Tope, ajiH je U^pna Popa CMaTpajia cbojhm 
AHJejiOM CBaKO norpann^HO njicMe, KOJe je k h>oj tcmchjio, ocjefeajia 
6ojiOBe H.eroBe Kao CBOJe no 3aK0Hy npnpoAHOMe. Ochm Tora 
MjiaAH rocnoAap Mopao ce 6ojaTH, Aa H>eroBy TeHcn>y k MHpy 



63 

^^cje^HH Typi;H hc y3My Kao seaK HSHeMorjiocTH CTapor i^pno- 
opcKor jjHaniTBa, a i^pnoropuH — Kao shhk H>eroBe MJiHTaBOCTH. 
[a My je šefe Mopajiu h ;i,08jiorpAHTH, »cajiehn ce ^ac rarHfey, 
ac THTHraHeBy na TypcKe sana^aje, dito cy h caMH pycKH fljAnjio- 
aTH MorjiH y3eTH BBiue Kao seaK i;pHoropcKe HsneMorjiocTH, nero 
H nocjiyraHOCTH cbomc BjiaAaoi;y. H AOHCTa HHJe 6q8 aeroBa 
HaH>a i;pHoropcKO jyHamTBO na CKopo noKasajio, Aa je oho jom 

acHBOTy. 

Hofey H3Me^y 9-or h 10-or MapTa, OAMa a^kjig H8a one norn- 
HJe KyHa, Koja je ćbjib, 4-or MapTa, AsanajecT 6HpaHHJex neKJiH- 
»aHa y^y y3 jbecTBHi^e npeKO rpaACKHJex 6e«zieMa y rpa;^ 3Ka6- 
ig-K, noBe»ey sanoBJe^HUKa c ;;pyacHHOM h h>hm o6jiaAajy. „^os- 
aBiuH Typ^H, — nnme Me^aKOBuh — Aa cy i^pHoropi;H yinjiH 

ropEbH rpa^^ OAMa Ha naHy ea OBe, ajin CBe Hana^aje h jypMine 
z^6HJaxy OBO ABaHajecT 4;pHoropai;a. Boj Tpajarae oa iyTpa ao 
pKwie HoliH. Oko 6 carn y se^e CTHrHy noAropn^KH Typi;H y 
OMok 3Ka6jbaKy, BOAehH ca co6om rpyAe h Apyre apfianace — 
peKO 3000 JByAH. ^BanajecT i;pHoropai;a ocTaHy saro^enH y 
opH>eM rpaAy, 3a KOJe MHinjbaxy Typ^H, Aa ce Mopajy npeAaTH 
•IH fce CBH n3rHHyTH. HcTe OBe hoHh CTHrne OBHJeMa jyHa^eMH 

noMok pHJe^Ka Haxuja npeABO^ena cepAapoM 'BypamKOBHheM h 
HesoM tZIonHHiifeeM. Ma^o sa TnjeM cTHrne h cepAap MapTHHOBHk 
1 I^eTHH>a ca cbojhm i;eTHH>aHHMa. CjyTpa Aan yAape i^pnoropinH 
a rpaA aoh»h. Boj ce ne npeKHAame 3a Tpn A^na y3acTonHi;e. 
[pHoropi;H cy ce 6opHjiH skcctoko, tc najnocjinje h iipoBajie 
paACKa BpaTa h ocBoje^2 Ca6ižbaK. Upnoropi^H 0AyineBjbeuH no6je- 
OM, HaaaAaxy Ha TypcKe Kyjie h pymaxy mctc pcAOM. Ocbojhbuih 
\\,}x6jbB,K^ norpa6e cbc uito y H>eMy Ha^y; uopyine cbc rpaACKC 
eACMC, ca kojhx CKHHy ABHJe rBosAcne jiy6aAe h AOByKy na 
^eTHH>e." Osa A^a Tona ^yBajy ce h A^Hac na I^eTHH>y; Ha jeA- 
oMc OA 6poH3e ype3aHn cy cjbCAciiH cthxobh, OAHCTa BjiaAHHHHH : 

I](pHoropi;ii KaA ono BHTemKn 
7Ka6jbaK TypcKH tepah noxapame, 
OsAa Mene cTapna 3apo6nine, 
Ha I][eTHH>e cpncKo AOBCAome. 

Mjeceua MapT.i 10 — 1835. 

na ApyroMe rB03AeH0Me Tony ype3au je OBaj naTiinc : „^a6./baK 
6 I^eTHH>y AapoBa na CHjiy. MapTa 10 — 1835/' IIoiuto je ćviJia 
iKO ocBCTa HSBpmena, i^pnoropi^H cy HanycTHjiH ^nćJbfiK. CBpxa 

6njia nocTHrHyTa. I^pHoropi^H cy noKasajiH Typi;HMa Aa cy y 
ia3H HBBpiHHTH AJ^Jio Bcke OA tt.HX0BHJex npHJeBapHHJex iiorpa- 
HHHHJex HanaAaja. H sancTo to ce Mo»e HaBBaTH jyHaHKBJeM 



64 

AJejioM, Koje je Momo TypKe sacTpaiiiHTH kojihko upnoropue join \ 
BHUie (>xpH6pHTH. A rp^A cy MopajiH HanycTHTH, kcimko h8 oCanpa 
npeMJi PyeHJH, Koja je ycjionjbaBajia CBoje noKpoBHTejbCTBO vs^p- 
»caBaH3(M i;pnoropai;a oa cBaicor Hana^aja na TypoKe rpanHi^e, 
TOJiHKO H c Tora, iiiTo TypcKa iiihaiue 8aj)aTHTH na HpHy Topv 
86or SfvaoJbaKR. Ho h TaKo, Kaico he ce UcTap II oiipaBAftTH 
Farahv h oahocho iipeA })ycKOM BviaAOM ? ,,KaKO mh je Aomao Taj 
rjiac, iiHJecaM nponvcTMo HiiKaKiia ojie^CTKa Morvhnora sa npnaj- 
AHTH one i^pHoropne, koJh cy ce Ha^iasH^iH y JKa6.i>aKy, ah ra 
TaKH ocTRBe . . . Ho luTo je (|)aJAa ? Typi^H c HaMa iiorpaHHHHH He ! 
A^AJ i^aM nHKHAH ^iHj^a, a osaj napoA ne Aa (*^6e npMaapaTH hh 
yHiiuiTaBaTn, jep KaA 6h to a^^ h j>aBHOAyiuHo Ha yrHeTeHHJa, ^ 
Koja MV Typi;H »iMHe, CMarpao, jotot ziaBHo 6h CBojy bo^i>hoct h 
HesaBHOHocT H8ry6Ho, 8a Kojy oh neKOvimco CTOTHim roAHHa He 
uiTeAHo eBojy KpB npojiHJeBa/' OsaKo AOCTaBjba n o6pa8jio»c»Ba 
OBaj Aora^aj BaaAMKa TarHhv, ii H3Mel)y oBnjex peAaKa Moace ce 
UHTaTH H^eroBO OAo6paBan.e ^KafJjba^Ke a(j)epo, h y hcto Ao6a 
iiopyKa j)yeKoj BJiaAH, Aa ce to hcto oneT mo^kc aofoahth, jep mo i 
3(ixmjeea uesaeucujiocm u eojbnoam t{))7weopcKa. ^y6oKH, yBHJenH cmh* 
eao OBc nopvKe Fariih. noepeAHHic M3Me^y U|eTHH>a h IleTporpa^a, 
Ao6po je pa3yMHo h Kao epČHH ra Ao6po ocjeiiao, Te crnap \\\^A' 
CTaBHO y neT])orj)aAy npH jaTO^i^cKH ; ycJbeA ^era jasjba y6p80 
BJiaAHi^n, Aa je MHBnoTapcTBo niiocTpaiTHJex ;yevia yiiyTH*io euora 
iiocjiaHiiKa y H,apHrpaAy ByTeH>eHa, Aa ynHHH iipnjaTejbCKe KopaKe | 
KOA nopTe OA"ocno TypcKHJex nariaAaja H3 noAro|)Hne na h;»ho- 
ropi^e, H Aa je iiopTa yBa:KHjia pyeKy ni)ecTaBKy, o6eiiaBiuH, a* 
he HSAaTH CBojnjcM 3af)HTHMa, Kaico Tpe6a Aa yHanpiijeA c upao- 
ropi^iiMa iiocTyiiajy; a.iM y iicto Ao6a Farnli npenoi)y4a B^iaAimHi ' 
Aa Bejii!KOAyiniio enocH one yBpjeAe, h Aa oABpaha itpHoropi^ej 
OA ocBt?Te BejiHFCe naA Ty|)HTiMa, jej) Aa he onu OHAa y6*ia:KHTH 
TypKe, KaA hm uonnj c muihom oobotom Bj)ahaTH ! BjiaAHKy je obo 
nsBJeinlie saAOBojbHjio, h 8axBav'HyjyhH Parnhv oAi'onapa, My : „Ja 
BaM ne Mory A^»<^.T>no ().iaroAapnTn na Baiuoj ))eHH0CTH, e kojom 
ce BasAa cTajmTc o f)jiaronojiyMnjy onora napoAJK Kojei^a sjiocTpa- 
AaHHJa OA TypcKe CTpaiie ycj)AHo n MOHJcKo.i,ydiio iipr.TcraB*T>aTe 
MHHiiCTapcTBy MH0CTpanHJex AJc^-'ia ;" h vna^ivanMJvhH iipenopyKy 
rarHheBy, onasKa, ah je oh upnoropne oa ociicTe saAp^aBao, u 
Aa cy ra ohm cjivmajiH, ajin Tvpun, mJccto Aa tuJi^m 6yAy ()ojbH, 
CBe ropH H ^ecTOMHJH 6nBa]y: iiiiaK ofJehana, a^ he h yHanpHJeA 
iipeiiopv^iHBaTH npHoropuHMa, Aa ce oa bciiikc ooiiCTC y3Ap»caBajy, 
ajiH caMO Tpef>a joiu ii riopTa Aa napcAM cbojhjcm safinTMMa, a^ 
naše na MHp norpaHn^iiiH. TaKo je cpihuo npoiiuia oca :Ka6vi>a^ica 



65 

a(|)epa h oa cTpane Pycnje, h oji CTpane TypcKe, jep Typi^H ocTa- 
Aoiue Ha MHpy nocjiHJe OHora jyHaHKor 3ay3etia lKa6^T>aKa. Ohh 
caBJeT FarHkcB, ;;a niHoropi^H BejiHKOAyinHO Tpiie Ty[)CKe yBpe;i,e, 
^a THJCM TypKe y6jia»ce, 6ho je Bek iheiuTO KouBciiniioiia,iHo, h 
OAiiCTa cy My ce na HeTHifcy rpoxoTOM cMHJa.iH ; ajiH c Apyre 
CTpane OTKpuBa uaM Teinicu iiojiojKaj Ilerpa Il-or, y kom ce nao- 
AHO iipeMa PycH JH. JUšKipo «,IaBpoB bcjih : „Haiiope upnoropcKC, 
KOJHJeM je r)HJia CBpxa c aMoo6 pana, pycKH jj^i^ujiom^th cMaTpa^iH cy 
Kao Hepe^e/' CrBap je y tomo: PycHJa ce hm je Morjia o;i,.iyHiiTH, 
,a,a CMaTjm o^noce K3Me^y TypcKe u Upne Pope no ycTanoBaMa 
Me])yHapoAHor npaBa; a oiict HHJe Mor.ia CMaTpaTH H,pny l^opy 
AHJejiOM Ty|)CKe napcBHHc; oBaMo je Mor.ia oiuinaTH ({)aKTiiHKy 
HcsaBHcnocT npHoropcKy, Koja je Cnjia KpncTfuincaHa y cbhjccth 
i^pHoropcKoj, H Koja je Cnan AoCujia CBora najpje^HTHJer Ty- 
Ma^ia y 6yAykeM bCvImkom cpiicKOM njecHHKy, cbomc iMaaAOMe 
B.7iaT,aony; a onaMO HHJe Morvia cxBaTHTH obo Hy,T,iiOBaTo ^p^KaBHO 
6i4he, OBO — Aa yuoT))e6iiMo aro^an napa^ iijecriHKOB — mua- 
muje .vpaopa cpucmm, To je Mopajio jaKo 6o.T>eTii IleTpa Il-or, n 

MH ce MOpaMO AHBHTH y OHHJCM rO^HHaMa H>er0B0J yi$H};aBHOCTH 

H H^eroBoj ncTpaJHocTii y CT])njben>y h y BJepn, ;i,a Upna Topa 
HCMa Ha^e, hhth je Morni^-e HMaTU ao y BeaiiKy caoBeHCKy napeBHHy. 

XI. MncMo Bch BB/ijean, ^a cy y iiHTarf>y rpanin^e nj)HoropcKe 

H iil)eMa AycTpnJH, kojh je HaCtinjeAM.ia MaeTauKy peiiy6auKy; a 

Beh iipeMa TvpcKoj hmjc hx HHKaKBwjex hh (jh.io, tioiuto ii.sMe^y 

H])He Pope H Typci:e uHJe nocToja.io ApyrHJex o^noca Ao i)aTHH- 

jex. Oa KaKo je TvpcKa Cn\.A\\ cvaoMJeiia i!3 yrapci:e h oa KaKO 

OTno4iiFhe H.eno paTOBarf,e ca PycHJoM itoa ITcTpoM Be.iHKHJeM, y 

Koje A^>5a A0.ia3H h8 BjiaAy npBH rociioAap h3 Kyhe IIeTi)OBnh- 

IJ:>eroma, c.iaBHH BjiaA^Ka ^T^aHH.io, Tyj3CKa je . y .xpajuoM paTO- 

BaH>y 6nja__ca. J|,pffOiM FopoM, He(jH jih yracn.?ia oBy iioc.i>eAH3y 

HCKpHi;y cjiofloAc c[)ii(»Ke, u'oja je ca fToBfecHa CBMJeTjiM.ia vnao- 

Kojio noAJaj)Mji>enoMe cpncTBy. ^I^ok ce bi^'jjo Tyj)CKn iiojiyMJecei; 

Ha Byj.HMy, Typcrm ce Huje n.iaiuii.ia oBora orn^HUiTa cjiouoac 

na 6ajiKancK0M nOviyocTpBy ; ajiii KaA cy cpncKC BeiNKi>e ocTajie 

iBCHOM KpajfLOM rpaHHi^oM npcMa cjeBepo-aanaAV, OHAa je aoui)o 

cxBaTHaa ana^aj H{)ne l^)pe, na icojv cy iioimcac ynHpa.iH oKoana 

u^iCMCHa, H TAJe cy y iieB0.7>n iipii6jevKKmTa na.iaaikia. Ca cbhJcm 

ripHpoAHo, M3Mel)y H('THFf,a h oi:o.Tniijex ii.ieMCHa crape Hi)ue 

l^ope nocTojjuie cy Tpajue cbo^c avihi'bhl*, m H>iix<)BnjeM npncTa- 

jaH>eM y3 HpHy Popy (j)aKTii^ncii cy ce niM|)H.ie upnoropcKC rpa- 

HHne n 6e3 Mel;yHapoAHMJex ii])oTuKo.ia. Kojh foa je Kpaj 



o 



66 

oco6hto opy3KaHOM pyKOM npHCTajao, Aa jSApsKH no^ OpjiOBHJeM 
KpnieM MHcao napoAHe ca^iocTajiHOCTH h cjio6oAe, c U,eTHH>a je 
CMaTpaH npHpoAHHJCM ;^njeaoM IJ^pne Tope, KanoTH Kps oa KpBH 
CBOJe ; H sa TO cmo BH^jean, KaKo IleTap II HaciiJba TjpcKa y 
HuKiuu^cicoJ ^yuu cMaTpa Kao y i^pnoropcKoj rpanMi^H noHHH>eHa; 
H 3a TO OH oTBopeno Aaje Ha 3HaH>e pycKoj AHn,;ioMai;HJH5 ;aia 
i^pHoropi^ii Hehe ocTaBHTH HeoceefeeHe Kyue, HHJe ce rjiaBe, na 
BJepy nocuje^ene, cyme na CKaAapcKOM rpaAy; h saTO feeMO caM 
BH^jeTH, KaKo i^pHoropcKo opy5KJe OTBopeHO HSjiasH na 6oJHo nojbe 
npoTHBy xepneroBaHKora BesHpa sa cjio6oAy rpaoooea j_, 

Jom sa BpBJCMe cb. IleTpa rpaxoBo je ocjefeajio TonjiHJe asa 
njieliH, ofl^ KaKo cy no iteroBoj HapeA6H i^yi;e nacejiiijin Tpein- 
HjCbo h Eo6hjlh-ao, TaKo Aa šefe Typi^H Hnjecy CMJejiH cjio6oaho 
AOJiasHTH Ha cBoje arajiyKe rpaxoBCKe. To CTaH>e ^onpHHece, Te 
oH^auiHiH rpaxoBCKH KHes Ilepo JaKOBjbeB ^aKOBHk ycnHJe, Aa. ce 
are sa^OBojto ca ABa ^HJ^-^a xapaHa, a Tpefea kblo Aa H^e na 
HeTHibe y hmc y3Ap3KaBaHja norpann^Hora MBpa, niTO ce y ocTa- 
•lOM HHJe HHKUA rpaxoBjbaHHMa na HeTHH>y y3HMajio; i;pHorop- 
^HMa je naic Ch^io cjio6oaho ^a AOJiase na FpazoBo, h TyAa Aa 
Tpryjy. TfiKO cy rpaxoBCKH rjiaBapn AOJiasHjiH na I^eTHH»e h 
oj^uivi y MocTap, a^>k nacTa^e JaKOB, chh Ilepa JaKOBjbeBa, koju 
ca CBHJCM yicHAe xapa^i TypnHMa. TaKo ce 611J10 rpaxoBO eek 
(})aKTH^iKH cnojiijio c HpHOM FopoM ! ycjbeA Tora AjiH-nania PasBaH- 
CeroBuk cKynH BojcKy h y aBrycTy roA- 1836 KpeHe, Aa noKopn 
oAMCTHHice. KaA je Taj iviac Aoniao na I^eTHH>e, OAMa nojiCTH 300 
o6jiH2KibMJex KaTyn>aHa, kojihko ce Morjio Ha 6p8y pyKy caKy- 
iiHTH, y noMok rpaxoBji>aHUMa, ^ok nama iiOMofe CTHrne. Obc 
Upiioropne ni)eAB0AHJiH cy Joko IleTpoBHk, 6paT rocuoAapes, h 
CTeBaH IIcTpoBuk, najcTapnJH chh bojboac CTaHKa IleTpoBHka. 
AjiH-naina, AomaBniH na ii0vi»e rpaxoBCKO, Ty ce c bojckom yTa- 
6opHo, u iiocTojao hckOvIhko Aana c MupoM, h dojeka ce upno- 
ropcKc BojcKC, Koja ce jom HCKajia, 6no je HayMHo, Aa pacnycTH 
BojcKy CBoJHJeM KykaMa, na Aa rjicAa, Aa ao KaKBa yroBopa AO^e 
ca IlcTpoM lI-rnjcM. Ho icaA cy ce Typi;ii cTajiH cnpaBJbaTH, Aa 
ocTaBe rpaxoBO, i;pHoropi;n h rpaxoBw!baHH uocoKOJie ce, h rojihro 
hx 6h, yAape. na TypKe, h Ty ce saMCTHC 6oj KpnaB h HejcAHaK, 
y KOMe naAc 32 upnoropi^a h 10 rpaxoBjbaHa, a Me^y H>aMa 
CTCBaH a JoKO HcTpoBaka ca ceAaM podana, a ca CTpane Henpa- 
jafejbčicre 53 xcpi^eroBi^a. IIocjiMJe obc norH6HJe JaKOB ^ateoBak 
ca npeocTaaoM Apy2KaH0]vi, Me^y kojom je (5ho a ^paro IIcTpoBak, 
iberoB scT, saTBopa ce y CBOJy Kyjiy, OAaKjie ce jyHa^iKa 6paHao, 
AOK je Morao; a KaA je bbaho, Aa ke Typna HaABJiaAaTa, noByHe 



67 

ce j CBojy rjiacoBHTj nefenej, mTo je ^o Kyjie. y to je IleTap 
II 6ho caKynHo BejinKy BojcKy h Bck KpeHyo c ifcOM nyT Fpa- 
xoBa, Ha KoJH raac, AjiH-nama ocTaBii rpaxoBo. Taj rjiac iipeAy- 
cpeTe Bjia;i,HKy Ha 3aMaheB0 ^ApHJe.?io, o^aRjie ce HaTpar BpaTH, 
a rpaxoBo ocTa^e y npe^aniH>eM cTaH>y, ho caMO sa hcko BpH- 
jcMe, jep je sa cjio6oAy TpaKOBa Ao6ap jeMai; 6ho — na H>eMy npo- 
jiHĐeHa KpB IleTpoBHfea! IleTap II BpaTH ce na I^CTHae c 
BCJiHKOM TyroM y CBOMe Mjia^aHOMC cpi;y sa cbojom CpahoM norH- 
HyjiOM, ^HJe cy rjiaBC Tpe6HH>CKH rpaA okhthjic, h MHmji>y, KaKo 

ke HX OCBeTHTH. 

Xn. ^a ce oneT noBipaTHMo na yHyTparaHie CTaH>e. Bh^'c^ih 
CMO, ^a je nocjiHJe BjiaAHHHHa noepaTKa hs PycHJe njia^ao Mnp y cboj 
scMjbH, H Aa ce 6ho no^eo pe^ yBOAHTH. O^Ma nocjiHJe sjia^n- 
HHHODii noepaTKa, y 4^e6pyapy 1834, CTurao je na I^eTHH>e onaj 
saocTaTaK roAHniH>e pycKe noMoh«, o kom je jora cb. IleTap pa^Ho, 
y HSHOcy OA 5000 xo^aHACKHJex ncKHHa, h noBHine Tora jom 
2,600 i^eKHHa, ochm peAOBHHJex 1000 ^eKHHa ro^nmae npHnoMofeH. 
To je 6njia Haj6ojba cBJcAo^ša, khicbo je noBJepeite h jby6aB 6ho 
CTCKao MjiaAH rocnoAap y neTporpaAy. Ta jiHJena CBOTa HOBai^a 
Aomjia je y I^FHy r'opy TaMan Kao Ka^ hinjena Knma nane na 
8eMJby, KOJa je o^aBHa Hsropejia oa cyHnaHe npnneKe. Tpe6ajE0 je 
noHaBjbaTH npKBc, npnoosHaTH rjiaBapHMa, iiOMaraTH noTpe^HH- 
jeMa, a CBpx CBcra y3Ap3KaBaTH HOBoycTanoBJbeny AP^aBHy yirpaBy. 
TpyAHO Aa HHJe 6ho h kojh CTapn Ayr, kojh je Tpe6ajio hoamh- 
pHTH, a 6vi\\e ce ihto otojich noTponiHao h na npax h ojiobo. 
PIcTHHa je, Aa ce 6ho yBeo nopes, ajiH r. 1836 nojasHO ce jaBHH 
OTnop npoTHBy Te ycTaHOBe h to y pHJe^Koj h y i^pMHH^KOJ 
HaxiiJH. ITjiafeaH>e nopesa 6hjio je TeniKo cbhjcm i^pnoropi^HMa, Te 
je npHMJep i^pMHHnaHa h i^eKJiHaana Morao noByhH sa co6om h 
ocTajie. C Tora je cenaT cTao na nyT tomc OTnopy eneprii^HHJeM 
MJepaMa, h OTnopHHKe noKopno. 

Ochm Tora, r. 1836 dajia je je^na o^ OHHJex HepoAHHJex ro^Hna, 
niTo HecTO IJtpHy r'oi)y nojiase. Oco6hto je nepo^Hi^a 6HJia BCjiHKa 
y KaTyHCK0J HaxHJH. 

IIopcA CBcra Tora 6Hjia je y neTporpaAy roTona crijieTKa, 
KOJy je CHOBao npoTHBy Mjia^or rocno^apa 6HBUin npccjcAHHK. 
cenaTa HBaHOBMh noMoky Bek Ao6po nosuaTor naM ByqHkeBHka 
H 8JiorjiacHHJex ryBepHaAypoBHka, Kao uito cmo Bn^nje^iH h hito kcMo 
yHanpHJeA bhaJcth. HcMa cyMibe, h onaj OTnop TipoTHBy njiakan^a no- 
pesa y Haj6oraTHJeM HaxHJaMa, kojc Me^y thjcm 6ain HHJecy Cnjie tc 
roAHHe nocTpa^ajie oa flepoAHU[e, Cnao je MaCvio ooe onaKC sanjcpe. 



68 

Ona je sanjepa npoTHBy MJia^ora rocno^Hpa y tojihko 6Hjia onac- 
nnja, y kojihko jy je Morao h ne70Tm\e noTnoMaraTH h caMH 
Farnii, Kao iipHJaTC.^t IlBanoBuheB. 

TaKaB nojio5K«nj, y kom ce TTeTap II HajiasHo y obo Ao6a, 
6ho je HecnocaH, opajan, ynpaBO Tparn^ian, ocoChto sa reHHJa, 
KoJM ce Ha TOJinKoj Myi^H 6y;i,H0. 

^a ce H3 Tora My«iuora nojiOMcaja HsCaBH, Tpe6awio My je 

KOJinKo MopajiHc TOjiHKo MaTepiijajiHC noTnope. A r^e hm je HSBop 

Morao HaliH, Bek y PycHJM ! H 3a to ra rjiasapH napoAHH h 

ifccroBH ;i,orjiaBHMHH CTa^oine cnpaBjbaTH Ha Taj nyT. Oh opHOTane, 

H jaBH TO rarHhy, Mojiehn ra, ^a My na paHyH pycKe roAHmit,e 

noMohH noiujhe XHjbaAy neKHHa, a^ y OBOJ TeniKoj ro^^HH ocTaBH 

ceHaTy na pacnojiojKen^e 3a rioTpe6e napo^HC, ^ok ce oh noBpaTH ; 

aviH My FarHk OBy Moji6y hhJo HcnyHH0. FarHk je jaBno 16 

OKT. asHJaTCKOM ;iienapTaMeHTy, Aa BjiaAHKa Kpeke nyT IleTpo- 

rpa^a ; a 12 H0BCM6pa Hsamao je Ha Ll,eTHH3y raTaMiian nporjiac 

rocao^apeH „rt.iaropoAHOj rocno^H rjiasapHMa h CTapjeraHHaMa h 

CBeMy HapoAy>" KaKo Kpehe nyT PycHJe, a ocTaBjta cenaT Aa 

yiipaBjLa, ii sanoBnje^a Aa 6yAy y MHpy Me^y co6om h ca norpa- 

HHHiiHJCM HapoAHMa; „KoJH 6n ce naK r^pnoropai^ hjih 6p^aHHH 

Hamao Aa CMyTFby ^hhh, TaKBH ke 6hth mhofo McecTOHHJe Ka»c- 

ibCH Hcro jiH Aa CMO MH OB^en, jep6o 6u noKasa o ce6e, Aa je jaeHH 

CMyTv'bHBan H pa3y])HHK CBOJera oTenecTBa;" h 3aBpmyje npeno- 

pyTyjykii hx Bory CBeMorykeMy (^.. A.); h 3a thjcm OAMa yKpi^ao 

ce y jeAHy 6oKemKy Tpa6aKyciy, KOJa je Kpeka,3a nyT TpHJeiuka. 

He caMO ao KoTopa, nero ynpaBO ao OcTpe npaTHjiH cy ra r.ia- 

BapH upnoropcKM, y HeMy ce orjicAa, kojihko noTpe6a cay^enika 

y cTpaAaFhy iteroBc TaKO Mjia^ane Aynie, hito cy rjianap« Ao6po 

cxBaka;iH, tojihko BaJKHocT, utto cy AaBajiH obomc H>eroBOMe nyTy. 

McAaKOBiik npina, OAHCTa no napoAHOM npeAaH>y, Aa ra je hb 

pacTaHKy npccjcAHHK cenaTa, Cano MapKOB IleTpoBHk, hcth CTpai;, 

aaK.ieo Aa ne y3HM.T>e „AauaK oa jaAHHJex i;pHoropai;a, jep CMpo- 

THH>a jaKo nMTHTii H hc bhah Bcker sjia oa Tor ca6MpaH>a Aanna.^ 

B^aAHKa je 036n.tiiMJeM .ihucm cacjiynjao obc paje^n, na je OAro- 

BopHo: „HaAaM ce y Bora, Aa ke oBaj moj iiyT ne caMo ojiaKmaTH 

Hcro h AOHHJCTH Ao6pa CBoj IJ,pHoj PopH." H OAHCTa HH rjiasap« 

HH M»iaAH HM rociiOAap HHJecy hh H3AajieKa mofjih cjiyTHr«, 

KaKBo ke My Tpite ao IIcTporpaAa Taj uyT sacTHpaTn! 



^zstđpth: a^io 



40 HETP4ECETOCME r04HHE 



Apfm uyT y Pycejy. — no;(Jia sanjepa. — FarnK nc.inje!)yjc. — no6jo;i.a B;ia;^uiiHHa. 

— Pa8rpaHHqaBaii>e ea kecapeoRHOH. — EpsaBu eyRo6 c ayeTpiijcK03i bojckoh. — 

noepe^oBaifee pycRO. — Oner rpaxoBO. — IIoepeAOBaiLo Boaiipa 6ocaneKora — 

Oahoch h yroBopH ca BcsupoH xepii,eroBa<]KBjcH. — Cmpt CMana-arc 

^eHrBlia. — O^noen Ha ap6aiiamK0j rpaHHUH. — ^ora}>aj na Bamunoj 

BOAH* — OeMaH-nama 8ay3HM.i>e BpaibHny u J[eccnAy. — IberoBa 

noJiHTUKa noAMfltiHBaiba. — nocpe;^oBaH>c pyeKO u aycTi)ujcRe 

AHOJiOMai^BJe y Uapuipa.^y. — 0,^nocH ca Ociiaii-iiani03i. 

— no6yHa ^psiuHnBa. — Uana;^aj na yeKORC. 



1. KnsajiH CMo, AB. je cnjieTKa npoTiiB IleTpa Il-or 6hjki i^orona 
y rieTporpaAy; snaMO ^a je rarnh 6ho npHJaTcjb TIiiaHoniihen, a 
MBaHOBHli je 6ho rjianea ^HH>eHHi^a one sanjepe iipoTunj AuiaAor h 
AapoBHPor rocno^apa, iio^ koJujcm ce U,pna Topa iio^UMa .Tnjeno 
yHyTpa ype^HBaTH, a cnojLa rJ(.'])ho BpiiiiiTii oi^oj neamcH iio;3hb 
npcMa norpamniiHJeM njieMenuMa h iioKpajiinaMH ; a k tomo, 
nosHaTa naJM je iterona ennoB^.'La o^anocT npcMa PvchJii, icao u 
HenpHJaTejbCKo paciio,io»ceii>e AyoTpMJe n[)eMa ii.e>Ty; iinaK je IJerap 
n. 6ho Ao6po o6aBnjeiiiTeH, ^a iteroBM neiipnjaTe.'bM ycnHJeHajy 
y neTporpaAy iipoTHBy H>era ! Mh cmo Bn^je^in, a^ je Farnk 6110 
sasAa nomreiiH nocpeAHHFc H3Me^y IJ,eTMn>a u TleTporpa^a, 11 a^k 
je Ha IHeTFiiby CTporo Bpmno yiiycTBa CBOJe lua^e, A^^Tde je y 
IIeTporpaAy 6ho ynpaBo sainTiiTunKOM H,j)ne Fopo, iijto mv je ITe- 
Tap n. OHaKo cp^a^Ho h Hcrcpeno iipH3nao ocooitto y >K<i6.T>a^Trcoj 
a<|)epH. Ajih nsa onora Toii,iora ripnanaiha Hacrvna N^Tt^nolia. 
B^ia^HKa He iiHiue umiiTa rariihy hh o imaMciinroM i^pn-vnucKOM 
Aora^ajy! Hero tck npe^ riojiaeKOM y PyoHJy jaio^a mv ei{r)jy 
HaMJepy, h i»iojiH ra a^ noru*>T>e yHan})njcA oiiy (nn\H\iy pyeKy 
roAHmH>y npMiiOMoh, a^^ ocTacH uaaAH y 'laico reruicnjeM iipnamcaMa, 



70 

y H>eroBOM ocycTBy, 8a HapoAHe noTpe6e; h bh^cjih cmo, ;i;a ce 
rarnk HHJe o^asHao OBoj moji6h H>eroBoj. OTKy;i,a Ta xjiaAHoka? 
Tpjjijio je BJepoBaTH, aaa ;i;oKa3H CBJe^o^e, ^a je Farah noTnoMarao 
KoajiHHHJy ryBepHaAypoBHfe-ByHHkeBHh-HBaHOBMheBy, hcto Kao 
niTO je HBaHOBuk noTnoMarao CTBap, icojy cy ryBepHaAyix)BHfeo 
3acTyiiajiHj jcp je HsjajioBjbeHa na^a h yBpHJe^eHa aM6ai;HJa HBaHo- 
BHfeeBa Tpa^Hjia oeBeTy, h y tomc HHJe Čupao cpe^CTBa, na cy My 
H ryBepHa;^ypoBHhH ;i;o6po ^oiujih ; h FarHk je CBoJHJeM npHJaTejb- 
CTBOM HaJBnme»Morao HBaHOBHhy, aKo fee h noepe^HO h necBJecTHo, 
noMofen y neTporpaAy. H ;i;ocTa je 6hjio, ;i,a BjiaAHKa ^oana, ^a 
rarafe jom ctojh y npenHCi^H ca HBaHOBHfeeM, ^a nocyMH>a y 
HCKpeHocT H>eroBy. H oahoch MopajiH cy ce npeKHHyTH hjih 6ap 
3aTerHyTH. 

IlomTo je HBaHOBHii ocTaBHo IJtpHy r'opy, Kao uito cmo 
BH^'ejiH, Ha jiHJenH na^HH, 6hjio je npenHCKe H3Me^y mera h 
BJiaAHKe At)CTa onope. ^a ce bh^h o ^eMy ce pa^H-^o, HaBo^HMo 
cjbe^eliH o^jioMaK h3 je^Hor nacMa BjiaAH^HHor oa 23 OKTo6pa 
1834: „KaKo ce ne CTn^HTe ca^a HHJcKaTH o6ehaH>e yqHH>eHo cb. 
neTpy, Aa hcTO ;i;aTH l],pHoj Popn 20*000 neKHHa? IIIto je Aao 
i;ap HapoAy h rpo(|)Hifca OpjiOBa, sap je xa3Ha HbHxoBa Baina? Krkbo 
CTe BH Aočpo yHHHH,iiH HapoAy? IIIto KasKCTc, ^a ne BnaTC bh sa 
KojcKaKBe (})ajice rpaMaTe ihto cy nHiteHe, to ^aBHo, ^ajia Bory, 
HHHbCHo HHJe, HMaAy xHji>aAe MCHBHJex CBJe^OKa aa to kojh fee CBJe- 
AO^iHTH ; a Haj(5ojbH je cbjcaok HCTa rpaMaTa, Koja je y igejiocTH 
Ko^ Mene." H yBJepaBa ra, aKO ne HcnyHH CBOJe o6efean>e, ^a ke 
ra Ty3KHTH BjiaAH. (^. A.) H na Ty cBpxy sjia^HKa mHJbe MnjiaKoeiiha 
y IleTporpaA 2 6 anpHjia 1836, r;ye ra naoAHMo jom y cenTeM6py. 
O^aKJie ce bh^h, Aa je 6hjio HacTynHJio oTBopeno nenpHJaTejbCTBO 
H8Me^y BjiaAHKe h oBora npnjaTejba FarHheBa. 

IIoniTo je BjiaAHKa oTuyTOBao nyT PycHJe, FarHk nnine 
apxHMaHApHTy ocTpoiuKOM Jocn(J)y lIaBHkeBuky, Kojera je BjiaAHRa 
6ho ocTaBHO MJecTO ce6c y AyxoBHHJeM CTBapHMa, HyAekH ce, KaKo My 
BjiaAHKa HHJe nuniTa nncao o CBpcu CBora nyTa y PycHJy, a join BHme, 
IHTO OA OKTo6pa npoiujie roA^He hhjc ca Ij|,eTHtt»a npHMHO HiiKaKBa 
HBBJemTaja, na HacTaujba: „Ajih npCAnojiaMceM Aa TaMO w<icy uucmu 
nocjioeu, SnaM, Aa je r. BjiaAHKa h3 Bnjene iipeACTaBMO HamcMy 
MHHHCTa[X5TBy, Aa ce napoA y H,pnoj Topn yMHoacHo ao HCBJepo- 
BaTHOCTH H Aa je \\\m^ Popa npHHyacAeHa HcejniTii hckojihko 
HapoAa, Aa 6h ocTajiH jiaKuie mchbhth moivih, h npocHo je Aony- 
niTeme, Aa jeAHy ^leCT napoAa c 76iui sajedno npeceviii y PycHJy. 
^a ne BHAJex Barae iimc ua pacuncKM yA0Bni;e IlBaua IIonoBuka, 
ja Hc 6hx 3Hao KOMy nHcarn y ll,pny ropy h Kora sanHTaTH o 



k 



71 

H»eHOM CTaH>y, h hito ce ca^ temo ^hhh? noBo;i,OM ^aKjie oBoifi^ 
cjiynaja y8HMaM CBo6oAy nHcaTH BaiueMy BHCOKonpenoAo6HJy a 
npocHTH Bac, Aa 6jiaroBOJiHTe inTO CKopnje OAroBopHTU mh na OBa 
Moja nHTaH>a: 1. Jejin HCTHna, ^a ce TaKo chjiho Hapo^ y Upnoj 
FopH yMH07KH0, A^ j^ noTpe6a jeAHy necT HScejiHTH, ^a 6ii ocraTaK 
Hapo;[^a jiaKrae hchbhth Morao? 2. Haje jih uo Hecpefe« KaKBor 
pasjf^opa, HecorjiacHJa h Me3KAyco6He dpanu y Upnoj Popa, Koja 
cy no6yAHJia npeocBeniTeHora BJiaAHKy, ^a ce yAajbH y Pycnjy? 
3. KaKas ra je y8poK no6yAHO Aa ce yMnjema y nocao Besnpa 
xepi;eroBaHKora koa FpaKOBa, MJecTa, Koje ca cbhm TypcKOJ BjiacTH 
cocTOJH H sa TO Aa CHpoMacH rpaxoBji>aHH h i^pHoropi^n nocTpaAajy ? 
Ja iiMax sa BaMCHH y3poK DHTaTu Bac sa obo BHine peleno, jep6o 
Harne MHHHCTapcTBo paAO 6h y CBaKOM cjiyHajy saiuTnmTaBaTH 
KOJiHKo ce Moace i^pnoropne, a ne 3HajyfeH ynpaBO, hito ce koa 
H>H HHHH H KaKO cc OHH caAa HaxoAe, Hc 8Ha, c Koje cTpane 
noncTH npcACTaBjbCTBOBTH sa h>h koa nopre OTOMancKe. 3a to, hito 
Haj6pMce MOMCCTe, OAroBopme mh, mojihm Bac, onmnpHo na bhiuc 
peiena MOJa nHTama, Aa 6vl ja sa SjiaroBpcMeno Morao iipeACTanHTH 
Ha 6jiaroycMOTpeHH]e namera MHHUCTapcTBa, koju ce TpyAH 3acTy- 
naTH i^pHoropne y h>hhoj cpehH." H obo iiHiiie pycKH A^njioMaTa, 
icaAa je BjiaAMKa na nyTy y IleTporpaA, oa Kora ce 3iHHHCTapcTB0 
Moaee Haj6ojbe hsbhjccthth o cTaH>y y Upnoj FopH. KyA 
Bcfeer HenoBJepeH>a npcMa MjiaAOMC BjiaAaony ? Hs OBora ce 
nucMa BHAH, Aa je TaTHui^eB us Be^a yiiyTH0 Faruha Aa 
ynpaBH obo nHTaH>e Ha L^eTHae, nomTo je BjiaAHKa y Be^ cTHrao, 
nyTyjykH y PycHJy. Ajih mh HMaMo h Apyrw AOKas npeoKpeTa y 
pacnojioaceH>y pycKe AunjioManHJe npcMa rTeTpy II-om. KaA je CTHrao 
y Be^, TaTHHi^eB My ne Aa iiyTHH aiicT sa lleTporpaA ! lleTap 
II ocTaje y Beny h otojich yii})aB.T>a 23 AC*ncM6pa i^apy HuKOain 
MeMopaHAyM o CTaH»y, y kom ce Upna Topa iia^iuaii. McMopanAVM 
je OBaj onceacan h Bpao bjcihto cacran.T>eH iia pycicoM jc'shicv. y yBOAy 
je acHBHJeM noTesHMa HCTaKHyTa HCTopnjcKa siiaMCHUTocr 1 i,pne 
Tope; na cjiejcah asjiarafte cTaH.a y kom ce najiasii. lipu TaKBOM 
nojioacajy CTBapn — nacTaBjba ce Aa^e — L^pna Topa HeMiiHOBHo 
Mopa nacTH hoa BjiacT cBojnjex BJeuHTHJex HeripiijaTCJba TypaKa, 
HjiH Koje Apyre jcBpoucKC AP'^ane, 5KepTByjyhH Tarco ii y obom 
nocjbeAi^eM cjiyHajy cjio6oAy h caMocTaaHocT, CBoje iiocjr>eAH^i' 
6jiaro, KoJe je jota dpaeo^{jeHO napad /j nptioeopcKOMc, omico icnja c^iifMu 
Kao Jiyua nade u dpf/eujeM jednonjieMenujeM LfpfioJ FopH Hapo{)uMa : 
H uaAOM i^pHoropcKC Cwio6oAe, iiOTOH>e hs cpiiCKora napcrna ouaa- 
CTH, Koja je Ao caA caHyBa,na ciJojy HosaBnonocT, iieMUiioHHO he ce 
yMHO»CHTH roHeae h npoTHBy ApyrHJex joj 0K0Jiiinjex iijicMena. ^a ce 



72 

TO OTK'jioHH, Tpe6a HpHoj Popn pacnpocTpaHHTH rpaniu^e na u.io- 
AHy 3eTy ; hjih uko ocTane y caAauiFbHJeiM rpauni^aMji, iiOTpeoiiTu 
joj je roAHHiH>a iioMoh sa yHyTpamH>y yiipaBy oa 32,000 (|)Hop. 
Cap 3a A^ocT roAnrfa. Be3 obc iiOMohii 3a ycTanoBy yHyTpaiiJihe 
yiipai.e, moi\ih 6h 3jih Jbyji,ii iipHHyAHTn Kyhy IleTpoBuh-ILeroiiia, 
;i,a ce iipecMH y PycHJy, ca 6o.^njeM iiopoAwuaMa, Koje cy joj 
iiOMaia^ie ao caAa, a^i Hapo;^ y3Ap5KH y o;i,aiiocTH npoMa PycHJn. 
llesaencHocm u do()j)ocma}6e m)HoeopcKo? napada, ođe30Jefe7io mo^- 
noM Fi/ciijoM, c.ijj^cuKe u dpiieujeM jed?ion.ieMe?mjcM napoduMa 
jeMcmoo UyUxoee đojte đijdfjKnocmn, Uemap II. upoca ogjj uoMofl 
Mo^7ie Pf/CHJe 3a nooo.%tuaH,e cmatui cnpoMamKoe napoda, koju ce od 
e. 1711 na,rodn uod 7benoj( ^aiumumojf, koju nu y kom c.iyHajy, caMO 
edje je mo 3axmuJe6aMi c.mea opyrKJa pf/CKHjex ^{apeGa. imje lameduo 
7m ^^UGoma^ im ujiaiba CGOJa, Kao tamo mo CGJedone ppaMame GeJiUKHJex 
i{apeGa u 7{apm{a p!fCKUJex, KoJe ce xpaHe y Kamedpa.inoM apxuGy na 
lXemiiihy, (/t. A.) Ono je jesrpa OBora MeMoj)aHAyMa. 

Onaj MeMopaiTAyM CTurao je y UcTporpaA npeico pycKor 6e^- 
icor iioc.iancTBa, h rpa(j) HecejipoAe no^nuo ra je na HaJBMuie 
6jiaron3Biii)eihe. yCvT>eA Tora, no bo.t^h H>eroBor HMiiepaTopcKor 
Bean^iancTBa, o^roBapa Beia^^mi 12 jaHyapa 1837 : oahocho 5Ke*i>e, 
Aa ce y6jeA" iiopTa, a^ yeTyiiH^ Uj^noj Poj)!!. ropH>y HcTy, Aa to 
iiHJe_jMoryhe ; oahociio mhcih, Aa ce B.iaAHica ca iieK0.iHK0 iiopo- 
AHHa iipecccin h PycHJy, Aa ujićia^kh. hc mojkc ocTaBirrH HpHy 
ropy, II Aa je to 6n.ia 0A^yKa iioTaicHyTa MacoBiiTOM yBpeA0M; 
OAHOCIIO yMHovKeH>a iiai)OAa, yiiyhyje ra Aa upiioropuH HAy Ha 
paAH>y no cycjeAHHJ^'M Ap^^^asaMa, Kao niTO Beli HAy y IJ^apurpaA; 
Hajno(MHJc ra caBJCTyje, Aa ne jiMiuaBa iiacTBy h A^*^>e CBora npH- 
cycTBa, a ku^jusv roimaKOBy koju je TiiAa saMJetbHBao y Be^y 
TaTHuncBa, naj)cl;yje Aa BJiaAHi^M AaA^^ cpecTBa noTpeCnja, Aa ce 
noBpaTH y I],])Hy ropy. [J\, A.) 

II. Obo je cyuiTnna OAroBopa na oiiaj 3iiaMeHHTn MeMopaHAyM, 
AOCTOjaii Hpne roi)e \\ BciiiKor yMa iteuor rociiOAapa. K iicaB vICA, Ka- 
KBO HecxBaha7be u cuTHn^iapcTBo ii])eMa onoj Ton.ioTu, iipc^ia. oiimjcm 
Ay6oKnjeM MiicaiJMa ivmija cpiicicora, u upcMa onoj caMocBHJecTu 
rocnoAapa npiiorop(»i:(>ra ! A.m je onaj oAi-on<>|) uiio mca h UBiijehe 
TipcMa cjbeA^^iiCM iiiiCMy, icojc je iipirriicHvao luieMeiiMTv iijecnnuKy 
Ayuiy BJiaAH^iHHy. PycKii BMne-Kanne.iap imrue My OA^a 17 4)e6py- 
apa: „y 6i)30 iioinro caM caoiiiiruio BaiiU'M BiicoicoiipeocBemTCH- 
CTBy HaJBHiiiy bo^i^v y oAi'oBop na nucMo nanic h3 IScua oa 23 
ACneMupa 1S3G, npii.Mn.in cmo mu obaJc n3BJeniha, Kao Aa cy name 
HapcA^e H3a3Bajie CMyTn>y y na|in,i.y ii K|»i5oiip()aiihe, ;\\v je Mnoro 
nopoAiina npHor()pcKHJex yTeK.iu y Typci:e oojiacTii u na paaiio 



73 

CTpane, Aa brc napoA chjiho Mp3H, a^ je name MHJeraaH>e npo- 
THBy HapoAjiie bojlc y cTBapH TpaKOBa Crno y3poK, iuto je FpaKO- 
Bo Hsropjejio h mro je iiorHHyjio mhouitbo napoja, koJh, ao Ta^a je 
njiaiiajyhH Typi;HMa Majin Aanaic, (jiio y MHpy, ii Aa je iipn CBpiiieTKy 
HapoA i^pnoropcKH Taico ycTao npoTHBy Bac Aa je Bain mchbot 6ho y 
onaciiocTH, h Aa ctc bh oTnyTOBajiM n3ronoj)OM HaJBHiiie HapeA6e, 
Aa Ao^eTe y lleTporpaA- 3a TiijeM Kao Aa CTe iipiije nojiacKa sajio- 
Hcrijiii . MaHacTHp MaJHHe aa 7000 ({)HopHua cpe6pa, h y8ejiH ca 
co6oM cBe AparoiyeHocTH h3 ManacTupa i;eTHH>CKora. OBa HSBJemha 
n3ivieAajy HaM TaKo H3BaHpeAHa, Aa caM noxHTao napeAHTU, Aa ce 
yAOCTOBJepw y Upnoj Foj)« o CTerieHy BJepojaTUOCTH, iiito Mory 
3ac.iy5KMBaTH, ii mh cmo ce y3AajiH npii tomc, Aa feeTe iipHXBaTHTH 
ciiacoiiocue caBJeTe, noBpaTHBruH ce k Bainoj nacTBH, yMHpHTH 
HCTy H pacHJaTH py5KHe rjiaeoBe". K obomc AOAaje join, Aa je 
BaaAHKa y8eo y py cicom iJocjiaHCTBy 1000 neicHna, Aa ce noBpaTH 
y Hpny i^opy, iia mjccto Tora Aa je ucrcao ayoTpHJCKH nyTHH 
^HCT, Aa no^e y IIapM3, iuto hhjc Morao hocthKm, nerc koa 
(J)paunycKora iiocjiaHCTBa ; na caAa oiict Aa mccjih iioKh y IleTpo- 
rpaA. j^HpH cTHnajy 0BHJex Hepa3yMjbHBMJex iipnjiHKa, a^i^ ce ne 
j)acHJe Ta Ma n ne chhc HCTHna, bh fecTe ce car^acuTH caMiioM, Aa 
HaJMH.iocTMBHJH iiaiii rociiOAaj) MMriepaTop ne momcc ce pHJeiuHTH 
Aa Bac upuMH, a iipii tomc iteroBo BcjiimaHCTBo iiaj)eAHJio je, Aa 
ce BM Ha nyry y ncK<)By 3aycTaBHTe koa TaMoinFf>er BJiaAHice, 
AOK iipHMHMo HSBJemhe H3 Upne Pope" {J[. A.). HsBJerulia, Ha 
Koja ce noBHBjbe rpo(() HecejipoAc, iioTHUJUia cy oa saBJepe, Bek 
iiosHaTe HaM, iij)orHBy MJiuAora rociioAapa; a KyAa cy Te^KHjia, 
iHiAH ec no onoMe, Aa je napoA Tarco vcTao npoTHRy IleTpa II, 
/la je H>eroB skhbot 6ho y oiiacHocTu, tc Aa je c Tora KpeHyo 
ijyT PycHJe; a mh 3HaM0. Aa je TIcTap II n3Aao nporjivC na 
HapoA, npH iiojiacKy c HcTHH^a, 3aAaxHyT HaJBchoM BviacTH Bjia- 
^ajia^KOM, H Aa je 6iio nciipahen rjiaBapuMa, KaKO HHJecy hm npnje 
liu iiocviHJe HcnpaheHH 6HBa.in upnoropcKH rociiOAapn! 

IIL AjiM Aa BHA"Mo n3BJc*mhe, Koje cy »^icKaviH y neTj)orpaAy 
H3 I-^puc Fope, „Aa ce pacujc TUMa m a^i chhc HCTHHa," na HCKa oho 
OAroBapa na ouy nenonironv, carancKV onTyHv6y. Hoiuto Pariih 
Ulije 6ho Aodiio HMKaKBa oAronnpa ca HcTiin.a, OAaKJie My HHJecy 
MOi\iH Aj)yro OAi'OBDpnTii ncro : ,,rocnoAa^) je Ki)eFiyo MyT PycHJe 
H OH he najoov'ho Mohn ii3BHJecTiiTn nanie MHHHCTapcTiJO o cBeMy'* 
— FarHii no na.iory a3iijaTCiv()r A<^'ii{\pTaMeHTB Kpelie pr ^y- 
^poBiiinca 8 Maj)TU i: y r UiTiiiia, r;ije Ao.ia:;ii tck nocmje ocaM 
Aaiia, '](']) nnje Morao o;i, cmijcra, i:nJH je Tpe6a.io Aa BojcKa npo- 
iipTH. Ha HeTHiJ»y cy ra Bch o'ieiciniajiM raaBapn h3 CBHJex HaxHJa, 



74 

H cjyTpH ;i;aH o^Ma y BejiHKOj cKyninTHHH, Farnk je cTasHo OBa j 
rjiaBHa nHTaH>a: 1. JecyjiH y MHpy ca norpauH^HBJeM TypcKHJeM 
BJiacTHMa, H yBa»eaBajyjiH cycjeAHe BjiacTH aycTpHJCKe? 2. IIoctojhjih 
Me^y E>HMa yHyTpainH>H Miap h nopeAaK? 3. JecyjiH noKopHH cromc 
dyxoeHOMe uacmupy? 4. CTapajiH ce BjiaAHKa ca CBOJe CTpane Aa 
6jiar6HecTHJeM h cnpaBeA*^i^Bomhy daAo6iije h>hxobo noBJepeite, j 
a HapcA^aMa Aa caHyBa CTpora yHyTpaintt.H nopeAaK h Miipee | 
OAHOce ca cycjeAHMa? lio SBaHHHHOM K8BJeinTajy FarakeBOM, | 
CKynmTHHa je oAroBopnjia na nocjbeAH»e oHTaite, Aa cy ce i^pno- J 
ropuH sasAa noKopaBajia cbomc rocaoAapy, na ooaHca: „a^in I 
OAHOCHO BjiaAaa>a BjiaAH^HHa h nosjepeiba k H>eMy hhko HHinTa ) 
HHJe nporoBopao." Hsjiohchjih cy My TemKO CTaH>e ycji>eA nepo- 
AHi^e H yonke sćov ocKyAHne njioAHe seMjbe, h HSJaBHjm, a* 6e8 
noMoha PycHJe hc Mory mchbjcth; h noniTO HaJBHme CTpaAajy 
RaTyH>aHH, Aa 6h hx Tpe6ajio nojioBHHy HcejiHTH, bjivl csmo y ^ 
PycHJy; ajia ce hh to hc Moace, jep 6h THJeM El^pea Popa ocjia- 
ĆBJiB. ; H sa TO cy cnpasHjiii BJiaAHKy y PycHJy, Aa hsmojih noMok 
y pycKor i;apa. Oahocho mhcjih BjiaAH^HHe, Aa ocTasn CB0Jy 
0Tai;i6HHy, OAroBopnjiH cy, Aa ce ne Mory HaHyAHTH, RaKo cy 
HOBHHapH MorjiH oHcaTB, Aa BjiaAHKa HaMJepaBa hs Be^a noka y 
IlapHS. Oahocho yTyTpaniH,er MHpa OAroBopnjiH cy My : „CaMO je- 
AaH c,iyHaj npomjior jyjiBJa, KaA cmo opyaejeM noKyinajiH noRopHTH " 
i;pMHHqKy H pHJeqKy HaxHJy, Aa njiakajy Majin nopes, ycTa- , 
HOBJbeH onkBJCM carjiacjeM, Morao je AaTH noBOAa HeopejaTc^bUMa, Aa 
8JI0 roBope onaMa h o BJiaABi^H^. HajnocjiHJe oahocho rpaxoBCKe CTBa- 
pH, TaKo^ep cy OAroBopnjia, KaKO cy CBy OAroBopaocT otkjiohbjih oa 
BjiaAHKe. I 

TaKo je OBaj OAroBop CKynmTHHe hs ocHOBa o6apao onTyac6y, 
niTO cy BJiaABHHHH npoTHBHHnn 6hjih noAHFjiH y neTporpaAy 
npoTHBy H>era; ho Farak hhjc 6ho thjcm cacBBJcM seaobo- 
•TbaH, Te je neKe na caMO paciinTHBao sa spnjeMe TpoAHCBHor 
6aBjbeii>a CBora na IJ,eTHH>y, vi oa h>hx je Aosnao, Aa je npasH- 
Te^zbCTBO no 0AJiacKy HBanoBHka H3ry6HJio CBy cHary, Aa napoA i 
acajiH niTO je MBaHOBuk U,pHy ropy ocTaBHo, h Aa ce aca^H Ha 
BjiaAHKy H Ha H,eroBe cpoAHHKe ! OaaKo rjiacH FarnkeBO SBaHH^HO i 
HSBJemke pycKOMe nocjiaHHKy y BeHy, upeMAa y hctom H8BJeniky * 
CTOJH, KaA je npHcnao y KoTop, Aa je Ty namao Ilepa ToMosa 
IleTpoBHka, 6paTa BJiaAH^nHa, h OTCBana DepKOBa ByKOTHka, I 
KOJH cy Ty KynoBajiH hchto h chpothh>h A^jejimjia ! Ha oa pHJdH ao ^ 
pHJe^H y TOM CBOM H8BJeraTajy Farak bcjih: „TcKep caM Hsamao 
Ha nasap (y KoTopy), 6ho caM OKpyaceH mhouitbom CHpoMaxa, kojh 
cy ne nHTajiH, xokejiH ce 6p8o sjiaAHKa BpaTUTH h8 PycHJe, a^ hx 



u 

ocjio6o/^H OA rjia^B.^ H npn CBeM tom FarHk AocTaBjba, ah cy My 
„HeKH Ha caMo" Kasa^H, Aa napoA »ca^H, niTO je HBaHOBnfe ocTa- 
BHo HpHj ropjr, H AB, ce acajiH na BjiaAHKJ h Ha aeroBC cpoA- 

HHKe! 

Ila ce HHJe jom hh thjcm CBpniHjio HCjte^eme npoTHBy Bjia- 
^HKe. FarHk je TpaMCHo, ^a bha« AparoiyeHOCTH MaHacTHpcKe, h 
Haraao je mhohitbo, KaKO CTapHJex TaKO h HOBHJex, ihto je Bjia- 
^HKa h3 PycHJe aohho, h hito je cb. Chhoa npeKO HCTora Farafea 
nocjiao Ha IHeTHH>e, h npH3HajyhH to, naAOCTaBJba: ^HaeJieda a^ 
cy Ha jecepy i^pKBene Aparoi^jenocTH." 

Ha HHJe AOCTa 6vijio ihto je FarHk 0By HCTpary boaho na 
lljeTHH>y, Hero je OTOJien nomao y ByABy na y KoTop Aa Hacrana 
HCjiHJe^HBaH>e npoTHBy upnoropcKora rocnoAapa! „TIoniTO caM ce 
npHjbe»cHo o6aBHJecTHo y IJ,pHoj Topn h y aycTpHJCK0M npeAJejiy, 
TAJe ce Ha^iaSH ManacTnp MaJHna, y KpcAHTHHJeM KH>HraMa y 
ByABH H y KoTopy ne o6HCTHH>aBa ce, Aa je BJiaAHKa BajioacHO 
ManacTHp MajeHy aa 7000 ^^nopHHa." Ajih ce nnje Farnk y 
„aycTpH[jcKOM npeAJejiy" orpana^HO, jifi hbbhah KJieBeTy o tom 
8ajiory, nero je joni pacnHTHBao sa MopajiHo BjiaAaH>e B^iaAHHHHO, 
na HacTaBjta : „KaKo MHoru i^pnoropi^n TaKo h aycTpHJaHHH roBope, 
^a ce BjiaAHKa hh HaJMaH>e ne CTapa Aa 6jiaroHecTHJeM h npaBHH- 
Homty Ao6HJe noBJepeH>e CBoje AyxoBHe nacTBc; nanpoTHB cbojhm 
ca6jia3HHBJbHJeM BjiaAaH^eiur naBjia^H na ce6e ocy^HBaH>e h Mp7Ka>y. 
Oh ce caMO sanuMa jiobom h cthxotbojx5tbom. I],HJejie MJecei^e oh 
je npoBOAHo y aycTpnjcKOM npeAJejiy y MaHacTHpy Majanu^ h 
HHJeae HokH Hrpao je na KapTe ca aycTpHJcKHJeM o<|)HHHpHMa ..." 
Mh cmo Faraka ao caAa nosHaBajiH, Kao CTapajera MjApora iipaja- 
TCJba BjiaAH^HHa, ynpaBO Kao H>eroBora MCHTopa, h bhaJcjih cmo KaK- 
BHJeM ce noinTOBa&CM h npH3HaH>eM MjiaA« rocnoAap oahocho npcMa 
oBOMe y^eHOM cp6HHy y cjiyac6n pycKoj, h saacTo je oh nocjiyMCHo 
HHTcpecHMa npHoropcKor rociiOAapa koa pycKor ABopa h y noKyniajy 
ryBepHaAypoBHha, h y rpaAaiu^ieBHhcBoj 6yHH, oahocho noAropn^- 
Koj a(|)epH, H y a(|)epH 3Ka6jba^iKoj; a 0B;ye ce o^hto noKa3yje BaKJiCTH 
HenpHJaTCJb IIcTpa ll-ori OAaKjie OBa iipoMJeua? KaA ce cjcthmo 
lieroBa OAyineBJbeHja, kojhjcm je HBaaoBHha ucnpaTHO na L]|eTHH>e, 
MH feeMO jiaKo cxBaTHTH H>eroBo HesaAOBOJbCTBo, Aa ne pe^CMo 
orop^CHocT, nocjiHJe OA«^acKa IlBaHOBMha ca ^eTHH^a, hito je caMO 
BJeuiTO npHKpHBao AO BroAHe iipK^mce. Osaj HSBJemTaj cbjcao^h, 
^a je Taruk 6mo y cbcbh ca ohom oiuikom sasjepoM npoTHBy 
BJiaA^Kc. II PoiuiiioicH Aoopo oiinjica, Aa je Tariik i'.Mao naMJepy, 
A.a HuaHOBiika y3A»i''i^ mbuha ujinAUKc. „Ta H^eroBa iiaMJepa, 
BCJIH PouMiiOKM, iipo:5npyje oTu<)[)riio y iipLiOM iLcroBOM H3njcmTajy 



T6 

H8 I],pHe Pope, 16 jyHa 1832. 3aycTaBjbajyfeH ce na nHTaH>y, 
SHiuTo je iipecjeAHHK ceHara HBaHOBHh (ByKOTHk) a He B^a^^Ka, 
OH HHAOCTaBjba, KaKo itpHoropi^H cee jata iioraTyjy H>eroBy BpxoBHy 
B,;iacT Ha A co6om, h kuko ea uamie^if eocuodapoM; Kao ^a je to 
caMO sa BpHJeMe, a nocjiHJe Tperta a^ npecTaae. Oh je c UBaHO- 
BHfeeM XTHo, Aa ca cbhjgm noTHHHii BjiaAnKy pycKoj ynpaBH, HaASt- I 
jykH ce, Aa he thjcm yroAHTH b^ihah, ho iuto oea Ha cpefey h j 
Pycnje H L^pne Pope hhjc uMajia y BHAy» h sa to, ma Aa je sa ' 
BpHJeMe 6Hjia HcsaAOBOjbna ca BjiaAHKOM, y 0AJiy^H0M Hacy pas- ' 
6Hjia je HHTpare iipoTHBy itera CKOBane, h paAHJia cse Moryke, | 
Aa noApMCH H>eroBy BjiacT y seMjbH aeroBOJ h yrjieA npcA ocTa- i 
jiHJeM cBHJeTOM." Obo MHmjbeflhe PoBHHCKora noTBp^yje to, hito < 
Farnk IleTpa Il-or ne nasHBjbe HHrAje ApyK^iHJe nero dyxooHUJ€^ 
aacmupOM^ a H>eroBe noAaHHKe dyxoenx)M uaameoM. % 

IV. Ho MH heMo MMaTH npnjiHKe, AH jom roBopHMO o OBoj saBJepH, 
a caAa Aa bhahmo hito hhuh oaaj MjiaA^i BjiaAa*iai^, aokjic ce 
npoTHBy H,era AOBpujHjio obo, ne SHaMo Kaico ynpaBo BBajiH4>Mq[H- 
paTH, HCjiHJe^eH>e, — onaj BviaAajiai;, npoTHBy Kojera ce jom jca- 
naKO noBjiaHH KjieneTa, Aa je xtmo, jom npHJe nero je KpeHyo 
nyT PycHJe, ocTaBHTH CBojy 0Tai^6HHy y hcbojilh h nodjefen Bia 
KyAa no CBMJeTy? Moryfee je, Aa je to oh y 0HajaH>y KaAi'OA h 
HspeKao, ajiM Aa ra HeorpaHH^ena jby6aB upcMa poAHHJeM KpmsMa 
HHJe c H>nMa HeoAojbHBo CKonqaBajia y CBaKOJ čujeA« h HCBOJba, 
KaKO Aa oh to ne yqHHH, aok je y Beny 6ho 8aycTaBjbeH noA 
TepcTOM TaKo HoiipaBeAHe onTym6e h ncTpare? Td h a* hhjc 
npHJe HHKaA, to hh npoMHCjiHo, ue6« HyAa 6hjio, Aa My je to 
cyHyjio y BiB^y sa BpMJeMe TaKo Ayi'or HCKymeH>a h nenaAne 
HanacTH! ^) Ajih ne, iteroBa je caBJecT 6HJia MHpna, na ce bcjih- 
KOAyiUHo, ynpaB0 (|)hjioco(J)ckh uoA^oacHo sejiHKOJ 6HJeAH, KOJa ce 
6HJia Ha H>era o6opH.ia, h Kao npaBH oTan CBoje nopoAH^e, 8a6o- 
paBjb{yyfeH ce6c, 6piiHe ce sa CBOje, Te KaA H>eMy Hwje 6hjio cjio- 
60AHO, Aa no^c jih^ho, nume npecTaBKy o nesoJbH, y Kojoj ce 
HaxoAH IJ^pna roj)a, 11 ujHjbe je y IleTporpaA, Kao mTO cmo eek 
BHAJejm. 

Hs nucMa rpo(J)a HeccjipoAa, mh cmo bhajcjih, H8Me^y octr- 

.iHJex KJieBOTa, Aa lleTap II HaMJej)aBa us Bena iiohn y Ilapna, 

^) IIIto Hcna^oBHh npma, KaKo je B.iaAHKa y Hany.'Ly na ceom ane- 
piiKaHCKOM paTHOM 6poAy peKao, Aa je tcihko nyTa npoMnm.T>ao, a*^ Kpene 
nyT AMepHKC, na ji^a Bek HPinTa 11 iie hiitu o Jcepoiiu, y Kojoj 70 MHJiHOHa 
cioBena nMJeey KaApn oc.;Io6oAlIT^! cpiicTBO, y tomc ce oracAa ocy^nBaH>e 
pycKe ABnJOMaiuJje; a iuto uctom uapy Hukg^ih bcih, ^a je AO»ia3no ao tc 
»inc.in, A« ocTnnii I^aiiy ro|>y, tiijcm je xtho a^ Mcim.TjiijeM oojajna npecTaBU 
MyqHo CTaH>e, y kom ce Hajiaaao. 



77 

^a je Ha Ty CBpxy TpaacHO aycTpHJCKH iijthh jihct, na ab. HHJe 
ycnHO, Te ^a ra je ao6ho koji (|)paHnycKor nocjiancTea; h oAHCTa, 
sap H8 CTpaxa, ^a to hc yHHHH, pycKH BHi^e-Kani^jiap caonniTaBa 
B^iaA^i^H HaJBHniy bojbv, na no^e y ITckob h ^a koa TaMomaer 
BjiaAHKe HeKa hcxoa HCTpare. BjiaABica je to je^sa AO^eftao, h KaKO 
je MHpHOM caBJecTH HCKao HcxoA Te HCTpare, Haj6ojE>e ce bhah, 
KaKO je OH Becejio ^ane npoBo^Ho y ncKOBy, r^je je CTeKao npnjaTejb- 
CTBa, Koje je sa Ayro npenHCKOM H>eroBao. A aKo je oh nyTHn jihct sa 
IlapBS TpaacHO, h ;i,o6ho ra, ko ra je 8aA}>»cao oa Tora nyTa? To 
HHJecy SHajiH KaKo pycKoj bjiravi noAHBJeTH ; ajiH je oea Morvia 
6ara y tomc ua^ospeTH HeBHHocT h o^aHocT Bjia;3,H^HHy PycHJH 
6e8ycjioBHy ! 

Ha CBaKH Ha^BH OBa nape^^a, Aa IleTap II no^e y IIckob, 
H Aa Ty qeKa 0AJiyKy, 6HJia je jeAHa MJepa npoTHBy H>era noA 
TOJiBKOM onTyae6oM h TaKBOM HCTparoM; u mh SHaMo Aa je HBa- 
HOBBh CBOJHJeM upHCTamaMa y Upnoj Foith y HSr^ieA CTaBjbao h 
Ty MoryfeHocT, Aa BjiaAHKy saTBope y TaMHHi;y ! 

AjiH je HCTBBa H npaBHi^a TpHJyM^Hpajia naA KJieBeTaMa. 
BjiaABKa je Aoniao y IleTporpaA 18 Maja h Ty ocTaHyo ao 12 
]yHa, H sa To'^ia.flo Aana, oh je ao6ho AOKaaa naJBume mhjiocth 
i^apa HnKOjie, kojh je noBHCHO roABinHE>y noMofe I^pnoj FopH oa 
]eAHe Ha AeneT HJbaAa i^eKHBa. cbom cacTaHKy ca i^apeM, no 
MeAaK0BMfey, BjiaAHKa je OBaKO npunao, KaKo ra je ocjiobho: 
„Il,ap HMa OABefc oniTap norjieA — n ynpaBO He Morame My ce 
iior,.ieAaTH y ohb, na fee mh pehu : Bh cTe xTJejiH Aa HAeTe y 
IIapH3. Ako oheTe, MOMceTe nhn h OAas^e — - ja hy bh AaTH naca- 
iiopaT. He MHCJiHTe Aa je mchh CTajio ao Bac, nero ao ouor 
jyHaqKor napoAa, KojeM caM paA Ao6pa yHHH>eTH. — Ty th neMO- 
rox — npHHame BjiaAHKa — Aa ^aBOJby nposSopHT', Bek ocTaAOX 
Kano TH HHJeM.^ Monce 6bth, Aa je h caM BjiaABKa OBaKo »cHBHJeM 
6ojaMa npeACTaBjbao npHroBop i^apeB, kojh My je uo cboj npnjiHi^H 
yHHHH0 ycj!beA one HOBHHa]>cKe HSMHuijtoTHHe ; a Moace 6hth Aaje 
H MeAUKOBHii Kojy npHAOAao; na CBaKH Ha^HH, Aa obo HHJe 6ho 
osdHJban yKop, cbjcaomu BjiaAHHHHa noTiiyHa no6jeAa. A Aa My je 
i;ap HeniTo nparoBopMO o iteroBoj HaMJepH, Aa ocTaBR HpHy ropy, 

O KOJoj ce TOvlHKO TOBOpHaO, CBJcAO^H Ha CBaKH HanilH OBO nHCM0 

BJiaAHHHHo, KOJHJeM cc ca i^apcM oitpocTHo, noiaaefeH hb II.TporpaAa: 
^^osBOJiHTe MH BejiHKOAyinnH nape h mhjiocthbh aoupoBHTe,;by 
Bam, npeA mojhm oA^acKOM, Aa bh HSJaBHM y hmc HapoAa i^pHo- 
ropcKora Hamy 6jiaroAapHocT na CBHJeMa Ao6poHHHCTBHMa, niTO 
Ha Hao HSJiHJeBaTe. Mh ocjefeaMo CBy H>HX0By BaoKHocT. CaMH Bor 
HarpaAJ^ke upaBOCJiaBHy PycHJy, niTO ne HanyniTa CBOJ jcahho- 



78 

BJepHH H jeAHonjieMCHH napoji,. HaMa He npeocTaje Apyro, nero 
ynoTpe6MTn cee nanie nanope, da cauijeaMO neuopounif uacm cjioeena, 
KOJoj ecjiiiKoj w BoeoM ćjiaaocjioeenoj nopodu^u, cpeKnu cmo, da npuna- 
daMO. BamH cy HanyTHH ;iy6oKO yneHaTaHH y mom cpny: ohh ce 
HHKavZi, Hefee H8r,;iaAHTn, jep cy mh Haj6ojbH AOKas MHjiocpAHor 
y^enika, sejiHKDr npaBocjiaBHor 6oMcwjcr noMasaHHKa, namer Ao6po- 
HHHi^a, y Mojoj cyA6HHH H i^pHoropcKor napoja. npeHcnyH>eH 
OBHJeM ocjehaJMMa, ja ce ycy^yjeM HajaBHTH sanieM HMnepaTopcKOM 
BejiH^aHCTBy, ^a o^ CBera, oito je AOBeceno ao HaJBHmer 8HaH>a 
o MOM BjiaAaH>y caMo je je^Ho o'iajaEbe Moje 6hjio ocnoBano. To je 
HCTHHa: BH^efen HeMoryfeHocT ynpaBjbaTH napo^OM 6e3 noMokn, 
ja caM xTno CBe ocTaBHTH H acHBJeTH no HHOCTpaHCTBy. Cbc OCTajIO 
je B8MHmjbOTHH>a HenpHJaTejba MOJHJex h nopeTKa. Bama Me Mokna 
AecHHqa sa^psKajia oa HenpoMHinH>eHe HaMJepe, KOJy je caMO oia- 
ja£be nopoAHjio ! Ca^a, yKpHJenjbeH BainnjeM 6«iaroBOJbeH»eM, h^cm 
y HMe CBeMorykera Bora k yKa3aH0M mh HHJ!by, 6yAykH yBJepeH, 
Aa AOKjie je oh c naMa h H>eroB npecTaBHHK na obom cBHJeTy npa- 
BocyAHH HuKOJiaj jiaico ke 6hth tcuiko 6peMe, iuto je cyA6a na 
MeHe CTaBHjia." 

TaKO je y neTporpaAy 6viji\x pamkepaHa oea ojiyJHHa, niTO 
ce 6Hjia HaABHjia naA r^aBOM IleTpa Il-or, h I^pna Topa 6BiJia je 
Aomjia Ao cpeACTaBa, icaKo Aa noTnoMa:Ke CB0Jy CHpoTHH»y, TaKO 
Aa BOAH ypeAH0Je yHyTpaujH>y ynpaBy. H c tc je CTpane MJia- 
^aHH rocuoAap Morao 6hth saHCTa Mnpan h saAOBOJban; oco6hto 
je Mopajio roAHTH neTpy II-roM, uito je i^ap napcAHO Aa noTny- 
KOBHHK OsepenKOBCKH c FbHM Ho^c y H,pHy ropy, KOJH no „onHT- 
HOCTH H 6jiaropa3yMiijy cbomc" — KaKo to Poao({)hhhkhh, i^apcRii 
ceKpcTap, AOCTaBjba BjiaAHUH — „MosKe BaM AaTH KopHone caBJcTe, 
KaA Ha MJecTy npoyHH CTaH>e iifpHoropana." (^. A.) Hctii Poao- 
(J)HHHKHH TaAa jc AOCTaBHO BjiaAHUH, Aa je i;ap „naJMnjiocTHBBJe 
no xoAajacTBy BameMy msbojiho yAHJe^HTH MH^aKOBHky neTBpTH 
CTenen cb. BjiaAHMHpa.," niTo je TaKoi^ep Mopajio saAOBOJbHTH 
IleTpa ll-or. Ajih Ma kuko Aa je H>erOBa Ayina Mopfuia no6jeAy 
cjiaBQTH HaA H>eroBHJcM nopaMceHHJcM HenpnjaTCJbHMa ; Ma KaKO Aa 
je Mopao 6nTH 6jiaroAapaH pycKoj BjiaA^, mTo je noBejia, y H>ero- 
BOM ocycTBy, y Upnoj Topu npoTHB H>era OHy HCTpary, Koja je 
OTKpHjia jiaMCH if>eroBHJex neiipHJaTejha : oh ce Mopao noBpaTHTH 
Ha CBojy cT0JiHi]fy c TeniKOM yBpjeA0M h ca CTi)axoBaHieM, Aa ra 
cjiH^Ha HanacT oneT momcc cnakn. Oh je Ty yBpjeAy Ay6oKO y 
CBOJoj BejiHKoj naTpuoTCKoj Ayniif Tpnno, h caMO ce orpaHH^HO, 
Aa nocaHJe CBora noBpaTKa na U,eTHH>e ynpaBH pycKOMe KOHcyay 
y ^y6poBHHK cjbCAcke nacMO : „y spnjcMe Mor 6eBj!beH>a y PycHJe 



79 

pasj-MHO caM, Aa cy Me mojh HenpajaTejbH Haji;pH.ei!niHMa 6ojaMa 
oDHCHBajiH npeA MHHncTapcTsoM pycKHM, TjaceliH ce na Mene oa 
uMena i^BJejiora HapoA^j ^ oeo je u eajna nosuamo. Ja caM bcth- 
HBTo jBJepen 6ho, Kao niTO ce HBJecaM hh npeeapHO; ;^a napoA 
HHJe HMao HHmTa npoTHBy mchc TyacHTH ce. Jep caM sHao jiHJeno 
pacnojiosseBbe napoja k mchh h cyMH>ao caM, a£i Ty Mopa 6wtw k 
HCKO ca CTpane, sa to caM ce h CTapao AOsnaTH, o^ijcj^ J® "^^J 
3JIH HBBop BCteKao, B HajnocjiBJe yciiBO yBHaTH, a^ je to 6bo 
IlBaH ByK0TBk (HBaHOBBii), KOJ0 je csoJBJCMa nBCMBMa yHBo hckc 
HeAo6poMBCjiefee, KaKo fee nBcaTH npoTBBy mchc ABopy pycEOMe. 
Obh He6jiaroMBCJi^Hr a HBJe bx BBme 6bjio Hero ^CTBopBi^a y 
cBe, 8ac^yaeiiBniH jom npaje Tora npaBeAHy Kasan oa Mene, jiaKo 
cy ce aa h»bm noBejiB b ca6jiB8HBjiB. ^a 6b BaM Morao jacHo 
AOKasaTH ByKOTBka OTpoBHo cjcmc, kojb je pa^Bo Me^y obbjcm 
HapoAOM, npBjiaaccM OB^e meroBa OBCMa y noA«3iBBBKy, bb kojbx 
heTe BB^eTB, ^e oh B8Me^y ocTajiora b to nBrae i^pH0ropi;BMa, 
aKo 6b Mene y PycBJB cTaBBjiB y TaMHBEjy, b TaKo^ep ^e bx 
Harosapa, Aa mcho y6BJy. IHto ce TBqe H.eroBBJex nBcaMa b 
H>eroBa BjuBJaHBJa Ha HapoA« to je je^Ha oa naJMai&B b HBmTa 
BcsHa^eha CBTHBi^a; ho 6yAyfeH Aa je Mojy hcct Bpaje^ao h hito 
6b Morao oh no CBojoj 8^o6b b y nanpBJeA bcto TaKOBo 6e8pa- 
cyAHo HapoAy nBcaTB b Mojy hcct ocKopdjbaBaTB, 8a to b mojibm 
Bac, Aa 6b ctb bsbojibjib o CBeMy obom o68HaHBTB pycBJcKOM 
HMnepaTopcKOM MBHBCTapcTBy, MOJiekB ra Aa 6b obo, Koje ce 
MBjiocTBBO CTapajio o Harnoj caAami&oj b 6yAykoj cpefeB, no CBojoj 

K MCHB 6jiarOHaKJIOHOCTB, B8BOJIBJIO MB yHBHBTB yAOBJieTBOpeHBJe, 

nocTynBBniB ByKOTBkeM onaRO KaKo oho no CBojeMy 6jiaropa8y- 
MBJy 8a Ao6po Ha^e, Aa je Hy3KAH0." Obđjcm je B^naABKa xtho 
BSHBJeTB rarHky cjiBKy H>eroBor mTBkcHBKa h noKasaTB My hito 
je 3ac,3y»cB0, 8HajykB yHanpBJeA, Aa Farnk neke OBy onTyae6y 
npoTBB HBaHOBflka CBojoj BJiaA^ hoahocbtb. SaBCTO BJiaAHKa ce 
HBJe Morao 6jiaropoAHBJe h 6ojbe ocbctbtb rarBky, nero hito je, 
inBJbykB My B8BopHBKe nBcaMa H>eroBor npBJaTCjba, y KOJBJeMa 
noTB'ie CBOje npacTanie npoTBBy BjiaAHKe h na caMo y6BCTB0 ! 
HMa AORasa jom, Aa je HBanoBBk i^pMHBnane ynyhBBao^ Aa y6B- 
jy B«;iaABKy, a nocjiHJe Aa napoA mojib pycKor napa, Aa My 
nom^e sa ynpaBBTejba HRaHOBBka! ^aRjie MBanoBiik ce jom 
HBJe 6bo OApcKao I^pne Pope, KyAa ce Ii'hčjibo noBpaTBTB Rao 
rpycKH ryBepHepr, h Pobbhcrb hc nHme 6e8 ocHOBa, Aa je to b 
Fai'Bfe saMflmjbao. FarBk je xtbo Aa ce noRaace BBma Pyc oa 
pycKe BjiaAe. H KaA je MjiaAH PaAe Tomob saMBJeHBO CTapora 
MBTponojiHTa, AP^^^o je, Aa My ce 8a to npyaeBjia sroAHa npB- 



80 I 

I 

jiiiKa. A KaA je BHAHO, KaKO cy npHoropn[H o^anu cbomc Mjia^oMe'- 
rocnoAapy, npiiCTao je h y8 caMe ryBep«aAypoBHlie, Aa ripoTiiRv 
H>era oKyne ncsjiAOBOJbHUKe, kojh he ra y hmc napoja onTysKiiTii 
y IIpTporpaAy! To ce HC^a nopchM, jep to cbJcaotji onaj H>eron 
HSBJeniTaj nocjmje nsBpiiiene Mcrpare. Cbc ihto je Farnh Morao 
HaiiH ua TepcT IleTpa Il-or, to je, a^ iiHJe Kajiy^epcKH mvHbho. J 
Ty MaHy Bji^flvmviiiv Pobhhcku OBaico TyManH h onpaBAaBa: i 
„JeAHHa Mv je aafiana 6H.ia UHTaae h nojeanja; ho h to My ec 
y rpHJex y3iiMjhe, u <h\ H>era y AR^ACCT-neToj i^oamhh, ny uaj 
MOMaHKor M TijecHH^Kor orH>a, Tpa^ii ce 6e3ycjioBHo, ah ce npe- j 
TBopH y acKCTa, KaicaB je 6no CTapu MHTpoiiojiHT, h hoa Kajiy- j 
^epcKOM MaHTHJoM Aa yracH cBe, ^ihm ce rpnja^ia H>ei''0Ba Ayiiia,4 
^HM je 6Jijio H^erono cpne, h luto je Kao iipoMCTejcBa HCicpa, iipo- | 
CBJeT.i>aBavio H>eroB yM, OACHJeBajyfeM h na M})aK oko.io H>era. Obh 
cypoBn H HenpaBCAHH yKopH, tuto cy My ce oiiAa ^hhhjih, h A<^Hac< 
ce ^yjy y cniicjiMa jbvaHi kojh ra to6o^ jr>y6e h TiomTyjy, aa I 
OAHCTa KoJH ra He pa8yMHJy. ITocTaBiiiH MOHnxoM iio MopaH>y, oh i 
ce HHKaA HHJe Morao usMiipiiTu c obhjcm caiioM, ti saTO je Bas^a 
H86jeraBao Ka^yl>epcKe >iaHTHJe u npKBeiio ^iHiioA^jecTHHJe. Ochm 
jiH^Hora HepaciJO*7ro5Kei*>a iipeMa ica.iyl)epcKOM cany, B.iaT,HKa je 3a 
BpHJeMe npBMJex roAHHa B.iaAaHia jacHo yDHAno, Aa ce He c.invKC 
apxnjepejcKa Muirnija ca sKca.ioM B.iaA'iancKHJeM. On je ce(5e ocjehao ^ 
iipocTo ^loBJeieoM u cBJeTCKnjeM B.iaAaoncM, a iic MonaxOiM u av^ob- ^ 

HHJCM IiaCTHpOM, KaKBH Cy fJlUIH IKCFOBH npCTNOAnUHH. IIc JCAHOM 

yqecTByjytiH nenocpeAHO ujiu iiocpeAHO y KpBaBnjcM nocjioiuiMa, ' 
OH Hiije Morao c MnpuoM caBJomhy y (jovkJcm xpaMy npniiociiTii 
i y 6ecKpBHy 5KpTBy. Ho aKO iheroBit cnB|)eMeHHHH, vni.'beA .iHHnnjrx 
HHTepeca h paciioao5KeH»a, H.iii iio CBOJoj KpaTKOBHAHocTH HHJecy 
cxBafea.iH y iheMy ucoCn^Hora ^lOBJeica, u cyAchH oiihoM MJepuM, 
KopHJiH ra, niTo ne uciiviiiaBa (j)0])Ma.iHocTii, to mw caAa mohccmo 
6hth npcMa HieMy ciipnBCA.'BHBiiJH, h hc CKpuBajyiiM H>eroBe Maue 
H norpeiHKe, Hoheivio ra oeyAviTnT ne pa3a6paBHiH iipnjinice, y 
KOJHJeMa je hchbho h AJcioBao Mh 6mcmo peicjiH : npiiJiHKO, y KoJHJeMa 
je nocTao. Cjcthmo ce H>eroBa BaciiHTan^a. On Huje y Mana- 
CTHpy CaBHHH y'iiio, nero koa caBiincicor Fca.i}'l;epa ua Toujin, ^ 
KoJH je Ty Cho y^HTejbeM h iiapoxoM ; ncTnua, A^jeTC je mvhbjc.io * 
y KyfeH yqHTejbeBoj, ajiH ko ra je naA3»paBao, KaA je y^iHTe*i> 
OAHO no napci^njcKHJcM Ay5KnocTHMa? Oiict jcAan ^aic, icoJH My je i 
6mo BHUie Apyr ncro naASopHUK. Ty hhjc y^HO ()orocjioBHJy, icao ■< 
uiTO ce yonhe mhcjih, hhtm ce 3a M0Haxa ciipaB^-bao, Hero ocHOBHy ^ 
iiiKOJiy y^Ho. KaA cecTonjie noBpaTno na H,eTMi£,e, join ra jcMaibe 
MHJiyTHHOBMfe Morao BacnHTaBaTu 3a AyxoBHora iiacTupa. IIouito " 



i 
l 



I 



81 



je 6ho nporjiaiijeH sa rocno^apa, y3 H>era cmo Bn^ijejiH MojcHJa 

-. HryMaHa loyp^eBnjex CTynoBa, kojh je 6mo BejinKH dojihthikh 

•I arHTaTop ca BejiMKHJeM riaTpHOTCKHJeM MMCJiiiMa. y3 to je Aoraao 

MjiaAH MHjiaKOBHk M3 HOBor Kojia y^eHHJex cp6a, kojh cy kb>h- 

MceBHomfey sa cpnCTBO pa^njiH. TaKo bhammo, a^ IIcTap TI-rH, 

BpafeajyliH ee npBH iiyT hs IleTporpa^a ne aohhch co6om 6oro- 

/ cjiOBCKe KifcHre nero CBJeiCKe HayKe. A H3eroB BejiHKH Ayx HHJe 

t 3Hao sa npeTBapaifce, hhth je nasHo Ha ({)opMa.iHocTH. IteMy je 

KHO AyxoBHOM nacTHpy, KOJe je AocTojaHCTBo ao6ho He iio n86opy 

/ CBOMe, Hero chjiom npH,;iHKa, aobojbho 6hjio, uito je h y H>eroBoj 

[ AyiiiH 6Hjia Ay6oKO 'yKoj)jeH>eHa BJepa y Bora, h uito je meroBao 

, xpHiuhaHCKe BpjiHHe, y HeMy je Morao 6hth o6pa3an'H najcTpo- 

l 3KMJHM • 6orocjioBHMa H jepapcMMa. 3a to je iteroBa caBJecT Morjia 

6hth noTriyHO MopHa h CTe CTpane. 

Ajih Apyra Ay5KH0CT, Ay5KH0CT rociio;i,apa Hpne Pope Ha;i,Ma- 
iiiaBa;ia je Bjia;i.H^aHCKy, h IIcTap II ocjehao ce kja, m KaMo BHuie Kao 
CBJeTCKH Bjia;i,ajian nero jia Kao AyxoBHH iiacTHp. To je 8axTJeBao 
HaJBHiuH ;i.p»caBHH HiiTepec I^pne Pope, kom cy cc 8axTJeBy no^- 
viarajiH h cbh npeTXOAHHHH lleTpa Il-or, oco6hto oa KaKo cy 
3iHTpoiiojiHTn-rocuo;;apH H3Kyhe IleTpoBuh-Iberoiiiano^ejiH BjiaAHTH. 
lLnxoBa (M! B.inAanuHu 11 ne Mo:ji:e mvsnuTii TCOKpannjoM, kojom ce 
o6n4HO iia3Hiui»e caMo 3a to, uito je npeoraBHMK BpxoBHe BviacTH6H0 
HpKBeiiH iioi^jiaBaj). Tuko aa BpHJeMO [leTpa Il-or h Ta iipHBUAHa 
HpTa TCOKpai^MJe totobo Hm^ic3aBa. 

IIocjiHJe iiiecT roAHna BjiaAan^a npcAHaMa ctojh iioTnyHa cjiHKa 
MviaAor BjiaAaona ca cbmjcm oco6aMa h iTpH.iHKaMa, y KojnjcMa My je 
cy\)euo oHJio Aa Aa*i>e paA"; 11 ou je Bck 6ho Ao6po HCKycHO h 
no3Hao H Te oco6e u iipnjiuKC, na HiiaK c rioy3AaFbeM nacTaBjba 

Aa BpiUM CB0Jy TeUIKy Ay5KH0CT. 

KaKBo je cTuibe ^icKaJio BjiaAWKy y Upnoj Popu, mm Befe snaMo. 
3HMy je iiapo;? ni)OBeo iioMoiiy y jkhtv, uito je ceuaT Ha6aBJi>ao 
H A^']ejivio. Ajih je y3 to 6Hjia upnAOiujia u 6ojiHJecT na CTOKy, uajaHH 
M3Bop Ha|)OAH(»r 6^iarocTarf»a y ll^pHoj Popu. TaK'/ mojkcmo ce6H 
npecTaBMTH KaKBOM je paAOCTH Aoneicau IIcTap II oa uapoAa na 
noBpaTKy us IleTporpaAa ca tojihkom napcKOM mhjiocth. „lIoBpa- 
THBaiH ce BjiaAMKa ca nyHOM pyKOM H3 PycHJe — uHuie MeAaKOBMh 
— 6jeiue saAOBOJbau h no^ue ce CTapaTu sa 6ojbHTaK CBOJHJex 
i;pHoropana. CeuaTopuMa uobhch njiaTy, tc HMarae CBaKH no cto 
TawiMJe})a ua roA"Hy; KaucTanuMa OApcA" no 30 a nepjauni^HMa no 
40 Ta.iHJepa na roAnHy. On carpaAH nejiMKM aom na HeTMH>y 3a 

6 



i 



82 

« 

ce6e, ceiiaT()j)L' h sti caicpcTapa. lio iieTopnna eenaTopa MopajiH cy 
Ha n3MJCHune Chtu hr lI,eTHiby. y obomc hobomg AOMy 6jerae 25 
OAJe.i>eEta, oa KoJHJex UMaiue Bjia/i,HKa sa ce6e caMo Tpn : 6 Hj!bapi iy, 
^e ce cyAH*io u sacjcAaBaao, icaA ce HHJe Morjio y noji>y, h Ty 
HManie ni)HCTyna cbrku i^pnoropait; ao 6HJLapAe HMaine jeAHy 
c<^6y, y Koj My 6njaiiie CužjiHOTeKa ; a yTpehoj Majioj ca jeAHHJeM 
npo3opoM cnaijaiiie B.iaA"Ka. "Oh ocHyje h Apyry mKoay na ^o- 
6pcK0 ceao. Oh Kpo3 Miioro lueMCBa HaiipaBii nyTOBe, KOJHJex 
ni)HJe Hnje 6iuio. y oiiiijcM luieMCHHMa, l^e je Ha cyinHHJeM toah- 
HaMa HccTajaao boac, A^iBaiiie HOBana, a«- ce Konajy y6jiH (6yHapH). 
CarpaAH bijihh na piijemi UpnojeBuha, y KOJeM ce npaBjbame 
npax." iioTnyicoBnHKy 03ep^KOBCK0M — ne^ MeAftKOBHfe — a* 
je 6no nocaan c HanyTKOM a^ casuaAe iiOTpeoe h acejte napoAHe; 
5,ajiH ce OH na to cjia6o ocBpTanie, Bch npoBo^aine eecejie bneeu 
ca e.mdHKOM. IT3 onxoljeH3a HCTor 03peneKOBCKor Morjio ce 8aKwi>y- 
^iHTH, Aa pycKo iipaBHTejbCTBo HUJe Mopiuio da ce u.ieme y ifni/- 
mpamniC uoc.ioee Upne Fope^^ Ha OBy iipnMJeA6y MeAaK0BHheBy 
PoBHHCKH Ao6po oiia^^a : „lio MH»eH>y r. McAaKOBHha, OsepenKOBCKH 
HMao ce OAHOCHTH npcMa BJiaAni^^^ K«to CTporn peBusop h ne HMaTH 
c H>HM HHKaKHa iipHBaTHor onuiTCiha; a oh je Me})yTHJeM npoBOAHO 
c BjiaAMKOM Becejie a^hc (y 0HAamH»e BpHJeMc na HeTHH>y!). H 
Kao Aa My je neyroAHO h nyAHo, Kaico to pyci:a B^aAa Heiie a» 
ce MHJenia y yHyTpauiH>e iiooaoBe upnoropcKe. Ha obomc ce 8uy- 
CTaB*T>aMo, ona»cajyhH, Aa cy ce ona rociioAa cp6H, kojh cy ynpttB- 
^ajiH y Upnoj TopH ])ycKHJeM iiocjioBHMa, icao rarHfe, a npHJe 
riBe,/iHh, iioKasHBa.ia BchujcM pycKH)eM naTpnoTHMa, Hero jih pycH 
H Hero aH je to sKejbCvia pycKa BnaAa. Eto sa mTo je BviaAHKa 
IleTa]) I Moano, Aa My ce noiu^-hc pycKn ^hhobhhk, ajiH npaBH 
pyc, a He cpunn''. Mu icojii cmo ao caAa npaTnaH qeMepHe ^acoue 
BjiaAii^nne aGor iioHaiuaiba pycKe AHn-i^Mai\HJe iipcMa ibeMy, caAa 
UHCTo yacHBaMo y obomc jaAHKOBaH>y MeAaKOBuhcBOM, h3 Kora ce 
BHAH Aa je OsejenKOBcicH 6ho ^objck, kojh je pa3yMH0 BJiaAHKJi 
H y KOM jr HCMiiKo pycKo cj)i^e 611.10. Bh.io je ca cbiijcm npupcAHO, 
iiocaHJe OHHJex ^Kaaua iipoTOBy B.iaAUKe, Aa pycKa B^iaAa nora^e 
jcAHora HOBora HOBJcKa vs B.iaAHKy, Aa ce yno3na ca upnjiHKaMa; 
H BaHCTo Bche aaAOBo.i.iuTiiHc HHJe Morao skcmjCth lIcTap II, hhthJc 
rarnhv n;i lIeTj)ori)aAa Moraa AoiiH rpnanarpaAa 3a ibcroBO noAp^ca- 
BaH,e IlnaiioHiiha. .V hoto Aooa, mh c-mo Bih bhaJcm", Aa jeoBaj pycKH 
noy3AaHMi: uno iiocaaH Aa cbojhjcm iickvctbom ova^' Haycviy3H IIeTpy 
II. OBaj luicMCHHTH Pvc ocTao jc Ha HeTiiH,y AO Ay6oKe jeceHH 
H ya cBe to BpiijeMc Faruh HHJe iiMao HHKaKBe iipeiincKe ca I^eTii- 
HjCM. Teic 1 1 uoBC'Mopa iiinue BaaAHmi, KaKo je iipiiMHO npeocTajie 



i 



83 



^BHJe TpeJiHHe roAHmH>e noMofen, Te My ;^othhhh HOBai; CTRBjba 
na pacnojioJKeHbe. IIhcmo obo ndHfibe, onpaBAaBajyfeH CBoje iiyTaBbe, 
OBRKO : „BpeMeno npucjCTBHJe r. nojiKOBHHKa Osepei^KOBCKor ko;i; 
nac y^HHiwo je 6ajio H3JinmH0 MOJe c BauiHM BHcoKonpeocBeniTeH- 
CTBOM nHCMeno cHomeuiije; a KaKO H>era TaMO Befe Huje, to oTKpHea 
ce iipHJaTHH 8a Mene cjiy^aj o6hobhth c eaMa npenHCKy h TaKO 
HaAOKHaAHTH MHHyBme Me yAOBOJbCTBo" ; a osaKO 3aBpmyje: „Bnpo- 
Tieai MCHH je CTpoHcaJHrae HajiosiceHo 6,;bycTH h HacTojaTH, ^a 6h 
ce OBH AWHapH jeAHHCTBeHO Ha noji3y i^pnoropcKaro napoja yno- 
Tpe6HjiH. IIoBOAOM OBora najiora Apy3KecKH npenopyiyjeM BaM, ^a 
pa^iHTejBHo, coBJecTHo H y Ta^HOCTH pacnojiaMceTe c obijm /i,HHapHMa, 
;;a Ch ce je^aH nyT McejiajeMH yciijex uMao h 6^aro naMJepeHHJe 
iiocTHrHyTo 6hjio m/nemKOM uojiumuueacoaa đumuja Iljnie Fope. IIpH 
TOM noKopaeHme upocHM nac, aKo no cjiyHajy hito ro;^ iiaMeTH 
AOCTOJHora HOBora HMare, 6jiaroBOjiHTe mh caoumTHTH ; paBHo h o 
y^peMCAeHHJy m HaiipeAOBaH>y koa sac rpa^c^aHCKora npaBjieHHJa, 

O HapO^HOM K BpX0BH0J BJiaCTH nOBHHOBeHHJy H O BaUieM IIOJIH- 

TH^eCKOM ca cycjeAHMa CHOuieHHJy y;i.ocTOJHTe Me onmHpHHX HSBJe- 
cTHJa^. Ha OBO iihcmo sjia^HKa o^i'OBapa rarHhy : „Ja BaM 8axBa- 
^i>yjeM Ha obom BaiueM ucK-penoM o6jaBjieHMJy h Mory Bac yBJepHTH, 
AH ja uefcy 3^oifuompe6umtc MOHapraecKO BejiHKOAyinHJe obom HapoAy 
yKa3aH0, HanpoTHB Tora HacTojahy, Aa onaj napoA ocjeTH no,Ti8y 
OA Tora h Aa 3acjiyMCH yHanpeA HMnepaTO])CKo 6jiaroBOJieHHJe — 
TO je CBe HITO BaM Mory caA caonniTHTH, a yHaiipeAi KaA ce mTo 
Ba^Hor AoroAH Hefey Bac octjibmth 6e3 H3BJecTHJa, Kao uito h ao 
caA He 6h, Aa HHJe obaJc 6ho r. noAnojiKOBHHK OBepei^KOBCKH, 
KO ju je ceeMtf cmafhij IXpne Fope jhuhu emajlom at/ doneo^. 03epei;KOB- 
cKH je npoy^aBao npHjiHKC, y KOJHJcMa ce L^pna Popa HajiaBHjia, 
ua je y hcto Ao6a h BJiaAHi^H Morao canjeToM 6hth na pyitH, h 
„o CBeMy CTaH>y Upne Pope" H3paAHTH nsBJeniTaj a^ ra noAHece 
CBojoj BviaAM; AHKjie IleTap II HHJe CMaTpao iJ0Tj)e6HTHJeM, Aa caAa 
HSBJemraBi rarnha, 'oco6hto ne „o yHpe5KAeHHJy h HanpeAOBaH>y 
rpajKAaHCKor npaBJicHMJa" ; sa to My HHUiTa o tomc h hc OAro- 
Bapa, Hero ra caMO yHJepaBa, Aa Hcfee „3JioyiioTpe6MTn" npHMjbeHy 
HOB4aHy iioMok. A 6aiu oahocho obc iioMohii MMao My je uito 
caonuiTHTM. IIocjiHJe iionpaTKa m3 PycHJe, ao6hbuim TaKo o6HjiaTy 
HOB^aHy iJOMoti, BjiaAMKa je cacTaBHO yriycTBO, KaKO Tpe6a obhJcm 
BOBneM pyKOBaTH, H HaHMeHOBao je CjiarajnuKa, kojh fee h>hm pyKO- 
BaTH. To je 6mo H^eron ceKpcTap MuviaKOBHh. y aothhhoj OA^yHH 
HaHMCHOBaiba BaaAHKa bcjih : „y iiyuoj MJepu ^ejiehu o6paTHTH OBy 
iiOMoli na iipaBy i]0Ji3y HapoAHy m thm oiii)aBAaTH 6jiaro;ijeTejbHy 
M0JIOCT, Kojy HaMa je jnuiuio rocyAap MMiiepaTop, ja najiasuM sa 



I 



84 

ny3i;Ho o^Mii iipeAaTH Ha ciixpiiHy Aiiny cyMy naiuaiiiT aa ti 
M3a(ipanoM Ka3iia'iejy h c thm y hcto npcsie ifCTnonorntrnu na easd- 
jocHii U mcMe^HH nopcdaic h upaeu.m padu mprnuenM u pacxoda ucm 
r.ijMu. 3Hajyiin oj\ Asnuior »pcMeiia o^vIhihto ycpAHJe same i 
roToenocT nocnei>a«aTH TpyAt; CBOJe na noji3y Ha|>o;tHy, n npi 
TOM Hsinjyfen y" UH;ty, Afi ctb kh nch aa uamy pesHocT, Kojy ct^ 
yKa3a»iH k cjiy3Kf>H, yflncTqjeHH oa rocno^apa HMneparopa op^eROi 
CB. BjiftAHMHpa, ja HaaasHM niic aoctojhhm h sCor rora 8BanHJ' 
Kaaaaieja MeheM na Bac. 3a obhm trku npeA«l>y unsi cyiny, KoJi 
H ApeA-iasKeM, a* yHoceTe y KH.nry iipHxoAa h cKopo hy sasi aiti 
noTpe6ay HHCTpyKHHiy h npanH.ia, KojuMa fccTC ce pyKOBOAHTH i 
cuHMa c.iy"iajnMa, kojh ee THHy »auie AysKHocTn." Dn oBoj OAJly^l 
BJiaAH'iHHoj BHAH ce, Aii npHJe HHJe 6hjio hh OApe^ene oco6e, Koji 
je HOBneM pyKOBajia, bh npaBHja, KoJHJes oe Ap^MJia, Kojy fei 
0CKyAHny 6nTH ocjeTno ».la^iiita iipnjinicoM pyKOBaH>a c oeoi 
CBOTOM, uiTo je 6njia Aouijia us PycHJe nocjiHJe iteroBOr noftBeheita 
y TaKBoj ocKyAHi;M iH'ii ce 3na uito 6HBa c hobucm, kojh HapOAHi 
iiocjiOBHi^a cpaBH.yje ca boaom. Obom hoboh ycTaEOBOM BjiaA^Ki 
je XTHO ji.A ce oc^oGoAH OAroBopiiocTH K sasTJeBa, KO)njex je uopiLU 
6nTH oa CBaKe CTpane. IIoKpaj u.iaAHKe 6hjih cy oeH npBH ».eroi 
GpaT Ilepo ToMOB u npBn jjt^aK Tao^^e paBOB, c KoJHJeM j' 
Ao^iasiio Ao Tora, Aa m}^ je HyAHo n3Ap»."aBHii.e HSBau I],pHe Pope 
Taop^e je na to oAroBopno, Aa ra mokc yAaJbHTH ca I^eTurta 
ajiH Aa ne MOSKe hs Upne Tope „jep je oaa kojihko TBOJa, to«ihki 
Moja." PoBHHCKH, koJh jt iiajuHiue nasKibe y.iarao y iijmviaBaH.; 
yiiyTparaibiijcx njuLinKa, obiiko ee H3paH;aBao Tjop^y: „Oh je »rpa- 
yjiory Acuarura u c Toi'a ce iiojaB;byje ripcA b^ibahicom Ka 
aauiTBTHHK HapoABHJex HHTepeca, a TaKo^ep u HeKnjex jihihocth 
KOJe B..iaABKa HHJe Tpnno, h kojh cy 6h.ib Be^iaKH npecTyHHHi^H 

y K0.1HK0 je OH ()H0 CnpaBeA^HBHJH OA BviaAHKe MH He SHaHO 

a.i' HMHMo nyno iipasa, Aa. o tomc cyMH.aMo ; aji' Aa je oh xth< 
Aa Hrpa yjiory paiiny c KJiaAHKOM, bhah ce hs HaBeAeHBJex ae 
rOHiijex pHje'iH, Kao ii h3 KiicHHJe iicTopnje iipn Ao.i!ici:y Ha B.iaA; 
KH.ii3a ^aHH.ia. KaA ce oh oneT riojan.T.yje ii])eTeH,T,cuTOM." Pofie] 
NHoie Aa je ne JCA"« KauHHCT tcjkho, Aa cpeACTDOM Isop^ 3 
y IJipHy ropy pa3;i^iL'.i.eH.e BJiaerH rpaijjiucKe oa i^pKBcue, i 
Aa 611 uajGo^e 6h.io, Aa JeBpona yciiocTaBH y oconii onora 
cofiHora BoJHHKa asain' ryBepHepa h a« TttKo yci)eAOT(i'ia y i 
BjaAajyhoj nopoAMi;« ooje i(.iacTn. ii'i.ihthikv 
PoCtp uHJe noy8AaH oahocho yMyT])aiuibHJex , 

^ UlTO Cy O I4pH0J Popu MHC.IH.IH jCEtponCl 




85 

^aKJie BjiaAHKa je 6ho na m}'i;h h ca iipimjeM cBojnjesi cpoAHii- 
i^RMa. Mh SHamo no rarHkv, Aa je BJiaAHKa HCiuiahiinao h AyroBe, 
MTO je 'Bop^e y PycHJii 6110 noiHHHo; Kao iuto Masi cccaMo i'()Bopii, 
Att 'Bop^e, noBpaTHBuiH ce iia Pycuje, mije morao mchsjoth ck[)omho 
Kao ocrajiH r^aiiapH qpHoro))CKH. Ilope^i, H.era h Ilepo Tomoh ce 
noAHSao, Te je CHatCH na CBojy CTpaHy noTeaao, n cunje iipnjaTtM.e 
niTHTHo. Me^y rpoA"nnHMa DjiaAM'JHHHJeM jeAmm je Cao CTaiiKo 
CrHJenoB iobjck HMy}iaH, kojh, Ma a^ je 6no HaJ3acMysKUHJn Meijy lle- 
TpoKHkHMa join 8A npHJcMc IlcTpa lor, hc caMo j\n Huje fiiio na TcpcT 
BjiaAHi;H, uero je H.eroBa Kvfea Ha It>L'i'yinnMa, rA^je je iiocTojano 
KHBMo, 6HJia oTBOpeHa Ba3Aa cnpoTHH.11 11 y oimiTe HiiMJepHmiHMa, 
KoJHJesia je Tpe6!Uio na nyTy KonaKa h noTKpjeiuteH.a, iuto je 
Ao6po ca'iyBaHO y napoAHOM nj)fiAf^H.y. v^Jiia cc Taico^ep Afijeii-ia- 
AHRa HRjio TponiHO, uiTO je Aiiua-io noBOAa, Aa ra (■.iiaTpajy TJfp.iH- 
itOM. OTyAa OA-'iyKa, ah ce „ycTanoBH jaciiH h TeMf.i.HH nope^afc 
H npnBHJia paAn Tponiefha u pacxoAJi." Eno ic;ii;o je Cho ypeijcn 
Ap»taBHH ^eToepOMJece'iHH npi?Apa'iyn: 

ILiaTe ruapAHJii — — — — — — — 4,l)0i) ijinopnua 

CeHOTOplIMA — — — — — — — — [)(]!', ^ 

nepjatiiii^riMu 11 naneTaiiiiMa — — — I.Ol.'l „ 
Ka3Ha'jejy — — — — • — — — — H>l> „ 

Hl yHyTi>aiiiiF,c paesoAe 11 MaiiacTiipcKf IJi.-'-'S ^ 

Ha j'aAp'KaBiiit'C mico.ia — ~ ^ — — l.;!:i;i „ 
Ha rpa^coime ^ — — — — — — 2.1!;! „ 

HSHaHpc-AHII TpOlILKOIlll — - — — — — liHll p 

y vab 1 l.r>!l() 4niopiiHa 

TaKo HMaMo itpim cTa.inii Ai>''Kainiii Myr,ivT. i;ojh je hsuopho 
34,779 d[)HopHHa na i'OAiiny. Ma Aa je pvcivii nojioh um.ki jimira 
OA oBor roAHiuu.cr pacxoAii, TpyAii" je nJeponaTH M('Aaico»ithy, Aa 
je 6hjio o6yeTanAci!0 Kyii.i.en>c luipcaa iin napoAv; Monje <jhth ja 
je 6ho onponiTt'H iiopcs koJc iK-pn,iny i-oAMHa, h.ih ^a je Cao 
onpoinreH cHpoMinriHHJoj ic.iacH ; a.m Aa ju ona ycTanoBa u asac 
Tpajajis, TO cujeAO'iH Fariih y cbom snaHH'iaoM iiaBJcHiTajy da r. 1 842, 
u Troiifni y rr.m nvTmu5cy no Hi>unj Topn. ,.Torin:o ;ia je imjiahoi 
nonycTHi», m-m l'-MiiK'kit, iuto (jh iipoTiiiiypj("iHa(i n.ei"uoj rjniiii.5 
iyejl,ajj»-^^gmjU|*«^!» iiopeAaTC u nocjiyaiiiocT, Cmm tmji« n £ 
ijc^^«»iA je Morao bii[. ■ i ' ^ ,u, 
rpni>eibv m 
I ji; BcK fi aiK" -- . t 




86 

HapoA, KRA HacTynH HepoAHi;a; a h paTa ce oh y AyniH CBojojl 
HHJe HHKaA OApHi^ao, h aKO ra ce Mopao ycTHMa OApHi^aTu npei 
pycKOM ^HnjioMai^HJOM. K tomc pycKa uoMoh Huje ce civjjejia yaa4 
raTH y parne CBpxe, Hero caMO y „6jiiirouojie3Ha y Hpeac^eHHJa ;" 
a HapoAy i;pHoropcKOMe Ka^-H-KaA MHoro je iioTpeČHTHJe 6vim 
Ha6aBjbaTH opy^ja h paTHC MyHHi;nje. Ochm Tora, bc^^ih Pobhhckh^ 
HanoMHBbajio ce c pycKe CTpane se jcahom, fl,a l^pna Topa hcmb 
paHyHaTH na Ty|iy noMoh. H FarHk y CBOJHJeM caonniTeibHMa 
HHJe caMO ja^aH nyT iipHKaanBao CBOJoj BjiaA^, a^ cy H,pHoropitff| 
CHpoMaraHH caMO ca cBojera nepara; a i^pHoropcKy BjiaAy je caBJe-j 
TOBRo, AH yBeAe jom uojies edkojickh, h npnroBapao, Aa 6h Mor^iaj 
onniTH nopfs jom yAi 0CTpy^jHTH. H BjiaAHKy je wyMHvio Ha^ejio oii-j 
CTaHKa Ha iy^ pa^yH, uito HapoA hhjc oxBafeao vijin HHJe xtho a«- cxBm 
TH. Cue oBo roBopH iipoTHBy oHor MeAaKOBHfeeBH TBp3^eH>a, KOJe je n' 
eZIaspoB npnxBaTHo, a^ je 6ho nopes yKHHyT. He, to mfeaine 6hth| 
KopaK HasaA y paAy na yHyTpaTiiFbeM Ap^caBHOM ype^eH>y, a mh 
BHAHMO Aa ce Taj paA HacTaBjba BekoM CHaroM nocjiHJe Apyror 
noBpaTKa MjiaAor B.iaAaor^a hb PycHJe. 

V. rioiETO je IleTap II Taico HajnaTpiiOTHHHHJeM caM00ApHi;aH>eM 
oxpa6pHO M noAHrao Ayx y cbomc HapoAy? w yiBpcTHo yHyTpaiiJHiy 
ynpaBy, neKao i-'a je oamr tcuikh h neMHO nocao: pa8r])aHHgeibe 
ca feecapeBHHOM. IIpBH je hoboa tomc 6ho nnTaH>e o MaHacTupHMa 
CTaH>eBnhy h MaJHHH. Mu cmo Beh bhajcjih, KaKo to nHTaae ctojh.J 
AycTpHJa ce~eMaTpajia HacjbCAHnnoM MjicTa^Ke penyCjiHKe, h iiosh- 
Bajia ce hh rpaHHne, Koje cy Cujie yroBopeHe n3Me^y obc nocjbCAifee 
H TypcKe ; ajiH Taj yroBop HHJe BaacMO sa HpHy ropy, Koja je 
ĆJiJiR BasAa HcsaBHCHa o^ TypcKe, K0Jy je nesaBiiCHOCT h MJiCTa^iica 
peny6jiHK^ npusHaBajia, Ka a je r. 1451 CTe(j)aH I],pHojeBHk 6ho 
npHHy|ieH TeniKHJeM iipHjinKaMa, Aa CTynn y H>eKy nojiy8aBHCHocT 
Kao ycjioB MHpa, u Aa ce o6Be^e, Aa ke ce 3ay3eTH, Aa ce Vp6ajb 
H Apyi^a MJecTa y KOTopcKOJ okojihhh noAJiojKC peny6^iHHH, saAp- 
»caBdjykH npaBO Ha i^apHne h na CojiH^a, Koja cy npnnaAavia y^ 
KpyHCKa Aošpa 3eTCKHJex rocnoAapa. Ajih ce HBan y,pHojeBHk 6ho 
OCJ1060AH0 OA OBHJex TemKHJex ycjioBa, ^) h aKo je oncT 6ho njm- 
Hy^eH, Aa ce OApe^ie FpCjba, Kao mTo cmo naBHme bmAiIc^m npn 
pa8rpaHH^aBaH.y ca BJiacTCJioM KOTopcKOM h ByABOM. y rpann- 

2)MHJiaK0Bnfe, ' 55. Hnje ;i,0Ka3aB0 bh ;ia je hcth Cje^au I^pnojeBiihi 
npHMHO OBC yc.noBe y mije^iocTH; Ba cRaKii HaqiiH obo hmjo 6mo o6ocTpaHii| 
yroBOp, n 3ji to hiiJc 6\io o6nc3:in 3a CTe(})aHa Upnojennha, nero y Ko.inK(/ 
je iipHHy]^eB oho TeuiKiijeM npitriHKaMa. Pobhhckii a:i!C*iii, a^ Me]^y „ocTu.ial 
MJecTa" oKOJiHHe KOTopcKC cnaA«jy lIo6opH, EpajiiLn n MaJiiHc, a^in cmo mh i 
npoTHena Muin«i>eiLa. J 



87 

i;aMa TaM yTBp^eHHJeM 6hjio je seMJbHiiiTc, Ha kom cy 6h.ih iiomc- 

I HjTH ManacTHpH. 3a CTatbeRnhe ce sna, Aa je Ty npKBy orpa^no 

i BjiaAHKa ^aHHiio r. 1724, a y IIoa MnJHHH HMa iiaTiiHC, kojh CBJe- 

j AO^H Aa je Ty i^pKBy orpaA"0 mht])oikuiit CaBa r. 1747. Huje 

[ OBjaye MJecTO a^ npoy^aBaMO OAnoce n3Mci;y Upue l\)pe ii ivuieTa^ice 

peny6jiHKe sa BpHJeMe B^ia^M'^^- ^aiiujia ii H>eroBMJex nacjbCAnuKa, 

TOJiHKO ce 8Ha, AajeUpna Popa AJe.?ioTBopHo iioMarajia peiiy6jiHHH 

iipoTHBy TypcKC, a peny6jiHKa je rae^ana lui CBaicu ua^HH ^a 

BJeniTHHOM AMnjiOMaTCKOM saKBa^iH iiiToroA H OA CBora caBesuHKa, 

KOJH ce HHJe Morao ncTHJeM opvsKJeivi 6opnTn. Peiiy6jiMKa y cbojh- 

jcM OAJiyKaMa y to Ao6a cnoMHH>e y Boku CBoje crapo — n horo- 

AodHBcne KpajeBe. IToa noBOAo6HBeHnjeM je peiiy6.iHKa pa3yMJe- 

Bajia MaJHHe, lIo6ope h BpaJHhe. A.ih iia kojh hx je iia^nH fl^ooiuia? 

Jojiii TO 6HJia Harpa^a o^ cTpaiie pciiyd.inKo Upnoj Topu sa 

H,e3Hny paTuy npmioMoh npoTiiB Tyj>CK-e, uah je Te upiioropcKe 

onkHHB peny6jiHKa A<^)(!)iiJia yroBopoM MHpa ca TypeK0M? Peny- 

6jiHKa HHJe Morjia iipaBno ao6iith uh iie^-^a 3eM.T>e upiioropcKe, 

uiTo je TypcKa ycTynH*ia ; a aKo je irpHciioJHJia one KpajeBe npHo- 

rOjMJKC •iyKaBC7'B0M H npHJeBapOM, Ka^ je MHtpOlICKlHTHMa HCTHIL- 

CKHJCM Af^jiR i^pKBeHy jypH3AHicnHJy y BoicH, Taj ilcshk iiocjeA 
HHJe HHKaA Morao iiocTar« iiyHoiipaBHHJeM u saKOHHTHJeM. 
Ajih cbc to HHJe iioMara.10 Hi)n()j Popn, jep ce u.oj 0Aj)Hnajia 
samTHTa MeijyHapoA"^>i' iipana, a AyeTpHJH iipH^naBa.io iipaBO, 
Aft 8ay8Me cbc idto je MjieTauKa peiiy6.iiiu-a onaa ii|)HenoJH,ia. 

TaKO je r. 1837 cacraBvT>ena fJn.ia MJeiuonnTa i^piioropcKo- 
aycTpHJCKa KOMHCHja, Koja je MMa.ia (KjnannTH npHoropcKO-avcTpnj- 
CKe rpaHHne oa HpMnnue a^> HyHn- Oim icoMHCHJaje Ay5Kiia 6H;ia, 
Aa y CBaKOM norpann^iHoM ceciy caeaynja no neico^iHKo .i>yAH, h 
no H>HX0B0M Ka3HBaH>y, Aa ee iiouvue rpaunua. Ho OAMa h3 
ncHCTKa KOMHCMJa yAilp»^ ^^^ TaKije uorcniicohe, Koje nnje -Moi\ia 
caBjiaA^TH. y BpHJeMe iioTOH.cr ocAOTua i{.iaAHMMnor AyeT|)nja je 
ćvjia orpaAHJia na IJaiiiTponcKoj Frojin jcv'UO' iJ^^j^i^'i^v CTpa/Kaj)Hny 
noKpaj jcAHe boac, na Kojoj cy npMHH^iaini CTOicy iiojh.ih, h iq)M- 
HH^aHH cy TBpAMJiH, ji,^ ]i) CTpa'.Ka|)a orpii^eiia Ha i^pjoropcKOM 
8eMJbHiUTy. TOJ CTBapH iiHuic Ilcrap II Parnhv 10 Mai)ra ro;i. 
1838 OBaKo: „HMa iiek totobo no roA'^iie A^ii?^, A'i je OApei^ena 
GA aycTpHJCKe h iq)Horo|)cice cTpane icoMHCHJa, a«*« AJ^je-iH rpaunue 
H 6HJia je HCKOjiHico iioAJe^iH.ia na ee neA^inio oeraBH.io no ca>e- 
Aefeoj npinuHH. y Bj)HJe.Me Moj(*ra noe.i>eAn,era nyTeiuecTBHJa y 
PycHJy DHcao je r. aAMHiiHi*TpaTop oicpvsivja icotojkmcop oBAa.nubeM 
npaBHT. ceHaTy, ah he no 3anoiJJe/ui eBc)r JToe[)naroj)a autu na4H- 
auTH jeAHy Kyiiy 3a eTpa".K:ipy M:ia:iTa^)ci:y k^a n[>iiir;)p'ricj rpa- 



88 

H0i;e H8Me^y i^pMHH^Ke HaxHJe h IlainTpoBHhH, h npaBHT. cenaT 
6ho je carjiacan, jep je Ty h npwje Hcr^a Cnjia aycTpMJCKa CTpa- 
Hcapa, Ho r. aAMMHHCTpaTop Huje Ha^iHHHo na ohom jVijecTy, na 
KOMe je y cbomc nncMy roBopHo, aero je flfl.o casHA^TH Ha i^pno- 
ropcKoj seMJbH, na jora Ha TaKBOM MJecTy, ^a je HCTa Kyha sarpa- 
AHjia BOAy, Ha Kojy npMHH^anH nojy CBOja CTa^a, oa KaKO cyme- 
CTByjy ibHXOBa njieMena h 6e8 Koje o6h1ih ce HUKaKBHJeM na^nHOM^ 
He Mory. Ca^ KaA je KOMHCHJa Aomjia fl,o OBora MJecTa, HHJe ce' 
Morjia HHKaKo oko tc Kyfee h Bo^e noro;i,HTH, 86or Tora ce n| 
npeKHHyjia AHo6a rpanHi^e. y obom AJe^y r. aAMHHucTUTop neo-j 
CTopoMCHo nocTynHO je co thm BHiue, mro je Morao HCAaJieKo oa 
Tor HCTor MJecTa na ApyroMe ab^th Ha^nHHTH CTpaacapHi;y, rAJel 
HMa THKo^ep BO^a ^HBa, Koja EHr^a ne iipecTaje. Ja ce 6ojhm ^ai 
OBa Kylia h aa^pana BOAe hc Aa KaKBH iioboa .Hecorjiacnjy H8Me^y 
i;pMHti^aHa h iiamTpoBHfea, aycTp. noAanHKa, jep r. aAMHHHCTpaTop 
KOJH je 8anoBHJeAHO, Aa ce Ta Kyha Ha i^pmhh^jkoj scmjeh HaiipasH, 
xofee H Aa je b^ap^kh, a npMHH^iaHH dahe iio HCBOjbH iipHHy};eHH 
CTaAa CBOja tohhth Ha Ty BOAy, aaniTo 6e3 H>e mcmbhth hc Mor^ii 
me 6u ce JiaKO MoeAO omyda mno poiumu. MoMce 6hth, Aa npaBH- 
TejBCTBO aycTpnjcKO H Hehe XTJeTH 0By Kyhy na i^pHoropcicoj 
seMjBH HaqHH3eHy aa CTpaMcapy CBor MnjiHTapa BaApMcaTH, ho iipH. 

CBCM TOM MHJIO 6h MM 6hJI0, Aa MBCOJIHTC O OBOM AJejiy AOHHJeTHl 

pyc. HMH. uocojbCTBy y BjeHii, jep ne 6m paAO, Aa Hac oho nal^e 
HH y HaJMaH>oj KpuBHHii, Kojoj HHJecMO ripH^iHHOM, saniTO ja 6oApo 
H CBeTo Ha6jbyAaBaM cobjctc, KOJe mh je pyc. hmh. MHHHCTapcTBa' 
Aajio KacaTejiHO BjiaAaiba cnpaMa aycTp. npaBHTCJbCTBa h H^eroBH 
noAaHHKe." (^. A.) A FarHh My OAroBapa, Aa My Tpe6a 8HaTH, je jih 
OAHCTa y i^pHoropcKoj rpaHHun CTpa^apa orpa^ena, y kom 6h 
cjiyqa]y H,pHa Popa HMaaa npano; ,,y iipoTHBHOM iiaK cjiyHajy 
HMajy npaBO aycTpHJaHL;H, h hc mo^ctc ce HHKaKo onpaBAaTH, nero 
AonycTHTH H>H:Ma na Bo^y, Aa HHne mro je HiMMa Aparo ua CBoje.^ 
npeAJejiy. ObaJc ce Hyje Aa ce koa «ac na rpaHHHH mhofo Henpu- 
jaTHH CTBapH AoroAHJio, o KoJHMa Bame BHcoKonpeocBcmTeHCTBO HHniTa 
MH HejaB^i>aTe, h 8a to ja HMiriTa ne BJepyjeM ocmm Bamera HSBJemha. 
SKe.iuM eajH caepmeno caeAacujc ca AijcmpujoM^ od icojeea saencu ćijdijfiC^ 
ĆJiacocmmbe u cpe^a napodna'' SaTnjeM oA^a Apyi'HJeM hhcmom ParHhl 
caonmTaBa BjiaAHUH, Aa je pycKH iioCviaHHK y BeHy TaTHinqeHl 
roBopno o ripeAMeTy c aycTpHJcKHM Kan^ejiapoM, h Aa je khcI 
McTepHHK o6ehao, Aa he aycTpHJcKa B.iaAa HapeAMTH naJTa^HHJfP 
pasBH^aj no obomc AJejiy, it aKo obu M3Hn})aj 6yAe carjiacan qA 
i(pHoropcKMJeM 3axTJeBOM, Aa hc on npeAy3eTH cbc MJcpe, Aa c 
TOMe 3axTJeBy BaAOBOJbH. To je BviaAHKy yMnpHjio ; a Me^yTHJe 






89 

KOMHCHJa je npoAy3K0jia h ;i;oBpmHjia CBOJ paA o;^ CTpane rp6jLa. 

> Ila je oneT aanuitajio Ka^ ce ;^oinjio H3.\iel;y cejia MapTHHOBnfea 
H yraH>a, TaKo fl,ii je sjia^HKa OAi'ocopHo A^-^MaTHHCKOM ryBep- 
Hepy *lHJiHJeH6epry : „Batua eKCi;ejieimnja cnoMHH>eTe, a^i can ja 
Aao ifceronoj CBJeTjiocTU Kfba3y MeTepHnxy h naMa ^icctho cjiobo, 
Aa fey pa^HTH, ;^a ce rpanai^e pjiSAHJejic Me^y HpHOM FopoM h 

; ApsKaĐOM H>eroBor BCjiHHancTBa uMiiepaTopa aycTpHJCKor; to je 
HCTHna. H aancTa, Aa je Bama KOMHCnja c TaKBOM cnpaBCA^HBO- 
niby nocTynHjia y Ha3HaHeH>y rpaHHi^a c icaKBOM caM ja, one 6h 
ce AO caAa ćisjie h pasAJejiHjie ; ho c ohhm nocTynaH>eM h HaMJe- 
peHMJeM, KaKO ^hhh Bama KOMHCHJa Aoca^amii^a, TpyAHO he ce y 
TOM AJeviy ycnjeTH. A niTo b. e. ciiOMHii>eTe, aKo ja skcjihm npo- 
MHJeHHTH MHcaO; ja je Apyi'OBaHHJe iipoMMJenHTM He Mory Bek aKO 
6h CBe oHc concTBeHOCTH i^pHoropcKc ycT)npio; na h c thm ho 6h 
ycnHO HHKaKBa Ao6i)ayHHHHTH, caMo ču npoTHBy ce6e BacKOJiHKH 
i^pHoropcKH HapoA BOopy3Kao. Bamoj e. iiosnaTO je Ao6po, kojihko 
CTe Me nyTa yBJepaBajiM h bh h i^. c. KH>a3 McTcpHHK, Aa ])a8AJe- 
JbeH>e rpaHMi^a Mel;y Bokom h HpHOM FopoM rjiCAahe ce CBpniHTH 
na ciipaBCA^HB HauHH, Aa ce hc y»iMHii hh jcAHOMe hh ApyroMe 
njieMeHy nHKaKBa mrcTa, hhth y8MMatt>e concTBeuocTu, to jih ra 
•iiimiiTH n oHora o ueMy ^hbh h 6i'3 ^leca ne moskc cyiiiHecTBO- 
BaTH." Te ra uo3HBjbe ua aHi^e MJccTa, Aa caM bhah, kojihko 
ocHOBa HMajy ^KajiCe aycTpnjcrcHJex icoMecapa npoTHBy i^pnorop- 
CKHJex. Hs OBora imcMa bhah ce, Kaico oe uaHajbiiBajio Ha Bjia- 
AHKy c aycTpHJCKe crpaHe, Kojy je pycica ji^niijioMUnuja noAp^ca- 
Ba./ia, H MH ce MopaMo ambhth tojihkoj iiocTojauocTH MjiaAora Bjia- 
Aaona n|^Ma Taico MoknHJeM yApyjKeHHJcM CH.;iaMa. 

VI. CTaHiC je TaKO 6vijio 3aiieTo na rpaHHi^n. Aa je Aomjio h ao 
icpBH. Joiu c npojbeha noneaa cc caKyiijbaTH aycTpHJcKa BojcKa na 
namTpoBCKy ropy. BjiaA"Ka je mojiho AaJiMaTHHCKor ryBepnepa 
t^H^njeadepra, Aa yKJioHH Ty BqjcKy ca rpaHHi^e. MjecTo Tora 
€/lHjiiijeHCepr OAroBapa BviaAH^n 10 anpHjia LŠ38, Aa cy i^pMHH^aHH 
6 MapTa ijyi;aaH ua aycTpnjcKy CTj)ajKy h Aa cy iiorpAaMa Bpa- 
je^ajviiH OAOHjiii HeiipHJaTCjbCKH icaneTana OpeuiKOBHha h oKpy:KHor 
KOTopcKor nor.iaBapa, kojh cy 6hjih iioiujih c uaj6o..i>OM HaMJepoM 
Aa MHpHO })HJeuie iiorpaHH^mo iiHTan>e. ^aicae, CBa je K])HBHi;a Ha 
CTpaHy i^pMHii^aHa, Koje ii])eABOA" hckh cepAaj) IIjiaMenai;. 3a6o- 
paBji>ajyhH cbc to, iiosHB.i^e B.iaAHKy, Aa sajcAUH^KH HacTaBe paA. 
IIpHroBapa My hito if>eroiuijeM nj)ncycTnoM uiijc uacTojao Aa nocao 
MHpHo TpcH : y./]^a Harne n.iacTH HHJecy iioiiycTHjie, Morjio je 6iith 
8JiHJex nocjbeAMUa, taJc je AOBo^i>Ha 6njia jcA^a pnje^ Bama." 
MoaH ra a^ oh jiu^iuo iiocpeAyje. ^a i]pyiKH A^Kas upnjaTejbCTBa, 



90 

3aycTaBjba daTajbOH CTpHJejbai;a h Ha6aBKy Koaa sa ropcKe TonoBe, 
H MJbe eHeprH^HMJe MJepe, Koje 6h ćviJie HeonxoAHe, ^a ce ^hhh 
noniTOBaTH seMJbnniTe ayeTpnjcKo. ^aje HapeA6y, Aa ce noByqe 
BojcKa ca rpaHHi;e tck ce nocao ccprna iiobojbho. (^. A.) Obo je 
6ho OAroBop na Sa^pa, AOCTa onop, totobo iipajeTehu ! Mo^ceMo 
ce6H nj)ecTaBHTH, KaKaB je yTHcaK y^HHHo ea H,eTHH>y. Oeaj 
OAroBop iiojiOHcaj Ha rpaHHitw joiii je Mopao BHme noropraaTH. K 
TOMe, CBpmeTKOM jyjia iiorane Ty je^aii i^pMHHHanHH, no cboj 
npnjiHi;« Ha onoj uoj^vi 6jiH8y aycTpHJcKe cTpaMcapHHL(e. HpMHH-^. 
laHH opvacjeM 8ay8My CBOje rpaHM^e, totobm ^a ocBCTe CBora 
6paTa. C Apyre CTpane Ty ce caKynH aycTpnjcKa BojcKa na BoKel 
H ^aK H8 ^y6poBHHKa. IVrHfe y tomc Hacy nrnne hb ^y6poBHHKa^ 
BJiaAHi^H: „y cy6oTy iipeA Bene (23 jy^a) pasnec^ će OB;aye He-. 
ci>efeaH rjiac, Aa cy i^pnoropna HBHenaAa nariajiM Ha aycTpnjcKyl 
CTpa5Ky y DaiiiTpoBHhHMa, h y6HjiH jcAHora o(|)HHHDa, jeAHor cep- 1 
»caHTa H ACCCTaK cojiAaTa, h ocbojhjih . H0B0carpa5eHy na rpa- 
Hiii:^H CTpa3Kapy, h a^ je CBa aycTpHJcKa BojcKa, Koja ce y Bo- 
KaMa HaxoAHi h cbh »cHTCJbH BoKC noAHrjiH cy ce na opyHcje 
npoTHB npHoropai^H, — ti mano da ce je Meft/ eoMa u AijcmjnijoM 
^opjHnjiHa eojna aauouejia, OA^a iiocjiHJe OBora rjiaca noiuao je^ 
OAaBAC 6pHraAHB renepaji i\ Ty|X5KH y BoKy h sa i^hm hctjt 
Holi OA"paBHO ce jcAan amo bojckc y noMoh onoj, icoja je y Bo- 

KaMa. IIIto he hs OBora BociiocjbCAOBaTii caMH Bor sna! 

Ho eomoeo a jbydu anadij, da Ke sa t^puoeaptie eeoMa neopeRuo iisaKii^ 
6yAyfcH cy TaKo HeiiaMCTHo h 6yjuo nocTyiiH^H u to oAMa nocjbe 
HasnaneH^a rpauHi^e B.iacTHMa aycTpnjciciijeMa h i^pnoropcKHJeMa 
y carjiacjy. JcAaH TypcKH 6j)oa MCKpi^ao je ouoMaA y OBaj 
jiaaapcT 600 6apHjia iipaxa, kojh he ce, noiuTo oactojh koh- 
TyManHJy, OAupaBHTH y EpneroBHHy u BocHy." Ila uito ce y 
CTBapH AoroAH^o Ha iijiannuH IlauiTpoBCKoj? MeAaKOBHh oHe- 
BHAHO CTBap uj)eyBejiHqaBa, ajin oho uito je Farnh 6ho uyo 
y ^y6poBHHKy hhjc 6mjio HHuiTa iipehepano. KaA ce npMHii- 1 
HaHH cKynHme Ha iijiaHHHy IIaiuTi)OBCKy, BjiaA»Ka nonijbe TaMo 
TBoplia rieTpoBHha, kojh je 26 jyjia imcao BjiaA^H" OBaKo: ^y 
jyHepauiH,eM 6ojy noriiuyjio je oa uauie CTpane ncT h hckojihko 

paHiCHo, a OA H>HX0Be CTpane 6hjio je y Tpn iiyT BHUie KaKo 

HyjeM0, ajiH mh ce hhhh Aa je h Muoro buhic." ^aicjie obo je I 

6hjio 25-or jyvia, a no rarnhy upBH je cyKo6 6mo 23-er jyjia;'| 

Aa je naK 6hjio h npnje 25-or (>oja, to H8i\ieAa h8 nncMa ^op-l 

^HHa, jep Aa hhjc 6hjio, ne 6h pcicao y j yiu'2)am}heM 6ojy, hhth 

6h sanpuiHo oiieT oBaKo: ^^/(atiac HCMa HHKaKBora, hhth ce uohm- ' 



i 



91 

H>aJio." OcHM Tora i^pmhh^uhh HHJe cy jte qeKaaH 'Bop^a Aa 
ocBeTe i;pMHHHKy KpB npojiHTy ! 

OBOM npBOM 0Kpuiajy i^paoropcKor opyMcja ca aycTpwjcKnjeM 

OBOJIUKO CMO TeK MOPJIH ;i,08HaTH UO AOKyMeUTHMa; sa TO BpHJeAH 

HyTH join KaKo ocaj ^orai^aj HSJiajKe McAaicoBHh no napo^HOM 
npeAaH>y : ^Ejia^mca nouijbe CBojer 6paTy^eAa Tiop^HJa CaBOBa 
cy ;^BaHajecT iiepjaHHica, Te ^a 6paHH rpaHimy o^ nana^aja 
fcecapoBai;a. 'Bop^HJy fl,oHQK^jy i^pMHH^iaHH pa^ociio h oh Hape^H, 
Aa HAy CBH i^pMHH^aHH HH IIeTpoHCicy ropy, r;ye ce 60jia oko- 
nujia iiecapcKa BOJCKa. Ilocjinje o^^acKa '^Bop^Hua 6ho je Bjia;!],HKa 
y3HeMHpeH, 6ojekH ce, a^ caMa l^pMiiima neke 6hth ycTaH>y 
OAOJbeTH Be^HKOj hecapcKoj Bojcuii, napcAH Aa ce Kpefce h CBa 
pHJeHKa HaxHJa. Me^y TnjeM h Tiop^e Beh je 6ho npHKynHo npMHn- 
Hane h oTHoiao c H>HMa na neTpoBCKy ropy. Tiop^HJe pasMJecTH 
TEKO BJeurjjp CB0Jy BojcKy, Aa je kecapcica CKopo ćidjia o6KOJi>eHa. 
3anoBJeAHHK hecapcKe Bojcice IIlTepn (kopan y jcaho oko) npeA-^oacH 
'Bop^HJy, Aa ce yHHHH npMMHpMJe, Ha ihto oBaj npHCTane. KaA ce 
y^HHH npHMHpje, Toop^e noiujbe CBe i^pMUH^aae, Aa ce BpaTe AOMa; 
a BjiaAHi;H jaBH Aa o6ycTaBH pnje^aHe, Aa ce ji>yAH ne ^oMe, jep 
je npHMHpje yrjiHBjbeH0. T&op^e ocTaiie cy AeceT nepjanHKa, ca 
cpAapoM ^HjiHnoM H 300 noAi'opaiia h Gpuejbana noA KocMa^CM. 
^osnaBuiH feecapoBi^H, Aa ce i^pnoropcica Bojcica pasHUijia ne nasehn 
Ha yqHH>eHo npHMHpje, joiu mctc Hohn yAape BJepojioMHo na 
rpaHHi;y npHoropcKy, najiehn Kyhe h CMJena no ^HBaAaMa h no 
ropH, nonanjene niTO Ha^y n 3ay3My cbc oue noaojKaje, Koje 
HMaxy i^pHoropi^H y CBoJHJcMa pvKaMa, na cc ynyTe KocMaHy h 
o6KOJie T&op^HJy, Aa H»era h H^erone 3apo6e. Tioplje OA^a cbc obo 
jaBH BjiaAHi^H, KaKo he feecaponi^H norasHTH BJepy, h npcKO hctc 
yHHHH,;iH nycTom na upnHHKOj rpanHUH, nero Aa niTO npnje 
nomjbe BOJCKy y.lI,pHHny. Toopljc nosoBC CBy H,puHny Aa hac 
Ha rpaHHi;y h Aa ce 6pauu, a 6uo je jaico o3Jioje|ieH obom npnje- 
ĐapoM. 18 aBrycTa 3opoM yAa[)H hccnpcKa BojcKa na KocMa^ h 
H 3ay3Me rjiaBHi;y y nuMJepn Aa liop^^nja 3;ipo6H h Aa 0CTaHy 
i;pHOFopnH 6e3 Bol^e. Tiop^nje ce pnjenin npnje norHHyTH nero 
6hth HHHJeM po6oM, na Tprne ca6.T»y h3 Kopa a noBn^e: JypHra 
Ha rjiaBHi;y ! Aa l^aBOJia npe^KeneMO m otmcmo nanie MerepHBe, 
Hjni CBH Aa H3rHHeM0, caMO Aa ne ocTaneMo noA cpaaioTOM ! Ako 
ocBoJHMo rjiaBHi;y, oHAa je nama pyKa ; aKO jih ne, oHAa 3a nac 
noniTeBba ncMa; caA jyi)Hui, cokojiobh!" — JypHme na rjiaBHi;y 
H ocBoje, na Kojv iionope npnoroj)CKH C)a|)jaK. 0'SJio](,'^en\\ Tooj)- 
i;HJe HMJc ce BaAOBO^'biio ca oiiiijeM jvnaiurnoM, iich naMiicjiH join 
oKyuiaTH cpehy ca hccapoBUHMa, na noume cbojhjcm jyHai^HMa: 



92 

^CaA ce He 6oJTe, cav^ ca noMoky Bora MoaceMo yHHH,eT, flfi ce 
sa ;^OBHJeK npn^a: nojiOMHjin cmo HenpnjaTejba, ca^ sa »»bm, a 
Hefee HUM ce HHr^e o6pHyTH!" — Obmjck 200 MOMaKa HaTHCHe 
ce 'sa ocTajioM hecapcKOM bojckom, KOJe je 6hjio, kuuo hito je 
peleno, 9000 jlja^is. I^pHoropi;H jjpnme na jTBp^eae Kponai^, 
Hajiaseke ce b^ cpe;; flaraTpoBCKc Tope h ocBoje ra. Haa OBor 
iipHCHu hecapoBi^H jeAHy BaTpy, na OKpeHy njieka 6jeMcaTH, ocra- 
BHBniH 70 MpTBHJex CTpHJcjiai^a. ItpHoropuH TprHy HOHceBe Aa 
CHJeKy, ajiH hm to 'Bop^HJe ne Aa^e. TEiecapcKH sanoBJeAnuK boj- 
CKe Ha^e ce y HyAy h 6ojehH ce Aa he ra i^pnoropuH infeepaTH 
y Mope (icaHO ihto cy Taico yqHH>ejiH ca (|)paHi;y3HMa 1808 roA. 
Ha BpaJHhHMa) pa3BHJe čhjcjih 6apjaK h saHinTe Mnpa. Upnoropi;« 
He ocBphnxy ce Ha 6njejiH šapjaK, aok hm TBop^HJe saiiOBnje^H, Aa ce 
6oj npcKHHe." 

Ho HMaMO H oHCBHAi^a, KOJH HaM onHcyje rjiatHy 6HTKy na 
IlaraTpoBCKoj FopH. To je pyc Kobjuicbckh, kojh ce Ta^a HaJiasHo 
na I^eTHH,y. Oh nHme: „Bek je CBnhajio, icaA cmo AoniJiH na 
nainTpoBCKy ropy, HecTo cmo naoAHjiH H3a KaMeH>a CKjroaeHe 
iHpHoropne no hct no inecT, kojh cy no H3rjieAy 6HaH pacHJaaH 
y HepeAy, bjih y CTBapn, Aa cy MorjiH Jcahh Apyre noApacasaTa. 
THUiHHa je BjiuAajia. Cbii oqeKHBHxy 6qj. Mh cmo noniJiH noA 
6apjaK H>eryinicH, rAJe ce najiasHo sanoBJeAHHK Bojcice, Tiop^e 
IleTpoBHfe — Ifcerora.... AycTpHJaHi;H cy ce Bek npH6jiH3KaBajiH. 
He BHAekn npcA co6om HeiipnjaTCjba, ohh, h aKO TpyAHO, H^axy 
HanpHJeA. I^paoropit« cy caMo ^eicajiH 3HaK 3a HanaA- AycTpH- 
jaHi^H HHJecy AaBajiH iiejiHicora Bsanaja „Heype|ieHHJeM roMHjiaMa, 
no H>HXOBOM cy^eH>y, Koje uHJecy cnocofine Aa cTyne y 6HTKy ca 
peAOBHOM BOJCKOM." Jotti Tpe6a npHMJcTHTH, Aa je aycTpiijcKa noj- 
CKa TaAa CTpaAaaa oa hctc pane, oa Koje ce m nama HSjiHJe^iiJiJi 
TOK nocaHJe KpHMCKor para, to jecT oa ucAocraTica HHAHBHAyajiHor 
pasBHTKa BoJHHKa: y MacH je Ao6ap; oh je cacTaBBH amo MauiHHe, 
KOJa paAH no bojiiH Apyi'ora; ajiH KaA ocrane caM hjih y rpynH,. 
ocTaBJbCHoj caMoj ce6H — oh rnHC. y obom cjiy«iajy, mro onHcy- 
jcMO, OBaj je HCAOCTaTaK HanHO nory6He nocjbeAHMe aycTpHJaH- 
i^HMa. A 6ho je TOMe h hokoa HOCMncjien: 6h^h cy nocjiann y 
rope, H3pHBeHe noTo^HHaMa, aacHJane ouiTpnjeM KpmeM, CTpoJHH 
pcAOBH BOJHHKa, c TeuiKHJeM opy5KJeM H y TH3MaMa, y KoJHJeMa ce 
He MO»ce OAHTH no KpineBHMa. H mh cmo chmh MopujiH ocTaBHTa 
HHSMe H o6yTH i^pHoropcKC onauKe, Ma kuko Aa cy HeyroAHe saj 
HeHaBHKHyTy Hory. Mh cmo ivieAajiH Ha obc peAOBc oa^m^hc boj-j 
CKe, KOJa ce cbc BHnie pacTpojanajia KaKo ce BHine neitajia y86pAo, 
cnoTHnajiH cy ce o KaMCH^e, h naAajiH cy. Ohh cy 6h.ih Bck noA 



»3 

njniROHeTHMu HenpMJaTejba, a HHJecy ra bmaJcjih. Oa jcahom Ha 
AHTH 3HaK ca CBHJex CTpana, H3a CBaKor KaMena sarpMJeine nyraKe, 
H roTOBO ca CBHJeM necTa^e o4)Hi;npa, kojh cy HinjiH jyHaHKH npe;^ 
BOJCKOM. I^pHoropuH y pHJeTKO iipeMamyjy, a OB;ye cy mofjih 
y6HJaTM no H86opy. BoJhhi^m cy mcto uuijiia HanpHJe^, nyi^ajyhH, 
He BH^eliH na Kora, h HAyfeH ne 3HajyhH KyAa h aainTo — 6ec- 
BJecHO Kao MaKHHa. CaMO cy naM namTpoBHhH ^hhhjih ifocniTo 
Ksapa c KpHjia, aJiH cy h ohh ycTyicHyjiH 6p3o Ha3aA. H joui hcko- 
jLUKO MCTaKa, H>eryraKH 6apjaic KpeHy ce nanpujeA, n i;pHoropnn 
HCROHHme HSa KaMeH>a c rojiHJeM jaTarannMa. Il3HeHal)euH obom 
nojaBOM, HsaeMorjiH oa TpyT,a, 6e3 o4)Hi;Hpa, bojhhi^h cy rHHyjiH 
roTOBO 6e3 OTnopa. Tpe6ajio je MHoro TpyAa Aa ce HainH 8aycTaBe 
M Aa ce caHyBa HeiipnKocHOBeHocT aycTpFijoKor BeMjbHinTa. y cpeA 
HajcjaJHiije jio6jeAe mh cmo mhcjihjih o cpeACTBHMa 3a H8MH|)eH>e. 
Cje^a je 6H;ia CTpamna, nopas caBpuicHH. JbeuiaBe pasMeTane, 
HcnapaBatbC cBeace icpBH, jayi;H paiteHHJex, y3BHi\if iio6jeAMTejba, 
Kao Aa je onHJa.30 i^pnoropi^e. He3HajyhH 3a yMop, BHKa»iii cy, 
uyufljivi^ njeBajiH, cKanajiH c KaMena na KaMeH jcahh koa Apyrora 

Kao cpne To nojte citfpTH npecTaBjbajio je rpo3Hy cjiHKy, Koja 

je KaApa Aa hcbcac MHore TyMCHe mhcjih, ajiH HHJe 6hjio ao Tora. 
OKyniiBmH y peA BojcKy, jaBJbeno je 6h,io aycTpHJcKHJeM BjiacTUMa 
Aa noxHTajy, Aa CKyne CBOje MpTBC h paFfoene, THJeM ripaje, mro 
je 6Hjia noHejia Bek HecHocHa BpyhHHa. IIperoBope 3a MMp mh cmo 
^CKaau OA HenpHJaTCJba ; hhjc nac oahjio Aa 3ano^iHH>eMO. Me^y 

THJCM HBBHJeCTHJIH CMO BJiaAHKy O nOoJcAH, H pHJcmHJIH, aKO 

aycTpHJaHHH cTaHy orieT aji ce upcMa H,pHoj Pop« oahocc c 
BHCHHe Kao iipHJe, Aa ce KopHCTyjeMo no6jeAOM h iiaHH^KHJeM 
CTpaxoM BojcKC, na ah rpyHeM0 y BoKy ca abmjc cTpane. I^pua 
Topa 6Hjia je roTOBa h ApKTaH>eM HecTpnji>eH>a HCKajiaje Taj ^ac." 
OBa i;pTHna AoiiyH>a oho iiito cmo MorjiH noKynHTH o oboj 6hti;h ; 
MeAaKOBHh bcjih, Aa HHJecy 6hjih y tom 6ojy hm cbh i;pMHnnaHH, 
a KoBajieBCKH cnoMHifce h It)eryDie; KaA cy obh npHcnjejiH, oAHCTa 
je npHJe ifcHX Ty Ciina h i^MJejia i^pMHHHKa HaxHJa u 6ap amo 
pnjciKe. Ha cBaKH na^HH h MeAaKOBuk h KoBajbCBCKH nonyH»ajy 
oHaj KOCTyp, niTO cmo no AOKyMeHTHMa moimh cacTaBHTu, 
H Aajy »:HBji>y 6ojy Aora^ajy OAHCTa AocTa 036HJ!bHOMe, h c 
jcAHe CTpaee bi)jio »cajiocHOMe. HuTnihe je, ko je y6H0 OHora 
npBora i^pMUH^aHHHa Ha IJaniTpoBCKoj FopH? McAaicoBHfe KasKe, 
Aa ra je y6H0 bojhhk feecapcKH, na Aa cy hecapcKC BjiacTH hoa- 
MeTHyjie, Aa ra je y6Ho naniTpoBHh, Aa thko saKpee poAHy 6paHy, 
u^pMHHHane ca naniTpoBHfeHMa. KaKO roA 6hjio, Ty je 6paT na 
6paTa opvacje CMpTHOHOCHO noAnrao; na HHJecy 6hwih y tom 6ojy 



94 

caMH naiiiTpoBHhn, jep Me^aKOBiih nnme : „y obom Cojy HHJecy 
ce oAJiHKOBajiH 6oKeji>H; a oco6hto HOBCKa Kpajnna, T^iBhaHH n 
aymTHHaHH 6jeHcaxy 6e3o63HpHO ca paTHor Mer^ana, 6anajyhH 
ca jie^a CTpyKe h Top6ime Aa 6p^e h jiaKuie usMHnaTii Mory." 
Obo cy 6hjih TaKO SBaHn naHAypM, kojh cy no Ay2KH0CTH Mopa.iM 
cjiHJeAHTM peAOBHy HojcKy. Ho npocTO 6ap koa ce HHJecy oajih- 
KosajiH ! 

TIocjiHJe OBora Aora^aja cjiHJeAHJiH cy OAMa nperoBopH, kojh 
cy AOBejiH AO npHMHpHJa, Koje je 6vijio noTDHcaHo y ByABH 8 
aBrycTa 1838 oa liop^a CaBOBa lleTpoBiika h oa OKpy^Knor 
HanejiHHKa 6oKOKOTopcKor Haanuha, h kojhjcm ce „npcKHAa saaaAa 
H HenpHJaTCjbCTBo Ha njiaHHHy iiamTpoBCKy yKa3aH0 n3Me^y i;. k. 
BojcKe H aycTpHJCKHX noAftHHKa c jeAHe CTpane h Me^y sKUTCjbUMa 
I^pMHHi^e i;pHoropcKe e Apyr'e cTpane." BpHJeAH nyTii cymTHJiy 
OBor yroBopa oa pHJe^H ao pHJemi : „Obo caKpafeeifce nenpHJaT- 
HHJex nocTynaKa npe6HBaJie ao jcahof MJecei^a Aana, a h nocjinje 
OBora OApe^^eHora spcMena Hehe ce Moha upeAy8HMaTH Ha hobo 
Apyra CBa^a, 6e3 Aa ce Kance yHaiipHJeA sa Tpa A^^na. UpAinii- 
HaHH iiMaTH fee ce HaTpar ycTehH c iijiaHHHe iianiTpoBCKc y 
H>HX0Be Kyhe, h kha y^Hft»eHo obo 6yAe oa H>nxoBe cTpane, i^. k. 
BojcKa Ha hobo y3eTH fee CBa ona MJecTa, Koja cy unčjhj ;\a\^Rjiii 
iipH^e Hero uito ce 6iiji^ iiojaBHjia osa caAauiH^a BJiofea. Ohh 
KOJH 6h ce nocjbe OBor 3aKJby^eHor Mupa ycyAHjiH Apyi'ora :ml)e- 
CTH Ha KoJH My Aparo HauHH, hjih oiiuko AJejio yqHHH;in, Koje ce 
KjioHH 3a CMyTMTM Hai)OA H ypeAHocT H o6mTH MHp, 6htm fee 
sKecTOKo Ka^H>eH OA OHe BjiacTH, OA Koje 6yAe BaBHCHo. Ona upH- 
BaTHa iipHTJa^aiba, Koja cy na njiaHHHy naniTpoBCKy, TaKo hcto 
u poA H.nxoB, 6HJia oHa JUTO npHHaA-ie^H i;pMHHqaHHMa h.iii 
nauiTpoBHfeHMa, ocTajy Kao u npiilje y KopHCT ohhm, ^iHJe ce niTo 
HasHBa; 3a KOJe 3a y6yAyfee ne 6HBa obhjcm yqHH^eHa HHKaKBa 
OA^yKa." TaKO ce ;i,HJih AycTpHJn saAOBOjbiiiTHHa tmjcm uito ce 
i^pHoropcKa BOJcKa noBjiauH ca 8ay3eTc II^niTpoBCKe Tope, K(»jy 
aycTpHJcKa BOJCKa oiict 3ay3HMjbe; a i^pMHHuaHHMa je 6HJia AOBo^'bna 
jyHaqKa cjiaBa!.. Mh cmo nefe bmaJCvIH, KaKo Faiiife iiume IIeTpy 
II-OM, Aii My HapoAHO AOopocTafte h cBa cpefea saBMCH oa Aoopn- 
jex OAHOUiaja ca AycTpHJOM; na iuto oh obom nj)HjiHKOM nopy- 
uyje Ha U,eTHH>e? Bojbe nero 6h ce naAajiH ! lipnje nero vin ce 
npuMHpHJe 3aKjbyHHjio, a nocjinje obhjck KpBaBHJex Aora^aja, 30 
jyjia, Famfe nnme BjiaAHi^n OBaKo: „^T^ouhc sam yMHpno mc o 
HCKOJiMKo, jep(5o caM BHAHo H8 ifecra, A<i Hnjccy upnoropi^n TOJiHKa 
i^pHH KoaHKo HX onHcyjy, a HaAaM ce, A'i ce je ao caAa yTHiua,ia 
paT Me^y upMHHHaHHMa n nauiTpoBnfeHMa, u meKtfjcM od oac ub- 



95 

ejetuKe o caepiuenoM uoMtipefhi/ ca atfcmpujantiUMa, ^yo caM oHOMa^) 
i^a je epi^eroBa^KH sesop AjiH-nama nocjiao k BaMa CBoje JbjAe^ 
Aa c H>HMa nperoBapaTe o MHpy : e ^a Taj nperoBop ydHMa 
acejbeHH ycnjex ! — Focnodap UMu&pamop HuKOJiaj IlaejioeuK jyHe u 
dafuic uaocodu ce sajedno ca apcmpujcKUM UMuepaiuopoM y HncwpyKy, 
ne dajieKO od Tpujetu^a^ .,.. Mh OBy obhko jiaKOHHqKy bhjcct pa8y- 
MHJeMo Bpjio Ao6po, npH CBpraeTKy nncMa, y kom ce 0HeKyje 
^caspnieHo ii8MHpeH>e ca aycTpHJaHi^HMa," U,pMHHHaHe je obo h 
OBaKBO H8MHpeH>e Mopajio jaKo 6ojbeTH, a 6ojin h fls> A^nac ca 
CBHJeM pa3jiu»ciio, jep IlamTpoBCRa IIjiaHHHa kojihko je no CBOjoj 
iipupoAH naniTpoBCKa tojihko je h i^pMHH^Ka, noinTO cy joj HaraTpo- 
bhHh y npncojy a Il^pMHHi^a joj ce npy»ca y ocojy. Ajih HapoA Huje 
Morao cxBaTHTH OAHoce H3Me]^y i^apa noKpoBHTejba h hecapa, kom je 
6aui oHHJeK ;^aHa i;ap HuKOJia 6ho foct, hh MeTepHHX0By Mofe 
y oHO Ao6a, Hero je cbc Hmjio na TepeT Mjia^ora rocno^apa! 
Ilomro ce npHMHpje 8aKjbyHHjio, JlujivijeBĆepr 12 aBrycTa npe6a- 
i^yje B^aABi^H, ;^a je OBaj OTnop na rpanai^H yHanpHJeA 6ho npH- 
yroTOB^eH. ynpaBo BjiaAHKy 0KpHBjbyje, jifi je oh caM Tone 6bo 
y3poK, jep 22 anpnjia na Crai&eBHhHMa a^ J6 OTBopeHo noKasao, 
Aa He oke HyTH pasjiore, a na nocji»eAH>oj ROH(|)epeHi(nJH 23 jyjia 
Aa je noAp^asao i^pMHH^ane npe^, H>HMa, uito je noraKJio H>HXOBy 
cMJejiocT B HsasBajio ca^aniHie Aora^aje. 3a to Kao Aa* npcKHAa c 
ifcHM OAHoce, ynyliyje ra na KOMHCHJy^ norpaHH«iHy, Kojoj je na 
uewiy rcHepaji TypcKH (^. A.). Hsa OBora nncMa oAMa JLiAJiBJeU" 
6epr usvijbe BJiaAHi^H Apyro, Koje y jesrpH rjiacH : KaA 6h sdiiJba 
cTajie cTBapu, Kao ihto mh bh uHuieTe, ja 6hx saM HMao 8axBa- 
JHTH, niTo CTC npHJaTejbCKH 3aycTaBHjiH ifpMHH^iaHc; ajiH mkauie 
6hth MJepa npHJaTCJbCKHJa, a«* ctc to oAMa yqMHHjiH, npHJe Hero 
je nyKOBHiiK Poc6ax 6bo npHHy^eB Aa yiioTpe6H CHjiy npoTHBy 
cHjie. Moja xp»6pa BojcKa ne nyiuTaBa ce ao6hth TaKO Kao niTo 
BH MHCjiHTe. Ja HMaM y ^ajiMai^HJH 10 xHjbaAa BoJHHKa, kojh cy 
Chjiu KpeHyjiii no cyxy h no Mopy; h9 XpBaTCKe npyacajy mh 
pyKe 24 XHjbaAe, Koje ce Mory yMHoacHTH na 50 XHjbaAa; y 
iJ0Tpe6H Mory yKpi;aTH 20—30 xHjbaAa y Mjiei^HMa, a* ce Ha^y 
y KoTopy Kpo3 2 — 3 AaHa. ^ajbe nHuie, a^ cy cyKo6 HBasBajiH 
HpMHH^aHH, KoJH cy yxBaTH.iH ABa BOJHHKa HeopyMcaHa (!). IHto 
6h KopHCTHjia AHJBa HCTpara, doK je eaiua eojta na MJecmo Jtpaea, h 
npaBO KOA Bac ne BpHJeAH HHinTa, Kao inTO ere bh AOKaBajiH 
oco6hto Ha CTaHjCBHkHMa h y IlainTpoBHhHMa, rAJe HHJecTC 
XTJejiH uperjieAaTH AOKyMeHTe noTnHcane hcthjcm i;pHoropi^HMa, 
jep cy 6hjih y KopHCT Hamy h jep cTe bh H>eroBajiH npoTHBHa 
ocjehaHia. Ako oheTe upoMujenumti Mi^ao^ mojihm Bac Aa mh Ka^eTe 



96 

niTO y CTBapH »cejiHTe, h ja iiy yqHHHTH cse oho ihto je Morjhe 
y KopHCT cnopa3yMa, Miipa n upHJaTejbCTna (^. A.). H3 onora 
nHCMa BHAH ce KaKan je yTHcaK yqriHHo OBaj cyKo6 na rpanui^H, Te 
ce CTaBjba npcA o^h naa^ni^H KaKBy CH.7iy AycTpHJa mo^kc noKpe- 
HyTH npoTHB IJjpne Pope, OKpHBjbyjyhH ra oncT 6e3o63npHO. Ajih 
je OBO HsasHBaHiC Majio BHTemico 6h^o, k^a ce snajio, ;i,a sjia^HKa 
Mopa TpnjeTH, nomTo ce ne cMHJe MaKHyTH o^ PycHJe. 

VII. OBaKO 036HJbHH uojiojKaj Ha rpaHHi^H 3aycTaRH paA MJeuio- 
BHTe KOMHCHJe 3a Ayro, h BpHJeMe je, ^a ce o6paTHMo aa oahocc ea 
cycjeAHHJeM TypcKHJeM BeBHpuMa. IleTap II, 6aBekH ce y IleTporpiiAV, 
Ao6ho je oneT yiiycTBO oa aBiijaTCKora AcnapTaMCiiTa, a^ paAw o 
Mnpy ca norpanH^HHJeMa TypcKHJeMa iioKpaJHHaMa; u Huje OAHCTa 
6e8 caBJeTa pycKora nocjiaHCTsa y Be^y hokoamo OTOMaHcicor 
iiocjiaHHKa ^epHic-ii«iny y aycTpi!JcKoj npecTciHHi^H, kom je 
ii3jio:kho TeniKH iiojioacaj no TypcKHJeM rpanHi^aMa. ^cpnic- 
nania o6efea BjiaAHi^H, Ah ^^ o toj CTBapu iiHcaTH CyjiTaHy Max- 
MyTy, yBJepaBajyhn ra, a«- ^e H))Ha Popa ca CTpane TypcKe Ha<icopo 
iiOTnyHO MHpHa 6htm. Ka a ce ITcTap II BpaTHo na lJ,eTHH>e oAMa 
TO AOCTaBjba BesHpuMa, xepi;eroBa^KOMe u ap6aHainK0Me Mo^iehii 
HX Aa 8a 6ojbe h jcahc m Apyre CTpane H3AaAy BanoBnjeA noA»io- 
MCHHJcMa HM norpaHHuapHMa. a^ mchbc y MHpy c npHoropuMMa, 
lUTO je OH ca CBoje CTpane nck yHHHHo npcMa cboJhjcm KpajmiiHH- 
i^HMa. OcTaB,zbajyhH sa caAa na cTpaHy Ap6aHHJy Aa ce o6j)aTHMo 
Xepi;eroBHHH, rAJe je ^cKajio BjiaAMKy tck noTaKHyTO rpaxoBCKC) 
iiHTaihe. 

Tpe6a dohobhth, ah U,pHa Popa npeMa TypcKoj HHJe HMa^TM 
03HaHeHHJex rpaHHi^a. Kao tiito cmo bcH peKjiH, JJpna Popa jr 
ocje^cuia ceojiijeM ucj^aadjejbueujeM duje.wM ceaico ujicMe, icojc jr, 
TmjtJio da mo 6yde^ upoMtjeeajijKit upe ceojij ca ocma.mjeM upnoeojH 
ifUMa 3a ceojij ue3cwMC7Wcm. 3a to Aa ce oap^kh rpaxoBo cjio6oaho 
OA TypaKa, nocjinje CBora noBpaTKa hs PycMJe. IleTap II rpaA" na 
rpaxoBy, na jcahom CTpMOM icaMenHTOM 6pewyjbicy, TaKo BBauoM 
XyML(y, TBp^aBy y npaBOM CMMC^iy one pHJenn, Koja je BjiaAa-ia 
HHTaBBJeM nojbCM rpaxoBCKHJeM. To je Mopajio HsaiinaTH aesnpa 
xepi;eroBa^Kora, kojh je oncT CMiiTpao FpaKOHO cbojom scm^lom ; 
ocnM Tora HHKinHhH y6HJy HeKe 6jevioiiaBJiHhe, a KopjeHBtH jcAHor 
i;yny, Kojera cy i^pnoropu« oAMa ocbcthjih. yAapMBmH h ona- 
jiHBiUH KopjeHHiie. To je BJiaAHKa ciie caonuiTHo rarHhy 28 Maja 
1838, a Paruk oncT TaTHiiiqeBy y Beuy, Ty5KekH ce na BjiaAMKy. 
— 5,K0JH CBe MOJe onoMCHe h upnjaTCjtcKe casjeTe iipesape, a 
ynpaBJba ce caMO CTpainhy jiyKaBCTBa ypo|ieHora i^pnoropL^a/' 



97 

HcTora A&Ha, Ka^ je Famfej nncao, bji^^viks. je to hcto caomnTHo 
HenocpeAHo h rpo4)y HecejipoAy y IIeTporpaAy, jaBJbajyfeH My, ^a 
^ce no BocHH h Xepi;eroBHHH KynH sojcKa npoTHB I^pee Pope, 
fnpasi^eH npeKo FpaxoBa. A Farnli je BjEa^Hi^H OAroBopHo 31 Maja: 
i g^Hiia Bek ;^aA6ceT A^aa, a^ ce OB^e rosopH, KaKO cy i^pHoropi^H 
-nonajiHjiH Kopjeneke, y6HJiH HeKOJiHKo TypaKa b rpaxoBOM saBjia- 
f/tgjiH, — H sa TO Aa ce Typi^H Kyne y EpueroBHHH, ;^a ocjio6oAe 
.FpaxoBo H HCTJepajy i^pnoropne hb cbojcix npe;yejia, Osaj roBop 
;ApaKtto caH ja ao ca^ sa jiaan, 6yAykH oa Bac HHJecam 6bo npe- 
JAynpe^H o TOMe niTO ce no Bamoj rpaHBi^H hbbh, ho ca^ KaKo 
^XH bh iaejbaTe, aa cy i^pHoropi^H 0CBeTy yHiiHHJiH y KopjeHHkHMa, 
- *j®pyj®^^ CBe niTo ce je peKjio oahocho EpueroBane h L(pHe Tope. 
I Typi;H, 6e8 cyMH>e, neke ocTaBHTH FpaKOBo y rtpHoropcKHM pyKaMa, 
I — sa TO HHJe ce HyAHTH, niTo ce Ky ne koa FpaKOBa h cnpaBJbajy 
I ce yA&pHTH Ha upnoropne. rpaxoeo je komch uperntiKanuja, Koje £e 
HocoMe eeJiuKO 8M> 'apoy8poKoeamu ! FoBopH ce flfl, HMa Bek cKynj!be- 
HHJex TypaKa h spHCTJana oko Tpasosa ao ochm THcyka. ^aj Eo»ce 
xa ce CBC obo MBMOH^e 6e3 BCJiHKora sjia.^ ycjbeA oBaRBor cTaH>a 
OTBapH Ha xepi](er0BaHK0J rpaHHi^H, h pa3yMJeBmH H8Me^y pcAaKa 
OBora DHCMa FarakeBa ćam oho niTo je Farnk TaTHniHeBy nHcao 
BjiaAHit^, OBaj OAMa ynpaBAa rarHky HHTaBy cnoMeHHi;y, y 
Kojoj onpaBAaBa CBoje CTanoBHmTe y OBoj pasMapiii^H. Ilpaje 
CBcra, OAHOCHo HanaAaja na KopjeHuke, naBOAckn KaKo cy Typi;H 
acHBa yxBaTHjiH oHora i;yi^y h jom na aycTpHJCKOM 3eMJbnniTy, 
I BejiH : „npenyHHBmH ce MJepa TypcKH]ex 6e8^0BJe^HJa, i;pHoropnHMa 
*HHJe Apyror cpcACTBa ocTajio, nero hjih a* cc cbctc, hjih a» npe- 
AaAy opyage. ^yr hccth npespeBmn nocjbeAH>e, H8a6pao je npso — 

ocBeTy HaA KopjcHHkaMa. EUto ce thhc rpaxoBa hcct HMaM 

icaonniTHTH Ban, ab* rpaxoBO hhth je AB^Hac TypcKO, hhth je oa 
I npcBO CTO roAHHa H>nxoBO 6hjio, nero itpHoropcKO. I}>axo6JhaHu cy 
I od crno eoduna eutue duje^iiuiu sjio u dođpo c y/pHoeopnuMa yjeduo; 
OHH cy c OBHMa sajcAHO noMarajiH h pycHMa, h cBojy KpB npojin- 
jesajiH npoTHBy HenpHJaTCJba. Ebnivia cy mojh npeAniecTBeHH£(H, 
KaBO H ocTajiHMa njieMeHHMa i^pnoropcKHMa, miajbajiH CTapjemHHe, 
^ HM no o6HHajy obobcmckom cyAe, h gja^jlvl cy hm. HcTHHaje, 
f Aft cy OHH TypifHMa AB>BajiH no HemTo, no to cy A^najiH oa HeKHX 
i aeMajba h nacHniTa, Koje cy AP^^cajiH ao rpaAa Kjio6yKa. Ja hm to 
(HHJecaM HHKaA& 6paHH0, hhth hm caAa 6paHHM to A^^BaTH, cano 
I ^a oke TypnH oa h,hx MnpoBaTH ; aji 0TyAa ne cjbeAyje, Aa je 
I rpaxoBO TypcKa scMjba, Kao mTo CTe ra bh y npeAnoMeHyTOM nHCMy 
|b8bojihjih TaKo HasBaTH. n ApyrH £(pHoropcKH njieMCHa HMa, Boja 

' 7 



I 



98 

8a ^e-Koje ajcTpajcKe seMjbe njialiajy, ho ohh sa to hb npecTajy ^ 
6hth npHoropcKHMa njieMeHHMa. Ochm Tora Tpe6a snaTH, da je 
rpaxoeo KOKO eod u ocmajia ujiCMcna u^oeopcKa uecmo mipcjio ce c ! 
'aiyi)iiUMa, h oneT ce no o6H^ajy obhx seMajba c Typi;HMa MHpHJiH, j 
na mj/pt^u ćojeRu ce 'iJi/pooeopat^a Hujecy do 1836 e. ntmad CMJeJiu ee- 
jiUKy eojcKy na nMX duaamu. noMeHyTe 1836 r. hcth Besnp xepne- 
rosa^KH yAapHo je npeeapno na rpaxoBo, nonajiHo ra h nocjeRao 
HeKOjiHKo rpaxoBJbaHa h i^pHoropai;a, kojh cy hm y noMok 6hjih j 
^orajiH, Koo mmo 6u ti ceanoM ceoMy ajieMeny domjiu u doMise, Kad ' 
myptiu ua KOJe ydapajy, Besnp CBpmnBinH 3jio CBoje ;ijejio, noSjeeao \ 
je maj uac U3 rpaoooea, u noćjeeao jeduHcmeeno sa mo^ tamo ce đojao \ 
^pHo^opa^a, ko]u cy u cupcMO^u ce, da ce c fbUMe 'aođujy, u moKO je j 
rpaxoeo oamajio zf/pnoeopcKO, paoHO Kao u dpyea uuieMena tipuosopaca, \ 
KOJa cy mypy/a Kad uajiuMi, ihto cy ocTajia oneT i^pnoropcKa, KOJHMa 1 
cy H Hacejbesa. Kad đu mu myp'nuMa ocmaeujiu cad Fpaoooeo^ mu 6u 
MopaAu u cea nama njieMeua jedno uo jedno ycmyuumu um^ oko 
onu do6ueajy npaeo npumjaoKanuja MJecma muM^ mmo za uouojie. 
Ha npHjiHKy Ka^ je npH CBpraeTKy 1837 r. Be3(ip xepi^eroBaqKH 
HMao HaMJepeHHJe yAapHTH c bojckom na nama ^Ba n^cMena ropH>y 
H r2I|oH>y MopaHy, Aa ja sapaHBJe to HHJecaM o6a3Hao h ;i;a HnjecaM 
o^npaBHO ABHJe XBJba/^e i^pnoropai^a onaMo, oh 6h hs npnjesape 
MO»ce 6hth nonajiHo o6je Mopane, ho sa to hh no KasBOM 
'apaey mu ne ću cmo doiiycmuji% da nMMa upunddjieoKC, dOK 6u cmo 
Kadpu 6ujiu Mopauane ceojuM opysKjeM uodp^aeamu. Hama cKadapcKU, 
eu^ejiu crne, mmo mu mirne sa I][pMnutiy, da je n^eeoea, JJa mu xepi^ 
eoeauKOMe uycmuM0 rpaxoeo, on ću cjympa ouem u,CKao IJpMnmfy.^ i 
^ajbe yBJepaBa pycKor AHnjioMaTy, ^a nena HHKaKse nasijepe, ^a 
paTyje; a h ^a je y CTaH>y, oneT ne 6h hh no KaR8y HHJeHy 
HHmTa npeAy8eo npoTHBy Bojte pycKora i](apa, HH]y mhjioct sume 
i^HJeHH Hero 6or sna KaKBa ocsajaiba, a Kaifo jm desnjio^Ho h 
npaBHO rpaxoBo. „Ho rpaxoBo je name — 8aBprayje — a ihto 
Hana npana^^jieMcu, to jiaKO ^OHCTa ne nymTaMO, Kao niTo hh 
ApyrH HHKo CBoje ne nymTa, jep Ka^ 6h cmo hohcjih to nyniTa- 
saTH, OH/^a 6m name Majio njicMc ns^esjio Me^y MHoro^HCjieHHMa 
HenpHJaTCJ&HMa. A da je I])axoeo name, mo je uoanamo u e. Oa&pefn- 
KoecKOMy, KOJu je oe^e ćuo^ u o n}eMy na Mjecmy udy£u Kpoa Itpny j 
ropy ejepno u^ejecmumu ce Moeao.^ 1 

OBaj cHeprHHHH roBop B^ia^n^HH h o6pa3Jio»ceH>e itpHorop- 1 
CKora CTaHOBHHiTa npena rpaxoBy nocTHrjiH cy CBojy CBpxy. ' 
Farafe je o^Ma OArosopao BjiaAHi;« : „BaMCHOCT caAp3KeHHJa HCTora 
OTHonieHHJa o6Be3yje mc ^obcoth oho y to^hocth ^o csjeACHHJa 
Mojera HanajiCTBa h yHHHHTH My 6ojbe nosnaTHM same pjeme- 



TOjiHo H KapaRTepHCTsniKo H8JacHeHHJe KacaTejiHo Fpasosa h H>ero- 
Bor no;^ sanuiM caspmeHHM ynpaBjbeHHJeM HaxoHCAeHHJa. Oj/tUr- 
juecmeo djejia tfHuumOTKaea ceoKO deoeMucjiuje: od cada pnaupedofc 
MUHUcmapcmso u ja uMa£eMO dpyeo Mfbenuje o cocmojanujy rpaxoea.^ 
Mopajio je na ramka ^ejioeaTH oco6hto no8iiBaH>e BJia;^HHHHO Ha 
Osepei^BOBCKora, kojh je, sa BpHJeMC 6opaBj!beH>a csora na I^eTHH>y, 
o;](Ho Ha jiHi^e MJecTa. 

Vni. y HCTO Ao6a IleTap II OArosapa (\ 6 jyjia) BehH-MexMeA- 
namH, 6ocaHCKOM Be8i]py, na H>eroBO „iipnjaTejbCBo'^ hhcmo, A^^je 
rpaxoBeKO njiene, oa khko je nacejbeHO, Bas^^ njiafeajio Typi][HMa 
8a seHjbe, KOJe je ;[^p»cajio y TypcKOJ rpaHni^H, a a^ cy hm i^pno- 
ropi^H Bas^a ojflfijm^ „y obom njieMeHy — - uHine ;3;a.;be Bjia^HKa 
— sas^a je cjio6oaho 6vuio h npHoropny h Typ^HHy cacTaTH ce 
H KaA cy 6hjih Me^y co6om y naJBehH paT, h y tom MJecTy 
HHJecy je^aH Apyrora sa^BJenajiH, Befe cy ce rjie^ajiH Kao npnja- 
TejbH AO 1836 ro^HHe. One ro^HHe yAapHJiH cy KpHJyfeH Bana 
jfycejiHMH xepi](eroBaHKH na rpaxOBo, oraeM ra HsropjejiH h noc- 
JBKjiH HeKOJiHKo rpHX0ĐJbaHa H i^pHoropai^a, kojh cy hm y noMoh 
60JIH ;i^omjiH. To je 6Hjia npBa sa^eBui^a h sjih no^eTeK sa one 
KpajeBe. C THJeM yAapae>eM na FpaxoBO nama xepi;eroBa^KH 
omTeTHo je npne AoroBope, Koje cy HMajiH upnoropi^H h TypttH 
OKO FpaxoBa h saAHO je KpBonpojmiie h sjio na ohom Kpajy, hh 
saniTO Apyro, nero sa to, ^a noKaaee KaKo je oh Ka^ap i^pnorop- 
i^HMa y8BMaTH H>HX0B0. Ja Bac Mory yBJepHTH, necTHTH nesepe, 
flfik HHJe HCTH nama yHHHHo to sjio ;yejio o;^ rpaxoBa, ^a 6h 
FpaxoBo CTojajio, Kao mTo je Bas^a cTojajio, h Typi^HMa njiahajio, 
H HBKaKBe CMyTH>e HH 6yHe ne 6h 6hjio na rpanHi^aMa, nero 6h 
cee 6hjio MHpHO h chokojho.^ ^ajbe HanoMBH»e, KaKO ce 6ho o6pa- 
THO namn xepi;eroBaHKOMe, tck ce hs PycHJe BpaTHo, uoshbom ^a 
paAC napoji; hsmhphth, ho ab. oh HHJe hh rjiane o6pHyo, tc ca^ 
mojih 6ocaHCKor nesnpa: „ab* cTBap rpaxoBCKy nonpaBHMo h a^ 
MHp Me^y namajiyK0M xepi;eroBa^KHJeM h I^pnoM FopoM yHHHHMO.'* 
H OB/ge ce nosHBjbe Ha o6ekaH>e ^epHK-narae, ^a ^e cyjiTaH 
Hape^HTH CBoJHJeM BesHpHMa, KOJH rpaHHHe c I^pnoM FopoM, a^ 
HSMHpe CBOje Hapo^e ca i^pnoropcKHJeM. Ha saBprayje: „Bh fecTe 
OBHJeM yHHHHTH cjiaBHo H HOBJekojby6HBO ;yejio h no^pHcaTH Bamera 
HMCHa cjiaBy, KOJa ce ^anac pasrjiacHjia no OBHJeM KpajeBHMa pa^H 
HyApora samera Bjia^a&a h Ao6pe Aynie name.^ 

n^a y OHH OBO onfee&e H3Me^y 6ocaHCKor nesHpa h upno- 
ropcKor rocno^apa mhmo xepneroBaqKor sesHpa. OTKyAa obo MHJe- 
maH>e Oocancicor nesnpa y xepi;eroBaHKe CTBapn? Hnje jih ce Ajih- 



100 

nama nporjiacHO y MocTapy rocno^^apoM XepneroBHHe? Rojihro je 
OBO MHJeraaifce Mopajio Bpaje^aTH AjiH-naniy, to^hko je toabjio 
neTpy II-om; OTyAa h oBaj MeKH toh ea 6ocaHCKHJeM sesHpoM h 
npasa onTyac6a npoTHBy AjiH-name y naBe^enoM nflCMy. 

^0 ca;^a je AjiH-nama PH8BaH6eroBHfe 6ho nosHaT na I^eTHH>y 
ca HberoBa HenaTpHOTCKor ;3;p»caH>a y FpaAam^eBHfeeBOJ 6yHH, na 
ca HberoBa ynaAaH»a Ha rpaxoBo; h OTyAa mo^cmo ce6H npecTa- 
BHTH, KaKO je o H»eMy mhcjiho IleTap II. To ce naj^ojte orjie^a y 
OAroBopy BJiaAHHHHOM Ha nHCMo AjiH-nanrHHO, KOJHJeM My ;i;ocTaBji>a, 
^a je HaHMenosaH sa nesiipa xepneroBaHKora. OBy HOTH(|)HKanHJy 
AjiH-nama invijbe na LI,eTHH>y tbk nocjiHJe i^axoBCKor Aora^aja, 
H y HCTO Ao6a BHiiAHilHpa cBoje npaBO na rpaxoBo. B^ia^HKa My 
o^roBapa, ^a je Bek Hyo, ^a je „nocTao THJeM hhhobhhkom;" a 
o^^HOCHo FpaKOBa HHJene My cnaRo npaso; aKO ra je npajeBapOH 
onajiHo, TO je Morao Bas^a na Taj na^HH yHHHHTH, „ho TaRaB 
nocTynaK tboj HHJe th aohho HHRaKBa nomrema** ; ah^© My npe- 
6aityje, RaRO je RpHJyfeH ^^omao na rpaxoBO, ^a je TaRO RpHJyfeH 
H no6jerao ; a Mca,iH niTO HHJe snao ea H>eroBy HaMJepy, jep HHane 
mkame CRynHTH ROJy xHjbavHy i^pnoropai^a, „^a Te jyHaHRH cpe- 
TeM Ha eBojy rpaHHiny, RaRo cy ce naa^a HayHH^H itpHoropi^H." 
Ila nncMO onaKO 3aBprayje: „Hero CBpx CBera Tora noROjiba h 
RpBH, ROJa je najia h c Bame h c nanie CTpane, ja Te mojihm, ^a 
ce npo^eni o;i rpaxoBa; Hefeem j^i ce npohn, a th o^ronapaj Bory 
H TB0JeMy napy sa CBe hito ce ao ca^a Aoro;^Hjio, h hito fee ce 
no ca^a oro H>era AoroAHTH." TaRO nosApaBJba IIcTap II Tora 
Majiora cyjiTaHa na XepiteroBHHH npn cbomc noJiacRy nyT PycHJe; 
a TCR ce H8 PycHJe noBpaTHo, Befe cmo BH^gejiH, RaRO ce Ha Fpa- 
xoBy yTBp^yje, OBaj 0x0 jih oTuos^paB ca I^eTHH>a, Rao h 
i^)HoropcRO yTBp^eH>e na rpaxoBy, 6ho je pje^HT ^ORas AjiH-nama, 
HOĐOMC rocnoAapy XepneroBHHe, rojihro ra IIcTap II yBaaKaBa; 
ajiH je noHocHTH h ch^hh xepi;eroBai; obo npesHpaae Morao pa8y- 
MJeTH H jiaRme npeTpnjeTH nero jih MHJemaH>e 6ocaHCRor sesepa 
y H>eroBe CTBapn. 

Mh cmo BH;ije«iH, RaRO Fareh nHme b^ihahii^h, 6ani nocjmje 
OHor RpnaBor ORpmaja na TlamTpoBCROJ PopH, ^a je Hyo, RaRO je 
AjiH-nama nocjiao CBoje Ji>y;;e, Aa iiperoBapajy c i^pnoropuHMa o 
MHpy ; BH;ajejiH cmo ^ajbe, RaRO je nncao Bjiaa.HRa 6ocaHCROM Be8Hpy 
o norpaHH^HOM MHpy; a c^anpoB nHme; „Ha nncMa (BjiaAHHHHa) 
HCTOMC Be8Hpy (6ocaHCROMe) OA 11 aBrycTa 1838 bh^h ce, ^a cy 
onyHOMohHHi;H c je^ne h c Apyre CTpane bmhjih cacTanaR na 
rpuHHi^H, H flfii cy AomjiH ao Tora, Aa rpaxoBO ocTane y hctom 
nojiOHcajy, RaRo je h npnje dnao, aan Aa RpajnmHHi^H, noAroBopeHH 



ioi 

Ajm namoM, BHJe&y XTJejiH hh HaRaKas na'^HH na to a^ npHCTaHj.^ 
O^esHAHO, onjHOMofeHHHH 6hjih cy nocjiaHH oa CTpane Besnpa 
6ocaHCRora, h ca CBHJeM je HapaBHo, ab, PeasaBderoBuk HHJe Morao 
AonjCTHTH, ^a Taj cacTanaK ycnHJe. 

Hea OBora npBora cacTaHKa cjinje^Ho je ;^pyTH, o kom BJia;aiHKa 
nem« TarafejT CJ!be;^elLe: „HacT BMaM caoninTHTH BaM, ^a cy oneT 
ORAie 6hjih nocjiaHHi^H Besnpa 6ocaHCKora h xepi^eroBaHKora nopa;[i;H 
^ejia rpaxoBeKora h Mnpa norpara^Hora, c kojhm can h saKJbj^Ho 
MHp iiHCMeHo, Kao mTo beTe hsbojihth bhaJ^th hs npHjio^KeHe 
Konaje TpaRTaTa MepHora. Ja caM mhofo HMa TpyAa, aok cmo na 
8aKJbyqeHHJe ^odijih ; ne SHaM 6h jih ycnjeo, Aa cy nocjiaHni^H 
ApjToja^HJH JhjAfu 6hjih, ho Ha cpefey, nocjiaHHK Besnpa docancRora 
6ho je ^OBJeR y PycHJe, rojh ne caMo roBopn nocpe^CTBeno pycKH 
H cpneRH, Hero h AOBOAHMa ce y6jeAHTH ^a, a ApyrH nocjiaHHK 
BesHpa xepneroBaHRora TaRo^ep je 6ho ^objck, rojh ce npnjiH^Ho 
y jesponcRe CTsapn pa8yMHJeBa h jinjeno cpncRH ^HTa." Bh^h ce 
flflL cy us E^parpa^a, ycj!beA pycKor HacToja&a, oadHJbHe Hape^tfe 
A0«ia8HJie H je;^H0M h ApyroM Be8Hpy, ^a Ao^y ao cnopa3yMa ca 
IlfPHOM TopoM. OBejeM yroBopoM, na I^eTHH>y noTnacanajeM 20 
oRTo6pa 1838, HMeHyje ce BoJBo;^a JaROB ^aRosafe na^ejiHHROM 
rpaxoBCKHJeM oa CTpane o6a Besnpa h njia^HRe upeoropcRora; a 
rpaxoBji>aHH ce o6Besyjy flfl. njiafeajy araMa h cyjiTaHy, niTo cy 
H Aocjie AABajiH, ho iipeRO CBora Bojeo^e; flfiube ce sa6paH>HBajio 
RHKO TypqHMa TaRO h i^pnoropi^HMa ^a yHanpHJeA nniTa rpa^e na 
rpaxoBy, aJiH ce o Bek noAHrHyToj TBpa^aBH na XyMi;y HnniTa 
HC roBopH. y nČTOM HjiaHRy „saKJbyHyje ce bjc^hh MHp. H8Me^y 
Hesaeucne ođjMcmu ItpTie Pope h nainajiyRa docancRor h xepnero- 
BaHRor T. j. OA Bpx KyHRor KoMa fl,o ^parajba. Cbc seMjbe niTo 
ce Hajiase HSMe^y oBe AB^je TanRe, h Roje cy o6pa^HBajiH sa 
spajeMe paTa i^pnoropi^M hjih Typi^H, ocTajy y H>HX0BHJeM pyKaMa, 
a KOJe ce y paTHo BpHJCMe HHJecy o6pa^HBajie, Aa ce pasAHJejie 
no nojia.** Besiap 6ocaHCKH h BjiaAHKa i^pnoropcRH y3ajaMHo jeM^e 
sa cBe OBO mTO ce yroBopHjio, ajiH HSocTaje Besup xepi^eroBaHRH 
y OBOV jeM^eH>y ! AjiH-nama je nocjiao CBora ^OBJCRa na I]|eTHH>e, 
ajiH OH CBO HHHHM HC o6Be8yje CBora rocnoAapa, oAHCTa no HspH^HOM 
yiiycTBy H>eroBOMe, niTo Ha cacTaHRy HHROMe ne naAa y o^h. Ca ' 
crpaHe TypcRe noRpcTa^ je 6ho obc A^njioMaTCRe aKi^HJe 6ocaHCRH 
Besap, H H^eroBO jcmctbo 6hjio je aobojbho; a,;iH je, thjcm yBpHJe- 
^CHH, xepi;eroBaHRH BesHp ApyKHHJe mhcjiho! 

yroBop OBaj HMije 6ho y^iA&eu y CMHCjiy na Bnme HaseAcne 
BJiaAH^HHe cnoMeHHLje o rpaxoBy; a^H ce Mopa iipusnaTM, Aa je 
OBBJeM yroBopoM mjio^h rocnoAap nocTHrao cjaJHH AHnjioMaTCKH 



102 

ycnjex. Ilpaje csera, FpaioBO aoShbe nojrjraaBHCHocT oa TypcKe, 
HHM ce jA^BLjbyjy TypnH hb rpaxoBa, mro je 6Hjia sejinKa ^o6ht 
sa Harne njieMe norpanH^Ho; a Apyro, OBHJeM cy yroBopoM npn- 
BHajiH BesHpH 6ocaHCKH H xepxeroBa^KH uesaeiumoaa U^pee Tope h 
^aKTBHKH, yroBopaBajyfeH c h.om, h HspH^Ho y TeKCTy yroBopa; 
Tpefee: I^pna Popa Ao6HBa hcko npaso na^ rpaxoBOM. 3a to 
BjiaAHKa c pasjioroM nHme TaTHm^eBy : ^ Ja ce ;aiymeBHo paAyjeM, 
KOJiUKO c Tora, mTo cy Typi^H npHSHajiH Hamy uojiutu^kj Hesa- 
BHCHOOT) «Koja je Ha caMOM ^ejiy oa A&BHHJex BpeMeHa nocTajajia, 
TOJiBBO H c Tora, mTo caM 6ho y CTaH>y y hcto ;^o6a HcnyHHTH 
casjeTe namera BHCOKora noKpoBHTejba yTBp^eH>eM MHpHHJex o^Hoca 
c Typi;HMa;" a rarHfey : „Bh feeTe y ropenoMeHyToj koiihjh MHpHora 
TpaKTBTa jiBKo BBMJeTHTB, jifiL CBM ja cupcMu daHamf6ux o6amqjamej^ 
cmea h€kojiuko u uoojcpmeoeao c rpaxoeoM, na moMe cy upuutmoM čujia 
uecma inoemopumejma uacmaejieHuja pocujacoe v^iiepamopcKoe muhu- 
cmcbpcmea, da TiacmojuMO OKtteumu y Mupy c noepaununujeM icpajeeuMa^ 
u ja caM paduo dođaeumu ce 6yMaee, y kojoj 6u mypiffU upuanojiu 
neaaettcHocm Ilpue Pope. lipu moMe u sa epaxoejbaHe uuje p^aeo, sa 
tamo fiM mypfUfU neKe sauoeujedamu, uu cydumu. ^aeac Hna h BejiHKH 
seMajba, Koje Typi^HMa njiafeajy, na ce6e sa cpekne no^HTyjy, mro 
HM caMO He 8anoBHJeAajy.^ OsejeM yroBopoH ^asjie, ochm hito je 
rpaxoBO ocjio6o^eHo o^ TypaKa, h ochm hito je npBH nyT aKo fee 
H OA cBMora 6ocaHCKora BesHpa npBSHaTa HesaBHCHOCT I^pne Tope 
H y8aR0H>eH fi>eH yTHi^aj na norpanB^na joj njieMena, sa^osojbeno 
je caBJeTHMa pycRe ^BnjiOMai^BJe, aji' HeKBJeH no^cprsosaMeM, a to 
je: niTo TpaiOBo HBJe 6bjio npacajeAB&eHo I^pnoj Popa, nero 
ocTaBJE^Ho Kao hcko HeyTpajiHo BeMJbHmTe. Ochm pycKHJex caBJeTa 
Ha OBO noaepTBOBaHbe yTBi^ajie cy h Ta;^aniH>e npejiHKe, y Kojnjena 
ce HajiaBHjia I^pna Fopa, nocjiBJe tck 8aKj!byHeHor 6yAw!baHCBor 
npHMHpja ca AycTpHJoM. Obo je npsH noneTaK upnoropcKor BojeBaH>a 
nepoM ca Mo^HBJeM cjcje^HBJeM i^apeBBnaMa, h mh Mo»ceMo saAO- 
BOJbHH 6bth ca nocTHrHyTHJeM ;^HnjioMaTCKBJeM ycnjecHMa. 

JSjA CTBap 6oJhQ pacBHJCTjiHMo, HaBemkeMO KaKO je Pobhhckh 
cxBii&a: ^nojio»:aj FpaxoBa BSMHJenHo ce y tojihko, y bojihko ce 
npHJe MHJeniaH>e I^pne Fope y H>eroBHJeM nocjioBBMa cMaTpajio 
HesaBOHHTHJeM, a ca^a je oho npHSHaTo saKOHHTHJeM, h ynjiHB i^pno- 
ropcKH ocTaBao je ja^H nero jih TypcKH, jep je bojboactbo octbjio 
HacjbCAHHJeM y nopo^nu^H cacBHJeM H^phoj Fope odanoj, ne fobo- 
pehn HBHiTa o TOMe, mTo cy ce thjcm FpaxoBj!baHH ja^e cbcbh- 
BajiH c I^pHOM FopoM H cacTaBJbajiH Kao jeAHy i:\jejiHHy otfsnpoM 
Ha Tonorpa^KH nojio»caj FpaxoBa. F. »laBpoB cpaBii>yjy?H osaj 
TpaKTaT ca ohom cnoMcnHi^OM BjiaAH^BHOM o FpaxoBy, oHa^a, flja^ 



103 

je Ty BjiaAHiea y^HHHO neKe ycTynKe, niTo h caM npHSHaje y nHCMy 
rariiliy, o6pa3JioacHBajykH hx sicejbOM, ;^a jrojsji pycKOM mhhh- 
CTapcTBy. y caMoj CTsapn HHJe 6hjio yqHBbeHo HHKaKBHJex ycTy- 
naKa: rpaxoBo je 6hjio o^aBHa sa ce6e TcpHTopHJa, Kao MHore 
;^pyre y y;^ajfceHHJeM npoBHHi^ajaMa, r;qe je TypcKa Ap^Kanna BjiacT 
6HJia cacBHJeM cjia6a, a Hapo;^ »cubho no CBojoj bojbh, ne coi]ajykH 
Aonyii[TaTa na^ co6om BJiacT Ma KOJe Ap»caBe; nopes ce njiakao 
TypcKoj, ajiH He Ta^no, h h>hm cy ce KopHCTOBajiH BHme are, t. j. 
ročnoga, bjib noKpaJHHCKH rjiaBapn, kojh cy n caMH yAaj&HBajiE[ 
MHJemaH>e ;^p»eaBHHJex ^HHOBHHRa. Ilopes ce Taj HHJe CBaKe rojsjiue 
RynH0, Hero sa HeKOjiHRO ro^HHa oajcahom, na aKO cy ce CTanoB- 
HHi^H npoTHBHJiia BcnjiaTH, noABsajia ce Ha h>hx BojcKa. y tom cy 
ce nojioaukjy ubjloa^jiu BacojeBak«, a HCKa^ h Ky^H h BpaTOHO- 
»HfeH, KOJH cy ce nocTeneno npHMimajiH I^pnoj Popa. TaKBO je 
6hjio hcthhcko CTaH>e CTBapa; a cbc uito je BjiaABKa necao 
rarHky, 6hjio je cacTaBjbeno y Ayxy, Aa ra sa^odnje na CB0Jy 
CTpaHy y nHTaifcy rpaxoBa, hito My je a nomjio sa pvKOM ; jep 
je HHane Parah Morao mKOAHTH cTsapa. Ajih je ca^a h oh 6ho 
sa^OBOjban ycnjexoM Bjia^^H^HHHJeM " . IIIto B^ia^HKa naje 6ao 
BHS^a HCRpeH ca pycKOM ^^anjioManajoM, tomc je 6ao yspoK y 
norjieAy H»eH0M na npHoropcKo-TypcKe o^noce; a Ta HeacKpenocT 
nojasjtbaBajia ce tck y Kpajitoj HyMc;^H. Ma cmo Befe Kasajia, Aa y 
neTporpaAy Hajecy Morjia ^a cxBaTe sauamuje xpaopa cpucmea, a 
BjiaAHRa Kao renaje cpncKa Haje Morao as^asaTa Be«aaKy Maco 
cpncKy HH sa jby6aB PycBJe. 

KaKo y yroBopy, o kom je paje^, naje 6ajio o^pe^eno, niTO 
rpaxoBj!baHB BMajy ^asaTa i;apy, Bjia^aKa nonijbc BOJBOAy JaKosa 
H nona OresaHa KoBaHCBHfea ca Pa^OBanoM llauepoM, je^najeM oa 
CB0JHJex HajnoysAaHajex nepjaaaKa, Beha-nania y TpaBHBK, Koja 
HX jiBJeno npBMB a c H>UMa nacMeno yraaBa, kojibko he na roABHy 
i;apy ^aBaTa. Hs TpaBaaKa BoJBo^a JaKOB c ApyinTBOM BpaTa ce 
y MocTap, r^je bx Ajia-naiua sa^p^a i;ajejiy .saMy, Ma ^a cy My 
6Bjifl AOHBJejiB OA 6ocaHCKor Besapa nacMo, y komc My je npeno- 
pyHaDao, Aa bm hc 6a KaKBa aacajba nanao ; a BjiaABi^a Ajia-nama 
ynpaĐJba npajaTeJBCKo ubcmo, kojc 3aBpmyje: „CyBHine sa CBaKy 
CJio6oAy BCTBJex rpaxoBJbaHa noTpe6aTo je, kćiko cmo a HapeABJia, 
Aa 6yAy koa nac- a^cct rpaxoBJbaHa sa ceJMeae, KojajeMa kcMO 
AaBaTB xpaHy h npajia^Hy njiaTy". Ha noA P. S. Kao MBMorpcA: 
,, JaKOB c ApyniTBOM ocTaje koa nac jiaCepo, aok AO^y as rpaxoBa 
ApyrH AcccT, KaKO cmo ocyAH«^H Aa je sroAHajo a Mapaaje sa Hac 
B u>BX. Ako 6yAe a KaKBa noTpeCa, Aa Kora CBora uoBJeKa uouijbem 
K uaMa, HCMoj HBKora Apyrora ocbm oHora acTora PaAOBaaa"... 



104 J 

Obo je nHCMo 6njio oa 16 Ae^^ndpa, a 7 jaHjapa oner ce Ajoi- 
nama onpasMsa, o^roBapajjkn sjia^Hi^H, kojh mj je Mopao omrpo I 
nHcaTH, mTO je JaKosa c ;i;pyaKHHOM j MocTapy saApsKao, osaRo: 
„Th 8Ham, fifi je CB^^a odn^aj, TaKo hcto h no apHayTJiyKy, ;^a, 
Ra^;^ ce ype;^H na^HH oa csaKe MHpHohe, koa OHora, kojh ocTane 
CTapjemBHa h ja^H, 6yAy koa H>era HeKOjiHKo Jhjjajn Kaso 6h | 
ocTajio y naope^aB 6e8 cyMH>e; TaKo bcto h hk yHBHHCMO sa i 
rpaxoBj!baHe, flfiK ce ynyTe aa npaeB na^BH^ b flfi hc 6e ce MacRa- ' 
pHjiB sa csaRB r^apcRB b BesBpcRB nocao Kao b ^o ca^a, h ab. \ 
csaBH nocao ctojb y MBpy KaKo je yTBp^eHo b peleno y ceHeTy i 
H>BX0By. n Ra^ 6b nocjiajiB Kora o^ name cTpase y FpaxoBO sa ^ 
noRynBTB n^apcRc xapaHe b ocTajio RaRO je peleno, ne 6b Tpe6ajio ' 
HBRora Apyrora mBJbaTB sero one bctc rpaxoBJbaHe, rojh 6b J 
noHBsajiB ROA Hac. H na Ta HaHBH, Moaceni b tb ^oa^^tb H>BMa \ 
y r,;iaBy, ^a cjio6oaho HBKaRsora Apyrora yspoKa BBJe ^o OBora ' 
BBniepe^eHora, b ^a ce seke HBmTa BBme Tpa^cBTB, nero niTo je 
peHCHo H yTBp^eBo, Hero Tpe6a ^a Ao^y ocaM ao jsfic&r npBjiBH- i 
HBX rpaSioBjbaBa r nana, na ke JaRos c Apy9KHB0M jiB6epo ce , 
TaMO spaTBTB"... Obbjcm AjiB-nama noKa8yje OBojy BjiacT b J 
OTRpBsa, mTO je mbcjibo o yroBopy i^eTBiBCROMe. EocancRB sesBp 
cnopa8yMBJeBa ce jiBJeno ca bojbo^oh rpaxoBCRBJeM, b npenopyHa 
AjiB-namB, flfi bm hc 6b hbbbo RaRBo sacBjbe, a AjiB-nama sa^p- 
acaBa y MocTapy BOJBOAy ca Apy3KHH0M, aok ne Aofyy A^ceT „npa- 
juiHBHJex" rpaxoBjbaHa, Aa My 6yAy ceJMena! npoTBBy OBora 
HacBjba BJiaAHRa name b BekB-naniB b FarBiiy, b tcr y Majy 
1839 BoJBOAa JaKOB ca Apy3KBH0M AOJiase na rpaxoBo, nonrro cy 
AonuiB ca FpaxoBa hobb ceJMesB, a y caMoj CTeapB Taoi](H roa 
BCSBpa xepi]ieroBaHRora. nAykB JaROB bs MocTapa, Bejie, aa j^ 
peRao: „Moace ce cjiyHBTB, Aa joni jcahom Ao^e Moja rjiaBa y 
MocTap; ajiB Moja nora seke BBRaAa!^' y obomc BacB.2by Ajib- 
namBHOM Haj6oji>e ce orjiCAa CHara OBora i;eTBH>(5Kor yroBopa ca 
BekB-namoM, rojh je na to 6bo ynykeH bs IJ^apBrpaAa, oABCTa 
HacT0JaH>eM pycRe A^njioMai^BJe. AjiH-nama je noRasao CBOJy Mok 
B neTpy II-OM H Be8Hpy 6ocaBCROMe, b obomc ce nonrreHO ocse- 
TBo, mTO ce y H>eroBe nocjioBc MBJemao. Ajih ce na tomc HBJe 
8aycTaBB0, sero TpasRB, a^ sjiaAHRa nopymB TBp^aBy ca Xyvi;a. ' 
„3a ceHCT Beka-name Besnpa 6ocaHCRora, mTo mh nnmem, jafi je j 
y BbCM pe^cHo B nBcaTO Aa ocTane, BCTora ceneTa Ronnja je koa ^ 
Hac, a o TOMC cnoMcna neaia, hbtb je oh snao sa Ty Kyjiy, ASt je 
rpa^ena. CyBBme csaRB oa mojbx RpaJBmnBRa c^ ^yAB) niTO ke I 
peka BJiaAHHBBa Ryjia y FpaxoBO b RapayjiB ; npena Tora saj^a ) 
H Ropjenakn a^ sa'^HHe Apyi^y ^Y^y npena iboj, ^ 6yAQ MJecrai i 



105 

H Aft OBM cje^e y Bby, h oH^aĆHsa oneT HOMHp. 3a to npajaTejbj, sajba 
Aa oe Ta TBOja Kjjia pasBa^H h sa njHo ApyrHx pasjiora, a kojihko 
CH HOBi;a noapHBo, KaKo cmo th npHJe nncajiH, mh keMo Te6n njia- 
THTH... Th ch H>y Ha'iiHHHO OA HeMHpa noi'paHHHapcKora. Ca;[i;a Ka;^ 
CMO jTBp^HjiH MHp, HeMam ce HHmTa 6ojaTHH sajba Kyjiy avitrjtr^. 

IX. Ajie ce ^ora^ajn na xepqeroBaHKOJ rpanai^H npenjiHJefejr h 
HaroMHjiaBajy, Te Hac nosuBjbj y JIpo6iba Ke, Apyro njieMe xepi;e- 
rosa^RO, Koje je TeaKHjio k IJ,eTHH>y. ^po6H>aHKo njiene jom sa 
spnjene lleTpa I-or cTynHJio je y CBe8y ca I^eTH&eM, o^aKjie My 
je H cy;^ 6ho nocTaBJben, h aKO je cbom ara xapaH ^S'^ajio. Ha 
Hejiy ;^po6H.aHKor njicMena ćnjia, je o;ai CTapane Kyfea I^epoBofea, 
a Ta^a je y toj KyfeH 6ho npBH non MHjiyTHH. BoJBo^a CTanKo 
OrajenoB, Ka^ J6 sa BpnjeMe IleTpa I-or y ^po6aai^HMa ycTaHOBHo 
cyA i^pHoropcKH, no6paTHMHo ce c nonoM MHjiyTHHOM, KOMe ce 6am 
THJex ^aHa po^Ho chh HoBBi^a. Ty je CBe8y ca I^eTH&eM non 
MHJiyTHH r.7iaB0M njiaTHo, Ka^ ra je 6ho nama y IIjbeBjbe na 
BJepy nosBao. A KaA My npacnje chh HoBHi^a, TypcKe BjiacTH 
H>era npHSHaAy sa Rnesa ;ipo6H>a^Kora. 

y TO cy Ao6a ;(po6H>ai;H ćujiu y KpsH ca Mopa^aHHMa. KaRo 
je y MopaHH o;^aBHa nocTojao r(pHoropcRH cyA, c L(eTHH>a ce 
pa^HJio, A^ ce Ta Rpn yMHpH; a h caMH ^po6H>ai;H Mopajin cy 
aKy^TH, ASi ce mTO npHJe nsMHpe ca cBojnjeM cycjeAHMa. Ha Ty 
CBpxy o^Ho je y MopaHy llepo Tomob, 6paT BjiaAHHHH, h CTenan 
HepROB ByROTHib, h roa h>hx je ^o^asno bs TyniHHe Mjia^H 
HoBBr(a n^epoBHk, rojh ce Ty npBH nyT nosna^e ca oBHJeM upno- 
ropcRHJeM rjiaBapHMa. Ka^ no6paTH^ nona MHjiyTHHa Ha L(eTHH>y 
Hy Ao6ap rjiac o CBOMe nocHHKy, neoMa ce o6paAyje, h oh 6yAe 
OAp^^GH, Afi OCBCTH HeTpoBnlie, RoJH cy 6njiH norHHyjiH na Fpa- 
xoBy. HeyTJemHH njecHHR h njia^ajiai;, Rao npoMeTej npuKOBan on^a- 
niH>BJeM Me^yHapoAHHJeM npnjiHRaMa, 6ho je ORpeHyo CBy ace^ oobctc 
npoTHBy CMaJHji-are, rojm je 6ho i^pnoropi^e Ha rpaxoBy roh>hi]iom 
cajieTHO y HejiHH»eM noTOKy, tc onaKO H8rHHyme. Oco6hto je 
sjia^HRa HeyTJemaH 6ho sa CTenanoM CTaHROBHJeM, naJMHjiHJeM 
HeTpoBakeM. CMaJHji-ara HeBrafe, MycejiHM raTa^RH, nnaoRH h 
Apo6H>aHRH 6ho je jyHaR na rjiacy ^a TaRBora HHJe 6hjio ao ^yHaBa. 
y MJiaAOCTH je 6ho y8 Ajia-namy PH3BaH6eroBHfea, ajiH Ra^ nocTa^e 
cyjiTaHOBHJeM Rana^H^amoM, Majio ce noMajio TaRO ccajiao, flft je 
AjiH-nama noneo oa H>era sasapaTa. Oh naje 6ao TaRO sao HOBJeR, 
HHTH je paJH BCJiaRe syjiyMe naHHo; ajia je anao cana PycTaH- 
6era, rojh je 6ao BejiaRa 6jiyAHaR-cajievaja. A oBora 8yjiyM|[apa 
HHJe ce Morjia paja onpocTHTH, aok My je oTan y acHBOTy 6ho. 



106 

C I](eTBH>a je 6ho nocjiaH Hapo^HTo j ^po6H>aKe Pa^osas 
IlHnep c nHCMOM Ha HoBHqy, kojh je je^Ba nesao aa o6hobe[ ohb 
Bese ca L^pHOM FopoH, j KoJHJeMaje H>eroB otb^tj, »chbho h norH- 
^yO) 7 70JIHK0 npBJe, niTo je CMaJHji-ara sek noAOspHJeBao Ha 
JBLoBBJjj^ Ofl, KaKo je amao y Mopaqy koa npHoropcKHJex rjiasapa. 
Ha Ty cBpxy AoroBopn ce oh ca Mhh>om Pav2^0BHkeM, bojbo;^om 
Mopa^KHJeM, flfiL AOHeKajy CMaHJi-ary, kojh je HMao ^okn o jecenn 
fifi xapa^ KynH. A h CMajnji-ara oneT ca csoje cTpane cnpaBjbao 
ce OBora nyTa, Aa HoBHny CMaKHC. ^oniaBoiH y ^po6H>aKe jeceHH 
1840 ca TOM HaMJepoM, pasane maTopje na HLjbBTtiHKj^ y6aB0M 
nojbHi;y noA 6pA0M IIjeniHBiJ^eM, Ha nyTy H8Me^y IIIaBHHRa h 
TymHHe. Otojich nocjia no HoBHny, ^a J ne^ep AO^e koa aera; 
aji' My HoBHi^a oArosopn, Aa ne Moace Ty Benep Aokn, nero Aa 
ke y jyTpo pano noApanHTH. Tck ce Hok yxBaT]ajia, HoBHi^a ce 
CTaAe cnpaB.2baTH, Raso ke 86Hjba sopoM CMaKij[-ary noxoAHTii. 
KaKo je CMaJHJi-ara naMJepaBao HoBHi;y nory6HTH, KaA My 
noA maTop AO^e, 6ho je okojio maTopa naHAype CBe TypKe nona- 
HHJemTao^ a xpHmkaHe, hito cy 6h^h y aeroBoj ^cth, Mei^y kojh- 
jena je 6hjio h Apo6H>aKa, noAajieKo oa maTopa, yHaoKOjio nojba. 
TaKo je HoBHi^a Morao jiasnie CBOJy HaMJepy caonmrHTH oBHJeM 
ApodaanHMa, na ^ejij KOJHJeMa je 6ho inyjo Kapa^ak, h inyjo 
je Morao CHrypHHJe c Hobhhom y cBe8y CTaHyTH. Tck ce Majio 
pacBaHyjio, HoBUHHHa Apy^HHa, Koja ce dajia Tajno Hoka npHRy- 
HHjia Hsa jeAHora dpiijemKa, HsnenaAa jypHma, ncnajiHBniH naj- 
npBJe nyniBe, na rojiBJeM jaTaranuMa na maTop. CMaJHji-ara 
norane oa nymKe, a rjiaBy My nocHJe^e raTa^KH ycKOK Mh£bo 
AjieKCHk. Ca Cnajaji-aroM Ty norHHy ao 40 TypaKa. lipnja ce, 
'AaTJe- HeKH TBoko MajioBiik našao CMajaji-arn, oito My ce cnpaBj&a, 
nero Aa 6jeacH npeRO IlaBe y Fai^Ko; ajiH, Aa My je CMaJHji-ara 
OAroBopHo: „^ajiocHH TioKo, th ch JiyA; ko CMiije na mchc Hana- 
HyTH !" TaKO je CMaJHJi-arnHa rjiaBa oKHTHjia Ta6jby na U^gtvl&j. 
OcseTa, Koja je MyHHjia IleTpa Il-or, 6Hjia je MSBpmena. Moace 6hth, 
cyAekH no AanamanjeM npnjitiRaMa, Aa ke KoroA h ocyAHTH OBy 
0CBeTy. AjiH Tpe6a snaTu, Aa cy ce rjiase JoKa h CTesana IleTpo- 
Beka, 6paTa h CHHOBi;a BjiaAHHHHa, ocyniHjie na Tpe6HH>CB0M 
rpaAy, ^HMe cy ce Typi;H y naoKOJio I^pHe Pope xBajiHJiH h hoho- 
CHjiH. yr,aeA li,pHe Pope noA MjiaAHJCM. rocnoAapoM Me^y norpa- 
HHHHHJeM Typi;iiMa 8axTJeBao je oBy ocBeTy. 

KaA J6 AjEH-naraa ^yo sa OBy norH6HJy CMaJHji-are, kojihko 
My je Morjio mhjio 6hth, uito ce onpocTHo OBora CHjiHora xepqe- 
roBL^a, TOJiHKo My oneT h hhjc mhjio 6hjio, jep ce thjcm uoah- 
sao Ayx HapoAHU h yrjieA Upee Pope y Xepi;eroBHHH ; h oh uHme 18 



107 

OKTo6pH H8 Pai^Ka BjiaAHi^ii : „SaifHHjo ch nenpBJaTejbCKH paT h 
BejiBEH (j^ecaT j TypcKy seMJbj y cse Tpn namajijKa KaKO mTO cy 

K TBOJH 6p^aHH H MOpaHaHH yApy3KHJIH 06 o Apo6&aHKHM yCKO- 

r^HMa H Ha Boacjy BJepy y i^apcKy 8eMJby nodeme tojihko TypaKa 
, cyBHine napcKor KanHi;[Hnamy h raTa^Kor MycejiHMa y cbomb 
3HJaMeTy noHoiiH c npnjeBapoM. H edeto je ^hbho ^jtu nocjeKome 
B»eroBy rjiaBy h Te6e je sa sejiHKa ^^p ;i;oHHJeme KaKO he 6bth 
HeBHAOBHa paaa CBaKOMe MycyjiMaHy h upasoMe pajn.... Th ce 
opo^B p^BBJe Jby;(n, b Te pijane •2byAe noHUbB mh y MocTap, a& 
HM ce cyAH no mepBJaTy" (^. A.); na o^Ma asa OBora nacMa CTavZi^e 
- KynBTB BojcKy npoTeBy ^po6H>aKa, Koje h onajiB, ajiB ne 6e8 
oTnopa. ycRoi;B c Apo6ii>aifBMa h Mopa'^aHBMa ^^o^eRdJiB cy 
Tyj>CKy BojcKy na oTBopenoM nojty, rAJe ex je ao 70 ;^pyra 
norHHyjio, ajiH jecT b TypaKa a^boct^jko. TaKO Hobbe^b Bek naje 
6hjio noBpaTKa y TymaHy, Hero ra BjiaABKa sa^p^ca na I^eTaH.y 
KO A ce6e, a aeroBa Apy3KHHa ocTa^e y Mopa^a ;^o 6ojBera BpeMeHa. 

X. OBa noradaja CMajaji-araHa asadsajia je hobo naTaH>e r rpa- 
xoBCROMe naTaHiy, a to je 6ajio Bpjio sa^cao tfCKOUKO naTa&e. 
CaMo BMe ycR0^nB0 TyMa^a aaM ra. Cp^anaja a CMJejiaja cp($a, 
KOJBJeMa HBJe 6ajio acBBJbe&a y Xepi;eroBaHa, ycKaRaaa cy aa 
npocTop srodan sa o6paHy a sa acBBJbeibe y ^po6H>ai;aHa orojo 
pjeHBi^a ByKOBai^e a TyuiaHe, npa njiaHaaa JaBopjy, niTO ce 
Hac«7iaH>a na TBpAy MopaHy. 3a spajeaie npoTonona MajiyTaHa I^e- 
poBaka, ^OBJeRa MyApa a aa ;t^ejiy Cp6aHa, Roja je ycRORe ^o^eRao 
H seMjbe aa ^ajejiao, osa ycRoi;a ocaosame cejio Caposai^, CTpyr 
H IIoAMajiaHCRo. TajeM je 6aj[a Apo6H>aHRa caara yAB0CTpy^eHa, 
Koja ce je aa fljejiy noRasajia npa ĆMajaji-araHoj nora6aja. Ca^a je 
Ajia-nama y npse TpasRao, a^ ajia^HRa oa ce6e „ohepa oae p^aae 

:^ jbjAfi^^ Koja cy Hanaaa aa CMajaji-ary; na je saTajeM saxTJeBao, 
Aa BJiaABRa cae ycR0Re ca rpaHai;e y yHyTpamH>ocT npeAHrne. 
Me^y TBJeM XacaH-6er Tpe6au>cRa Te sbmo caRyna 2 — 3 ajba^e 

' TypaRa a aanaAHe rpaxoBCRe Hodaae, roj a cy ce 6es 6pare ca cbojom 
CTOROM aajiasajia na saMOBamTy saje^Ho ca naRmakRajcM Typi;aMa. 
PpaxOB.2baHa aaje 6ajio aero 50, oa R0Jajex ce hcrb aa BJepy 
npeAaAy CBOJajen araMa, a oa H>ax ceAMaH>y Typi;a nocHJeRy; a 
HCRB cy ce čpaaajia as CBojajex Topaaa a aeROJiaRo TypaRa nory- 
dajia. Ma cmo BBAJejia rojibro Ajia-nama noniTyje oaaj i]ieTaa>cRa 
yroBop, ajia je oh a aspa^ao roBopao, Aa Taj yroBop ae npasaaje, 
niTO je jeAaa TypcRa A^njioMaT rarafey caonmTao. To je 6ao 
CejiaM-6er, Roaecap nopTaa y HCRajeM norpaaa^HajeM A^JiMaTaHCRo- 
xepi;eroBa^RajeM naTaH>aMa. yno3BaBnia ce ca ibbm Faraii, roaopajia 
cy o ropyhajeM naTaibaMa, rpaxoBCROM a ycRoiROM, paAii Rojajex 



) 



.ey oe cacTajajiH jb&zija H8acj[aHBi](H c je^ne h c A^yve cTpane y 
y HMKinzkj. Cejmuj je npeKO MooTapa 6ho noseaT oBaj Heycnjex, 
H OH y8Bie Ha ce6e HHHiigaTBBj, ;^a ^ose^e ao cnopasjuia BjiaAHKy 
ca AjuH-namoM, y HeMy My je rarafe cseop^HO noHarao. Ta^a ce 
Ba«sa8H0 y KoTopy HeBKHH, nosHaTH Han pycKH nocpe^HHK y, 
pa8rpaHH^aBa£by H8Me^y AycTpi9Je h I^pse Pope, h npeRO H»era je 
Farak pa^HO koa Bjiav^HKe. H obo 8ay8BMaH»e CejiHM-6erOBO m 
FarHkeBO ;i;oTjie ycnHJeBa, flfi, je BjiaAHKa rjiaBOM Aomao y ^y6poB- 
HHK 6 jy.tta, flfi, yTaHa^H yroBep ca CejiHM-6eroM, kojh je Mopao 
Ha TO ao6bth onyHOMokeH>e A^H-naniBHO. yroBop je cK^onjbea 
6bo y npHcycTBy ^esRHHa h FarH^a, Te ra je HMao Ajie-nama"* 
noTHHcaTH. A^B-nama name sjia^Bi^H h8 MocTapa 24 jyjiBJa : 

^IIpflMBO CaM TOJe DBCMO OA 16 jy<HBJa, TSLKO HCTO B CeHeT, KOJlf I 

CH yroBopBO ca CejiBM-6eroM, i^apcRBJeM noonaHBROM, y romc crm 1 
B ja RaJBji RaRorok cb c h^bmc CBpmso, b no bctomo cbo majbeM 
H ja Te6fl noTBp^eHO hojbm hotobcom b uyxopoM, cyBBine majbeM 
H Mora niBjiBRTapa OcMaH-ary y HBRniBk, ^e cmo h npBJe nocjiajiH 
Hamera dpaTska XaM8B-6era, noin,s>B b tb je^Hora TĐora npBJiH- 
^Hora nocjiaHBRa, m ce cacTaHy Ha rpaHBqy roa HaRniBka, ^a ^ 
jiporjiace b yTBpAe MBp ; a 8a ycR0Re niTo namem Aa oneT ocTajy 
Ha ROH^HHy Rao b ao caA^) to HBJe Moryke hh na jeAan Ha^Bu, 
6yAykH CBa ocTaJia paja no ROH(j[)HHy njia^y na h>b b roBope, Aa 
HBJe Ra6Bji ycRO£(H Ty CTOjaTB a bjlo h jiynemTBHy ne ^saHBTB.... 
Hero aRO ke CBaR ^e je npBJe CTOJao no Xepi;eroBBHB b oh h 
^eroBB CTapn, HeRa ouct CBaR ce BpaTB na CBOJe MJecTO, ja ky 
CBaROMc AaTB cjio6oAy, jep MyqHo a^ ke Ty MBpoBaTH'^... (J{. A.) 
KaA J6 BjiaABRa npsMBo obo nacMO ca yroBopoM noTnHcaHBJCM, 
nBHie FarBky, a^ J6 AjiB-nama BBocTaBBO Ao6ap a^o b8 yroBopa 
CRjionJbeHor y ^y6poBBBRy, a AjiB-namB je oAroBopBO, a^ ^aj 
yroBop npenBme oa pBJena ao pnje^H, na Aa ra noTiiBme b H>eMy 
nonijibe (^. A.). CrBap je 6Bjia y tomc, hito je osaj yroBop npBBnasao 
onaj r(eTHH>CRB oa 1838, oa Rora ce BjiaABRa naje xtbo oApBi^aTB; 
a AjiB*nania je XTflo a^l ra obbjcm nosajeM yroBopoM yHBmTB. Ila 
RaRO je OHAa Morao nacaTa BjiaABqa, Aa npacTaje aa cae mTO je 
yroBopBO ca Ce^iBM-6eroM ? ^a npcBapa Bj[aAaRy 9 oh je a^o nana- 
caTH TypcRBJeM jesaROM Taj yroBop ocaRakeaa, Ap^ceka Aa ra neke 
HiiaTB Ro BjiaABi^a npoHBTaTa ! (^. A .) Osaj nocao C!ejiaM*6eroB a Fara- 
kcB cBpmao je TajeM, Aa je Cejja^-der b8 MocTapa nacao FarBky, 
A0Ra8yjykB My caAa, a^ docancRa Besap Beka-nama Haje aiiao 
npasa a^ ce Majema y cTsapa aesapa xepi^eroBa^Rora ; Ajia-nama 
Haje noTnacao i^eTaacRa yroBop, a BJiaABRa ce ap^kb Tora yroBopa 
Beka-namana ; jom name o 8axTJeBaMa B^aABHBHBJeM oahocho 



109 

»OKa H FpaxoBa, ajm AOCTa noMjheHo, teko joja Farafe, caon- 
TasajjiiH OBO necMo (^. A.) sjia^Hi^H, HasHBjbe ra Aoca^HHJeM, 
i HacTasjba: ^Morjio 6h ce Tjpi^niia oatobophtb, sa^ 6h bh 
•rjiacHjiH ce, Aa ycKonH hjih 6jeryHi;H hs TypcKe y I],pHy ropy 
5 sBHBe na rpanai^i, nero yHyTpa ;aiajieKO y I^pHy ropy. Jep6o 
} je npoTBBHo CBaKOMe pa8jiory h brc npe;[^ ApyTHM CBHJeTOM 
5y^aBa.'* (fi. A.). 

C je^He CTpane BaaAHKa je cMaTpao ycKOKe leao .ASft^ Upne 
ope ; a c Apyre je CTpane A,ttH-nama saiTHJeBao, ^a ce ycKoi^H 
t8HAy H8 I^pne Tope na CB0Jy CTapHHy. TOHe AjiH-naniBHOM 3ax- 
eBy sjia^nRa nHme FarBfey : ,,AjiH-nania 6ki yHHHHo caMHOM 
Bp, KaA 6jax ja same ycKOKe pace.7iHo, ho bh h caMH snaTe, a^ 
) HHBO y CBHJeTy ne 6h yHHHHO, cjteAOBaTCJbHo ne Mory hh ja 
L •2by6aB AjiH-namnHy 300 — 400 naniH jlj^vl pacejiHTH, saTo caMO 
TO OH Ha BbHX MpsH.^ A caMOMe AjiH-naniH oBaKo o^roBapa: „A 
:to nHmeni, a^ th ja ^hcto OAroBopHM, HUiTeM jih ja i](apcKy 
iMJBby — ja HHBaKse £(apcKe seMJbe He BmTeM, pasMa uito th 
HineM, ano ace^iam nnp Ha rpaHHi^H, KaRO mTO ja aeejiHH, ab* mh 
I npo|iem oa ycBOKa h oa seMjbe, na Rojoj ycROi;H acHBe; jep6o 
KO 50 H BHme rcAHna oa RaRO cy ycRoi;H ycRo^HjiH r Hana u 
MČa cy OHU natuu koo u oamajia cea ujieMma tfpHoeapcKa; h BJe- 
l^j MH Ao6po, Hoj npBJaTej!by, aja th cbh th JByAH jiaa&j^ flja, ce 
SROi^H Hory ca H>HX0Ba orH>HmTa pacejiBTH, samTo doK mu uapor 
Mo, mpaja^e u ifCKot^u u ono ceoje hukomc nymmum ueReMO.,.^ Ila 
ler rarHfey: „Oa noinjbeAH>era Mojera r Bana OTHomeHHJa y 
nponidDioMe aBrycTy na ao A^tsac HMao caM ga A^H-name Besnpa 
^pi^eroBa'^Rora caMO A^a iiHCMa; ajiH oh cse ROJemTa TaROBa 
kXTJeBa, niTO h hc najiHHH na MHp, a^ ce Me^y nana yTBpAH, 
io Ha np. XTH0 6h oh, a^^ ce pacejiH najopaje RaRBO njiene r^pno- 
)pcR0, na oHAa ab* ce MHp Ha^HHH.^ 

Mncao rarHheBy, Aa ycRORe pacejiH c rpanai^e no yHyTpani- 
»ocTH, BjiaABRa HBJe hh y o68Bp y8BMao, OAaRjie ce bhah, RaRO 
i Bf^saAB BjiaAajian Ao6po ocjefeao y neTporpaAy. nyROBHHR Obc- 
^i^obcrb, noBpaTHBmn ce hs I^pne Fope, noAHHo je TaRan H8BJe- 
[Taj i;apy, Aa je rpocj) HecejipoAe hkcmom oa H Maja 1838 HBpasHo 
3aAHi](H BaAOBOjbCTBo i^apeBo Ao6HBeHHJeM H8BJeniTajeM „o 6jiaropa 
^MHHX noneHeHHJax BaniHX b noji8y Hap)OAa^, ROJHJeM ynpaBjba, n y 
3T0 Ao6a jaB«s>a My, Aa i(ap mnjbe Ha Aap HapoAy A^ceT HjbaAa 
STBpTH paBHor »cHTa. (^. A.). Ho MH>eH>y HCTor OsepeitROBCRor, 
% ROA 3jiaTHi;e Mo»ce 6hth 8JiaTHHJex pyAa, i](ap mnjbe hhvhhhp- 
cor RancTaHa KoBa.;ieBCRor y I^pHy ropy na Ty CBpxy, mTo 
SiKO^e HecejipoAe BjiaAHi^n AOCTanjba nHCMOM napo^HTHJeM (^. A.). 



110 



I 



TaRo ce KasajieBCRis namao oneBHAi^eM cyRo6a Ha IlainTpoBCBOJ i 
FopH, Te je y neTporpaAy cbjt o/^^oBopHocT oa^ho ofl, sjia^HKe.; 

OcjefeajykH ce TaKo CHa»caH sjia^HKa naje nonyinTao na rpa- 
Hni^H xepneroBaHKOJ, h to TaKo saneTo CTaae no6yAH^o je h jeAHy 
H Apyry CTpaHy, ^a ^6th 1842 r. noKpeHy BojcKe; Bjia^BKa Ao^e'* 
Ha rpaxoBO^ a. A^uHuana na rpaxaBCKy ^paHH^y. H Ty ey o^Ma 
OTHO^ejiH nHCMeHe nperoBope ; na cy BsaCTpajiH CBOJe njaoMobHBKe, ) 
AH ycMeHo nperoBapajy. Oa CTpane xepneroBaHKe 6ho je Ajij!(-6ep\ 
PH8BaH6eroBHii h Bam-ara Pe^enaniafe, a oa CTpane i^pnoropcKe A^a . 
cenaTopa; h ohh cy ce 12 jyjia cacTajiH h npHMHpje 8aKJby^HjiHj 
AO 23 cenTeM6pa, yroBopHBniH, Aa ce sa BpnjeMe OBora npBMHpja ( 
AjiH-iiaina h BjiaAHKa rAJe cacTaHy, na Aa npaBH MHp yTBpAe. Thko 
ce BojcKe MBpHo pa8H^y. 

XI. Bek ce HHJe Morjio 0AMHqaTH OBHJeM nHTaH>eM ; CTaH>e je 6hjio 
HecHocHO c o6je CTpane ; h c o6je CTpane ce OBora nyTa o86njbHo 
npHCTynHjio nperoBopHMa o MJecTy cacTaHKa. AjiH-nama je xtho, 
A^ cacTanaK 6yAe y MeTKOBafeHMa, a BjiaAHKa y ^y6poBHHKy, jep 
HHJe HMao npncToJHora 6poAa ao MeTKonafea, a h mjccto je sa o6o- , 
jeny 6hjio npncToJHHJe ^y6poBHHK (^. A.) ; aji' OAHCTa h Aa My 
FarHk caĐJerHMa 6yAe Hapyi;H; h ocTaAe no acejbH BJiaAH^HHoj. 
HajnpBJe je y ^y6poBBHHK CTHrao EEeTap II* ca bcjihkom 
npaTKOM 31 aBrycTa; na AjiH-nama 8 cenTCMfipa, ca jora 
BHmoM npaTHiOM. OAMa cjyTpHAaH HMajiH cy npBH cacTanaB y 
npHcycTBy 6apoHa Poanepa, Ay^poBa^Kor 0Kpy3KH0r na'^ejiHiiKa, 
H y npHcycTBy 0BaHii}ia, doKOKOTopcKor oKpyacHor na^ejiHHBa, | 
KoJH ce 6ho npBApy»cHo npaTH>H BjiaAB^BHoj, Ha nosHB BjiaAB- 
HHH, c KoJHJCM je 6ho y Bpjio npHJaTejbCKHJeM OAHOCHMa, Kao niTo 
fecMO yHanpHJeA bhajcth. Ty je 6ho h FarHk, kojh je 6ho A^mao^ 
noA HsroBopoM, Aa nocjcTH AjiH-namy, ajiH HHJe y^ecTBOBao 8Ba- I 
HHHHo, jep HHJe 6ho Ha TO OBjianiiieH. IIperoBOpH cy TpajajiH Tpn j 
Aana, h hjioa THJex uperoBopa 6.ho je OBaj yroBop npuMPipja: 
„^omaBHiH y ^y6poBHHK Kano sjiaAHKa npHoropcKH IleTap IleTpo- 
BHfe-Eberom, KaBajiep pycKH, TaKO h sesnp xepneroBaHKH, Kasa- 
jrep TypcKH, h cacTaBniH ce npcA ABa feecapcKa HHHOBHHKa (npcA \ 
r. 6apoHOM KapaoM PosnepoM, Ay6poBaHKHJeM feecapcKHJeM OKpyac- , 
HBJeM KancTaHOM h npcA r. FaspejiOM HBa'^HheM, KOTopcKHJeif i 
OKpyacHHJeM KancTanoM) h pasroBopnBniH ce o rpaHHqaMa H3Me^y ] 
HesaBHCHOM o6jiacTH I^pHOM FopoM H xepi;eroBa^KHJeM namajiy- | 
KOM, HamjiH cy sa npaBCAHO h Ao6po h htbpah jih cy Me^y co6om : ^ 
1. ^a rpaHHi^a HSMe^y I^pne Pope h Xepi;eroBHHe, no^Hi&yfeH oa 
Bpx KyHKor KoMa ao ,Z^pa^aJba, ocTane TaKO KaKo je caAa, t. j. 



111 

mTo KOJa CTpaHa ;^p»cii h hhm ce KopncTjje cai^a, flfl, to ap^h h 
^a ce KopHCTjje. — 2. KaKo sesep xepqeroBaHKH neMoace 6e3 
CĐOJe BRnie BjiacTH HBinTa pnjeraHTa oahocho FpaKOBa h jckokr, 
TO OH o6ekaBn, ;^a fee nncaTH nopTH oTOMancKoj, ab, ona nopa^H, 
Aa je^aH ^hhobhhr aycTpHJCKH h je;i,aH pycKH npoy^e h pHJeme 
rpaxoBCRO h jcko^ko neTame, h KaKo th ^^hhobhhi^h pnjeme, 
o6Be8yje ce BjiaAHRa npHoropcKH h sesnp xepi^eroBa?KH ;^a ke ce 
TOMe noT^HHHTH y CBeMy oahocho FpaiOBa h ycK0Ka; a ;^o Ta^a 
rpaxoBo H ycK0i;H h c H>HMa norpann^na MJecTa HCKa 0CTaHy KaKO 
ce ca^^a Hajiase. y cjiy^ajy fl,9, Bnme cnoMeHyTn hhhobhke^t hc 
Aol^y flp 1-or jaHyapa 1844 r., OH^^a HCKa 6yA6 jgoko ce /^oroBope 
Me^y co6oM BjiafljuKa upnoropcKH h sesHp xepi;eroBaHKH, a jifl Tora 
speMCHa HeMa npana Aa ce ccjih hbro na jeAHy hjih Apyry cTpaHy, 
Hcro je AysKaH obak ^a ^khbh tsmo rAJe ce ca^a Ha«;ia8H, a KaA 
6n KO caMOBOJbHo npBJemao, BMa npaso ^.a ra noBpaTH je^an Apy'' 
roMe. — 3. niToroA 6vi ce cjiyHHjio flfl 1-or jaHyapa 1844 roA. 
H8Me^y Jbjfljšy ROJH ce Hajiase noA Bjiamiiy sjia^HKC i^pHoropcRora 
H BCBHpa xepi;erpBaHKora, HCKa no cnpaBeA^HBOCTH pa3a6epy h 
cyAC J^JA^^ KOJe fee je^uo h Apyro npasHTejbCTBO sa to nocjiaTH 
Ha rpaHflny. — OBaj TpaKTaT HanncaH y ^na je^HaKa erscMnjiapa, 
CBOJepyHHo noTnHcyjy h nenaTHMa yTBp^yjy KaKo BjiaAHKa i^pno- 
ropcKH, TaKo H Besap xepBjeroBa^KH. ^ano y ^y6poBHHKy 12 (24) 
cenTCMtfpa ro^. 1842." 

OBaj yroBop, Kao mTo ce bhah, y caMoj CTnapa HHJe 
HHmTa OApcAHO H ycTaH0BH0, Hero hcko npHMHpHJe h status quo 
no rpaHBi^Ma. Ajih - nama HHJe ce hh Morao o6Be3aTH na TepaTO- 
pHJajiHa niiTafba, hhth cy aeroBe oCsese Morjie niTO BaacBTH y 
TOMe o63Hpy, jep 3a pjemaBa&e TaKBHJex nHTa&a oh hhjc HMao 
oBJiambeiBa h3 HapnrpaAa. Moace ce y3eTH, ^a je y caMOJ CTBapn 
oBHJeM yroBopoM oh npncTao na yroBop hcth&ckh oa 1838, kojh 
HHJe npHBHaBao. TaKO je h Ajin-nama obhjcm yroBopoM npHsnao 
HesaBHCHocT IJ^pne Pope h HspH^HO y TeKCTy yroBopa, h (|)aKTHHKH, 
CRjianajyhH yroBop ca rocno^apoM upnoropcRHJeM. Oa KyHRor 
KoHa Ao ^parajba ocTaBJbene cy oTBopene rpaHHne mHpeH>y 
ynj[BĐa ca I]|eTMH>a, hito je Ejia^HKa Morao AparoBOJbHo npMMHTH. 
^ocTaBjbajyfeH RonHJy OBora yroBopa y JleTporpa^, Farafe bcjih 
y CBOMe panopTy : „3a BpnjeMe nperoBopa, Bjia^HRa ce nenpecTaHo 
caMHOM caBJcTOBao, H TpaKTaT OBaj, KOJu ce oedje CMampa jeduni^eM 
u easKuujeM dumioMamcKt^eM aicmoM, KOjujeM je od uopme vpu3Hama 
nesaeucHocm Itpue Fope, cauufheu je fhUM u mhom đea UKOKeoea 
\puiuea ca cmpane^. A caMOMe BjiaABi;a name: j^UaMemnuz Jhydu 
OT$Ke je Mtnujbefhe, da crne eu c omoMancKOM uopmoM jedan duu^o- 



i 



112 

MamcKU aicm 8aKJbyHUjmy KCJt$M je ixopma upusnajia HeaaeucHocm 
IJpHe ropey u da ce uuko nuje nadao, da ^eme eu y moMe tfcujetau^. 
Ajih je cmeajfmo mhobo ewme TWCTatteHyo Ilemap II JiuunujeM uosna- 
cmeoM ca A^uruatuoM, c KcjujeM ce mada u uoSpamuMUo ! ^a cy HMajiH 
yoMeHHJex nperoBopa mhmo OBor jroBopa, ne Hsrjie^a, jep cy hx 
ayoTpHJcKH "^HHOBHHi^H cByAa npaTHJiH. Ajih h»hxobo no6paTHMCTB0 
;[(OBOJbHo je 6hjio sa H>HxoBe 6yAyfee o^^Hoce. H iBBfO* ~A;3rH-nama 
HHJe 6H?r*7^yxa XyceiHHa Tpa^am^eBaka, oh je HnaK TeacHo sa 
HesasHCHocT Xepi^eroBHHe, Te jy je h oa Bočne 6ho oabojho. A xpHin- 
kaHB xepi^eroBaHKH 6vljlvi oy noA h>hm Majio acHBHyj[H, h ynpaBo 
OHH cy ra noAp»cajiH cynpoT MyxaMeAaHana, kojh cy npncTaBajiH 
y8 Fpa^^aniHeBHfea. H 6ain y obo Ao6a oneT cy ce 6hjih no^ejia 
;QrxoBH 6yH0TH no Bochh npoTHB mauauMama, kojh je BefeH-naina 
HMao A^ y AJe^o npHBCAC. EEopTa je Mopajia 6ocaHCKHJeM 6ero- 
BHMa Aa nonycTH, kojh cy joj 6h.;1h noAHHJejiH Tyac6y npoTHB 
OBor BesHpa docancKora, Te je Ha aeroBO MJecTO nocjiajia Kospes 
naiiiy hs Bnorpa^a, kojh ce cacTao ca Ajin-namoM y KohiHi^h 
paAH AoroBopa RaKo ke HSBecTH TaHSHMaT h Hy4)yc. Ajih ce 6ocau- 
CKa KpaJHHa je^naKO 6yHHjia, a AjiH-naina je Taj OTnop noTajno 
noTnoMarao, jep hh oh hhjc mhcjiho TaHSHMaT, t. j. nonnc AyQia 
sa HOBaHeH>e y KopneroBHHH yBOAHTH. OTyAa meroBa TeaKaa, ^a 
»CHBH y npHJaTejbCTBy ca upnoropcKHJeM rocno^apoM sa cnasH 
cjiy^aj ; a Bek cmo onasnjin, KaKo Bekn-nama, mhmo OBora Majiora 
CyjiTaHa Ha Xepi^eroBHHH, o Xepi;eroBHHH yroBapa ca I^pnoM 
FopoM, niTo je Mopajio pasraeBHTH cnjinor xeptteroBqa npoTHB 
ocMaHjiHJa, mTO AOJiase y BocHy, a h HenoBJepeH^e 6yAHTH y H>eMy 
npcMa caMOM l^apHrpaAy. Cee je to OTsapajio nyT neTpy II-om, 
;^a CTynH y THJecHy CBe8y ca AjiH-namoM, kojh je nopcA 
Tora 6ho npaBH h hhcth xepneroBan, ca cbhjcm cpncKHJeMa 
o6HHaJHMa, KOJH HHJe SHao ApyKHHJe HH HHcaTH nero knpnjiHifOM. 

XII. Ca;^a najba, ^a ce noBpaTHMO na pasrpanHHe&e c AycTpH- 
joM. IIocjiHJe 6y;aiJbaHCKor npHMHpnja oa 8 aBrycTa 1838, MJemo- 
BHTa KOMHCHJa hhjc pa;[^Hjia na pa8rpaHHHaBaH>y cse aok hhjc, no 
»cejbH 6eHKora ABopa, ;aiomao hs IIcTporpa^a ^BopcKH casjeTHHK 
A. B. HeBKHH, Kao nyHOMofeHHK pycKe njia^e h Kao CTpy^H>aK, ;^a 
nocpeAyje npn pa3rpaHHHaBaH>y i^pnoropcKor h aycTpHJCKor scm- 
jbHmTa. HecejipoAC caonniTaBa Bjia^HHH 5 jyHa 1839 Aa je nap, 
Ha M0Ji6y 6eHKor ABopa, napcAHo Aa ce naABopHH canjeTHHK ^en- 
KHH npHApy3KH norpaHH^Koj KOMHCHJH, Aa ce noBy^e rpaHHiiia 

HSMe^y AycTpHJe h I^pne Pope npaBCAHO h nenpncTpacHo (^. A.) 

KaA je HeBKHH Aomao na paA — IleTap II nnme rpo4>y Heceji- 



113 

poAy, pycKOM MHHBCTpy HH0CTpaHHJex ;yejia, usue^j ocTajiora: 
„Oeaj HOBB AOKaa MOHapxoBe djiaronaKjioHocTH k I^pHoj« Popn 
aodjejcmeoeao je na Mene u na cee 'npHoeopyfi eutue neeo gumi 
aijcmpujcKoea opy^ja^ kojum cy hom ne jednoM v/pujemujiu. Mu 
jbry6uM0 ceojy ofaajiđuHy, Kao u ceu napodu mmo Jby6e ceojy u ne 
uimede sa Hy icpe upojiumu. Ho eojta eocuodapa UMuepamopa^ koju 
moKO eejiuKodymno npuMa yueiuKe y doćpocmafhe ^pnoeopcKoe napoda^ 
Kod nac je najceemuja na oeoMe ceujemy. Mh caMo h acejiHMO cjiy- 
?aja, A^ ^^ MorjiH nuRasaTif Baniy 6e8rpaHHHHy npHBpsfceHOCT h 
o^anocT pycKOMe npecTOJiy 6e8ycjioBHo.'* Ha A^jbe HacTasjba: 
„Ho ^pevZ^JIO^y r. HeBKHHa, ja caM o;^Ma nomao y Korop, ;^a 6h 
npHCTynHo k ;ijejry ca aycTpHJCKOM komhchjom, h ne o68HpykH ce 
na CBe npenpjeKe, Koje cmo cpajeTajiH y onpe;ijejbaBaH>y norpane^- 
HHJex seMajiba, TaKO cmo ycnjejrH, ;^a cmo CBe CBpniHjiH ochm 
oaniTpoBCKe Rpajnee, Kojy cmo ocTasnjiH ^o HAyiier npojbeha 
aCor HAy}ier 8HMH>er speMcna. Jora HHJecy ^HrHyTH njiasoBcr 
scMajba, Koje ce HaxoAe y n(>TnyHoj HensBJecHOCTH". Ilpn CBpmeTKy 
jasjba pycKoj ĐJiaAH, KaRo je uo caejemy ucmoea ^eeKuna uoepamuo 
aycmpujcKOJ ejiddu opy:iKJe, mmo cy ifpnoaopnu ca đojnoea uojta 
na IlammpoecKoj JlAanunu ca norHHy,7iHJex aycTpHJcRHJex BOJHHRa 
na IXemwfhe donujejiu, Aa ce thjcm HCTp0Je6H CBaRH Bn^jbHBH seaR 
OHor /^ora^aja. Obo je Bjia;[(BRa nacao 6 cenTCMtfpa 1839. 

Ha npojbefee r. 1840 ROMHCnja je HacTasiajia cboj paA> h Bjia- 
AMKa ce o6paTHO pycK0M nocjiaHCTBy y BeHy moji6om, Aa nomjbe 
oiiCT HcBKHHa, „KOJH jc Ao6po cnoco6aH y paAH>H h 6e3npHCTpacaH 
y AHJe^eifcy seMajba". H tck jyjia 1841 HcTap II 6ho je y CTaH»y 
Aa HBBHJecTH rpo(j[)a Hece,,ipoAa, Aa j© paarpaHH^eifce H8Me^y 
AycTpHJe M Ilpne Pope AOBpmeeo, na HacTaBJba: „F. ABopcRH 
caBJeTHHR HcBKHH y OBOM ce nocjiy ycpAHo TpyAHO sa Hainy 
RopHCT, u AH rocnoAapy HMnepaTopy HHJe 6njio yroAHo napcAHTH, 
Aa OBaMO AO^e, to ce pa8yMHJe, pa8rpaHHHeH>e ne mkame ce Aosp- 
miiTH'*. Ila H OBOM npHjiHROM He nponyniTaBa HSJaBUTH oa^hoct 
cBojy H cBora napoAa pycKOMe npecTOJiy obhjcm pHJe^HMa: „Barae 
CHJaTejbCTBo, MosKCTe 6nTH caBpimBuo yBJepeHH, rk caM ja u yHa- 
npMJCA BaSAa totob c moj hm MajiHM napoAOM 6e8ycvioBHo noRopaBaTH 
ce BOJ!bn Hainera noKpoBHTejta h aKo ce y 6yAyfee noKa»ce ROJ« cjiy- 
qaj, MH CMO roTOBH CBe yHHHHTH, iHTo 6yAe yroAHO rocnoAapy HMne- 
paTopy, jep mh to ap^khmo Hainky h cpekoM nauioM ; mh HCMaMO ona 
H iiORpoBHTCjba OCHM ifecra ; oh je Hara OTai; h noRpoBHTCJb, a mh 
»»eroBH BJepHH chhobh ao narae cMpTH.** IT8Me^y peAaRa oBora 
nHCMa Rao h oHora npBora rpo(|)y HecejipoAy mh HHTaMO, RaRO 6h 

8 



114 

IlfcTap II paAO y8AaxHyo sa sKpTBaaia, KojnjeMa ce Mopao uoajio- 
acHTH V oBOMe pa3rpaHH«iaBaHby, ^a ne H3ry6H mhjioct h noKpo- 
BUTejbCTBo pycKora opecrcia. Hh cHjia aycTpHJCKor opyacja HHJe 
Morjia TOJiHKo Ha Hicra AJ^«^OBaTH, kojihko je^an nsacjiaHHK pycKe 
BjiaAC) Kojera nap mnjbe, a^ 6yAe cay^ecHHKOM oBora Ba»cHor 
AJeJia, y kom nocjiaHCTBy rocuo^ap npHoropcKH oneT rjie^a noKpo- 
BHTejbCTBo pycKora npecTOJia Ha^ I^pnoM PopoM. 

IIorpaHn^Ha jiHHHJa ocTajia je oana^cHa H3Me^y Upne Pope 
H cjbeAekHJex aycTpHJCKnjex onknHa: KpHBoniaja, •ZLeAeHHi^a Fop- 
H»HJex H ^OH>njex, OpaoBLta ropiber h ^oiter, ^o6poTe, ^y6a, 
CyTBape, Illmnufea, HajbeiuHlia, CrojaHOBHha, JoBH^Hfea, MapTii- 
iiOBuka, Ilotfopa ropH.HJex h ^OH>HJex, yrjbemHka, Majuna h 
IlauiTpoBHka, KaKo je AycTpHJa 8axTJeBajia, h KaKo je Farafe npBH 
nyT, KaA ce obo oHTaite noTaKjio, BJiaAHU« nHcao. y8eo ce (|)aK- 
TMHKH uocjeA MjieTaHKe peny6jiHKe Kao MJepoAaBan y pasrpaHHHa- 
BaH>y ca AycTpHJ0M, Hacjbe^HnnoM OBe peny6jiHKe, 6e8 HRaKBa 
o68upa Ha HCTopnjcKa opaBa Upne Pope, kojoj ce hhjc iipnaHasajia 
BamTHTa Me^yHapoAHor npaĐa. PycKa sjia^a hhjc ca&io caBJeTHMa 
yHecTBOBajia y OBOMe nocjiy nero h ajcjiom, cpe^CTBOM CBor ony- 
HOMokeHHKa HeBKHHa, npcA kojhjcm je nao Bac oTnop c i^pnorop- 
ckc CTpane, koJm hhjc y8MHi;ao hh npe^ chjiom opy»cja aycTpHJCKor. 
HnaK cpncKH hhchh McAaKOBHk h ^y^Hk, ne HMajykH npcA oHHMa 
oAHOcne AOKyMeHTe, hcmhjiocthbo ocy^yjy BjiaAHKy c nonymTaHba, 
a no H>HMa h JlaBpoB, y npKoc AOKyMeHTHMa, Koje caM o6jejio- 
AaH»yje ! 

Oco6hto ocy^yjy BjiaAHKy, mTO je npoAao ManacTHpe Uoa-) 
MaJHHy H OTa&eBHke, kojh cy 6hjih CBojnna i^eTHH>cKHJex MHTpo-j 
nojiHTa, Kao hito cmo Bek bhaJCvIH, no i^pnoropcKHJeM HsnopHMa. 
Ajih Ha npBH Max aycTpHJcKa BjiaAa noBsajia je BjiaAHKy, Aa HSHece 
noKpeTHe CTBapn hito npHuaAajy MHTponojiHJH, hs OBHJex MaHacTHpa, 
KaKO 6h oco6hto y MaHacTHpy CTaH>eBHky HaMJecTHjtacBojy BojcKy, 
Kao y neKaAaniH>y Ka3epMy MjieTa^Ke peny6jiHKe. ^) ^aKjie aycTpHJ- 
CKa BjiaAa CMaTpa^ia je oco6hto CTaH>eBHke Kao Ap»caBHy 8rpaAyi 
H MH ce MopaMo qyAHTK, KaKo je oa oiiora cxBakaHia OAycTajia 
npcA MjiaAHJeM BjiaAHKOM, Kojera HHJe Morjia TpnjeTH. OTyAa ce 
BHAH, Aa je obo ocy^HBaH3e IleTpa ll-ora, uito je npoAao one 
ManacTHpe, noTni;ajio h8 He3Hatt>a h neMapa y HCTpa5KHBaH>y hcthrc, 
HHCTO Kao Aa ce mhcjihjio, Aa My je A^cTa njecHH^Ke cjiane! 

IIoc^HJe TOjiHKor BjiaAHHHHor oTuopa npoTHBy 8axTJeBa ay- 
CTpHJcKHJex, H nocjiHJe TOJiHKor 3ay3HAiaH>a h nocpcAOBa&a pycKe 



^) Petter, Dalmatien, Gotha, 1875. 



115 

;[i;HnjioMai;nje y pjeraeH>y OBHJex nHTaHba H3Me^y AycTpHJe h I^pne 
rope, He 6h Tpe6ajio hh pHJenn noTpomHTH y o6paHy IleTpa Il-or, 
jep coe onTyac6e npoTHB H>era caMC naAajy. Ajih fecMO naBecTH, 
niTO BejiH H BCTH tlaBpoB, KOJH npHCTaje y8 ^yHufea h Me^aKo- 
BHlia: ^KpRBHi^a na^a h ea pycKe npecTaBHHKe, kojh cy 6hjih 
pyKOBOAHTejbH H ndcpeAHHHH y obom AJeJiOBaH>y. CaMHJeM CBoJHJeM 
yHeinfeeM, o;^ Kora je saBHCHo ycnjemaH cepmeTaK OBe CTsapu, 
OHH cy yqHHHjiH BejiHKy ycjiyry AycTpHJH, h sa to cy mofjih 
HspaAHTu ycTynaKa y .KopncT I^pne Pope, h Bek cy ohh 6hjib 
o6BedaHH ;;a HyBajy oa yinTp6a i^pHoropcKe HHTepece." A Pobhh- 
CKH OAJiy^HO nsjiasH y o6paHy h Bjia^HKe h pycKHJex nocpeAHHKa, 
Te BejiH: „He caMo AycTpnja, Hero h CBaKa Apyra ApacaBa, 
sacHaBniH je^HOM CBoja npaBa, He 6h ycTynHJia HHKa^a oa CBora 
sasTJeĐa, a<^k ne 6h HMajia npoTHBy cede caMO paBHa y CHasH npo- 
THBHHKa, a TaKaB HHJe Morao 6hth i^pnoropcKH BJiaAHKa." Ila 
AajBe: „Bh^^h ce, ;^a je pycKa Bjia^a npenopyqajia BjiaAHUH obo 
noiiymTaH>e, Aa thjcm joni 6ojbe yTBpAH Ao6pe oAHOce ca Mokna- 
jcM cycjeAOM." Hajnocjinje OBaKo nHine: „l4pHoropcKOM HapoAy 
6ii*to je, pa8yMnje ce, TemKO h Hepa8yMjbHB0 BJiaAHHHHo noiiy- 
inTaH>e OBe BpcTe, jep nnje nMao noJMa hh o KaKBOM npaBy, 
ocHM o6HqaJHora; aji' ce HCTopH^ap ne MOHce orpanagaBaTM Ha 
OBOM npocTOM cxBaTaH>y npaBa, h sa to ce ne mohcc a Aa ce He 
^yAH7 HiTo »laBpoB y obom nocjiy ocy^yje BjiaAHKy, y nopeAy ca 

^yHH}iCM H MeAaKOBHfeCM, OA KOJHJeK ce npBH pyKOBPAH HCKOM 

HeiiOH>aTH0M jiH^HOM HenpHJa8Homhy npcMa BjiaAHi^H, a ApyrH HHJe 
DHcao HCTopHJy, Hero caMo cKynHO ^HHe h3 MCHBOTa OBora Bjia- 
AHKe no jiHHHOM cnoMHH>aH>y h no Ka3HBaH>y ApyrHJex, 6e8 Kpa- 
THKe H HayqHe HapaAe, ne y3AHMcykH ce HsnaA napoAHora nocMa- 
TpaH>a.... y CTBapH, rpaHHi^a je Cnjia HBBeAena HeyroAHO sa 
ttpHy ropy; aho seiviajba i^pHoropcKnjex h ao Aanac naoAH ce y 
aycTpHJcKoj rpaHH^H, a a^o je ycTynjbeH sa noBai; ; a-i' mh HCMaMO 
npana Aa OKpHBjbyjeMO HHKora, ne 3HajykH, Aa jih ce Morjia rpa- 
isBi\fi iiHa'^e BSBecTB, aKo cy na cTpaHH AycTpBJe 6hjih AOKyMeHTH. 
Ako Ty HHJe mofjih vhhhhth Hurara pycKa BjiaAa, KaKO ce Mo»ce 

OKpHBJbHBaTH BJiaAHKa?"^) PoBHHCKH OUaSKa, KaKO OnTyMCHOi;H Bjia- 

AH^HiiH HHuiTa He roBopc o BJiaAHHHHHJcM no6yAaMa, Koje cy ra 
To6oac flaBejie Aa npoAa ManacTHpe u aothmhc seMjbe (na naniTpOB- 
cKoj ojiaHHHH H sajianiKa nacHuiTa hshha ,ZI|o6poTe); aJi« h3 caMor 
hyTaH*a aHXOBa, HHTaon Mopa y3eTH, aKO hhjc 6h^o no8HaTHJex 



*) ^^Hk y cKOpaiiiibCM iiBfl,aihy cKynvT,eHiijcx CBOJHJex AJe^ia oACTjna 
)A ose onTyac6e npoTHBj ITcTpa Ilor. 



116 

no6yAa? Aa je to j^hhho ^a cc o6oraTH. Ajih HOBan, uito je AycTpnja 
H36poJHjia y HaKHaAy 3a ManacTHpe h soMjbe, ITcTap II onjHOMo- 
hana HeBKHHa ah npHMH h y pycKy Ap»caBHy TproBaHKy 6aHKy y 
neTporpaAy cmjccth ; o oaBJecnocTH naK, kojom je HcTap II yonhe 
pyKOBao ca HOBumvia, HaJ6ojbe he nporoBopuTH iterona nocjbe^aa 
BOJba, Kojy, na acajiocT, nekeMo Ayro neKaTU ! 

rioniTO ce 8eMJ!bHinTe, na kom cy Cvijis, OBa A^a ManaoTapa, 
jeAHOM HHJe Morjio npnxBaTHTH y i;pHoropeKy rpaHHny, caMH Mana- 
CTHpH, y KOJHJeMH cy npnje cTOJiOBajiH i^eTHH>CKH MHTponojinTH, 
H y KOJHJeMa ey 6HaH 8axpaK>eHH seMHH ocTaTi^n MarponojiHTa 
^HHjia (y fiTa^eBHhHMa)_H MHjpon^oj^ (y rf ofl« MftJ HHH). 

HHjBTrjr^'itfrJf'SH^ A^jbG ocTaTH CBOJHHOM i;pHoropcKHJex rocnoAapa. 
r. 1846 Befe je 6hjio y8aKOH>eHo, ^a i;pHoropi;H y onfee ne Mory 
HMaTH HenoKpeTHHJex Ao6apa y AycTpHJH (^BopcKa OA*'iyKa oa 
11 jaHyapa 1846); a KaMO jih fee ce AonycTHTH ij[pHoropcKHJeM 
rocnoAapHMa, ^a HMajy cBoje MaHacTHpe c TOjiHKnjeM ycnoMeHaMa 
jeAHHCTBa upHoropcKO-6oKHJej!bCKor, MaHaoTupa, kojh cy y onhe 
' CnJivi H jora cy HeyracHBa oraHinTa CBHJecTH cpncKe h BJepe npa- 
BOCjiaBHe ! Ila h ^a je to ^onyinTao ApacaBHH pas^ior AycTpHJe, 
noA ^HJOM i^pKBenoM jypH3AHKttnjoM inliaxy ocTaTH obh Mana- 
CTHpH? IIoA jypn8AHKHHJ0M AajiMaTHHCKHJex enHCKona ; a csaKa 
BjiacT i;eTHH>cKHJex MHTponojiHTa y H>nMa je Beh cacBHJeM npecTa- 
Bajia, TaKo ^a nnje 6hjio pasjiora, ^a ce 6ope sa H>HxoBy 
cBOJHHy, THJCM Ma&c, niTO je y Bokh 6hjio ManacTHpa, 
BefeHJex H 6oraTfljex, Kao mTO cy CaBHHa, IIpacKBnijja, PeaceBHfe 
H Tpa^^niTa. HnaK i;pKBe ocTajie cy 6jiHacH>njeMa iipaBocjiaBen- 
jcMa, flfl, y i&HMa h>hxobh CBeiUTCHni^H cjiyace; a niTO ce thhc 
ocTajinjex srpaAa, 6Hjie cy Tporane h Tpe6ajio hx je o6HaBjbaTH. 
Bjii\A^K^ je DHcao rarHfey, noniTO je npo^aja ćbjib. Beh HSBpraena : 
„Bek H Ao caAa Tpeka ^ecT CTpojenaja jieacii pasBajbena; ao ^ece- 
TaK roAHHa cBe 6h ce h ocTajio cpyinHJO." ^aKJie HHJe (5hjio 
HHKaKBC ujTCTe MaTcpHJajiHe, THJeM BHine, oito je AycTpHJa Hcnjia- 
THjia sa CBaKH ManacTHp no 17,000 (j)Hopi5Ha. *) Ochm Tora 
AycTpHJa je HcnjiaTHJia I^pnoj Popu naKna^e sa HcapaBJba&e 
rpaHHE^a 30,000 (j)HopnHa, Koje je hobuc npHMHO caMH Hcbkhh, 

^)KoTop. yKp. KancTaH jaB*i>a aauA«UH 2.] a^i«. 1837, A^je A«*'^«- ryBep- 
Hcp OBJiacTJfo npecjeAHHKa HaABopne KuMape y EeHy, Aa H36poJH HOBai; TeoAopy 
THpKy 6aHKapy y BeHy, aa MaHacTup noA-MaJHHy; jep je oeaj MaHacTiip BJia- 
AHKa npoAao 6e3 OTOop«, nomro ce naoAHO y 6yA.^i>aiicK0M no.i,y; a Mana- 
CTHp CTaH>eBHhe je 6paHM0, oAMcTa, ihto (te na^ao, Aa He ocTaTU y upBo- 
ropcKOJ rpaBHUH. H tck 15 asr. J839 6iMa je OB.;iamheHa ueHTpa^iaa Kaca y 
BcHy Aa uctom TiipKy H3Aa jom 17,000 4>H0P' 3a CTaH>eBHhe. Pa3yjiiije ce 
AH cy c oBHJeM MaHacTHpMMa 6\iJio npoAane TaAa h H>HX0Be 3eM*i»e. (^ A.) 



/ 



117 

Kora je Ha to BJiaAHKa 6110 oiiyHOMofeHO, Kao mTo ce bh^h hb 
jcAHor imcMa 6apoHa Illajiepa oa 9 cenT. 1841. (^. A.) Th cy 
HOBIJU 6h.;ih CMJemTeuH, no HapeA^H BjiaAH^HHOj, „y rocyAap- 
t^TseBOM KOMep^iecKOM 6aHKy" y neTporpaAy, rAJe je I^pna Popa 
HMajia, no jcAHOM iJwcMy FarHkeBOM, 4 Maja 1842 roA^ne 50525 
py6ajba h 15 Kanuha (jl|. A.). 

Hs CBe OBe Ayrc HCTopnje o pa3rpaHH^aBaihy c AycTpHJoM 
He naA^ hh cjenKe KHKBe oAroBopnocTH na BjiaAHKy ; ihto Biiine, 
MH ra BHAHMO RaKo HBpcTo H naTpHOTCKH 6paHii HUTcpece CBOJe 
OTa]j[6iiHe. TaKo, aso je Kora kphbhth, hito je obc ManacTHpe 
I^pHa Topa M8ry6Hjia ; to Tpe6a oKpnBJbaBaTH pycKor i^apa AjieK- 
caHApa I, KoJH je Haj)eAHo ncTpy I-om a*^ ocTasH BoKy AycTpHJH, 
He nocTapaBmu ce ne caMo hm sa rpanui^e Upne Pope, nero hh sa 
CTapHHCKa npana i;eTHH>eKe MHTponojinje,yMCHBaHa y Bokh. 

Ho RaKo o6ii^Ho HeMa sjia 6e3 Ao6pa, h obom ce upHjiHKOM to 
nocBJeAO^HJio. Obhjcm pasrpaHmeii^eM AycTpnja je aJcjiom upHsaajia 
nesaBHCHocT Upue Pope, AOBpraHBuiH OBaj TaKO BasicaH h TaKO 
TeaRHK riocao, iicnocpeAHo c HpHOM FopoM, 6e3 nreaicBor yqefinka 
TypcKe nopre, oa Roje je jL'Bi)ona nnaK CMaTpiWiiL-Hpay- P^py 
saBHCHOM cjitiA^ -<>ep4HHOKor yroB(>pa ! A mro je PycHJa y^ecTBO- 
BHJia y OBOMe iioojiy, to je Cnjia upHJaTejbcica ycayra npeMa AycTp«JH, 
a npeMa I^pnoj ro|)H A^'Kas noKpoBiiTejbCTBa, h to je AonpHHHJe^io cbc- 
HaHocTH ouora Me^yijapoAHor aKra, h nopHnatt>y CBaRor cy8epe.H- 
CRor npaBa TypcRe naA 1|,i)hom PopoM. 

Ochm Tora, KaKo cy y neTporpaAy 6hjih saAOBOJbH« B^iaA«- 
HHHHJeM Ap^aH>eM, RaKO y obom nnTaH>y noce6HOM, TaRo y onke, 
Haj6oji>e roBopH H^eroBo OA^^inROBa^e, uito je TeR nocanje pjemema 
OBor san^eTa ao6ho oa Uapa Hhrojic. Ppacj) HecejipoAe AOCTaBjta 
BJiaAifU[H HHCMOM OA 10 ORTo6pa 1841 : „lio HSBJeniTaJHMa nocjbeA- 
H>HJex roARHa i^apcRK ABop yBHAnB Baiuy MyApy 6piiry o 6jiaro- 
cTaifcy Bamei'a napoAa h o MMpy uorpauH^HOMC c AycTpu]OM h ca 
TypcKOM, mro ce cjia^Ke noTnyHo ca caajeTHMa pycRe BJiaAe, Huje 
Morao Aa H6 o6paTH Ha sac na2RH>y L(apeBy, c qera je H>. B. 6hjio 
yroAHO, Aa Bac npHHHCJiH npaoM CTeiieay peAa Cb. Ane." (^. A.) 
TeR nocjiHJe jeAanajecT roAHHa BjiaAaH>a EleTap II Ao6HBa obo 
HaJBHme npnsHaH^e hs IleTporpaAa h to Rao BJiaAajiai:( sa cbjctcrc 
8acjiyre npeMa CBOMe HapoAy, a ao caAa, Rao mro cmo Bek npHMH- 
jeTHjiH, pycRa AHnjioMai^HJa, oco6hto Parnk, o6h^ho je yno- 
Tpe6jbaBajia paje^n „nacTBa" h „AyxoBHH nacTHp" y npenncuH 

ca BJiaAHKOM. 

XIII. A mTa ce paAH na rpanai^H upcMa ApdaHHJH? 3a spajeMc 
paSMHpHi^e c AycTpHJoM s6or llamTposcRe IIjiaHHHe, <&epMR-Xacau- 



118 

XaKH-naina, 8a6HT CKa^apcKa, name B^ia^Hi^H, Kasp je ^yo, Afi je 
^^omjia H>eMa^Ka BOJCKa, Aa npacBoJM EI|pMHHi;y, Koja je cyjiTa- 
HOBa.... o^HCTa Ha^jjhH ce ^a fee IleTap II y TaAainH>oj MyqH 
y^HHHTii KOJH KopaK j HHTepecy TypcKHJex apeTenanja; ajiH My 
OH o^roBapa : „HIto je saMa CTajio ao Hao h ao H>eMana ? Te 
Kaićem, a& L|,pMHHiJ[a npHHaA«^e^ii sasfa; oho HCTHHa, ^a je npe- 
Ha^-^e^ajia y CTapo BpnjeMe BaMa, Kao mTO je ner^a npHHa^jie- 
»cajia Ap6aHHJa HaMa, a totobo h cne Apyre. seMJbe jeBponcKe 
TypcKe, Ako je OBa yBpeAa, Kojy MenH y BameM nncMy HaHocHTe 
H8 same rjiaee, to je 3BaK, ^a Ao6po He snaTe KaKO cTsapa CToje ; 
aKo jiH je 03 HHJe Apyre rjiaBe, to ohh, kojh Bac je HayHH0,. Aa 
MB OBaKo nnraeTe Huje tboj npnjaTejB, jep ce c BaMa pyra h CMHJe. 
Obo Bame hhcmo Apyroja^H OAroBop ne HuiTe, ho ja ^e^eha 6hth 
c BaMa, Kao 8a6HT0M norpanH^HHM, y npnjaTejbCTBO, yAajbaBaM ce 
OA CBHJex HejiHJenHJex cTBapa, KOJe 6h sac Morjie yBpHJeAHTH." y 
CKaApy ce OAHCTa BecejiHjio ohom cyKo6y c AycTpHJ0M, kojh je 
Morao H AO BejiHKor paTa AoiiH, ^a HHJe 6hjio yTHqaja PycHJe 
y Be^y h na IJ,eTHifcy ; na ce HHJe HCKJby^HBajia MorykHocT, ^a 
ke IleTap II, y eTpaxy oa paTa c AycTpHJoM, ycTynHTH toj 
TypcKoj npeTeHBHJH na a Hpmhhhom. Ajih KaKo cy dCTajiH paso- 
HapaHH, KaA je c E^eTHita CTMrao y CKa^ap oBaKO xjiaAH0KpBaH a 
p AOCTa sajcAt^HB oAroBop! 

OBy 8ajeA^HBy npenHCKy npcKHAa AOJiasaK HOBor Besnpa 
XaJHji-naine y CKaAap, kom ce BjiaAHKa o6phe .^lacKaBHJeM dhcmom, 
no8HBji>yiiH ra, Aa Hsamjte CBOJe noy8AaHHKe, kojh 6h ca aero- 
BHJeMa FAJe na rpaHHi^H yrjiaBHjiM Msp norpann^HH ; ho 
XaJH,;i-naniy y6p8o 8aMJeH>yje PH^aT-XacaH-nama, c Kojnjen 
BjiaAHKa c npojbeha 1839 HacTaojba acHBy npenHCKy. Bjia- 
AHKa H ;gejioM Aaje AOKaa HCKpcHe OAJiyKe, Aa CK,;ionH MHp 
na apCanainKoj rpanuna, noBpaTHBmn jia^Hny h (j)pKeT ca rpH- 
6oM, mTO cy i;pHoropiJ{H 6hjih otcjih XaM8-arH na CKaAapcKOM 
6jiaTy. (J[. A.). PH(|)aT-XacaH-nama niHjbe hctop XaM8-ary na 
I^eTHH>e c HHCMOM, y KOM My HBpa^caBa sKei^y: 9,nocaAa BaaAa 
npHJaTeJbCTBO Aa HMaMo h mchh ch nyHO y BOJby ywi>era**, h y8 
DHCMO mHjbe My „MajiH Aap sa BHray jby6aB h npHJaTejbCTBo." 
, (^. A.) Ha OBO nncMO BjiaAHKa My OAroBapa 11 anpBjia: a* My 
je BeoMa mhjio H>eroBO npnjaTejbCTBo h c XaM8H-aroM mHj&e My 
Ky^Kor cepAapa h cenaTopa Cnaxa ^i)eKajiOBHfea, Aa ce c BCSBpoM o 
CBBJCM nocjiOBHMa pasroBopH ; na mhoio 3axBajbyje na Aapy ; Taj 
je Aap 6ho ^h(J)t jiHJenHJex nyniaKa. (^. A.) PaABJio ce c jcAHe h 
c Apyre CTpane 086HjbH0 Aa ce norpaHH^HH MHp yTBpAH. Ha Ty 
CBpxy HMao ce cacTaTH MyxapeM-6er «^eKHii us floATopai^e y 



119 

3Ka6jbaKy ca BJiaAH^HHHJeM nonjepeHHKOM ; iiAU t^eKnh iipeBapu, 
Ha ^eitf ce uji^a^ks, acajiH Pn(|)aT-iiamM h majbc My sjiaTHH caT Kao 
y8A«pje; PH(j[)aT-naina onpanAaBa ..TeKHfea, niTO My hhjc Aomao na 
po^HiaTC, u 8axBajbyje Bji*dA^u,ii na Aapy- {A- A.) Ajia ce y6p30 
o6jejiofl,fiuujio^ 8a uito je rleKnh HSocTao. lio c[)eA TMJex iipnjaTejt- 
CRiijex iiperouopa, JlercHh yAapa 6 jyHa „cy 2000 MajiecHJe na 
cejio JacTpe6; a AcaH Xot cy 3000 BojcKe h ca jiy6apAHMa, tc 
8ay8Me je^Ho MJecTO ko^ pnjcKe CnTHHi^e. BehHp-6er BymaTjiHJa 
8ay8Me cejio Kocnke ca 1000 ap6aHaca. Typm4 .na^pHy na 6pACKa 
cejia nsaeuaAa; a 6p^aHH, y kojihko mx ce moivio na 6p3y pyKy 
CKyiJHTH, AO'^eKajy TypKe h cjiomc je^no Kpwjio. XacaH-XoT h cna- 
xnja Jleicnh, BH^ehu ce y HCBOJbu, iio6jerHy ca cboJom bojckom y 
KocoBOM tZ[yry. Hyjyhii octhjih 6pl;anH sa 6oj, iioTpHy o^Ma y 
noMoh, Te yAape na Befenp-6ira, iTiiiej)ajy ra y rycTe Apane, 
ocTaBe nyuiKe, a TprHy i^ojie homccbc, iia ycKoqe y TypcKy B0JcKy 
H nocHJcKy 50 apfianaca, a Bekup-^er no6jerHe c bojckom iipeKO 
3eTe, r^ije ra MapTMHMhM Ao^ieKajy h iiocnjeKy 500 TypaKa. Ty je 
Befenp-Cer ByujaTjiHJa noriiHyo". ^) OBaico iipnMa McAfiKOBHh, a^iH 
cy H>eroBH 6pojcBH o^icbiiaho iipchepann. BjiaA^Ka, AocTaBjbajyfeH 
OAMa oBaj A^raljaj TaTHiiiMcBy, cboah flpoj MpTBHJex h paite- 
HHJex TypaKa y cbc na 300, a iq)Hor()})ana iia^io je Ty MpTBiijex 
17 H jcAHu ^cim, a j)aibeunjex 35. Upuoropu« cy ca 6oj- 
Hor nojba iiohiijcjih ocmm 6oraTor ()py^ja* hckojihko KOFha 
H Tp« 6apjaKa. Osaj naiiaAaj aofoaho ce npoTMB bojhc BoaHpone; 
DiTo BHine, Mopao je a^tm apCanaciiMa Myuimiije m uckojihko 
HHsaMa, jep je iteroBa ujiacT y Ap6auHJn Ciijia Bpjio cjiaCa. „Moace 
6hth, Tyi)i^H iie oneT na uac HanauvTn, ho y3A<ijy}iH ce y Bora 
H y xpa6pocT ij[pHoropcKy, ne 6ojiim ce, a,^ fee oun no6jeAHTH. Mh 
BelieMo BOAMTH c ihiiMa o(J)eHCHBHO paToiiaHiC, ajiM a^^^ghchbho 
Ay9iCHH CMO H 110 iiyacAH ca CBHjCMa, uiro nac HaiiaA?^jy, AO 



•) Ha OBor 6oja M. iipn»ia y30B0 joiii cucacIih cniiaoA: „Majiiik 'Iaexaja, 
r.iacoBHTif ap6antimi>:H jynaK, Ai^ noKaoKC cBoje oco6iito jynamTBo, 3anrpa ce na 
KOi{>y ca rojiOM ca6.i>0M y pyuii na ce Hnroibauic aa je;i,HiijcM MOMMCTOBf no 
nojby — poAOM h3 ce.ia Ka»ie»cnhi> — a« ra nocHJe^ic. Mommc 6jemc oa Ifi 
roAUHa, ajH ce bjchito yBnjanie HcnpeA Typeicc ca6.i>e, na ce najnoc^nje easnje 
uenoA icoH>a, yBaTif 'Iaexajy aa Hory, cBa.iu ra c Koiba, y6HJe ra na Ma*ie 
aymKe, y3Me 0Hy ro»iy ca6.T>y TiexajnHy, tc My ncTOM noenje»ie raaBy. C ibcra 

y3MC cBe opy3KJe, na ^OBarn KOH>a y jevT.Hy a Ma.iiihcBy i\iaijy y ApyiT pyKy, 

H Taico AO^e Ba I^cTnite. B.iaAnKa ce paA^>Bamc obom pnjeTKOM jyuaiuTBy h 

o6AapH .Hijeno OBor M^iaAor jyHaica, a oh ;i,iifls^ B^iaAUun ca6a>y, Kojn HyBame 

sa cnoMcu to opyacje MiuinheBo". KyA »Tjcnuiera upcAMCTa cpucicujuM yMJcT- 



1\ 



1 



120 

noc«;beAH>e Rana KpBH^. '^) OsaKo je BjiaABKa saopniHO osaj HdBJe- 
mTaj pycKOM nocjiaHHKy y Beqy 12 jyHa 1839, AaKJie sa spajeve 
pasrpaHu^aBaHia ca AycTpHJ0M, h noniTo je 6ho nefe Ajia-namt 
noapnje^HO i;eTMH>CKM yroBop oahocho rpaxoBa. 

IIIto je noTHKjio OBaj nana^aj na rpaHHij[y i;pHoropcKy na 
cpeA T8K0 npHJaTCJbCKHJeK nperoBopa H8Me^y CKaApa h E^eTHaa? 
Ejia^HKa nHine KaMsara : „Ja HyjeM e th hh y jeAHy oa oBHJe; 
CTBapH HHJecH npHCTajao, nero KaKO mh Jhjflj/i Ka8yjy, oeo ce ese 
sa ma unad u uunu, tamo cu mu od eesupa uocjiam dozoduo K-jnenu^. 
(^. A.) A rarafe narae BjliJAHujH : „Bh CTe, KaKO mu ce bbaHi npH 
Majioj inTCTH, BejiHKy no6jeAy OApacajiH Ha^ CBHpjeoHM aji6aHi;HMa, I 
c KOJOM no6jeAOM cp^^a^no Bac nosApaBjbaM. ByJHO ABH»ceuBJel 
aji6aHi:(eB, 6e8 no^aue oa sac HKaKBe npa^HHe, bhah mh ce 6eajKa| 
uodospumejiHO — u đatu uodKt/uvbeno, kum My dpaao 6uao... Ja 6h 
»cejiHO qyTH jeAaHnyT, da cy eauie epaHut{e c AycmpujoM ycmano&' 
jhene u huhu mu ce, da 6u onda ajićani^u 6ujiu c eaMa y Mupy^ , . , 
(^, A.) Bho y8poK, iDTo BjiaA«Ka HaBo^n, hjih OHaj, mro aa^osape 
pycKH AHOviOMaT H8 A^Jbera, (|)aKT je, a^ osaj norpaHH^HH RpsasH 
Aora^aj HHJe noMyTHo Ao6pe OA^oce H8Me^y PH(j[)aT-naine h Bjia^uice. 
HcTHHa, H8a oBor cyKo6a, PH([)aT-nama ripe6ai;yje sjiaAai^H, Aaj^ 
OAHO y BjejionaBjiHhe h Aa je otojich mHJbao JbyAe, Aa nanaAajj 
ap6aHace, kojh sajba Aa ce 6paHe (^. A.) ; h BJiaAHKa My oAroaapa 
AOCTa oiiopo: „TITto mh nHuiein y OBy Kifcary, mro mw je BeoMa 
CMHJemno ^yTH, e ja y SApaBjbe i^apeao OB;ije cjoahm; th BHani 
^HJeno, e ja uu y uuje sdpaejbc oe^e ne cjeduM, ueeo y adpasM 
oeoea napoda^ kojh HHJe HHKaA »cajiHo sa CBo6oAy CB0Jy Kpa 
npojiHJeBaTH. A uito Kaaceui e cmo y KaMeHy h y TBp^H, HHJe hh 
y Bac 6e8 KaMena. IIIto jih mh Ka3yjein ocaM Ta6opa HU3aMCKHJex 

'') y je^HOM npHJaTd>cKOM niicMy B-ia^HKa osaj 6oj noTaH»e oeaKO onncjje: 
„6 OBor MJeceua yAapH»io je na Hamy KpajiiHy, Kocob «7Iyr, oko 5000 TypaKa, 
npe^ KOJHMd je 6ho BOJcKOBoi^a BehHp-6er BymaT^HJa, h ona^injiH cy 23 
Ho6aHCKe KoaH6e, y KojuMa 3»Myje cTOKa, no to ey y4iiHHjH aamro oy Ho6aHH 
ca CTOKOM y nwiaHHHy H3Hm;iH. Ha tj na.'i,eBHHy upHCKOue naniH oko 400 
ji>yAH H cHaMCHO yAape na TypKc, h o6paTnBiiiii iix y 6jercTB0, jcahc npH3ajxe 
nyT rpa^a Cnyaca, a Apyre Hahepajy na o6a*iy pHJcKe 3eTe. Me^y oeima 
ne* ^»e;^H>HMa nocjeK^iH cy n ^pe;^pcueno^ Kehiip 6cra BymaTJiujy c ocTajiHJeif 
rjiauapHMa, KOJH cy 6ii.ih oko ibcra. ^pHO^op^n cy y3e.iH h 3 6apjuKa, HeKe 
ROH>e ee;!uiaHUKe, O/i, kojiix ii mohii cy aobcjiu iia a^P xaTa Eekifp-6eroBa u 
BHAH ce A^ te ^ocTa fl,o6ap 6hth Koib. Ochm Tora iiay3caM cy ce u opyaBrja 
CBaKOJera, Kojera je Bcha »lacT epe6poM oKiifeoiia, u TaKO pasiior opy»cja jse^aii 
cy BHine o^ 150 KOMaTax. C TypcKe CTpane iictuhiito yHJepaBajy, Aa je 6mo 
300 *i»yAH MpTBHJcx II paH,cHnjcx, Me]^y KojiiMa je MpTBHJex 1 64, a oho Apyro 
paH>eHBJex. C name CTpaiie na.io je MpTBnjcK 17 h jcAna Mcena, a paH>eHHJex 
OKO 30. Boj ce Hiije npoAyacHo Bunie oa 2 ype". (^. A.i. 



121 

H ocTtwiy BojcKy y TBojy AfacaBy, ja caM to shro h AOKjie mh 
HHJecH iiHcao KOJiHKO BojcKe iiMam, Hero th to npHKa^H OHOMe ko / 
1 He 8Ha, a mh HesaAnjeBaMO HHKora, nero oa CBUKora c MHpoM cje- I 

IfljiiMo H M0.11IM0 CBaKora fl,i\ je c nuMa y Mupy. Mu saaMo ^a 
"cyjiTaH MaxMyA Hehe npoTHBy hhc o6paiiaTH CBojy rtt»eB . . , Ajih 
f CMO oncT TaKH HapoA, KoJH HHJe KaAap HiiKaKBa CHjia ćes BCJiHKora 
š KpBonpojieha narnaT Aa nycTH CBoje, aKO 6h aoihjio h 100 hjih 
150 Ta6opa. Hero ja Te mojihm, th ce npoijH oa THJex CTBapu, h 
ee cjiyni«j p^aBe JByAe, kojh jKejie nac Aa oBaAe". (^. A.) H 86Hji>a je 
I Pu({)aT-iiaraa nnaK onyHOMofeHO CBor Beknjia PeinHA-MexMeA-namy 
y IIoAropHBjH, Aa nacTaBH nperoBope o uorpaHHHHOM MHpy. TaAa 
je Pn(j)aT-iiaraa mm&ao na HeTHH.e hckof iiiecTaHHHa, MajiBa 
; 'ByimBi;a, (^. A.) a ne Bek XaM8a-6era. H Bek 22 jyjia BJihABKa iiHine 
I CKaAapcKOM Be8Hpy, Aa cy ce H>eroBH jbyAH ca JbyAHMa PeiuHA- 
name cacTajajiH koa ^a6jbaKa h MHp yTBpAHJiH, h Aa je caM Bek 
npeKO nepjaHHKa iiporjiacHO MHp; (^. A.) a npnje Tora naine PeniHA- 
namif , 8axBa.zbyjykH My, uito je 0By. CTBap c MupoM CBpinno ; h 
HaAa ce, Aa ke KaBaTH Be8Hpy, mhjiom My „A0CTy na KOMinHjiyiey'*, 
KO je 6ho KpHB (J[. A.). PH(j)aT-naiiTa, iiomTo ce Map yHHHH0, 
AH^e BojcKy H3 3Ka6./T>aKa, lIoAropHi^e h CnyMca, (J[. A.) u taiko 
je c jcAHe M ć Apyi'e CTpane MHp 6ho nporjiHiueH y3Ayac rpanai^e. 
OBaj je ^p Tpajao 8a qHTaBy roAHHyi Ao ceuTeM6pa 
1840; 15 ceiiTeM6pa, A{iK.ie Maao iipnje iiorH6HJe CMaJHji-arHHe 
y ^po6HbaiJ(HMa, Xacan-XoT, Mokmoa CiiaxHJa h MexMeA Kane- 
TaH AO^onie ca 7000 apCanaca noA cejio CjiaTHHy, iio cBoj iipa- 
•;ihi;h, Aa ocbctc OHy npoiiiJioroA"ujH>y norHOHJy y BjejionaBjiH- 
kuMa. Mp^ee JanKoank h ByK .ZbeuieBMk ca 200 Apyra cy36HJy 
Hx cjyTpa Aan ao rpaAa 5KaCjbaKa, oAaKjie ce 0Aaiipy BekoM 
CHHPOM H pa86HJy i^pHoropne 6jii\3y CajiKOBHHc. Ty ce 26 ^pHo- 
^opa^a BaTBope y jcabo KykMinTe, okjc cy ce jyHa^iKH dpanajiH, 
AOKjie MM je noMok Aoiujia. MeAaKOBnk oBaKo mchuo npecTaBjba to 
jyHainTBo: „^cctokh oTiiop saTo^ieiiHJe i^pnoropai;a joui Mceinke 
paBApasKM TypKe, Te Hacpiiy cjbeiia^iKH Ha KykHmTe h iipHMaKHy 
ce AO caMHJex BHAHna HCTHJex, na cy rojinjcMa pyKaMa Kano 
noMaMHM BaTajiH 8a rp^inke npHoropCKHJex nyLiiaKa, Aa hx H3TprHy 
118 pyKa i;pHoropcKHJex, a obm oncT ne iiyiuTaxy. Ty ce tojihko 
HanpeBajio, Aa cy ce iiyiiJ<iaHe i^hjcbh HCKpuBH^ie, a jcAHa ce 
E^HJeB Ha nojia npejiOMHaa, oa kojc 0Aiiecy iiojioBHHy a[)6aHacu, 
a Apyra iiojiouHHa ocTaiie y pyicaMa i^puoropana". Ho y6p30 
CTH»ce pHJe^Ka Haxuja m apSauacH ocraBHuic doJHo iio.i>e 6e8 
6oja. OBOMe HauaAajy FarHkcB ce HSBJeuiTaj y rjiaunoMc caa^ce 
ca MaAaKOBHkcM. HcMjpnjarejbCKa je iiaAJjci)a 6Hjia Aa oiia^ac 



122 

^OAome, ITajio je 20 MpTBHJex i;pHoropai;a, a TypaKa 100; Me^y 
H>HMa je ocTao paaeH noAropH^KH MycejiHM MexMeA CnaxHJa 
JLeKuh. „BjiaAHKa roBopM, Aa fee osaj Aora^aj ocTaTH y upao- 
ropcKiijeM jtcTonHCHMa iipHMJepoM jyHamTRa, Kao y i)ycKHJeMa, 
upnMJepoM xpa6pocTH u caMooApHi^aiBa nocTynaK mTafic-KaneraHa 
JlniKR npoTHB HepKeaa". ®) TaKo rjirnk 8aBpinyje CBOJ HSBJemTaj. 
^aKjie MHp iiorpaHH^iiH, niTo je 6\\o BjiaAWKa c Pa(j)HT-nainoM 
yTBpAH0, oneT je 6ho HapyraeH ! 

XIV. Ga^a Tpe6a ah. oiict uo^eMO Ha xepneroBaHKy rpaHHi;y. Usa 
Ay6poBaHKora cacTanKa, npenHCKa H8Me^y IleTpa Il-or h AjiH-naiue 
»cHB.^a je H cacBHJeM iipnjaTejbCKnjeM AyxoM AHuie. OAMa nocjiHJe 
cacTaHKa, IleTap II upaka 6aH>aHe sa tt>iixoBa orF&MinTa, ajiH 
ycjiOBOM, Aa HM AjiH-naina CBe oiipocTH h Aa hm ocTaBH hctc rjia- 
nape. (^. A.). lio obomc ce bhah jija cy h 6aff>aHH cnaAajiH y 
c4)epy HHTepeca npHoropcKHJex. .IlHCMa y^ecTaHa H8Me^y MocTapa 
H HeTHita Hoce Asa BJepna ^oBJeKa ABajy iio6paTHMa: PaAOBan 
IlHnep H MycTaj-6er XajpoBHfe. AjiH-nama npenopyqa BjiaAHi^B, 
Aa My He uinjse Apyi'ora Hero PaAonaua, a BjiaAHKa oneT Ajih- 
naniH, Aa My ne niHjbe HHKora ao MycTaj-6era. y caaKOMe h>hxo- 
BOMe nHCMy rjiaBHo je oho, ihto he hm obh BJepen nocjiaHHi^H 
ycMeHO KasaTH, Kao ah to ne Mory apTHJH iiOBJepHTH! Mh snaMO, 
Aa yroBop Ay6po»a*iKM hhjc HMniTa oApeAHO hh yTBpAHO ao iipH- 
MHpje, Kao IHTO SHaMo, Aa je Ha cacTaHKy rjianan ycnjex docth- 
rHyT Me^yco6HHJeM noBHaHCTBOM h no6paTHMCTBOM ABajy roeno- 
Aapa. TaKO je npeocTaBajio, Aa ce oApeAe Me^yco6HH norpann^HH 
OAHOCH, H sa TO cy ce nperoBopn boahjih o A'>yroMe cacTaHKy 
HeTpa II-orH AjiH-name, thjcm BHiue, hito ce BjiaAHKa 6ojao, Aa ce 
Ay6poBaHKH MHp He Haj)ymM. Kohi^cm anpn^a oh je nncao rarHhy, 
Aa 6h xepij[eroBa*JKH TypL\H h AjiH-nania sKejbejiH MHp OAp»eaTH, 
„HO BjapHrpaACKa iiojiMTHKa hc Aa hm ra OAp^aTH;" no cbo] npn- 
jiHi^H AaKJie, dnao je .;byAH ^ Xepi;eroBHHH, KOJHJeMa naje 6hjio 
MHJio opHJaTejbCTBo H iio6pwHMCTBo ABajy cycjeAa, hito je Bjia- 
AHKa npHUHCHnau i^apHrpuACKoj hojihthi^h. ^pyrH cacTanaK je 
HMao 6hth Ha rpauni^H koa HnKiuHha, ajiH o^ijcahom BjiaAHK^i nanie 
AjiH-naiHH, Aft ce oh hc TpyAH, nero Aa nonijte CBoje nocjiaHHKe, 
Ha iHTo Ajin-Hama 8axBajbyje BjiaAHi^H, h janjba My, Aa he My 
o ITjiHJHy-AHeBH nocjiaTH y OcTpor cnna Xai;tH-PH8BaH-6era, 
XacaH-6era Pecyji6croBnha h Bam-ary Pei;tenaniHfea ; a ApyrH My 
CHH MHpajiaj, Aa he AoiiH hb TacjiHijte npeKo ^po6H»aKa y Hukoih- 

^) y BOJeHOM apceaajij na I^eTHH>y u Aanac ce Hosee BUAJerH je;(Ha 
D^mnaBa uiijes iicRpua^i^cHa^ h3 top jjHaHRor 6oja. 



123 

'• r^pyrHJeM nncMOM OA 11 jy-^a caonniTaBa BjtaAHBjH, Aa je 
3HMH0 EberoBo nHCMo, u da je cee pasijMuo lumo My uuiue u mmo 
y je uo XaQpoeuKy uopipiuo, „h cbh he Hama docjiobh, hko Bor 
k, 6jaTH jiHJenu h 6oroyroAHH," aok 6yAe Mei;y jHbHMa iipnjaTCjb- 
»Ba; Tpekn a^h no HjiHJHy-AHeBH KberoBM fee nocjiaHnna CIhtet y 
iiK£nHhy, Hero nnine BJiaAHUH, Aa hm Ty nonijbe jcAHor CBor 
)BJeBa y neTaK no IIjiHJHy ahcbh, a^ yroBope, KaA fee Aofea noA 
CTpor KOA B,;iaAHKe. 

H caAH AO-^asHMo na jcaho rpoBHO TajancTBeHo aJcjio, Koje 

ee Moace c HHJCAHe CTpane noy3AaH6 " pašjaćHiJTH. IIocjiaHHi^H 
.iH-naniHHH AOJiase noA OcTpor, a;iH ce OAMa Bpahajy HaTpar, h 
iBHAJeBUiH BjfaAHKy. JecyjiH ohh hito nocyMH>ajiH, hjih cy hx 
jnpHCTOJHo Ty AO^eKajiH ? Ejie je 4>aKT, Aa ey, npe tom HanpaceoM 
)BpaTKy, Ha BamnHOJ boah 6Hjin HBHenaAa HanaHyTH, u Aa ey 
T- mecTiiH>a ocTajia MpTBa, a TpoJHi;a Aa cy »cuBa yTeKjia! ^a 
)RyniiMO OHO, mTO naM je noanaTO. lipnje CBera, mh snaMo Aa 

y ^y6poBHHKy 6Hao yTBp^eHo npaBo no6paTHMCTBo H8Me^y 
fpi^eroBa^Kor Besnpa h i^pnoropcKor rocnoaapa, Koje he, Kao mTO 

JMO BH^gCTH, TpajaTH HBpCTO CBC flS> rp^TO H>HXOBOra. IIocjiHJe 

r6poBa^Kor H>HxoBor cacTaHKa HHJe ce HHiuTa AoroAH-'io, mTO 6h 
)rjio i^pHoropne noTaKHyTH na TaKBO neAJejio ; niTO BHuie npeA 
ijcM Aora^ajeM, Kao mro cmo naBejiH, BJiaAHKa iiHoie rarHfey: „lio 
lAHMOM, paAH 6h xeptteroBaHKH Typi;H na h caM AjiH-nama, Aa ce 
ip o6aP3kh, uo tfapuepadcKa noJiumuKa ne da um eaođdpsKamu.^^ H8Me^y 
iH-naine h IIcTpa Il-or boah ce :KUBa naj npa jaTevbCKuja npenacKa o 
>yroM H>iixoBOM cacTaHKy h najnoejepjbueuju ijcMenu upeaooopu eaada 
^eKo dea UMXoea ejepca uoojeKa — ' Mopa 6htii o ohomc, iuto ce hhjc 
)rjio apTHJH noBJepHTH. Oa jeAHOM ce OAycTaje, Aa Ajin-uama na 
CTanaK AO^e, nero cy ra hmujih 3acTynaTn ^HpaHu npBai^M xepu[e- 
Ba^KH, a Me^y H>HMa h XacaH-6er Pecyji6eroBnfe, nejba cajia na 
^6iiibCKoj KpajuHH. Oa Kano ce AjiH-nauia 6mo nporjiacHo Apy- 
ijeM cyjiTauoM na Xepi;eroBHHH, i^eroB npe^aniaH Apyr XacaH- 
r nocTaAe H>eroBHJeM TaJHHJCM HenpujaTejbeM, kojh je 6ho y^H- 
lo M0Ji6eHHi;y oa crpane xpHnifeaHa ca noTimcHMa rjiaBapa h 
[esoBa c ne^aTHMa xepneroBaqKHJex ManacTHpa na ^apH^paA- 
ora napTHJapxa, Aa naTpiijapx nopaAH koa cyjiTaHa, Aa Aame 
BesHpcTĐa AjiH-naniy. XacaH-ara je 6ho TaKBa CHJia, Aa je xpH- 
kaHHMa pcKao, aKo aniTa hkomc yuMiiH AjiH-nama, Aa fee oh 
»AHfeH xpHmfeaHe h TypKe us cse rpeCnihCKa KpaJHHe npoTHBy 
3ra. UpHMaBmH OBy M0ji6eHHi;y naTpHJapx, iiHTao je MocTapcKor 
iTpouojiHTa AKceHTHJa, je jih HCTHHa, uiTo y moj ctojh npOTHB 
iH-name, h aKO je ncTiiHa, aa iuto ce n oii hhjc na H>oj noToa- 



124 

cao, KaA My je Mocrapcicu MHTponojiHT oTKpHo HSBop Te M(wi6eHHi^d 
iiaTpHJapx je nocjino ynpaBO AjiH-iiauiH tj M0ji6eHHi;y y MocTap 
H AjiH-naniH HHJe cmmo XacHH-ary Ha OAt'OBopHocT iiosBaTH, hhtJ 
je HKOtfe HiuTa sjiii yquHiio ! Oao eae npuuoeujeAa apxHMaHApHi 
IIaMy'iHHa, kojh je, Kao caspeMCHUK, Ao6po HosHaeao OHAaniH.e o;i 
HOcey XepneroBMHH. Ocum Tora, Xacaii-araje 6ho rjiasaMa nocujcie 
HHJex Ha rpaxoBy IleTpoBMha Tpe60ibCKH rpaA obhtho ! HajnocjiHjl 
OBaKsa CHJia Morjia je y CBaKOM cjiyHajy cacBHJeM napajiacaTH Be8y no 
6paTHMCTBa, y ^y6poBHMicy cicjionjbenora, h sa to je oho Mopajio pa 
;^HTH, ;!i,a rac iiyTa yKJioHH. Ochm XacaH-are y HHKinHhy je 6hjio riBH 
jesAO, Koje ce uHoro hh i^apa HHJe6ojajio a KaMo jib ke AjiH-uamej 
3a TO je HOBa Besa H8Me^y MocTapa h Ij^eTHH>a Mopajia aaxTHJeBaTi 
H rjiaBe HajonacHHJex iipBaKa HnKmn)iCKHJex. H Ma Aa* cy trkbs 
OAHocu nocTojajiH H8Me^y HHKiuHfea h MocTapa, AjiH-naiiia Me^j 
CBoJBJeMa nocjiaHHi^MMa HMeHyje ABa tZbyi;e, jcAHora MyinoBHfea i 
jeAHora XajpoBHha^ CBe oa npBHJex Kyfca HHKniHiiCKnjex. IlopeJ 
HMeH0BaTHJex jom cy 6hjiu Me^y iiocjiaHimHMa hb CToqa CajiHl 
BexMeH H AsAara XoTajb, kojh je 6ho Be.7inKH jyHaK, h Ka 
TaKaB OH je Mopao 6hth jaKa qHH>euHi^a, kojom je AjiH-naraa Mopa 
paHyHaTH. C OBKJeMa cy joiu 6hjih : MycTaj-6er PH8BaH6eroBHh 
CHH Ajiu-nauiHH h MyxapeM Oijcufe h8 Oroi^a, h Bani-ara Peaceoa 
muk 08 HeBecfiH>a, Tacr PnaBan-Cera, cpeAH^er cana AjiHoaniHHa. ^.] 
XacaH-ara PecyjiCeroBHfe Aoniao je ao RHKuinlia, m KaA cy ce t^ 
CBH nocjiaHHi^ii caKyiiHjiH, h KpeHyjiH nyT OcTpora, peKao hm je i 
„AJTe BH, eTO MCHe!" — Te MJecTo Aa no^e sa Apy5KHH0M no;! 
OcTpor, OH OKpeHy naTpar nyT Tpe6MH>a! ^aKJie je XacaH-ara 
HMao ocHOBa Aa nocyMHia y HaMJepy, kojom ce obo nociaHCTBd 
inH^ajio, Ho Aa bhahmo ko je norHuyo oa OBMJex nocjiaHHKa^ 
norHHyjiH cy : XavM-Ca;iH-BexMaH, AsAara XoTaJ!b, MycTaj-6ei 
MynioBHh, Aro m MyKo el>yne h Aro XajpoBMk; a SApaBO OAoni 
MycTaj-6er PnsBaH^eroBHfe, Myxaj)CM O^ufe h Bam-ara Ptatena 
niHii ca jeAHHJeM momkom P08BaH6eroBHha, no HMefly tZIasapo^j 
KyqHHapoM. ^aKjie uerH6ome HHKuiHiiH h ABa CTO^annaa a SApaBO 
ocTaAome AjiM-naniHHH jbyA0. HcTWHa, nor0uyo je h Aro Xajpo1 
BHfe, oHaj HCTH, KOJH je BOAHO HOBJepjbHBc nperoBope H8Me^y 
MocTai>a h E^eTHita; na h aKO je, Morao je norHHyTH h HexoTtme! 
y8MHMo caAa (j)aKT, KaKas naM HsrjieAa. y MHpHO Ao6a, y naj- 
npHJaTejbCKHJeM Me^yco6HHJeM oAHocuMa, KaA ce HCKpeHo paAU«^o, a^ 

•) Ose nocjiaHHKe HMeHyjeMo no jednoj 6ajhemuj[ jeAHor noy3AaHoriJ 
MOCTapua; a Kao iiito cmo BH^jeau no AOKyMeRTHMa, HMao je joni 6hth 4 
Apywi CHH A»iH-nauiHiT, PH3BaH-6er. IIoinTo je Morjhe, Aa je PH8BaH-6er ^hm 
cnpHJeHeH 6uo, mh cmo ce Aps^^^'^a noMCH^Te ću^'beaiEce, 



125 

?e TU OAHocH jom 6ojbe y^BpcTe, Ha]yrjieAHHJH npBai^H xe|)i;ero- 
"taHKH, nocjiHHBi^ff Ajm-namHHn, kojh cy aohijih y HpHy ropy, Aa c 
iio6paTBM0M AjiH-naniHHMJeM AOBpme AJe^io norpaHH^Hor ype^eH>a, 
3a npHJeBapy ce HanaAajy h rimy ! Obo 8JionnHCTno 6e8 npHMJepa 
^ HCTopHJH I^pHe Pope, Koje je no6yjijijio FarHfea, ^a narae Bjia- 
o^Hi^ii : „^o nocjbeAH>er TpaKTaTa ca AjiH-uamoM bh ctb HMa..iH 
npaBO n,;iMhaTH 8,;iom sa bjio; ho ca^a npoMHCJiHTe, y KaKBOM cy 
yBSiv&e&y Typi^0, y KaKBOM vIH ztpHoropi^n! MenH je naJMcajinje 
□UTO ke ce y obom ejiy^ajy noMpaHHTH Bama jiHJena cjiaBa, jep 
DAaBBo roBope OB^je h y KoTopy, da crne eti npomue eojte tfpHO- 
:opcfcoe cenama u ceeza napoda napedujiu da ce myp%{u uođujy; ja tomc 
BHKaA HeMory BJepouaTH, jep ne bhahm hito bh tbjcm Ao60BaTe. 
Batu je cadafhu iM^o^oj KpnmuvKU^ u daj EosKe^ da mo do6po upofe! 
KoKO ^eme ce eu (mj>aedamu uped ceujemoM, Kad eac ocyfyjt/ npocmu 
Ur fieaocJiytuuu tfpnoeoptiu?^ — TaKBo Me^yHapoAHO ajio^HHCTBo bh 
MHCjiHTe, Aa je paajapHjio AjiH-naniy, h iioahtjio .^ihctom Xepi^e- 
roBHHy Ha ocBeTy ao HCTpare jeAHe hjih Apyre CTpane! H sdnjba 
AjzH-naina ncAHase BojcKy h imAe na TpR^apeĐO y KopjeHahaMa 
H y 3acj!any ca 20000 bojckc Befe y cenTeM6py ; h npoTHBy Te cHJie 
AOJiasii BjiaABKa na FpaxoBO ca cbojoh bojcicom. Ila ihto 6HBa? 
BojcKe CTOJe jeAHa iipena Apyroj 6e8 6oja, a BojcKOBO^e nperoaa- 
pajy o MHpy ! IIIto BHme, KaA je sjiaAHKa noraao c bojckom na 
rpaxoBO, OcMaH-nama, hojh je 6no8aMHJeHHO PH(|)aT-nainy, 8ay8HMJbe 
MyHKe BpaH>HHy h rIeceHApy Ha CKaAapcKOM ]e8epy,~ a~S^H-nauia no- 
B«iaHH CBojy BojcKy ca rpanane, ao^hm je IIcTap II ca cbojom bojckom 
XHTao Ha HCTOHHO 6oJHmTe, KyA cy Befe i^pHH^aHH 6hjih noxHTajiH, 
reic je Aomao rjiac na rpaxoBo o OcMaH-naniHHOM HanaAajy. CacBH- 
jeM uo6paTHMCRH H caBesHB^KH! H TaKo Ajin-naraa ocBehyje KpB 
TojiHKO yrjieAHHJex xepi^eroBaij[a h Ka8HH upnoropcKo BJepojioM- 
CTBO ! He 6h jiii ce y obom ApHcaH>y Aan-nainHHOM, iioCviHJe Aora- 
^BJa Ha BaniHHoj boah, namao KJby^i onoj TajaHCTBCHocrrH, Koja 
Taj Aora^aj-yBHJa? H mh caMo y tomc cjiyqajy noaHTMUKe Hy3KAe, 
Ha K0Jy Hac paane npHjiHKe ynyfeyjy, mohccmo AonycTHTH cay- 
^einiie ITcTpa Il-or y tomc 8JioqHHCTBy, icoje TaAa bhiuh hojih- 
thhkh y8poij[M onpaBAaBajy, Te npecraje 6hth npncTHJeM bjio^hh- 

CTUOM. Ako obu npeTiiocTaBKa, Koja HMa jaKor ocHOKa, ne M0»ce 

Aa dai^H Bpa^aK cbjct^iocth Ha obrj Aora^aj, cbc iipM.iHKC, y kojh- 

jcMa ce 86ho, hc AonyniTajy hh ^ac npcTnocTaBHTH, Aa ra je 

lIcTap II HapcAHO, ochm hito npoTHBy h tc caMC iiomhcjih npoTe- 

ScTHpa HajcHaacHHJe BasAamma 6pHra BCJiHKora BjiaAaona h nji^MC- 

HHTa Ayina bctcheof njecHHRa. 

r 



/ 



126 

TajaHCTBeHocT /^ora^aja jom ce Bnuie ona»ca, Ka^a ce o6a8- 
pHMo Ha HapoAHO iipeAaH.e h na caspcMene UHci^e o hctom ^ora- 
^jy. IIaMyHHHa nHine, ^a je AjiH-nama nosHBao B.iaAHKy y Hhk- 
ranfe HaMJepoM fi^ ra Ty y6iije; to je BjiaAviKa A^SHao, na HHJe 
XTHO OAHTH Ha THj cacTaĐaK, nero je noBBao TypKe no^ OcTpoi', 
r^je cy 6f^ih no iteroBOJ HapeA6H y6HJeHH. Ho o^eBH^no, thjgm 
cy XTJejiH xpHuifeaHH y Xe|)neroBHHH ^a onpaBAajy ^o nenoj- 
MjbHBO He;yejio; a mh cmo BH^gejiH, h8 npeTX0AHHJex nperoBopa, 
Aa HHJe HH pnjeHH 6hjio o BjiaAH^HHOM AOJiacKy y HHKniHii. 
Me^aKOBuh oncT roBopn, Aa je obujcm BjiaAHKa xtho Aa oobcth 
0Hy norH6HJy IleTpoBniia Ha rpaxoBy; ho ona je 6Hjia Bek ocse- 
hena na Mji>eTHHKy. FarHk niime pycK0M noc,;iaHCTBy y BeHy, — 
Ma Aa je onaKO BjiaAMUH nHcao — Aa je noA OcTpor unao Aofen 
AjiH-iiama, na KaA je Aomao saaAHKa, ne HamaBniH ra nero 
H>eroBe nocjiaHHKe, a*^ hx HHJe xtho npuMHTH; aji Aa Huje 6hjio 
BjiaAHKe, Aa i^pHoroputH CBe nocjiaHHKe mhaxy no6HTH. CKopo y 
MCTOMe CMHCjiy nHme Bhjikhhcoh, HHrjiecKH nyTHMK, Koja je cjbe- 
Aefee roAHHe nvTonao no I^pnoj Fopn h Xepi^eroBHHH, h noxoAHo 
H BJiaAHKy H AjiH-namy, h nepe BjiaAHKy oa CBaKe OAroBopHocTH. 
Ha npoTHB, y HapoAHOM npeAaH>y seliHHOM ce n Aanac CBa oAro- 
BopHocT o6apa Ha BjiaAHKy ; a HeKH HHHe OAroBopHHJeM HCK^y- i 
^HBO ITepa ToMOBa, Aa je to 6uJlt^ H>eroBa Tajua HapcA^a; hjih 
HMa y HapOAy m Bepcuja, KOJa ce caaMce c namoM npeTnocTaBicoM. 
Obo npoTHBypjeqHJe Haj6c*i>e noTBp^yje mhctcphoshoct Aora^aja, 

SHa^aJHo je, Aa y BjiaAH^HHoj npenncuH c AjiH-nanioM neMa 
HHKaKBora cnoMCHa o obom Aoni^ajy, Ma Aa ce Ta openacKa OAMa 
:khbo HacTaB.;bji h to Ao6pnjeM yonjexoM, Kao mro hcMO bhaJcth. 
TaKo HaM ce oiict caMa hcth^c npcA ohh ona »caji6a BjiaAn^HHa 
na %apuej)adcKy uojiumuKt/, Kojoj Huje 6ho no bojbh i^pnoropcKo- 
xepi;eroBaHKH cnopa3yM, hjto ce y ^y6poBHPKy nocTiirao. Ta 
HaparpaAeKa nojiHTHKa Mopajia je HMaTH y caMoj Xepi;eroBHHH 
opy^a, Aa ce Ty HcTlojbu; h Kao TaKBH Mopajni cy ce oMaTpaTH 
OHM JbyAH, OA KoJHJex je sasHpao AjiH-nanja, h kojh cy cTajiH y3 
XacaH*6era Pecyji6eroBHha, iteroBa npoTHBHHKa. Pecyji6ei"0BHfe ce 
XHTpo HSMaKao norH6HJH, ajiH, no cnoj npHJiHUH, H3ry6ifo je hh- 
cjiona, a na CBaKu na^HH ao6ho onoMeHy, Koja ra je cBJeTOBa*ia, 
Aa ce He npoTHBM AjiH-naniH, Kao hjto y CTBapH h ne asjiasn Bek 
— 6ap jaBHo — na iio8opHHijjy. 

XV ^pyrHJeM ce nyTeM He motkc npoApajeTH y OBy TajaecTBeHocT. 
K OBOM HameM n6Kyuiajy, HacTaBjtaMo usjiaraHiCM HCTopHJcKHJex , 
(J)aKaTa, Koja joni 6oj!be noTKpeiiJbyjy Hamy npeTnocTaBKy o Aora- 
^ajy Ha BaniMHoj boau- HoniTO cy ce AwiH-naraa h IleTap II 



127 

npHJaTCJbCKH pasHinjiH ca TpaKOBa, r^e cy Ayro boahjih iipero- 

Bope npeKo CBojnjex noBJcpeHHKa — IIaMyqHHa ecjih, ^a cy Ty 

CTajiH ;^Ba MJecei^a — ner^ge KOHU[eM cenTeM6pa, y KoTopy ce 

cacTajy h>iixobh nyHOMohHJmH: OcMan-ara 3BopHH^aHHH u ^hmu- 

TpHJe MtfjiaKOBHfe, KoJH 28 OKTo6pa noTnHcyjy cjbeAehii TpaKTaT : 

„1. ^a rpaxoBjbaHH Aajy i^apcKe xapa^e a HHKaKBe Apyi'6 A^i^HJe 

HH nopesa. TaKo^ep c TypcKe seirjbe, Kojy rpaxoBjbaHH Ap^e, ^a 

Aajy araMa OHaKo kuko hm je sesHp npHJe saBesao; a oa CBiijex 

seHajba, Koje caA rpaxoB^aHH nMajy, ujiia Roje 6ii yHaiipHJeA 

KynHjiH OA TypaKa Aa ne Aajy HnuiTa. — 2. ^a BOJBOAa JaKOB 

^aKOBHh, KojeMy bojboactbo ocTaje y KyfeH HacjbeACTBeeo, h 

ocTajiH rpaxoBjbaHH cBaKe roA^ne 8aHmTy oa Beonpa xepi^ero- 

Ba^Kora no jeAHora TypqHHa, icora ohh xolie, Aa ce Kyne h 

ABAy i^apcKH xapa<iH. H noAXBa)ia ce BesHp xepi(eroBa^iCH Bjia- 

AHKH i^pHoropcKOM, Aa rpaxoBji>aHHMa iiHKaKBe HaiiacTH hh 

3yjiyMa oa TypaKa nehe 6hth, hhth he hm ce HMmTa Apyro 

TpaacHTH, ocHM lUTo jc Topjc crioMeHyTo. A B^iaAHKa i^pHorop- 

CKH noAXBaha ce Be8Hpy xepi;eroBaHKOMe Aa rpaxoBji>aHH aehe 

cjjeTH Aa He ncnyH»ajy 0By Haj)eA6y. — 3. ^a ce y rpaxoBy, 

I Ha MJecTy HasBanoM XyMan yHHmTH Kyjia, Koja je Befe yHHniTeHa, 

na OA caAa yHanprijeA, Aa hc Mory hh Typi;H hh ^pHo^op^H 

Hunira rpaAHTH y rpaxoBy. — 4. ^a ce 6aH>aHH c,;io6oaho spare 

ceaRH Ha cBojy KyHy h 8eMjby h Aa ApaRH cjio6oaho cbc oho, mro 

cy H npHJe ApsRajin, a BesHp xepij[eroBa^RH Aaje CBaROM oa h>hx 

iHCTy Bo»cjy BJepy h onponiTeH>e sa CBe hito je ao caAa 6hjio h 

noTBp^yje BacHJba BafeoBHha h PaAa Bo«coBa oncT sa H>HxoBe 

KHesoBe. TaKo^ep o6efeaje ce sesnp xepi^eroBa^RH, Aa fee y Bau^aHe 

inHjbaTH cBoje iiaMCTne h Ao6pe J!byAe, rojh he RynHTH o6HHHe 

^BesHpcRe Aai^HJe. — 5. BesHp xepi;croBaHKH o6ehao ce njiaTHTH 

BwiaAHRH i^pHoi'opcROMe sa TpomKose, Roje je osaj yHHHHo y Fpa- 

xoBy Ha XyMan, 8^ Koje TponiKOBC oa BcsHpena noc^iaHHKa OcMaH- 

are SaopHHHaHHHa h npcAaHH cy hobi^h y pyRe fe. r. 6oROROTop- 

CKOM 0Rpy»cH0M RaneTaHy r. raBpH,iy HBa^Hfey, a Aa hx oaaj 

ijpeAa y pyRe BjiaA«^HHOM ceRpeTapy MHaaROBHfey. — G. 3a 

ycRORe ocTaBHCMO, Aa CToje OHaRo RaRo BjiaAHRa npHoropcRH h 

TiesHp xepneroBa'iRH nocjse yqHHe sa h>hx na^HH'*. (^. A.) Osaj 

TpaRTRT je y^HH>eH y iipHcycTBy noMeHyTor Him^niia, y A^a 

npHMJepRa, a na H>HMa cy noTnncH noMeHyTHJex nyHOMokHHRa, 

ca H,HxoBHJeM nenaTHMa. *^) 

» 10) y ncTO Ao6a hcth nocjiaHni^H noTnnca^H cy h ccbeflfihn yroBop oaho- 

cHo norpaHHHBe no.iHKHJe: „1. Ha rpaHHuu Mel)y Xepi;eroBHBOM h I^pHOM 
TopoM, AfiL ce c jeAHe m c Apyre cTpaae mcthv nan^^pu, A* ^yBajy oa pi^aeii- 



128 

OBnjeM ce vroBopoM tsko pjemaBa rpaxoBCKo nuTaite, o kom 
ce TOJIHKO paAB^'io nocjiHJc Ay6poBanKor cacTaHKa, h Koje ce HMajio 
pjemHTH na ApyroM cacTanKj i^pHoropcKor h xepr;eroBaHKor rocno- 
;^apa, na no;a; OcTporoM. HcTHHa je, sjia^Hica pyinH CBojy TBp^aBy 
Ha rpaxoBy, ajin tck hoiiito je o6e86jeAHo nojiy8aBHCHocT TpaKOBa, 
BaA KoJHJeM ocTaje tck BpxoBHa BjiacT cyjiTaHOBa, a npnanaje ce 
HnaK saniTHTa BJiaAHHUHa naA tom noKpaJHHOM, sa Kojy ce tojihko 
6opHjio H nepoM h opy»cjeM. H,pna Popa na CBaKw Ha^HH, pjemeH.eM 
OBora nHTaH>a, 6njia je y AoC)HTKy, jep je BCJiHKa cpncKa Miicao 
BjiaAn^HHa, ripBBJia^eH»a OKOjiHHJex n^cMena, no6je;^WJla oBHJeM 
— Ma Ka KO (>H0 cKpoMan — do^ctkom CBor ocTBapaBanba. 

Hb oBora yroBO])a bb^h ce, Aa cy h 6aH)aHB 6bjih npHCTajiH 
y8 rpaxoBo, Te h aKo ne Ao6HBajy npaBa HCTa, AjiH-naina ce 
o6Be8yje BjiaABU«, Aa fce hm ranjbaTH oBoje naMCTne h Ao6pe 
ji>yAe no nesHpcKe A«^wje; a obc hm npaniTa, raTo je 6hjio ; Aaje 
HM cjio6oAy, A« ce noBpaTe na CBOJe Kyiie h seM^e, h noTBp^yje 
HM npe^amibe KHesoBO ; ^hm oc npHsnaje BjiaAHUH samrHTa h hua 
BaH>aHHMa. 

CaMo je ocTajio jom Hepjemeno ycK0HK0 nHTaif>e, Koje ce 
ocTaBJba y hctom nojioMeajy, a^k aa ycKOKe y^HHe na^HH B^iaAHKa 
H AjiH-nama; ajin noniTo je ocTaBJbeH statu8(fcyio, Ty je TRKO^ep 
AjiH-nama upHSHao BjinAHi^H npaBo BHme i[rro aaniTHTe hra 
ycKoi;HMa, Koje je BJiaAHKa tOcIhko unjenHo, h'kojh cy y CTBapn 
6hjih noAHrjin bob}'^ TB])^aBy i;pHoropcKy y ^po6H,aKy. 

IIoniTO je onaj vroBop 6ho noTnHcan y KoTopy, BjiaAHKa 
nnme 5 HOBeM6pa AjiH-namn, npenopyHyjyfeH My HeKC rpaxoB- 
jbane h BaH>niie, kojh fee aoIih k H>eMy; na HacTaBjba: „Cbc je 
ocTa;;io Ha jiHJeiiH koh^t, pasMa oko ncTBpTHHe rpaxoBCKe, Kojy ch 
MH TH y THoje nucMO ynHCiio, u ja caM hm peKa, a<i ^e hm 6hth, 
^ KaKo CH ynMca". y yroBopy je yTBp^eHo, Aa rptixoBji>anH Aajy 
araMa „ohuko KaKo hm je Beanp npnje aaBesao". H BjiaAHKa ce 
caAa nosHBjbe Ha hhcmo BesnpoBO, y kom je Ta neTspTHHa Hasna- 

jex .IjJAB, Kojii 6h npecKaKa.in Kpn jvhii ii noHofeH TaMO ii aMO, u k&a yxBaTe 
jjneaca, h.ih 3.ioqHBua, a* ra MMajy npeAaTU onoj B.iacTH, oji KOJe oh sasHOH, 
Aft ra ona KacTHra. — 2. ^a HCMa HHKaKaB npnoropau npe.iaaiiTH y Xepue- 
roBiiHy 6e3 nacanopTa, hhth xepueroBiin y Hfviy TQpy 6e3 jota-TecKepe. — 
ii. JbyAn, KOJH Ao6po MHc^ie h pa^e o6irjHO ne nyTyjy Hofey no ropana 
norpaHMHHHMa, 3a to naHAyp", koju HyBajy rpaHnuy, aKo ce aofoah, Aa Ha^y 
Kora Boky, na neMa nacanopTa h.ih jo;i-TecKepe, hcku ra yxBaTe, ii npeAaAy 
ifceroBoj B^acTH o^ Koje on saBurn. — 4. Oa ca^ yHanpnjeA kea koJh 6jery- 
flau c jcAHe crpane na Apyry nočjeree, fl,a ra HCMa npuMHTH hmth 6paHHTU <; 
ona cTpana, y Kojy je no6jerao". Ose OApcAfie Ba»ce na rpaHHi^H oa Bpx KoMa 
KyHKora ao ^para»i>a. 



129 

nena, iioniTO HHJe dnjia y crmom yroBopy nasHa^ena; h Aaje My 
na 8HaH,e, ah hm je oh peKao, Aa ^e hm Chth, KaKO je sesHp cum 
OApeAHO. Ila Aa*^e HacTaBjba: „^pyro sa vcKOKe, ja caM hm Kasa 
Aii cjcAe c MHpoM OA CBaKora ii ah Ap^ce oho AOKjien cy Apa^aJiH ; 
aKO je Te6H oBo no bojlh, Ao6po; akojih HHJe, a oho hein TaMo k 
npojbehy nocjiarn jeAHora ^OBJena, a ja hy jeAHora Mojera Aa hm 
VHHHC HmHH Ha ifcHXOBy rpaHHny". [J[, A\ Hcth a«h nHrae 
BOJBOAH JaKOBy H rjiaBftpHMa rpaxoBCKiijeM h CaH^ancKHJeM o yroBopy 
KOTopcKOM : ^ JaKOB je CBy HaroA6y Hyo Ki\;i, caM ce c OcMan-aroM 
nora^a, h npeKO Te HaroA6e ne CMHJe bh hhko HHiuTa oa Mene h 
OA AjiH-name; h cbo iiJHjteM obo hhcmo Beanpouo, a^^ no^eTo c 
OBMM K PH3BaH-6ery y Tpc'6HH>e, a c PH3BaH-6eroM k AjiH-nauiH. 
Hi'Ka noi^e PaAe h BacHjt, h c ibHMa nemecT rpaxoBjbaHa h 
f)aibaHa, Aa bh iiaina CBaKH jiHJena HaHHii y4HHH, h uitofoa 
•.T>eniue SHaTe, na TOMe Kpajy ce BjiaAare". (^. A.) Tpehe je hhcmo 
HCTH AftH iiHcao AvH-PH3BaH-6ery y Tpe6HHjy o oBHJeM 6aH>aHHMa 
u rpaxoBjbaHHMa ? „Ja caM HapeAwo, a^ no^y k tcCh y Tpednae, 
iia c T060M K Be3Hpy y MocTap, a^ hm Aa CBaKH jinjeiiH na^HH 
uo namcM tjeoeopu, ho u mu uopadUj moj dpaeu cimoeue, da um jiujeuo 
(jffde, HCKa ce sna c kum cy 6a.iii^, (^. A.) Us oBa Tpn nHCMa bhah 
ce, Aa je B.iaAHKa OAMa iipHCTynH0 k H3Bpiueiby ^icTBpTe Ta^Ke 
yroBopa o 6aHiaHHMa, KoJHJeMa je Aan-uaiua HMao on|)ocTHTU cbc 
lUTo je 6hjio h noTBpAHTH KHcsoBe BacH^a h PaAn, na je y8 tt>Hx 
iioc^iao nernecT 6aFbaHa h rpaxoBjbHHa y sna« Aa npHCTajy Ha 
i:oTopc-icM yroBop. Ho npcMAa m3 0BHJex iiHcaMa A^iue BJiaAmHHO 
noHjepcHiC npcMa AjiH-namn, iinaic ouo nocjiaHCTBo npenopyHa 
cHHy BCSHpoBOM y Tpe6HEty, Aa ob c ibHMa iio^e y Mocrap, ah 
HM jiHJeiio 6yAe, neica ce sna c khm cy Chjih, ocjioBjbaBajyhH ra: 
^Moj Aparn cHHOBue!" K.iAa iipoMHCjiHMo, iuto je 6mjio nj)HJe A^a 
Mjicena noA OcTporoM h na BaiUHHoj boah, rAJe je 6ho h jcAaa 
ciiM Avin-iiaiiMiii, a no neKHJOMa h ca_M Xaij[n-PH3BaH-6er; KaAa ce 
cje-TiiMo, KaKo je t[K'6hh>ckh MvcejiiiM XacaH-6er Pecyji6eroBHK 
VMaicaf) H3 HHKiuHiia; na caAJJ, k.«a y Tj)e6Hiby MJecTO OBora 
('M.iiK)r xepneronna naoAHMo cnna A.TH-naiuHua, kom BjiaAHKa TaKO 
•M'oasFio riMuie h TOjiMKnjeM noBJepeHiCM npeAaje rjiaBaj.e 6aH>CKe, 
Aa Hx npHBeAe B('3Hpy, mh ce y namoj ropH>oj npcTnocTaBi^H joni 
HMiue yTB[)^yjeMo. 

<I^aKT je Heciiopan, Aa ce obhjcm yroBopoM yTBpAH»io npnja- 

|T(\7>cTBo H3Mel)y BCBHpa H BdaAHKe, H Aa je HCTHJeM yroBopoM 6ho 

upiisuar yTHnaj ca U,eTMHba na norpann^ina xepneroBa^Ka njieMCRa. 

|0a Koje je BaMCHOcTH 6hjio obo iipnjaTe^TjCTao sa U,pHy Fopy, mh 

feeMo TCK caAa ehaJcth. 

9 



I 



130 

XVI. KaA je y cenTeM6py IleTap II 6110 c bojckom na rpaxoBy, , 
Kao uiTO CMO BH^gejiH, OcM aH-n ama CKoiijaK, Besnp CKa^apcra, 
HSHeaaAa eana^a Ha JleceBji,\)y HTBpai£nHy ca 50 - 60 opy»aiHHJex j 
jia^a TonoBHMa, h 3ay8HM.^e hx. OcrpB BpaiBHHa hh^c hs Cica-j 
AapcKor jesepa H8Me^y ymka Phjck? I],pHojeBHka h pajeKo Mopa^e. 
Oa aana^a k HCTOKy npyaca ce ao ABa KHjioMCTpa, a y innpHHy o^i 
cjesepa k jyry ^o je^an KnjioMCTap h no, y o6jinKy Asa Kane- 
HHTa iiHpaMHAajiHa 6pAai BHcoKa ao cto Merapa. Ha H>eMy 
je npBH seTCKH enucKon HjiapHJe orpa^HO MaaacTHp cb. HoKOJie, 
KOJH cy HeMaH>RiiB, no\[HifcyhH oa Cb. CaBe, sejiHKHJeM AaposHMa 
H noBji. CTimaMa Ha BejiHKy SHaMeHHTocT noAHr^H. npHMJepy Heiia- 
H>H}ia cjiHJeAH.«H cy Bajininhii, na IIpnojeBahn. IIIto BHme, h 
BeviHKH Amhp CyjiTaH MyxaMeA y8HMji>e noA CBojy oco6HTy saniTuij 
BpaH^BHCRM ManacTHp, Aa hhko, hh nama, hh caH]jLaR-6er, hh 
KaAHJa He CMHJe obomc MaHacTHpy hjih H>eroBHJeM Kajiy^epHMa mro 
y8eTH, HjiH 8yjiyM, hjih KaKBy AocaAy y^i!HHTH. 3a BpajeMe ^pHO• 
jeBHha, y H>eMy je BeTCKa MHTponojiHJa, npeneceHa hb KpaJHHe, 
HMajia CBOJy cTOjiHny, AOKJie je HBaH Ber Huje npeHHO ea 
Il^eTHHie. OraAa je y MaHacTHpy mchbho no kojh Kajiy^ep, a Kaieo jej 
ocTpB KaMeHHT, Ha H>eMy je Cmjio caMo jeAHo utajio cupoMamno ceoi;e, 
Koje H Aanac BehHHOM pnda&eM sechbh. TaKo HHJe hmhjio mro ;u 
npHB.ia'm Ha BpaH>HHy noxjieny TypcKy, Kao hito cy npiiB«iaiHje 
na H>y ycnoMeHe h8 npomjiocTH mhco xpHnifeaHCKy h cpncKjr. 
Typi;H HHJeey kmojih pamTa Ha BpaH>HHy AO^iasiiTH, hhth m)Ho- j 
ropi\HMa Ha nyT cTaTH, aok ce y Bpan^HHCKOM MaHacTHpy Bory 
MOJie. TaKo je caMa npnpoAa OBora ocTpBa y^HHnwia ra HeyTpajHH 
jeM seMJbHuiTeM H8Me^y TypcKe h I^pne Pope. ^o BpaH>HHe opeiia. 
BHpy, Kao Aa n.iyTa JleceHApa. To je jeAHa rojieMa xpHAHHa, cl 
Koje ce Moace 6paHHTH npHCTyn c jesepa na BpaH>HHy h y I^pHO-j 
jeBHfea PHJeKy, u uithtmtm cjio6oahh cao6pa^aj h8 pajese h» | 
cKaAapcKo jeaepo. To je IleTap II Ao6po yBHAHO, h aa Ty cBpxy | 
orpaAiio je na €.IeceHApy Kyjiy, h y H>oj cTaBHO CTpaacy, Aa 6ah b* 
Toj eaacHoj Ta^i^H npoTHBy jbyTe Ap6aHHJe. Aan je to asasBaiO 
HanaAHJ OcMaH-nauiHH na OBa A^a ocTpBa, penHMO, ao ^aA HeyTpajffl8. 
TaAa je y KyjiH 611J10 25 Apyra, kojh cy ce xpa6po 6paHi] jih ; an 
y8ajiyA, KaA hm HHJe Morjia Aoku noMofe uo boar- HenpHJaTeA j« 
yciiHO, Aa ce HCKpij;a na eIeceHApy, tc rBOBAeHHJCM hycKHJaMa upo6Bje 
8HA Ha KyjiH, na yHyTpa CTaAe 6ai;aTH 6yM6e. TaKO oa X|)a6pe 
nocaAe 7 ocTaiue MpTBii, a 18 j)aH>eniijex 8apo6e. IIoniTO je naJia 
•ZTeccHAi^a h BpaHjHHa je roTOBa Cnjia. BpamHHaniH npBH jija 
jvHauKH cy ce CpaHHviH, njiu nouiTo je eIeceHAl)a na.;ia, Hohy H»j 
CBoJHJeM pH6a2)CKHJeM naMi^HMa yMaKHy Kpos HenpHJaTejbCKy $*>•] 



'j 



I 



131 

THjby Ha i^pHoropcKH 6pHJer. CjjTpa a^h nenpHJaTejb jiaryMa 

cjiaBHB MaeacTHp Cb. HiaKOJie us ocHOBa, a^ My Tpara Hiije ocTajio, 

u sanajiH oho ceoi^e oa 30 — 40 CHpoMamKHJex KykHi;a. y tomc 

:u\Ay BpaifcHHe h tleceH^pe ocTajio je MpTBHJex, paH>eHHJex h sapo- 

6jBeHHJex i^pHoropai^a jifl 60 Apyra, a TypaKa TpH nyT Bnme. 

K'AA je 'iyo BjiaAHKa Ha rpaxoBy, mTO ce 86HBa na hctohhoj 

i'{)aHHi;ii, TBK ce cnopa8yMHO c AjiM-nanioM, oh noxHTa, kja cy 

Beh ćmjivi nojiefeejiH i^pMHHnaHH, a» 6paHe CBoje oraHniTe. Me^a- 

^KOBHh npHHOBHJeAa: „BjiaAHKa ne HMame hhth 6poAa hhth HKaRsa 

, Bo^eHa npeBosa, ^a CBojy BojeKy npesese, Te a^ na jypHni npeoTMe 

ocTpoBe, Ha KoJBMa ey ce Typi^H Befe 6hjib jtbpa^jiih h HCTe okh- 

THjiH jiy6ap;i,aMa. BjiaAHKa ce 8aycTaBH ca cbojom bojckom na 

TaaKOM PTy; a ca Me|e|era ra^ame majioM jiy6apA0M Kyviy na 

cleccHApa, ajie jcaho hito je ćvijisl Majia jiy6apAa? a Apyro mTO 

je oABek yAaJbeHa 6HJia, HHJe ce Morjio HnniTa y^HHHTH. H Ty y 

Mavio niTo HHJe norHHyo B^Tia^HKa; pacTOM bhcok y npBCHOM 

kHHTepi;y, yoHe ra TypnH na Ayp6HH, Te 0KpeHy jiy6apAy ynpaBO 

Ha BjiaA«Ky. y TpeHyTKy, y kom npHOTynH je^an ii^pMHHiaHHH 

HjiaAHi^ii, H caMo niTo My njia^HKa npyacH pyKy, ^oJieTH apno h8 

jiy(japAe, tc iioro^H upiiHH^aHHHa y Bpx rjiase h Ty My ce npo- 

viHJe MosaK. Ha to noBH'3y rjiaBapH BJia^Hi^H: Muuu ce amojien, 

fCf/MUMO me BoeoM, e ^eiu uoeuujftau! — a B^ia^HKa H>HMa: Ja ce ne 

, MUHCM, da^aeoJby: nuje nu mchu nuvima mujiuju ^Kusom neeo eaMa! 

— BjiaAUKa je 6ho y 0BeMy npaBn i^pnoropai; h hhjc Mapno ^a 

ce 3aKJiaH>a h ^a 6yAe Me^y Ma KOJHMa, Hero Me^y npBHJcMa, Rano 

niTO je to oa Bas^a 6hjio y KyiiH IleTpoBHk-Ifceronia. He MoraBmH 

BjiaAHKa OTCTH ocTpoBa, noBpaTH ce ca bojckom na D,eTHH>e." 

' ^ZtocTaBjbajyfeH to rarHky, BjiaAHKa OBaKo hhcmo (oa 24 oKTo6pa) 

^8aBpmyje: „Typi;H joni CTOJe okojio BpamHHe; na «Z[eceHApH fee 

6hth okojio 4.500 BoJHHKa; HMajy tohobc h Ty rpa^e T3pi^aBy, 

j Mh HCMaMo (|)jioTHJbe c ToaoBHMa ; a no cyxy ne MoaceMo hx na- 

I naHyTH ; ho kojihko y8MoaceMo h KaKO y3MoaceMO, dopakcMO oe c 

.H,HMa, AOK ne ocTaBe obh ocTpoBHHfe, aKO je h MajiH, ho koJh 8a 

Hac hhhh BejiHKH ry6HTaK." 3a thjcm ohct 19 H0BeM6pa H8BJe- 

iiifeaBa Farafea: „Csa cpcACTBa, y'MOJoj BjiacTH CTojefea, ja caM 

yiiOTpe6jbaBao h ynoTpe6jbaBaM, KaKO 6h Taj ocTpoB oneT ocbojho 

; OA TypaKa, ho npasHaTH MopaM, Aa 8a caAa HHKaKBe npHJHKe 

^ TOMe HHJe, jep Typi;H aobcSvIh cy 15 TonoBHMa CHadAJeseHH 6po- 

I AOBa H npcKo 40 npeB03HH jia^a, na c npBHMa CByA yHaoKoao 

/^yBajy h gpane oa HanaACHHJa Hamnx, a ApyrHMa npoMJeH>yjy h 

noTKpenjiiyjy CBojy BOJcKy na H>eMy. HcTHHa, h mh cmo HanepHjm 

ABa Tona, Te TyHeMo yKpjenjLeHHJa, KOJa cy TypnH na noMeHyTOM 

\ — 



r 



132 

0CTpBy ynHHHjiH, ho 6yAyl^H ^a cy namn toiiohh CTapH ii p^ann 
H K TOMe H spna ne nMajyfcH Aocra, na h ihto hx je, HHJecy oa 
KiijiH6pa, sa TO h He MoaccMO UMaTH acojbenora ycnjexa ; ajiH iipH 
CBCM TOM 6ape&i y8HeMHpyjeMo HenpnjaTejba. na h uiTCTe My no ^ 
HemTo HHHHMO. ^a mh cpehoM HMamo hckojihko dpoAnha c touo- 
BHMa, Typmi 6h OAftBHa ^hcthjih c t^eccHApe; njin 6npeM a^ naina 
cKai^apcKH Ty B0JCKy Ba cboj TpomaK boah, h thko (jh e^eceiiApn 
AO caAA Ham 6uo ; o6a^& euduM, da je mo uocao ce(^ cajne uapme. 
Thm ce BajnocjiHJe buai^, Aa je to ynpaBo H>eH nocao, niTO cy m 
caMH aji6aHe8ii npeKo naraer cepAapa pHJe^Kora h bojboag uckjihh- ^ 
CKora, KaA cy ee obh c H>nMa na pasroBop cacTajiH, hhhhjih hm 
od cmpaue uoptoe npeA-^oHceHHJa h o6e)iaH>a, mTo MHciHTe Kaicna ! 
/(a Ke nopma mchu onoKea ucma upaea u ojUAUUuja damu, icojuMn je 
ona needa (fuetueea cpacKoea Kfhaaa Mujioma uodoćpujia, Ho to cy 
iipeA^oa:eH>a h o6e)iaH>a 8aBapaBajyka, Koja cy Ka^pa oncjcHHTH ^ 
caMo oHora, kojh cbojcj concTBeHoj nojisn h yroAHOCTH oniiiTC 
djiaro acpTByje, ajiH HRRaA onora, kojh y cpek« cBora HapoAa 
Tpfl»cH H Bajiasii CBojy concTBeay cpehy." FarHk je TaKoi^ep 
cxBahao BejiHKy BaacHocT t^ecenApe* b nHrayhH o obomc Aora^ajy 
rpo^y MeAeMy, hoboms pycKOMe nocjiaHHKy y BeHy, naaHBjbe OBaj 
ocTpB iubyHeM OA BpaTa I^pae Tope, Kao uito je y hcthbh h 
6ho, ajiH rarak je MBCjino, Aa je c .^eceHApoM I^piia Popa H3ry- 
6iiJia H pb6ojiob yKJi>eBa, jeAan oa HaJBa»CHHJex nsBopa cuora 
6aarocTaH>a; na hito BjiaAHKa oAroBapa: b aKo cy TypnM baBjia- 
AajiB »leceHApoM, h bko ey Ty Aosejia CBOJy (|)jiOTHJby, Aa HnaK 
ne CMHJy HHKyA Aajte hh Hoca noKasaTH; a ihto ce thhc ])h6o- 
•aoBa, — ne Mory My TaKo^ep HHmTa HayAHTH, jep (*e oh ne 
HaxoAH y OTBopeaoM je8epy, nero y pHJei;H, y Kojy TypnH ne ^ 
CMHJy yji>ecTH;, ajiH oh hcto ne ry6H BpeMeHa, nero ni)eKo 
HCTora Faraka cTyna y nperoBope ca Abtobom IIIojieTiikeM, 
npoTOM y rpy5Ky, paAH rpa]^eH>a 6poAOBJba, KoJHJeM 6h Morao 
H8ry6jbeHe ocTpae oneT 8aAo6HTH ; na cepineKroM A^i^^'^^pa 
Kpeke nyT Bena, Aa TpaMca A^njioMaTCKe noMokii y obom nHTHH>y. 
Ajih He HanyniTa mhcho o 6poAOBjty, iicro na tom nyTy cBpke na 
Kop^yjiy H Ty naJBMJbe mecT A^ijCTopa, ochm oBHJex, kojh cy ca 
UIojieTHkeM bb rpy7Ka HMa»iH Aok« y HpHy roj)y. Ho iio cboj 
npajiHi^H, CTajia je Ba nyTy H8BpiueH>y Te mhc»ih aycTj)HJcKa r.Jia,aa, 
H BjiaABi^H BHJe npeocTHBajio, nero Aa ce TpyAH^ AW"-^<^MaTCKHJeM 
nyTeM Aa yKjioHH TypKe ca ocTpBa. ^ 

y BeHy je BjiaABKa Bamao uoBor pycKor nocjianuKa rpo4)a 
MeAGMa, KoJH je Bek, BaMJeBHsmH TaTKra^esa, nncao BJiaAni^n y 
jyHy 1842, yBJepaBajykH ra, Aa ke BacTojaTH, Aa ^^A^ y cb^koj 



133 

npHjiHt;« KopHCTaH H^eMy h iberoBOM HapoAy, thjcm nHnie, ihto he 
TUKO RcnyH>HuaTH uojby CBor MOHapxa, upnoropcKor BejmKor 
uoKpoBHTeJLa. {JI. A.) H o^HCTa y obo] Myi;H »jia^H^nHoj, rpo^) 
Me^cM iioicasao ce BJepHHJeM TyMaHeM B,iiaAiinHHHJeM y neTporpaAy. 
Ppa(j[> HecejiiKJA^ yiipaBJba ])ycKOMe iic)CJiaHHKy THTOBy y 
I^apHrpaAy Bpjio «a5Kny HOTy o oboj cTBapH. B^ia^MKa je npHO- 
ropcKn Aoinao y Bea, Aa Tpa»cw noMoiiH npoTMB TypcKe ORyna£(HJe 
JB}>aH>Hne h tJeccHApc. PycKa BJia^a canjcTOBajia je B^iaAHKy, ^a 
oAycTaHe oa ynoT|)euc o'^y3KJa, h iioHyAH*ia My je HHTepBeHi^iijy 
y I ^ilpH^p%z^y. Mu umumo ocođumn unmepec y cyd(fuHU IJpTie Tope 
u MH ce uadaMOf da ^e ct/.iman yea>Kuma y3poKe, koju hum HaMi:Ky 
ooo 8ay8ujiaf6e. Mh xohcMo, ^a m>Hor()j}HM y3KHBajy y ihHXOĐfijeM 
rop^iMa KopHCTH H»HxoBor uOvioMcaja 11 aa to iiaM je Ha cpi;y, ^a 
yKjiaiba3J0 y8poice cyKo6a ca ibitxouMJi'M cycjeAHMa. 1 ^pHoropi;ii, 
CjioKHpaBH y H>HxoBHJeM ropama, Tpiie ocKyAMi^y HaJHyH€BHJex 
cpeACTaBa sa :KHBji>eH>e, h sa to cy iipHuy^i5HH, a» opywjeM y 
pyi^H Ha6aBjbajy Ta cpcACTBa. OKyiiai;HJa ocrpaa cii|)e4aBa hm 
pii6ovioa y je8epy, m saTo je a:icoj!yTHo oa XMTHe uoTpcCi*, a^hm 
ce TH ocTpBH noBpaTe, Kao ycji()B HiHxoBor MCiiBOTa. Ako riopTa 
Ha OBO npHCTane, yKjioHMhe yapoK Tpajiie 6oi)(1e, Kojy iipeAynpe- 
AHTH, HMavia 6h 6hth Ty])CKoj npim 6pMra. 3a to iiosMB.i.e TaTOBa, 
Aa ce 8ay8Me, a^ Typ(?Ka ocTaitn ocrpac. BjiaAMKa je o6ycTaBHO 
CBaicy HenpMJaTejbCKy AeMOHCTpannjy, iioiiyuiTajyhH uaiuHJeM caB- 
jeTHMa. Mh noAHMceMO rjiac y KopHCT jcAHe h Apyre crpane, h 
HCK|>eH0 6hcmo ce paA^>uajiH. icaA 6hcmo ycnjtvin na obom iiyTy 
cnopa8yMa. Caoniumumc nopmu oe.niKy oa-iKnocm, lumo iheeoeo ee- 
jfimaucmeo nojia^e na ycujex eame npccmaoKe. Mu iiMaMo y3poKa 
Aa Ap^HMo, Aa he h aycTpHJcKn wnTepiiyiiHHie a^>6hth anajiorHHHe 
BapeA6e. — Obo je y rjiaBnoMe jesrpa tc no re iierporpaACKor KaCa- 
HCTa. L^pna Popa imje Morjia mccjbcth eiupiMiMiinjer KopaKa oa CBor 
ii0KpoBHT8.T>a, H ibciia HCTopnja HHJe ra joui raKaora 6iiJia sada- 
•^beacHjia. HarjiacMBuiii oco6hth nnTepi'c Pyciije y cyA6HHy Upae 
Pope, H BejiBKy BaHcnocT, iuto i^ap Hnico-ia iiojia^Ke na ycnjex obc 
upecTaBKe CBora iiocjiaHHKa koa n<»pTe. iierporpaACKa KaĆHHCT, Kao 
BHRaA Ao TaAa oTKpHBa 0Hy npiipoAHy Boay, Koja je nocTajajia 
jom GA IleTpa BejiMKora hsmc^V Pycnje ii Upne Pope, hhm Aaje 
nopTH npBy onoMeHy, a I^pnoj Popu np»y A"ii-^oMaTCKy saAOBOJib- 
mTHHy sa H>e8HHy 6e8ycji0BHy nocTojaHy oAauocT i)ycKOMe upecTOjiy. 
To,inKH je 6ho yciijex IleTpa Il-or y iborouoM aay3HMaH>y y obom i 
nHTaH>y! OBaj je ycnjex 6ho y tOvIhko saa^aJHHJM, y kojihko ce 
pycKOM nocjiaHHKy y E^apHrpaAy npnApyMvHo h aycTpHJCKH iiurcp- 
HyBU^HJe. {fl^. A.), 3aTHJeM BJiaAMKa^iuiuie rpo4>y HecejipoAy, Aa cy 



134 

My rpa^) OpjioB h rpa^) Me^eM caonmTHjiH HaJBHme pnjememe Ha 
BberoBy npomH>y, c KojnjeMa je ocTao Bpjio sa^oBOjbaH, Te ocTaejLa 
Ben H Rpehe njT ;^OMa. Ejia^HRa ra yBJepaBa, ^a fee 6hth y MHpy 
c TypnHMa, AOK OHH y8MHpyjy, H Aa neke Aa^Be npeAy8HMaT 
HacHjiHHJex MJepa, Aa noBpaTH ocTpBe, y8AajyliH ce y „ CBeTy pHJe 
o6o»caBaHor MOHapxa: Aa fee ce Typi;H yAajbHTH ca 8ay8eTHJex 
ocTpBa; OBa je pHJen sa Mene cHjiHHJa oa CBera Hamera opy3KJa. 
Ako TypnH HCTaKHy CBojy npeTeH8HJy, Aa- cy obh ocTpBH h>hxobe. 
TO fee Ta MHcao 6hth jiaacHa, Kao mTO je h npeHTesHJa H>HXOBa eal 
CBy HpHy ropy. ^a sac 6ojbe yB\epvtis^ sama CBJeTjiocT, Aa cy( 
OBH ocTpBH 86i]jba Hamu, to r. Ospei^KOBCKu h r. KoBajbeBCRH,: 
KoJH cy no HaJBHmoj bojbh AOJiasHjiH y I],pHy ropy, Mory pefei!, 
KaKO cy OHH caMH OAH^H Ha OBe ocTpBe, r;ije cy ce HajiaBHjie h 
Moje ABHJe KyfeHi;e sa cTpaacy h sa ph6ojiob." (^. A.). H TaKo 
noBJepHBiHH CTBap pycKoj AHnjioBiai^HJH, Koja je 6Hjia y cnopa8yMy! 
ca aycTpHJcKOM, BjiaAHKa ce MHpno spafea na I](eTHH>e, rAJe npHua 
nncMo OA rpa<|)a HecejipoAa, kohi^cm anpnjia, Aa je doahho i;apy 
H>eroBO HHCMo OA 21 4>e6pyapa, kojhjcm je BjiaABKa 6ho caonniTHO, 
Aa fee cj!beAOBaTH caBJeTHMa, niTo cy My Aajrn reHepaji-aAJyTaHT rpa(}) 
OpjiOB H TaJHH caBJeTHHK rpa(J) Mca^m, Bana je nefe noBnaTo, Aa 
je no BOjibH H>eroBora BejiHHaHCTBa y HapHrpaAy Hape^eHO, 
Aa ce ynoTpe6H CTapan^e, Aa ce ckjiohh iiopTa, Aa yAHJbH 
y8poK pasAopa H8Me^y i^paoropcKor HapoAa h narae ckr- 
AapcKor. Ilpsa o6janiH>eH>a nocjiaHHKa TuTona c TypcKHJeM mhhh- 
CTpHMa Befe cy »MajiH 6jiaronpHJaTHH ycnjex sa i;pHoropne. lio 
H»eroBOM HacTojaH>y Hape^eno je CKaAapcKOM namn, Aa nasH Ao6pe 
OAHOce ca i^pHoropitHMa, Aa hm hc ctojh na nyT npoMeTy, oco6hto y i 
pH6ojiOBy Ha CKaAapcKOM je8epy, O nocjbCAHi^aMa Aa^MJex o6janiH>e-< 
H»a c nopTOM BH fecTC HpHMaTH HSBJeuifea upcKO Haraer BHi:(eROHcyjia I 
y ,Zly6poBHHKy. ^aji>e My caouuiTaBa Aa je noAHHO i:tapy h caAp^aj 
BJiaAHHHHC cuoMeHHi^e rpa(J)y MeAeMy, h Aa je i;ap napcAHO, y 
TOKy OBe roAHHe Aa ce nomjbe y HpHy ropy hobh TpancnopT 
acHTa, H Aa ce H>eroB cecTpHfe IJ,yi;a y6poJH y KanAHAaTe sa yjiasaK 
y na»cecKH Kopnyc. (^. A.) 

XVII. y OHeKHBaH>y pjemcH^a OBora nHTaH>a h8 Hapnrpara h 
ycnjexa AHnjioBiaTCKC HjiTepBenuHJe PycHJe h AycTpHJe, BJiaAHKa 
OTsaga npenHCKy ca O^an-namoM. OcMUH-nama CKonjaK poAOM je 
6ho h8 ĆKOtijbSi OA crape SHaMCHHTe cpiiCKC nopoAHi^e. OTai; My 
CyjieJMaH-nama 6ho je cHjia TUKBa, Aa je y npH^y ocTao. } 
Oh je H ^po6H>aKe noxoAHO, h Ty ceAMHH>y o6jecHO, a 24 I 
dnpana Apo6H>aKa y TaocTBo oabco. Ila je naJMjia^er CMHa, \ 
OBora OcMaH-naniy oaceHHO ca.mfeepoM CMaJHJi-are H^eHrafea, Hc 

J 



1S5 

CBoj npHjini^H, ByniaTjiHJnHe h rpaAani^eBHheBC 6yHc, oh je 6ho 
iia CTpaHH napeBoj; HnaK je 6ho y iioA03peH>e nao, tc ra naoAHMO 
y 3aToqeH>y y A^aKa^ie y noAyHaBjby, ao^hm My je «ceHa :khb- 
jcjia y JLujeBuj. IIoiiito cy ce 6hjih ochjihjih CMaja^iara HcBrafe 
H XacaH-Hra Peoyji6eroBHk na Xepi^eroBHHH, h HayMHjiH ^.a yKjiOHe 
c BesupcTBa AjiM-iiaray PHSBaBfieroBnfea, o6paTe ce KH>a8y Mhjio- 
iny 06peB0BHky hbomom, KOJe My o^nece neKii ToMa Jevyij[, Aa ce 
8ay8Me koa cyjiTaua, He 6h jiu ycnHO, Aa Ao^e OcMannama Ckou- 
jaK Ha MJecTo Oro^aHHHa. Majiom hm no hctomp KiburoHOinu OAro- 
Dapa, aji' y hcto Ao6a nHnie h Ajin-naniH, iia nacMO AjiH-namn 
iiHcaHO ynpaBB H>eroBHJcM iipOTHBHMi;HMa, a dbcmo oBHJeMa naMH- 
jeifcCHo ynpaBH AjiH-naniH ^^). TaKo je AjiH-nama Aosnao sa OBaj 
njiaH CBoji]x upoTHBHHKa, H OBU oncT Aa je AjiH-iiaina Taj itHXOB 
iijiaH oTKpHo. Ho MH CMO Bch bhaJcjih, Aa AjiH-iiaina Huje HHiuTa 
Morao OBHJCM CHjiaMa nopeA ce6e; to,ihko niTo hm ce HaMJepa 
usjajiOBHjia, norpeiUKOM MnjionicBa nncapa, hjih jiyKaBCTBOM caMora 
Mnjioma. Ho aico Huje OcMan-naran noiujio sa pyKOM, Aa nocTane 
iiesHpoM Ha XepneroBHHH, eBO ra HaxoABMo BCSHpoM Ha hcto^ihoj 
rpaHHi^H lUpne Pope, y CKaApy, OAaKJie ce orji|fcHO npnjcBtipHnjeM 
ocBOJejbCM BpaH^HHC H t^eccHApe. 

BjiaAHKa AaKjie, noBpaTHBHJH ce hs Be^a Ha IteTHae, HHme 
OcMan-iiamH, Aa HacToJH, Aa ce y8Ap3KH MHp na rpaHn^H, a uito 
ce TH^e ocTpBa, KaKo crapHJH napeAe, oeaKO he h (>hth. OcMaH- 
iiauia My OAroBapa: „To je Te6e h mchc noanaTO, m CBaKOMy je 
iiosHaTo, Aa je seMJba i^apa OrMaHOBHha osa iiito cjcahm ja h th, 
H Aa CMO jeAHora i;apa cjiyre h ja h th . . . nero iiouijbM na 6o3KJy 
jy^'.py CrenaHa IlepKOBa, <ŠHjiHna cepAapa h iioiia JoKa IljiaMCHna, 
jep qyo caM Aa cy obh JbyAH Ha pnje^n tbpah..." (A- ^O' ^ 
ORHJCM ce OTBapa sKHBa H ouiTpa npeuHCKa -.H3Mei>y .CKaApa m 
HeTHiLa. BjiaAHKa niTme OcMan-naniH: „IUto caM Te6e jianiiK 
"""^^^ra^^^i H j^«^M Ulpna Popa c naniajiyKOM cKiiAapcKHJeM y MHpy 
fjHJia, a TH KaKO Hy, Aa Mene AOMa HHJe, npeico MHpa onajiH one 
20 pM6apcKHJex Kyha y BpaH>HHH h naMJecTH oko h>hx jia^e h 
TouoBe i^apcKC, yxBaTH 10 — 16 CTapana h 6orajba na H>y tc hx 
M Aanac MyKaMa My^Hiii." OcMaH-nama OAroBapa: „^a HHJecy 
TBOJH JbyAH Ha BJepy nocjeK^H ApBape noAropn^iico h MHore Apyi'c, 
He 6hx hh ja BojniTHO jiann; ajiH ja h aKO caM bojiotho. hhuit}! 
Ty^e HiijecaM otco ho 8eM,.i>y i;apeBy, c kojom je skhbho jKrCjl^ak, 
a BH 8HaTe Aa je BpaH^una h CajiKOBHHa aaBAa i^apcBa 6Hwia.^ 
(A- A.) y OBOM iiHCMy npHjiOHCHo je HHcap i;eAyji>Hi;y, na KOJoj 

^'} Obo HaM je npimao uoKojiiu BoJBO^a Hobuuu I^epoauk. 



136 

nHine: ,.C MeTaHHJOM iyejiyjeM th CBJaTy ;i,ecHwny, MeheM OBaj 
MajiH 6Hvi>eT, ;3,a ne 3Ha iiaraa, y HCTy. ajiH Mopaiu BJepooaTH, Aa 
TH AoGpa »ccjihm: h HanoMHif^eM th oho, iuto momcc Moja Jly;^a 
uaMCT ocjehii : ;;a aKO jkcjiuiu MHpa HMaTH ne 6h jionie yHHHHo 
TaJHo OA CBaKora jeAHora My;^pa ^oJKa Aa uouijhem h a^ ce c 
naraoM ])a8roBopH." BjiaA^Ka HHJe xtho cjiaTH nocjiaHHKe y CKa- 

\z^ap, Hero je iioaHBao OcMaH-iiaiiiy, ycjbeA if>eroBHJex yBpeA^HBH- 
jex TBpl;C'H>a, aKO sKejiH MHpa, HCKa ocTanH ocTpBe; „nehein jih ce 
MatiH, ja CHaKaico 3aAwjeKaTH HHKora Heky, ho hy ^hhiitu KaKO 
cy MH pcKjiH CTapHJH, a HeKaTH yAOB^ieTBopeHiija oa CjincTaTCJiHe 
TiopTG oTOMancKe." HMa BHine UHcaMa OcMaH-iiamHHHJex, y icoJH- 
jeMa naicocno M.saBnnjbe BjiaAHKy yBpeA«^>HBHJeM HspasHMa, Kao: 
„Ja Te6i* Hc oAnajaM, ja caM h th cjiyre jeAHora ABopa, eeMOJ hh 
TH ce6e OABajaTH, moj Apai'" HJinAHKa;" na oneT y ApyroM nHCMy 
npHJeTH, Aa je Hyo, a^ je BjiaA^Ka pasAHJeJiHO KpeMeibe, — „h ja 
caM ^HuicKe." (^. A.) BjiaAMKJi, ca cBOJe CTpane, y3ApMcaBao ce oa 
cjiHHHor HsasHHaH.a, u un ynopHO TRp^cfte OcMaH-naiuHiio, Aa je 
BpaH>HHa i\apeBa, oh OArormpa oblikom yMJepeHOmhy : „Ja mhcjiiim, 
Te6H je iiosHaTo caAauiibe craiLe jeupoiiCKe iiojiHTHKe; ja caM jcAan 

* HOBJeK Majiii H cy Majio Mohn iipcMa BeviHKHJeMa cHjiaMa, ajiH Aa 
caM BHHiH II MoryhH, ja ce hc 6h npysKao. th snaiii .Tiiijeno, Ha 
y3HMaH>e 3eMaJba, KOJe opirnaA^^ie^e djiHCTaTCJiHoj nopTH." ^s to 
cy rpaHHi^e 6ujie 3aTBopene cBaicoMc npoMe ry h cio6pahjijy ; a na 
I^eTHH>y OMCKHBao ce c nccTpiiJbeibCM pesv^^iTaT pycKO-aycTpHJcice 
HHTepBCHHHJe y Ha[)HrpaAy. .,Ja ce TBpAO y3AaM y iipaRHUv 
M0Jy H Mohny pnje^i, AaTy mh y Be^iy, Aa fee Typi;ii ucnjx?MJc*Ho 
6hth yAaAeuH c HaiuHX ocTpona, caMO mojihm Bauie CMJaTe.i>crBo, 
Aa 6jiaroBojiHTe iiocT.ipaTH ce, mro iipHJe to y ajcjio iipHBCCTH." 
TaKO je nncao lleTap II rpa(j)y MeAeMy 4 Maja; a AajiMaTHH- 
CKH ryBepHep TypcKH iiHuie My 21 Maja, Aa ra je y CTaj£>y hsbh- 
jecTHTH ycAeA AoCHBcnor yiiycTBa c BHUier MJecTa, Aa cy ce 
pacnpaBjbaH^a o ocrpBHMa 3aHCTa saiio^cjia; Aa cy uy5ivHc MJepc y 
TOMC npeAy3eTe, h Aa cy cicaj^apCKOM iiaiuH HSAaTa ynycTBa paAH 
norpaHHHHora MHpa. \J[. A.) B.iaAHKa 3axBaJi>yje ])cHcpa*iy Tyj)- 
CKOM na H3BJemhy; to My je hcto h c pycKe CTpane caoiiuiTCHo; 
„ajiH — HaAOCTaBci>a — ja BHl;y obomc o()jaBjbeHHJy cacBHJCM iipo- 
THBHo iiOBeAeHHJe pe^icHora iianie.'* A rarHhy iiHine 2 jyiia: 
„CyAt5iiH 110 cKaAapcKOM iiauiH, kojh mh iicAaBno nnca, Aa he h 
Bapom Aa rpaAH obc roA^ne na Bpaihiiini, HHKaKBa saiioBHJCA hhjc 
Aonijia H3 I^apnrpaAa, no kojoj 6h y iiokoj ocTasHo upnoropi^e, 
HjiH aKO je H ao6ho, a oho oh HeMaj)!! sa H,y ; oa Tora A»oi'a ejie 
jeAHO jecT." y hcto Ao6a nHine h rpa4^y Hece;ipoAy, Aa uopTa 



137 
HSApA^'Kauii joni nHTaBy paTHy (J)-iOTnjby Ha cKaAapcKOM je3epy, 

^HM T0,.1HK0 mTCTe H HCMIipu AOUpHHOCH Hp"OJ PopH. „CoxpaHH 

Boace, aKo 6m ce upHSiiajio saKouHTujcM to 3ay3efee. To 6h dujia 
BejiHKa paAOCT ;;HBjbnjex BapBapa, iuto uac 0Ki)y»caBajy, a Mene 
H MOMe ij,/ieMeHy y6HJio 6h iiohoc Hai^MonajiHH, no TBp^a je MOJa 
na^a y Mor BejiHKOAyinHor noKpoBiiTejba.''' PycHJa je najiiocjiHJe 
TpasKHjia y IJjapHrpaAy, A^ ce Tj'pi^n yKwi0He ca ocTpaa, čok ce 
pajciuu (fiopMOJiHO u 3aKOHumo mo uumarhe, iuto je l^'arHh caonniTHo 
lijiaAHi^H 8 aBrycTa. {J\, A.) Ajih hh thjcm nj)eAJioroM HHJe ycnjejia; 
IUTO iiaM AOBOJbHO roBopH, Ko.iHKo je noMorao aycTpHJCKn HHTepHyH- 
HHJe pycK0M no3JiciunKy y Hapnrp;ny y obomc nHTaH>y ; Te 
M HexoTHi:;e AOJiasHMo y cyMK>y, ^a jih je 6mjio sa 6ojbe, iuto ce 
M AycTpHJa npHApy5KHjia |)yoKoj HHTepneimHJH y KopiicT I^pne 
Pope; jep Huane ue mojkgmo hojmhth, Kaico je Morao ocTaTH 6e8 
• ycnjexa ouaKO OAJiy^aH npBH KopaK ueTporpaACKor Ka6HHeTa. 

L ^oKjie ce IleTap II TaKo y8Aao y noMoh aycTpo-pycKe 

r AHii^ioMai^HJe, OcMaH-uaiua je aaiioMHifcao paT hobc BpcTe nj)OTHBy 

I Upiie Pope, MHoro_QiiacHMJii oa AOcaA^iuifbei^a. Oh ce jiaTHo iioa- 

MiihiiBaiha; aanoMeo je, pcAOM, najiipMJe kvhc MaMMTM m mhthth. 

^Tm mhtmiu Ky^e, MOJe ^yA^i A'»jeui hm xa.*bMHe cbhthc, Aajem hm 

napa h opy5KJa, Aa Mene h cbojc upasHrejbcruo ne uo3naiy; to ce 

- ue THHH TaJHo uero jaBuo; jejiH to nr^e y cunje r, Ma koa uac Jcct; 

\ Hero CBC TO paAHTe uajiiocjiHJe sa rope CBoje. JX;\. caM tm ja iiHcao aa 

r OBO uito ^hhhiu, tm 6ii peKao: iipHMaM i\aj)eny pajy; neeo paja '^apeea 

t^apif xapau daje a 7ie Mumu ce,^ Taico ce ujinAHKa koi)I!ctho h thjcm 

SviOM, AH A^>Ka5Ke iieaaBHCHocT rcy4a, kojh cy cc 6hjih uohcjiii npM- 

MHi^aTH K Upiioj Fopn 6ani iioa »bcroBOM HaaAOM. ^-) Ha oijpaBAaBaH>a 

r OcMiiH-iiauiiiua BjiaAHKa My OAroKapa: „Th KavKeiu, Aa Kyue SBao 

HHJecH, ucro Aa cy caMH Aonijiii, icarco Ba3A«Hiittja paja napcBa ; a 

ja HCTO Kao H TH suaM ^iHc/ro aa »aiiie nuTi)Mre, Koje ^ihuhtc y 

Ky»iMMa, A^ HX MyTHTe c ocra^injeM uaiunjevi ii.icMeHMMa. . , . uero 

KyHi! cy CJ1060AUH, Kao h ocra.ia naiua ii.ieMCHa, h ja s.i ttiHX ue 

^ '*) B.iaA"Ka je yn))iiBi!o <> Jviia JS42 Ky«ncnjeMa raanapuMa 11 cTapjc- 

uifUinMa II cBUJOMa ivy»iiiMa c^l»eA('^u; ihicmo: „BeoMa bii ce «iyA"M, KVAa rTC 
ce i)e.iH, CBO obo.iiiko BpOMciia niiri;o Biic iiiijc, cuaKO 3.10 h cBaKy Hecpehy 
OA ccoe y»niiiitcTc, jeA«H Apyr«'ra nouncro, pacKejmcTe 11 nojurMiicTC, Te CBa- 
KOJeMy CBOHC A}'inMaHiiiiy c-pue iiaciuAncTC . . . Aa Bac cMiipiiM u Mcl)y BOMa 
cyA " c*iory nocTaBiiM no 3«'iKoiiy BoacjcMy 11 .i>ynK'OMc, ja Bac hc sobcm Aa 
ca TypniiMa paTvjc'ro, 11 ja caM y Mii|)y ca BiUiiiijeM icoMiinijaMa, 11 c kum ja 
cyAHM H>iiMa ne cMiije hiiko nincaKBo 3»io yqiiHHTn, nero xaJTe k Mene, mro 
ce oA^HJaTc oa cBoje Biep(i n oa cboJc opahe, ja hy B.iMa cBaKii .iiijenii nannH 
OA CBUKC cTsapn y4nniiTii, no xliccTc.in bii k mchii c^am a^'^" '^ BiiheTc joiicT, 
aKO Bor a«> " no pyavHiijoj/ (fi^. A.) 



138 






aaeoAnM c BRMa HHKaKne npennpKc, aok Cmcre nx no^ejin yrae- 
TaBRTH HjiH j Haiiia onniTa CTapa npaBa yAapaTH. Hero ca^a ' . 
pa8yMJex, fl^a je ueicojinKO Kyna noxBaTaHO oa Bame peryjiapHe I 
BojcKe ; jep6o cy ohh c.io6oAno TaMo xoahjih, KaKo yMHpHHi;H cl 
norpHHHHHHJeM Typ^HMa. Hero Te mojihm, moj ji^psivn npHJaTejby, 
aKO je TO HCTHHa, Aa cy rioxBaTaHH, nnmH, Hena hx nycTe y 
cjio6oAy, a ja th ce jaMHHM sa h>hx, Aa ohh ne cMHJy, kojihko hh 
ocTajiH i^pHoropi^H HHKaKBa HeMHpa Ha rpaHHi;H ^hhhth .... A . 
niTo MH nHmem sa uasap y BpaH>HHy, jia th oa OHAa MHp Ap3Kwm, ) 
OA KaKo CH HapeAHO, Aa ce oTBopn nasap y H>y, to HMJe HHKaAa | 
6hjio MJecTo OA nasapa na Hehe hh oa caA . • . . Hero mTo to JbyAH i 
HaroBapajy, Aa to nunieni h Aa ce ne MaKHein ca Tora namera 
ocTpoea, OHH ^yAHi kojh cy nenpHJaTejhH CBaicora Ao6pa h Mnpa 
BHyTapH>era h HSBaHjCKora.** Ha to My OcMan-nama OAroBapa, Aa I 
ne sna, Aa cy KyqH noxBaTaHH, nero a^ cy caMH nomjin no^* 
6apjaKe na cjiy3Kr)y i;apeBy; a oahocho nasapa Ha BpaH>HHH, a^ 
ke saTBopHTH nasap ua IIjiaBHHi^H h na Scthi^h, a oTBopHTH na 
BpaH>HHH. na ocTaje i^pnoropuHMa na bojbh, xohe jih Ty A^JiasHTH 
HjiH ne ; na saBpmyje : ^ao caA^ HHJe 6hjio MajcTopa Aa npoKypaje 
sa CBora rocnoAapa HHTepec, ho cy 6hjih ja6aHi^HJe; a ja oaM Kao I 
Aa je Moja Kyha h SHaM cne jiHJeno caM, HHJe nperaa Aa mc ko I 
y^iH." (^. A.) Beh ce bhah, icaKaB je onacHH nenpHJaTcjb TJ^pHe ' 
Pope cjcAHO Ha BcsnpcKoj ctojihi^h y CKaApy, upoTHB Kor ce 
HcTap n Mopao 6o|»hth, h to KaA je nu^eo Aa cyMH>a y. HKaKBy 
KopHCT pycKe HHTepBeni^HJe y HapHrpaAy. „HyjeM Aa nama h 
CKaAapcKH rjiaBaj)« noAaTKC Kyne oa paje h oa TypaKa, h Aa Bor 
sna KaKBe cn^ieTKc M0Tajy, Aa hx noinjby y L|,apHrpaA, Te 6ajarn ) 
Aa THJeM AOKa:Ky, Aa cy BpaaHHa h »leceHApa H>HXOBa concTe- | 
hoct .... Ue dao Boa, da đu .namnu mymH ooij oumme uosnamij 
ucmuny Moejiu y jia^Kuc xajhUHe ođ^iauumu u uoKaaamu uped upouu- 
t^ameAHujeM pjjcicujeM upaeumejbcmeoM^.,.. TaKo niioie BjiaAi^i^a 
rarnliy, y HcMy ce .naAOSHpe Ta cyMH>a H>eroBa. 

BjiaAMKa je cb ^e nasHo, Aa 6yAe hito yMJe{)eHHJH y npennci^H 
ca OcMan-namoM ; a KaAa je no^eo ry6HTH HaAy y noMoh pycKe 
HHTepBeHUHJe, noKyniaBa ApyrHJeM nyreM, Aa pa3opyHca CHJiHoni 
CKonjbaKa. Ha acajiocT, mh HCMaMo npn pyi^H to hhcmo BjiaAH^HHO, 
a.iH HMaMo oAroBop OcMaH-nauiHH na to hhcmo. Kohucm AeL^eM6pa I 
1844 Taj OAroBop iioHHibe: „Ot Mene Mnpn Mapan OcMan Macxap I 

name CKonjbaKa uito mh nHiuem, Aa cmo nTHi^e hs jeAHora ^ 

ntHJesAa h ja SHaM Aa cmo m oa Jcahc KapBH h naum CTapH u ' 
MH, H MCHH je Muoro Aparo Aa 6yAeM0 11 joiu bmhim npnjaTejbM, 
6yAyfen CMO jcAHe Kapnu, h TaKo yHanpHJeA ja caM pćiSH cae 6ojbe 



13& 

B jtenrae. ." {J[. A.) h mujhe My na ^ap A^a ^^eca c sejmrcRJeM 
KHTaMa H 20 8a cjiyre. Ho oBaj npBH oashb CKonjhaKOB, Ha 
McajiocT, He CTOJB y caFjiricjy ca ^a.;BwjeM H^ergenjeM ;ijejioBaH>eM. 

Bpjio je KapaKTepHCTH^HO, oa KaKo je Aoniao OcMan-naina y 
CKEAap, niTO noAropuHKH safinT MpMeA-cnaxHJa eZIeKHfe, Koju je sa 
BpHJeMC npe^amH>er BeBapa PH(J)aT-naine tojihko MyTHo norpaHHHHH 
MHp, CTyna y npHJaTejbCKe o^HOce ca Bjia^HKOM, TaKo ah My uniTe 
y sajaM Honai^a; h BjiaAHKa My o;^roBapa: ^Obo he naiue npnja- 
Tej!bCTBO 6hth aok cmo xMh acHBH, Ha^aM ce y rociiOAapa Bora, a 
8a Ao6po o6a napo/^a iiorpaHH^iHa, h cbo th lUHjbeM y sajaM 
neAeceT AyKaTa iiecapcKHJex.„ (^. A.) Ohh ca CBHJeM npHJaTCJbeKH 
pacnpaBji>ajy norpaHHHHe sa^eBnue. KoHi\eM 1844 MeMe^ ciiaxKJa 
H8BHH>aBa ce BjiaAHi^H, uiTo My HHJe Ayr noBpaTHo, jep je 6ho 
6ojiecTaH, ajiM tck 6yAe na 6ojbe, AOUHJehe ea PHJeKy ^«to ;^a 
npo;;a h noinTCHo CBe HCiiJiaTHTU. (^. A.) MeMe^ cnaxHJa oa 6oaMJecTH 
HHJe osApaBHO, HHTH ;^yr BpaTHO, nero ii>eroB CHHOBai; nniiie BJia- 
A^i^n HajoAHHHJe, H8BHH>aBajyiiH ce, a^ ne mojkc ^a Hcn.iaTH Taj 
Ayr, npHJe nero ypeAH ocTaBiiiTHHy CBora CTpHi^a. (JI. A.) Hs 
OBHJex OAHOCH ca KyfeoM JleKHha, Kojaje tojihko 3.ia ripnje ^HHHjia 
Ha rpaHHi^H, bhah cc, KaKO je BjiaAHKa TpajKuo Bese ca yiiJinBHH- 
jeM iiorpaHHHapHMa, h KaKo hx je 8Hao y8Ap5KaTH ; a c Apyre 
CTpane obo iipH6jiH3Keff>e JleKHhcBO k BjiaA"UM sa BpnjcMe OcMan- 
name, kojh je 6ho c BJiaAHKOM y TaicBOM HeiipHJaTejBCTBy, OTKpHBa 
oAHoce, y KoJHJcMa je CTojao OBaj 3a6HT no^ropH^KH npena CKaAap- 
CKUJeM Be3HpHMa. 

TaKO je nHJejia roAHHaJiiiL4 npom^ia y 3a»iyAifceM 0HeKHBaH>y, 
Aa ce Typi;H MaicHv ca ocTpBa. To Myqi!o cras^e B,iaAmHH0 Ao6po 
ce .cxBafeajio y^ IleTporpaAy. OKie ce o^Mcra eneprH^ino 6hjio 
iioHCJio pa^HTu, Aa My HCiiyHe o6ehaH>e, ^a he TypnH octhbhth 
3ay8eTe ocTpBc; h oAHCTa, Aa ra Mopajiuo Ma.io y3AHrHy, 21 cen- 
TeM6pa 1844 rpa(J) BopoHuoB-^ainKOB Af>CTaBJba My, Aa ra je cb. 
CMHOA, yBaacHBUiii ApeBHocT H iipocTop i^pHoropcKe enapxHJe, h 
BJiaAH^HHe TpyAe y yni)aBn ibuHoj, iipoiiSBeo na caii MUTponojiHTa, 
OAo6peH>eM napcBnjeM, cnpoBOAchH mj AOTH»iHy rpaMaT}''; (^ A.) 
ajiH KOjiHKO My je thjcm Cvijio iioMosKeno, mojkcmo cyAHTn no 
McAHKOBHiieBOM TBp^ett»y, Aa BjiaAUKa Taj ua3nn HHJe HHKaA yno- 
Tpe6j ba,Bao ; Ha CBaKH na^Hii y tomc iipoH3BeAeH>y 6ho je AOKas 
BHCOKe na^EbC h 6jiaroBo.i>eH>a, uito je Mopajio oxpa6pHTH Mjia- 
Aora rocnoAai)a y h^cfobom yiiopHOivi paAy sa Hpny ropy. y3 to 
Tpe6a Aa iipM6HjbCMcnMo joui jcAaH A0Ka3 HaKjioHOCT« napeBe 
n|KiMa HjiaAMUH. SiiaMo neh, Aa je \\i\\) Ilmcojia napcAHO, Aa 
ce noiu.J!be i^pnoropuHMa no Apyi'M "yT 10,000 ^leTBpTM pasHor 



140 

MCKTa. Bura y ono ;^o6a rpa(|) Bopoiinou-^niiiKo« nHiue bjibahUh, 
;;a je no H>eroBOM MH>eH>y, jeAaHriyT Mspa'/KCHOM rarMhy, ^a 6h 
6ojhe Cujio iiocjiaTH y HOBny spupj^nocv siciiTa, Koje 6:i ce jiaKine 
Morjio Ha6aBHTH hb '^l^pcKe, i^ap naj)eAHO, mjccto joiu neuocjrauH- 
jex 6,520 HeTBpTH, ^a ce noiii.;Le oicpyr^ći cbotu O/T, 20000 pyf)ajba 
cpe6pa. {J[. A.) Ajin npH cbomv tom^, B.iaa.iiKy je cbc jane iij)h- 
THCKao TepeT 6pHre, a^ hc M3ry6n ocTpBc nopo^ cBe o6efeaHe iioMoiiH 
pycKe ;i,viujiQM'du,vije. 

y iio^eTKy cjbCAehe roAHne lleTaj) II oAroBai)a rpH(|>y 
MeAe>iy: „OcoduTHJeM saAOBOJbCTBOM pa3yMno cum, Aa ce iiHTafto 
OAHOCHO BpaEfcHHe H eZIecoBApc cTporo npy^aBa y I^apHrpaAy; ho 
MCHH cc CTBap oB^o iipccTaB.7ba oacBHJeM ApyK^inje. Typr;n ue 
MHCJie ocTpBH BpahaTH, jep mx HenprcTaiio yKpjenjbyjy h ap^ko ua 
HiHMa jaKy iiocaAy. IIpaBeABOCT M'Jc iipereiiSHJe ii>MMa je uosHaTa, 
H nocrajia hm je iipcAMuTOM jaBiiora iioACMJexa. Ejiaeopobna fhe^f^:- 
Hocm Game dtfiae, epcupi^, MOTfce Jiaico ccaamumu mt/ MOJy yepjedtj, a 
aKO ce eama ođe^an^a, aas^auifha ()aucmame.ifCfi uadeTKda djjim Moje^ ne 
uLCugne, MOJa Ke uacm ujcmpadamfi, a Tiaiaom je 6i3 uacmu Kao mu/e.20 
đe3 dyiue.^ BjiaAKKa je tmjcm BchiijoM irpaBOM o^eKMBao HSBptrieifce 
Tor o6efeatba, y kojihko, „Aa mijceuM — iiacraHvisa ou y iicTOMe 
iiHCMy — iipoinjie roA^iie Ao.iaano i: BaMa y Bu^i, mu ce uihacMO 
orjieAaTH c TypnMMa paAM i^»ixoBor micKor iiocTyiJica; a aico 6c3 
jia^a He inhaci.0 moHh npehn na ()ct[)jk', mu iiihacMo ua Apyi^oM 
MJecTy." 

Me^yTHJeM Oi'M;in-iiaiiia iiacTaB.i,ao je CBf>j iiocao, koju OBaico 
onMcyje BjiaAHKa rarMhy y no^ioTi:y an|)iuia 1845: „Ebo ucko- 
jiUKO BpeMCHa, Aa ce Typcica iioaiiriiKa c HaMa oa cbmJcm msmhJu- 
HHjia: Tyi)nn caA <>f)eh;ijy npHor(>i)i;iiMa KO|)eTe 11 vaMaAane 
CBHTHe, SJiaroM, ej)en|)()M iijim cBiiacuiijeM rajraiiMMa yKpameHe, 
(J)ecoBe H CBaKoroAHnin*y narpaAy noj)eA ^a^T^mia y iiojJny, c thJcm 
ycjiOBHJeM, Aa i;pnornj)nii fJvAV neii(nv()|)iiii eiJ^»jc*My npaBMTeJbeTHy 
H Aa CHJy cjeMe paaAopa no Hi)Hf)j Popu. lla iuto BHUie, uehc 
Typi^H Aa nyiiiTe oKy sKMTa ii..ih eojiii na TypcKnji'M naaapHMa 
KyiiHTH OHHJeM n])noroj)mi.Ma, Kojn oy 110 a'^i h Tpn i:oiiaKa yAa- 
jbCHU OA nasapa npuoroj>eKiijex n aycTp]ijcKnjex, uito tm m)Ho- 
ropuH neke iipHMiirn Aapo»e h o^chaTM. mm ce, Aa iie iipoTMBHii 
6hth CBojeMy iipaBiiTeJhCTBy. Beh oniijex iioK]:ajnMJex Upiioropana 
CTOTHoa HjiH ABHJe iipHMH.iH cy BMiiie j>e^eiic Aaj)OBe, na HMJecy 
HX npHMHjiH Uli H3 KaKBora Apvrorora vspciKa, Hcm Aa hm je 
HapynHHJe h c.inCloABHJe iia^apirni. Ih.uia CKiiAajiCKu mjub cuoje 
MjcejiHMe Aao je oa t'Tpaiie cnojira iij anuTCTiCTua jauno npoiMa- 
CHTU no rpaA'^BHMa, c UpuoM TopoM rpauif^iehujcM, Aa kojh roA 



141 

m>Horopai^ xohe 6hth iipoTnuaii cnojeMy iipaRWTejbCTuy, Hcica ha^ 

A^ npHMG OA ibera A^poBC... h o6ehana, a<^ he hm ce Ta HnrpaAu 

cBane roAMae noBTopanaTH, »laKap ce upnoropi^a h xHjtaAy noja- 

uujio. HcTHHa A« ce ja tomc pyniM — h caAaciibnji'M o6cToja- 

TejBCTBHMa ^yAHM, ajiH oneT nocTaBJbaM ceCn 8a Ay/KiincT caoii- 

uiTHTH Baai, Mojiehu nac, Aa hbbojihtc aobccth a^ snaita BaiiicMy 

Ha^ejiCTBy, KaKna raAHa h noA-^^a «>j>yAMJa nojinTiiKa TypcKora 

iipaBiiTejbCTBa ynoTpe6jbaBa iTpoTnny nac. TaKo hcto mojihm sac, 

Aa H OBo caoninTiiTe, khko je joni npMJe HeKOjinKo A^Ha Ha hobo 

iiOTKpnjen./i*eHa BpaEHnua ry ncKojiMKa Tona h c iiukojihko ij[e6aHe 

H BojcKe. OcMan-naiiia, koju cee ceo od uckojiuko epcMcna JiacKa ce 

ca MHOM, nHuie mm sa obo, Aa ce ne HyAHM, iuto oh noAaje iioa- 

KpHJeii;ieHHJa BpafbUHif, jei)fio bcjih, Aa je ^yo, ^oja Aa caM ja 

CKynno BOJCKy, Aa yAapHM na BpaH>Hny; hjim ok Tora rjiaca Huje 

. ^yo, HHTH ra je Morao ^yTH, nero caMO jia^KaMa upnrcpHBa CBOJe 

luiaHOBe.** Eto na KaKBoj je Myi;H 6ho ^phjkhh rocnoAap I^pne 

Tope! ^oKJie je mhcjiho h paA"o, icaKo tie Aa iiOBpaTH ocTpne, 

AOTjie ce nojaBjbHBajia oiiacnocT, Koja je npnjeTHJia ^pHoj Topu, 

KaKo HHJe HHKaAa nj)MJt'. CaiieT AMnjioMai^njoM, Koja je y30Jia y 

CBOJe pyKe uHTaH e ocTpna, h oh ce Aao y AHiMOMai;HJy ca OcMan- 

iiaiuoM ; ajiH OBaj, aok je OAroBapao Ha BjiaAH^inHe iJOKyiiiaje, ah 

ra pa8opyaca, HanoMHH.aH.CM 8ajeAHH'3Ke cpncKc KpBH h jeaHKa, 

HacTaBJhao je noKyiuaJMMa, Aa upcA^Cnje Ltpnoropne MHheH>eM. 

HcTHua, Aa je n^ieMCUnTa AV^^a B^aAnnnna cxBahaaa TcuiKe iipH- 

aHKe uorj)aHn»iHHJex i^puoropai^a, h H3BHH,aBajia iix, hc MoryhH 

BJepoBaTH, Aa ce y Ay6HHn Ayiue CBoje oAMefcv IJ^pne Pope, Te 

y HaBCAeHOM nHCMy, hc Aaje BejiHKe Ba^KHOcrn tomc noAMuhHBan.v, 

ajiH KaKO wy je (nuio iia cpny, to mojkcmo ^laico cefi« iipecTaBiiTH. 

A c Apyre crpaiie, BjiaAHica iiHJe HMao hh noTpeCnre caare Aa, 

oc()6hto KyqHMa, 3a6j)aHH upuMan^e THJex AapoBa, na je nacTaa- 

jbao c Oc>;aH-nauiOM iipcMincKV, ue ijh.ih ra na vinjeiie oABpaTMO 

OA H>eroBe oiiaKe naMJepe. „HcMoj, OcMaH-iiaiua, c»iyniaTii sjioCne 

apCanace, Aa noAiuKy y tcGh HeHaBHOT npoTHBy i^pHoropai^ax : 

ap6aHacH cy napoA caoBiiJciM A|>yrH, h aico cy caAa noA tbojom 

BaiioBHJecTH, a mu c najna jednonjctMenuK, u oko cu pnsMiUuma ejt- 

poucaoejcdcmuja; u mu cc mo^^ouc uonocnmu daunoM ciođodoM tipuo- 

eopcKOM, OKO ne i/^ oee duejte Kouucoee, a ono 6apeM vped eeauKujeM u 

npoceemmeHujeM ceujemoM, jep cy (m, J. 2ip?weopnu) c mo6oM jedne 

Kpeu u jednoea n^UMcna.^ OfiaKO je riHcao OcMaH-naiuH, ne 6hjih ra 

iipeTBopHo y Apyrora AjiH-naniy CToncBHha; h saHCTO y OHHJeM 

TeniKHJeM npnjiHKaMa hhjc My Apyro nuniTa hh npeocTaBaao; Taico 



142 



i 



BHAHMO, KaKo cc 6ani y thjcm TeniKHJeM npnjiHKaMa pasBHJa h 
CHa3KH reHHJe cpucKH. 

HacTaBJbajyhH iipenHCKy o ocTpBHMa ca FarnkeM, ETeTap II 
nnuie My : „Ja HHKaAa iiocjiHJe OHMJex yBJepeHnja, Koja cy mh j 
AaTa y Be^y, HHJecaM Morao iiomhc^ihth, Aa ^e obc cTBapH ao ' 
AHCBH AanauiHiera OBaKO ocTaTH, h ja AOHCTa u ^anac TBpAy 
HaAeHCAy HMaM, « ne dao Boe, da mu cc da noMU^Jiiimu^ da Ke Me 
oea nadaoKda iisneojepumti.^ PycKa je AMnjioMai^nja paAHJia tokom 
i^HJejie r. 1845 Aa BjiaAHKy yMHpH ; fijiu je oe y no^eTKy cjteAeiie 
roAHHe OTBopcHo Hioj Aao SHaTH : „IIIto ce TH^e o6ehaH»a PeuiHA- 
naniHHa, oho he 6hth hh^tomcho, KaKo h cea AocaAaraH>a o6ekaifca 
TypeKa: TypHHH ce Ao6ap noKa3yje cupaM jeBponcKHX CHjia, a 
cnpaMa nac cy Typi^H ohh hcth, kojh cy 6hjih y ccAaMHajecTOM 
BHJeKy '^^ na y mctom nHCMy noAHMce cjbeAefee TyMc6e; „IIpBO, nama 
CKaAHpcKH HMa OA CBor npaBHTejbCTBa noraJHH najior, Aa TpoinHTH 
MO»ce OA npaBHTejbCTBeHHJex HOBai^a ao xHjbaAy feeca na ]MyTHie 
HpHoropcKe Me^yco6He. ^pyro, aKO 6n ceaa i;pHoropcKa, Koja cy 
110 rpaHHi^H TypeKoj, KaKOBy pacnpy HMaJia jeAHO npoTHBy Apy- 
rora, oh jeAHHJeMa uinjhe i^e6aHe na A^p, kojihko roA xohe, h 
TaKo^ep HM Aaje u o6ehaje y 0AHJejiy oa CBHTe, y hchto, y opy5KJe 
H y nape cBaKojeMy, kojh My o6eha, Aa fee Me^yco6HH HCMHp 
ynHHHTH, HjiH ra yHHHH. Bnpo^eM, Tpe6a BnaTH, ah ^e 
OBO Aora^a y KyHKoj HaxHJH, Koja je oa nac yAaji>eHa, 
na H TO y oemjcm cejiHMa oee Haxnje, KOJa cy no rpaHHE{ii Typ- 
CKOJ. rjiynocT h hhckoct OBora noBCAeHHJa TyiX3Kor bh feeTC jiaKO 
oi^HJcHHTH, KaKo 6ii M cBaKH »iccTHH H 6»iaropoAUH jeBponejaq. 
Tpehe caM bh nncao, Aa cy mh y pyKe aouijih ao a^cct 6apjaKa 
TypcKHJex, Koje je TypcKo npaBHTCJBCTBo a^jio neKHJeMa i;pHorop- 
i^HMa H3 Ky^ax paAH po(jyiieMel)yco6He." (^. A.)y neTporpaAy je 6hjio 
Ao6pe BO./i>e, Kao iuto najuojbe CBJeAO'iH ona A^nema rpo(J)a Hecevi- 
j)0Aa THTOBy oahocho ocTpBa; BJiaAaibc BjiaAn^iHHo CBe je sume 
Ao6HBajio npHSRaH^a koa i^apa Hhkojic ; h pycKa A^njiOMai^HJa 
6njia je no^ejia cxBahaTH djJ^fcaouo 6ii^e Upne Pope ; ajiH je 
y8ajiyA 6Hvia Ty, no CBojoj aiohu h no cBojoj bojbh, HesaBHCHa Ap^Ka- 
BHi;a, Koja BJeKOBHMa paTyje c Tyix!KOM, ^iHJe caBeaHHuiTBO Tpance 
PyeHJa u MjicTanKa pcny6jiHKa, Koja BOJyje ca caBcsHH^KHJeM CHjiaMa 
M upoTHB HanojieoHa BejiHKora, c Kojoivi najnocjiHJe h AycTpHJa 
CBOJe rpauHi;e ype^yje — cbc je to ^hjio y3ajiyA, Ka a je KaKaB 
Me^yHapoAnH npoTOKOji nnje nj)H3Hao! II Ty je csa Ao6pa B0wi>a 
BCJiHKe PycHJe nocTaBavia hcmoIihom; h B.iaAHKa je 6ho npHHy^eH, 
Aa caM TpaHvH modus vivendi ca BcsapoM CKaAapcKHJeM. Oh je Tpa- 
3KH0, Aa pa36yAH y H»eMy ocjehaH>a 3ajeAHHqKor nopnjeKjia h 



143 

noHoc sajeAHB^iKe cjiasee napoAHe npoinjiocTH, h OcMan-naraa 
nosHBjbe ra, 6 aBrycTa r. 1816 na cacTaHaK na t^eceH^pj: „h ja 
TH AajeM 6o7R]y TBj>;iy BJepy, a» i^y Te Ao^ieKaTH h uocTHMaTH 
KaKo CHHa, 6y;iyfeH ja c«m CTapHJH h MOJa je 6paAa no6H jejbejia ; 
TH CH mial^ir, rjiia feem mceh 6hth cthmjih ii MaT6yj[ kojihko Aa 
CH H8 Mora cpi;a, h OH^a feeMO nanie nocjiose ja h th, mh caMH 
Aoa CMHpHTH H Hama cpi;a je^an ApyroMe OTKpHTH, h Me^y saMa 
Aa HCMa Tpefcera. H oneT moj AparH npH]aTejby, hcmoj HMaTU 
KaKBi]jex MHcajia, ja KaKBe cyMH,e, th SHam Mene h gyo ch oa 
Kojera caM oipaKa... h uoniTo CBpmHMo nocao Moje (MOaceMO?) h 
ABHJe TpH HohH OHAH ctojbth — H HaAaM ce Aa heMO 6hth ABHJe 
Aynie a jeAHO THJejio." (^. A.) BjiaAHKa anje npHCTao, nero je 
npeA-^arao sa cacTaHBK Koje MJccio y AycTpHJB; a oh My OAroBapa: 
„Ja He HajiasHM Aa je jiHJeno y Ty^njeM MJecTHMa, hhth 6hx ja 
TaMo nomao, hq nouiT.;* Te HHJe BOvi>a Ha •7IeceHApy, a mh HMa- 
ACMO H ApyrHJex MJecTa h HamBJe h TBOJHJe, na fee 6hth noniTe- 
HHJe H 8a Te6e h sa Meae, OHAa lieMO SAoroBop y^HHHTH, na ce 
H cacTaHyTH, aKo Bor Aa, h BHmu npHJaTejbH 6hth." (JI. A.) H 
Ty cy ce pa86H.iH obh nperonopn sa OBy roAHHy, Aa ce HacTaBe 
cjbOAcKe. 

y TeHajy obc roAHHe B^aA^Ka ce jom Ty3KH0 . rarHhy Ha 
nojcAHHa HenpHJaTejbCKa TypcKa AJcJia Ha nrTeTy nojeAHHHJex 
i;pHoropai^a. „IIIto ce ja acajiHM na TypKe, to je upoTHB i^pno- 
ropcKora o6HHaja, h to hckojihro npHJe^a Mojy ^ecT ; ajiH je tomc 

jeAHHCTBCHH y3pOK, HITO cc ja CaCBHJeM OAajcM yMHOMy pyK0B0A- 

cTBy npaBHTCjLCTBa, Kojera HacTaBjieHHJy paA caM Ta^HO cjbcao- 
BaTH." BjiaAM^HHa je HaMJepa 6HJia Aa OBHJeM Tyac6aMa jacHHJe 
naupTa pycKoj AHnjioMai^riJH nojioacaj I^pne Pope npeMa TypcKoj, 
He 6hjih ce nauijia no6y5^eHa, Aa ce c))qaHHJe 3ay8Me sk cTBap 
Bpai&uHe a eZIeccHApe, KOJa je jcAHaico h cbc BHiue y3HeMHpHBajia 
M^aAora BJiaAaou^a. ITa je no^eo no Majio h oTBOpeHHJe roBopHTH 
c pycK0M AHHjioMai^MJoM. „DJto ce TH^e HacraBJbeuHJa Mojera 
noKpoBHTejba, ja H,HMa mjLeAyjeM h raj!beAOBahy BasAa y naA^^AH? 
Aa fee H MHHHCTapcTBo na hckm nanuH uojaue mpeđoeanuje nopTH 
y^HHHTH, Aa ce Typi^H yAaJ!be c ABa ocTpoBa, HenpaiJCAHO oa Hac 
y3eTa.** 

y8 0By 6pHry npHAo^e h Apyra. Cyma je 6Hjia h OBe roA^ne 
cBy jbeTiiHy yTaMaHHjia, niTo BjiaA^Ka jaB^a rarHfey „ca AynieB- 
. HOM roperafev, najiaaefeH HeKy yTJexy y tom, hito fee Bac, Kao 
Mojera jcAHOujieMeHHKa, TpoHyTH Moje MyqHo CTaH>e." Obo je sjio 
jom BHme nocTaBajio, nomTo je OcMaH-nania Ap^cao OTBopene xaM- 
6ape i(pHoropi;aMa, na ce osaKO 6paHH0 na npnroBope sjiaAH- 



144 



HMHe lUTo MHTH ! „KoFOA AO^e ico;i Mene, ja fey ra noniTeHo AOMe- 
KtiTH, jep HHHKO MOMj uiaHjT HC yJAHiue, Aa ja He Aa^pnimM." (^. A.) 
OnacHocT ca CTpane OcMau-iiaiiiMne nojiiiTHKe noAMHhHTuni>a obom 
Hepo^Hi^OM 6Hjia je nocTHr^a CBoj «pxyHan, h mh motkcmo jiaico 
ceču npcACTaBHTH, iio;i, KaKBHJeM je repeTOM creitnjia uarpnoTCKa 
Ayina BJiaAHHiina y onoM mijuuom cmami/. 

^a Majio o;^nxHe 6no je cnmao Tf»ra Jbera y BoKy a'^ ce 
Kyna ^*) na je kohuom renTeM^pa Ki)eHyo nyT Tpivjenika, rAJe je 
Ha6aBMo noTpe6HTO m^hto sa CMpoTHiKy, kojom je npHjiHkoM npo- 
Aao jeAaH flpnjinjanTHM KpcT Haii])CHw, iuto My Cjeme A^p^Bao I 
kečap sa ycr]OMeHy OMe^arnen.a T;pHoropcKO-aycTpHJoicHJex rpa- | 
Hima. Hs TpHJeinka je noraao y Bih, na je HaMJepaaao nokn h 
y IleTporpaA, I^bah jom Buccker nnTaH-,a Bpaanne i4 ./IcceiiApe; 
ajiH My 4 HOBeMfipa oAroaapa rpo(|) HeeejipoAe: ^Ma kojiheo Aa 6h 6i!Jia 
npHJaTHa i;apy Bnraa riocjeTa, Bara nyT y HeTporpaA yAH^iHi 6m 
Bac OA OTa^čiiHe, rAJe je U()ti)c()hto Baine 6ji,eFbe npoTHB neiipn- 
jaTeJtCKHJex naMunijbaja ; to 6h 6hjio h na mTeTy norpanHHHora 
MHpa, lumo 6u mKodu.io ycujcxy naiuea 3ay3UMan>a y [Iapmpndy. 
IBeroBO Bejm^ancTBO Bac nosHua Aa OA.?iOMCHTe nyT ao yroAHHjex 
npHjiHKa, Hape^yjykH mh aji "ac yBJepHM, Aa H>ero»o BCJiH^aHCTBO 
Hc ry6H HaAy, Aa ke bsic c apcMceoM npHMiiTH y cBOJoj iipecro- 
HMLtH, FAJe kcTe Chtii Af>^eKanH c ohhjcm HenpoMJeHJbMBHJeM 6jia- 
ronojbeiheM, kojmjcm bjic je VAOOTOJaBao." (J[, A.) Onaj OAroBop ws 
Ik'TporpaAa, Ria KaKo »lacKaB 6ho, Mopao je BjiaAHKy 3a6o./beTn, 
THJeM BMrae. mro ra je Cuni crnap ocrpsa na Taj nyT (>iuia no- 
Taic^ia ; a,in ra je y hckojimko VMHpnjEO, KaA je m3 hctot OAroBO|)a 
pa3yMH0, Aii c*e ncTporpaACKii icaSuneT join HBAa y ycnjex cBor 
8ay3HMaH>a sa ncTe ocTpBe y HapnrpaAy. 

OBy 8MMy je BjiaAHKa nponeo y Beiy ne^aTaifeCM CBor 
ropcKoe Bujeny^a. Ty ce cacTao \\ ca icH^asoM MHjioiueM OCpcHo- 
BiikeM, KoJH je TaAa jkhumo y BeHy y nporoiiCTBy. Mm 8naMo, 
KHKo cy ce ona Aiia cpncim BjiaAaoi^a pa3HUT.;ia y 6yHH I^paAa- 
mneunkeBoj. B.iaA^Ka je Mopao 6aTH •'i>yT na Mnvioma. Ajih je 
6\\j\() - Ao6pHJex op6a y Beqy, kojh cy paAH-^H, Aa ce oBa 

)*' Bno ce HacTanno y ITcpacTj, na ce h3 jjTpa if noe;inje no;^He npe- 
Bosamc y Cto^iiib, r^j« 6jeiiie H3a6pao MJecTO 3a Kynatt»e. McAaKOBHh npHqa 
Aa.'be: ^Il3 KoTopa y3Me jcAHora Kamera, fijx ra Hayqu ii.iHBaTH. BaaAHKa ^a 
noica»ce, Aa ce Hay4no n.iHBaTif, npy5Kn ce na Mopc, na cjeKHy h pyKaMa h 
BoraMa nyT MopcKe ;iy6;iHe, na noTOHy. A^vrauT noaoBC o^Ma Ka^^CTa ii oBaj 
OAMa noBHHe 3a 6apKy, Te yBaTe BviaAHKy 3a nep^nn, icojera je Bek ABa nyT 
ČHJio H36auu.io MOpe, Te ra ca 6apicoM HSBCAeMo na nwiHHHBy.^ Bifke m OB^je 
yBe»ini9BaH>a, jep a* je y tovIiikoJ ouacHocTH 6ho, BeBJepyjeMO, a^ ne 6ii caM 
njecBHK ocTaBiio o TOMe KaKBa enoMena. 



145 

ji^BSk BejiBiea cp6HHa cacTaHj h BSMnpe. M. MHjinheBHk je 
»cBBo BcnpBHao, RERO 06 ^onijio AO Tor B8MHpeH»a. Csa je 
8acjiyra cjiBRapa HacTaca JosaHOBeha, kojb je ^ohocbo h 
OAHOCHO B8Mei^y H>BX nosApase. „IIocjiBJe HeROJiHKo OBaRBBJex 
noBApaBa^ ohh 3a»cejie b cacTaTB ce. BjiaAHRa je stbo 6btb 
npBH; BJiu RB>a8 yrpa6B, Te npBB noxoAH njecHBRa.... Ka^ 
cy ce cacTajiB, BarpjiBJiB cy ce, nojby6BJiB ce — b CTapai; je 

BCTHBCRB OnjiaRaO." ^*) H TO JIBHHO n08BaHCTB0 6b y8poROM, Te 

BjiaABRa fl86pBca bb nocBCTBe njecMe ITpaxy Otfa CpGuje Ra j^Pop- 
CROM BBJeBi;y" obc CTBXOBe, rojb cy Ta^RaMa BcnyH>eBB. 

y (]^6pyapy ocTasa BjiaABRa Ben, na npcRO TpBJeraka, r^je 
My no8BaTB cp6BH, sejiBRH Tprosai; ByHeTBfe A^'poBa A^a BejiBRa 
FBOBAeBa Tona, no^e y Mjictkc, r^je je y apxBBy noRojne peny- 
6jiBRe paAHO BCROjiBRo A&Ha, B ROBi^eM MapTa BpaTB ce Ba I](eTBH>e, 
TAJe cy ra ^eRajie. bobc Cpare a yByTpaniH>B seMBpa. H OB^ije 
Bajba AA ce Majio ocspaTBMo na yByTpainH>e CTaH>e, rojibro san 
AonymTajy dbcmcđb AORyMeBTB, jep ce Ba ycMeBa npeAaH>a, ROJa 
cy B8Me^y ce6e BasAa y npoTBBypjeHBJy, bc moskcmo ocjiaH>aTH. 

XVIII H3 OBora, mrocMo ao caAa roBopajia o paAy na yHy- 
TpaniH>eM ype^H>y, mb 8BaM0, Aa j© IleTap II nojio»eao npBC ocbobc 
jeAHBCTBa ApsKaBHC ynpaBe, Roja je 8aMajeBajia noce6Ha njicMCB- 
CRH acBBOT. npaBBTejbCTByjyfea ceaaT ca rBapAHJOM anao je BjiacT 
BaA CBBJeM njieMeBBMa. Ajia Taj npejiasaR.... a^ peneMo 6oj!be Ta 
ycTaHOBa jeAHC ApMcaBBe BjiacTB dajia je TemRa oco6aTo njieMCH- 
CKBJeM rjiasapaMa, Roja cy y cbom noApy^jy BpmBjia CBy BjiacT; 
^HHBjio BM ce BacBjbCM MajemaH>e ca I{eTBH>a y yHyTpainH>ajeM 
iijieMeBCRBJeM CTsapMa, jep BBJecy BMajia noJMa o jeAHBCTBy 
Ap^aBHOMe, ocBM Ba 6oJBOM nojLy, a y i^pRBa. TaRO cy a bcrb 
iiaci;B, H. n. apxaMaHApaT ^yHBk ocy^aBajia Ty BOBy ycTaBOBy, 
Rao i;eBTpajiB3ai^ajy B^acTa na niTeTy caMoynpaBe. Oco6bto ycTa- 
Hosa nopcBa 6ajia je TemRa, 8a to 6ain niTo Baje 6bjio bb noJMa 
o jeAHHCTBy ApacaBBe ynpaBe. OTyAa oTnop, RaAJaBBB, RaA 
noTaJHB, aji' Tpajnu, Roja ce BCTana naje nojaB^ibasao y RaRBoj 
3JIOJ paAH>B, Bero y BepaAH>a: Bajecy ce Ao6poBOjbBo npasaaBajie Bjia- 
CTH Ap^aBBe, BBTB cy ce njiahajia ApacaBBa nope8a. y obom docjbca- 

**) Ko.ao, 1889, 6poj 1. IIIto r. MiiJiHhcBHh npH^a, Aa je Bt^a^HKa Ta^a 
BCKao KH>a3y MHJiomy HOBai;a, a^ carpa;i,u jia})e, KoJHJeMa 6h H8ry6.JLeBe 
ocTpBe noBpaTHO, TO BCMa ocBOBa; npBO, tj MHcao o Jia^aHa B.iaABKa je Mopao 
BanycTHTH jom r. 1844; Apyro, BJia;i;MKa HHJe 6ho y By8KAH, a^ ^P^^h BOBai^a 
3a Te .aal>e. B.^aAHKa je 6ain TaAa 10,000 AyKaTa y 6eHK0J 6aHi;H Ba ao6ht 
ocraBHo. 

10 



146 

H>eM cjiyqajy OTnop ce caBjia^HBao h npncHjiHHJeM MJepaiia, opy- 
McaHOM pyKOM, y kom cjiyqajy rocno^ap je Morao noy8AaHo paHyflaTH 
pa jeAHHy KHTyHCKy HaxHJy. A y BjejionaBjinfeHMa 6hjio je Ao6a, 
Ka^a ce Ty HHJe hh odaupajio na BpxoBHy šjiacT ;^p»caBHy, Kao 
lUTO ce BHAM H3 jc^Hor npopjiaca BjiaAH^HHor, ynpaBj!beHor 6jejio- 
naBjmhHMa, y komc hm ce Ha6pajajy sjio^HHCTBa no^HHieHa, 
iiiTO cy BpHJe^ajia caMor rocno^apa, h y komc rjiaBHpn hm ce Ha8UB.s>y 
pa36oJHHi^HMa. Taj nporji«c noHHae obako: ^Ja mhcjihm ^a ce bh 
^iyAHTe, inTO bh tuto ne onineM, hjih raro Kora k saMa ne noni- 
jbcm; ajiH ce sancTO h ja HyAHM, mTo bh ^hhhtc h k«ko MoaceTe 
TO HHHHTH. Bh SHaTe, Aa caM ja jhesme ^ps^ao h MHjiBJa mh je 
6Hjia HaxHJa 6jejioriaBviHi^Ka nero Koja Apyi''a i^peoropcKa, A.ih 
3a Ty MOJy jby6aB, Kojy k BaMa HMax, ja AOHeKax oa Bac CBaKy 
6pyKy H He6jiaroAapHocT" ; na noiuTo je Ha6poJHo H>HX0Ba He;yejia, 
OBaRo 8aBpmyje: „.... bh sjio hhhhtc a rope ke Te ;i,o^eKaTH; ja 
6hx paA 6ho Aa bh oroj pnje^H ne 6yAeM npopoK, ajiH Me CTpax 
Aa ofey. A Aofen fee TaMo h Tomo MapKOB c hckojihko EjpHoro- 
pai^a OKO Majior Boacnfea, aji ra hcmojtc y6HTH, Kao ihto ctc ra 
npHJe KhejiH ;!i;a y6HJeTe, a HMaTe ra 3amTo h y6HTH, jep bh je 
AOHCTa MHoro 8Jia ynHHHo, sa to iuto bc OBaMO 6paHH oa csa- 
Kora." (^. A.). Osaj je npoi-jiac najdojbe or^ie^ajio caMOBO.«>e njie- 
MCHCKC H HCMohH BpxoBHe Ap^caBHC BJiacTH y HaJBckoj uaxHJH, 
Koja je jieacajia H3Mel;y rpa^osa TypcKHJex, Cny3Ka h HHKmHha; 
H 6am OBaj reorpa4)CKH H,eH nojiOMcaj ^aBao joj je tojihko cmjcjiocth, 
a rocnoAapy caBJcTOBao tojihko yMJepeH0CTH, Her;ye y oojiobhhh 
TpHAeceTHJex ro^Hna. JoA^na Kasna, inTo je na^ H>HMa HSBpmHO, 
TO je 6h.io o6ycTaBJbaH>e i;pKBeHHJex oSpe^a: KpinTeH>a, BJen^aiba 
H yKona npKBCHora, h 3aTBapaH>e npKaBa. To je cpecTBO yno- 
Tpe6jbaBao h no ApjrujeM KpajesHMa CBOje AP^^aBe. ^a nascACMo 
je^an npHMJepaK TaKBe apxHJepejcKe saSpane: „Oa nac sjiaAiiKe 
IleTpa neTi)OBnha CBHJCMa uonoBHMa oa rjiyxora-AOJia h ByK0- 
BHKa A^ye ce na 3HaH.e: Pa8yMH0 caM KaK;p cy rjiyxoAOJbaHH h 
6yK0B^aHH AHJeanaH MCiAaH Me^y co6om, h KaKO ce tojihko KpsH 
npojiH,/io xpHiiihaHCKe ; ja Apyi'o HCMaM iiiTa hhhhth hhth Mory 
sa TO 6e3aKOH>e, Koje je AOAnjajio h Bory h HOBJe^ecTBy, h Koje , 
ce Me})y THJe3ia KpBonnoHHJeMa AHBjbai^HMa necTO Aora^e. Hero ! 
BaMa nonoBHMa oa rjiyxora-AOJia h ByKOBnKa sanoBHJeAaM, Aa 

SaTBOpHTC XpaMOBe, KOJH Cy XpHmhaHCKOM KpBH OCKBp&CHH ; H Aa 

HHKaKBa npKBCHora noc^ia hc ^hhhtc HHKaKBOMe rjiyxoAOJ!baHHHy 
HH 6yK0BjbaHHHy, Hero HCKa iiacKH rHHy, nacKH ce pa^ajy h 
nacKH Konajy, aok^ch ce ro^ Me^y co6om CMHpe, Aa mchbc rbo 
xpHnihaHH, KOJH jih 6h non yHHHHo HCKaKBa i^pKOBHora nocjia 



147 

npeKo ose Moje sanosje^H h BjiacTH, Kojy mh je jifio CnacHTe^ 
XpHCT0C H CBJaTJearaH pycKH chhoa, TaKBH h ;ijejiaTejb h ;ijejio 
H>eroBO fl,9. cy npoKjieTH o^ BjiacTH MeHH ^nane, h ^a J6 Ta non, 
KoJH yHHBH y r;iyxH-A6 h y ByKOBHK HKaKsa DtpKBenora nocjia 
ripn^e ho ce cMHpe — pacnon BJe^Ho KaKo npecTynHHK BjiacTH 
H 8aKOHa XpHCTOBa, H Aa BJeKyje pacnonoM no;^ sje^HHJeM npo- 
KjiecTBOM, KaKo JyAa HB^aTejb." (^. A.). Eto kojihko cy ce hobc 
i^pacaBHe BJiacTH nouiTOBajie, h kojihko je Ta noBa ycTaHOBa HMajia 
^pecTaBa iipoTHBy BjioHHHai^a, Ka^ je Tpe6ajio ^a rocnoAap yno- 
rped^aea TaKBa ;^yxoBHa cpecTBa! Ajih ce tomc ne Tpe6a 
5yAHTH. CjeTHMO ce, KaKo je cbcth IleTap Bjia;^ao caMO cbojom 
[^pKBCHOM Bjiamky, na kcMo jiaKo pa8yMJrTH . 0By pa8y8AaH0CT y 
npejia8H0 ;;o6a noA ApsKaĐHy BjiacT. H Haj6jiBHca paje^Ka HaxBJa 
anje 6ojba ćj^jib, y cxBafeaH>y noAanH^Ke Ay»cH0CTa. Ajih Bjia;^EiKa 
kHJe nonyniTaBao, Ma Aa cjiore naje ćujio hu Ha Il^eTBH>y H8Me^y 
[lepa ToMOBa h ^op^nja CaBOBa. IIpBH je 6ho 6paT sjia^H^HH h 
ipecje^HHK cenaTa, a\a;pyrH o6pa80BaHH pycKH o^viufBp h Hecy- 
^eHH rocno;iiap, kojh ce Kaa aceBCKH ^p^ ao. A o6oJHi;a cy HMajiH 
5Boje npHCTame, mTo je moI\5o ypoAHTH bjihjcm nocjbCAHUaMa. Me^a- 
coBHk nHme, Aaje 6hjio o6ycTaBd!beHO KynjbeHbe Ap^KaBHor nope8a, 
UH TO ne CTOJH. y noqeTKy r. 1847, a^bct CTapjemana no^ropana 
)6Be3yjy ce nncMeHo, ^a fee o rocno^HHyAHeBH ^oHHJeTH ijopcB o;^ 
jponijie roAHHe 8a cee noAropaHe. (^. A.) Tojihko ce Moace pefen, 
^a ce nope8 HHJe pe^osno KynH0. Je^noM pnje^H hobo yHyTpanitt>e 
^pacaBHO ype^eii»6-g!fiiijK0M MyK0M o^hjio je HanpnjeA. 

^OK je BjiaAHKa y BeHy 6ho, ^pHH cy My rjiacoBH ca I^eTHH>a 
!TH3HJiH. Join KOHi^eM pKTo6pa 1846, TBop^e CpA^b, cenaTCKH 
eKpcTap, nHme BjiaAHi^H, Aa cy ce „Bp^a caa K0Jie6Hyjia y8poKOM 
'ypcKora MHTa;'* OBaj OTpoB HHJe ce nojasno y i^pmhh^koj, pnje^- 
:oj H KaTyHCK0J HaxHJH, HO HeiHTO Majio y jbemaHCKoj, h tajc 
HTO y KoMaHHMa. „H MapTHHHiiH MHorH cy ce k nana noBpaTHjiH, 
;oJHMa cy ce h knHTepuH 0A78ejiH, aok ce bh BpaTHTe.'* (^. A.) Ajih y 
ioueTKy jaHyapa 1847, Ilepo Tomob, npecjcAHHK cenaTa, nnnie My, 
^a je y HapoAy rjiaA, ^a nama CKaAapcKH oneT cbc BHine MHTa 
^HJejiH, jep mTo je ao caAa KopcTc h fensTepi^e AaBa, caA je noneo 
iaBaTH no ABHJe nymKe Majie cpe6pHe, Kao niTo je Aao Abhjc 
0BaHy MymnKHHy, a jeAHy Majiy cpe6pHy h nehcKH Hoac neTpy 
13 PaBHora d&sa, a TpeheM h>hxobom Apyry a4 je Aap npcMa 
Ora. Obh cy TpoJHna nomjiH KpHJykH Ha caMH Boacnfe y CKaAap, 
a norato cy ce BpaTHJiH, nonijiH cy ApyrH nnnepH h MapTHHHkn. 
^BHMa nnnepHMa H8BaH Bopa BeniHHa c 6pakoM h MHTpoBHkax 
6paiiOM H Byjia HBKOjiHHa, yroBop je, Aa HCKonajy Kyhy IlHjie- 



148 

TBfea, H OA Tora cmo, rocnoAapy, Ha BejiHKjr MyKy kuro heuo 
H36aBHTH IlHjieTHlia. HeKjiHifcaHH cy ce cnpaĐJbajm y Csa^ap Aa 
nAy, ria CMO Hx MH, TeK CMO TO AosHajiPi, AOBejivL Ha HeTHifce h 
noBCsa^nn. I^pMHBi^a ce TaKo^ep y8MyTi!jia, h hcrojihro jiRMjbaHa 
iiouijio je y CKaAfl'Pi a i^p^A »»HMa MapRO BoskobhIi, ho Ra a cmo 
TO ^yjiH, MH cmo OAMa nocjiajiH y •IuMjbaHe JbyAe oa oyAa, ROJHMa 
cy npHCROHHJiH CBH OHH i^pMHH^aHH, rojh 8a Ao6po HapoAHO paA^, 
H TaRO cy HCRUJCMa OA aHM^bana Ryhe noropjejiH, Ebjio je i^pMHH- 
Hana na jom rjiaBapa rojh cy sjioTBopHMa pyRy ApacnjiH h 6pa- 
HHJiH Hx, na je Majio MaH>Rajio, a^* ce HHJecy nocBa^ajiH c jbyAMa 
OA cyAa... IlHnepcRora h RynRora po()jba HMa y CRaAap aa 600 
Aynia h Bnrae, tc hx oh paHH, h c thjcm obh HapoA noMaMH, tb 
HM ce He Moace HHinTa . . . Oa RaTyHCRe HaxHJe ne MoaceMO HyTH 
HH OA Rora HHmTai Aa Ro niTo adopn, hh a^ TaMo cnpaB«s>a, a 
BHma HM je noTpeda ho CBHJeMa ApyrHJeMa". (^. A.) 

XIX. Ho ocHM OBHJex 8JiHJex nocjbCAHi^a OcMaH-namHHe oojihth- 
Re MHfee&a, 3a spnjcMe oBor B,;iaAH^wHor ocycTBa, n;iaHy h AOMaliH 
paaAop, RoJH ce pasBH y oTBopeHy no6yHy y I](pmhhi](h. Obo je 
HajdoraTHJa h naJHanpcAHHJa HaxHJa CTape Il,pHe Pope ; na h bko 
ne cnaAa y H>eH njiaHHHCRH cacTas, h aRO je ćiajio. HsaoHceHa 
HenpnjaTejbCRHJeMa nanaAaJHMa oa Cnn^a, Eapa, KpajuHe b ca 
CRaAapcRora 6jiaTa, nnaR je ]yHaHRH ^yBajia CB0Jy nesaBiiCHOCT h 
jeAHHCTBo' ca H,pHOM FopoM. y I^pMHHi^H cc oćo6hto HCTBI^ajia 
Ryfea IIjiaMeHai^a, hs Roje cy 6hjih h BjiaAHRC Py4>HM II h Apcenaje. 
IIpH CBeMy TOMe ne Tpe6a 8a6opaBjbaTH hh Ayx njieMCHCRor c^na- 
paTHSMa, npoTHBy Rojera je ITeTap II tcr 6ho noneo noAHsaTM 
MHCO ApsKaBHor jeAHHCTBa H y MHpHo Ao6a. HajnocjiHJe c nenpa- 
BHJiHor cxBa}iaH>a i;pHoropcRO-aycTpHJCRor pasrpaBBHeH^a, i^pMHH- 
HaHH cy oAroBopHHJeM hhhh,;ih IleTpa II, niTO cy 6uji^ aameHu 
CBaRor npasa na IIamTpoBCRy ropy. Ta ce Tyac6a h A^Hac y 
HapoAy noBjiaHH, a RaRo jih je oHAa Mopajia 6hth cBe»ca! 

y T»RBHJeM npHjiHRaMa H HaJMaH>H noBOA Morao je vsaaBaTH 
y HapoAy OTnop Ap^RaBHOj BjiacTH ca IHeTHH>a. H TaRas noBOA 
HaAo^e 8a BpBJeMe ocycTBa pjiaAHHHHa. Ilon Jobo IIjiaMeHari, 
RancTaH i^pmhhhrh 6ho je HcnpocHO mfeep Ilepa ToMoaa sa CBora 
CBHa. A MapRHma njiaMeHaq 6ho je jcAaa oa HaJBH^eBBJex nepja- 
HHRa, ROJera je BjiaAHRa BeoMa jby6H0. lio 0HAaniH>eM o6HHajy, 
Aa nepjaHHHH nocTajy njieMCHCRnjeM RaneraHHMa, MapRHma je y 
pyi;H ApsKHO, Aa he oh nona Josa y RaneTaHCTBy HacinjeABTH ; ajiH i 
noiHTo Ilepo ToMOB AaA© mhep CHHy nona Josa, MapRHina H8ry6H Ty 
HaAy9 H nocTaAC HeaaAOBOJbHHROM. Mh cmo bbaJcjih, RaRO ce Depo > 
ToMOR HcajiH BviaABUH H Ha rjiaBape i^pmhhhrc, a^ dpane oAMCTEHRe, - 



149 

aJiH He HMeHyje Huje^Hora. Oamcte je Ty i^Hjbao Ha MapKHmy. Mh 
He SHaMo, AB> Jivi je MapKmna, u kojihko 6ho CKpHBuo ; ajiH je Mory}ie, 
Aa je H OH HeroAOBao, ihto cy Aomjijs JbyAH oa cyAa ca E^e- 
THH>a H iionajiHJiH one Kyfee OA^eTHyTHJex jiHMJbaHa. MapKMinH 
nHine MeA^^OBuh: „^ok ce BjiaAUKa 6aBH0 y BeHy, jom y jaHy- 
apy Ao6HJe dhcmo oa 6paTa Ilepa, y kojom My jaBjba, Aa j© 
MapKHina ITjiaMeHan HeejepaH BviaAflUH. ") BjiaAUKa napcAH a^y- 
TaHTy, Aa naname nacMo IIepy, ah MapKHmy saTBopH. KaA je 
6hjio nncMO totobo h npo^HTa ra BjiaAUKa — aaMHC^in ce, na te 
pefen : Ban« to, a^aananiH Apyro, h khhch Aa Ilepo ne TH^e y 
MapKHiiiy Ao Mora noBpaTKa. MapKHnia 6jeme jyHaK, Bn^en h 
^ KpynaH ^objck, h aera jLy6jbame BjiaA^Ka, ajiH ra Ilepo Mpsa- 
janie." BjiaAHKa ce OAHCTa 6ojao, no8HajyfeH oAHoce H3Me^y Ilepa 
H MapKHine, Aa ce KaKBO bjio hc aofoah; ajiH H>eroBa HiipcAŠa 
HMJe noMorjia. MapKHma osjioje^ea ca cbojhjcm po^ai^HMa uo^e y 
CKaAap, TAJe ra OcMan-nama jeABa AoneKa, na My AaAe neKOjiHKO 
BojcKC, c KOJOM cc noBpaTH y I^pMHHi;y. y3 Hjera npacTaAe hcko- 
jiHKo cejia y aoh>oj Hpmhhi^h, h no6yHa je 6Hjia y njiaMeHy. 
MeAHKOBHfe AajBC npHnoBHJCAa: „y to spnjcMC 6ho je Ilepo 
3acTynHHK0M BjiaAH^HHiajeM, kojh je n 6ho cbojhjcm Hepa86opHTHJeM 
uocTynKOM noBOA onoj 6yHH; a KaA ce Hecpeha AoroAH^ia, on ne 
sHaBnnic KiiKO Aa je caBjiaAa, aeh nomjbe onaMo CBora 6pHTyqeAa 
Tiop^HJy. Tiop^HJa je anaBa, Aa je 6yHa npoHsamjia IlepoBOM 
HecMHCJieHomfey ; ajiH Aa ne 6h i^pHoroj^i^H uajiH y Behy HeBOJi>y, 
no^e y I],pMHHny, ^« ra ca paAonihy A0'5eKajy. 'Bop^HJe c Boj- 
CKOM HCTMcne CBy TypcKy BojcKy hs HpMHni^e, h Aodnje pany na 
ho:khom navmy oa TypcKor jiy6apAeHor apea. TaAa 6ani A^^e 
BJiaAHica Ha HeTHH>e, h OAMa nosose paiteHor 'Bop^raja Aa ce 
BpaTH H3 HpMHHi^e." Toj no6yHM BjiaAMKa je 6 anpn^ia OBaKO 
uHcao rarHiiy : „Ilaina cKaAapcKH, kojh je o tomc h paAHO, OAMa 
nonijibe na uoMofe hm 3 — 4000 BojnHKa, xj!be6a AocTa h ij[e6aHe. 
PaAH Tora 6yAe npHHy^eH cenaT oAnpaoHTH 2000 i^pHoropai^a, 
npeABO^eHHJex mojhjcm 6paTyqeA0M FeoprnjoM, cepAapoM paje^KHJeM 
H cepAapoM i^eTHHiCKHJeM. H TaKO obc 2000 i^pnoropai^a yAape 
Ha npBO OA no6yH>eHHJex ce*ia, y KOJeMy je 6HJia BOJCKa TypcKa 
u ij[e6ana, h nocjiHJe ynopHora 6oja, onaae neKOJiHKO Kykax y 
cejio ]^Q«g»eDHhe h TypKe Hsa5KAeHy. C naiue je cTpane 6hjio MpTBH- 
jex 19, a paH>eHHJex oko 20, Me^y KoJHJeMa je h moj 6paTyHeA 
Ma;iy pauy ao6ho oa spiia oa KyMnapc, a c TypcKe CTpane oko 
60 MpTBHJex h pan>eTinjex, Ka:Ky, ah je najio." A Kam&e je Taj 

'*) To je Mopajio 6mtm Apyro iiapoHHTo iihcmo, jep ce y npBOMe ne eno- 
MaOkC MapKUUia. 



150 j 

;i;ora^aj h onjesao y napo^HOM caory, no^ nacjiOBOM „Kpia 
'BjpHuiHfea.'* 

IIocjiHJe oBora ^ora^aja, MapKHma ce ckjiohh ca CBojajeMJ 
po^ai^uMa na eZ[cceHApy, h Ty KajykH ce djto je y^HHHo, CTynH| 
y nperoBope ca HĆKHJeMa CTpyrapHMa, CBoJHJeMa po^ai^HMa noj 
MaTepn, kojh cy oa KpBH 6hjih npH6jerjiH na BpaH>HHy, KaKO hci 
Aa cnepe ca ce6e TOJiHKy jLary. Ca BpaH>HHe saBJepcHHi^H CTyne 
y nperoBope ca HeKHJeMa neKjiHKbaHHMa, npcKo KoJHJex AOCTase 
BjiaAHUH MHcao MapKHmHHy: ^a IIjiaMeHi^H h CTpyrapH, kojh cy 
ce HajiasHjiH na BpaitHHH h tZEeceHApn Me^y Typi;HMa, noMohy 
HeKjiHifcaHa jcAHe uohn o^hctc one ocTpBC oa TypaKa. MoaceMol 
cedn npecTaBHTH, KaKo je paAOCHO Ty MHcao npHXBaTHo BjiaAHKJi, | 
KOJH nopyHH MapKHinH, aKO je ocTsapu, Aa te My ne caMO cee 
onpocTHTH, Hero jom Aa ke ra narpaAHTH. MapKHma npnje nero 
npBCTynH ocTBapeH>y tc saMHCjiH, Kpene nyT ČKaApa, Aa ce no- 
BpaTH 6oJbe npHnpaBjbCH sa to cmjcjio AJejio ; ajiH na nyTy y ' 
CKaAap, CBpaTH jia^a y KpH>Hi;e, rAJe ra y6HJy. Obo 6HJbeacHM0 
no ycMeHOM npeAaH>y. Ha ceaKH na^nH, cMpT MapKnmHHa npH- 
noMorjia je, Aa ce I^pMHHna jiaKoie yMHpH. BjraAHKa CTaAC OAMa 
paAHTH, Aa ce 6jeryHi;H noBpare hb CKaApa na CBOja or&HmTa, 
H nonijbe y I],pMHHi;y cBora 6paTa Ilepa, cepAapa Mnjia MapTH- 
HOBHha H cepAapa ^njiana 'BypamKOBHha, kojh ce najnpHJe na- 
CTane y MaHacTHpy BepnejiHMa, na no})y y CoTOHHfee, h otojich 
y BojbeBHke. Ty cy k ce6H AOSHBajiH no6yH>eHHKe Koje yMHpe, 
caonniTaBajyiiH hm onpouiTeH>e B^ra^H^nso. ^a je Hepo Tomob 
6ho tojihko KpHB OBOJ no6yHH, KOJiHKO ra MeAaKOBHfe OKpHBj!byje, 
TpyAHO Aa Cm H>ei^a BjiaAHKa nocjiao y U,pMTrimy, Aa no6yH>eHHKe . 
MHpH. PoBHHCKH oBaKo nHme o OBoj no6yHH: „CBa OBa (j[)aKTa, J 
Ma KaKO Aa cy 6Hjia acajiocna, pa^ajia cy ce y npnjiHKaMa, Koje | 
HHJecy aaBHCHjie oa bojbb BjiaAH^HHe; a Me^y thjcm, no MH>eH3y i 
HapoAH>eM sa h>hx BjiaAHKa oAroBapa. HcTopnja hx ne CMHJe npe- • 
hyTaTH, ajiH je Ay^Ha Aa hx nsjiasKe sajcAHO ca npnjiHKaMa, I 
Koje cy HX Hsaseajie, Kao h ca OHHJeMa, Koje cy 6Hjie 
H>HX0BHJeM nocjbCAHi^aMa. y CBeMy obomc hcthhc ce 6op6a 
Ap^casne mhcjih ca njicMCHCKOM ; IleTap 11 6ho je npaBHJcM 
HOCHO^eM npBC, a na CTpaHy Apyre (njieMcncKe) 6hjih cy cbh, 
mro cy npnje y CBoJHJCMa pyKaMa Ap^cajiH cBy BJiacT naA 8eMji>oM, j 
a caAa ce MopajiH oa H>e Aa OApeKy. Ako ce cnoMencMo, y KaKsoM ' 
ce CTaH>y najiasHJia IJ^pna Popa y ohh AOJiacKa na BjiaAy IleTpa I 
Il-or, yBH;ijefeeMO. Aa je npejias 6ho jaKo KpyT, h mh hc MoaceHO \ 
Aa ce ne ahbhmo KpjenocTH Ayxa h Heo6HHHOM HCKycTBy, KoJHJcMa ( 
je osaj BjiaAajiai^ Bpnmo csoj saAaTaK. OTyAa je, pa8yMnje ce, Hiiao 



151 

AOCTa HenpHjaTejLa, kojh, HmHe8aBajyfeH npe^ H^eroBOM bhcokom 
^iH^HOCTH, paAHJiH cy THJeM 3Kemhe npoTMBj H>era Tajeo KviencTa- 
H>eM, Ha ocHOBy KojerjeFarHh CTBapao nojaM o H,eMy oa no^ieTKa 
AO Kpaja." H Aa obo noTBpAH, Pobhhckh HaBOAn FaruheBo HSBJemfee 
asBJaTCKOM ACnapTaMeHTy, 6ain oa one hctc roAHne, Koje ne 
OAroBapa HHMajro MCTMHCicoMe CTaifcy CTBapH y U,pHoj Pop«, h 
ynpaBO 6h ce mopjio HaseaTH onTyMc6oM npoTHB OBora BjiaAaoi^a- 
My^eHHKa. 

XX. ^a upe^CMo caAa na Apyre KpajeBe, Koje je OcMan-nama 
¥HTOM TpoBao. Obsl} OTpoB 6ho je npoAl)o HaJBHine y Ilunepe. 
ToAop MyinnKHH hb IlHrrepa cjeAHo je y ceHaTy na lXeTHH>y, a 
6paiia cy My oji^njivi j" CicJiAap, Aajyfcw tćiko .sao iipHMJep ocTa- 
jiHJcM nHnepHMa. H ToAop je ca 6i)ahoM 6mo CTpHJejBaH na II,eTMFby 
sa TOJiMKo HSAajcTBo ii|>eMa OTaijtomin. HcTHna, ToAop Huje r^iaBOM 
OAHO y CKaAap, hjih jecy H^eroBa 6j)aha, c icojnjeivia je y sajeAHHHH 
»CHBHo JejiH Moryhe, Aa ToAop uHJe BHao, iiito My ce y KykH 
paAH? H sa TO je 6mo daj) noA TepeTOM jaKe cyMihe. 3a ToAopa 
ce 8ay3HMao h 'Bopi^e Aa ra cnacc, m c iten)jie_j:ai:u--CTpope^4caaHe 
MHorif cj ocjj^tHjiajiH BJiaAHKy ; ujim y Cvin^HHJeMa c*iynajeBHMa 
BejieH3AajČTBa y3aK0H>eHa je cjiM^ina cTporocT m no uaJMohHHJCMa 
u Hajii})OCBeheHHieMa Ap^KaunMa paAn iipHMJepa, Aa ce rp]^eMy 3Jiy 
CTane na nyT. lla cy h y obomc cjiyuajy Ty CTj)orocT oiipaBAajie 
iiocJbCAHi^e : y3 one K:yiie, mro cy Cnjie ocTajić BJepue OTaHacTBy, 
npHCTaAorae cbh iioxjieiiHH h HenocTojauii, tc cbc s.iaTO nenpMJa- 
TejBCKo HMJe Hl>Hoj PopH HMUiTa HayAHJio, Hero jy je Taj noKyiuaj 
jom 6ojbe y^BpcTHo. 

XXL riomTo je OBaKo ycnjemHo iioBpafecH pcA y Il,pMHimH h 
y IlHiiepHMa, IIcTap IT ry6ehH cbc Bume naAe y noMok pj^CKo- 
aycTpHJCKe HRTepnenuMJe, OAMa nacTan^T>a iipnjaTejbCKC nperoBope 
ca OcMaH-namoM o ii>bxobom oaeTanKy. OcMan-iiama My ca cbom 
roTOBmfey 15 Maja OAroBapa: ^RpHMiio caM tbojc iiucmo no tbom 
nepjaHHKy oa 11 OBor MJecena, Koje mu je mhofo Aparo Cnao, h 
cee caM i)a8a6pao uito mh iihiucui, h iuto mu je tbojc momčić 
jctmcho Ka3ajio. CaAa moj Aparu npMJaTCJby, ja oa oBora TBora 
MOM^eTa HHHiTa HnjecaM Morao pa3a6paTM, Bek caMo h3 TBora 
DHCMa BHAHM, Aa MH nHmeui, kojh Aan Aa uaM 6yAe cacTanaK, h 
He Aao Bor, aKO ne 6h mh aa HaiucM cTaHicy yqHHHjiH riocao, kojh 
6h 6ho sa nornTCHiC h tbojc h mojc, Bok BpaTHjiH ce onaKo; 3a 
to h ja TH oiiCT iiHuicM, TO 6h 6hji(i nenornTCHO h sa mchc 
w - na Te6e. Aan ja th ohct nHincM no npHJaTCJbCTBy, aKo 
Bor Aa, 110 A?^uac cbc bhuic h y bhuioj jby6aBH 6hth, KaKO b 



152 

xo)ieMo. CaAa ja tu roBopHM, A,a hh nomjbem je^Hora TBora ^OBJeiui 
BJejjHa, 'mTO ce moui y aera ca cBHJeM yBJepHTH h bojh je Te6e 
ua TiiOHy cpi^y BajdjiUHce, EcaKO iuto je KomyAa npn THJejiy, h no 
H>euy TBoje naMJepeunjc ii uitofoa xohciu saHCKaTH', CBe oh aa mu uotkb 
iipaBo HCKaBHTH, TaKo HCTO H ja hy no ibCHy reda cae obo ibto 
6a 6njio ynyTHO cuo My KiiaaTH h tuko ce 6a Morao obh aan: 
nocao cBi)mHTH na OHAa fla (iyAe cacTaBaie moj h tboj y am 
caxaTa a noTUMcaTB jeA^H Apyi'oiuc. ^pyro oCTajeH upHJaTeACKH 
Te nosApasjbaTB b flfl cb SApaBO." (^. A.). rZ(pyro načuo OcuaH- 
iiamaHO oa '<27 uaja rjiaca: „Ja caH MHoro roBopao c Toojajev 
nociaBRKou I^nrojeM ToBaheM a cse ua je Kasao obo bito cb My 
;[>eKao, cauo 3a jcdui/ piijeu uujc mu mobuo jteeau damu, Kojif com 
rbeMy peKao, u Kuja naiiie itoMoae Moace cee ceputumu, a saRO he th 
TBOj 'lOBJeic KasaTH, a aKO th ycxoheiu sa obo a^^ ce nopaAH, ;& 
a oneT no oBouy TBOMy J^^c.^a^^aKy OAroflopHiu ; a raro uu namem 
Aa TB ja noiojLCM ByqHBBha ja Kor Apyror uor goBJCKa, BJepyj 
ua, ja TB 6hx nocjiao Ai)cy By<iaBaha a.ia je cji&6 a jeAsa asale* 
KOA Meae y rpaA, a ApyiX)Hy ao Mory ce yBJepaTa oa OBor MJccTa 
BaKOMy, fIyAyiia BaMa je AoGpo iioaitaTO ah cy obc cTBsipa Tajae 
H3Me^y cBHJeTa, cjimo ja h th ouo uito ypaAaMO 6niiB C|)ehHO b 
sa ueae a sa Tc6e, a tii ueBB oneT iio:KeBi jioc-iaTB oBora TBora 
DocjiaBBKa"... {JI,. A.). Koja je Ca^a tu jedna pujeu, mTO je Mor.ia 
CBe nocaOBC a3Mel}y BjiaAHKC a sesapa cnpmaTB, mb ae saauo ; aJB 
saauo, Aa OcMaii-nama Ty paje'i uaje aiorao aaKOMe y CkhaP)' 
noBJepaTa, Kao uito SHaMo, Aa Ta pHJc'i uaje npeKHByja nperoeope, 
H aKO ce cacTaBaK, o komc ce paAa.io Baje hh oBora nyTa ocTsapao. 
Huauo OcMaH-uamaHo nacMO oa K ceriTeu6pa, y koh sejia, aa 
Heua caAa Bpeucaa Aa nom.te CBoje .i.yAe, „aero 6BCTe Ao6po 
y^aBB Aa nom-teTe bh rocnoAapa llepa H.ia rocnoAapa 'Bop^MJy, 
Bjia Kojera cepAupa, Koja tu je HajiijepuHJH a HaJHyApHJH sa 
paaroBOpaT ce, a ja hy ax iipajaTcjtcica AOHeicaTH a acnpaTHTH." 
(4. A.). Bbabmo cauo .iajeuHJex pHJeqB, ajia Cea ;yejia. Hb najaie 
ose npenacKe. bbab ce, Aa je OcMau-uama AOSBsao k ceds, a fi» 
BJiaABKa aaje auao ejeije y H.era Aa My uoBiAe aa kop saaTBMJer 
HpBQ^op^a, a BaMO .la Aa ce cflu c n.aM cucTaBc. MeAaBOBiih aBnieil 
Aa uy je BjaABKa raAa pecao : „Ilpauo Aa th KaaceM, ja BJ^ 1 
OHaKBOM qoBJeKy, Kao mro je OcMaH-iiaiua, Hc-uaM;" K Kag \ 
BJiaABKa Be nocAa, Kora je a«j.iao, Aa My je OcHaH-nama i 
„Ja cau TypqaB, a tb ca ijaypHH, na ce cjioskhth Be i 
Ty MeAaKOBHh aohocb načuo, uito je BAaAHKa y OKToCp^ ; 
OcMaH-namB, y icoue ce orjicAa BOjiiiKa Miicao, Koja i 
fffuiak y H>eroBajeu oAHocuua ca oBBJeu Taico oaaoauje 




153 



H MB TO SHaMeHHTO nHCHO AOHOCUHO OA pMJe^H Ao pHJeiB : „^onuo 
MB je AO pjKe TBoje nucMo oa 17 cenTeiafipa o, r. y KOJeMy seKe 
CTsapH CMBJeuiHo HiinOMHH>em. IIpuo, uito Kaacem, A!i onepeuo 
CBOJa cpqa, na Aa y<iHui]MO CBaini ^mjeiiH ua<iHu h cjiory ua name 
rpaHRi^e: leojo je cpi;e sa •s>yAC, oiia je saSA^i 'ihcto h oiipaTO, a 
c HeJbyAEHa npuHy]jeH je hobJck Aa ce HejbyAeKH sjiaAa, jep HHa^e 
HB Hoaee cee a& ^^ xTtio. IIIfo ce- xiiaaiini, a^' uMani koa 
HeHe npHJHTeJba, kojh tu A0Ka8yjy Hoje HaujepeuHJe, Ao6po KaA 
BX Buain — HeuH BX He Ka3yj, au oa mchc ae nocTpaA«jy. Obj 
B Apyi*y OBaKBy cTeap th uo»ceiu KasaTH ouBJema, koju coHJeT 
Kpoa HH6yK rjieAajy, a ue JieHH, — Moje je HaMJepenaje jaono h 
HBCTO, H Rora B Kaico Ba^a iiasuTii oHaieo ca mhom h y cycjeACTBy 
H Aa »etisyje. — Ta rouopHni, a« ja cue hcuito TpHSKBM : a niTo 
6b ja TpaacHo: b c KMMe ky ra TpaMCHTH? KaA je BajasMT (Ha- 

AepBH BaSBaHH) B0CIiy lIOKOpUO, H KOA Cy AHBJbU aSHJaTCKe OpAC 

Harne u&jieBO ho jyHaiKO mipcTBo pa3i)yiiin.ic, oiiAa cy mojh iipeAi;« 
H jom HCKe oAa6paB0 <j)aMHviHJe, KOJe iiHJe ey Ty uorHHyjie oa 
TypaKa, ocraBHJiH caojc OTa^acTBo a y obhjcu ropaua yTeKJiii. Ja 
caM BHOKOcaH, ja casi cup.iK — uomhcjih : ijc cy mh 6paha cjiaBHB 
H rjiacoBHTH KHeaoBH H BOJuoAe HHiiierM i^apcTua, ^c je l^pHOJeonh 
(BymftTjiHJa), ^e je OSpen KncjKeHHk (MaxMyT-BcroBHh), ^e je 
KyjiBHOBBti? ^e je CicoiijaK? ije je BiiAaJHh? ^e je *I>HJiHnoBHk? 
^e je rpaAaieoHh? ^q je Oro^emiK? ^e je .I>y6oBnh? ua ^e cy 
iiHorH ocTOJiH? KaMOjviciiDAa h humjct iiauiera napOAa? Aa ceoje 
oia^racTBo B CBOJy C'iaBy sajeAHo iioTpaacHMo ! Jla cmo ceu 
Ha jedno, onda 6ii£ ja c ««.«« hohijuo ec^iaco uompasKiio. — 
Bor caM SHaAS KaAii ke ce ohii cuoje ciaiie ciioMeHyTH h aa EaAa 
fee ce oea Moja 6paha oa CBoje po^eHe dpake Tyi^HTn h HasBsaTB 
ce asHJaTHHa u do Kada 'Ke aa wyfij Kopiicm pađomamu, ne. cje^jyK%t 
ce ceSu, nu ceojeea. Oa onora Hecpckuora Aa^a, oa KaKo je asHJaTHH 
Hame i^ipcTBo paarH>aBHo, ca khu cc OBa masa roprnTaica sa 

odmre nomTeH>e a hmb nauieca HapOAa 6opH? Cae ca__CBojpM 

po^HOH dpahoM HST/pieHOM : 6paT (jpara Ceje, 6paT 6paTa CRJeie 
— pasBđuiBHe cy namera. i^apcTua y Hatny spe orpesje — eeo 
Bame otimTe Hecpeke ! Osa je necpe^ u oaiuma apa^KČa Spoataca 



euiuti 110 ciijia my§a ymiHiiMi, 

HUHop. ICy 
yAaBao, no m m 
B CBko A"Baiei£ 
Ha caajtjrv uh' 
K4);y je je^io 



ujicMo uocmajio 
mii mif^u jtad- 
RHpoAa roTOBO 
Hpii* Top* 




154 

naK MCHe TH^e caMora h obo maiee napoja, ja uommefM euiue hu 
MajLO ne skcjium^ no ea umumo Ttped eejiuKUJeM u ouaMeRenujeM cenr 
jemoM; no c^ uemiao dpy80 ^ejiu jepđo je Kpeaea pmia u eojio 
itomiuefhc.. Ja đux pad da caM ce Maju> d(yn?iuje poduo, jep 6ux eudiio 
cec!Jy ^paKy, ^e cy ce ce6e u ceojujez cuoMeuyjiu u jaeuo uped ceujemoM 
Koaajiu,' da cy onu docmojnu upayHyij^u u uomoMifu cmapuje eumeaoea 
uatueea uapoda. Kada ce oea ceema pujen usaoeapu, ćjiaeo nnjeJiOMt/ 
nameMy u^eMeuy, onda i^e umc ttpnoeopcKO, đocancfco u upouu eumesoea 
općcKoea napopa KaKO ceemu majiiACMan uecmeoeamu u y fhedpuMa 
nocumu. — Ja ^yjeM, ^a th npHoropne xaJAyi;HMa HasuBam; to 
HMe HHMajio cpaMHO HHJer xaJAyK SHa^^H Chevalier, Ritter, na 
npHMJep: Kanajmjepa cy obh xaJAyi^H: MapRO Rpa.;beBHk, Pejba 
OMyHeBnii, FeprejieB AjiHJa, Tajie OpauiaHMH, CKen^ep-der, CTojaH 
JaHKOBHh, njiBJa CMHjbaHuh, Eajo IIuBj&aHHu, BoJBo^a ^puioKo 
IIonoBHk, BOJBOAa ByK MHiiyHOBMii, HiaKai; ToMaHOBah, Il^pnai; 
KapaMaxMyT, Kapa^op^e, BoJBO^a Be.«>Ko IleTpoBHii, — obo cy eaMo 
HeKH OA Hamera napoja, koju Hnjecy ^anae y 3KHB0Ty; a obu cy 
TpoJHi^a H Aanac tichbh: AdACJiKa^ep, IIIaMHji h Ham soJBo^a Mai^a 
.MopaHKH, — HcTHHa Aa cy HCKH ^pHo^opI^H y6HBaoi;ii, rpa6HTejbH h 
iMaMHTejbH, ajiH hx Heo6y3AaHa u AHBjba oujia TypcRa HaroHH, na 
Jh jyHa^Ka Hesojba. — IIomhcjiij moj Aparu seMjbaHe! Obojihko 
HapoAa ca6HJio ce y obhm ropaMa, totobo oa cByAa saTuopen! 
KaA je roAHHa hckojihro poAna. HOHce ce npujiu^HO upoke; 
ajiH KaA Ao^e roA^Hu, Kao niTo je jiat&cKa 6\ajib,^ »časa MyKa 
OA H>iix 6HBa. Ja caii ce jiaHH hckojiuko MJecei^a maKa y 6e^ 
H y MjieTKe, naBjiacTHTo 8a to, Aa OBy MyKy o^a&ia hc rjie- 
AaM; a Apyro: ja caM cpi^a acajiocTHBa ua 6h cbc CBoje pa3y- 
pao, a CBaKaKo Majio Ma je inTa a ocTajio. iiTada caMHOM eoeopum, 
KOKO Mcj 6pam đatufMK, ja caM meoj đpam, meoj upujamcjb; ajia KaA 
roBopam Ka' TypqaH, KaKo asajaTaH, KaKo HenpajaTejb aamera 
njieMCHa a HMeaa, mchc je to npoTaBHO a CBaKOMe 6u 6.iiaropoAHo 
MacjiekeM ^oeRy npoTaBHo 611J10; a saaM, Ta keni peka, i^aA obo 
MOJe iiacMO BaAam: niTa OBaj ^ock Kojemra nanie a cnajeBa; 
ojiu ce uadaM^ da i^e uamu uomoM%u^ Kad đujio da 6um>^ damu 
docmqJHy uf,ujeHy omaHaameojby6ueuM MUCJiUMa y uucMy ejiaduuuHy^ na 
Koea ce danac euue ca ceaice cmpaue koko Tia đujejiy epaHy.^ Ona- 
sajia CMO Ha jcahom MJecTy, KaKO ce y TCoiKajeM iipiiJiaKaMa pas- 
BHJao sejiaKa cpncRa renaje, a y obomc nacMy saAaMo npeTe^y 
npsaje^ CBJeTCKajex yqaTejba sejiaKora Hanejia A^BCTnajecror BajcRa 
— nanejia napoAHOCTa. IIpBy HayHHy Ae(j[)aHBi;ajy o tomc hito je 
HapoAHOCT, Aao je Maskana, ^yBeHa aTaJiajaacKa ny6jiai;wcTa, y 
CBOjeM npacTyDH0M npeAaBaH>y ca KaTCApe Me^yHapoAHor npasa 



155 

Ha TopHHCKOM CBejTHHjiHinTj, 22 (j[)e6pyapa 1851, Koje hoch HasHB 
Đella nazionalitd come fondamentto del diritto delle genti. MaMnjaHH 
je CBOJe AJeJio Di un nuovo diritto pubblico europeo HSAao 
1859, a IlajiMa cBoje Del principio di nazionalitS, tck 1867. 
H TCK HanojieH III noHHite y HTajiaje to nanejio y ;yejio 
npHBO^^HTH, oAaKjie ce ocTBapHjio yje4HH>ee,e HTUJinje na KamH>e 
H EbeiiaiKe. A IleTap II obo name 1847! HcTHaa, a^ j© 
npHJe H»era jom Hani ^ochthjc o6yxBahao u MyxaMeAaHi;e, kojh 
cpucKH roBope y cpncKo njieMe, ajiH oh to Kao 4>mjio30(J) upocTo 
onaaca, y^ekB Hac z^a cmo cp6ii cbh niTo ce aoseMo pasHHJeMa no- 
KpaJHHCKHJeM H BJepcKHJeMa HMeHHMa. OBAi'e naK IleTap II HspaacaBa 
BejiHKy M Hcao cpnc Kor yjeAHH>eH>a, h Kao sjia^aoi; mj^b ce Aa je 
ocTBapH. „^a CMO CBH Ha jeAHO, OH^a 6hx ja c H>HMa neiumo eeJiuKO 
noTpaacHo" — BejiH Be3Hpy cKa^apcKOMe, kojh „3a Ty^y KopncT 
pa6oTa, ne cjetajyfen ce ce6e hh CBojera," npoKJiHH>yiiH oninTy 
BpaacAy 6paTCKy, Koja je „BHine ho cmia Tyi^HHa yH[iHHJia, Te je 
Harne jyHa^Ko njieMC nocTajio Ty^HM naAHH^apoM, Kao ihto ch 
H TH Ty^H Ha^HH^ap," — H BanHJykH 3a „cjioroM Me^y 6pakoM, 
y KOJHMa je^Ha Kps khuh, h Kojy je je^HO MJiajeKO o^ojhjio , h 
jeAHa KOJiHJeBKa 0AH>Hxajia;" na npopa^e, Aa fee aoHh spHJeMe, 
„KaA fee ce H>eroBa dpaha cnoMeHyTH ce6e h CBOJHJex h jaBHO 
npcA CBHJCTOM noKaBaTH, Aa cy ohh aoctojhh npayHyi;H h uotomi^h 
CTapHJe BHTCBOBa Hainera uapoAa" — h „Aa iie Hamn uotomi^h, 
KaA 6ujio Aa 6hjio, damu docmoJHy t^ujeuif omauacmeojby6uetui mu- 
cjiuMa y uucMy ejiaduuuHy^ na Kora ce Aanac BHqe ca CBaKe CTpane, 
KaKo na 6ujejiy epany.^ Obo je 6ho uocjbeAH>H noKymaj cKynjbeHe 
cBe CHare cpncKora renaja, Aa pa36yAH y oa^gthvtom 6paTy 
ji>y6aB npeMa cbomc napoAT* Aa ra osapa caM0CBHJeniky, tc TaKO 
rjicAaMo y neTpy II npBora anocTOJia h npopoKa cpncKora yje- 
AHa>e&a, BaBAa HCTpaJHa h nocTojana oa 6yHe FpaAanigeBHka, y 
onkeBby ca MyxaMeAaHi;QMa, u ca KaTOJiHi^aMa, no ohomc cbomc 
CBCTOMe HaHejiy : 6pam je ^ muo. Ma on Koje ejepe 6uo, Ma — Aa je Bnao, 
Aa ce c Tora aeroBor y^eH>a ca cBaKe CTpane h& H>era BH^e Kao 
Ha đujejiy epaHy! 

IIIto ce TH^e Kyqa, Me^y KoJHJCMa je OcMas-nama HaJBHme 
ycnHo, Kao y norpanHHHOM njieMeHy Tonorpa(J)CKH oa ocTajie TaAa- 
m&e I^pne Pope OA^je^benoM, HaBemfeeMo niTo BjiaAHKa OAroBapa 
y aBrycTy aycTpHJCKOMe Koucyjiy BajiapHHy y CKaApy- „IIIto 
Ka^y Aa cy i^pnoropi^H y3ejiH noAi'opH^aHUMa Kpase: uoAropa- 
HaHHMa cy y3ejiH 20 Kpasa Ky^H, ona HaxHJa, Kojy je mhto Typ- 
CKO McuoA Mojera noBHHOBeaHJa HSBdo. Bw ctc Te mctc Ky^e, r. 
RaoaJiep, na ctothhc rjicAajiu Ty, ^e mhto npHMajy oa uame, u 



156 

CBCKOjiHRo Aa ce He noBHHyjy cyAy. A eBo paiUTa cy hx h ohh 
y8ejiH. Pe^eHH ce Ky^H y^HHe na abhjc napTH;;e. Je^na cjiada 
napTH;^a, KOJa je infeejia Aa y3Ap3KH cyA Me^y co6om h iiope^aK, 
a jeAHa ja'ia napTHJa, Koja je npuMajia oa TypaKa mhto, Aa Hena 
Me^y C060M nopeTKa h Aa ce oa Mene 0A6HJe; no Ayroj pacnpH 
OBe ce ABHJe napTHJe no6njy, khko BaM jcj ja mhcjihm, asBJecHO. 
/(anatuH^e cmafhe cnieapux uuje douymmaAO da ce hu y tumo MeRcM, 
Hero OcMaH-nama noniji>e noAropH^anaMa, Aa ce noMa^ce 6yHT0B- 
Hoj napTHJH. rioAropH^aHft hm noMorHy, no»CAe CHJena, njinjcHe 
jeAHO 100 6paBa h jcAHora y6MJy." C Tora cy Ky^H Tpa^HJiH 
OCBCTC, H ocBeTHjiH cc noAropH^aHHMa, TaKo h sa obc HCMHpe 
OKO IIoAropHi;e naAa CBa OAroBopHocT na OcMaH-naray, kojh je 
RyHe MaMBO HcnoA b^ihah^hhc BJiacTH, na h aRO ce H>eMy neke 
noRopHTH. KyHH cy AaRJie TaAa 6hjih ne cano 6e8 HRaRBe Bjia- 
CTH HBA C060M, Rao niTo cy OA BaJRaAa nesaBHCBH 6bjih, Hero 
cy 6hjih H8Me^y ce6e noMykeHH ; a bjthahi^h TaAaniBbe CTaH>e 
CTBapH HHJe AonyraTajio, Aa noTnoMaaee cjia6HJy CTpaHKy, Koja 
je K I^pHoj TopH TeacHjia. C jeAHe CTpane, odsapoM na BHcefee 
nEiTaH>e o ocTpBHMa, no caBJeTHMa pycKe h aycTpHJcKe AHUjioMa- 
ujaje, Koja je to naTaite 6HJia y3ejia y CBoje pyRe, Huje xtho 
HBTH CMHo nocpcAOBATM opyacjeM Kao niTo je y H>eroBOM ocycTBy 
cenaT nocpcAOBao y [],pmhhi;h, jep je OAMeTHHi^HMa OcMan-nama 
Morao jiaKuie noMnrarH, na ce je Morjio iiapoA^TH BeiiHJex norpa- 
HmHHJex sanjiCTa; c Apyre crpane, o63npoM na nperoBope c 
OcMaa-namoM, Mopao je naCjeraBaTK cbc, hito je Morjio niKOABTH 
THJCM nperoBopMMa ; a najnocjiaje mh snaMO Aa je BJiaAHRa OcMan- 
namH nncao oahocho Ky^a, Aa ce oh neke MnjemaTH, aor ce He 
6ia no^ejio cjio6oAHe Kyqe yrH>eTauaTW h y H>nxoBa CTapa npasa 
ABpaTB. H MH MopaMo npHsnaTH AP»caBHHqKy MyApocT B^iaAH^HHe 
nojiHTHKC y OBOM TyraJbHBOM uHTaH>y, y Roje HHJe Tpe6ajio Ai<paTH. 
FjiaBHo nHTaH>e, Koje je BjiaAHKy jeAHaRo y8HeMHpaBajio, 6hwio 
je UHTaH>e Bpaif.HnH h e^eceHApn, tc HyjykH, Aa Farnk hac 
nyT IleTporpaAa, upenopy^a My, Aa ce 8ay3Me : „Aa npaBHTCACTBO 
pycRO 6jiaroBojiH yAajbHTH TypRe c ocTpBa BpaH>HHe h tZEeceHApe, 
Rao niTo MH je Bek peleno ; " h Aa — R tomc naAOAaje : „HSBOJiHTe 
H OA MOJe CTpane mojihth hcto npaBHTCjfcCTBO, Aa onpjcACJiH jcAHora 
CBOJera ROHcyjicRora arcHTa y CKaApy, npea Rojera 6h npaBHTe,;i>CTBo 
Morjio AOBHaBaTH CBa nocTynaHia TypaRa npoTHBy nac h npoTHBy 
xpBCTJaHa, ROJH cy hoa Typi;iiMa. Taj 6h areHT npoy8poKOBao 
BCjiHKO BjiHJnHHJe Ha oBC crpane n naMa 6h 8a BejiHKy noji3y Cho. 
a jom BHiue xpHCTHJaHHMa." ^aKjie ao TaAa ioui PycHJa HHJe 
uMajia y CKaApy CBor A^ujioMaTCKor npecTaBHHRai oAaKJie ce Mo»:e 



\ 



157 

cyAHTH, kojihro je na^KH^e noRjiHH>ajia oboj thko bosrhoj th^hh 
Ha 6ajiRaHCK0M nojiyocTpBy ! Obh OAJejbaK BjiaAH^HHe pa;^H>e sasp- 
nmheMO obpijcm Bpjio Ta^HPijeM h cnpaBe^^jbHBHJeM pnje^HMa rocn. 
«Z[aBpoBa : „H y upKOc CBera H>eroBOr 3ay3HMaFba, Huje nomjio sa 
pyKOM BjiaAHi;H ^a My ce noepaTe ocTpBa B))aH>HHa h tZEeceBApa. 
KaKO 6hjio, Ayra npenacKa o H>HMa Haj6ojbe^Ka^KTCpiime .^Hnjo- 

MaTCKO BCKyCTBO BJiaA^^ViHOj H CJiyMCH O^eBHAHHJeM AOKaSOM, 

KaRBOM ce 6ppiroM h ])eBHouiiiy TpyAHO a'^ caHyBa HenoB pHJe^eHy 
HenpHROCHOBeHOCT i;pHoroix?Ror seMJbPiniTa. Hcto ce thko no toj 
npenHCHH CBaRo Moace y6jeAWTH, Kano je Te»caR 6ho no,;ioa:aj Bjia- 
AHHHH, ROM ce Ty Tpe6ajio 6opHTH ne caMo ca <|)aHaTH8M0M norpa- 
Hii^HHJex TypaRa, nero h ca jiyRaBCTB0M TypcKe nojiHTHRC. ^ohhm 
ce ĐJiaAnKa, noBJepaBaiyhH CBojy CTBap nocpeA03aifcy jeBponcRH- 
jex ABopoĐa, y8Ap3KaBao oa cy86njaH>a TypaRa opyacjeM, ohh cy 
napajiii80Ba.nH nocpcAOBaita PycHJe h AycTpHJe jiaacHHJeM o6eka- 
H>HMa, Aft fce CTBap CTporo npoy^nTH, a Me^yTHJeM HHJecy mTe- 
^ejiH cpecTBa, ^a CHJy cMyTH>y h paBAop no H,pBOJ Popn. IIIto 
BJiaAHRa HBJe ycnpio, RpHBBi;a na^a hh AHnjiOMai;BJy, ROJa HBJe 
eHcprHHHo niTHTHjia HHTepece i^pnoropcRe, h hh y rom Cviygajy 
HHJe to 88BHCHJI0 OA He^ocTaTKa HacTojaHia BjiaAH^BHa. H 8a to 
je cacBHJcM HeyMJecaH onaj HpoHH^Hn toh, RoJHJeM ^y^nfe roBopo 
o BojeHHJeM noAy8ehHMa BjiaAHHHHBJcM." Kao ihto Haje ycnHO, 
ocTaBd!bajykH CTBap ocTpsa A^njiOManHJH, TaKo ITcTap II HHJe 
HHmTa nocTHrao cbojom AHn,;iOManHJOM roa OcMan-name : Bpa&nna 
H JleceHApa ocTa^ie cy y pyKaMa TypcRHJeMa, a RyHH ocTa^ome 
Me^y C060M noMykeHH, OAMaMJbCHH hchoa BjiacTH BjiaAH'iHHe, ajiH 
ne noABprHyTH hh BjiacTH BesHpoBOJ. A nocjiHJe tojihrof npocH- 
naH>a MHTa Me^y i^pnoropi^HMa y3Ay5K cbc apdanauiRe rpaHHi^e, 
niTO je nocTHrao OcMaH-iiama? H nnnepH, h 6jejionaBjiHkH, h 
•TbemaHCRa, h pnje^Ka, h itpMHH^Ra HaxHJa ocTaAome jom nsprnke 
y CRjiony Ap^a^ne 8ajeAHHi;e, HCRycHBraH Mok ApacaBHC ynpaBe, 
OROjio ROJe je IleTap II tojihro paAHO ; h uocjiMJe tojihrc ona- 
CHOCTH OcMaH-namHHor paTOBan^a, ne rBO^K^eM h ojiobom nero 8Jia- 
TOM nj)OTHBy HesaBHCHocTH Upne Pope, mh ce MopaMu uoK^ioHHTH 
Ayxy HapoAHOMe, rojh je hmho cnare Aa h toj HanacTH oaojih. 
XXII. Oa rbro je IleTap IT cKJionno CQopa8yM ca Be8HpoM xepne- 

roBaHRBJeu, Taj cnopa3yM h ynpaBO to npnjaTejtcTBo HHmTa HHJe 
Morjio Aa Hapyran. A»ih nnaK npn noBj)aTKy cbomc hs Be^a BJia- 
AHRa je Haniao AocTa dpnre h c tc CTpane. Mh cmo BHAJejiH, Aa 
je ycROHRO nHTaH>e ocTajio nepnjemeHo y hctom cTaH>y, y rom ce 
6hjio nojaBUjio; to jecT, ycRoi^H cy ocTajiH chjiom bojbc CBOJe h 
6paTCRe BaiHTHTe i^pnoropcRe npH U^pnoj FopH; h y tomc CTaH.y 



158 

OHH ce ocHaacHme b ABa ^ap^aKa orpa^Hine — „y nap^aKC ve- 
6exaHy xpaHe, — na napAaKe cyrae TypcKe rjiase." H caMH Ajivl- 
nama y no^eTKy 1847 TyMCHO ce BJIaAM^H, Aa ce BHrae ycKoi;H 
He Mory TpnjeTH, Aa My AOA^jarae cHpoTHH>cKe cy3e, „a th aKo 
ofeem TpnjeTH hx, y3MH hx y CBojy ApacaBy." (^. A.) Ajivi aKo 
AjiH-naraa HHJe nuniTa npeAy8HMao npoTHBy ycKOKa, kojh cy no 
Xepi;eroBHHH ^leTOBajin, Huje Morao 3a6paHHTn ^cA-arn ^TeHrHfey, 
CHHy CMaJHji-arHHOM, kojh hhjc Morao laKO saSopaBHTH CMpT 
OHHHy, Aa ce npoTHBy ihvix noAHrne. y OBOMe noxoAy na ycKOKe 
/teA-ara no3Ba y jioMofe ByHryp-CajiH-ary h3 UjbeBajbSi^ Aa c 
BojcKOM OA KojiamHHa oKpeHe CHitaBHHOM na CapoBan; a oh he 
HsnoTaje npeKO KpnoBa na MajiHHCKo n Ha CTpyr, na TaKO Aa 
ycKOKe HSHenaAa H8Me^y abhjc sarpe yxBaTe. „KaKO yAape TypnB 
Ha MajiHHCKo h na CTpyr; cnpoB^aHH hc CMJeAHto hm OAMax y 
noMok nokH, dojeka ce ce6e oa KojianiHBa, nero ^ py^aaa Ao6a^ 
noTp^H, MHCJiekH Aa cy mkejiH, e 6n ao oho Ao6a na h>hx jflpisjiB. 
Ohh npHcnHJy na MajiHHCKo, KaA ajiH cy ce y hcth nac MajiHH- 
mTaHH H cTpyacaHH hs nokepe BpaTHjiH, tc A^je^ie TypcKy OAopy, 
opyacje, KOH>e h KOMopy. y hcth Max caMo hito cy 6hjih juajio 
cjejiH, yAapH Cajin-ara ByHryp cy HeTHpn THcyke na CHpoBai;, 
nonajiH CHpoBa^Ke caBapAane h OKpenH hhs TyniHHy nojbCM. 
IIoTei^H cnpoB^aHH h ocrajiH ycKoitH^ na noMok CHpoBrty ; 
ajiH KO ke AOcnjeTH : Tpn caxaTa xoAa, a JhjA^ jA^BJhenu 
nokepoM! CpekoM TypnH ne y^HHe mhofo niTCTe, jepdo He.i>aA 
H CTOKa yTeKy y ropy, caMo uito HBrope hckojihko casap- 
AaKa H nocHJeKy jeAHora cTapi^a. HepoBHkn, kojh cy ce aaTCKjiH 
y TyinHHy, KaKo y 3opy ^yjy yAapai; Ha MajiHHCKo h na CTpyr, 
Bek cy SHaviH, mTo hm ce xoke; ohh ceAaM-ocaM ca jom ncT raecTopo 
MOM^aAH, KOJa ce HaA^ce koa h>hx, 3a6HJy nejbaA y TymHHCKy 
HpKBHi^y, na CBy i^pKBHi^y Hcnpo6HJaj rBOHc^HMa, Te naHHHH nymKa- 
pHEie, Aa ce dpane. KaKO ByHrypa bhac hhs TyniHHy, a ohh ce 
BaTBopH y OHy i;pKBHi^y. ByHryp KaKo ne na^e ^eA-ary c boj- 
CKOM y TyniHHy, snaAC mTo je ch>hm 6hjio, tc oh naspn Aa npo- 
^e HH3 TymHHy y ^podn^aK, ajiH ra namn AoneKaj h3 one i^pKBHi^e 
B seKOJiHKa TypHHHa y6HJ h odpanH. TaAa ce TypnH cnaKojaKo 
yxHjbeHH 3a ^CA-aroM nonpaTH HaBHine npcKo IIlTHTJa nyT 
Je3epax, a obh ce oTBopn h3 one uipKBHne, yrpa6H abhjc rjiane 
TypcKe H OTMH roTOBO CBy OHy njaHKy, mro cy Typi;H y 
CHpoBi;y 6hjih nonja^Kajin. Obhm ce OBaj 6oj AOBpmn." OBy KpaTKy 
6HJLemKy BjiaAHHHHy vs H>eroBy njecMy VapdaK AjieKCuKa, y kojoj 
je onjeaao ^CA-arHH HauaAaj na ycKOKe h h>hxobo jyHamTBO, naBo- 
AHMO OA pnje^H ao pnje^H, jep ona AonyH>yje HCTy njecMy. ^ca- 



159 

iry cy AO^eKajiH ycKoi;H y HapAaKy AjieRcaha, oAaKjie cy ce 
yHaHKH 6paHnjin, y to npucKo^ame ApyrH ; Ta^a iiCKo^e h ohh 
13 ^apAaKa c rojiHJeM Ho:KeBiiMa, h tuko cjiOMHrae TypKe> u 
^orname Ha MajiHHCKo, r;ije iix oneT ApyrH AO^eKame, Te hx TaKO 
IO Hore pasČHine, npnje nero je ByHryp-CajiH-ara npucnao. H to je 
aKacH>eH>e ByHrypoBo ^oHnjejio 0By ycKOHKy no6jeAy. Kao mTo 
y TypnH HaaeHaAa ja^havl na ycKOKe, jifl hm ne 6h noMoh ^onijia 
13 Mopa^e, TaKO cy hx OAMa h ocTaBHjiH, aok hm hhjc Ta noMok 
[pHcnjejia; OAaKjie ce bh^h, ak cy H86jeraBa«aH cyKo6 c u^pHo- 
opi^HMa, jep TO HHJe AonyniTajia AjinnainHHa nojiHTHKa, Kojy cy 
HjiH npHXBaTHjEH H CBH Typi;H xepi^eroBaHKH. 

A mro ce na HeTHH»y HHH>e.io, Ka^ je CTHro rjiac o tomc 
SHCHaAHOM HanaAajy na ycKOKe? O^Ma hojicth yjiaK, a« poB^ann 
i Mopanann ckohc y noMok ycKoi;HMa ; ajiH y 6p3o cthscc r^iac, 
.a cy ce Typi;H pasdHJcHH nonpaTHjiH, h BjiaAHKy o6y8e pa^ocT, 
iHme Me^aKOBuli, h sanrpa ce y H>eMy cpne Kao Aa je napcTBo 3aA0- 
'Ho. ycKoi]jH AOHCcome na l^eTHH,e 19 rji asa TypcKHJe x, h BJia- 
.HKa jiHJeno narpa^n BbHXOBo jyHamTBO Me^a^aMa h AapoBHMa y 
pyacjy h HOBi^y, a &HXOBor Bo^y, Berana ^parojcBa Tpe6jema- 
iHHa, HaHMCHOBa cepAapoM ycKoqKHJeM. OBy ycKO^Ky no6jcAy 
aaAHKa je OBaKo jiaKOHCKH rarHfey caouniTHo: „25 OKTo6pa yAapH 
;pHJykH Ha Harne ycKOKe 7 — 8 xHjbaAa TypaKax, ho MajiHHa 
[a[UHJex noRaacy ce jyHaHKH, ihto je Majio kba 6hjio, noTyBy h 
to paQ>aBajy okojio 100 TypaKa, y3My 30 koh>u, yxBaTe 40 — 50 
cHBHJex, HO cy TO xpHCTHJaHH 6HJin, Te Hx He nocHJeKy, ho hm 
HMO y8My opyacje, h TaKo pauifeepajy TypKe, Kao opjioBH ROKomKC. 
!^ypi;H cy HameMa Majio mTCTe yHHHHjiH, caiiio ihto Asa ^eAa 
hinjena nocjeKy, jom Tpojai^y y6HJy h ABOJHi^y pane." 

Sna^aJHo je niTO ce hh npoTHBy ycKOKa A^H-nama HHJe 
RKao, Aa ocBeTH Taj nopa3 TypcKH; ajiH ke TypnH jom Hacp- 
aTH Ha ycK0Ke, najiHTH h n.s>aHKaTH hx, a ycK0HH ke h AaJbe 
ypKe jyHaqKH cy36MJaTH, aokjic hx ce cacBHJCM ne onpocTC. 




HA BPXyHUy CBOrA hoshba 



Oahoch e ajerpajeK^jeM Bjacriuia noejiige pa8rpaHHqeH>a. — Ajrerpiga 8axijeBa xa 

i^iHoropi^a npoAajif CBOje seii^e^ mTO hm opHoa^aj^ j afCTpHjesoj rpaHHii^ii. — 

MBpaii^ H no;^ii8aH>e aycTpigeKe Tspt^aBe na rpaHHi^B. — Fpige saigeajje 

HBa<iHka. — no<iHii>7 HsasBBaiba ca cTpane a]^eTp^jcKfljex BJiaeTH. — 

I^Horopese panpecajbe y Borh. — RiaABsa eJiasH j ^o6poT]r ^a HBp 

fcnoeTaBH, — Bfna 7 HTaJUJH h 7 FrapeKOJ npoTHB A7eTpige. — 

IIponaraH^a o6noBwi>eHe pen76jHKe lueTavKe 7 Borh. — 

nporjac neTpa ll-or na OoseAe h Ay<(poBqane. — BeJUKa 

HHCO IleTpa ll-or qeTpAeceTHoeMe ro^Hne. — fberoBB. 

o^noeH ea Jeja<iHlieii. — O^HoeH ea Cp6BjoH. — 

HHTepBCHi^^ja p7eBor op7SJa 7 Kopuer 

A7CTpige. — Pa87^jepeiiie IleTpa Il-ora. 



I. Hocjmje pa3rpaHHHei&a c AycTpHJ0Af r. 1841, cjrHJe^Hjio je 
HCKO Ao6a noTnjHora cnopasjMa ca norpaHHHHHJeMa aycTpHJCKH- 
jeMa BJiacTHMa. y KoTopy je CBel^e 6ho sa OKpyMCHor norjiaBapa 
raepHji Usa^Hh, jihhhh npnjaTCJb sjia^H^HH, a y 3aApy na naMJe- 
CHHHKOJ ctojihi;h e.lHjiHJeH6epra je 6ho saMHJcHHo renepaji TypcKH, 
Kojii je 6ho Ha Hejiy aycTpHJcKHJex KOMccapa 3a pasrpaHUHe&e. 
'Recap je 6ho nocuao Evia^Hnn na Aap nanpcHH sjiaTHH KpcT 
noBOAOM CBpmeHor pasrpannHeita. BapoH Illajiep, noMofeHHK naMJe- 
CHUKOB, n8 Sa^pa nHine jiacicaBo B^ia^Hi^u (6 Maja 1843): ,,3auH- 
MaTejiHa jihhhoct oHor, kojh cyA6oM Upne Pope ynpaBJba, MHore 
HBMJeHe y pe^eHoj seMJbH sa BpHJeMe iteroBor npaBHTe^i>CTBa y 
^UejcTBO npoHSBeAene, h H>eroBHM AyxoM u pnjeTKHM xoTJeHHJeM y 
»HBOT nosBane, h noHaoco6HocTH ohhx 6peroBHTHx Kphjesa h 
H>HHor HapoAa npH3HBajy ca BHuie CTpana nyTHHKe ^a hx iiocjeTe. 
Me^y OBHMa npH^HCJB>aBajy ce ne caMo oco6e jaKor nojia, nero h 
rocnoace ne noT|)ecaBajy ce Bunie o^ npenoHH nyTOBaKba, 8HajykH 
Ao6po KOJiHKO o;i; thx ČHine Bek 0THCHyTe oa OHora kojh tv 

11 



162 

ynpaBjba." Ha mj npenop^ia HCKor Mnjiajsena h npH^^Bopnor 
caBJeTHHKa Cajmre6epa ca rocno^oM, koJh nyTyjy y UipHy ropy. 
(J{. A.) BjiaAHKa hctg ro^Hne y jyHy mnjbe na ^ap HBa^Hfey 
xaTa „0 cnoMCH oHora Hamera OHAamH>era pasroBopa" a HaMJe- 
CHHKy i^apcKOM y 3aApy Apyrora, no HMeHy FaBpana, „kojh je 
6ho OHora y cboj Bochh h Xepi;eroBHHH HajcjiaBHRJera BHTesa, 
CMaJHJi-are ^eHrnfea. FaBpaH je ko& MJiaA? nyHaH or&a h teko 
srodan Aa je ynpaBO Becejio na H>eMy jamHTH ;" (^. A.) a HaMJe- 
CHHK My Ha y3Aapje mujBe MapauiKHHa 8a;i,apcKora. (^. A.) 3a 
BpHJČMe OBnjex TaKo npHJaTejBCKHJes OAHOca Bjia^BKa mojih aycTpHJ- 
CKy BjiaAy, npeKO Usa^nfea, ^a o6ycTaBH Hape;n6y, no KOJoj upno- 
ropi^H Mory yB08HTH c6 h TproBHHy, noAJio»cHy ^ai^HJB, caMO 
je;^HHJeM nyTOM oa KoTopa ao HeTHma, ^a 6yAe Kao h flfl Ta^a, 
jep 6h to SHa^HJio saTBopnTH rpaHHi;y upnoropi^HMa, ochh ohh- 
jeMa 08 3 — 4 njieMena, He MoryfeH ce ocTajia oBHJeM nyTOM cjiyacHTH. 
(J[. A.) 3a THJeM mojih m aycTpHJcKa ejia^a cnycTH i^HJeHy na c6 
^pHo^op^HMa ; ^a hm oTBopn je^no cRjia^HniTe cojih y KacTejiacTBH, 
H AaJbe, Aa ce h HHocTpana co Moace yB08HTH y UipHy ropy npcKO 
AycTpHJe; hjih je OBy M0Ji6y BjiaAH^HHy aycTpHJcKa Bj^aASuJOA^Hjia. 
^ajbe BJiaAHKa ce 8ay8HMao, Aa aycTpHJCKa BJiaAa yKHHe i;apHHy 
Ha i^pHoropcKC npoasBOAe, na niTO My ^eHepaji TypcKH r. 1845 
OAroBapa, Aa „ CBpxy obc tohkc najiOMcena oa BHCOKor A^opnor 
MJecTa HCjbeAOBafta jom HHJecy OKOH^ana h sa to KacaTCjino OBor 
npomeHHJa sa caA HHniTa onpeAJejbCHora KasaTH ce ne Moace." 
Ajih je HCTe roAHne aycTpHJcKa BjiaAa Kona^Ho OA^njia HaKHaAy 
I^pnoj FopH, Kojy je BjiaAHKa TpaMciio sa TpomKose, Koje je H>eroB 
npeTX0AHHK yHHHHO sa BpnjeMe H>eroBe ynpaBe y Bokh r. 1813. 
3a THJeM ce IleTap II say8HMao, Aa cbojhm noAanni^HMa HspaAH 
cjio6oAaH npHCTyn na KOTopcKe BOACHHr(e; h i;apcKH naMJecHHK 
HS 3aApa OAroBapa My y aBrycTy 1846, Aa My je BHCOKa AsopcKa 
KUMapa npHoniiHjia npaBHjia, no KOJHJcMa fee ce Mohn Ha pyKy 
yHHHHTH, Aa ce mchto hs IUpne Pope y KOTopcKe BOACHHne choch, 
H caMjbeBCHO HaTpar y IHpHy ropy, hshoch ; Kao h oho acHTo, 
mTO ce y KoTopy mcjbc, na npojiacKy y IJ,pHy ropy, Aa fee ce 
CMaTpaTH Kao TproBHHa TpansHTHa. HajnocjiHJe fecMO HanecTH 
jom, KaKO ce BjiaAHKa Mopao say8HMaTH, Aa HspaA« ^pHo^op^HMa 
yoiifce cjio6oAaH npHCTyn y KoTop; uito My ce oAo6paBa ajiH 
c HCKHJeM ycjiOBHMa. y OBO Ao6a je AycTpHJa orpaAHJia h nyT hs 
KoTopa AO itpHoropcKe rpanHi^e. (^. A.). Hs Ha6pojeHHJex 8ay8y- 
Maifca BjiaAH^HHHJex koa aycTpHJcKe BjiaAC bhah ce kojihko o^UHCKa 
6pHra Ao(5pocTaH>y CBora napoAa, tojihko MyHHH nojio:Kaj, y 
KOM ce I^pna Popa najiasHjia y8 Mofenor cycjeAa. 



163 

Hero ce Hnje na obomc orpaHHHHO pa^ sjia^H^HH y o^HOcana 
j AjcrpHJoM. PasrpaHH^eiBe je HMajio CBOJHJex p^aBHJex nocjbe- 
!i,Bi;a sa norpasH^ape. Ohh cy napaBHo MopajiH (iMaTH Me^yco6HH- 
ex npHBaTHHJex HHTepeca, h pa^H ype^eH>a CBHJex TaKBHJex naTa- 
i>a, pHAHJio ce AoroBopno H8Me^y ABBJe Bjia^e, Aa ce ycTaHOBH 
tfjemoBHTH cyA KMeTOBCKH ea ^na iioBJepeHHKa AOTHHHiijex bjib,asl 
la Hejiy. TOMe je Bjia^HKa paAno, kha je 6ho r. 1844 y BeHy, 
! upeA«^03KHo ABopcKoj KaHi^ejiapHJH, KaKO 6b ce rop&a CBpxa 
locTBFjia „6p8HM, ^HKHM B OA He8anaMheHiijex BpeMCHa cymTe- 
iTByjy}iBM HaHHHOM;" jep cy ce c pasjioroM i^pnoropi^H MopajiB 
JojaTH BJCHHora uocTynKa aycTpHJcKHJex cyAOBa, kojb cy Bek HMajia 
ipHjiHKe Aa HCKyce. H ^enepaji TypcKH KOHt(eM hctc roABHe 
nuj&e Ha IHeTHH>e npcAJior o tomc cyAyj h mojih BjiaAHKy, Aa My 
lajaBH CBoje MH>eH>e o hctom, h a^ My caonmTH cbc one nsMJene, 
roje 6b skcjiho, „6e8 npoMJe&HBa&a n^era y najnorjiaBBTHJHM 
^CHOBHMa, iioHCM cy H,. ^. K. B. onpeAJeJbeHH." lio tomc npeA«^ory 
iMajio je no 12 KMCTosa ca CBaKe cTpane npecy^0BaTH napnai^e, y 
ipHcycTBy noBJepcHHKa aycTpHJcKe h rtpHoropcKe BJiaAO no na- 
)OAHOM o6H^ajy, h to y KoTopy. Ca obom ycTaHOBOM neniTO ce 
^TBsajio. HsrjieAa Kao Aa je TOMe 6ho y8pOK, mTO ce BjiaAHKa 
fojao OA cyAOBa aycTpHJCKHJex h nomTo KMeTOBu npecyAy H8peKy, 
ep cjbeAefee roAHHe name : „aKo 6h obo kmctcteo noAJieacaJio ane- 
lai^BJH TpH6yHajiCKoj, oho 6h ynpaBo HHniTa 6hjio." HBrjieAaKao 
,a je 6hjio Ao6pe sojhe c jcahc h c Apyre CTpane, ajiH hhth je 
^apcKH HaMJecHHic Morao OAroBopHTH acejbH BjiaAHHHHOJ, npoTHBy 
locTojefeer aycTpHJcicor cyACKor nocTynKa, Aa KMCTOBCKe npecyAe 
[e saĐHce oa cyAOBa ; hhth je BjiaAHKa naoAHo iyejiHCX0AH0, Aa ce 
o ocTaBH na B0Jby CTpanaKa, KOJe ce napHH^e AOKjie roA Mory, 
HajyfeH Ao6po, Aa aycTpHJCKH cyACKn nocTyiiaK to AonyniTa, y 
eKHJBM cjiyHajeBHMa, h KaA ce CTpanKe yHanpHJeA OApeKy npana 
a npMSHB. ET TaKo ce osa MHcao hhjc Morjia ocTBapHTH. 

Ho KOjiHKoroA je obo oHTaite Mopajio BaHHMaTH i^pnoropcKor 
ociioAapa, HHJe ra hh HSAajiCKa y8HeMHpaBajio, Kao nHTame o 
BMJbaMa i;pHoropcKHJex ĐjiacHHKa, mTO cy ocTajie y aycTpHJcKOJ 
paHHi^B. BjiaAa aycTpHJCKa je 6Hjia nsAajia HapeA6y, Kao mTo cmo 
eh BH^ejiH, no Kojoj i^pnoropi^H HHJecy mofjih HMaTM HenoKpeTHHJex 
o6apa y AycTpHJH. BjiaAHKa ce hhjc Morao npoTHBHTH toj HapcAŠn, 
jiH je HCKJby^HBao seMJte, hito cy MHp^aHHMa npnnaAajie. MHpa^ je 
ewio i^pHoropcKO, Ha caMoj rpaHHi^H, HseaA rp6jLa. BjiaAHKa je o 
oj CTBapH oBaKo paBJioacHTO HHcao ^eHepajiy TypcKOM (y MapTy 
846 r.): „KaKO ce mchh hhhh, to Majio seMjte i^pnoropcKC, tc 
5 y BoKy, Hebe ce Mohn nnane npoAaTH, hito neke Asa Tpn 



\:v,\ Tpll (VI Ui\l\W lIpCCTMMaTH. M 

::;ii: ;U':M.7»a, i:nja je y nyrTpiii''!:ti 

iia'JiiH Hl* nii M»>i\ia cvniTrcTU' 
• • a^ua auiiiia (h* iipoMJfiia na y; 

■ •. ,',:':?:y ny KoTojia. <>AMax iiiiiih 
- r.vMa :!:a(>. ,A\ ]liii\Hu\\ vi: 

ft 

•:■■ * .7>vnaH ;iacMVM:iin •»,; •• 

MA xa])ai:Tt*)) onora napn/ui m 

\''y.A •.'iiX(.);i.nTii. Oji i:aiv'<.» cv c 

■ '\])i{. PaAH Tora ii M<uini ■ 
.?•;;*. ,ia r. IInaMiili ocTanr ua 
-' ■^■•' /ipvrii. ;i.<)KMi' riii (H* IIM.J 
■A i'a M}'»Jiinra i:paja, ii).>')in, 

• ^ ."»K- nll.in I yni']mnja.lHnj lIpc, 

.»:i i«:- oiin Aa.iMarniian, i! r T'»i 

• :\:a iiero juiii niiiiu- icomiijhi 
y v.jii'To ;i,o.ia;ai iia]K'i:ii oanj 

" .:.• •M.H-'i'a n;jMt l)y Ihrpa 11 

.;i oi- oui\ iHHM,c,T,n,a inijt* c,] 

•/.iv.Ma oiiDMt' M.ia;i,oMc* uja, 

•;:i »UHncn ii jnm rpl^n niiHaj 

c ..liiiBa JaiMVi'a. i>a ujmjrMv u 

• .v.ui iipny:i])(>i:'»naTn Hp.i«« ii 
•.-.-;in;a. »I«»iii r. l^l.*! /i'U'a 
..voriuiiiM;njix i:«'iiini:a y Iuti«» 

• •; uii.io cvK'nua r«>;i,. IS-lo n, 
:' :' nei:i>r 'Nh*iM,.iiia. i:njn jr i 

ft * • * ^f f 

•..•.Viioun niJ.Mil^v »{a/ipa u li,«- 
.. •!'.:.'::..>! rvi:ii)ik|»v : ..Mri^ian ii; 

•••*" % 1 ift % ♦ 

.: . J.ia ; nr;J\MIlM, caMoUo.MIll 
•. OiJc llpllMUUIio. 11 uliii i,»y IIpI 

•. \r o.ivMajv ry M-pr iKu'Tvini.i 

I ••M.crviKR-HMJa ;;M.ia'.j:aiUM:«'r.i 

- U na ;ia.i.a ,m>. rjihaii.a l^tii 

.. ■•-.•.■i .»iU-T (»;u'»>i::n).i : ..»la ;ja.i;i 

■••■•\ik- nai:a;)arn a ii ^a Mor> 

.;-.! ouaKOM M(»M lipnja ii-.i.v. a 

':u:o, Aa cc ja i:piiHiK*y,uij«.M 






V . - .• - 



165 

BHM npeA HapoAOM. S Mene ke CBar^a je^Ho HaMJepeHHJe 6bth, 
' mTo yaMOiy, Kao niTO je h fls> ca^a 6ejio, y oTHomeHHJy MBpHora 
cnopasjMJeHHJa He^y itpHOropifUMa h doResHMa, h na Taj npeAMCT 
HeMory 6hth HHKaKO TBp^e ^pHo^op^H 8ay8AaH0, Hcro jia cy; 
^e ce roA naK Jbjflji MHJemajy, a oco6hto osaKBH Jby^H, to ce 
8Ha, Aa HOMOMce 6e8 ^erpcTH Me^y H»HMa 6hth, h sa csaKe 6e8;ge- 
JIH^e HHTH ce Mora ko KaA jeMiHTH, hhth fee ce no;yeMHHTH. IIIto 
ce naK TH^e rpaHHi^e ayoTpHJCRe, na Kojy npHoropi^H KpHJyfeH 
KaA-Kay2^ ynaj!^Hy ca cbojom ctokom, ja pa^BM uito Haj6oj!be Mory, 
«2(a Tora He ćjubb,, h seoMa ra Ma.;io 6HBa ; h aa Hehe CBar^a noniTo, 
xoke; jep6o Haje Me^y H>HMa 8h;i; y8AHrHyT, nero^ rpaHHi;a 
HasHa^ena. Ho CBpx CBera Tora niTO bh mcho tojibko yKopaBaTe, 
Mene ce ^hhh, a^ HHJeAHy roABHy HHJe MaH>e saj^eBHi^a 6i9Jio, ho 
je OBy. MojeMy je cpny osa TaniHHa Apara dajia, a ja osaKora 
HHcaTa HBJecaM Morao o^eKHBaTH oa sac.^^ Ka^ sjia^HKa osaKo 
HBpcTO 6paHH CBOJe i;pHoropne chjiom BApaBora pa8yMa, jiacHo je 
cxBaTHTH, KOJiHKO jc Morao y OBaKHJCM cjiyHajeBHMa, H y kom 
CMHCjiy yTHE[aTH noraTCH nojiHTH^KH norpaHHHHH norjianap; h 
iHTo je HBa^Hk 6ho, OAMa ce bhaJgjio, KaA ra je FpHJe aaMHJcHHo. 

II. ^OK ce Ilerap II sa CBOje Map^ane 8ay8HMao, ^a hm scMjibe 
y rpauar^H ayCTpHJcKOJ caHyBa, AOJiasH My rjiac HaHenaAa, Aa 
HVCTpajcKe Bojene BjiacTH HaMJepaBajy rpaAHTH TBp^aBy 6ain npeMa 
MHpi;y! npOTHBy Te HaMJepe llcTap II niejbe OAMa onpoTCCT y 
Kofop; a hobei norjiaBap Tpnje oAi'oeapa My: „Xoke jih aycTpHJ- 
CKO npaBBTCJbCTBO orpaAMTH jeAHy yKpHJenjbeHy Ka3apHy y o6raTe- 
CTBO rp6ajbCK0, a Ta^no 6jiH8y cejia Mapi^a, mchh naje hobjccho, 
H CJbcAOBaTejbl^o HujecaM y caćTojaH>e npcA^OMCHTH b. r. n. Toina 
yBJeAOMjieHHJa. CyAefeH o6aHe no ohomc uito ce AJejcTBosajio y 
naniTpoBHfee, fia CTaiteBrtke, y KpnBoranje, h no ohomc hito je 
6hjio oX«y^eHo Aa ce AJejcTQyje y Bpajake, aoxoah BJepojaTHo, 
Aa BOJHH^KC BjiacTH HaMJepaBajy ycTaH0BHTH jeAHO CTpaHcdara^e 
cojiAaTa y ' KaKBy To^Ky oa Ayre rpanat^e rp6aj!bCKe, h orpaAHTH 
8a HCTe cojiAaTe 6e8onacHo o6HTavinmTe, y KojeMy 6h Mor./iH npo- 
THBHTH (5e CBaROMC HanaAeflHJy." {JI. A.) BjiaAHKa My na to oAro- 
Bapa, Aa 6ti ^c&kBJemHa h senpajianHa cTBap 6HJia, Aa ce npeMa 
OHOJ CHpoHaniHoj nocejTHHH i;pHOropCKoj AHrae (|)opTima na npar 
OA cejia," a 'l'o na KaHMajbe npcA Mapi^eM. Osa OA«^yKa aycTpHJ- 
CKe "Bjtfk^e Bek oTKpnBa npoMJeHy y 0Ai?iyKaMa npeMa I^pnoj Popa ; 
aJiH je toanajan u BjiaABHHH npoTecT npoTHBy npse aycTpHJ- 
cice TBp^ase na i^pnoropcRoj rpanai^n! 

3a THJeM Fpaje Aaje na SHan^e BJiaAHi^a, Aa ke ce jinmaTa 
CBcJRJez 8eHaiS»a y iiyCTpHJCKoj rpaaui^ii ouh i^pnorop^M, kojh vns. 



166 

^o no^eTKa nose roAHHe 1848 ne npoAaAy. HIto ce TH^e y onk^ 
'je npoAaje, sjia^HKa My 0TnHcyje, ^a 6h ce pa^osao, chmo Ka^ 6h a 
seMjbe HMajie komc npoAaTH ; „ajiH ihto ce THqe HCBWbyHHTejbHo seMM 
MHpa^Ke) ona HHKaKBOJ opo^aJH ne Moace noA^cacaTH, jep6o Mup^aHi 
6e8 H>e He Mory cymTecTBOBaTH. Ja caM obo BHme nyTa npecTaBAacj 
HMnepaTopcKOM ABopy, KaKo roA h npomjie roAHHe Ka^ caM 6m 
y Be^y h>. c. KH>a3y MeTepHHxy, ho ohh cee je;^Hy pHJen, m 
ce npo^a Te npo^a, a one ce npo^aTH HHKaKO ne Mory, mTO ci 
Mapai^ npecejiHTH nefee." Ila y hctom niicMy (oa 2 cenT. 18471 
HacTaBj&a: „Ako npaBHTejtcTso Te desAJejiHi^e c Apyre CTpani 
rjie^a, ho hito hx ja BHi;y, na no^ne rpaAHTH 4>opTHi;y npei 
Kyke MHpHana, h CTane nacujiCTBeHo nocTynaTH npoTHB Mopnan^ 
H ApyrHJex i;pHoropai;a, y8HMajyfeH hm H>nxoBy concTBCHocT, t 
je npoTHBy CBaKojera paajiora h jaeno napj/toenuje natueea npaea. J 
ce 6e8 cyMH>e HaAaM Ha 6jiaropa8yMHJe, kojhm ce Ba8Aa pyKOBOA 
HMH. npaBHTejbCTBo, Aft fe© OHO 6jiare h MyApe MJepe ynoTpe6HT 
Aa ce jom Ta 6e3AJejiHi;a CBpmH Ha neKH jiHJeuH na^HH b jsfi, h 

HCTO npaBHTCJbCTBO H8B0JIHTH CaxpaHHTE1 H y HanpHJCA OHO eejiHK 

AyniHO 6jiaroBOJieHHJe k i^noropi^HMa, kojhm je 0AynieBj!beH0 6h*io. 
HnaK rpHie hhcmom oa 6 jaHyapa 1848 HSBJeniTaBa BjiaAHKy, 
poK upoAaje HenoKpeTHMJex Ao6apa upHoropcKHJex HCTHJene kohh< 
HAyber 4)e6pyapa, npe6ai;yjyfeH BjiaAHi^H, a^ ce HHJecy ao 
npoAajiH no H>eroBOM HaroBopy. BjiaAHKa My 0TnHcyje, Aa upa 
ropi^H HHJecy npoAajiH seMJbe, 8a hito hx HHJecy HMa^iH ko 
npoAaTH, „a name b. 6jiaropoAHJe H8JaBjba, a«* no HCTe^enaj 
4)e6pyaipa ohh nefee Mofen hhhhth HHKaKBa ynoTpe6jieHHJa oa cboj 
concTBCHocTH, HeMy ce h ja mhofo ^yAHM h a^bhm ce, KaKO mo 
6hth to; h HeKOJiHKO cHpoMaxa i(pHoropcKHJex, kojh HMaAy 
jeAHy MajieHKocT seMJbe y aycTpHJCKoj rpaHHi^H, na hm ce ha 
RpHBHJCMa HH Ay^HHJeMa y8HMa, H ;i,a ce y toj 6e8nocjiHi;H nocTynil 
TaKo HacHjiHO npoTHBy saKona npocBJeuiTeHe HMnepnje . . . III' 
naK same 6jiaropoAHJe Ka^ce, aKo 6h ce i^pnoropi^H no hc*: 
^eHHJy poKa ycyAHJiH hhhhth ynoTpe6y oa pe^eHHJex gbojhJ( 
8eMaj!ba h Kyliax, ;i;a he 6hth AJejcTBHTCjbHo Ka3KH>eHH, eu mo^i 
KUKO xo^eme, u eamujeM nocmyutiUMa daeamu iiMena KOicea OM^tae, 
iypHoeopcKi4JeMa Korcea xo^eme, ajiu ouem ua^uiue do6po, da ne upeKepa] 
jepđo eeo eeK umu eoduua dana Karco cy u ohoko MHoeu ^pHo^op^\ 
yepujefeuu ne6jiaeopa3ijMHUMa uocmyu2{UMa uaHdypax u uojiunuji 
CJiy:>Kume^a ; ua Kad um caceujeM upeope nauacmu, Moejiu 6u 
oceemoM mpaoKumu, HcTHna Aa 6h to CTBap oa HHmTa 6Hjia, \ 
BaMa H MCHH AOCTa 6h rjiaBo6oji>e AaJia." ^aJbe nnnie, a* 
ona Apyrora na^HHa, na kojh 6h ce seMjbe cpoAajie, RaA 




167 

ftjCTpnjcKa BjiaAB« ne xoke KynHTH, a 6oKew!bH hhth xofee hhth Mory, 
„Hero ja brc mojihm iipHJaTejbCKH, rko HKaRKa SHaTe, o6jaBHTe mh 
ra" . . . no8BBji»e FpHJa, Aa oh caM na^e Kynt(e, a oh fee OAMa 
npHHVAHTH npHoroptte, Aa hm seM^e upoAaAy b to iio i^ajenH, 
Kojy caMB Ryni;H Hasna^ie! „^a naK Mnpa^Ka scMjba tomc noA.ie- 
acETH He MO»ee, to bh b caMB seaTe, jep6o mhp^hhb 6e8 H>e 
HHKaso cymTecTBOBaTH He Mory, mTo ce ne 6h pacejiHjin, a ja 
HH Mory, Humu xoKy caej,acuje damu na pacejienuje Mupiia; paAH 
Tora H M0.aBM Bac, Aa HseojiHTe HSHOBa npeACTaBHTH CTaiBe 
MHpa^KHX CTBapH npcA oHHMa Bamera nanejiCTBa, MOJiehn ra noKopHo 
GA MOJe CTpane, Aa ce yA0CT0JH norjicAaTH na CTaH>e MHpaHKo, h a* 
no CBojeMy nosnaTOMe 6jiarop«3yMHJy Apyro pacnojiasKeHHJe AJeJiy 
BiHpa^KOMB yA0CT0JH ce y^HHHTH.'* BjiaAHKa no tojihko nyTa 
HajoAJiyHHHJe H8JaBj!byje, Aa ne MOMce npncTaTH, Aa ce Mnp^iaHH 
npHHyAe, Aa CBOJe seMJte npoAaAy, jcp 6h ce OHAa MopajiH pace- 
jiHTH ; a BjiflAa aycTpHJcKa jom y anpHjiy nponijie roAHHe H8JaB./byje 
roTOBocT, Aa KynH MHpa^Ke scMJbe, a aa ocTajie i;pHoropcKe BCMjbe 
BejiH, Aa ce ^ne Mory oAMa 0TKynHTH!" (^. A.). Ona totoboct, a^ 
ce OTKyne MHpa^Ke aeMJte, c jcahc CTpane, h ona nocTojaHocT y 
OA<syMH, Aa ce caHyBajy MHp^aHHMa hctc seMjbe, c Apyre cTpane, 
pjeHHTO HaM roBope^ o Ba^cHOCTH nojio^aja oeor jeAHHor upaorop- 
CKor cejia ua i^mjcjiom jyro3anaAuoM o6poHKy iiJiaHHHCKor BHJeni^a, 
niTo HSnaA ByABe h TpCjba AHJejie U,pHy ropy oa AycTpMJe. MHpai; 
je Ty nocTojana CTpaMca na nyTy, kojh boa" nj^cKo t^oBhena; 
OTyAa HberoBa CTpaTernjcKa BaacHOCT sa jeAHy h Apyr3'' CTpaHy. 

IIpenHCKa ce »cHBa HacTaBJba H3Me^y KoTopa h I^eTHH^a; h 
Bek 18 ]aHyapa oncT BJiaAHKa nunie rpMJy: „Hh Majio hck ce 
He HyAH Bame b. 6jiaropoAHJe, oito je mchc npoTHBHo, Aa Ai^HaniH>HM 
AaHOM BH TaKo nocTynaTe c i^pnoropi^HMa; ajiH bh KamcTe, Aa 
HcayH>aBaTe BjiacT i;af)CKy. E dođpo^ imd je eojta napcKa^ da ce 
ceoKU dan t{pnoeoj)'iiii Gujtj, pođe u pa^jiimnujeM dpifeujeM uamiuoM 
đeauacme, ueKa đyde moKO ; a ja com ijojepen, da oii ce u %apcKa eojba 
eHfjftuaeujia iiodo6niijex ajiodjeja^mja, a ne da ux jom iipoy3poKyje, 
BnpoueM^ eu uuHume, na sname u padu uima uumime.^ Mh aohochmo 
onmnpHHJe OBy npenHCKy, jeAHo, Aa ce bhah, Ha KaKBoj je 
MynH 6ho TleTap \\^ h KaKO je MymKH 6paHH0 CBoja npaBa; 
Apyro, A«- Hac He HBHCHaAC upeACTojehH AoraijaJH. 

III. y TaKBHJeM oAHocHMa c AycTpHJoM saTCHe IJ,pHy r'opy 
6ypHa roAHHa nerpACCCT h ocMa. Te roAHHe y MapTy 6yKHyjia je 
6yHa y cpcA Be^a, Te je cBeMoryKH McTepniiK Mopao Aa 6je3KH qaK y 
HHrjiecKy, a i;apcKQ ABop y ilHc6pyK. TaKo^ep AHrome 6yHy 
HecH y npary ; ajiH 6yua oa »thera aaMamaja paaBH jame ce no 



168 

HTBJi^jaHCKHJeMa npoBHHi^HJaMa aycTpHJCKBJeM h y J^rapcKoj. Bek 
y noHeTKy anpHjia, aok ce AycTpHJa Hao^H^a y TaKBOM njiauj 
peBOJiyi;HJe, Ma^apn nporjiacmne CBojy HeaaBHcnocT o^ A68ypmKe 
Kyfee, H H8a6pame KymyTa sa npecjeAHHKa npHBpeMene Bjia;^e. 

y TaKBOM ce CTaH>y najiasHJia AycTpB[j^, KaA je IleTap II CBe 
CHjie yjiarao, Aa sa^p^cH i^pnoropne oa oceeTe sa CĐaKH^^aniBbe 
yBpeAe, mTO Tpnji>axy oa aycTpHJcKHJex BJiacTH no CBojiajeM BeMJbaMa 
y aycTpHJcKoj rpannnn. ^a naBe^eMo je^ae npHMJep Tora 6ecMHCJie- 
Hora H 8Jio6Hora HsasHsai&a. ^o6aHH BajiamRH qyBajiH cy CBojy cTOKy 
H8HaA ^o6poTe, Kao niTo cy je o^ ĐJeKOBa h>hxobh ^e^OBn ^yBajiH. 
To ona8H nojiHTH^Ka BjiacT y KoTopy, h noinjbe je^HO o^uejbeme 
BOJCKe y ^o6poTy npoTHB THJex hckojihro Ho6aHa, Kojnjena oTMy 
CTOKy H nohepajy y KoTop, upojiusmu my u Kpe v/pHoeopcKy, jep lodann, 
HapasHo, HHJecy mofjih 6e8 oTnopa CTOKy nyinTaTH. ycji>eA Tora 
TaKO o86HJbHora Aora^aja IleTap II nnrae norjiaBapy KOTopcKOMe: 
^HcTHHa je Aa caM h ja ^yo, ihto CTe y^HHHjiH 8ajia»eaHHMa, 
H TO caM *iyo OAMa cjyTpaAaH; ajiH ^a He ce oa čame cTpaHc 
TaKOBO, KOJe je Ao6poM norpanH^HOM cnopa8yMjbeH>y npoTHBHo, 
AJejio KpHJyfeH y^HHHTif, TOMe ce ne caMo naKa^ HHJecaM ea^ao, 
nero o tomc HHKaA HujecaM Morao hh noMHCJiHTH. Ta aKO je kojh 
BajiiJ FcaHHH, npHHy^eH BejiHKHJeM CHHJeroM n»npecTynH0 rpaHHny, 
sap ce HHJe Morao KpHBai; capasMJepHO meroBOM npecTynjieHHJy 
RaBHBTH pyKOM OA npaBHi^e, nero a^ hm ce KpHJyhH sana^ne, ^a 
ce H8 nymaKa no6HJy h nopo6e, h Aa hm ce CTOKa njinjene ! To 
je, 6apeM oa KaKO ja naMTHM, hobh Aora^aj Me^y I^pnoM FopoM h 
npHMopjcM. Ha kojihko mh je to 8a yAHBjieHHJe, tojihko ce oneT 
c[yAHM, paAH iHTa ce Barae 6jiaropoAHJe join TyMCH na 8ajia:KaHe 
H k MeHH ce o6pafeaTe, Aa hx KasHHM. Ja mhcjihm, a^ ctc hx HaKa- 
sajiH BH, Te Ao6po: TpoJHi^y ctc paHHjiH, Me^y KoJHJCMa jcAae 
CMpTHo paiten; neKOJiHKo CTe, ja ^hcto ne snaM, ajiH bh fecTC 
SHaTH H KOJiHKo 8apo6HjiH, na aKo BaM HHJecy cne HcnjiaTHJiH, a 
OHo HeKa BaM AonjiaTe. Ka3Ky mh, Aa ctc hm okojio 300 6paBa 
njiHJCHHjiH, H Aa CTe hm oneT oa Tora noBpaTHin neniTo, niTO 
BamH BOJHHHH HHJecy XTJejiH y8eTH h uito hm HHJe Ba*i>ajio noxap- 
HHTH. CBaK Ha OBOJ rpaHHi(H sna, kukbo je npecTynjieHHJe sajianiKO, 
RaKBO jiH je BamHX BOJHHKa. Mchh cy tc cTBapn cacBHJeM npoTHBne, 
H ja dHX Bac mojiho npnjaTeJbCKH, Aa ce oa TaKBHJex nocTynaH>a 
OKaHHTC, jep uuaue maKeu uocmj/imu upoyspoKOeaKe u eeRe 3Ji0y Koje 
Moase npHHHHHTH H MCHH H BaMa MHoro rjiaBo6ojbe". Obo je HHcaHO 
30 jaHyapa, a ao Majio A^na, y 4)e6pyapy, 300 itpHoropai^a jeAHe 
Hokn HanaHy na ^o6poTy h onji>a^Kajy hckc 6ojbe Kyhe. OTojien 
ce noByKy na IIpahnuiTa, o^aRjie KpeHy oBJioHJe^eHH Ha TpoJHi](y, 



i6d 

.^njeno HanaHy Ha OBy TBp^aBy opyacaHy TonoBHMa. Ty oa 
[oropana norHHyine TpoJBi^a, a neKOJiHKO hx ce paHH, Te 
BraH MpTBe H paH>eHe, noBpaTHine ce y i;pHoropcKy rpaHHny. 
kj HenpoMHmjZteHH aan 0ABa»cHB Haua^aj CTpasH CBy BoKy h 
iCHAe CBaKH cao6paiiaj H3Me^y Il,pHe Pope h AycTpHJe* 

KaKBO je norpaHHHHO cTaae Bsa Tora cjiHJeAHJio, bh^h ce hb 
'Hhesa HSBJeniTaja, ihto je nocjiao y TleTporpaA. Ty ce sejin : 
5 6yAyfeH aycTpHJCKa BojcKa y CTaH>y ah ce onpe noKpeTy 
oropcKOMe, Hao^n ce y o6paHdeHOM nojioaEcajy caMo y KOTop- 
i TBp^HBH, TAJe npHMa. H8 onjba^RaHHJex cejia CTaHOBHHmTBO, 
r ce Ty Befe ctckjio mhoiotbo, tc je &B.BjiB,flfijis, 0CKyAHifa y 
HH. To ce CBe roBopn OB^je y ^y6poBHHKy, ja naK HHJecaM y 
3by AH TO BJepyjeM, jep je npeKHHyT CBaKH cao6pahaj ca I^pnoM 
►OM H 0TyAa He Mory Ao(SHJaTH HHKaKBHJex noy3AaHnjex hbbjc- 
ga. FoBope TaKO^e h to, Aa cy i^peoropi^H oApeKjia nocjiy- 
)CT BjiaAHi;w H Aa ra aP^^ doa CTpaacoM na ]J,eTiiH>y, Aa ce 
5oAHHJe MHHy H pacnpocTHpy 6yHy yHaoKOjio; MHora naK to 
:e 6acHOM h yBJepeHH cy, Aa BjiaAHKa jcAHaKo ynpaBJba i^pno- 
:;Htfa Kao a npnje, b ah oa H>era CBe obo bjio npoHSJiasH, u 
icTBOM oBHJeM Aa ce HaAa npHHyAHTH aycTpHJcKy BjiaAy, Aa 
y^e 0A«^yKy jiHmBTH i^pnoropi^e ceaKora HenoKpcTHora BMaH>a 
OKOKOTOjKSKoj o6jiacTH. IIpH CBpraeTKy, y /(y6poeHUKy cy ce 
6UJIU mmoecpacu upoejiacu, kojum ce iw3ue^y cmanoenut^u dy6p(h 
:e o6jiacmu, a uo uMeHy Konae^ami^ da je doiujio epujcMC, da ce 
euu Tjjedtme, da ocjiođode cjioeeucKe ođMicmu od aycmpujcKoe yefbe' 
2fba, u da uocmaHy cjioe&HU neaaeucmi ... h cjihhho. Oeaj aKT, 
I HMa KapaKTcp npaeor 6yHeH>a, h kojh npHJcTH obomc Kpajy 
nyH0M pa8ypoM, no momc MH>eH>y ne momcc 6htm i^pnoropcKor 
MJeKjia, neao KaKee majue sasjepe sjioMucjiuozfa. TypcKa uaK 
^a H3 Xepi;eroBHHe ca CBOJe CTpaHC, y seaK jby6aBH, Aa ono- 
3 aycTpBJCKy BviaAy, nocjiajia je napo^HTora ^OBJeKa Tajno, Aa 
e : „cjiy^aJHO aKO xepneroBaHK i paja OTKa:«ce nocjiyuiHOCT cbo- 
BJiacTHMa H HanaHe na Ay6ix)Ba^iKy o6jiacT, Aa ce npeAy8My 
e onpesHocTH". H TaKo ce caAa OBAJeniH>e CTanoBHHUiTBo 
i3H H3BaH ce6e oa CTpaxa. Hhm he CBpmHTH oBa CMyTH>a, ne 
e ce HnuiTa npeApeha". IIocjiHJe TpM Aana Farnk oner nHme y 
porpaA, Aa cy ce i^pnoropi^H yAaJbHjiH oa aycTpHJcKe rpaHHt(e, 
ce ne 3Ba 3a kojihko fee to TpajaTn, jep to saĐHcn HCKjbyHHBo 
fcHXOBe BOJbe] a^^ OAMa cjyTpM Aan, npHMUBniH ca I^eTHBba 
enike nome a3HJaTCK0M AenapTaMeHTy, Aa cy y3poi;H osoi^a 
iRora cyico6a 6hjih : 1. niTo cy aycTpHJ0Ke b^ucth 8a6paHHJie 
oropi^HMa AOJiasaTB na nasap y ICoTopy, tajc cy nasAa AOJia- 




170 '^ 

8HJIH OA HajcTapHJex BpeMena; 2. ihto cy c H>iiMa cypoBo nocTjr-j 

na.ie CTpaace h nojJHi;ajcKH nocjiyaKHTeJbH ; h 3. mTO cy aycTpB^ 

jaHi^H uo^pJiH rpaAHTH TBp^aBy Tanan npeMa cejiy MHpny, kos 

c Tora npnjeTH caBpincHo ynHmTeH>e. „HapoA upHoropcKH — | 

FarHfe HaBOAH mTO My je Bjia^HKa nucao — HaoAH ce jaKo yBpHJe^e 

nocTynaKbeM aycTpHJcKHJex bjihcth c h,hm, h ao Tor ce CTencna p 

ApaacBO, Aa ne yBa3KaBa hh Moje coBJere hh sanoBHJeAH, h cko 

HeMa Befe HHKaKBor noBJepes>a y mchh, na je c Tora h noH 

CHjioM 6yJH0 Tpa^KHTH ccŠh saAOBo^fflTHHe ; HnaK fey ja ynoT 

ćiATiA CBe cHjie, Aa y6jiaHCHM raeB oBora pasApaaceHora HapoAH 

3a THJeM Farafe HacTaB.;ba oa CBoje CTpane: ^Moje 6opaBJbeH>d 

OBAJe y ^y6poBHHKy nocraje CBaRH ^ac onacHHJe h ćes HaAe> jep 

Me npocTH HapoA CMaTpa samTHTHHKOM npHoropai^a, oco6hto oa 

KaKO cy oBAJe CTHrjie sajecTH o Aora^aJHMa hs MmiaHa h MjieTana. 

Cha ce MO»ce pehn, a^ OB^e HeMa HBKaKBor nopeTKa, ochm Bey 

peAHe rpa^aHCKe ynpaBe, hjih 6ojbe Aa peneM ynpaBe CBJeTHHe" 

^o KOJH AflH oneT je Farak nncao asiijaTCKOM AenapTaMeHTy, h 

ocHOBy BjiBAH^HHor H8BJeinka, a^ nanaAaj i^pnoropcKM HHJe 6fi 

TaKo y»cacaH, Kao ihto cy ra upecTaBJbiuiB c npoTHBHe crpane, a 

Aa Huje Tpajao Bume oa HeTBpn A^na, h CTapaH>eM BjitiAU^HBHJeit 

Aa je Bek yraineH raeB BapoAHH. JifijBG BacTaBJba, icaKO ayeTpHJ- 

cKa BjiaAa TupAH, Aa cy ^pHo^op^H ijoKymajin, Aa jeAHMJeM yAa* 

poM 8aBjiaAajy KOTopcKOM TRp^asoM, H noinTo hm to HHJe nouuio 

sa pyR(»M, Aa cy ce yAa*«>HjiH. „H jom cy ohh y6HJe^eHH, Aa cjj 

i^pBoropi^H 6mjih i]OTaKHyTH OA HBrjiesa, Koju hx ^ecTO noxa^ajy, 

KaKO 6h, KopHCTefeH ce cMyTH>0M, saBjiaAajiH Bokom, ^a to noTBpAe, 

BCJie, Aa cy ce cko po BH^ejiH ne AajicKo oa 6oKOKOTopcKor sajinsa 

HCKOJiHKO MBrjiecKHJex paTHMJex 6poAOBa, kojh, doihto cy ^pHo- 

ropnB nauaAH-?H Ha KoTop h HHKaKBora ycnjexa ne nocTnr,iH, 

0AMax cy Hin^esjiH, a y hcto Ao6a u i;pHoropi;H ce jahj^iajija o;i 

aycTpHJCKMJex rpaum^a. Tgko da cy t^piioeopiiu 6ujiu uodjiujtM opy^' 

jcM UHZJiecKe 3Jic uaMJepe. Obo TBj)i^eH>e aycTpHJCKHJex RjiacTH aida 

ce ne MOT/ce uu doKaaamu uu oupoepeut/mu ; moskc 6hth Aa feie Bp* 

jcMe oTKpHTM cyiuTy MCTHuy. lio t{p7W2opcKe :maji6e na aycmpujcK\ 

ejiady U3eJitdajy HeocHoeane u Majioea:>Knej h hhjc hx jiaKO onpaB* 

AaTH y OBOM ibHX0B0M iiocTynKy." TaKo je Farafe o6aBJeniTaBac 

CBOJy BjiaAy o oABocMMa i;pHoropcKo-ayCTpHJCKHJeM, Koje cm( 

noTaHKo Ha Bniue HSjroM^HjiM. lipnje CBera iiaAa y ohh, KaRo ]i 

HSocTaBHO H3 y8poKa, lUTo cy HsasBaaH i^pHoropite Ha ynaAaH>< 

y BoKV, ABa Hajrjiannnja: jiHiuanaH^e upnoropai^a ibnxoBHJe3 

HenoKpeTHHJex Ao6apa y aycTpHJCKoj rpanai^H, h ouaj c>pysKaHi 

HanaA<\j Ha HoCane i\pHoropcKe y ^o6poTH, rAJe ce iipo«iujia Kpi 



\ 



I7i 

t;pHoropcica. 3a THJeM ^oJiasii oho caonmTaBa&e rjiacHHa, flfl, cy 
i^pHoropi^u OTKasajiH nocjijniHocT B^a^Hi^H, na oneT ^a upno- 
^op^H CBe TO HHHe no Bokh no ynycTBy sjia^H^HnoM. H najno- 
cjiRJe HaBo;in CMHJemHy 6aJKy o HHrjiecKHJeM 6poAOBiaMa, na flfii 
cy i^pHoropi^H 6hjih no^Jio opyMcje UHrjiecKe nojiHTHKe! OTy;^a 
8aKjbyHaK, ;^a upnoropcKe acaji6e na aycTpHJcKy BjiaAy H8rjie;^ajy 
HeocHOBaHe b MaJio aa^RHe! 06paiiaM0 na»cK>y na 0B0JiiiKy neca- 
BJecHOCT Faruha, onor HeKaAam&er MyApor caBJeTHHKa IleTpa 
Il-or, KOM jom HHJe Morao onpocTHTe, mTo ce HHJe no^JioacHO H>e- 
\ roBOM mTHkeHHKy nBaHOBiiiiy — ByKOTHfey . . . . 

IV. Ko je npaTHo na^w!bHBo nocTynKe aycTpHJCKHJex BjiacTH 
npeMa I^pnoj Topa oa KaKo je HBa^Hfe 6ho hs KoTopa yKjio&eH, Taj 
je OAMax cxBaTHo ocBeTy i;pHoropcKy, Kojy B^ia^H^a HHJe 6ho y 
CTaii>y Ad* saApsKB. BjiaAiiKa je npBJaTejbCKH onoMHS>ao sjior.iHCHor 
Ppaja, A^ OAycTaHe oa osasHBaaa, 8HajykH Ao6po Aa i^pnoropuH 
Heke ocTaBHTH 6e8 ooBCTe tojihko yBpjeAa; h ko ce ynoBHao c 
eejiHKHJeMa teHCJiHMa BjiaA^^HHHJeM, Koje cy 6aui y obo Ao6a ceoj 
BpxyHaif nocTHrjie, Kao mro feeMO 6p80 bmajcth, Taj jiaKO čeda 
npeACTasjba 6ojioBe cpi^a meroBa, jcjbefl, rtpHoropcKor nanaAaja 
na BoKy, ocoChto na ^o6poTy, BJiaAHi^H naJMHjiHJe MJecTo y Bokh, 
y KOM cy He caMo oh nero h H>eroBn npeTXOAHHqH HMajin Hajno- 
y8AaHHJex npHJaTejba. H 8a to je BjiaAUKa, 8a6opaBJbajykH CBa 
npe^aniH>a nsTaiBa, xhtho Aa 8aKjbyiii Mup ca naJBiinioM BJiacTH 
y Bokh; jep aok ne 6h i^peoropi^H yqHHH^iH Mnp ca nenpnjaTe- 
jbCM, 6ho oh y rpaHHi^H i^pnoropcKoj hjim HSBaH rpaHHne, ohh cy 
CMaTpajiH nji»aHKaH>e panpecaJbOM cacBHJeM onpaBAanoM h 6e8a- 
8opHOM, niTO BHme noxBajiHOM, sa cbc ''spnjeMe aok Tpaje to 
HenpHJaTCJbCTBO ; h 8a to cy BasAa pasjiHKOBajiH n^aqKy oa 
Kpa^e y MHpno Ao6a, Kojy cy nasAa cMaTpajiH nenoniTeHHJeM AJe- 
jiOM* ^a TO i^pHoropcKO npaBO neTOBatfee Kpoa BoKy npeKHHC 
BjiaAHKa je 18 MapTa nncao rpHJy: „Ohh fee mh ^ac BeoMa 6hth 
npHJaTaH, y kom fey bhaJcth Kpaj oboj 6ecMHCjieHoj CMyTH>H, h 
Ha Taj Ha^HH momcctc HasaaHHTH norpaHHHHO MJecTo h a^h, a^ 
ce cacTaneMO, a^ aKo 6hcmo niTO 6ojbe j^vlhujiu.^ H BJiaAHKa c 
npaTH>OM, y Kojoj je 6ho h JEaso IIpopoKOBHh, KaneTae H>erymKH, 
KOJH je npcABOAHO h ynpaBjbao i^pHoropcKHJeM HCTaMa no Bokh, 
ca^e FjiaBOM y KoTop. „KaA ce yKa5Ke B.iaAHKa hhb JIpakHmTa 
— nHHie MeAaKOBHk, kojh je 6ho y npaTHiH BviaAH^HHoj — noBpse 
cbh h8 KoTopa Ji>yAH? Aa bhac BjiaAHKy, kojh hoch MHp, 6jiaro- 
cjtOB H cnoKojcTBo cbhjcm npHMopuHMa. ^0Jia3H BJiaAHKa — AO^asH 
cnaceH>e, jep cbh BoKa 6jerae y CTpaxy, oqeKyjykH CBaKw ^ac, 
RaA fee y H>y ycK0HHTH i^puoropu« a uo^hhhth HyAeca, GanjeT 



172 

je npeKpwjiTHo r(pHoropCKH nasap npe^ 'KoTopoM, h y Ta6aniHHii 
*6jeme AOCTa nejba^H. Ha na8apy AOHeKyjy BjraAHKy 0RpysHH 
fia^ajiHHK, sanoi^e^HaR Tfip^ase ca ^uHostiHi^BMa h o4>Hi:f0pHMa, 
CBH y CBe^aHTOMe pyBy. ^hbho th je 6hjio norjie/^aTH Bj[S^mKy^ 
icaA ce cnyinTarae na nasap: a jom ^HBHiaje Ka^ OBaj ropocTaćHH 
Bjia^^aoi;, y80p AHBOTHHJex cpncKHJex jyHaKa, rocnoAap HaJBekHJ6x 
'jyiSraKa, o;geAHOM ckohb ca 6Brjejior KOH>a CBora h cTa^e Ha na8apy 
na 8eMJby, HAe BejiH^aHCTBeHHJeM KopaKOM, KpebyfeH ce dohockto, 
li jiBJZ Rano RpHjiaT, HaAMamyhH cbojom ropoCTacHOM bhChhoh 
caB 0Rynj!beHii cenjeT, norjieAajybH cboj^m omTpnjeM opjiOBCRHJeM 
OROM Ha CBe CTpane oro ce6e; fuivi ce ApSKH Be^HiaHCTseno, 
086^jbno H ca AocTojancTBOM. Gbc je ynpjio o^th y AHBHor BJia- 
AHRy, ajia ra ce Harjie^aTia ne Mory.... BoROROTOpcRH »a^tajiHBR 
nosoBe BjiaAHRy y rpa^^ ^e My je CTan cnpeMACH, ajiH sjia^icHRa 
He Rkene, peRaBinn: HeAy y epad^ eeK y j^oćpamy^ y ono Mjecmo, 
edje ce necpeKa dozodujui.^ 

y ^j.^poTH je B^ra^HRa o^cho y Ryfew KpcTa Josobh, 6.«ff8y 
rpa^a, a to 6HJaine je^Ha oa npBHJex Ryfea Ao6poTCRnjex. Ochm 
iHToje BjiaABRa THJeM xtiio, a^* Ao6pohaHBMa am^ 8aAOBOJ!bmTHHy 
8a CRopainH>ii HanaA^j, oh je Ao6pohaHe CMaTpao Rao HajcpoAHHJe 
Me^y čoRejbUMa, ni)eMAa cy jihctom RaTOjran^H, sasAa je y H>HXOBe 
ipyhe OACHJCAao, h c H>HxoBnjeM 6poAOBHMa nyTOBao, npnje nero 
cy napo6poAH nonejiH KoTop THi^aTH. ^o6poTa je najsnine h naj- 
6oraTBJe MJecTO y Boicm saaAa 6hjio, aorjic napa6poAH HHJecy 
8aMHjeHH.iH 6pOAOBe Ha jcApa. Ona ce iipya:a o6ajioM oa Koropa 
AO Opaona, RyAa ce 6HJejie opasH ABopoBH. A RaRo cy Ao6pohaflii 
4HCT0M noMopu« 6H*iif, H 6poAOBHMa H8 6njejiora csnjera AOJia- 
8HJ1H HcuoA CBoJHJex icyfca, OHH cy AOHocHjiH HajcRynorueHHJa 
noRyfecTBa h h>hm cuoje R|)acHe aomobc HcnyH>ajiH. Mo^rc ce peh«, 
Aa cy AoCpofcaHH 6hjih iipaBa rociioniTHHa (JoRejbCRa, KOJa je Me^y 
TtijeM caHyBajia ao HamHJex Aaaa h udn^aje h HoraH>y HapoAHy. 
lio TOMC ce jom 6o^e Moace cxBaTHTH, RaKo je BjraAHRy MopaJio 
dojbCTH, uiTO je ^o6poTa iipeTpnjejia oa i;pHoropar;a, rojh cy 
0CBeTy Tpa^cHjiH oa Ao6pofeaHa, Me^y RojnjcMa cy 6tijiH upeTp- 
iijejiH OHaj MyHRH naiiaAaj. 

MeA^ROBuh npH^a Aa./be: „CjyTpH AaH AO^y rjiaBapa npH- 
MopcRH H i^pHoropcRH y BejiHRy cajiy KpcTa Jososa — na Ao^ 
H 0Rpy3KHH HaneaHHR; ajiH y^e h Jlaso IIpopoROBHfe, Ma ce hc 
okame MnjemaTH ca rjiasapiiMa, Bek ocTane 6jiH8y spara. B^aAiiRa 
A^A© CB0JeMy a^yTaHTy, a^ "^HTa yroBop, Rojer npsa TO^Ra onaRo 
HsroBapa: „BjiaAHRa ca:Ra«beBa idto ce oua Hecjieka AoroAHJia, h 
odekasa, Aa ke oa nonemeHor rojihro je rok Moryke iioBpaTHTH.^ 



178^ 

Cbh fejTe, flflK noAH^ee cboj rjiac t^aso : „He BpfeeMo ^a ^aoojbjr, 
Hero KO mTo Hane — Ma^e!" BjiaABKa nonpeeHH na pe^e: „Tijth 
•^aao!* — „He feyTH, rocnoAapy, obo ce ne hhhh Map H8Me|y 
ABHJe Kjiie, Hero H8Me^y ABHJe npoBHHqHJe; na aKo ke Mnp — Ao6po; 
aKo JiH Heke — na BJepy aohuih, na BJepy nonijiH, naK neK ^une 
mro Mory, a mh heMO H>HMa." Cbh koćo norjieAajy na t^asa, ajiH 
t^aso sa TO hh a6epa nena. Upo^HTa ce Apyra h Tpeha TOHKa: 
;^a je nasap sa i^pnoropne oTBopen caMo y KoTopy ; ab, cnjiasekn 
i^pnoropuH y npHMopje Mopajy HMaTH nacanopTC. OncT noBH^e 
•Z[a8o: „HefeeMo TaKO, ne! nero ^a cy CBa MJecTa, ^e cy oa se- 
Man^e ćbjib, sa nasape, ^a 6yAy h uoccm cera; a rtpHoropi^H ^a 
cjiase y npBMopje 6e8 nacanopaTa, jep cy ^pHo^op^H h npHMopi^ii 
je^aH HapoA, ^^ cmo mu u cpo^enu u outpiijamejbeHu Mefij ce u 
oKt/MJbeHU^ ua KO ^ 8a ceoKU pyuaK u oćjeb ujiu sa Hamy paicuje 
nacauopam? He! hc! CBaKH i^pnoropai; Moace 6e3 nacanopra ^ojia- 
8HTH y npHMopje; a caMO Ka^i; oke Aa H^e npeKO IIOHTe oa 
OmTpe (HBjiaBaK hb EoKax), on^a BaJba Aa BMa nacanopaT.^ 
Me^aKOBak, koJh je 6ho npHcyTaH, naBo^H jom oraTpHJex pHJe^n, 
mTO je Ty npopoKOBok ynpaBHo KOTopcKOM norviaBapy, MpcKOMC 
rpHJy; ajiH sjia^ei^H je 6iiJia npsa dpnra Aa npeKHHe nenpH- 
jaTCjtcTBO H8Me^y i^pHoropai^a h 6oKeji>a, h to je oh nocTnrao 
OBHJeM CBOJHJCM AO^acKOM y ^o6poTy. 

AjiH H nocjiHJe oeora cacTaHKa u MHpa CK.;ionjBeHora BjiaAHKa 
HBJe MflpaH 6ho. Oh je 6ho npacTao, Aa i^pnoropi;« noBpaTe, ihto 
ce BHme y8tfoa:e oa Ao^pokcKor njiajena, ajin je IIpopoKOBHk 6oj!be 
cxBakao npHpoAy Tora njiHJena, h npoTyMa^HO je, KaA je y8BH'^ 
KHyo: ^Ko ihto Ma^e — Ma^e!" Il,pHoropnH cy ce cMaTpajiH 
H8a8BaHH H yBpHJe^eHH, Kao niTO je h 6hjio y CTsapn, u ohm cy 
nocTynHjiH y tomc cjiy^ajy, KaKO cy nocTynajiH oa oaMTHBHJeKa 
npoTHBy CB0JHJex HenpHJaTejba, tc cy Ap^^ajiH, Aa cy ohh hc 
caMO BMajiH npaBO nero h Ay^HOCT Aa cbojhjcm ^eTOBaaeM oAro- 
Bope Ha HenpejaTejbCTBa HOBora nojiHTH^Kora norjiasapa 6oko- 
KOTopcKora. 3a to ce h HHJecy ocjekajiH AyMCHHJeMa, Aa njiHJeu 
noBpaTe, hito je noc^inje MBpa FpHJe 8axTJeBao. „IIIto 6h ce 
MeHH HanoMHH>ajio — BjiaAMKa mjc OAroBapa — o noBpakaH>y 
njiHJeHOBa h HaKnaAn inTeTax, yHHH>eHHJex oa itpHoropai;a 
aycTpHJCKHJeM noAaHBi^HMa, KaAa hhcto SHaTc h 6e3 HanoMHH>yku 
MH, Aa ky ce ja h8 CBHjex M0JHJex cHjia craparH, niTO ce Morae 
yHBHHTH 8a cjiory Aa ce yHHHH. KaA Shctc h8bojih,?ih no MHHyTa 
MOJe CTaH>e norjicAaTH h cnoMeHyTH ce OHora 6jiaropoAHora bhh- 
MaHBJa K MCHH OA aycTpHJCKHJex cBaKe Kjiace HBHOBHHKax, OHAa 
keT6 jacHO bh^cth, kojiuko je MeHH OBa necMHCjieHa CMyTH>a 



174 

TeroTHa." IJcTap II je OB^je 6ho na sejiHKOJ Myi^H ii8Me^y iupno- 
ropcKor cxBa)idH>a nana^aja sa ^o6poTy, h caoje Te5KH>e ^a ce 
yenocTaBH MHp ca norpaHHHHOM o6jiacTH h y ;ijejiy, Kao niTo je 
6ho ycnocTaBjbeH sa xapTnJB. Ha OBaj TpyAHH nojioacaj rocnoAapa 
r(pHoropcKora cnyniTa spanaK cBJeTjiocrH h obo dhcmo, hito je 
Ta^a 6hjio ynpaBJi>eHo hb E(,pHe Pope npHMopi^HMa; „Oa nac 
6pafee i^pBoropai^a bmdoj 6pafeH npBMopi^BMa Aparn h mhjib 
noBApaB. A 110 tomc Aa bh je Ba 3BaH>e, oa KaKO ce onpnjaTejbH 
feecap Bam h BJiaAHKa sam aa BejiBKy Baniy 8Jiy cpehy — no- 
rH6ocMo H MH H BH ! Hero 6paho, Aa ycTaHeM0 cjiohikh, Aa ce oa 
OBHJex ^aBOjia 6paHHM0, h oHora i^HpKyjia, ihto hoch rjraBy Kao 
AHBj!bH Benap, Aa ce oa H>era h mh h bh BsdaBHMO.^ lio McAa- 
KOBBfey, OBO je HHCMO noTeKJio oa tJaaa IIpopoKOBHfea, ncTor 
BjiaAH^HHor yjaKa : h mh ra MoaceMo cxBaTHTH h y H>eMy HaAospeTH 
Ayx, KOJHJeM je A^cao napoA y IZpnoj Popn, oa KaA je ^pHo^opcKH 
rocnoAap CTynHo y nenocpcAHe oahocc ca AycTpHJOM. Oco6hto 
yAapaH>e ^paHB^H H8Me^y BoKe h Il^pne Pope eapoA HHJe Morao 
Aa cxBaTH H oi^HJeHH, Te je Ap^^ao Aa ce i^pHoropcKH rocnoAap 
ca feecapoM 6e^KHJeM „onpHJaTejbHo!" y tomc hx je cxBafeaH>y 
noApacaBajio h BJiaAMHHHO CTapaH>e, Aa ca norpaHH^HHJeM aycTpHJ- 
CKHJeM BJiacTHMa OApMCH OAHoce Ao6pora cycjecTBa. A mh Befe 
BHaMO, KaKBe je npnpoAC to iipHJaTeji>CTBO 6hjio! 

V. Hero BOJba Aa Majio Aa^e norjiCA npyHCHMO. Mh cmo Bek y 
njiaMeHy peBOjiyi;HJe SHaMenHTe ^eTpAecTHOCMe roAHHe. A bhaJcjih 
CMO, KaKO pycKH KOHcyo H3 ^y6poBHHKa, c npara Ilpne Pope, 
H8BJemfeyjyfeH CBojy BjiaAy o Aora^aJHMa y Bokh, npHnHcyje hx 
H8BaH>CKHJeM „BJiOMHCjiHOi^HMa," na ynjiHBy narjiecKOMe, niTo no- 
TBp^yje HHrjiecKHJeM 6poAOBj!beM5 icoje je Befe 6hjio HcnpeA Bokc Aa 
saBjiaAa obom rjiacoBHTOM jiyK0M ! IIo tomc ce bhah, ihto ce y 
OHO Ao6a MHCJiHjio H y KaKBe CBese aoboah^o obo MyTHo CTaft»e 
y Bokh KOTopcKoj. A HeTap II, kojh jom oa no^cTKa CBOje sjirac 
CHyje Bese jeAHHCTBa HapoAHora ca norpaHHHHHJCM noKpaJHHaMa, 
B Kojera HaM njecBHHKa ;yejia aeroBa 0Aajy npaBHJcM reHHJcM 
cpncKora napoAa, npcMAa je 6ho HSHCHe^eH peB0jiyi(HJ0M, upcMa 
Eboj OAMa 8ay8HMjbe no-io^Kaj, kojh ra hcth^c Kao cpncKora reHHJa 
na BpxyHi^y H>eroBa nosHBa. 

PeBOJiyi;HJa je 6Hjia o6yxBaTHjia cpucKH napoA ca ABHJe CTpane. 
C jcAHc CTpane, y Mjiei^HMa je 6Hjia nporjiamena peny6jiHKa, h 
THJCM ycKpceH>eM CTape rocnoAapni^e cjeBepne o6ajie jaApaacKor 
Mopa, y CBHJCM rpaAOBHMa Ba toj o6ajiH pa36yAHme ce CTape 
ycnoMeHe h no^eme ce cnoBaTH hobc bcbc, oco6hto npeKO cjiasHora 
AajiMaTHHi^a HHKOjie ToMaaea, kojh je ca MaHHHOM 6ho na Hejiy 



175 

DdHOBJbene peny6jiBKe cb. MapRa. C AY>y^^ cTpane, cp6H h 
tpBaTH y BoJBOAHHH, j XpBaTCKoj H CjiasoHoJH, TlOA naTpHJapxoM ! 
i'ajaHHkeM h 6aH0M JejraHHkeM 6hjih cy ctjubjiu j KpBasH paT 
ja Ma^apcKBJeM napo^^OM, kojh je 6ho nporjiacHO BesaBHCHocT 
^rapcKe oa Xa686ypniKe Kyfee* y thjcm npnjiHKaMa IleTap II 
)acnpocTHpe ca I^eTBs>a no 6oKOKOTopcKoj b Ay6poBa^Koj o6jiacTH 
;jbeAe)iB nporjiac oa 20 Maja, y 500 er8eMn.;iapa ne^aTana : „Oa 
ijia^HKe H CBHJex i^pBoropai^a AparB nosApaB Bamoj 6pafcH 
>A o6je i;pRBe, 6oKe^HHa h Ay6poB^aBBBa. HyjeMO, Aa y 
)BOMe npeBpaTy CTsapa y CBBJeTy b ao Bac A0X0Ae BeKaKBB 
I03BBB B jiacKaH>a OA Ty^BBai;a. n to ssaMo, fli^ ce Bame 
;KynmTBBe Ba pasjiB^BTe napTBJe Apo6e, paA« Tora b mb, 
caKO saMa Baj6jiB»ca dpaha b BaJBehB Ao6poacejiaTej!bB y 
iBHjeTy, maJbCMO saM obo o6jaBjieBBJe, kojbjcm BaM ^bcto 
(ajeMO Ba ssa&e. IIpso, mojibmo sac, RaRO Bainy 6paky, a^ CBa 
^pyra BaMJepesaja b nosase 0A6ai;BTe aa CTpaBy, a Aa 6yAeTe 
ipij^eM a AyniOM upaspsKOBa ceojoj BapoAHocTa a ca cnajeM BJepaa 
I nocjiymBB EjiaHafey, cbomc jeA'BonjieMeaoMe 6aHy oa TpojeAHe 
:pajbeBBBe. ^pyro, aRO naR ca^yBaj Eo»ce ! noRa»ecTe ce aesjepsa 
jBOJeMy 6aBy a npHMBTC ce Ty^aBa, a CBOje Ao6po 0A6aqaTe, 
(MBAHTe HBCTO, MB hcMo DocTaTB Bauia saRjieTB BenpajaTejbB, 
', Hana he ce mbofb ĐajbacTa jyBaR oa Ta A^a 0Rpyacja 8ApyacaTa 
1 KpB be ce HSAaJBB^ecRa acMajiai^e npojiaTa a Ry)ie asAaJBane- 
5Ke y neneo npocyTa. Ba SBaTe, Aa ce mb bc yMajeMO majiaTa, 
IO nasBTe mTo hcTe paAHTa. Tpehe, y cjiyHajy BanaAcaaja RaR- 
sora BenpajaTejba sa sac, mb cmo y CBaRa nac fotobb aana aa 
lOMoh npBTeiia a sa Bamy cjio6oAy c saMa yjeABo Baray RpB 
ipojiBTB. TojiBRO SBaAHTe B Aa CTe SApaBo!" Osa rpoMRa pajen 
)SL I](eTaH>a, ynpaBjbeBa 6oRejt>BMa b Ay6poB^aHaMa, 6e8 paajiBRC 
»jepe H>BX0Be, tcr OBAa ce moskc cxBaTBTa RaRo Tpe6a, RaAa je 
^oBeA6Mo y CBe3y ca Qap yKaMa ,- mTo je IleTap II TaAa mBjbao_y 
}arpe6 hv BaorpaA. y 3arpe6 je ma^ao r 6aHy Jejia^ahy 
jcrjBOAy^SBa PaROBa PaAOH>Bha ca jom jcABajeM nocjianaROM, 
i;a My ycMeBO caonmTy bobhb BjiaAH^HH, Aa ce iiporjiaca aeaa- 
{HCBBJeH 6aB0M TpojeABe RpajbCBaBe, o6efeajyiiB My CBojy noMofe ; 
►BO ycMeBo npoAaHbe aaoAH ocBOBa a noTBpAC a y BaseAcnoMe 
iporjiacy, RojajeM BJiaAHRa no8HBvi>e 6oRejbe a Ay6poBqaBe, Aa 6yAy 
iocjiymBa „cbomc jcABonjieBieBOMC 6aBy." A y BnorpaA je nacao 
SH>a8y AjieRcaBApy Kapa^op^eBafey, Roja je dao nocjiao cp6aMa y . 
3oJBOAHBB noMoh npoTaBy Ma^apa : j^Bojeodcmeo na cjiaće apaue I 
naoju, ua u daje caceujeM ocjioSofeno od Mafapa, sa Cpncmeo nuKanea \ i 
uLupemKaj KaKO cp6\jL Ba ceđe ne eojyjy neeo aa mj/funa. XBajia kl 



176 

samoj CBJeTJiocTH h samoj Cp^HJE ao He6a sa 6diaropo;^Ha h 
sejiHKa sama noaepTsosasHJa ; Kyb 6u ma opeRa cpacKa^ Mjecmo eaj- 
eodcmea da ce onda na EocHy OKpeut/jio, danac 6u ce y pyKaMa iiMajio 
(mOy mmo ce ne ću Moejio jioko U88yđmau] da jeduoM motkc 6yKHymu 
enmuaujasaM cujiuoza uatueea napoda y Typcicoj, c ^aodođuuM Mjecmo- 
uoji4>:KeHUJeM^ cp6uMa ne 6u huko moboo miko e^aee doKu; Menu ce 
etidu^ da mu oeo ceaeda motkcmo ypedumu.^ 

VI. OsojiHKo sa ca^a, a^ snaMo, saKas je nojioacaj 8ay8eo sjia- 
AHRa npeMa ^ora^ajsMa ose SHaMesHTe ro^nse, h kja je CMsjepao 
H»eros^nporjiac na BoKy h ^y6posa^Ky. Kao ^a ra je Tpaje o^Ma 
pasjMBO, jep je Tpaseno oa sjia^HRe a^ My ra pasjacHs, o^aicjie ce 
BSAH, ASL HHJe HSMajio MBo 6ho aycTpBJcKoj BjiaAH. BjiaASKa je 
OAroBopso, Aft je nporjiacy 6ho y8poK „nocseAnesne sHJecTH, Koje 
cy osaMO Aonspajie, a^ ce sohe 6oKej!bH Ta«aBJaHqHMa npeAaTs ;^ 
na A^tZbe HacTas«i!ba: „^a jih ELsansk kecapcKs Hsje? ^a jih o;i; 
csojera i](apa nocTasjbeH Hsje sa 6aHa oa ^il^ajiMar^BJe, KpsaTCKe h 
CjiasoHHJe ? HanpoTHB ja caM mhcjiho, a^ ke pe^eso odjasjiesaje saMa 
npHJaTHo 6hth, jep6o oso soTs^e sa OHHJex ^yscTBa, Koja caM ja 
csarAa nsTao k npaBHTejbCTBy aycTpHJcKOMe h Koja ke y mchh 
HenoKOJieĆHMa ocTaTS y csaKOM OTHoraeHHJy, Kao raTo Me h ao 
caA^ SHaTe." TaKO ce sjiaAHKa Mopao onpasAasaTH sa onaj npo- 
rjiac; H y caMoj CTsaps, npss My je CMJep sdsj&a 6ho, Aa 8ay- 
CTasH MjieTaHKy nponaraHAy Kpos BoKy , MeAaROBnk nnrae : „Mjie- 
HasH ce no6yHe, a to ce pacnpocTpe no cBoj ^ajiManHJH, na Aonpe 
H y oaMy BoKy, a h cse je to 6hjio totoso, Aa ce oTprse hchoa 
kecapsje n Aa ce CTase noA 8amTHTy CB^^^MapKa. Mjie^skn cy 
6hjis paaanejiH jaKe Mpe»ce~ no csoj '^a^Mai^sJH h Bokb ; a neKO- 
jiBKo MjieTaHKHJex 6poAOBa yKaaKy ce oko sajiasa 6oKOKOTopcKor ; 
a CBB BoKCJbB 6jexy sojbeb, ah ce npBApyace hoboj MjieTaHKoj 
peny6jiHHB, HerAaraH>oj ^apH^B na Mopy. H BoKe.i>B b ^ajiMa- 
TBHi](B o^eKBsaxy Aa ke ce ohh ca tom peny6jiHK0M o6oraTBTH." 
CTpaxosaH>e sjiaAB^HHo oa MJiCTa^Ke peny6jiHKe AaKJie je bmh^io 
ocHosa, jep oco6bto onAamae sejiBKo 6poAOsjbe 6oKejbCKo, Taj 
jeAHHB ajiB sejiBKB B8Bop 6oKejbCKor Ao6pocTai&a, y8ABcajio je sa 
saniTBTOM nerAamae noMopcKC ^apB^e, Kojy 8amTaTy AycTpBJa 
HBJe anajia hh KamH>e npyMCBTB My, Te My sek oAassa hb Tpara 
HeMa, B HerAaraH»a 6oraTa BoKa oAassa je nonejia CBpoMamBTu. 
OcBM Tora noA peny6jiBK0M cb. MapKa BoKa je sejiBKe (vio6omTHHe 
ysKBsajia, b Kpos npse TpBACceT roABna noA AycTpBJoM 6B^a je 
sek BCKycBjia 6jraroAaTB, KojajeMa ce Morjia saAaTB b8 Bena ! Ajim 
cy neTpy II-om jiedABJiB npeA o^BMa shoib aapoAHB jiHrepeca ; u 
fi^erosa p^jei Mopajia je y oho MyTHo Ao6a y Bokb 6BTa nomTo- 



177 

C BRBa TaRO, A^ ce MJieTa^sa nponaraHAa BBJe Morjia c h>om y 
P RoniTai]( xBaTaTH. OTjr^a ona Mp3KH>a cjiaBHora ToMasea, kojh je 
I 6ho nopcA Manana ea hcjij o6HOB.;beHe peuy6jiHKe, o^HCTa na 
W o68Hpa npeBia ^ajiMai^njif , Mp^H>a Koja H36HJa na HCKHJeM MJecTBMa y 
^ H>eroBHJeM cnacsMa, npBHJex romana noc^HJe Heycnjexa one peBOJiy- 
r ifiaje, npoTHBy I^pee Tope h Hamera BejiHKora njecBHKa, o KojeMy 
f cy CBH caBpeMeHHi^H XBajiOM h nomTOBaH>eM nncajiH ; ;i;o^hm o 
» cpncKOMe HapoAy yonfee, KaKO o iteroBoj ripomjiocTH TaKO o H>eroBoj 
? 6yAyfeH0CTH ToMaseo itaine naJBefeHJeM CHMnaTHJaMa. OBy je 
fc ToMa8eoBy MpaciBy o^HCTa jora BHme uo^MCHacajia 6e3ycjioBHa 
^ OA^HOCT BjiaAH^HBa PycHJH, Kojy je cjiaBHH Aa,iMaTHHan Mpaao h Kao 
^ peBBocH^ KaTOjiBK H Kao npaBB peny6jiHKaHai;. y to saaMeHHTO 

Ao6a ĆEjio H npenBCKe H3Me^y ToMasea b Baa^BKe. ^oinaBinH 
" sa BjiaAy ycKpcHyTe peny6jiMKe 22 Mapra, OAivra je nacao Bjia- 

AHi](H. Mb to bbcmo npeA naMa aeMaMo, ajiB ce H>eroBa ca^p^naa 
! orjie^a y obomc BJiaAH^HHOM oAroBopy oa 21 anpBJia: „IIpHMHo 

caM Bame ohcmo oa 31 Mapra, Koje Me BeoMa yAHBHjio. Haje mh 
I ByMc;^Bo 6bjio BaiioMHH>aTH AyacaocTa k ^0BJe^ecTBy, jep6o cy 
^ one caeTB aMaaeT, Koja je npapoAa AaJia CBajeaia ocBajeniheHaMa 
\ jhjA^MR. Ko o6oacaBa CBo6oAy, a ko je ynpaBo CBoSo^aa, oh 

InoAOČHOMe ce6a ne Mcejia bb TBopa o6aAe, jep6o rasa o6oacajeMy 
CBeTBBby BoraMa. 3jia K,ieBeTa! Bor, SBaAe Ka^a fee ce n^CMe 
cjioBCBCKO acnoA tt>eHe ra^ae aaaTeMc ocBo6oAaTa, a Ka^a fee ra 

! šopa acTaae odacjaTa; oco6aTO naK npoTaBy oBora CBo6oAHora 

fc rH>aje8Aa KjieaeTa BJeqHo rpMa. Je aa KpaaBaje CTpaaai^e y cbc- 
MapBoj acTopaja oa i;paoropcKe? Te Jia CTpamanje, BBTeinKaje a 
Ay2Ke Sop6e Me^y BejeAHaKomfey joniTe cbbjct bbabo, aero niTo 
je BBABO 6op6y i;paoropcKy nocjiaje naAeaaja napcTBa Ba KocoBy? 

. 3jio6a a KJieBeTa cbc cy obo oa csajeTa, kojihko cy Morjie, Kpa^ie 
a aaonaRO ra npecTaa^ajie as oaa HCTapa y8poKa: npBO, uito 
CMO cjiaBJaBa, KOJe KJieBCTa no CByAa roaa; Apyro, mro cy 
aama cycjeAa CBarAa ćujivi aenpajarev'ba CBo6oAe, npoTaBy a^e 
cy TBp^a KopAOB Ap^Kajia aero iipoTaBy ^yMe; Tpehe, (|)aBaTa- 
saM TpocTpyKa, naKJieHo cjeivie necjiore, Koje je BaineMy BapoAy 

» Bame 8Jia y^aBajio bo cbc aaonjieMeBC cajie a opy3KJe; neTBpTo, 
inTO cy i;paoropi;a y rAJCKojaMa BenpacTojaocTaMa yHeBai;a 
TypcRB, Te ypaAe rAJe-iuTO no o6aHajy TypcKOMe. ^a! najejia 
ce roTOBb Eapona Aaaac ejiy5Ka jcabbm ina6ojieTOM; bctb raado- 
jieT ynoTpe6jbaBajy i;pBoropi;a cbo ^oTapa BajeKa a no : oa 
npajiBHa «ioBJeKy a^ Haje 6ypaB a RpsaB. 3Kni;a, KOJa ^ajeJIO 
same nacMo npojiaaa as A^aje je cTpyKe ynpeAeHa; ja ax o6je 

12 



178 

Ao6po BHAHM. ByAHTe SApaso h Becejio." (^. A.) H noTnHcyje ce „Bam 
o6h^hh iipnjaTCJb," na je oho „oSu^hh" HaCpncao. ^aRjie sejiHRn 

({)HJI0304) HC flJ^UJlOMilTVLUie C BeJIHKHJCM njCCHHKOM, HCrO ^jjjliH Sa 

BcjiHKH yn.iHB BjiaAmnH y Bokh o^MCTa Tpa^cn chjiom CBora yMa 
H HMcna AJi caBvia^a BjaAHKy, ocy^yjyhH Ap^aH>e I^pne Pope na 
H iberoBO. To je Mopa^ia 6hth noyKa BjiaAHu« o^ cjiasHora niade- 
HH^aHHHa, KOJH je TeMCHo Bas^a Aa yTHHe Ha jyroejioBeHCTBO. Ajih 
My je BaaAHKa MymKn o;iroBopHo, no6jeAHBmH ra cjiaBHOM hcto- 
pMJoM Ilpue Pope; h o;i,Ma iiocjnije Tora HS^aje onaj nporjiac na 
CoKeji^e H Ay6poBuaHe. 

Mh HMaMo H O/^roBop, lUTO je CKynniTiiHa npBaKa 6oKejbCKH- 
jex nocjiajia B^ia^^HH na Taj i^eroB npor.iac. Taj OAroBop, hotuh- 
caH OA na^iejiHHKa cBHJex 6oKejbeKHJex onuiTona, rjiacu: „Aa 
MU HHKaicBO ni)OTHBjbeifce HCMaMo cojeAHHHTH ce CBHJcMa Ap^asaMa 
caaBCHo-cpncKHJeMa, KaA one nocTaHy daMOCTajine h 6e8 Ty^er 
ynaiiBa, noA ficcapcicoM Kpfj7WM^' A ncTora Aana 1/13 jyHa ca 
HCTe CKynmTHHe nomao je oAroBop n napoAHOMe ca6opy y 3arpe6y, 
y KOM ce Harjiamyje — „tojihko KpajbCBHHa Aa^'iMaTHHCKa, kojihko 
H>oj sa caAa CKon^iano 0KpyacHJe 6oKO-KOTopcKo npanaAa no nojio- 
acajy, no HCTopnJH, no jc3HKy h no njieMeHy Befeer 6poja cjiaBeHO- 
cpncKOJ napoAHocTH. Bea cyMH>c', KaA 6h HacTojefen AOi'a^aja Kopa- 
^lajiH, Aa ce Ap^aBC caaBeno-cp6cKe, to jecT jyrocjiaBeHOKe, yjeAHO 
cojcAHRC noA inTHTOM £ecaj)06ujeM 6e3 ynjiHBa HHKaKBe Ty]^e Ha- 
poAHocTH, Kao na iipH»iHKy; TajiHJancKe, Ma^iapcKe, H>eMa^Ke h TaKo 
Aa.Tbe, BoKa KOTopcKa npoTHBna 6hth nehe, Aa ce acejsa Bama 
HcnyHH, niTo ce cojeAimenuja namera th^c. Awim Aanaraita o6cto- 
jaTejbCTBa, a HaBjiauiTHTO ona, iuto ctc bh yrapcK0J KpyHH 
noA.'iosKHH, ne AonymTaBajy, Aa mh aa to cojeAHHCHHJe 5KepTBy- 
jcMO HesaBHCHOCT nauie napoAHOCTH, Koja je HaMa np^snana y 
HOBOMe ycTaBy napcTBa aycTpHJCKora. KaA OBaKa jyrocjiaBeHCKa 
ApHcaBa npaBHcTRHM nyTeM nocTane caM0CTa.iHa 6e3 Tyi;er ynj[flBa, 
KaA ce 3oyAe oho, iuto cbh skcjihmo, t. j. ocHOBa cjiaBencKora 
Hai)CTBa noA HecapacuM inmniaoji, kha y Hajnocjbe jeAHaKa npaBa 
6yAy cao6oAHo Mei;y pe^enuMa Ap^^anaMa yroBopeHa h nocTaBJbeHa, 
0Kpy5KHJc 6oKOKOTopoKo OA CBojc CTpaHC paAOCHo fec ce6e y tomc 
cojy3y npnnMcaTu. HaTipoTHB Tora, aKo AP^aBC xpBaTCKa h cjia- 
BOHCKa ^Keae u Mory c naMa y caApy5KecTB0 Aofen noA ycTaBOM 
25 aupHjia oBe roAune, Aa c naMa yjeAHO y HOBOMy KOCTHTy^H- 
0Ha.iH0My HvHBOTy y})y, OKpya^'HJe obo HMuiTa paAOCHHJe 3axTHJe- 
BaTu ne moskc. To.hiko sa caA na nosHBe xepBaTCKor napo^^^ iiMaMo 
^ecT BaMa npcACTaBUTH, ocTajyiiH 6paTHHCKHM npHBpaceHHJeM" h 
•iL A.. 06a OBa OAroBopa 6oKe*!bCKHJex npBaKa ne Mory ce y8eTH 



179 

Kao Hspas onfee HapoAHO BOJE»e y Bokh, jep Kao niTo je 6hjio 
eaeMeBaTa, Koje je npHBjia^Hjia HOBOo6HOBj!beHa penjćji^Ko, cb, 
MapKa, TaKo hx je 60^10, kojh cy Tcacnjia k I^pnoj Topn. McAa- 
KOBi])i nuuie: ^y OBOJ hctoj to^^hhh no^Hy ;i;ojia8HTH h 6oKej!bH 
Ha l^eTHH>e, Mojiehu sjia^HRv ^a hx npHMH no^ CB0Jy bjiAct m ;^a 
HM OH 6yAe rocuo^ap, HaBOAebH ^a cy ohh no^ kecapcKOM ynpa- 
BOM ocHpoMaraHjiif H Aa HM je 0Ay3eT0 CBe niTo cy HMajiH ; OAy8eo 
aM je feecap CBa CTapa upasa, Koja cy nerAa noA BJianifey IJ^pne 
IJjOpe H noA MjieTa^KOM peny6ji0KOM y2KHBajiH.'* H BĆi^jba, Fpdajt, 
jcAHa OA HaJBeii0Jex onhasa 6oKejbCK0Jex, niTo ce npyMca na 
noAHoaKJy iTIoBiieHa oa ByABe ao KoTopa, OTKa»:e njiafeaTH Ap^caBne 
nopeae. Fpaje ca bojckom Kpene na Fpdajib, ajiH ra rp6jbaH0 Ao^e- 
F:ajy jyHa^KH h iioTyKy BojcKy, Kojy cy roH0ji0 ao 6ji03y KoTopa. 
KoA TBp^aBe TpoJHi^e 6BJaxy bgjhhi^h jiH^aHH, koju 8aycTaBe 
rp6j!baHe pnje^HMa: „Hcmojtc, 6pafeo, Aa^e, jep MopaMo 6paH0T0 
rpaA?" Me^y rpfijbaHHMa je 6b,;io h npHoropai^a, ajiH 6e8 8HaH>a 
B^iaAu^HHa, KoJB 0A6HJajyhH CBaKy OAroBopHOCT oa I^pne Tope 
sa T)'- no6yHy, Kop0 Tpaja, niTo je c opyacjeM noraao Aa Fpdajb 
[lOKopH, jep „yMajio Aa Taj nocTyiiaK naje upoy8poKOBao onniTe 
B03MyinTeHHJe h oiiycTomeH0Je Te ^poBHH^Hje," h mo,;ih ra: „aKo 
cy Be rp6jbau0 Majio yBp0JeAHJiH, Aa ynoTpe6HTe 6jiara cpeACTBa 
H THXHM flaHHHOM H>HX y no8HaHHJe AOBeACTe." Ho jcjhefl, OBora 
KpBaBora cyKo6a, TpHJe je 600 opeMJeraTen 03 KoTopa, BjiaAHKa 
Bek y oKTo6py ^ecTBTa 6apoHy Ae-TeTSiJifljijj^ niTo je ycn0o c 
^enepajioM PajxoM Aa CMHpB CTBap rp6ajbCKy. A Aa je TleTap II 
XTHo, TaAa je Morao ocboJ0T0 BoKy, ajiB cy ra A^jbu norjieAH 
3aAp»caBajiH. IIpBJe CBera, oh je McyA0o Aa c 6aH0M Jejia^okeM y 
AoroBopy 6yflfi^ ihto BBrae, Aa c h>0m 8ajeAH0 paAH ; saTO je h 
[iHcao 17 HOBeMdpa ryBepHepy Aa^MaTBHCKOMe : „HcT0Ha je, Aa cy| 
L\pHoropnB cnpeMH0, Aa 6yAy y noMok0 CBOjoj 6pak0 xpBaT0Ma,' 
icAHo no jeAHon,;ieMeHocTH, a Apyro no h>0xob6j np0po^eHoj: 
aaKJioHocT0 BoJHHHKe TpyAOBe chocbth. BBAekB ja, Aa Moja ca6paka 
3p60 xpBaTH noKa3yjy ce na jasno, Aa npaBi;eM 0Ay naKjio- 
ibCHH K HapoAHOCT0 K nopeTKy, Mene je 0CTa MHcao OAynie- 
ii^i^aBajia, Koja b i^pnoropi^e, aKO ijcmauaK cpđa u xpeama 7ie 6u 
^u.ia c^mjeua uodcmpeica, Koja 60 na onniTe nopyraH0Je npeA cb0- 
[eTOM cjiyac0jia. KaA 611 obo nocjbeAK^e 60JIO, BoHce Me caHyBaj 
3A Tora yHacT0Ja, TaAa 6vix ja ifc,0x 3a HajnocjbeAH>0 napoA y cbh- 
ieTy Ap^ao, TaAa 60 mb ce MpcKO 60JIO HiHxoBHJeM 6paT0M Ha8BaT0, 
iKo cy oHi^HajcpaMOTHBJ uyT uadajcmea saKOuumocmu ceoje cp&Ke 
H3a6pa»i0 ; na KaA 60x ja y TOMe h>0xob0m y^ecTH0KOM 600, oHAa 
5hx ce Kp0o OA cyH^a *!byA0x." ^aKjie je IIcTap II napcKOM I 



180 

HaMJecHHKy y 3aApy nocao, as* je ĐOJbaH noMaraTu jfcmafuac cp6a 
H xpBaTa ycjioBOM, aKo to HHJe cjiujeua uodcmpeKa h uadajtmeo 
saKoniimocmu ceoje cpe^e^ jep „Ta^a 6hx ja h>hx sa HajnocjbeAH>H 
HapoA Ha cBHJeTy Aps^cao** h „KaAa 6hx ja y tomb h>iixobbm yHec- 
HHKOM 6ho, OHAa 6hx ce Kpno oa cyHi;a h oa JbyAHX." OflAa je OBaj 
yc,;ioB AOCTa yBHJeH 6ho ij[apcKOM EaMJecHHKy, ajiH je Hana A^^ac 
AOCTa jačan. 

HcTH AaH, KaA je obo BjiaAHKa nacao ii[apcKOMe HaMJecHHKy 
y 3aApy, 19 H0BeM6pa, Jejia^Hfe name sjiaAFii^H, h8 rjiaBHor cTasa 
y Be^y, cjbeAefee AocTa KapaKrepncTH^Ho nacMo: „CBJeTjiH BJiaAHKo! 
OBaj ^ac pa3yMHo caM, a^ je oa CTpane Bame na Mene oa AyMcer Bpe- 
Meea 6Hao ynpaB.TbeHO nacMO, kojhm ctc mh pyKy noMofea y HapoAHOM 
MOM npeAnpHJaTHJy npyMCHjiH ; mchh je BeoMa acao, Aa ja no^HTajeMO 
nacMo Bame npnMHo nncaM, h na iicto join OAaBHa OAroBO- 
pHTM ne Mora, sa to AOJiasHM BaM obhm Mojy HajcpAa^HHJy Hsja- 
CHHTH 6jiaroAapHocT na jby6aBH samoj, thm Bume mTO cTe mh 
noMofe 6am y oho MarnoBeBbe noHyAHJiH, KaA caM ja sa cBeTy 
CTBap HapoAa Mora hs ^apeB0He aycTpHJcKe opy3KJe Aiii^ao, jep to 
je noKasaao HeKpeHy h cycjeAHy jby6aB Bamy npaMa MeHH h 
AOMOBHiiH Harnoj, TO je saoBJe^o^ajio Aa ctc yBaacHJiM pas.,iore kojh 
Me na Taj KopaK no6yAH^H jecy. IIIto ce naK th^c noHyAHTe 
noMoliH npHHy3KAeHa ce CMaTpaM, HsjacHHTH BaM, Aa ja TaK0By 
6e3 AOSBOJbeita AHUJiOMau[HJe npHMHTH h npH6aBHTH y CTaH>y 
HHcaM, a H Hy:KAHe KopaKC koa ne^HTejbCTBa 6es ocHOBHor Hsja- 
CHeH>a Bamer HamTa ne Mory — b npoHCM 6yAyfeH ce je bba 
iipeAy3eka Mora npeo6pa8ao, naAaTa ce je, Aa fee ce saAaTaK moj 
CKopHM pjemaTH, Me^y tbm sa CBaKii cjiyHaj y8Ap3KajeM ce6H yno- 
TpeCjieHHJe aacBeAo^iene jby6aB0 Bame a mojibm Aa Ma Ty narAa 
Hc ycKpaTaTe, npeiiopyqyjyfea ce y cycjeAHy jby6aB, ocTajeM c 
BBCOKonoHaTanajeM a acKpeaaM iiosApaBOM". (^. A.) Jejia^ak 
oAi'OBapa na iiacMO, Koje Bejia, Aa naje npaMBo! noHy^eHy noMok 
He 3io:Ke iipaMaTa 6e3 OAo6peH>a AunjioMai^aje, a a noTpe6aTe 
KopaKe ue MOMce y^aHaTa 6e3 ocnoenoe iisjacuefha BjiaAH^HHa. . . . Bhau 
ce, Aa ce Jejia^iak y BCjiaKoj Henpa;iai;H Hamao npcMa BjiaAHHHHoj 
HaMJepa. To je IleTap II. pa3yMHo, ajia ce join aaAa; na, Kao raTo 
je noKymaBao y CKaApy koa OcMaH-iiaiiie CKonjbaKa, TaKO y 
6jiaMceM o6jiHKy noKymaBa y 3arpe6y koa 6aHa Jejia^aka, kom 
OBaKO iiame ^) Aeu(eM6pa 1848: „Bama Cbjctjioct! CBaKOMy ce 
HaiipcTKy TBojeMy paAyjeM KaKo concTHenoMC cbomc, jep6o je tboj 
HaijpeAaK ua])OAHa, a to ce 3Ha a moj. KaKO TBOjera ca6paTa. — 
CnHJeTjia 6ane! TpyAHo jia je TBOJe cbcto SBanaje, ho ecjiUHau- 
omeeno u dmuo. Te6e je majna cjjdđuua mi uejiy jjjskhuz cjiaejana 



m 

uocuaaeuMa^ Te6e cpefea c ;i,HBHaMa HanpeAHocTHMa sjeH^aje. Ajih 
ce BMAH, cee meoje vsonauj/jp — aaaca cti upecmoji dHnacmujy u cee 
Thesuue uocjbedoeamejbe, yHUHU0 cu um ycJtyey^ KaKey t<M 7iUK0 jouime 
Huje puuHuo od fhuna TnocmauKa, na meoju sady7Kn%inii nocjbe hgkoauko 
dana MJecmo 8axeajie naMei^y /laAMa^liju cmapu eeosdemi japiiM — 
a ^ajima'nuja je meoja ćanoeuna. — ^ajiMai^nja sa ahbhhm 6paT- 
CTBOM He ^eaee, ajiH niTo je CHpoTa KpHBa, Ka^ He bh;;h fi,^JhQ oa 
Hoca ? Ajih ca^a, hjih xofee HJin nehe, MopaTH he ce TpcHTH Tajin- 
jaHCTBa. CBaKH HapoAOJby6aLt, i^tijejiii uapod nam y međe je ouuMa 
yupo, u K međe pyKe upysKU0y KaKO neđoM uocMinoMe Mecujti, Teoj je 
sadamoK eeJiUK, fbUM Eepoua nosu oiid dođuea, on Mmte eadHy Jbaey 
ca Jiutffl Q,ujiHUx Cjiaejana, koju do dana danaiufheea 7tmuma dpyeo 
Hujecy đujiu do upodauu u sKajiocnu pođoeu u nadniiuapu dpyeux napoda, 
Ox^ dpaeu đaue^ ee^ seMJta od oee Mpace neupaede cmefbe^ dyme cy 
đjiaaopodno MticjieKux cjiasjana y ejeunoj Myiiu, cmude ce ceujema u 
jbydu sđoe oaoaa nuacoea cmafha, y KojeMy c5io ciipeivia ApyrHx 
HapoAa eBponcKHX, HamoM co6pahoM — p^A« ^era mhmo npo^e 
HapoAe OBaj sjih HapoK nac iipaTH, pamra cmo up^teuK.iu pođooamu, 
pamma ceoje cujie ne uosnajeMO, paniTa hcko cjiHJeno 3a;iaxHyhe 
ynpaBjba cjiaBJaHHMa, me ce caMoeoJb7io y my^e eepuee ee:>Ky. — Ja 
^ caM, MCTRHa je, c obom maKOM napoja, noA aeSreMOM THpaHCTBa 
« H mnuoHCTBa, CBo6oAaH, ajiH uito MMJe6ojbe? Koda ejiedaM okojio 
\\ceđe MUjiuone MOJe đpai^e, fe cmen>y y my^e jianv^e, BeoMa Me je 
o6paAOBajio noTOH>e TBOJe ohcmo oa 7 X 6pa, neK^ hx 6yAe Tyra — 
Moace HM 6hth aasBaTH Te 6aH0M AaJiMaTHHCKHM, neKa HMeHyjy 
KaKO xoke, caMO neKa je ^ajiMai^nja y tbojoj pyi;H, Aa ce jcahom 
cacTaBHMO. He chocho mh je oho, hito th npBo sBanHJe h mjccto y 
i;apcTBy o6efeaine na OACTynHme — od ceamma ^^ odcmyuumu — u 
mmo ce cna^fcnoM MuiuimoM 7ie y3Moene dp^Kamu, mio cee mpeđa aa 
numma CMampamu. 3KejiH0 caM, a^ mh je Moryke 6hjio, nocjiaTH 
BaM y noMoh hckojihko ^pHo^opa^a, h fotobh cy CBarAa na tboj 
rjiac H Ha KopncT o6inTy. Humma mc do cada na ceujemy mije 
unm&pecupajio mo^uKO, kojiuko meoj uocao, i)aAH Tora 6h BejiHKy 
3aAy3K6HHy y«iHHHO, Aa Me ^emfee yA0CT0JHiii tbojmm Heoi\jeH>eHHM 
nHCMOM. CnaKO Majio h bcjihko mojih th Bora sa SApasjbe h sa ALl^ * 
cpefcaH ycnjex, a ja BHme oa csaKora, kojh c naJBHniHM no^HTa- ^4^^ 
HHJeM ocTajeM". {J[, A.) Jcjih Tpe6a TyMa^iHTH mhcjih y obom 
nHCMy BJiaAHHHHOM? yjiora, Kojy rocnoAap HesaBHcne Upne Pope 
HaMJeHiyje JejiaHHky y jyacH0M cjiOBeHCTBy, — yjiora MecHJe, y Kora 
je HHTRB Hara HapoA o^h ynpo, a«- JcBponn fl,iiji,e hob bha- h Aa 
MaRHe raAHy Jbary ca jiHi^a cjioBena, npoAaHHJex m vKR.iooHMJex 
po6oBa H HaAHHHapa Ty^H]ex, c nera cy Ayin^ fijiaropoAHo Mncjie- 



f 



182 



/ 



\ 



}iHJex cjioBCHa y BJe^Hoj mjijh, cTH^^efen ce CBHJeTa h Jbjfljs. — tj 
yjiora pje^HTO hem roeopH, h pjeHHTo je roBopnjia Jajia^afej, rar^ 
OA H.era o^eKyje Hjaap KOB^era nocjbeAH>e HORpe cpncKe Heaal 

ĐHCHOCTB H HOCUOi; CpnCKe AP^^BHe MHCJIH, Ha KUKOO JIH n 

;ijejio noBHBJbe reHHJe cpncKa! Hs OBora nacMa ko ne Hjjj 
rpoMKH rjiac npecTaBHHKa napoAne cjio6oAe h HesaBHCHOCTH 
H® 6y^H_apo^aHH . aaAHH^ap r kojh tc Bapa, oa Kojera hboit^ 

Heheni HMaTH, mTo CHaacffoM mhuihi^om ee HSBojjjein! — H hhji 
OBO 6ho saHoc njecHHKa, nero pa^yH Ap^&BHHKa dncTpora norjicA? 
y oHoj BejiHKoj MyTJbaBHHH, Banaj naTpnoTe CBHJecnora h nenaA 
Mamnora. Mh heMo k pacBHJeTjbeH>y OBora nHCMa 6aHy Jejiainh) 
AOHHJeTH jora jcaho ynpaBjbeHo y hcto Ao6a (20 H0BeM6pa) Jbaho^ 
cjioBeHy y TpHJ€CTy. To ohcmo rjiacH: „^par mh je nosHB, kojbi 
Me 6paka cjiaBJaHH npBJaTe.;bCKii no8tiBj&y sa CBojera coHJiana ^ 
HiHHOM 86opy. OcHOBaTc^HMa HCTora 86opa cjiy5KHiie na bojihej 
^ecT, OKO on oyde c^aejancicu. Hame CTsapn cBCKOJiHKe HMajy bojihkj 
rjiaBy a cjiaSe Hore, Te ne Mory o6cTaTH, na ja ce h TOMe Apy 
niTBy 6oJHM, Aa He no^e TparoM sa nparcicHM. E cupoMacu cjim\ 
jauu^ tumo ću Eepoua 6e3 pođoea, da joj uuje fhux? Ta Mopao 6t 
„mein Herr" 86ai;HTH pyKaBHi;e, a „e(|)eHAyM 6eHyM*' no6ai;nTH 
^H6yK, na ce h jeAan h ApyrH no6paTHMHTH ca TpyA0Jby6HJeM 
Aa HM ifcHHa cpefea y napoK HHJe noKjioHHjia cjiasjane. /^a, Haiu\ 
je TUieMe uMyi^e dpyeux napoča koo upoua 0Kueowufmy u ko umu euiui 
cmado, on je ćoaamuju. Ko ce ukojiuko cyM}MO, da Hujecy cjiasjami 
polenu sa pođcaieo, ueKa danac fhuuo uocjioaaihe evdu, Mo^^e Jiu \awt\ 
zahmje na C6ujemy đumu od fhune cjteuoKe? Ja ce CBarAa HyAHM li 
HHFAa ce HaHyAHT ne Mory, koko ueKUMa jbjiduMa MooKe uocmudm 
pođcmso mojiUKO dpmo 6umu! Onu cy uodođnu uatuuemy, jep6o ce 
namne Tpsa Aa Ao^aje cBo6oAy, ho KaKo HCTy Ao6HJe, na noec 
K eepmajHa mpuu, da ea ceesKy, KyAa 6h Ta cpeka 8a MCHe c^Mora 
H 8a OBy niaKy napoAa cjianjancKora, Aa je Hame sejinieo njieMe 
upaeoea ejepoucuoejedauuja 0CGujemReHux Jbydu, Ta h naniHMa 
6h oa BJCKOBa 8a cBo6oAy MyHeHnjaMa y6p3o Konai; AOHHJejio; ajiii 
6aAaBa, c^aejauu^ jeduaKO sa po6cmeoM mesKe, IIosApaB th 6paTCKD 
ca CBHMa npHJaTCJbHMa, Koje HMam y TpHJecTy h ca npaBHM cjias- 
jaHHMa^. Cbc pnjeHH, Koje neKy Kao McepaBHEja, Koje raH6ajy KaQ 
KHyT, KOJe HeMHjiocTHBo pacHJei;ajy paK-paHy Kao JbeRapcKH ho»cJ 
Mh HeheMO nahn OBaKBHJex yKopa, osaKBor acHrocaaa CBora 
HapoAa, a h8 npenejiHKe jby6aBH npeMa H>eMy, koa HajcMJejinjer 
peBOJiyi;H0Hapa, aKO ne koa ^yTor FBepai^HJa. Obo je nocjbCAH^e 
opecTBO, Aa ce 6ecBHJecTHH napoA h8 MpTBor cna Tprne, Aa ce 
jOTOJajio 6jiaT0 Kao 6H]ecHHJeM yparaHOM noKpeHe. Ajeh je cee 



1S3 

sada^asa 6hjio. Ha ypaHKy 1849, jihi;cm hu TDypi;eBvT.aH, nam 
BejinRif njecHHK OTBapa cpne CBoje cpo;;Hoj AyiuH, ApyroM cprieuoM 
njecHHKy, noTOMKy He8aBHCHHJex rociioAapa cjiaBne Ay6poBaMKe 
peny6jiHKe, h obhko Tyryje : „IloHHTajeMH rpad^ IIouMhy ! XBajia 
TH Ha 6paTCK0J ycnoMeHn, na KpacHOM Aapyi kojhm cii Me oC^apiio; 
Ta OBO HHJecy TajiKJaHKe ho khthg h rus^aBC c])nKHH3e, Koje he 
ceaROM poAOJ!by6y Ayiny orpamaTU. IIIto je moj yMOTBop, oh 
6jiHCTa y CBCTOM xpaMy HaniHJex My3a UHcmujrM GJeponcuoejcdanujeM 
napodnuM. ,3iy6poBHHK je jeA^HCTBeHa ^i^Ka kh^hhccbhocth name, 
a TH CH AHRa H>eroBa. Ej KijKoenu cpđu, ceauuja ux caćjta cujev-c, 
ucmpujeSumu ux ne Moea; nuKiiKeu ux mupaucKu Aanmi nt Moeoiue 
odp^amu da pođyjy^ a e.itjuu ux muciiohcj^h ca cgojum Acr^vUMa oki/- . 
SKUtue u ympujeme: pasjitjumue cpđe mjKC u 7iemmv^ c6(iku na ceojif 
cmpaHy; omy^uw,e đpama od 6pama: KpGaey caff.^y Mcpj cpouMa icjoa- 
dutue, ti odmucKome pujerce ćpamcKG Kpeit, mr. upoopcme. Bor »na^e, 
xo)ieau ce cp6H KaAa oa oBe cTpamne ])ane HsanjenuTn. ^paru 
rpa4)e, danac cy Hacma.ia opeMcna od uocjioomba sa onr, koju Ma umumn 
cecje HUJe ypafeHO] ja caM ce y uoucmKy nemmo nadao, neco danac 
etiduMj da je sa cada JJ/eocioetncmeo iidca,i7ia pujr% Koja ca.Mo vpa- 
SHUJeM ejiacoM Jinjeuo saeuu. Ulmo je ćanoemia (mpojedna KpajbeGuna) 
u eojeodcmeo, mo cy Mpmee ucmopujcKc p^^^jc^^^^, dpt/vo nuurma. JyeocAO- 
ecHU ciMe ceaje ne uo37iajy^ na \i 3ac.iyc(! cGoje ne Gud(\ c moea onu 
ceđe u npedajy c.iujcuo y česijCJioGUO podciuGo mt/(,*unt/ ; ogo je GJeuna 
MyKa sa one, koju cy fbnxoGu, u sa one dt/fae^ Kojr ogo orjefiajn — 
Heao cee jedno đuoa, Kafl Hama 6pafea ne yM^jy pa3yMJeTH, mTO 
je ;^HHHa CBo6offa. lio napcA^H mojoj, ao koju ahii AocTannhc ce 

r BMena OBAaintt»Hx npeHyMepaHaTa Ha ^vuponHMK, ubiijct 

HapoAHe RibHMceBiTOCTH. C BoroM, r. no'iiihy, uparcicH th noa^paB 
ca CBHM HapoAOJLy6nHMa". (^. A.) Ca cpoAnoM Ayj"<>M nucmoca 
ejepoucuGejedanuja napoduoea^ to jecT cpiiCKora, luiiAMKa ce xaaAno 
pasroBapa, ROHeTaTHpajyhn y3poK pofJonaiba iiapoAUora, a to je 
BJepcRB pasAop; ajiH oh SHaAC, Aa MMa h Apyi'»iex napo;i,a, koju 
pasjiH^HTC BJepe HcnoBHJ Aajy, na mm to hc cMCTa Aa jeAHOAViimo 
i^HJeHe j!by6e CBOJy cao6oAy? 3a to aaKv-bV'ivje tciukom ocvaom, 
Aa Hama 6paKa ne yMUJy pa3yMJema tamo je dauna c.ioooda. 

Kha je MeAy nynHhy iiHcao obo iihcmo, B.inAMKa je 6ho ,\oC)\^o 
OA Jejiauiiiia nHCMo h3 HeinTC oa 1 aiipn.ia, icaKuoM ce .-hc niiji^ 
HaAHo; HaHMc. Jcjianah ra mo.ih, Aa cTanc na nyT ii))e.ia('Ky iq)no- 
ropai^a y BoRy, naMJepoM HenpHJaTe.T>oKOM. „Ha aKo 6h KOToj)aiiH 
no caBJeT k naMa AomjiH, — nacTaB.T>a Aaa>e - pemiTC hm, mojiim 
iiac, icaKo je sa KopHCT namv iiotikmImo v r>oKH i:r»T'^]><M;'oj viip 
ApJKarH u ace^e CBOJe mKOtumuM uynv'M naaAM iio^T,n,ecTii, k^a 



184 

Koje hy ja csar^ap SHaT HapoA moj aacTjnaTH, h tnTo upaea kapucm 
H>eroBa 8axTJeBa 8a;;o6HTif. Obo fee 6hth o;i; Bac hobh doKa3 eucch \ 
Koe uimbamuja o natuiiM uumepecuMa^ ti uepcme Jhy6aeu Mefy đpa£oMJye(h 
cjioeeucKOM^ . (JI A.) Ebo KaKo ce JejianHfe oA8HBao BejiHKOJ mhcjih s^a- 
AH^HHOJ ! BjiaAHKa je ocTao ne caMo pasonapan nero h yBpHJe^eH 
oBHJeM onoMenaMa y o6jiHKy npHJaTejbCKHJex caBJCTa ; h tbk 3 jyHa 
OAroBapa 6aHy, Aa ra je aeroBo nncMO yAHBHJio; r^pHoropi^ 
HHJecy npejiaBHjiH y BoKy opyacaHOM pyKOM: „Aa»ce h HaJMaH>Hx 
HeMHpax oeoMa ce Majio ;^ora^a^o, KoJHJex je CBar^a no ^eniTo 6HBajio, 
KaHo Me^y HaopyacaHHJeM onfeneaMa, Koje cy npHBHKjie HapyniaBaTH 
necTo nyTa AOMafee cnoKojcTBHJe Ja caM csar^a na cbhx cHjia HacTo- 
jaBao, KHKO inTo n ^anac hbctojhm, Aa neBpeAHMo cnoKojcTBHJe ocTaHe 
Me^y Bokom h I],pHOM FopoM. Mene je k osomc unmepec Ilpne Fope 
eodm, Mene je na oeo soKJieJia U3 ^emuucmea najceemuja ceeaa u 
Jhy6ae đpamaca. /Ipaeu EoTi^e^ oee 'Ke piljenu eaM iffUO napod đoKcctai 
jednujeM ejiaccM uomepdtvmu. IUto ce naK thhc ynjiHBa Mojera 
6paTCKora canjera hh 6oKejbe, on je ucmuna docma jaK, vl ja caM ra 
roTOB y CBaKO Ao6a Ha noa3y ca6paTCKy ynoTpe6HTH, nerc y tom 
cjiyHajy, oko ce SoKCJbUMa yuumi o^aKumt^a, cxodua fhuxo30M đjednoM 
cmafhy ; onda mtcmo ce y3daM^ da ^e jedna MOJa pujeu cea KOMcmun/i 
đoKecjca ymaMamimu; oko jiu cgu mepemu necnocnu^ od ncKO do6a na 
Eojcy najfem7iymiiy ocmany đoKCJbUMa na epam^ ja ce y moM jwcjiy 
ne 6%ix Moeao Mujeuiamu, jep6o 6hx nocTynHO npoTHB concTBeHe 
HaCTH." y HCTOM cMHCJiy o^roBapa fi rpa(|)y inTaAHOHy jom npaje 
Hero JejiaHHhy, OAaKjie ce bh^h, ^a cy My o6aABoJHi;a y hctom 
CMHCJiy nacajiH, ca je^Hor hctof HSBopa, npHroBapajyhH Bjinfljmu 
sa H>erpB yTHi;aj Me^y 6oKejbHMa h Mca Jiehn My ce na pacnojio»:eH>e 
AyxoBa y Bokh. Ejia^HKa o6ojhi;h ni)H3Haje Taj cboj yTHi^aj otbo- 
pcHO H noTHyHo, M OH jcAHOMC^H ApyroMe OAroBapa, Aa fee ra oh 
yjioacHTH, ajiH meic ycjioeoM^ da ce c Eokc dueny mepemu, iccje vpuje 
nuje cnocujia; nna^e Aa ce oh neke MHJemaTH, jep My to H^erosa 
^acT ne AonymTa ! A rpo(|)y IITTaAHOHy jom naAOCTaBJba : „HcTana 
je, ja caM jby6HTejb 6jiaropa3yMHe cjiodoAC, KOJa ah^h h o6jiaro- 
po^aBa HOBJeKa ; to je nam McepTBeuHK, KOJeMy ce Haj6jiaropoAHHJH 
npoHSBOAH OBora ropcKora rH^HJesAa jom oa naMTHBHJCKa npHHoce ; 
Hero je h to HCTHna, ctothhc nyTa ocBJeAOHena, Aa caM ja Haj- 
BHniH HenpHJaTe.;b aHapxHJe, Koja je ropa Hero Kyra; Ta Mene je 
aHapxHJa BHme rjiaBo6ojbe Aa,?ia ho hkomc y EsponH. Ja neMaM 
npH^HHe 6hth HenpHJaTc/beM AycTpnje ; u uko je docadauifha fhesuua 
uojiumtiKa na nacjioe Up^ie Fope Mpsujia, a^m ce HHKaA hhjc noKy- 
maBajia npoTHBy Harne cboCoac." TaKo oTBopeHo IleTap II hshoch 
npeA o^H MHHHCTpv aycTpHJcKOMe cboj KapaKTep, 6ftke I^pne Pope 



185 

B noHamaibe AycTpHJe npeMa h>oj. A Jejia^nfejr h IIlTaAHOHjr 
nocTBBJba ycjioB yjiaraK»a CBora yTHT^aja y BoKy, ^a ce y8pyjaHH 
HapoA CMHpH, ycjiOB KOJH o^roBapa noTnyHo Ayxy BCJiHKora Hamera 
njecHHKa. 

Ofla carjiacHocT casjcTa h ripe6ai;HBaH>a oa CTpaae Jcjia^aka 
B IIlTaAHOHa y6HJa KOHa^Ho CBaKy HaAy B^aAHHHHy y 6aHa 
TpojcAHe KpaJbeBHHe, h npeKH;i;a Kona^iHo aeroBe o^Hoce ca Hecy- 
^HHJeM MecHJOM jyrocjioBeHCKHJeM 

VII. AjiH IleTap II HnaK ne Ma^iaKcaBa; mh cmo BH^ijejiH, ihto je 
OH KH>a3y AjieKcaHApy Kapa^op^eBHfey nHcao, CTaBHBniH HaM y 
HsrjieA 8ajeAHaHKy aKij[HJy I^pne ro{>e h Cp6nje ; ihto jih je nHcao 
MeAy nyi;Hfey o obom SHaMeHHTOM ji,o6y „oa nocjiOBaH>a sa one 
ROJBJeMa HHmTa CBOje HHJe ypa^eHo;" ajiH npnje Tpe6a Aa ce noBpa- 
T«Mo Ha oAHOce H8Me^y OBe A^^je cpncKe Ap2KaBHi;e. 

BnAJejiH CMO KaKo cy ce pasanijiH Kitag Mhjioui h IleTap II 
y BpHJeMe FpaAara^eBHheBe 6yHe. MjraAH rocnoAap nnje Morao 
onf)ocTHTH KH>a8y MHjioiiiy H>eroBo ApsKaite y oho BHaMCHHTo 
AoČJa, H MH He HaoAHMO-HHKaKBe Beae H3Mei^y BnorpaAa h l^eTHH>a 
CBc AOK HHJe Aomao na BjiaAy KFbas AjieKcaHAap Kapa^op^eBnk. 
BjiaAHKa My je OAMa necTHTao AOJiasaK na npecTO, a KH>a8 AjieK- 
caHAap TCK 27 cenTeM6pa 1843 yiipaBjba My hs BnorpaAa A^a 
HRCMa: jeAHHJeM My jaB^a, KaKo je 3a KH>a3a H3a6paH, npnsHaT h 
nporjiameH, niTO HHJe yqHUHO y CBOJe spnjene ; (^. A. ) a Apyro rjiacH : 
^Bame CajaTejbCTEO ! ca cpAa^HHM yAOBOJbCTBOM, ja caM HMao hcct 
npHMHTH no^HTajeMo ohcmo Bainer cnjaTe^CTBa join 9 ACKeM6pa 
npomjie roAune, kojhm ctc Ao6poTy HMajiH CTyiijieHHJe Moje Ha 
AOCTojaHCTBO Kii>a8a cpncKor no3ApaBHTM mw, ho pasna o6cTOJa- 
TCJbCTBa OTCHecTBa Mor, KOJa cy BaineMy CHJaTejbCTBy coBHaTa, h 
Koja cy Me 8a i^njejio obo BpiijcMe jaKO 3ay8HMajra, HHcy mh 
HHKaKo AOBBOjiHjia lipnje oAassaTH BaM ce, 8a Koje HaAaM ce, Aa 
he Me Ao6poTa h npHJaTejbCTBO Baiiie k mchh hsbhhhth. Ja caM, 
Bame CHJaTCJbCTBO, caBpmeuo yBJepeH o HCKpeHocTH ^yBCTBOBaHHJa 
BamH y hctom nHCMy HsjaBJbCHMM, o KoJHMa caM ja h y npe^amH>eM 
CTaifcy MOM BHuie nyTa cpehy HMao Bem^ecTBCHa A^^KasaTC^tCTBa 
bhahth; h 8a to Ha cbcm tom 6jiaroAHi)ehH BameM CHJaTe.;bCTBy, 
ycpAH>eHme mojihm Bac, a^ mc h y naiipeAaK y Jby6aBH h iipnja- 
Te,;bCKOM pacnojioaceHHJy saApacaTH hsbojihtc, yBJepeHH 6yAykH, Aa 
ja HHKaA Hefey npecTaTH c otjih^ihhm nouHTaHHJeM nasHimTH ce Bamer 
cHJaTCJbCTBa CBarAaniHjH no^HTaTCJt — A. Kapai^op^eBHk." (A A.) 
KaKO je Hara bpjihkh njecHHic 0AynTeBJbeH 6ho obom npoMJenoM y 
Cp6HJH, najCo,zbe ce bhah 0TyAa, ihto hc caMo uparaTa horomc 



KH>a8y, mTo je tojihko speneHa nponjCTHO, aok My je OAroBopHo, i 
Hero jom osaKo My 0AynieB^eH0 nncMo ynpaBJba OAMa 27 oBTo6pa: i 
„Bama cbjctjioct ! khko mh je Ao6po aouijio TBoje nsiCMO oa 27 | 
cenTeM6pa ose roAune ! 06inTa napoja cpncKor pa^ocT Moja je i 
paAOCT: — caaBua h 6e8CMpTHa AJejia Kapa^op^a 0AynieBjbaBafce j 
cp6e Ao BHJeKa : — TBOje je, cpeknH h ApBrFH KH>a»ce, HapoAj ! 
cp6cK0Me cTynaH>e hh iipecTOJi KH>a»ceBCKu — npasHR HaJApascH ] 
H>nxoBHM AyuiaMa, ćes HCKjbyHeHHJa DtajejiOMe cpncTBy oa Maaora 
AO BCjiBKora; a Mene Apa^ce h MHjiHJe oa HJeAHora cpncKora čuna. 
BoHCHJe cy cyA6e neHcnoBJeAHMe. IBerosa je npaBAa HaA tbojom 
rjiaBOM KHba^KeBCKOM 8a6jiHCTajia sa cpehy h caaBy BiHJejiora 
cpncTBa." (^. A.) Hsa oBora oAMa y H0BeM6py AOJiase Hal|eTHH>e hckh 
JosaH H MaKCBM HHKOJiHhn, kojh cy y^ecTBOBajiH y noKpeTy y 
Cp6HJH npoTHBy Kapa^op^esiiha, sa Roje BjiaAHKa mojib R&asa 
AjieKcaHApa Aa hm onpocTH, Aa ce Mory cjio6oaho BpaTHTH y j 
0Ta];[6HHy, Ha niTo ra je iiOTaKjio „obo HCKpeHO h>iixobo npHSHaGbe I 
H pacnoKajaH>e o oboj sa6jiyA^4? njraneBHO h>hxobo CTaite, 6yAyfeH I 
jiHineHH CBor OTe^ecTBa, a naJBBrae cpćjhu 6yAyliH." (r^. A.) 
CjbeAefee roAHHe, icaA ce BjiaAHKa HaoAMo y Be^y, nnine otojich 
RH>asy AjieKcaHApy, MOJiefen ra Aa AaA^ ByRy Kapavahj 
neHCHJy, Rojy My je 6ho yKHHyo, oAHCTa Rao 06peflOBHkeBi;y. 
(^. A.) Oaa ABa nHCMa BjiaAH^HHa aobojbho RapaRrepHmj 
H>eroBO ApsKaifce npeaia yHyTpaniibHJeM AHHacTHHRHJeM 6opC>aMa 
y Cp6HJH. BHAJeviH cmo, RaRo ce BjiaAiiRa 6paTCRii nsMBptio 
ca RifcasoM Mhjiouicm y Beqy ; ajiH AOCTa pjenaTo HaM ro- 
BopH necMo MjiaAora KH>a3a MHxaJHjia, ROJe mnrjbe us Pojn^a . 
Ha I^ei^Hje no napo^HTOM cbom noBJepeHHRy, y naJBekeM jeKy I 
peBOJiyi;HJe, 27 jy^HJa 1848; to hhcmo rjiacH: „Baina cbjctjioct, 
CBJaTJeHiuH BjiaAHRO H rocriOAapy! ^o^iasaM nosApaBUTH Bamy 

CBJeTJlOCT OBHM MMCMOM HCRpeHO, U MOJIHTH, Aa 6h «eJby, Rojj 

AOHocHTCJb jiHCTa OBor BaMa npeA^oacHo 6yAei sa Mojy co6cTBeHy 
npHMHTH H HcnyHHTw 6jiaroH3BOJiHviH. Ja.. . HCTHHa. .. HeMaM cpefey 
jiHHHo nosHaTM Bamy CBJeTjiocT; ho yBJepeH 6yAyiiH, Aa caBpineHO 
iiOH»aTe saAaTaR AananiFter BpeMena, no tom HaHejiy Hspeha Mory: ] 
Aa ce He caMO iiosnajcMO, ho Aa h jcahk cmo. IIpaMUTe, cBujeT^H 
rociiOAapy, yBJepeHnja Mor SesMJepaor no^HTanHJa h npeAaHocTH, j 
CRojoMJecaM Bani noRopuH cjiyra — RHes M. M. 06peH0BHh." (^. A.) I 
He BHaMo y HeMy ce cacTojajia Ta 3Ke^T>a, ajiH ce MOMceMO AOMHinjbaTH. ' 
RaAa y o68Hp y8MeM0 Ao6a, y Roje je nncMO nHcano, h (|)aKT, Aa 
Ty Mce.;by He uoBJepaBa apTHJu ^). Ha ceaRH nanuH, jby6aB h noBJe- 

M MeAaicoBnh Bo;in na je;iiTOM mjoctv, ;it\ je Knea MiixaHa noauBao 
BAaAUKy, Aa noui,?b6 BojeHv noMoh op6i!Mn y Bojboahhh. 



187 

peH>e, KoJHJeM obo hmcmo AHme, aobojbho naM CBJe^o^H, KaKo ce 
HBCJiHJio y KyfeH 06peH0BHha o snaMeHHTOM HaineM rocnoAapy. 
Oe^^e heifo join 8a6Hjbe:KHTH, da cy ćiiJiu upeu Kfha^eeu Cpđuje^ 
AjieKcandap Kapa^op^eeiiK u Muxauji Ođpenoeii^j koju dajy Ilempp 
U-eoM uacjioe j^cejemjiocmu^, Kao seMJte 20cuodapi/. 

BjiaAHKa niHjbe ABOJe AJene y Cp6njy Ha inKOJiy, na npeno- 
py^yjyfeH hx rapainaHmiy, roBopH o cbom HacTOJaiby, ;ia yBeAe 
npocBJeTy y Hapo^; „a Aa 6nx kojihko npnje Ty noacejbeHy MeTy 
;^OKyHHO, sa 6jiaropacyAHO caM uiHJbaTH sa rpaHHr^y KaA-KaA no 
HeBOJiRKa MJia^afea na HayKy. Ho rAJe 6h upnoropcKa MjiaAeac 
Morjia jiaKme nojiyHHTH oCpaaoBaHHJe yMa h cpna, a Aa ne H8ry6H 
HHMajio OA CBoje AH^ne napoAnocTH, aKo ne y Cp6HJH, rAJe ce h 
cse HayKe na nameM je8HKy npeAajy"... (^. A.) H us BnorpaAa 
My ce 6paTCKH 0Aa3HBjby. 

HcTO TaKo npenopyqa raparaaHHHy itpHoropcKe HcejbeHUKe, 
o KOJHJeMa HMaMo cjbeAeke noAaTKe. Chmo MHjiyTMHOBHh nniue y 
Majy 1847 ABpaMy neTpoHHJe»Hhy : „KpaJHbe caM car6 h 6ojiecTaH, 
Hero Bac mojihm h oBaKO, mojihm nMenoM ^OBJe^ecTBa h hmchom h 

BJepOM Cp6HHCTBa H jCAUOpOACTBa, Ta CBCTHKbOM XpHCTHJaHCTBa, 

CTOCTpy^Ho Bac MOJiHM H 3aKviHH>eM CBeMoryhHM BoroM, Aa ce 
CMHJiyjeTe h Aa yMOJiHTe u carjiacuTC r. FapaniaHHHa, Aa npHMHTe 
y Cp6HJy u one upnoropcKe Aoce^ene 4>«'^MHjiHJe, Koje na KapaHTHHy 
MOKporopcKOM o6ycTaBjbeHe MaMe it Ces^oBJe^no npoiiaAajy, Koje 
OA rjiaAH, Koje oa 8yjiyMhapa. Hnje Cp6HJa joni to.ihko npenace- 
jbeaa a* Bek ncMa bhuic MJecTa hh sa CB()jy poAHy 6pafey, Ta 
KOJiviKiA je caMo Mupo^ npocTopaja h nycTopHJa, CByA Ch no H>eMy 
poAHO KpoMnup H cTpBHo 5KMT0, H CTOKa 6ii 06 Ao6po Ap^cajia y 
OHOJiBKUM myMaMa, h to 6h sa i^pnoropi^e BanaT 6ho, caMo hx 
Tpe6a oAMa npaBHTejbCTBO Aa cboJckii npusaTH, Aa ynyTH h Aa 
HaMJecTH H Aa CHa6AJeHe KpaJH>nM Hy5KH0CTHMa, na Aa naM omchbo- 
TBope OHe MpTHHHe ropcKe h Aa nocp()jbaBajy h o6jiaropo^aBajy 
one ancqjiyTH8Ma pHMCicora uspoAC. UlTa vIH naM je cp6HMa ApyrH 
6ojbH H cjiaBHMJH saAaTaic nero CBojy 6pahy o6jiaronojiyqaBaTH ? 
OBa jby6aBH cpCnncTBa cjeMcna hckojimko, Heiiy h ne Aaj Bo^kc, 
Aa naAHy na KaMeite rojio h 6es^yBCTBeH0, a tojih y TpH>e iihkocth 
H npeSj eH.a. Ta cbo cp6jbH h3 Kif>aHceBi;a h o6v1h»ch>h cejia npn- 
Majy nx Ha CBoje seMjbe h AOJiase Bac MoaHTH aa h>h, aKO ce HHa^e 
H 6oJbe mTo c H>HMa ne y8xotie." (^. A.). UeTpoHHJeBuk ce je 
OAassao oboj Chmoboj moji6m, h PapamaRHn My oAroBapa 3 jyna 
1847 osaKo: „Ja caM Bek HSAao Aonyiureae, Aa ohh i^pnoropi^a, 
o KOJHMa je OHOMaA pHJe^ y MMHncTepnjajinoM 8acjeAaHHJy 6iiaa, 
Mory OBaMO npehu. Oao je caA oueT Apyra roMaaa, u ja ce ue 



188 

CMHJeM corjiacHTH, A^ ce oBaKo npeMHoro obh Hepa^nna h npocjaKa 
oBaMo y 8eM^y Ha sejiHKo HecnoKojcTBo namer napoja yiTycTe. 

r. MHJiyTHHOBHfe JiaKO MOMCe y C06h yMCTBOBaTH O Cp6HHCTBy, 

jeAHopoACTBy H niTa ja anaM jom, ajia to y CTeapH Apyroja^HJe 
CTOJH. Tpe6a Hajnpnje aKo je Moryke rjieAaTH, ^a 6yAy i;pHoropi;H 
AOCTOJHH npHJcMa y Cp6HJH, na heMo h mh sajcAHO ca MHjiyTHHO- 
BHlieM y cMOTpeHHJy ^pHo^opa^a mhcjihth, roBopHTH h tbophth. 
Obo je Moje MaeHHJe o ^pHo^op^HMa, a join saitf h to AOAaTH 
MopaM, Aft y CBaKoj ^cth aJAyKa Ha rpanHi;« HMa h no r^H kojh 
OA OBaKOBH i;pHoropaij[8, kojh H30CTaHy oa noBpafeajykH ce." (^. 
A.) TaAa je Aonemeno h cjbeflfihe pjeiuefta: „I^pnoropuH, kojh y 
CpCnJH AOJiase, MyHHo ce HacejiHTH Mory, sa to Tpe6a BjiaAHKa 
i^pHoropcKH HajnpHJe Aa yroBopH ca npaBHTeJbCTBOM cpncKHM h 
KH>a80M HSBJecHo H>HX0B0 HacejbeHHJe, T. j. Aa HM ce onpcAHJejiH 
y Cp6HJH MJecTo, rAJe ce nacejiHTH h 8eMjby o6;yejioBaTH Mory. 
Ako to BjiaAHKa Hche Aa npeAy8Me, to hcku AaAC onyHOMohHJe 
MHJiyTHHOBHhy, KoJH ke to aKO ce Morne CBprnHTH." (^. A.). Ejie 
je Chmo MHjiyTHHOBHk yHeKOjiHKo ycnHo, h mh y»cHBaMo KaKO y H»e- 
roBOM BaTpenoM naTj)HOTCKOM 8ay3HMaH>y 8a HcejbCHHKe r(pHoropcKe, 
TaKO y xjiaAHOM Al>McaBHHHKOM OAroBopy l^apauiaHHHa, kojh nnaK 
y8HMJ!be y o68Hp to 3ay8HMaH>e MM.iyTHHOBHkeBo h đoau 6pHry o 
ypeAHOM HHcejbHBaH>y i^pHoropui^a y Cp6HJH y AoroBopy ca BjiaAHKOM. 
Obo.ihko cmo MorjiH iioKynHTrt o OAHocHMa H8Me^y Cp6HJe h 
n,pHe Pope npHJe SHaMCHHTe neTpAcccT h ocmc roAHHe, uito ke 
TCK Mokn AonyHHTH, komc 6yAe na ])acnojio»ceH>e AI^sKaBHH apxHB 
y Cp6HJH, Kao h apxHB KH>a8a AjieiccanApa ; aji naM je h obo 
AOCTa, Aa BHAHMO TeMctfoy cecrpHHCKHx Besa H8Me^y Cpdnje h ^pHe 
Pope. A caA AOJiasuMo na oho SHaMCHHTo uhcmo BjiaAHHHHo KH>a- 
sy AjieKcaHApy neTpAcceT h ocmc roAHne, y kom ce roBopH o 
KHnkaHHHOBOM noxoAy y iioMok cpCiHMa y yraj)CKoj h o aa- 
jeAHH^KOM AJ^-^OBaH>y Cp6HJe h Upne Tope npoTMB TypcKe. To je 
HHCMO BjiaAHKa OBaKo BaBpniHo: „Mchh ce bhah, Aa mh obo CBarAa 
MoaccMO ypeAHTH, caMo KaA mkcTH 6yAe nama CBJeTjiocT h sama 
Cp^HJa. Ja CHM o OBOM noojiy roBopno c r. JaHKOBnkeM, koJh 
ke BaM Moje HaMJepeHHJe pacKasaTH, kojihko ra je Morao pa8y- 
mjcth". (^. A.) KH>a8 AjicKcaHAap oAroBapa BjiaAHi^H 29 Maja 1849 
OBHJCM Bpjio SHanaJHHJeM hhcmom: „Baiua cbjctjioct! Bame yBa»cajeM0 
nncMO OA 14 aBrycTa u. r. y kom ctc Ao6poTy HMajiH HanoMeHyTH mh 
Bamy CBarAainH>y Mcejby, ja chm HciipaBHO npHMHo, h paAyjeM ce 
Aa BaM noBTopHTH Mory Moje oco6hto yBaaceHHJe h noHHTaHHJe. ^ 
KaA caM ce ja pjemno 6paky Hainy y BoJBOACTBy rioTiioMaraTM, 
ja CHM jacHO npeABH^aO) Aa 6h uaiua ueiipnjaTejbH yayMHjiH npn* 



189 

jiHRj cajjSBTH ce c Ma^apHBia, aKo 6u ce obh ochjihjisi, ro]h cojy8 

6ho 6h sa HapoA cp6cKH a oco6hto ca HaMJepe Harne ca cbhm 

y6HTa^aH. Ja ce y obom npeABH^aH>y HHMajio HHJecaM npesapuo, 

jep MH CBJeAOHe a]^^^^ oa kslko cy ce na^apu rpaHBi^aMa HamuMa 

npHĆJiHacHjiH. H TaRO sa npeAynpeAHTH oBaj cojys onacHH, a sa 

ocHaacHTB cp6cTB0, ja can sa HyacHo Haiuao ;gejcTBOBaTH, Aa ce 

cp6H y AycTpHJH 6ap tojihko y8BHce, jia ce Hapo^Hoc r H>HMa 

npasHa, RaRO 6h OTyAa h Mopajiea h ({>HSu?ecKa CHara H>HHa 

pasĐHTB ce Mor»ia. Moja je uaMJepa 6HJia Ao6pa, ua aRO cse h He 

nocTHrHe, oncT ce HHKaAa mojoj Ao6po] bojbu neke iinaTu niTo 

npe6ai^iiBaTii. Ja Bac Mory yBJepHTH, Aa Cp6nja obhm noMcpTBO- 

BaH>eM HHJe HHMaao ocjiadnjia, ho lUTa BBnie oaa ce, nopeA Bamer 

sojy8HHHecTBa, Roje moj napoA oco6hto OAynieB;i>aBa, h Roje h caM 

HaJBBme yBa»caBaM, naoAH iipHiipaBHHJa, ja^a h BJemTHJa nero 

HRaAa. OBaROBy cujiy na nocTHHceifce naine Aasno noacejiane tyejbH 

ynoTpe6HTH Tpe6a caaio y C^^iaronociijeniHo Bpajeiđe, o Kone hy ce 

ja c BaMa cnopasyMJeTH. Mchh je »cao, Aa je npHjiHKa TaRo aohh- 

jejia, Aa ctc o tom c JanKOBakeM roBopHTH MopajiH, 6yAykH ce 

OBaROBo fl^ejio HeoocBefeeaoMe ae^Moace nosjepHTH. Moj none^HTCJb 

yHyTpeHH AJ^Jia r. UjiHJa rapauiaHHH no MojeMy Hajiory nasHa- 

HHhe saM ^OBJCRa, c rojhm fecTc bh o tomc ,đjejiy nenpeRHAHo h 

noBJepHTejiHo oAcaAa cnopasyMJeBaTH ce. Ca obhm dhcmom hsbo- 

jiHTe npHMHTH aMaHCT. ByAHTe mh SApaBu h yBJepeHH o Mojoj 

HCRpesocTH H noqHTaHHJy, c RoJHM ocTajeM Bauie cbjct^iocth 

CBarAainH>H no^HTaTCJb h cjiyra — A. Kapa^op^cBak," (^. A.) 

BjiaAHRa OAHCTa HHJe neroAOBao, ihto je Cp6nja nocjiajia opy»caHy 

noMofe CBojoj 6pahH y Bojboahhh npoTHBy Ma^apa; naiipoTUB H>eroBa 

je cpncRa Aynia RviHROsajia oa saAOBOJtcTBa, sa to je onaRo Tonjio h 

6jiaroAapuo Rifca3y AjieRcaHApy na „6jiaropoAHa h sejiHRa noMcep- 

TBOBaHHJa" na ohom 6paTCR0M noxoAy y BoJBOAHHy; na je sa to 

rocnoAap i^pnoropcKH h narpaA^o KaiihaHtiHa naJBumnjeM bojhh- 

qRHJeM OA.^HHnjeM, s.aaTHOM Mf^Aa^oM 06HjiHkeB0M, Rojy je oh 6ho 

ycTaH0BH0 sa paTHe 8acjiyre sa cpncTBo ; *) ajinje ohiijcm ycRjiHROM: 

,,KyA 6h Ta cpefea epncRa MJecTO BOJBOACTsa Aa ce OHAa Ha BocHy 

oRpeHyjio!" — caMo xtmo HCTaKHyTH cxoAaH nac cpncRe aKunje y 

TypcRoj; u aeroBa je Aynia jom BHoie RjiHKonajia oa paAOCTH, 

RHA je oBaRaB OASHB Ao6Hjia H3 BHorpHAa. 

*) Eho nncMo kojhjcm 7 MapTa 1849 KenfeauKn 6^iaroAapH BJiRfl,mxii na 
OA<auKOBaH>y : „^paroujcHH yiuK o6ecMpbcHor OCiuiuha, kojhm 6h ce caMO bhtc- 

30BH /J^maHOBH H COKO^IOBH KapaJ^Opl^OBM ;i,OCTOJHO nOHOCUTM MOrJIH, 3a TO 

caM je^HHCTBBHO Ha MOJa npca opn^jeTH ycyAHO ce, mro ch mh ra th, BpxoBHif 
qyBapy CBo6oAe cpncKc, h3 KpmcBa upnoropcKH, k^io h3 rrfciijesAa h poJHOiTa 

BHTeSOBH CpnCKH, BO OTe^ieCKOJ TBOJOJ K MCEH .'by6aBII, nOK«10HllTII U3B0.1U0. (^. A.) 



190 

y BHorpaAy ce 6hjio no^ejio pa;i;HTH o;^Ma no »cejbH rjirah- 

HHHoj, TeK ce JaHKOBuh noBpaTHo ca IJ^eTH&a. Oii je Mopao co6om 

noHHJeTH BjiaAH^HH njian saje^HH^Kor cpncKor iiaTpHOTCKor p^i^a 

no TypcKOJ, kojh je y BHorpaAy pa^ocno 6ho npuMjben, icao niTO 

BH^HMo H8 ropH>era nncMa Ku>a8a A.ieKcaHApft'. IIIto sanie. y obom 

UHCMy roBopH ce o caBe8y, „wo/w moj napod ocođumo odyiaeejbaea 

u KOJH u caM najeuuie ijeasKaeaM'^ — tc KH>a3 yBJepaBa BjiaAHKy, 

Aa ce nocjiHJe oHor noxoAa y B0JB0AHHy, ^^uoped eatuee cojt/anunecmea 

Gp6uja naodu cada upimpaenuja^ jana^ u ejemmiija,^ ^a ce npu je oBora 

nucMa K»»a8a AjicKcaHApa eek 6hjio no^ejio paAHTH y BHorpaAy 

CBJcAO^H HaM cjbCAehe nacMo MaTHJe Bana, tuto je nocjiao Bjia- 

A^HH 12 MapTa 1849, y komc ce bcjih : „^o Jcaho ab«- MJecena 

Ao6HheTe je,pRrTfTajiHJaHCKo nacMO us Aji6anHJe: nacafee Bam ra 

jcAaH BasKan h BacnHTan 0HAaaiH>H ^iobjck, kojw je OBHJex A^na 

KOA nac 6ho, cbc HHCTpyKHHJe ao6ho, h y CBoje ce mjccto BpaTHo 

Aa no CBOJ AaCaHHJH nyTyje. Mu 0B;3Je MHoro KojeiuTa h na cbc 

CTpane ypei)yjeMO, ar KaAa yAecHH ^ac Kyi^He cko^hmo npnnpaBHH 

H CJI03KHH Ha Horc. Hama rocnoAa Bek ne aphJcmh nero 086h^- 

CKH paAH : npHnpaBjba ce h BHyTpa h cnojba. Mhcjihm Aa hy 

ja rjiaBOM k BaMa ne ao Ayra ji^ohu. TaAa fey HMaTH uecT cbc 

BaM onmHpno i!3.iovkhth. CaAa ce BanuMaM ca MHoro6poJHHM luia- 

HOBHMa H pa8auiHjbeM j!byAe na cbc jyrocjiaBeHCKe cTpane". (^. A.) 

MaTHJa Ban je 6ho y Kyhw KH>a8a AjieKcanApa yHHTejb KfbajKeBe 

AJei^e H oco6a oa BCJiHKor noBJepeifca, sa to je oh h 6ho OApel^en 

Aii 6yAe nocpcAHHKOM H8Me^y HeTHH>a h BnorpaAa y obom BaacHOM 

nocjiOBaifcy. 

BjiaAHKa OAroBapa Ktt>a8y AjieKcaHApy, Aa je npHMHO feeroBo 
dpa2oij0eHO nHCMo oa 29 Maja no M. BaHy, h oa H>era MHoro 
Ao6pora pa8yMHo. „Bama 6jiaropoAHa no5KcpTBOBaHnja h BCviMica 
noMoh Harnoj Spahn y BOJBOACTBy BaMa cy npcA cpncTBOM ocBJe- 
T^i>ajia o6pa8 u 6ecMpTHo hmc y noBJecHHi^H ocTaBHuie. H to mh 
je Aparo 6hwio ^iyTH, Aa ctc cbc ohc napTHJe, Koje icyHce Cp6HJy, 
cuoBpiuHjiH . . . lio VLOJhvi Bauic cbjcTvIocth HaBHa^iHo je r. noiie^M- 
Tcjb FapauiaHHH r. M. Bana, Aa ce c pf>HM Mory ciiopa3yMJeBaTH 
H Bana aoboahth ao snaita o nauioj oumroj CTBapii^. (^. A.) y obomc 
noc.;iOB:iH>y mh ocjchaMO BejiHKy npa3HHHy h cjiyTHMO, Aa je 
oAHCTa 6mjio o36Mji>Hora paAa, ajiH na skujioct h3 BiiorpaAa HHJe- 
CMO cpeJiHH 6hjih Aa ce h^hm KopacTHMo. To ^leKa cpehnujera 
nHCna HCTopHJe BjiaAaH>a IIcTpa Il-ra \\ OHor SHaMCHiiTor Ao6a. Ha- 
BOAHMo uiTo MoAaKOBuh o TOMC nHuic : „B.iaAHica ce Bd.macii ca Cp- 
6hjom m CTynH maoMe y npenncKy, AaH obo 36,/iH»:aBaH»e HMJe hh 
y ^eMy homoimo BaaAHi^H, nero ra ^ecTO AOBo^ame y HeKy 



191 

8a6yHy h npecajei^ajio 6vi OHy asHi^j, Kojy sjia^HKa HaBH- 
jame hh onniTe Ao6po. y Cp6HJH cy ajivi AyxoBH 6hjih ycnjejiH, 
Aa OABpaTe h crmb Cp6e oa CBOje o6niTe cpehe ; a Ty i;pHy MHcao 
niHpHjm cy u fl,t^Jbe .... OBa npenncKa ca Cp6njoM omctc BJiSLflj/iKy 
Te HHJe HHniTa y^HHHo npn Haj6ojboj CBOjoj bojbh. UpenHCKa KOJa 
nocTojarae H8Me^y sjia^nRe h KHesa AjieKcaH^pa dnjame Tajna h 
nncaHa TajnnjeMa SHai^RMa .... OcjeTHo je h caM njia^HKa Ha mTo 
ce H;^e, a HajnocjiHJe h ah je npeaapeH .... Ajih HMaine h HaAyi 
AH ce Aaje cse nonpasHTH, na Hoje apecTasao xpaHiiTii CBe8y 
6paTCKe jby6aĐH sa d!beriiny 6yAykH0CT CBera CpncTsa." Kojihko 
ocHOBa HMa OBa TspAH^a, hh^hm HeAOKasaHa, oco6hto oahocho 
npesape, mh hc SHaMo; hjih Aa ce BjiHA^Ka Bek Huje Morao cjio- 
60AHO MHi^aTH, noinTo je CTynHo y canes ca Cp6iijoM, to naM ce 
H caMO Ka^Ke. IleTap II HHJe ce jiafeao caM »Hi^njaTRse, thjcm Burne 
iHTO ce HaAao, ah je Ta HHi^HJaTHBa npenijia y ja^e pyKe, npeuAa 
OH HHJe HHKaA npecTaBao pa^yHaTH na iio6paTHMCTBo AjiH-name 
FH8BaH6eroBHka, Besnpa xepi^eroBaHKora. Oh je caMO CTajao y 
iipHnpasHOCTtf, ASt Ha npsH SHaK h3 BiiorpaAa CTynii Ha nojibe 
paAa sa onhy cTsap. BjiaABKa je ^esao, ajiH cbc H>eroBe HaAe, 
Koje je H Ha Cp6HJy nojiarao, npcBapHrae ra 6ap y oho doda od 
uocjioeafhaj aa one^ KojuMa nutuma ceoje nuje t/pafeno 

VIII. Ajih na no8opHHi;y Aora^aja nojaBjbyje ce hob Heo^eKH- 

BaHH HHHHoi;, y Kora caAa r^pnoropcKU rocnoAap, paAcfen ah ce I^pua 

Popa ^HM roA KopHCTyje ohhjcm noTpecoM AycTpHJe, ynHpe ohh 

cBOJe. KaA je IleTap II. ^yo, Aa ce pycKft BojcKa cnpaBJba, Aa 

caBJiaAa Ma^apcKH ycTaHaK; KaA je ^yo ah AOJiaae PycH y yrap- 

cKy, r^^je fce HahH jeAan a^o cpncKora napoAa, ( hah HaJKyjiTyp- 

MHJH, ca cpiJCKHJeM naTpHJapxoM H <I>pymKOM FopoM, nyHOM 

ManacTHpa, nyHHJex cpncKHJex CBeTHH^a; y yrapcKy ao CjiaBo- 

HHJe H XpBaTCKe, ao Cp6HJe h ao Bochc; ko 6h Morao ce6H npe- 

CTaBHTH, KaRse cy ce mhcjih h HaAe poJHjie y bcjihkoj AyiEiH 

^ H»eroBOJ ! y tomc OAynieBJbeH>y ^pHo^opcKH rocnoAap nHine rpo4)y 

> OpjiOBy y BapmasH : „Bhcokh moj noKpoBHTejb cnpaB.;i>a CBojy 

iBojcKy, Aa yracH njiaMCH 6yHe y yrapcKoj. Mh y tomc AyineBHo 

I yqacTByjeMo no nyRCTBy jeAHonjieMeaocTH c PycHJoM h Ba3AaniH>oj 

i;pHoropcKoj oAanocTH k TpoHy BcepycHJCKOM. 3aT0 ce h odpaiiaM k 

BaMa, rpo([) OpjiOB, Kao oco6h 6jracKoj aejiHKOM MOHapxy, Mojieh« nac, 

Aa HspaAHTc y Moryhera i;apa, Aa mh aobbojih, Aa KpeneM ca 4 — 5 

HJbaAa i;pHoropai;a h Aa ce cjcahhhm c BamoM bojckom npoTHBy 

Aia^apa. Cjesepna yrapcKa je ropcKH npcAJeji, a nama je BojcKa 

CBC BJemTH ropmTai^H; ja ce naAaai Aa he ohh TaMo 6hth oa bc- 



192 

jiHKe KopncTH. Cjiasa Bory, PycMJa je Mofena aji' ja to jaKO pse^iHM, 
Aa noicaaceM ;ijejioM Hamy vZiynieBHy o^anocT i;apy h jeAHOUJieMeHoj 
PycHJH... Je^Ha pHJe^ pycKor i^apa, 6Htie aobojboho Aa 3aycTaBH 
TypKe OA o6H^iHHJex Hana;iaja Ha I^pHy ropy : Typi;H niTO nac 
0Kpy2Kajy, ca^a cy ca cbhjcm nocjiyiuHH nopru". Ho hh Ty hc 
Ha^e 0A8i»Ba onaj BejiHKn Ayx, kojh sa CBe BpnjeMe OHHJex BejiHKHJex 
Aora^aja, Kao IIpoMerej, ocTa^e TaKO s^iajeM npHjiHKaMa npHKOBan 
lipu JIoBheHy, ^a ce y ^hbom orn>y cBoje jby6HBH iipeMa cpiiCTBy 
caM HCTpomH ! TpocJ) OpjioB je OAroBopHo BjiaAHi^a 27 jyHa hs Bap- 
iiiaBe OA cTpane i^apese, Aa oh neivia npaBa Aa ce KopHCTH itero- 
BHJeM npeA-^oroM, jep BojcKa h3 Apyre Ap^caBe ne MOHce »ka Bch 
na noBHB AOTHHHe ApsKaBe, a ncuiTo cy cbh nsrjieAH, Aa fee 6p30 
CHBjiaAaTH 6yHy aycTpnjcKa h pycKa bojckh, to neaia narjieAa, a^ 
he AycTpHJa sBaTH y noMofe jom Kojy Ap5KaBy. (^. A.) I^ap HiiKoaa 
6no je nocjiao CBojy BojcKy y o6paHy na^ejia jierHTHMHocTH npo- 
THBy peBOJiynHJe, h Aa ca^iyBa KpyHH a636ypmKoj yrapcKy Kpa- 
jbeBHHy, Ma Aa je KoinyT, Mn^apcKH AHKTaTop, 6ho noHyAHO yrajX5Ky 
KpyHy HHKOJiHHy enHy, BCjruKOMe KH>a8y KoHCTaHTHay. To^imko je 
i;apa HHKOJiy HHTepecupajio na^iejio saKOHHTooTH h KOHcepBaTHBHSMa! 
A DcTpa Il-ora je ca cbujcm npoTHBHO nanejio Banocujio, Koje je 
TpaMCHjio soKOHumocm caMo cpeKe ceoje, tc je 3a to h caM Mopao 
peBojiynHOHap 6hth! 

TaKO CBe naAc OBora BCJiHKora Cp6Hua caMO oropHaBajy paa- 
o^apaHbeM tt»eroBy BeaHKy h njieMeHHTy Ayiny. Ochm orihera no- 
rjiCAa 0HAauiH>er ))ycKora i^apa na peB0Jiyi^njy, mh OBAJe Tpe6a a^ 
ce cjeTHMO H OHor HBBJeraka FarHkcBa, y komc ce Aora^aJH y Bokh 
npHnHcyjy HHrjiecKOM ynjiHBy! ITa KaKaB cy riojaM Morjia HMaTH 
y JIeTpor[)aAy o nojioMcajy oko U^pne Pope y onfee, a nanoce o 
neTpy II-roMe h o H>eroHHJeM BejiHKujeM MHCJiHMa! 

TaKO iipoxyja OBa BojinKa peB0jiyi;HJa 6e3 HKaKBe KopncTu. H 
noniTo je Upna Popa yHHaHjia jHJeny ycjiyry AycTpnJH y Bokh, 
o63npoM Ha 6aHa Jejia^iHha, aycTpHJCKa BjiaAa joj 3aAl)^aBay TpH- 
jecTy TOiJOBCKa spna, a y KoTopy cajiHTpy sa iTpaBJbeH>e iipaxa, 
Te ce BjiaAMKa ycjbeA Tora ropKO a^ajiu OKpy:KHOM KaneTaHy y Ko- 
Topy PeuieTapy, HanoMHHiyhH My KaKo je „y caAaraiteM iioTpecy 
AycTpHJe caHyBao joj iipoBHHi;HJy 6oKecKy oa cnBpuieHe tečne no- 
rMdHJe"... na HacTaBvi>a: „Mchh ao caA 3a6paH>eH0 HHJe 6iijio, ko- 
jiHKO caM XTHO, 3a OBH MajiH Kpaj HM6aBnTH opyMcja hjih MyHHHHJe 
H3 AycTpHJe; ja ce hh caAa HHJecaM tomc naAao, hhth ce HaAan, 
Aa ke ce Taj HenpHJaTCJbCKH uocTynaK npoTHBy mchc yMHHHTH .... 
Ja ce y3AaM h mojihm nac, a^ mh nyiuTHTe to Majio cajiHTpe, Te 
cTe MU y KoTopy 3aycTaBHjiH ; h Aa uHmeTe samoj B4acTii^ a^ 



193 

MH 0TnycTH ona TonoBCKa spea h8 TpHJecTa; TaKo hcto yHanpH- 
jeA, niTo 6h mh oa noTpe6e 6hjio, a«- mh ne 6yji,e 8a6paHjeHo 
Ha6aBHTH." Ha iuto je ao6ho oArouop 13 4)e6pyapa 1850, Aa je 
8a6paH>eHo y KoTopy yH0CHTH h hbhochth, a TaKo^ep u TpaHSHT 
6apyTa. (^. A.) 

H TO je 6ho caB ycrijex I^pue Pope h OHor rposHH^aBor 
paAa BjiaAHHHHa y ohoj bc^ihkoj peBOJiynHJn, — ycnjex, kojh naj- 
6o*T>e CBJeAouH, KaKo je AycTpHJa rjie^ajia na IleTpa Il-ora, koJh 
je 6ho y3amao Ha BpxyHain noBHBa rociiOAapa i^pnoropcKora. 

TaKO HBJiaBH iioTnyHa aocjbcahoćt aycTpHJcKe iiojiHTHKe iipeMa 
HpHoj FopH aajKHBOTa BjiaAH^HHa, oa KaKo cy My 6Hjie 8aycTaBJbe- 
He y KoTopy i^picBene u Hay^iHe KH>Hre, na aeroBOM noBpaTKy hb 
PyeHJe ca uocBeheHja, a^k My cto iipBn iiyT 8aycTaBd!ba paTHy 
MyHHHMJy lipu KOHi;y H>eroBa MCHBOTa ; OAaKjie ce bhah, kojihko je 
KpoB OBO AB^AeeeT roAuna Upna Popa 6HJia Ao6HJia yrjieAa, Kao 
oribHuiTe HeBaBHcnocTH h cjio6oAe epncKO. 



13 




n O C /b E 5 Hb M 4AHM 



CijTiba H KJfli^a OojHjecTH. — OnoiTa pjesa nojiHTHRa — nojasa OojigecTH. — BasAeibO 

BJUUIBviHe y HaDyj»y. — TparH«iHB espincTas AjH-aame PHSBaHOeroBHka. — 

Oiiop-iiaiiia HpigeTB Upacj TopH. — Bpara Bja^H^iHna. — llospaTaK na UeTHibe 

H eHpT BJiaAHiHHa. — Bier«aa noA&e^&a BOjba« — IberoB HacjbeAHHK. — 

Hese ^pre BJia^vMHe. 



I. Uo^HEbe 6ojiMJecT llerpa Il-ora, h kohri; »cHeora iberoBa 
iipH6wiM»caua ce. Ko je npaTHo A^ne Jteroiie, oa KaKO je AOinao Ha 
BjiaA}', H yAy6jbHBao ce y one MyHHe npHjiHKe, c KOJHJeMa je HMao 
ounj uejiHKH Ay^ Aa ce Copn, Taj Bek HMa npcA co6om IIpoMe- 
Teja iipHKOBaHa iipH jiob^chckoj cTHJeHfi, kojh ce ao iiocjbeAHber 

Haca, 'tIBpCTOM BOJbOM, Aft OAOJIH THJCM S.injeM ripHJIHKaMa, H TBpAOM 

BJepoM Aa ke ycnjeTH, OTUMjbe koGhmjcm oKOBHMa sjiora Ao6a 
CBora; aok OAJeAHOMv^ao sejieiiH Ay6, kojh caM na noMeTy bhco- 
KOMe iipKocH cnaHHJcM BHXopMMa, Hc MoryfeH HM ce nOBHJaTH, 
ne naAe! 

Bek y H0BeM6py 1847, BjiaAHKa HecTMTajyhH rarMky iioBpaTaK 
c ijyTa noA CBoj KpoB, nHcao je: „IIpMJaTHH AOMakn KpoBJe i'eAMHO 
npH6ic'7KMuiTe OA iioMaMJbeHe u AHBjte 6ype. Ja t«ko cyAHM no ce6H, 
aa TO uiTO Mcne BasAa nporomi iipoTiiHan BJeTaj), a npH6jeMCHniTa 
3a Mene, Mory pehu, neMa a^ rpofla... O cyA6iino, cyAf)HHo! sa 
lUTo CH TI* Taico ca-MHOM cypoBa? Ja caM tboj BejiHKOMy^reHHic; bbh- 
jesAa, iioA KojoM eaM ce ja poAno, no onoj n])H»iHHH je canyTHHna 
MepKypnia, m 3a to hc mojicc mu noniHJhaTH 6jiarHJex spaKosa; y 
Mora nfil;e.ia-xpanMTe.T>a, no cboj npH.innH, joni CToje y rjiaBH nape 
KaicBor 6nxyooHa niipa. — nancTiiHy, Mopa ce ^obJck ahbhth, ihto 
na cBa AJejia nama r.ieAaiy UMonri'iKe ; a mro jo yroAHO jbyAMa 
to h B])HJeMe TpuH. TaKo HaiipH.iHKy, KaA i^pHoro[)HH, Kao mTO 
Ba3Aa ŠHBa, (•TaHy nocTynaTH c^mobo^^ho, TaAH roBope: BJiaAHKa 



196 

je HOBJCK cjia6, sa to 6h Tpe6oBRO ^a c H>HMa rjihaS' ^objck CTpoacH 
H cnoco6HHJH ; a KaA ee npecTynHHHH KasHe, roBope: BJiaAHRa 
ynpaB.;ba McecTOKo, THpaHCKH. Kra nac TypnH ocTase Ha MHpy, h 
MH MHJio OAaKHCMO, TaAa roBope: HHJecy to Befe npe^aniFf>H i^pno- 
ropi;H ; h>hxobom jyHaqK0M Ayxy mhofo je hikoahjio B.7iaAaH>e 
caAaniH>er BjiaAHKe; — KaAa i^pHoropi^H ne cjeAe c MHpoM, nero 
ce cBCTe H 6HJy c Typi;itMH, THAa roeope: CBeMy je y8poK cjiaBO- 
jbj6v\}e caAaniH>era HCMHpHora h KpBOMceAHora BjiaAHKe. CsaKa 
Hama no6jeAa hjih ce caKpuBa, hjih ce HasHBjbe rpy6oBff, ahbjbom, 
H Bor sna KaKBHJeM HMenuMa. TypcKa iiaK no6jeAa XBajiH ce h o 
H>oj roBope: th h th Typi;H OApacajiH cy cjaJHy no6jeAy p^A 
6yHT0BHHi;HMa H HenocjiyinHHnifMa, uha ahbjlom opAOM, Koja CBojy 
caMocTa UHOCT iioApsKana crmo 6e8aKOHHJeM npanoM opyacja m chjic 
H T. A- H T. A« H T. A« ITpaBo opyacja cbcto je h najsaKOHHTHJe sa 
csaKora, caMO ne sa nac. 0, HecpeiiHa I^pna Fopo! rojia cnpoTa, 
ona He npnnaAa noBJe^ancKOM poAy, nero je hjih iiajia c He6a, 
HJIH HCKo^Hjia HS naKJia, yinjbeA ^era cbrk je ce Ty^H ; naniHM 
noABHSHMa H 6op6H sa ojio6oAy, sa cjianjaHCTBo h sa xpHCTJaHCTBO 
— HCMa 6jiaroAapHe cHMnaTHJe; nama KpB, nama CTpaAaH>a h 
My^eH>a ne sacjiyMCHine noBJe^aHCKor cayHeiiiiia." Mh obo TyroBaH>e 
BJiaAH'iHHO, Koje nac TaKO A^pa, KaHo th cacBHJeM HCKpeno h noTiiyHO 
onpaBARHo, H saAaxHyTo najupitOM cjiyTH>0M, aohochmo na obomc 
MJecTy, jep TpaJHO MyHefte, niTo je npeTpnjejia njieMeHHTa Aynia 
BJiaAH^HHa, Beli Hac je npnnpaBHjio sa 6jihckh Konan A^na H>eroBHJex, 
u yđjedu^Of da je y eopnunu a ne y cjiacmu mii}ex dana, Kao tamo U3 
uesuafha Muoeu memKO ^p^lje^u^iy 6ujia KJiu'na ueucnjejmiee đojiujccmu fheeoee. 
OBaj Banaj 6ho je ynpaBj!beH 6am ohrmo, rAJe je HMao dAJeKHyTH 
Kao yKop .... AjiH Koja 4)aJAa, KaAa onniTa jenponcKa nojiHTHKa 
HHJe AonymTajia, Aa BejiHKe Te5KH>e BjiaAHHHHe Ha^y hkojihro OAsnna 
y neTporpaAy? KyA je oh HenpecTano ynHpao o^h BJepoM h HaAOM. 

II. ^a cxBaTHMo Ap^caae PycHJe npeMa BCJiHKHJeM Te»eH>aMa Bjia- 
AHHHHHJeM, Tpe6a Aa oBAje 6ai;HMo onniTH norjicA na pycKy nojiH- 
THKy npeMa nopTH oTOMancKoj h npcMa JesponH tokom ^RHBOTa 
BjiaAHiHHa. 

OAMa noniTo je 6H,;ia Hmnes.ia onacHocT oa Hanojieona bcjih- 
Rora, no cxRahaH>y jenponcKe AwnjioManHJe, npnjeTHjia je pasHo- 
TejKH jeBponcKoj hobom onacHorahy pycKa hctohhh nojiHTHKa. 
ByKapemKnjeM yroBOpOM Mupa oa r. 1812 PycHJa je OTitonejia 
ocjio6o^aBaH>e 6ajiKaHCKHJex Hai)OAa, y no^iy8aBHCHnjeM Aps^aBaMa, 
HOA CBOJOM saniTHTOM. CTapa irpeHMyiiCTBa Kaa^ceBPina BjiaoiKe h 
MojiAaBCKe iioTBp^eHa cy, a oahocho Cp6HJe uopTa ce oĆĐesajia 
PycHJH, Aa iie cbojom bojckom nocjecTH chmo TypcKe TBp^aBe, ocTasHE 



197 

eaMOMe HapoAy. ah caM ynpaBjba cBojnjeM yHyTpamH>HJeM nocaoBHMa, 
H SRAOBOJbHB ce yBffjepeHHJeM nopesoM, kojh fee joj nenocpeAHO npe- 
AaBaTH HapoAHH npecTHBHHi^H. JaBjbajyiiH ce y hoboj yjio8H ocjio- 
6oAHOi^a yrH>eTeHHJex napoja na 6ajiKaHCK0M nojiyocTpBy, pycKa 
HCTOHHa nojiHTHKa yJbe^Jl^, je h HexoTHi;e y HOBy HapoAHocHy CTpyjy 
^eBeTHajecTora BHJeKa. UpeMa toj pycKOJ oojihtuhh jeeponcKa ah- 
njiOMai^HJa CTajia ce 6pHHyTn o i\jejioKyriHocTH TypeKe. Ajih ynpK0C 
Toj 6pii8H, H y upKoc nojiHTHi^H CBCTor CaBcsa, y kojh je 6Hjia 
u PycHJa yByqeHa, h ynpKoc aycTpHJcKOMe KaHi^jiapy KHe8y Me- 
TepHHKy, 8Ji0Ayxy oH;^amtt.e JeBpone, PycHJa je, aKO fee h npn 
KOHi;y ceAMoroAMniH>er rp^Kor para 8a ocjio6o^eH^e, y8ejia y 8a- 
niTHTy rpHKy CTBap, u cayHemheM IlKrjiccKe h 4>paHi;ycKe, A^Jia 
9KI1B0T rpHKoj Kpa*i>eBnHH, ^HM je HacTaBHjia h iiuTBpA^Jia CBojy 
nojiHTHKy, OTnoqeTy 6yKapemKHJeM yroBopoM. H8a Tora PycHJa, 
pykoBo|ieHa TeacH>oM, Aa yTBpAH ce6H nojioMcaj Ba Boc(J)opy, na 
THJeM M Ha cpeABseMHOM Mopy, npHTHJene y iioMoh TypcKoj npo- 
THBy ifceuor 6yHT0BHHKa MeMCT-AjiH-naine MHCHpcKor, h yroBopoM 
yHKHJap-HCKejiecKHJeM r. 1833 nopra iicnjitaBa y tom o68Hpy Mcejbe 
py.CKe. <I>paHi;ycKa h HnrjiecKa iipoTecTHpajy ; Pycnja oAroBapa, 
Aa »a H,y Taj npoTecT ne nocToJM; h Harjie^a^io je, AajepaTHCHB- 
6je:KaH. A,;ih aycTpiijcK0M KaHi^jiapy MeTepHHKy jom je ojiyMCHJia 
PycHJa npoTHBy peBo;iyi;HOHor noK|)eTa y JcBpoiiH, h H>eroBHJeM 
iiocpeAOBaH>eM paT ce H36jerao; ynKnjap-MCKejiecKH yroBop ocTao 
je y CHjiH H8Me^y TypcKe h PycHJe ; ajiH y hcto B))HJeMe iiHTaH>e 
o HeBaBHCHOCTH H iye,;ioKy ijHocTH TypcKe i;apeBHHe iiporjiameno je 
sa jcBponcKo nuTatfee. 

TaAa HnrjiecKa noHMifce 8ay3iiMaTH y lJ,apMrpaAy nojioHcaj 
jeAHHor noy8AaHor u MoliHor iipnjaTCJta TypcKe. ^a Taj yTH- 
i^aj HHrjiecKii cMaibii, PycHJa noBjiaHM r. 1836 CB0Jy iiocaAy hb 
CHJiHCTpHJe, H iipaiiiTa TypcKoj jeAan a"o jmTHora naMCTa, niTo 
joj je Ayr'OBa,;ia joiii iio jcapchckom yroBopy. HacTaje iioTaJHa 
6op6a H8Me^y HurjiecKe h PycHJe sa iipcBjiacT yTHi;aja y HapH- 
rpaAy. A TypcKa je TeacHjia, Aa Kasnu CBora 6yuT0BHHKa era- 
na^'CKor, MeMeA-AjiM-namy. H r. 1839 cyjiTaH0Ba BojcKa yuaAa y 
BCMJbe ycTynjbene yii})aBn MeMeA-A.iniioj, ajiii je 6Hjia iiopaJKena. 
^a ce PycHJa hc yMHJeiua caMa y yHyTpauiibe CTaapu TypcKe, no yro- 
Bopy yHKHJei>MCKe^iecKOM, HiirjiecKoj h AycTpMJH ncnaAa 8;i pyKOM 
Aa Pycnjy npHnyAc, Aa ce sajcAJn'i^iKH yMMjeniajy h ohc y to iiHTaiHC. 
TiijeM PycHJa iiaMyiuTa cnoj npjiBHH iiojiOMcaj na Boc4)opy y KopiicT 
HurjiecKe. F. 1S40 CKvioiijbCH je yroBop H8Me]^y HnrjiecKe, Pyciije, 
npycKc H AycTpiije c joAne ii c Apyre cTpaue TypcKc iipoTHBy 
<I^paHuycKe,oAH0CH0 eruiuiTCKor nHTaiba, y kom ce uocTaBJba nancao 



198 

Aa je 0Ap5icaH>e iyejioKynttoCTH ti HesaBHCHocTH oTOMaHcice nape- 
BHHe oiiniTH HHTepec HRTane Jaspone, h THJeM ce sa^aje caipTHH 
jAapaut nojio^ajy PycHJe y HapnrpaAyi iuto je 6Hjia Ao6Haa 
yHKHJep-HCicejiecKHJeM yroBopoM. 

Hap HaKOjia ce jom HaAao, Aa he ce c IlHr»iecKOM criopa3yMJeTH 
OAHOCHO TypcKe, Te je ii])eMa tomc h Aa.^e iiocTynao. Ajih cea 
pycKa HacTojaH>a y tomc upaBi;y ocTajia cy 6e8 ycnjexa. y tomg 
HacTynajy Aora^aJH oa r. 1848, h i^ap HHKoaa 3ay3HMjE>e nj)ecy- 
AaH nojioacaj y JesponH npoTHBy ohc peBOJiyi;HJe, Kao npeACTaB- 
HHK jierHTHMHOCTH H Kao BaniTHTHHK yrpoaceHnjex h o6HOBHTejb 
o6opeHHJex npecTOjia. PycKa HHTepBeHi;iija cciac^ia je TaAa xa63- 
6ypmKy MOHapxHJy oa i>aciiaAa. Koa BHjiorouia yrameH je peBO- 
jiyi^HOHH oraH>, kojh je npHJCTHo cboj i^eeTpaaHoj JcBponH. Thjcm 
je i^ap HaKOjia CTao na nyT peBOJiynHJH <&j>aHi;ycKe Aa ne sasBaTH 
H nojbCKy, H XTH0 jc odBesaTH AOTHHae ciiaceHe Ap^caBe. Aa My 
ne CTajy Ha iiyT y pjeraaBaH>y HCTO^Hor iiHTaita ^). 

IIIto bhahmo AaKJie y obom nepHOAy jeupoiicKc HCTopnje? 
Bhahmo Pyciijy rAJe ce HCTaicjia Kao BaiuTMTHima napojila 6ajiKaa- 
CKHJex, H CBy JeBpoiiy Kao 3aniTHTHHi;y nje.i()KynHOCTn TypcKe 
i^apeBHHc. Hap H^KOjia BavBUMJbe ce Aa HCTHCHe yTHi;aj , jcBpon- 
CKHJex Ap»caBa y HapHrpaAy ; m Aa a^A^ AOKasa CBora ripnjaTejb- 
CTsa cyjiTaHy, npMCKa^e My y uoMofe iipoTHB iberoBor OAMCTHHKa 
MexMeA-Ajinje-. OTyAa HOBa AHiiJioMaTCKa 6op6a H8Me^y PycBJe h 
BanaAHHJex Ap^caBa sa iipeBviacT yTimaja y HapHrpaAy, Koja ce 
HainHJex Aana noeaBjba. 

KaA ce npoyHH OBaj uojioMcaj PycHJe sa BpnjeMe BjiaAasHHC 
IleTpa Il-ra, Hahu fee ce KJbyq Ap»CMH>y napa HaKOjie npcMa 
I^pHOJ FopH, Koja je y OHHMa onA.iniJfee- AHUjioMai;HJe H8r.aeAajia 
Kao oraamTe peB0jiyi;iije. ne caMo npoTHB TypcKe nero m iipo- 
THB AycTpHJe. 

^ocTa ce cjeTHTH HHTepBeHi;HJe pycKe bojckc npoTHBy pcBO- 
jiyi^HJe Ma^apcKe, Koja jy je h yryinH»ia; ^mm je PycHJa oco6hto 
XTJejia, 6ojefeH ce y CBojoj KyliH nojbCKe peB0jiynnje, Aa o6Be3Ke 
AyCTpHJy3acBaKHCJiy^aj. CApyrecTpaHe, y TOMe CTpaxy i^cHTpjiaHu- 
jex jeBponcKHJex AP^KaBa oa peBOjiyi;HJe, icoja je6Hjia3axBaTHjia JcBpo- 
ny ca CBHJex KpajeBa, TypcKa je Cnjia Aomjia ao TaKBe CHjie,- Aa cy 
y3ajiyA oa H>e 3axTJeBaJie AycTpHJa h PycMJa, Aa MSAaAe Ma^apcKe 
CMHrpaHTe, Me^y KOJHJCMa je 6hjio h uc^jbaKa, kojh cy 6\aji\a HainjiH 
y TypcKoj upaSjeacuniTa, nomTo je dujia yryineHa Ma^apcKa 6yHa. 
CTpax, KoJH je 6ho saBJiaAao CTapoM JesponoM oa HapoAHHJex 

1) B. y 6HorpaACKOM „^eay" 1894 H3Bpcuy CTyAnjy „Hctohho nHTa&e^ 
OA npo(j[). M. MnjioBaHOBHka. 



199 

ttotepeTa, yHBpinkifBao je cTaH>e, y rom ce raAa HajiasHJia JeBpona, 
niTo je Minjio y KopncT TypcKe, a HapaBHo na niTeTy I^pne 
Tope. Thko cy ce 6viJie cKjionajie CBe npH.7iHRe npoTHBy BejiHKujex 
Te^H>a OBor i^pnoropcKor rocnoAapa. 

III. Ako Te npnjiHKe HHJecy Morjie cpyrnHTH Ayx IleTpa Il-ora, 
TpaJHa H oAyineBJ!beHa 6op6a Ayxa H>eroBa ca THJeM npnjiHKaMa 
cpymi9jia My je THJevio. C npojbetia 1850, jifiKjie y Tpn;^eceT n 
AeBCToj CBojoj roARHH, a TO je y Haj6ojboj MyinKoj cnasH, Bjia^HRa 
KoJH je 6ho oa AJeTHH>CTBa CBora Bas^a y8op SApaBjta, jeAan a^h 
HrpajyfeH na 6Hjbapy CTaA© RpB 6ai;aTH! lio caBJeTy jbenapcKOM 
cn^e OAMa na Ilp^aib, y BasAa My MHjiy BoKy, Aa ce jinjena. Taj 
npBH nepMOA 6ojiHJecTH Mopao je Bpjio oBCnjbaH 6hth, jep BejiHRH 
6ojiecHHR Ty HauHme h cboj saBJeniTaj 20 Maja, na Rpene nyT 
HTAjiHJe, Aa TaMo jiHJeKa Tpa»cH. Famk Tejierpa4)Hpa 28 Maja 
pycROM iiocjiaHHKy y BeMy : „BjiaAHica 36or CBora uasanpedHO pa- 
cmpojeHoea SApaBjba npHciiHo je iy^ep na aycTpMJcROM napa6poAy 
us KoTopa H 6aBHo ce oBAJe orojio inecT yp{i, na je RpeHyo nyT 
TpHJecTa, oAaRjie naMJepaRa y HTajiiijy, Aa no caBJeTy jbCRapa 
no^e TAJeroA na MHHepajine boac h RynaH>e". Ajih Bek 24 jyHa 
HCTH r>irMh HSBJemraBa CBora CTa|)jeiuHHy : „T[)eKH a^h BjiaAi^Ra 
ce noBpaTHo y KoTop, h jyHep oTMuiao y I4pny ropy. HTajiH- 
jaHCRn jBeRapH, no cBoj npHjiHi;«, nauijin cy y H>eMy CH'iHJy, ROJa 
ce ne MOHce iisjiHJeHHTH, ii 3a to cy My caBJcTOBajin, Aa ne yno- 
Tpe6jbaBa HnRaRBHJex j!beRa])HJa, nero Aa ce noupaTH y I^pHy ropy 
M Aa ce Ty RopMCTyje oTaHacTBCHMjeM Ba3AyxoM npn HajcTpo»cHJeM 
y8Ap3KaBau>y oa jejia, nnha h oa cnaRiijex TpyAHiijex 3auBMaH>a 
yMBnjex, Aa rojihro ce y3M03Rc npoAy5Kw cnoj scmbot". 

TaAa je y KoTopy 6wo cjiaBiiH jbCRap MapuHROBHh, poAOM 
AajiMaTHHai; c Buca, rojm je y cboj Borh ocTaimo hmc naA cbh- 
jeMa j&eRapHMa, niTo cy y H>y a^^juusujim. H H>eMy BjiBAi^Ka nnine 
c I^eTHH>a 10 aBrycTa: „Ja HHJccaaf joui iiBApaBHo, ajiH eaM ce 
Ao6po nonpaBHO. y Mojoj 6rjiMJecTH ja caM h u CMpTH uoMHuiJbao, 
Hero OBa Mncao hh Majio mchu uiKoji^ujm mije, ho niTa bhiuc, 3paRe 
cy mw AyiueBHe jiaRuie rj)03 thjcjio npuHimajie, RaRO cyHqaHe 
spaRe Rpo8 TaHRc M pa3Aj>o6jbeHe o6jiaRe niTO jiaRiue npoHM'iy. 
Moja je HAca Me^y He6ecHMa h rpo6mmoM CMJejio jiefeejia, n ja caM 
CMpT OBaRo pa3yMJeo: hjih je tmxm, bjcmuh can, roju caM 6opaBH0 
npe^e po^en^a; hjih jiaRO nyTOHan»e m3 cmijeTa y canjeT, m npH- 
qMe^ieH»e 6ecMpTH0Me jiHRy, h bjc^iito 6jia7ReHCTBO. Ja ce aAa hh 
Majio 6ojao HHJecaM, jep6o y mchh aA<'Ka Ayuia hhjc, u ja Bora 
ne npecTaBjbaM Rao Hepona, h MyxaMOAa II, ho ra iipcACtaBjbaM 
no H.eroBOM BejiHHecTBy, sa a)'^'*^ npeBc.iiPiccTBeHor.i — npeMHJio- 



200 

CTHBora CBOJHM TBapHMa. — Ja caM Ayniy HoojeHHJjr npe^CTaBJbao 
8a HeKH TajancTBeHH (J)OKyc, Koja, KaRo ce pasABOJH oa THJejia, 
CHHe XHTpoM BpaHHi^OM, H sanajiH 6ecMpTHH ujiaM Haraera BJe^Hora 
acHBOTa H 6,;iaaceHCTBa na He6ecHMa. — A nauie ja^Ho THJejio idto 
je? — yromTeHHJe h nonHpaHHJe scMajbCKora raAa — rjiH6HHa, 
OA Koje ce raAH — npaniHHa, c kojom ee BHXOpoBH pyrajy u Hrpajy 
— H>OM dncTpe HCTo^HHKe BOAene MyTe — ihOM cjajse spaiee ćyH- 
^aHe 8aTMHBajy — h BCJiHKora HyAa, kojihko mh obo HHniTaBnjio 
j!by6HM0 H KOjiHKO HHC HHTepecyje ! Thjcjio je MHoro HHinTaBHJe ho 
CTaRjieHH cyA — Aaj 6yAH HSJiOMJbeHa CTaKjia Kyne KaJbaBH ^vi^jTia. 
H noMeTHyTH TproBi;H, Te ux npoAajy — a nauie THJejio 6e8 Aynie 
HH saniTo He cjiy»cH. — ^ocaAHX eaM, ho to je KpHBa Ao6poTa 
Bame Ayiiie, K0Jy CTe mh OAKpHjiH — XHJbaAy caM cOBJeTHHica 
HMao, GA KaKo caM ce pa86ojiHo, ho caM ce HaJBHrae Bamera 
coBJeTa Ap»cao h Aanac ce naJBHmc ap^khm, jep6o caM bhaho, Aa 
H3 Ay6HHe nosHancTBa h 6jiaropoAHe Aynie iicTMJene. Hckh cy mb 
coBJCTOBajiH, Aa HHLUTa He MHCJIHM ; KaKo he ^iobjck mchbjcth, a ne 
mhcjihth; hckh cy Me coBJeTonajiH, Aa ohh na »ceHCKH uoji ne 
OKpefeeM, a hobjck ne momcc h ca CMpTHora OApa, Aa ohh hc 6ai;H 
Ha KpacHo cTBopeHHJe. Hckh cy Me coBJeTouajiH, Aa ([)aHejie Ha 
THJejio HH MapaMC oko BpaTa ne hochm. Hckh cy mc coBJcTOBajiH, 
Aa ABOcTpyKy ^^nejiy na thjcjio h ao ymHx o6y^eM, iia npeKO 
H>e ByHeHy MapaMy oko BpaTa Aa mcthcm. Hckh cy mc cobjcto- 
BajiH Aa JieacHM noTp6ymKe, a hckm ohct Aa -leMcuM na iijieha, 
HeKH Ha jiHJeBy a hckh Ha acchv h npo^i. ii opo^."*) Hs oBora 
ce OHCMa bhah: npBo, Aa je MapMHKOBHfe 8ay8HMao npBO MJecTo 
KOA BJiaAHKe Kao jbCKap y H>eroBoj 6ojiMJecTH; Apyro, Aa je Bjia- 
AHKy 6HJ[a ocTaBHjia Bek MHcao o cMpTH, n<»uiTO ce jy.iHJa m 
aBrycTa 6ojbe ocjefeao. 

rV. Ajih y H0BeM6py BJiaAHKa oncT hac na nyT, Aa 8HMy upoBCAC 
y 6j[aroMe noAHe6jby HanyjbCKOMe. Ty, y Hariyjby, HaxoAH ra 
Jby6o HcHaAeBHk, no8HaTH cpricKH njecHHK, kojm naM je y cbojhjcm 
nHCMHMa H8 ILTB,jivi}e 8a6HJbe»cH0, KaKo je IleTap 1 1 Ty eBoje no- 
cjbeAH>e AaHe upoBOAHO. Te Aparoi^jeHC dHjLeiuKe Tpe6a OB^'e, aKo 
ke H y KpaTKo. cbc noKynHTH, e cy hmm Aparom'eHM cbh nocjbeAaH 
TpeHyTi;H cjajnora ajiH npjio KpaTKora jKHBOTa oBora BCjiHKora 
cp6HHa. HenaAOBHfe ce najnpHJe yno3nao y Hanyjby ca ByKajiOM, 
nepjaHHKOM BjiaAH^HHHJeM. „nyTeM KiiiKC mh : Aa je Ty oa itpno- 
ropai^a jom h AnApHJa IlepoBHk, ce])Aap nynKH, h Tiypo CpAaHOBHk, 

*) Obo je ohcmo nainao r. PemcTap y uapcKoj 6i\6jiuoTeu,\\ y BeHy h 
o6je»iOAaHHo ra y „CTpaaciiaoBy" 1893. y ibeMy ctojh „yK*ieHii cyA" — 
CHrypHO no niTaMnapcKoj norpjeini;ii| jep je o^icbhaho a^ je to „CTaicacHH cyA-^ 



201 

ynpaBHtejb ABOpa BJiaAn^iiHa. IlHTaM ra ja: Rano je sjia^B^a ca 
8Al)aBJBeM ? jep can cjijraao, ^a 6ojiyje oa HCMHjie cyBe 6ojiHJecTM ; 
H OH MH Ka»ce: ah. My je osa 6jiara Heanyj[bCKa KjiHMa 3WMyc spjio 
Ao6p6 y^HHHjia, — i\jiv\ je, đcjim, jom cjia6 ; HecpehnH Kainajb 
HccTO My ce noBpaha, a h KH^ure My rpAHe CTHacy, rara Onep- 
nama y Bochh pa^H ; na je lecTo HJeAaK u 8Ji0B0.;baH ... y tomc 
pa8roBopy y^eMo y Kytiy, r^je je BjijiAHKa cjeAHO. Ta je Kytia Ha 
yrjiy yjiHi;e, 6ani npeMa BejiHKOM xoTejiy, iuto ce borc „Phm**. 
HMa Bpjio jiHJen usrjiefl, Ha Mope h na CBe CTpane. BjiaAHKa je 
cje^HO na npBOM 'KaTy. ^o H>eroBe co6e Tpe6a npoha ABHJe co6e. 
Ty aa^eM 'ByKa; h oh mh ce Bpjio o6paAyje. ^ok ce c HjHM 
ii08Ap^iBHx H MHJio pa8roBopHX, a ByKajio "sek nsjiasii h8 BJiaAH- 
HHHe co6e H BH«ie: xaJAe, 80Be to rocnoAap! — Ja Majio iipeicopHM 
ByKajia, mTO »le TaKO OA^^a jaBJbao, h mro HHJe npu^eKao aok ce Aiajio 
OA npauiHHe ohhcthm: krko ch mc iipHJaBHo, kma hhth BHatu ko 
caM, HH OA KyA caxM ; uito ch My SHao Kasatri ? — Ja caM My Kasao, 
pe^e, Haniao chm, rocnoAape, jeAnoracp6a! — ILiKaivio ra? — Eeo, 
AOBeo caM ra. — nycTH ra aMO. — To je cse: a uito hy My 
Apyro KaaceBaTH?" — CaAa cjinjeA« HenocpeAHO onraTeHje ABajy 
njecHHKa: „Ja caM ce6H iipeACTaBJhao — bcjih HeHaAOBHk -r- 
BjiaAHKy npHoropcKor icao h Apyi^e BjiaAWKe; y Ayroj i^pnoj 
MaHTHJH, ca KaMHjraBKOM Ha rjiaBH, ca 6pojaHHi;aMa y pyt;H. TaKBO 
caM H nopTpe Jcaho h3 MJla,^Hx iberOBHx roAHHa BH^ao. KaA } ||sm, 
norjiCAaM no co6h. Co6a BHAHa h BejiHKa. Tpn npoBopa rjieAajia 
cy Ha Mope, a jcAaa hhb yJiHny na Kpajbes ABop. ycpeA co6e 
cTajajia cy ABa acTajia: na jcahom 6Hjie cy pacTypeHe KH>Hre. 
Bhjio je ABa jiujena KaHa6eTa h BHuie BejiHKiix h MajiHX CTOJiHi^a, 
CH fl,pyviAM noTpe6HHJeM HaMJemrajeM; Ha AyBapoBHMa ochm orjie- 
Aa^/ia 6hjio je j)a8JiHqHTHJex cjiHKa. Ha accho oa npara y AHy 
co6e 6ho je oa McpMepa KaMHH, oi^aK no 4)paHnycK0M HaHHHy, y 
KOMe je ropjejia Majia BaTpa. ITpoMa tomc ovaKy, y bojihkoj hhckoj 
CTOjiHUH, cjeAHO je jeAan KpyiiaH HOBJeK y npHoropCKHM xajbHHaMa. 
c i^pHoropcKOM KaiioM • na rjiaBH, m Ap^cao riJOBACHe MauiHi^e y 
pyHH, Te H^HMa y BaTpy vapao. JeABa je Morao npHMJeTHTH, a^ 
je HCKO ymao. HnKora Apyi'o v co6h hhjc 6mjio. IIpBHM norjiCAOM 
yBJepHM ce Aa je to BJiaAMKa. IIpo^eM Kpos co6y h na ABa Tpa 
KopaKa 8aycTaBMM ce upeA h>hm. Oh oKpcTC rjiaBy h norjiCAa Me. 
Ja My ce hokvIohhm h peKueM : Ao6po jyTpo, rocnoAape. Oh mh 
oAroBopH : AoCpa bh cpeha! — h oAMa npoAy»cH — bh ere hb 
^ajiMai^MJe? — Hhjccjim rocnoAape, ja caM h8 Cp6HJe! H Ka»ceM 
My y icpaTico: Aa chm 6ho npo(J)ecop y BHorpaAy, Aa caM BHMOsao 
y napH8y, a^ caA iiyTyjeM Aa bhahm HTajiHJy, a upnje caera Kasao 



202 

caM My KRKo ce sobcm. Moje hmc ^ihh« My ce noseaTo, a o^Ma ne aa- 
HHTa: jecTe jih bh uito nnca*iH? — JecaM ! — JejiH Bama CjiaBeHCBa 
BH»ia M IIIjMaAHHKa? — JecTe, rocuo^ope! — Ha to ce oh ocspTe 
H npHByqe k sarpn jeAHy CTOJiHi^y: cje^HTe — pene — mu cmo 
cTapH iioanaHimM; caM sac je Bor iiocjiao Aa Me.y oeoj caMohii 
pasroBopHTe. — lIpy3KH mh pyKy Te ce caMHOM pyK0Ba. 3a thm 
ce BaMi'-CjiH H ykyTa, na hs thx mhcjih, iiocjiHJe neKojinKO TpeHy- 
THK«, ja^HM rjiacoM y3BHKHy: aJia ce mm cjianeHH HaiK)6oRacMo! — 
H Kao HeKa cpAH>a Ha JiHi;y My ce yKa3a. ^ok caM ja CMiimjbao niTO 
Ha TO Aa My KaaceM, oh npoAy3KH nocjiHJe KpaTicor feyTaH>a: "luiH 
MM i^pHoropi^M, Bora mh, HHJecMo. CeaKOM Cv1o6oahom qoBJeKy 
MOMceMo C.J1060AH0 y o^iM iiorjieAaTH. Hm uj)eA kmm He MopuMO ce 
BacTHAJCTM. — IlMTno Mc 3a THM MBoro o Cp6MJH ; RpcM^a caM 
OAaBHO Hi} Cp6MJe, oiieT caM My iipM^iao cbc dito caM SHao. Ob 
je Bpjio iiaHcjbMBo cjiyinao. y tomc pa8roBopy BaiiMTa Me: mro ce 
Bch JCABOM He AM^KCTe Ha TypKe, koa tojihkmx jiMJenHX npujiasa? 
ria BM uTyAa a ja oAOByAa, Aa ce na KocoBy cacTaHeMO. Ela aok 
AHn,;iOMaTM H8MHJeif>ajy Me^ co6om cBOJe hotc, mh Kcmo nara nocao 
CBj)aiMTH, na hcMo oHAa EspoiiH KaaaTH: oho hito ctc bm BBajiH 
CBponcKa TypcKa, oho cmo mm! Sobhtc nac oncT KaKO xokeTe, 
caMO noujTyJTe y naMa JbyAe; h naMa je hcto TaKo Apnra CJio6oAa 
m iipocBJeTa Kao h BaMa." — To je 6hjio na npBOM cacTaHKy. y 
ApyroM nMCMy saiio^iiiibe HeHaAOBMh: ^.OiieT ky th roBopHTM o 
BJiaAHi^H, caMo o BjiaAnuH. HeiipecTano caM c h>mm. KaKo.HsocTa- 
hcm jcAHo iipMJe MjiH iiocjiHJe iioAnc. cto th ByKajia hjih '^ByKe k 
mckm: 'Be cm, H0'ie?xaJAe, sobc tc rociiOAap!... PoBop My MHorH ^ 
KaA Ka A uiKOAH. Oh »lecTo no hckojihko caTM cJcah y CBojoj ' 
Be^HKoj CTOjiHL^ii M hyTH. 3a to KpHJeMe ja My uito upMHaM, 
hobmhc hjim KaKBy iiH,Mry ^iMTaM. HrpaMO m iuaxa, ajiM oh HCMa 
CTpnjtcHia. HeKojiHKo caM nyTa pv^ao koa H^era. Oh Bpjio Majio 
jcAC, u ^iyBa ce oa npoTHBHHx jejia. HMHiTa hc nnje. Jca© oCi^nuo 
MHoro rpojK^a. ObaJc »Ma Tarco jiiijenora rpo^K^a Kao Aa je c-aAa 
ca MOKOTa y3aCpauo. BjiaAHKa cjiaoo hito UMTa h nHuie. Bojimjcct 
H>eroim CMCTa My paAHTH. Ja My qHTaM noBHHe, umuicm UHCMa u 
Apyro lUTO My 3aTpe()a. KavKe mh, Aa ce 3HMyc BaHMMao odmch- 
BaihCM Upne J\)pe m if»ene ncTopnje na (J)TaHi;ycKOM je8HKy, y 
TOMC iiOMarao My je HeKH;oHAJi^uiH>H aABOKaT, Tiy3ene Kasa. Oa 
CBaKM Aan AOviaan tc c HJiaANKoM no jcAaa caT paAH. BjiaAHKa My 
o6h^ho AHKTHj)a, a oh (J)j)aui;yoKH nMuie. To je ajc^io Beh totobo 
a caA ra nperjieAajy. BjiaAMKa he m ra noujjte hckom 4)paHi^KCK0H 
cnHcaTejby no HMeny BcMaM^Koy. e kojhm ce nerAJe noanao u o 
lIjpHoj FopH npimao My. Be^ianTKe fino je ycxHkeH fhcroBHJeM iipM- 



Ž03 

^aibeM H MojiHo je BjiaAMKy Aa My TaKo Hanume, krko My je 
npH^ao o HpHoj TopH Obo je AJeao, Kao iuto mm pe^e, v^emeHO 
Sii ^iHTaifce crpanai^a, kojh iiac ne iio3uajy. Ka8yje mh 'By8eiie, ah 
ce MHore BjiaAM^iHHe i)HJe^H Mel) cjio6oAH>ani4Ma no Heaiiojby iipH- 
'iajy. Cbm BajKHHJH jbyAH OB/TJcuihbH noxoAH^M cy ra, u ne Mory 
AOBOjbHO A^t ra ce HaxBajie. EHmesH ra TaKo^ep npjio yBaMcaBajy. 
JcAHOM npHJe noAHC cjcamo caM h arpao maxa c h>hm, a jeA^H 
•lopA iipHJaBu ce h y^e c piije^UMa: „HHcaM Morao notiH hs flea- 
iiojba, a AH ce He onpocTHxM c saMa; m 6yAHTe yBJepeHH, ah mh 
je MH.iHJe, iHTo caM bhamo h nosimo Bac nero Heanojb." BerjicsH 
])iijeTKo jiacKajy ; 6oraTH JiopAOBu HMicaAH. BviaAUKa ce nosnao ca 
TMM .^lopAOM 8HMyc na coapeTHMa. lipu nojiacicy mojiho je BjiaAnKy 
AH Mv jm jeAHy eKOJy c*.iMKy. B.iaAHKa My a^A^^ 3h thjcm mo.iho 
ra A^ My sa cnoMen naniinie a^vl Tpn CTMxa HcnoA tc cjimkc. 
BviaAHica y8e nepo Af^ iianMine h nocjinje KpaTKor MumjbCBba, 
noAnnra caMO cBoje hmc, h noBpaTH eHrjiisy cjiMKy, na My pe^e: 
MoJM cy CTMXOBM CBM jKa^iocuM ; ja Hx ne uMuicM BMUie! Ja npeA 
C060M KMAHM rpo6Hy njioMy, na Kojoj ctojh nanMcano : OB;ye vieMcn 
BjiaAMKa inpHoro|:CKH ; yM})0 je, a mije Ao^eicao a^ bmah cnaceite 
CBojera napoAa. H tomc HMaMO HaJBHiue saxBajiMTM BauiMM scMjba- 
i^MMa, rocnoAMHe, koJm m MpTBy TypCKy pyKy Apace noA namoM 
ryiiiOM .... KaA Aol^ere y 6oraTM t/IoHAOH m KaA noKa^cere 0By 
c^iMKv CBOJHM npMJaTOJbHMa, HC'Moj re HM KasaTM : ono je B^^iaAajiai;, 
Hero MM KaMi'HTe: obo je MyqeHHK jeAHora sa e.ioCoiiy MyHeHHqKor 
HapOAH. KancHTe mm : cj)Oh mofjih 6h noCjeAMTM TypKe, a.;iM ne 
Mory AH yMH,,iocTHBe buc, x})MCTMJane. — BjiaAiiKa je ca ocjehanbeM 
roBopHo; nosnajio My ce to na »iimy. BjiaAMKa hc mojkc ce nnrAa 
y ronopy AOTahM cpncicor napoAH m ocjioCol;ett»a, a a^^ hc AO^e y 
ycxHfceihe a hccto m y neKy jbyTiby. Oh MMa obaJc AocTa nosua- 
UMKa. OBAJemH>a rocnoAH ^kcto mojic ra a^ mm Ao^e Ha H>MxoBe 
ro86e M BeHepH>e saCaBe; oh ce o6»^iho nsBHifcaBa cbojom 6ojiemky. 
KaHce MH, Ai^ TH je SHMyc chjikom npiijiHicoM nosMBao Kpaji>yABOp. 
— ^im nyT caM 6mo 110 HjiaAM^iHHOM nocjiy koa PoTUiMjiAa, 6ho 
caM M KOA ^opTyHaTa, mhhiict])?! MHOCTpaHi'jex AJe^ia, m koa 6apoHa 
HlenMnra, pycKor mapjKeAa^^tpa. PycKor nocjianMKa obaJc HCMa. — 
Cbu Me Ap^>^e, AH caM iberoB cckj eTap ; TaKO mc soBy, TaKO hm ce 
OAS^^BaM. B-iaAMKa mc iipeACTjiB.i>a cbojmm nosHaiinuMMa Kao npo4)eco- 
pa MS BnorpaAH. mjim MvypnajiMCTy, a KaA KaA " on KajKc: obo mm je 
caAH coKpeTap. — JeAHf) Be^ie iiponcJiH cmo koa PoTuniJiAa na iteroBoj 
bhjih. ^pyniTBo je 611J10 jihjcuo h oa^ih^ho. CjeAJejio ce h xoahjio h uo 
co6aMa h no 6aniTii. Ba;i,unva olJh'uio hocii re upnoropcKH ; h TaAH 
je 6ho o6yHCH y ^p^Io^opcKe xajbiiiie, K0JeMy bjjjio jiHJeuo AOJi*^Kyjy. 



204 

FasroBop ce totobo cBy;^a boaho 4>paHi^ycKH. Cbh cy 6hjih nyTHHi;ii 
lis CBHJy kpajeBa cBHJcTa. ^o BjiR^^Ke HHJe ce Morjio Aoh«, je^naKO 
6f ra OKpy«caBajie Hajjbenme AHMe h MOjiHJie ^a hm npH^a o Upnoj 
FopH. BjiaAHKa je 6mo Ao6pe sojbe ; roBopao je HeupecTHHo. Oh 
je qecTO npH TOMe iipHHaH>y aojihsho y nojeTCKO OAynieBJ!beH>e. Oh 
tiMa o6H^aj ycpeA 4)paHi;ycKora roBoi a, kra kba no qHTaB chhcho 
na. TajiHJancKOM je8HKy ncKaaaTH. Kba fia^e y TajiBJaHCKHM pHJe- 
^HMa juHH BBpas, OH ce H>Bftie noc,;iyacH. — Ejia^HKa ce Tora 
Đe^epa nosnao ca BBi;e-aAMHpa*ioM aMepBRaBCKe BojeHe jis^e „Hesa- 
bhchoct", Koja oBAJe y 8ajiHBy oa HeKOJiHKO neAJeJba ctojh. Onje 
0AMax cjyTpa ahh ijoxoaho BjiaAHKy h npH nojiacKy hojiho ra 
oBHJeM pnje^HMa : Aa norjiaBap cjio6oAHe I],pHe Tope yKa»ee nonacr 
H nocHJeTH yCoJHy Jia^y cjioCoahc AMepHKe. IIomTO BjiaAHKa 
o(5eha Aa he aoI^h, noiiiJbe My oh nocjiHJe uoahc jeAan BojeHH 
HaMHi; ca BHi^e-KaneTaHOM jia^e. BjiaAHKa oAMax nonube uo iiene 
Aa HAeM H ja. Ajih — pe^e — ne xoky ah HAein y tbbhm xa«SiH- 
HaMa, Hero y i^pHoropcKHM. — H tbko KOJe oa H>eroBHJex lajbiiHa, 
KOJe OA oBe TpoJHi^e, npeo^eneM ce h o6yHeM Kao i^pnoropai^. y 
TpH cara no noAHe cjcahcmo y ^laMai;. IIoniJiH cy h csa rpn 
i^pHoropna. HaMai; aa hckojihko MHHyTa iipeHece nac ao Jia^e, 
Koja je iioAajieKO, y oTBopenoM 8ajiHBy CTojajia. BHi^e-aAMRpaji 
AOHeKao je BjiaAHKy na creneHHMa jia^e h npuMRo ca HaMi;a. Kano 
oh tbko h cbh o(J)Hi^MpH 6mjih cy o6y^eHH y CTajahnM yHH4)op- 
MaMa. Ha jia^H 6hjih cy yi]apa^eHH cbh bojhhi^h c nyQiicaMa, h 
OAaJiH cy BOJeHy iiouacT BjiaAHi^H, y Koje Ao6a h H>HX0Ba Bojena 
My8HKa CBHpajia je, a jia^a OKHTHjia ce mhoskhhom aacTaBa, Me^ 

BOJHMa je BHX0pH0 BrJIHKH aMCpHKaHCKH CapJBK ca CBOJHM BBHJesAaMa^. 

noBpaTKy c one sna^ajne iiocjcTc HenaAOBHh nHiue : „KaA je 
B./iaAHKa CHO y ^aMai; h uomao, toiiobh c Jia^e no^ejiu cy rpyBaTH: 
ABaAeceTHJeAan Ton nosApaBMo je cyBe))eHa lJ,pHe Pope. Ha MHorHM 
ApyrHM jia^aMa, no|>eA kojhx cmo iijiobhjim, eacraBe ce iioAHrHy y 
BHc; a OBH MopnapH kho THne nojicTeme naKaTapKc; o6ajie 8ai;p- 
HHme ce oa roMH,;ie CBHJeTa; h ca BHuie cTpana Baopnme ce: 
EBHBa ! EBHBa ! — BjiaAHKa je iiOAHsao CBojy i;pHoropcKy Kany 
H CjiaroAapHo hm. Ham ^aMai^ Huiao je Kao CTpnjejia, a AyraHKa 

aM^piiKaHCKa sacrana Ha H>eMy AoxHTajia je BOAy. Kpos CTOTHHe 

pa3.iH^HTHX 6poA<^Ba npomjiH CMO. Ca jcahc rp^Ke jia^e noBApaBHme 

BJiaAHRy 6ypH0M njecMOM, sa i^njejio njecMOM para, njecMOM ocjio- 

6o^eH>a. Ca KHoie jia^a KaiieTann h Mopnapn AHaajiH cy pVKe y bhc 

H Maxa.;iH KanaMa. To cy no cboj npHjiimH a^^^'I Marnu uh, kojh 

no8Hajy BjraAHK^*. 



205 

Obo je 6hjio npBo y 0BnjeTy CBe^aHO bbahhhho npH8Haii>e 
BJia;](aoi;a Upee Pope; h tj je no^acTH TleTap II aomchbho tck oa 
paTHora 6poAa c,;io6oAHnjex caBe8iiHJex aMepHKaHCKHJex Ap^Kasa, 
AaKJie OA HOBora coHJeTa, na OTBopeHOMe Mopy, Ha onu npecTOHHi^e 
JBAHora Bop6oHna, jeAHe oa Ha)CTapHJex BJiaAajiaHKHJex Kyjia cra- 
pora CMHJCTa, y8 anjiay8 Ty ca6paHora eapoAa. H to je ćvijio npH 
KOHi^y H>eroBa »cHBOTa! ^ora^aj BHaMeHHT y MCHB0Ty IleTpa Il-ra, 
H 8a TO ra je Tpe6ajio noTanKo OBAJe iipenHcaTH hs aoth^ihop 

nncMa o^CBHAUa. 

HenaAOBHh AaJbe npHna: „BjiaAHKa ce bhmvc neH>ao ea Be8yB. 
OBy;^a cy ra nocHJin no HCTBopHi^a na nsMJeHHi^e y HaopaBdibeBoj 
sa H0ineif>e BejiHKoj ctojihi^h. JbeKap« cy My caBJeTOBajiH, Aa ne 
HAG Ha Be3yB; jep 86or CBoje 6o.iHJecTH ne 6h Tpe6oBajio Aa ce 
BSJiaHce TaKBOM TpyAHOM nyTy. Oh ce unaK neo. Haje Morao 
OAoJtCTH Aft He BHAH KpaTep Ha Be8yBy... B^aAHKa, KaA je 6ho 
OBAJe, y8eo je oa ByKajia o6e Ky6ype, u H86ai;Ho hx y Kparep... 
BjiaAHKa MH ee acajino, a^ My je iieH>aH>e na Be8yB, napoHHTO 
cyMnop Ha Bf8yBy, ihkoahjio aeroBHM 6ohhm rpyAHMa". IIoTaHKo 
onncyje, KaKo je BJiaAUKa nocjeTHo 8HaMeHHTy nehHHy, y Kojoj je 
npopoHHi^a CH6Hjia MCHBJejia. K«a cy aohjjih y HajcKpoBHTHJy 
H>e8HHy oAHJy . — iiireTa, dito je caA ncMa, pene BJiaAnica Mcajiefen 
ce, Aa HaM Ka^ce, xohejiH OMap-naraa KaA caTpe BocHy BancTa 
yAapHTH Ha Upnv ri)py. 

V. y npBOM HeHaAOBHfeeBOM nHCMy oa anpnjia ^HTaMO : „Bjia- 
AHKa je jy*ie BasAan ()pn^aH h sjiOBOJbau 6ho. KaA caM My A^^mao, 
npyaKa mh jeAHO nucMo: HHTaTe! — bcvIh. no8H$ix OAMa Aa je 
HfcmTo rHbeBaH ; jep caMO KaA HHJe Ao6po pacnojioaccH, hjih KaA 
My ce 6ojiHJecT iioropma, roBopH mh eu, a HHa^ie cnarAa Ka^e mh 
mu. Ja y8MeM tihcmo; npeBpHCM ra h ofipneM ca CBHJy CTpana, ho 
HHOiTa HHJecaM Morao iipoHHTaTH. IIhcmo je nnoaHo ca mH(|)paMa. 
Ja ce HacMHJeM h Ka^ceM My: Aa naniTa ne pa8yMHJeM. Ajih caM ra 
— BCJiH — ja pa8yMH0 ! OMep-naraa KpeHyo h8 MocTapa cbojhm 
KpBaBnjeM TparoM y Capajeno. lIyTeM y6H0 AjiH-namy ČTogeBHfea, 
n HaMJepasa, KaKo BocHy h KpaJHHy ca cbhjcm yMHpH, Aa yAapH 
na I^pHy l^opy ... E, Aa Bor Aa ra pa8iy6ajio cpncKo MjinjeBo, 
KOJuM je oAojiH; e, Aa Bor Aa iia CTpauiHOM cyAy norjiCAao ce y 
o^H ca OCmjiMheul — lipu iiocjbeAH>HM pHJe^HMa npi]XBaTH ce 8a 
Kany, u norjieAa na Bunie. HarAa i^a aotjic HHJecaM bhaho y 
jypocTH. pMJe^H cy My jieTJejie Kao apaa h3 nyiiiaKa; m8 H>eroBHX 
o^HJv yKaoHMo ce 6jeme onaj 6jiarH, saMHmjbeHu norjiCA*'. 

Mh OBaj rH>eB h aca.uocT Bj:aAHHMiiy momccmo pa8yMJeTH, jep 
SHaHo y KaKBHJeM cy OAHOCHMa »:HBJejiH IleTap II h AjiH-nama 



i 



206 

Pii8BaH6eroBiih. K oHOMe mro snaMo eso jom jeAHor npnjiora las 
je^Hor pyKonifca noK. T&op^a CpA^ha, 6HBraer necapa ejiaAH^HHa: 
„Sjia^HKa ocBM crpaAaibeM 6ojiHJecTH, fhhjo je h 6opHo ce c mhc- 
jiHMa^ KHKo tie noMohd CBojeM no6paTiiMy, MOcrapcKOM sesRpj, 
AjiH-namH CTOHeBHfcy npoTHBy OMep-name, kojh kshh hs Bocee 
c BojcKOM npehH y Xepi^eroBHHy, ^a " Taj cpncKH Kpaj uo«2ya(uiB 
TypcKOM fee<|)y ! yroBop je 6ho y tom Me^y bjislji^kom h AjiH-namoM 
yHHHieH, ajiH sfior Hecpehne 6ojiHJecTH, npeABH^aine BjiaA^iKa a^ 
ra Hehe Mofcn HcnyHHTH. B^iaAHKa je Kasasao CpAHliy5 Aa fee h 
Cp6HJa CTynHTH y Ty CBe8y, no o6efeaH>y Hjiiije PapamaHaHa, tck 
aiq>yseHe Bojcioe sano^Hj paTl^ 

lio OHOMe, niTo cmo HairpiijeA peiuis o o^taocma mamn^j OBor 
BjiHAapa Upne Pope u Bosnpa xepneroBaHKora ocTaje Reciiapiio, 
Aa je H8Me^y ft.HX yroBop riocTojao. To noTBp^yje obo mro nHine 
HenaAOBHh h CpA"lii h H;ij6oJbe iioAVBehc OMepnaiiinHo y Bocuii h 
Xepi^eronMiiH. ITocjiHJe y8ajiyAH»('i' rioKymaja BeyM-narae, Xo8])eB- 
name, KjaMHji-iiaiiie na TaxHp-nauie, kojh cy jeAaH B8a Apyrora 
AOJiaBHjiH H8 HnpiirpaAa, .t,^ yHH8aMe BocHy h Xepu[eroBHHy, y 
jy-^MJy 1850 A<^-'i'*8M HCTOM HaMJepoM HyBeHH OMep-nama ca lo 
6aTaji>oHa HHsaMa. KaA je to 4yo AjiH-nania, on je nocjiao čuna 
CBora Xa(j)H3-n:nny n BjiaAnKy Joon(|)a a^ cpeTy OMep-nainv y 
HoBoj BapoiuH H Aoiipare Ao CapajcBn, ynycTB0M, ah^ My ao 8HnH»a 
CTaBe, TcaKO ce y XcpT^eromi un ne Mo:Ke yBecTH onaj nopeAa«, Kao no 
ocTajiHJeM nnnianyniiMn, a Aa MycTOHey usrjieA, Aa he noKynHTH ne- 
KojiHico peK|)yTa, u iipy5KMTH My joni k tomo Ao6po mbto; a y hcto 
Ao6a, Aa My icn;Ky, a^ oh caM ne MOTKe oahth k H>cMy y CapajeBO, 
noniTo je n craj) m x])om. OMep-iiania nnje xt»o hh a^ ^yje obo iio- 
CJiancTBo AjiHnaninuo, nero hx je Ui\sf\A BpaTHO-c HaiieA6oM, Aa Ajih- 
nama cćim oAMa ao^q y Cn])MJeno. CTnpw BCBHp nnje Morao KyA, nero 
ce KpcHc iiyT Cnpajeija, rAJe cy ce 6\uji\ caTcynHJiM h ocTajie nanie, 
KaneTaHH h no j'^vm y.icMa yr./ieAnnjn na cBaKora OKpyra. Ty je 
OMCji-nania rii)0'iHTiio a^tii^iih napoKH ({)epMaH, m cbh npHfyTHH 
oCchame, Aa he (•y*iTaH()ny saiioi^nj^'A nenynnTH, ajin oy Apvro mhcjih- 
jiH. A^iH-ruunn, noupaTiiu oc y Moc-rap, nnjcMy ce iioh caBJeTOBao 
c yjieMaMa h cbojmjcm ;i.niMafMinnHMa; ojyTpnAJiH noxjiTao ji* na l>yHy. 
Typi^M MOCTa|)oi:n, icjia cy Myjii Aa je A^^niao y KnH,nny CsenAop- 
6er ca niiBaMOM, .laruni • oe o|)y:KJa 3 oicrortpa 1850. 'ry ce OKy- 
imine CBe dajiHJc 113 icnA'i-^V'^a MocTa])CKor, ncMu-cnHiCKor h raTa4- 
Kor. Bhjio iix je y cne lOOO na opy:icjy, a na MtMy hm AjiMnainHH 
KaBr:3-6anja. Ajim nama co y to ca Bvne noByicao y CTO^ian, n 
Ty ce yTBpAHo. Otiiomc i'paBo Bojenaibc. HnsaM paB^M xep^e^o- 
Ba^Ky B0JcKy koa BopKax, taJc mhofh naAome, a MHore ResaHe y 



j 



207 

CapajeBo OTnpaTHrae. 3a THJeM CKen^ep pa86H MOCTapi^e, kojh cy 
ce 6Hjia yTBp;;HjiH na Bjiaxy. ^pyrH ^an, 29. jaHyapa 1851 yjbe- 
rao je y Mocrap, h no sanoBnjeA« 0>iep-naaie no3Bao je Ty ea BJepy 
AjiH-naniy ca CHHOBHMa h3 Croi^a, icojo csesa h saTnopn. O^Ma 
Ao^e y MocTap u OMep-naina, y3 Kora je 6ifo XacaH-6er Tpe6Hn>- 
CKH, noBHaTH HaM HcnpHJaTejb AjiH-name. Me^y THJeM je y Kpa- 
JHHH H IIocaBHHH Hapo^ TaKo^p 6ho ycTao na opy«cje. Oaiep-naraa 
je CBe TO npHnncBBao A;iw-naniH. Ha MocTapa OMep-naina KpeHe 
y6p8o nyT KpaJHHe ea cbom bojckom, Co6om noBe^e AjiH-naray, 
Ha i«nimeTy — na BHray nopyry CTapora BcsHpa, a y8aH> je 
njema^Ho H>eroB chh Xa(f)BC-nama ; £beroBH naK iipBBp»ceHm;H 
BesaHR cjiHJeAHJiH cy ra. Ha tomc TpHOM<|)ajinoMe nyTy OMep- 
naniBHOM, je^no jyTpo Ajiw-naina ocBaHyo je sa^aBJbeH. TaKo je 
»ajiocBo CBpniHo cboj mchbot osaj HBBanpeAHH xepneroBaii. 

VI. KaA ce ofJaapHMo na criojhaiiirBe oAHoce Herpa TI ora, mh 
BHABMO ^a OBaj BjiaAap npHoropcKH Huje HHPAJe nao^no Hacjiona sa 
CBoj 6yAyhvi paA Hapo^no-nojiHTiinicif Kao ic ^a AjiH-naine; ochm Tora, 
nocjiHJe TaKBor ycnjexa OMep-naine y XepneroBHHH, KaKBy je oh 
6yAy^H0CT Morao npeABH^aTH h sa HpHy l^opy, noiuTo OMep- 
nama oaBjiaAa OTiiop h y Bochh? OTyAa ce Mo^ce HSBecTH, KaKBa 
je 6pHra Mopnjia MynwTH BjiaAapa, Kao tiito je 6ho Ileiap II. H 
pycKa je AB"«^oManHJa finjia nBBnjeiiiTeHa o onacnocTH, Koja je 
lt,pHoj FopH iipHJeTHjia. PycKH KOHcyo FarHk riHcao je H3 ^y6poB- 
BBKa 30 OKT. 1850 pycKOM n9CJiaHCTBy y Be^y : „H^saA Tpn 
HeAJejbC OBAJe ce HajiasHo skcuiijckh nyKOBiiHK AjiH-pH3a-6er, Kora 
je nopTa Hsacjiajia Aa hbbhah hckc ra^Ke 6jiu3y ^y6poBHHKa h 
BoKe KoTOj)CKe. lio TypcKOM cbojctb^, oh je AOCTa CKpoMan h 
Bpj[o Majio roBopH OCHM o CTBapMa, uiTO ce OAHOce Ha H>eroB nocao. 
Ajih 6yji,yY\[i Aa cTpacHo nnje bhho, oh ce Hanuo h oTKpHO je 
HycTpHJcKOMe KOMecapy, ^a je oBaMo nocjian ne caMo Aa hsbbah 
aycTpHJcKy rpaHHny c TypcKOM, hcpo da je fheeoea npaea M^tcuja, 
da upoi/uu nojio^aj Upite Pape u fhentj OKOJiunif, da seomoeti OMep- 
namu, cepacKjepij y Bočnu ti Kepup^oeimu^ ouepa'nuomi u^mn, no kom 
UMa on na ujiojteKe sanouemu pamoaafhe da jioKopii tfpTioeome mypcKCJ 
ejmcmu, mej)dei^u, da je uopma od.iijHiua na ceami nauufi da uoKopu 
Ilpuf/ lopjf, da AaKuie f/mapdu cfiojf/ e.iacm y XepneeoeuHU u Apđaut^u, 
me mujeM da cjnaihu u^iu caceujeM ipmmma joku yiiJiue pycKe ejiade 
na cjtoeem*.^ mypcKe uodanuKe, HasaA abmjc ncAJe^e nyKOBHHK Ajih- 
PH8a-6er oTiiyTOBao je y BoCHy koa OMep-iiaiiie. OMep-naina ce 
caAa saHHMa KyriJ!beH»eM h o6y^aBaH3eM peKpvTa, y qeMy KaKO ce 
Hyje, Ao6po ycnHJeBa. H3eMy je nape^eno Aa oa 6ocaHana h xepi;e- 
roBai^a cacra«« 30 nyKOBa. IIpeAnocTaBJhajyhH Aa fee cepacKujep.'C 



208 

nokn sa pjBOM, Aa oee SHMe cacTaBH bojckjt y Bochh u Xepne- 
roBHHH, mo tipuoeaptiUMa upedcmoju eeJiuKa ouacuocm^ m TpyAHO Aa 
he OHH Ha npojbehe Mofen o^ojbeTH ; THJeM EHOie, iuto cy jiiiiueHH 
noTpe6HTHJex cpeAcrasa sa paTonaibe, ocoćumo neuMajy^u AitfHUi^uje, 
KOJy neMoey dođumu us Aycwpuje sa nuKaicee iiai)6!^ Mh cmo ,Beh 
BHAjVjiH, Aa ce npopHi;«H>e rarHheeo HcnyHHJio oahocho ycijj(^xa 
OMep-iinmHHa y Bochm h Xepi^eroBHHH, OAMa y noyeTKy roA«He 
1851. H 6Hin Hsa Tora nocTiirHyTora npeTXOAHora ycjioBa nauaAaja 
Ha lJI,pHy ropy, TeniKo o6< vbejiH IleTap II hs HrajiHJe hac y Ben, Aa 
ce cacTane ca napeM Hhkojiom, kojh ce TaA« HajiaMcuine y OjiMHTi4y, 
HflMJepoM Aa HuiTe noMoku h 8aiiiTi»Te iipoTHB Onep-name. IIoiuto je 
pycKa BOJcKa koa Bnjiaroma cnacjia AycTpHJy h yracHJia Bejiuiey 
j)eBOjiyi^HJy, HHJe HyAa, iuto i^ap HuKojia, join Kao rocT aycTpHJCKor 
ARopa, He npHMa roenoAapa I^pne Tope, BJe^HTe paTo6opHe npe- 
CTaBHHi;e cpncKe HesaBHCHocTH h cpncKe Ap^KaBHe MHCJiif, Kojoj je 
AycTpHJa Beli saGpanHjia CMjia, a«- naCao^a paTHe MyHHi;HJe. Mopa 
6hth, ah je pycKu nocjiaHUK y Beqy BJeniTo OABpaTHO BjiaAHKy 
OA Te H>eroBe Haiajepe, jep BjiaAMKa TpaacH AonymTeH>e, a«- no^ 
y IleTporpaA? Aa ce npecTaBH i\apy ; ajiH 28 anpnjia 6apoH MaJH- 
Aop(f) OAroBapa BJiaAnitH, Aa je caonmTHO uiapy H>eroBy 3Kejby, na 
Aa je i^ap H«niao, Aa 6h ejirahi^h Bpjio TpyAHO 6h^o, a«- y OHaKBOM 
SApaBjby nyTyje, a npHTOM Aa thjcm nyTOBaH>eM ne 6h hrkojihko i 
yBejiH^ao o6HqHy 6ppiry i\apeBy o Upnoj TopH; aico ce noKa^RO 
Koja noTpe6a, Aa CTynH c pycKOM bjioaom y TJenuBH CHomaj, 6apoH . 
MaJHAopcf) HSJaBJbyje BJiaAHi^H, ah he CMaTpaTH cpehoM, a* My ca ' 
CBoje cTpane v^hhh cbc Moryhe. ,(^. A.) Hsa Tora oAMa Bj[aAHKa 
noAHocH M0ji6y napy, Aa 0Hy n3BaflpeAHy npanoMofe oa 80,000 
py6aji>a acHrHanHJe, yAMJejbeHy r. 1837, h sa ncT roAHHa npo;Qr- 
aceHy r. 1846, sa Apyre ner roAMHa oiict npoAy3KH; h HecejipoAC 20 
jyjia jaBjba 6e^K0M noc,;iaHHKy, Aa je i^ap BJiaAH'qHHy M0,;i6y Hcny- 
HHo ; H K TOMc, Aa je i^ap no B^JiaAH^nHoj »cejbH OAo6piio, Aa ce 
AHrHy 3000 AyKaTa oa (*yMe, iuto je BJiaAHKa dojiomcho 1812 y 
icoMepHecKy 6aHKy, Aa. tom cbotom HcnjiaTH Ayr' yHHHjeH sa nyT 
H 6aBj!beft.e y Hanojby. {J\. A.) i 

Ajih to HMJe Morjio ojraKiiiaTH TepcT, iuto je Mopa.io o6opHTH i 
TO OA6njaH^e Ha Aynjy neh TaKo orop»ieHy sa6pHHyTora BjiaAaoqa, c 
„HeKO BpHJeMe — npuMji HennAOBHh o 6aBjbeH>y B.iaARR'iiHOM y ]5c9y 
y cuoJHM riHCMHMa o miHoropuHMa — BjiaAHKa ce ca 8ApaBJbex 
iipHjiH'iHo ocjehao... CimicH a^ih msbosho ce BjiaAHKa y sapopi a 
y mcTH>y ; no icaA icaA SBao Me. tc caM u ja uraao c h>hm. Je^HO ■ 
jyTpo nepjauHK h^ctob ByKajio, ca cvsaMa y o^HMa, AOTpia k mche: 
XaJAe 6p3o, xoke rociioAap a^ yMpe ! — JaKH Kamajb 6jeni^ . 



i 



209 

Hy Aomao h nocjiBJe CĐaKH flfim AOca^HBao. ^p. niRo^z^a, roju je 
AOJiasHo H jiHJe^Eio ra, Hape^ii Te ce npece^m hs rocTHOHHi;e y 
Apyry Kyfcy, y hctoj yjiHi;B. Tpe6aJio My MnpHoha h THmBHa, 
saTo Hcnpe^ Kyfee na yjnmH Mopajio ce HeKOJiHKO KOJia cjiaMe pasa- 
CTpHJeTH, ;^a ce ne Hyje ^a KOJia npojiaae. ^aH>y je no Majio 
cnasao, a Hofey HHKaKo; HenpecTano je Kamjbao. Phjctko je Ka^ 
y nocTejby xtho Jiefeii ; jiaKine My je 6hjio cjcahth y BejiHKoj cto- 
jiHi^H. ^oKTop JyjiHJe PaAHniHfe HenpecTano je 6ho koa H>era; h 
HacTac JoBanoBnii (cjiHKap) ocTaBHo je caB cboj nocao h ycpAHo 
cTapao ce o EbeMy, mTO je oko 6oHora BjiaAHKe noTpe6HO 6ajio. 
HsMei; ocTajinx ^oJiasHo je h EpanKo Pa^HncBak ; BJiaABKa ce pa^o 
c EbHM pasroBapao. — Je^Hor ^aea ćiajio je Hac BHme, BjiaA^Ka 
y BCJLHKoj CTOJiHUH Ha cpc^ co6e, ca ycTypeHOM r^iaBOM h »cMypHo je; 
MHCjiHjiH CMO Aa cnaBa. ^oKTop PaAHinah nojiaKO sanHTa mc: 

KO je BJiaAHHHH HaCJbCAHHK? Ja HSrOBOpHM caMo HMe „^aHHjio", 

— EpaHKo, KOJH cje^anie ne Aa«^eKO oa nac, pene: ja ra HHr^a 
HBJecaM Hyo. — Ha eaine bcjihko HyAO, BJiaAHKa ce 0CMHJexHy, 
H oTBapajy}iH oih pe^e : Ako ocTane OHaKas, KaKas je, Hyke ra 
i^BJeJia Jespona. — y BeHy 6jerae BejiHKa BpyhHHa, sanapa h 
Bpjio 8aryiiL;bHB Ba8Ayx. e^bcKapH napere Te ce BjiaAUKa npecejiH 
y XHi;HHr koa IITeH6pyHa. HHJecy My aobbojihjih Aa ce bobh y 
KOJiHMa, Hero je npeneceH y Hocajti;«. Ty My je OAMax 6hj[0 6ojbe, — 
Hb XHi;HHra KpeHyo ce BjiaAHKa sa I^pHy ropy, nopeA CBera 
Tora niTO cy jbCKapa Kasajin, a^ je to nyTOBaBbe onacHO'sa aeroB 
»CHBOT. KaA je ca Jia^e yr,;ieAao eZToBfeen, noAnrao je Kany h peRao : 
HefeeMo ce Barae HHrAa pacTaBHTo!" 

VII. TaKO 6ojiecTaH h noA TepeTOM bc^ihrc dpare o 6yAykH0CTH 
l^pne Pope noBpaTHO ce IleTap II KOHqeM jyjia, rAJe ra y OKTo6py 
6ojiHJecT cacBHJCM o6opH. OAMa je 6ho iioBĐan hb KoTopa JbCRap, 
no CBOJ npHjiHi^H H>eroB CTapH opajaTCJb MapHHKOBnii, aji My HHmTa 
HC noMora. HmaMo H>eroBo dhcmo, oa 13 oKTo6pa rarHfey, kojhjcm 
AOCTaBjta HeKH oAroBop 6apoHy MaJHAop4)y ; na oahocho SApaBJba, 
„ Aa My ce ne MOMce noxBajiHTH ; oco6hto oa jy^6p AOCTa ce norop- 
niajio." (JI. A.) A oAMa 16 oKTo6pa jaBjba rarHfcy, Aa nenoBOJbHO 
cTaH>e SApaBj&a npHHy^aBa ra, fl^ ca^e y KoTop, „ne 6hx jih Ty 
HjiH Ha KOM ApyroM MJecTy namao nodojbuiaita". {JI. A.). H no 
' caBJeTy jbCKapcKOM xtho je Aa hac y BoKy, rAJe je Tonjinje, h 17 
oKTodpa 6njia je roTOBa jcAna BCJiHKa cTOjiHna, na Kojy cy ra 
HMajiH CHHJeTH. Ho Bpjio p^aBO BpHJCMe He AonycTH. CjyTpHAaH 
je 6hjio h jom rpi^e, a 6ojiHJecT aeroBa Teaca. Bho je jaKO ocjia6Ho. 
„FjiaBapH BHAC, Aa fee BJiaAHRa 6p8o yMpHJeTH, ajiH oa McajiocTH 

14 



210 

HBKO He MOMce Aa My cnoMene, u Aa ra ynHTa HMajiH mro Hapy- 
iHTH. KaMcy ^HMHTppijy MH;iaKOBHtiy, H>eroBOM Ao6poM ceKpeTapy, 
Aa ra nHTa. MnjiaKOBuh npHCTynH My, rjih ce 8arymH cy8aMa, h 
HHJeAHe pHJeHH HHJe Morao npocjioBHTH. FocnoAape — peie 
Hanoc«>eTKy HoBHi^a H,epoBnh — Te6H ce hchbot KpaTH ! — H 
npeKpaTHO ce! — o^roBopH Bjia^HKa. Ta^a cbh rjiaBapH noBHHy: 
onpocTH HRMa, rocno^ape, tboj xjbe6 h c6 ! — BjEa^^Ka HCnpaBR 
rjiaBy h rjiacno pene : HCKa brm je iipocTo ! h HCKa Bor sana h 
CBBKOMe itpHoropi;y h cp6HHy, ^eroA kojh 6ho, 6,;iarocjioBH h 
yMHoacH cBaKy Ao6py pa6oTy ! — 3aTHJeM nocjiHJe KpaTKor hyTaiBa 
npoAyacH : ne 8a6opaBHTe Moje paje^H : jby6HTe HpHy ropy, a 
CHpoTiiH>H ^HHHTe npaBAy ! — y HCTO BpHjcMe KBsao je Aa ce 
H>eroB TecTaMenaT najiasH y ^y6poBHHKy koa pycKora KOHcyjia 
Farafea, h y KpaTKo je roBopHo o CBeMy oHOMe, uito je HapeAHo 
y TecTaMeHTy. KaA ra je CBeniTenaK npH^ecTHo, cKHHyo je Rany c 
r,;iaBe h jaKUM rjiacoM peKao : o BejiBKH caMocTBopHTejby ! homosh 
ji AHOMe Ho jyHaHKOM i^pHoropckoM HapoAy ; oai^kh ra y cjiobh h 
y noinTeH»y ! — 3a THJeM ycTaHe ca BejiHKC CTOJiHqe, npHJe^e 
npeKO co6e, h jierae na nocTejby. Ty je hcko BpajeMe MCMypBo 
Kao Aa ce OAMapa. CByA oko H>era 60jia je BejinRa THniHHa. Jorn 
jeAaH nyT oTBopH o^h, iiorjieAa na rjiaBape h na CB()jy poA6HHy, 
na HBAane. To je 6hjio 19 oKTo6pa 1851 roA^ne y agcct caTu 
npcA noAHe." OBaKO npH^a nocjbeAH>e TpeHyTKe BejiBRora OBora 
cp6HBa Jby6o HeHaAOBnh, kojh hhm je HcnpHqao h iteroBO 6opa- 
Bj!beH>e y IlTajiHJH h y BeHy c bcjihkom Jby6aBH, Kao o^eBHAai;, u 
KOJH je HCTOM jby6aBH HcriHTHBao oHCBHAHe OBHJrx TpeHyTaKa. 

VIII. HberoB TecTaMCnaT, kojh ce Hainao koa Tarnka y ^y6poB- 
HHKy OBaKO rjiacH : „Cjiaaa Te6je, noKa8aBraeMy naM CBJer! Kaajia th 
FocnoAH, jep ch Me na 6pHJery jcAHora TBojera CBHJcTa yAOCTOJHo 
HBBecTH H8paKax jcAHora TBojera CBHJeTa AHBHora cyHi;a 6,/iaroBo.iHo 
HanoJHTH. Kaajia th Focuoah, jep ch mc na scMJbH eaA MHJiHOHHMa 
H AynioM H THJejioM yKpacHO. Kojihko mc je oa Mora ^CTHHCTBa 
TBOje HenocTHMCHMo BC^iHHecTBo TonHjio y XHMHe^ — y XHMHe 6oa:e- 
CTBCHe paAOCTH, yAHBjieHHJa h BCJiejbenoTe TBoje, tojihko caM 6jeAHy 
cyA6HHy jbyACKy ca yMcacoM p&cMaTpao h onjiaKHBao, Tbojc je 

CJIOBO CBC H3 HHIUTa CTBOpHJlO, TBOMe je 3aK0Hy CBC UOKOpHO. 

HoBJeK je CMpTaH h Mopa yMpHJeTH. Ja ca B'^Aern^ou CTynaM 
K TBojeMy CBeTHjiHinTy 6oHcecTBeHOM, Kojera caM CBHJeTjiy cjeeKj 
HaspHo joiuTC c Spejera, Kojera cy mojh cmpthh Kopai^H MJepH«iH. 
Ja Ha TBOJ no8HB cMHpeno hacm, hjih doa tbojhm jiohom Aa BJe^HH 
can 6opaBHM, hjih y xopoBe 6ecMpTHe Aa Te BJeneo cjiaBHir. — 
Ako MH ce A^roAH caAa Aa yMpeM, OBaj na^HH nocanje ce6e 



211 

BJbEM: 1-BO. HacjbCAHHKa Mojera ocTaBJbaM ^aHnjia, CTanKOsa 
i, a Mojera CHHOBi;a, kojcmj ocTaejbaM Bji^fljnecruo, KaKO je 
TapHHe y8aKOH>eHo y HpHy Popy. HcTOMe ^aHHjiy cBeKOjiHKo 

ABHMCHMO HMyhe, niTo HMaM y QpHy ropy, ocTasjbaM h npe- 
?'HyjeM MojeMy 6paTy nepy, ^a ^aHHjia y CBaqeMy, rhko cbo- 

CHHa, HacTaBjba, ;^0KJieHa ce ^aHUjio yqHHH cuoco6jih HapoAOM 

IBJbaTH. 2. HOBI^H, KOJH Cy MH y eKOHOM. 6aHKH y 

3p6ypry, oa K0JHJex cy o6jiHrai;HJe y MHHHCTpa HH0CTpaHHJex 
a, ifcnx ocTaBJbaM HapoAy ^pHo^opcKOMe, to jecT: jifi, cy 
)AH>H, a ao6ht oa ifcHx, Aa npHMa Bjia^HKa, kojh 6ho, h sa 
Aof)HT fl,A HM Kyiiyje npaxa a«- opane c*io6oAy, a y rjia^ne 
He, ;^a Kynyje sa hctc hobi^g :khto, h 6es nape h AHnapa a^ 
.HJejiH CHpoTHFfcH i^pHorojjCKoj H CpACKoj, ajiH HHKaAH ;j,a He 
3 pelene hobi^c h3 6aHKe HseaAHTH, ho BJe^Ho y H>y ^a 
Hy, caMo AoCiiTKOM Aa ce noji3yjy. — 3. 3a HOBi^e, kojh cy 
r Beny, 50 KH^ta^a (|)jiopHHa — y 6apoHa Cnee a 50 snjsa^a 
►cn. TnpKe, ao6ht c OBe CT0TMHy XHjbaAa ({)jiopHHax ocTaBj!baM 
iTejbHMa H ABJeMa cecTpaMa, Aa HCTy ao6ht yMCHBajy, aok cy 
^CTBepo MCHBH, a noniTO mh ce npecTaBe h poahtcjbh h cecTpe, 
, nape ocTajy sa napoA upnoropcKH na hcth HaHHH, KaKO h ohh, 

cy y neTep6ypry. 3a hcto mojihm h MHHHCTapcTBo Mojera 
)0BHTejba, KaKO 6hx ce ja npecTaBHo Aa npHMH o6jiHranHJe oa 
3x HOBana y Beqy h Aa npenece hctc HOBUie koa 0HHJex 
itax y neTep6ypry, Aa ne 6h norHHyjiH jaAHOM HapoAy 
)ropcKOMy. — 4. 50 xHjbaAa (J)jiopHHax oa paHyHa oa sKiiTa, 

cy MH y Mojera 6paTa Ilepa, ncKa hx moj 6paT Ilepo pasAaBa 
>Ay (no 3aJMy h y noMoh) h HeKa JH KynH oa napoAa Ha onaj 
i Ha^HH, KaKO caM ja ypeAHO, a no CMpTH Mojera 6paTa Ilepa 

ce cnpeMe y neTep6ypr y 6aHKy, ije cy h npo^H moJh hobi^h, 
leKa ce ao6htkom HCTHJex nocTyua no Ha^iHHy ropepe^enoM 
po^e HOBi^e; ajiH y rjiaBy (rjiasno) hh oa jeAHHJex HOBai;ax 
3x Aa HHKO He cMHJe Tahn ; ho Aa bjc^ho y 6aHKH CToje, Aa 

rOJIHKO TOJIHKO npHCKOHHJIO y Hy«CAH KyKaBHOMe, HO y HCTO 

, H BHTe5KK0My HapoAy i;pnoro])CKoaiy. — 5. 40 xH^aAa (j)jio- 
LX.^ Te oy y rBosACHoj KacH na HeTHH>y, oho HCKa ce sa Hy5KAe 
»AHe Tponie, kuko bhac moj HacjhOAHHK ^annao h moj 6paT 
>. Ko HHiTa HS OBora obah ynHeaTora npcHHa^H, 6ho My upn 
3 npeA JbyAMa h japocTHH ce cyA Bomchj naA HjHmc HSBpmno 
y rpAuy HenpaBAy, Kojy 6u npcA vIhi^cm He6a h scmjbc y^H- 
— Onaj TecTiiMCHaT y opHrHHajiy ocTaB^i>a ce y KOHcyjiaT 
;h y ^y6poBHHKy sa BeviHKy CHrypH0CT h to'ihoct. Ha np^iaH>y 
laja 1850 roA. BjaA^Ka i^pnoropcKH II. II. Iberora." 



i 



k 



212 

TX. Obom CBOJOM nocjbeAH>oM bojbom, nocjbeAH>HJeM sjia^z^apcKii- 
jeM fl^ejiOM, Ilerap II noTEp^HO je cae cBoj pa;i, h npaBai:]( CBora 
paAa. IIpHJe CBcra, kuko je od cmapune ijaaKOfbeuo y II[puoj Fopti, oh 
je ce6H H8a6pao HacjteAHUKa, o KOMe je peKao npeA tojihko cp6a, 
OKO H>era OKynjF>eHHJex y BeHy, da :^e ea Mymn i^ujejia Jeepoua. 
Taj CBOJ H86op OH je 6ho o6jejiOAaHno PviaBapHMa, Ka^ cy aohijih 
Ha IIpnaH,. a^v ra HcnpaTe 6ojiecHa na nyT y PTTajiHJy. To je 6bjlo 
y KykH AHTOHa t^yK0BHha, koa Kora je B^«AHKa 6ho oacho. ') 
KojiHKo je ITeTap II y^HHHo Aofipa U^pnoj Topu oBHJeM H86opoM, 
noKasao je KH>a3 ^annjio, kojh je npociaBHo HpHy ropy na 6oJHOMe 
noji>y, HCTaicao je npBOM iniBeHHnoM Ha'nojBy ocTBa p«n nafta BejiHKe 
cpncKe MHCJiH, H HBBeo je Ha nyT, kojhjcm je no^ cpehHonjiaAajyfeHJeM 
H>eroBHJeM Hac^eAHHKOM CTurjia ao noTnyHor y3KHBaH>a Me^yHa- 
poAHHJex npaBa. ITpnje nero je HacTynHo qac, ^a yTBpAH CBojy 
iiocjbeAH>y BOjby, IleTap II, y HBHJeTy MyraKe Mjia^ocTH, y CHasii i;ih- 
HOBCKor BApaBJba, HHJe ce CTapao, Aa npHyroTOBH ce6H "HacjbeAHHKa, 
8aT0 HBHenaAa ocTau^a na CBoje mjccto ^aHHjia, MjiaA^ha oa 24 
roAHHe, Kojera TeK TaAa niHJbe y PycHJy, Aa ce npnnpeMa 8a BJiaAH- 
^aHCKO AOCTOJaHCTBo. ^o TaAa ra je Ap^ao koa ce6e na I1^eTHH>y, h 
Ty ra BacnHTaBao Kpo8 ocaM roAnna. JeAan oa y'iHTejba 6ho My 
je T&op^e CpAwIi, CBpmeHH 6orocjioB h cpncKH njecHUK, poAOH 
H8 ^ajiMai^HJe. IIoniTo je HanMeHOBao nacjbeAHHica, AOJiaBH 6pHra 
BjiaAHHHHa o HapoAy i^pnoropcKOMe h H^eroBOJ cjiodoAH. Mh ce Mopa- 
Mo AHB^iTH, KOJIHKO je IleTap II ymTeAHo HOBana, Aa H.eroB napoA y .^ 
HyacAH Mo:Ke HaSaBHTH npaxa, Aa 0A()paHH CBOJy ovio6oAy, m y nepoA- 
HHJeM roAHHaMa, Aa nartaBjba ncHTa đt\i nnpe u dunapa ! Ty cy He 
caMO CBH HOBUH, iHTo je Upna Popa Ao6H,;ia oa AycTpHJe sa Mana- 
CTHpe MaJHHe h CTaaeBiihe, h naKflaAe npn pa3rpaHH^iaBaH>y, nero 
je Ty H yniTeAe 3a upne Aane oa iipHManc pycKe npHnoMoha. 
HajnoCviHJe cne Te Honi^e oh CMHJeniTa y jeAHy neTporpaACKy i 
6aHKy H Ty hx iioBJepaBa MHHHCTapcTBy HHOCTpaHHJex AJejia, I 
yiipKOC CBOj xjiaAHohH, KOJa ra je OTyAa sa sKHBOTa 6Hjia. ITeTap | 
n je cxBakao npaBHjiHo y3poKe Te xjiaAHohe, Te ra ona HHJe Morjia 
OA PycHJe oa(5hth, HMajyfeH nocTojaHy. BJepy y BJe^HTe BaKone npn- 
poAe, KOJH cy PyoHJy HMajie hsbccth na nyT na})0AHe riojiBTHKe; 

3) PyKOiine CpAnkeB. — Hokh niicuii mucmc, Aa je luia^HKa naMJepaBao | 
ocTaBHTH Ha cijoje MJecTO CBora ciiHonua IlaB^ia, oa 6paTa Oepa, Kojora je 6ho 
nocjiao y ITeTporpaA na najKo, 3a icor TaTiimncB iiHiue B^iaAnUH If) OKTo6pa 

1840, Aa je napITaBJianpnMiio y nasKecKii Kopnyc. (/X A.) IlaBae jo yMpoy He- j 

TporpaAy Kao HMnepaTopcKn naac 20 Maja 1H42. (^. A.) Mh SHaMO Aa je osa j 

cMpT IIaB.30Ba jaKO oacaaocTHAa BJiaAiiKy, u Aa je Ayro sa h>um TyroBao ; ara | 

ibcroBO BacnMTaibc cbjcao^h, Aa ra B^iaAUKa hhjc cnpaBci>ao aa CBora Hacjbeflr i 

BHica^ HiiTH je OH TaAa, oHaKo MiHaA h 3ApaB o HacM>eAHHKy 6pHry boaho. ' 



i 



213 

a inTO je jom BHtne, 8HajyiiH, Aa HpHa Topa HCMa TaKBora ocjioHua 
Ha HHTaBOMe uTapy seMJiJbCKOMe, aKo ra Ty H3ry6H. 

IleTap TI 6mo je TiporjiaiueH aarocnoAapa 19 oKTo6pi^ 1830, a 
npeMHHyo je 19 oKTo6pa 1851 ; BJiaAao je A^Kjie th^ho 21 roAHHy ; a 
acHBiio 40 roAHHa Maite 12 ^rbr. ^IyAaH je cjiyqa], iuto je hcth a^h 
- npHMHo H ocTaBHO TeiuKo 6peMe BjiaAajia^Ko ; a MOHce ce pehu h y hcto 
Ao6a A^Ha, jep je H3AaxHyo y 10 caTH npHJe noAHa, a 6ho je nporjia- 
meH 8a ročno Aapa npHJe noAHa; y8 Toje ao nocjbeAH>er ^laca BpuiHO 
Ay3KfloeT BJiaAajiaqKy. OnjiaKa^n cy ra CTapH oTai; Tomo h Mar« 
HnaHa, 6paT Ilepo, 6paTy^ieAH: CranKo CTHJenoB, h liop^e, Ma- 
muH H ByKo OA cTpnua CaBa, kojh je 6mo yMpo 1845, hchhobuh: 
MHpKo CTaHKOB, KpcTo MauiaHOB H ^paro, Ilepo h Kpno oa 6p«i- 
TyneAa JoKa, kojh je npeMMHyo 1818. *). HacjheAHHK My /IjaHHjio 
6ho je y PycHJn. 

BjinA^KH je 6ho carpaAHO npK»HL;y iia JeaepcicoM Bpxy, hh 

•3oBheHy, H y H»oj ce6H rpo6, h npH yMHpaH>y npeiiopy^iHo, Aa 

■ ra Ty caxpaHe. Ajih jeeeH>CKa KHiua ne AonycTH Aa My Ty 7Kejhy 

i HcnyHe, npeMAa cy ra neTHp« Aana y H>eroBOM ABopy Ap^Kajin, 

OHeKyjyhH nekejiH BpHJeMe nponyeTWTM. TaKo ra caxpaHe y Mana- 

CTHpcKOJ upicBH, ajiH ne noAT bcm^bom, Hero y oBHAanoj rpo6HHHH. 

H TeK r. 1855 y cenTeM6py 6ho je iipenece« Ha JIoBhen, rAJe 

je CBOMe npaxy BJe^Ho n|)e6HBajiHinTe 6ho naaGpao, h r;ye cp6H 

Mory ejio6oAHO CBoje omh nyHe mh^iohitc yiiHpaTH 0ACBaKyAH, 

AOKJie HM .Tlonhen ne Hiiiqe3ne y Hc^eciioM njiaiieTUHjiy. Ty ra je 

/^oripaTHo Kffcas ^annjio ca KH^ariiH^oM ^apnuKOM, cbh rjiaBapn 

ca MHOiHTBOM CBeuiTeHCTBa H ciijiaH HapoA. Ty u AaHae ue caMo 

I i;pHoropu[H Hero h h8 ocTawiHJex Kpajena cpCn y3jia8e, y8()y^eHn 

HajnjieMeHHTHJeM ocjehaJHMa, h y8Jia8Hhe aoic 6yAe oHor cjiaBHor 

Bpxa, Aa saAOBOJbe CBojy cpnoKy A>'my, na ah ce Mory Me^y 

6pa{i0M XBaJIHTH OBHJCM n,fleMeHnTHJeM XaVHJiyK0M. 

^aHHJia je 6ho BjiaAHKa tck noCviao y PycHJy, Aa ce npH- 
npaBJba, Aa ra saMHJeHH, h flepo Tomob, npecjeAHHic cenara, caAa 
npBa jiH^HOCT Ha ynpaBH seMjbe, 2 H0BeM6pa nHine rarHhy, Aa 
MOJIH i;apa, Aa ^anHjia CTaBH y AyxoBHy aKaAeMHJy neBCKor Mana- 
CTHpa, Aa ce Ty H8o6prWKaBa sa B;iaAHKy, 6yAy^H ra je hokojhh 
BjiaAHKa HasHa^Ho 8a cnora upnjeMHHKa (^. A.); a hcth Aan AOCTa- 
BJba, y BnorpaA h y KoTop, a^ je ifccra napoA npnanao 8a rocno- 
Aapa! (^. A.) Ajih 22 H0BeM6pa 6apoH MaJHAop(|), pycKM hocjIvIhhk 
. y Be^y, nHme npaBHTejbCTByjyheM ceHaTy, no HapcA^H ij^apeBOJ, 

*) Ila cTpauii 2 Tpcoa iicnpaBiiTii, rl^ je CTiijcno iiMao Tpii cima: CTaHKa, 
Joica a MBTpa. Ty je norpcuinc iiCTOBJcrouaii Jouo Tomub ca Jokom CTujenoBHJeMi 



k. 



214 

Aa je i;ap HCKpenoM Mcajioiiifey ^yo rjiac o panoj cMpTH BjtaAHBe 
IleTpa, H jAOCTOBJepHB ce o H>eroBOJ nocjbCAH^oj bojbh, Aa je upH- 
8Hao h>6ho wc^yH^eIbe, cao6pa3Ho oa HCKOHa y Upnoj Popa saBe- 
AeHHJeM iiopeTKOM — jcahhhjgm cpecTBOM, Aa ce y tom Kpajy 
ca^yBa h odeaCjcAH cnoKojcTBo h 6jiaroAeHCTBHJe. y 3aBJeiiiTajy 
CBOM BjiMA^Ka Mspa^aBa OBaKO CBojy BOJby : sa Hac^eAHHiea HMe- 
HyjeM ^aHH^ia CHHa CranKOBa a Mojera CHHOBi^a; H>eMy npcAajeM 
OA CTapHHc y I^pHoj PopH yBaKOH>eHo BaaAaite. — Osa cbcte 
BOjhR BjiaAH^Hna y hcto je Ao6a h BOJba u[apeBa, Koja HMa 6htb 
jeAHOAynjHO npMMjbeHa u ^acTocpAa^HO HcnyH>eHa upnoropcKHJeM 
ceHaTOM H HapoAOM. IBeroBo BejiH^aHCTBO npH3HajyfeH ^aHHJia | 
jeAHHHJeM npHJeMUHKOM yconmer rocnoAapa h sjiaAUKe, h y3Htf.^ykH 
ra iioA CBOje iiOKpoBHTejbCTBo, Hape^yje ceHaTy, Aa ^anaa Heno- \ 
cpeAHo 6yAe iiporjiainen sa BpxoBHor BjiaAaoi^a l^pee Pope. i 
06aBJemTeH o toj bojlh r(apeBoj ^aHHji ce Bpaha y iiOBJepeHy mj . 
seM,;hy, Aa ra 6(*8 OAJiaraH>a bhac cenaT h HapoA, h Ah My ce I 
o6Be7Ky BJepH()miiy ; a sa THJeM he y PycHJy Ha iiocBefeeH>e. (^. A.) ( 
Oflaj eneprH^HM Kopnic i^apa Hhkojic y^HHHo je, Aa nocJbBAHia š 
BOJha B^^iaAH^HHa 6yAe nsBpmeHa, uito je ysAlMKajio MHp b saKO- j 
HHTH nopeAaK y se^MjtH, nocjiHJe cMpTii IleTpa Il-ra. 

Ha KaKBoj je bhchhh nojiHTH^Kora sea^aja IleTap II ocTaĐHO 
I^pHy ropy HajpjenuTUJe roBopn to, niTO ce OMep-naraa, nomTO 
je noKopno BocHy h Xepi;croBHHy, CTao cnpaBjbaTH na paTOsafibe 
npoTKBy I^])He Pope, paTOBaite Koje OAMa h OTiio^Hibe. 

Mh cmo iisjio^h^h ;ije^ioBaH>e B;iaAHqHHo Kao BjiaAaoqa, 
H>eroBe BOjiHKe TCMcihe, y jeAuoM hctom sasAa iiocTojaHOM upaBi^j*,. 
H Ty je AOBOifl>Ho osHaHcua cjaJHa HCTopajcKa cjiuko, usBaHpcAHort 
My»ca, KoJH y ()op6u c upanjcM npHjiiiKaMa, y KOJHJeMa je acHBHO H 
paAHO, noA*^HJe3Ke Tnje.ioM, ajiH HaM ocTaB^a Ayx, kojh feepyKOBOAHTH 
cpncKH HapoA, aok »e ocTBapii HA^ajie CBor BCJiHKor njecHHsa. " i 

X. CaMO hcMo join noKyiinTH Kojy KapaKTepHCTH^Ky i^pTHi^i | 
KOJe he HaM AonyHHTH iiojaM o jih^ihocth IleTpa Il-ra. I 

Pyc KoBajicBCKH, kojh je iipoBco hckojihko MJecei^a na I^eTHay^ 
ca BjiaAHKOM, nnaie: „BjiaAH^HHa jim^hoct, Ma y kojcm ce Apyin:TBy 
HajiasHjia, CByAa 6h ce oA^iMKOBa^ia, 0ByAa 6h Tpara sa C06011 
ocTaBHjia; a y Upnoj Pop« ona ce oruTpo HCTHi;ajia Me^y npo- 
CTHJCM ^pHo^opnHMa. IIpejiHJenora jiHna, pacTa Bpjio BHCOKor h 
Me^y npHoropu[HMa, HspasoM yMHiijeM, o^iMMa bhuic saMHĐoubeHBJeM 
HerojiH ^HBHJeM, HMao je na'iHHe HSBaHpeAHo npnjaTHe, 668 enera 
HenpnpoAHora, oniTpora, yi\ioBii rora y cao6pahajy. Bjiay2^HRa je 
npHB^oa^ZHO K ce6H OAAia c npBora uosHUHCTBa; a RO ra je H8 



hl 

(3jiH»ce nodHaeko, HHje Morao M ce tte npMBesKe k H>eMy ca cbom 
AyiiiOM. CBeTonoHHBinH 6ho My je oap^aho nacTaBHHKa ^lOBJCKa 
y^eHa, (|)Hjioco4>a MHjiyTHHOBHfea, aji' ce HayKa ne ^aje jiaKO cjio- 
6oAHHJeM HaTypaMa, HayHeHHJeMa y UpRoj Poj)«, na cjio6oahom 
Ba8Ayxy, npw 3BeKy opy»cja, npn rpMJbaiBH xHTai;a, iipu qy;^eciiH- 
jcM n/ABHBHMa; (f)H8HKa ce pasBHJa na paqyH AynieBHHJex cmia. 
BjiaAHKa ce poAHo njecHUKOM ; uoanaBaube CBora po^aora jesuKa h 
HapoAHHJex npeAaH>a TipHyroTOBHjio My je panaje cpeACTBa sa KtbH- 
HCCBHO saHHMaifee. OcTajio 8Haii>e ao6ho je, nouiTO je nocTao BJia- 
AaoueM, KHAa je 6ho o6peMCHbeH nocjioBHMa AH>y, a tck je Hohy 
rpaCno BpMJcMe a» y^H. BjiaA^Ka je 6ho je^an oa Hajo6pa30Ba- 
HHJex jbyA^ Haraera Ao6a. Ochm CBor poAHor jesHica, oh je'jiHJeno 
roBopHo H nncao 4^paHH} ckh h pycKH, roijopiio je HTajiHJaHCKM h 
noiuToroA H>eMaiKH. Oh je Mnoro HWTao, oco6hto je H8y^aBao 
ncTopHJy. JKejietiH ah yBeAe peA h ApyinTBenocT y CB0Jy 3eM^Tjy, 
OH je AyacaH 6ho Aa ce CTapa h o HjCBhhom o6pa30BaH^y, — oh 
KoJH ce TOjiHrco TpyAM0 Ha concTBeuoM o6pa8onaH>y !" — KoBa- 
jiescKH je or.er AOJiaBHO y HpHy Fopy roAHHy iiocjiHJe CMpTH 
KjiaAH^HHe, H nHoie: ^FoBope, Aa ce bjiaavikr nocjbeAH3MJex roAHHa 
(Jho HBMHJCHHO Ha pp^c, roBopc Aa je nocTao tbpahuom — h 
iHTO jora He roBope, ho Tpe6a SHaTH, ico roBopn? Ja caM AajieKo 
OA 6e8yejiOBHor XBawictt.a iioicoJHHKa; Aocra je iipoiiijio speMCHa Aa 
6hx ce Aao BanHJeTH CTpacTUMa; ja HHJecaM Bni;ao BjiaAHKy iiocjbca- 
. i{>HJex roAHHa, ajiH oaM npHJe A^f>po anao h Mory oBAJe iiohobiith, 
^mTO caM Bek ncKaAa roBopHO, Aaje BJiaAHKa ^iccto A'iwao h nocjbOAH>y 
|rS:teoinyji>y CHpoMaxy : sap je Moryhe Aa ce »iOBJeqnja iipnpoAa to-ihko 
i^ BSMBJeHH H npeo6paTH, joiii y MjiaAMJcM roAUuaMa, y — TBpAHny !" 

BfHrjiecKH iiyTHHrc Bhjbkhhcou iihuic: „[teroBH nauHKH oia- 
paBajy, H>eroB je pasroBop saHHMjhMB u iipnjaran. ILeroue iipH- 

JljeA6e HCTOpHJCKC, UOJIHTU^IKe li O AI)yPMJeM lT|)eA>ICTMMa, o kojmjcm 

OH paAO pa8MHm.;ta, noKa8yjy y H>eMy bcmmko snaibe h HBBpcHO 
naifhe&e.^ Hcth Bhjbkhhcoh Ka^Kc, Aa je BjiaAHKa oa«?i"^iho ra^ao 
H8 nymKe, TaKO Aa 6h noroA^o jiHMyH, 6aqcH y Ba3Ayx, m Aa je 
h »HBHo Kao npaBH i;pHoropau[, iia nacTaBjta: „Tberona cnojbaui- 
HOCT AOCTa My na KopacT cjfyacH, h iLeroBa BejiHHaHCTBCHa nojasa 
HMR yjiHJeBaTH iioiJiT()BaH>e y iipocTH m paTo6opnn iiapoA- Oh je 
pasHHJeH cacBHJeM capaBMJepno H.eroBOMe])acTy. Hua iioBejiHKy 6paAy, 

a Ayra TaMHa KOca ciiymTa My ce hmb 8aTHJi*aK; ua iMaBH npBCHH 

4^c. 06pBe Ayre, a y i^pTaMa aai^a H3pa8 KpoTaic n iipiiBJia^aH. 

; H>eroBa je ofJmna Homn^a Kao ofimnor upnoropna, a.i' cKynoi;H- 

i jcHHJa, H orphe (v npBCHHJeM himre^) ^eM. l\i he noMuiie L\piiorop- 



216 j 

ose ujiase, Cajejie AOKOJbeHHi^e, upne i^peBJbe, a ABHJe Ty^ npH* 
6aBRe — i^pHy MapaMy oko rpjia h upne pjKaBHi^e." 

Pyc JIonOB, KOJH je hocjctho I^pHy ropy 1842, nyTOBao je 
c BJiHAHKOM Ba napa6poAy H3 ^y6poBHHKa ao KoTopa, na je y | 
CBOJoj K&flSB BiićnjbeTKUO. : „Cbh cy nyTHHi;H 6hjih na KpoBy, ajiH j 
HHJecy ce MHna^H, hh »caropHjiH Kao npnje. ToMe je 6ho y8poK j 
npHcy45TBO itpHoropcKor BjiaAHKe. Oh je cje^Ho saMBuijbeH, 0Kpy- ! 
acen orapjeuiHHaMa, kojh cy xjiaAHOKpBHo nyinHjiH us ^H6yKa, ne I 
o6pafeajy]hH hh Maao naMCH>e Ha canyTHHKe. AycTpHJi;H cy Tpa- j 
TKVijiii HaHHHa, KaKo 6h roBopHjm ca BjiaAHKOM, a TpH apdanaca ! 
CTajajiH cy MHpno aaje^^Ho, HacjiOH>eHH na pemeTKy, h rjie^ajiH cy | 
BjiaAHKy. Obo cy 6hjih Haj6p6jbaBHJH oa HaniHJex canyTHHKa; ohh i 
cy poAOM H8 CKaApa, h BpahajiH cy ce hb TpnjecTa, KyAa cy nyTo- | 
sajiH TproBa^KHJeM nocjioBHMa. Ajih cy ca^a yMyKjiH. Je^an o;^ \ 
H>nx, BH^etiH, KaKo ce BjiaAHKa jby6a8H0 ca mhom nonama, npH- | 
CTynH MH H pe^e: saMOJiH rocno^apa, ^a HaM AonycTH, jsfl, uj j 
pyKy nojby6HMo. — A bh ctc jiaTHHH, o^roBopHK My ja, a oh je ' 
npaBOCjiaBHH euHCKon. — Mh cmo cycjeAH h nomTyjeMO ra, — 1 
OAroBopH apCanac. — Ajih ctc My bh HeiipnjaTejbH. — IIamT0?0H i 
je jyHaK h Ao6ap ^iobjck. — Ja caM hoahho Bjia^Hi^H Mo,;i6y, h 
OH HM je acejby HcnyHH0." 

CjiaĐHH HTRjiHJaHCKH KibH^cBHHK <l>paHiiecKo Kapapa B8 ^ajiMa- 
i;HJe nnme : „Ja ra HHJecaM Morao HHKaA cxBaTHTH hs Ki&Hra h HSBJe- . 
niTaja ApyrHJex, ^jiu ap^khm Aa caM ra cxBaTHO h nojaM ao6ho o \ 
H>eMy, pa8roBapajyhH ce hckojihko nyTa c H>HMe. Oh ca^a op^'f! 
na^a HCTopnJH, h hc 6yAyfeH BHme B^ia^ajiai; nero npax, mhjio unm 
je 8a6HJbeacHTH oho, hito mh je hhhhjio a* i"^ cxBa'iH\f. Foa- 1846 
cacTao «aM ce c h>hm y CujheTy h ca iHKoi^eBOM A. IlaTOHOH, 
KoJH je y ocycTBy BjiaAHHHHOM BHAHo IJipHy ropy, Te Kam&e r. 
1848 y JLoHAonj HSAao oho HnaMCHHTo HayHHO cBOJe uyT0BaH.e no^ 3 
HacjiOBOM Higlilands and Islaiuis of tlie Adriatic. y CKopo nponijioM 
jyjiy HamjiH cmo ce y XHTHHHry koa ineH6pyHa. Oh ce 6ho npc- 1 
o6pa8H0. y 0KBHpy ^pHe Ayre Koce h upne 6paAe, na CMprnanoM j 
jiHny, 6jbeAHJio jora BHuie naAame y o^h; ohh My 6HJaxy MyTHei 
H yTanieHe, iviac npoMyKao, TpyAno AHcaH>e ; KaA je cjcaho, 6ho ' 
je caM ce6H TCMcaK. CaMHOM jc 6ho bhtcb Hajre6ayp, ' ApyrH nyT- | 
HHK H jby6aBHH onHcajiai^ ^a.iMamije h L^pne Tope, kojh je 6ho . 
nocjcTHO BaaAHKy *i>eTH r. 1850. H.iaAHKa je roBopno o CBOue ' 
8ApaBJby, Koje HHJe ApJKao a^ je y onacnocTH. Ho 0Ky, no H8rjieAy7 
no pnje^H BH^acMo 6ojiecHHKa cpyuieHa; a^H, KaA je no^eo roBO- 
pHTH o Hanyjr>y, r;ye je npoBco iiocjbeAH>y 8HMy, a^ ce onopaBH, 

H OnHCHSaTH qapHy My OKOJIHUy. JbeKOBHTH H MHpHCHH BaSAJZi 



217 

jiHJeno DjiaBo nedo, rjiac My ja^e 3ByHame, JiHne My ce pyMe- 
H>aine, Ayina HCcaejiaA-^HBa Harjie^aine flfi ce ocjio6o^aBa o;^ Besa 
ca 6ojiecHHJeM thjcjiom. Ta^a caM ra noanao Kao njecHHKa . . . Majio 
;^aHa npHJe 6hjio je Hsanijio hb niTaMne y JLajuu^urj Hajre6ay- 
poBo AJejio : Die Slidslaven, y kom je onacao ifcero'BO nyTOBaH>e no 
^ajiManHJH H I^pHoj r(»pH, Bhjio je Hapasno ^a je BJiaAHKa o tom 
^ejiy noBeo pnjen. Pe^e Aa ra jom HHJe npHMHo, aji' ^a ra jaKO 
»cejiH ^HTaTM, jep, 8aKjby^yjyhH no jby6aBH, iiito je nHca^ noKa- 
SHsao OBHJeM seMJbaMa, h no Ha^HHy, kojhjcm oh roBopame ah je 
Hanucana KH>Hra, Morjio ce Bazaru, ^a cy nonpaBjbene KpHBnqe 
TOJiHKiijex H>eMaqKHJex nyTHHKa, kojh cy nHcajiH ko^mko o ^ajiMa- 

I^HJH, TOJIHKO O HpHOJ FopH, BeJIHKOM JiaKOMHCJieHOCTH. IlHTaO Me, 

jecaM jiH HHTao AJejia BHjbKancoHa h ElaTOHa, h KaA caM My o^ro- 
Bopao, Aa jecaM, h Kasao ko^ihko Ayryjy, no moivi cy^eH>y, ^ajina- 
THHi^H H I^pHoropi;H HayHHHJeM H Ay6oKHJeM CTyAHJaMa HHrjiecKOr 
apxeojiora, ii cjaJHOM h KopncHOM cxBahan^y CKonccKor ny6jiHHH- 
CTe, 0KpeHy ce Hajre6aypy : bhahtc, cTBap je Bek noseara, ajin 
8acjiyMcyje naMCKbe. ITHr.ie3H, mro koa nac AO-^aae, nocMaTpajy 
H npoy^aBajy noMH>HBo CBaKy cTBap, m cbc y3UMjhy y odsnp, 
H aKO HX KO ne npeBapa, Ta^ao onHcyjy. <i>paHL;y3H jictom bhac, 
H nonaJBHrae bhao jacHO, a hccto h npcBHAC, ajiH mhofo nocTH- 
8Hpajy. BekHHa H>eMa^a, Hanj)OTHB, saAOBOjbHH cy KaA Mory cacTa- 
BHTH KH>nry, KaKBy 6njio, Ma u ijpeiiHcaHy H3 Apyrc; h KaKO 
Tpe6a BjiaAHi^H h o iteroBoj seMjhn pehn uitofoa, niTo Apyrn 
HHJe peKao, y8HMjby aa totob aoBai^ CBaKy 6acHy h cBaKy Ayxo- 
BHTy H8MHmjbOTHHy. — Hajre6ayp ynMTa ra o iteroBoj hoboJ 
nocMH. — IIlTaMiia ce — oAroBopH, u npoMHJeuM paaroBop, ue AajyfeH 
TOMe HHKaKBe BaacHocTH. — ynHTao caM ra, AaJiHJecKOBana MCAajba, 
KOJy je OH 6ho aaMHCjiiio, y kojihko cy jimctobh roBopHJiH, y cnoMCH 
cjiaBHor KocoBCKor Aaea. OAroBopH, mh Aa HHJe, ajiH Aa HMa co6om 
Hai;pT OA jcAHora oa Haj6ojbnjex yMJeTHHKa HanyjbCKHJex. HyjyhH, 
Aa ja H cyBHnie nparoBapaM CTapaucKoj iiMpiijicKOJ a36yi^H, npe- 
CHJcie Me: jeaHK TpeCa Aa je BCBan c BJepoM. — IIoc^eAtbH n^T 
caM ra bhaho 23 jy.;ia, oa KaA no^e y TpHJecT na MopcKo KynaH>e : 
6hj[h cmo Ayr'o BajeAHO. FoBopHo mh je o HCTopaJH I^pne l^'ope, h 
KaKO OH MHffljbarae, Aa je Haj6ojbe H>eu MaTepnjaji KynHTH. ^a 6h 
Tpe6ajio HajnpHJe o6uhH cejio no cejio, 6HJbe^efen MJecra hcto- 
pHJCKa, H FjiaBHa doJHUiTa, noKynHTH pa3acyTa iipeAaH.a h napoAne 
njecMC, npenHcaTH cne niTO ce HajiaBH no rjiaBHHJeM KctHVKHHnaMa 
jeBponcKHJCM, oco6hto y MjieTUHMa, y PMMy, y neTporpaAy h no 
apxBBHMa y ^ajiMai^HJn ; h najnocjiMJe npe6paTH AJ^Jia HCTopHJCKa 
neTpoBHka, BHJajia ajč CoMJepa, MajiaKOBaha, CTe(|)aHOBHfea. — 



218 

H BujbKFiHCOHa, — HacTaBHX ja. — A oh oflM^ ' Aa? swih hc CTHrjiHi^a, 

— Ha Ayror h pasHOBpcHor pasroBopa, ona3HX A^njbeB^e ejia^H- 
^iHHo npcMa AapoBHTocTH jiopAa IlajiMepcTOHa, KapaKTepy ToHasea, 
o6pa30BaHOCTH 6apoHa MaJHAop<|)a, eneprHJH rpo<|)a Ora^HOHa, 
OAjuiehJheihe npeMa Hanyji>y h MjicTi^HMa, h Hero;i,OBaH>e, ne yBpeA- 
jfcHBO H He npocTa^KO, npoTHB HenpaBHi;a HanHcaHHJex o H>eMy h 
o BberoBHJeM . . . OaJgahom narjiacH : BJepa b jyHainTBo ABHJe cy 
MCHBOTHe CTHXMJe 8a Moj Hapo^. JyHainTBo Mory ca^yBaTH y ocBe- 
THMa iipoTHB TypaKa, h Ty mh je noTpe6nTo cjiyacnTH ce 6h6jihj- 
CKOM pnje^H : kojom MJepoM Mjeptime, uctoom ^e eaM ce Mjepumu^ — 
ajiH niTO Me OMca,ioinfeyje, to je, uito xjiaAHH pejiHrnosHo ocjefeaHbe." 
Obo HaM je Kapapa 8a6HJi>e3KHO y HeKpojiory, kojh je OBaKo sano^eo : 
„IleTap IleTpoBHfe II, Bjia^ajian, iipBocBeinTeHHK, BojcKOBo5^a, h 
dapA I^pne Pope BHine ne »cbbb. fl^eroBa je jiapa cjiOMJbeHa; 
H>eroBa ca6jba ocTaje jom H3ByqeHa" . . . 

MeAaKOBHk nHrae : „^ok je y i;pKBH, Ap^Kame ce aoctojho, 
CMHpeno H npHMJepHo: BerjieAame hh KyA na CTpaHy, ao jeAHHO 
Ha BoacHJH acpTBeHHK. HpKBeno njeHHJe 6jeme My mhjio, a joni 
BHine OHAa, kba ko HMa jacHHJH rjiac. He HHTame y i;pKBH hh 
Bjepyjy hh One natu, a Menn 6h ^ecTO Aa.Bao snaK Aa uojhm. Cbh 
HaiHH Ao6pH cp6w 6jexy jby6HTejbH naoier i^pKBeHor njenHJa. Hs 
i^pKBe H8jia»caine BjiaABKa sece^^ia h saAOBOJbHa jiHi;a, čjeme y 
CBeMy 6jiaHCH, AoeTyr]HHJH h niTCApnjn — qHCTo Kano Aa je narpa- 
^eH HeKOM HeBnA*i>HBOM 6jiaroAaTH TBopi^a He6ecKor. — Mujiaso^ 
BHh 6jeiiie 18 roAHHa y3 BjiaAHKy h Morame ra Haj6oji>e onacaTe; fl 
ajiH OH 6jeme ycTpyn^HB, na ce ne CMHJarae y to ynyinTaTH. H 
^lecTo ce cjehame MnjiaKOBHh CBora roenoAapa, Ao6por BjiaAHse, | 
y8AHc:ime h jiHJanie cy8e sa h^hm, Ha8HBajykH ra: Cpuaca duKO^ ' 

— JeAHOM AOuiaBinH BjiaAMKa c Mopa na Il^eTHibe, h tck niTO je 
yjbera' y Kyfcy — iiocBa^anie ce AoibeKpaji^H m 6aJMi;e; a BjtaAHKa 
oAMa HCTpHH ca 3acyicannjeM pyKaHHMa, ua uoTpqH ona CH«ia 
jfcyACKa y cas Max na Kp^Me (y TpKy cnaAC My Kana c r.xaBe 8H 
Kojy ce OH He ocBpTanie) na yjiehe KaHO opa' Me^y nHjrHiie, Te 
none pasBa^aTH 3aRa^euy m onaKy roMHjiy .;byAH, h pa86aqa hi] 
na CBe cTprine, na he ohah onaKo yMopaH pehn ; uito CTe ce noMa- 
MH,;iH, CBO MH uc AHTc HH Aa Ho^HHeM, p^a Bc 6Hjia ! Ha OBor ce i 
BHAH, KaKO je BjiaAHica mclmho, a^ ce ne npojiHJeaa 6paTCKa KpB 1 
H>eroHujex upnoropana. Oh ycKaqe Mei;y ro^ie ouiTpe HO^cene, ^e j 
Me^y pacna^T^euMJcMa Morauie jiaKo Aa h oh iiorHHe. — Majio ce ^ 
Ha.iaH^-arae i^pHoropai^a, kojh ćojbe ra^ame oa H>era. Bjei]miBy j 
CTpHjeJi>aH>a noKasHBauie oh h na nai)a6poAy : 6ai;H My ce Hapan^A j 
KoaHKO ce MOMvC HHine y bhchhv, a on oiiajiH h3 uiTyi^a h spaoii 

1 



219 

noroAH HapaHqy. Cbh nyTHHHH, ihto cy na napa6poAy» pa^o 
rjieAaxy na BjiaAHKy, Ha rocno^apa i^pnoropcKor, h ceaKH acejiH- 
jame, ^a niTO nporoBope ca BJiaAHKOM — oh oneT ne OA^HJame 
HHKora, Bek ce ca CBaKHJeM paAO paaroBapaine, ajiH My je naJMH- 
jiHJe 6vijio paaroBapaTH ce ca jbyAMa oa sHaita h HayKe. Ha napa- 
6poAy 6jeine Me^y ocTajiajeMa h CBciuTeHHKa u 6orocjiOBa jiaTHH- 
CKe BJepe, kojh npHCTyiiaxy k H>eMy h pa8roBapaxy ce c H>HMe o 
CBeMy ; a Ka^ 6h xMy obh npHMJeTHJin, Aa cy h ohm cjiaBeHH h Aa 
AHiny sa cjiaBCHCTKo h aKO cy jhithhckc BJepe ; a BjiaAHKa xHTpo 
Ha TO OAroBopH : cbh cmo mu 6paha — ii — 6pam je Miio Ma oh 
icoje ejepe 6uo. BjiaAHKa cbojhjgm BjiaAaH>eM, KpeTaH^eM h cbojmjcm 
roBopoM 6jenie y CTaH>y Aa o^iapa •i>yA^? na Aa hx dobcac sa 
C060M KyA ru^ xoke. — ByK Kapa^nh AOJia^aine hccto koa B^ia- 
AHKe (y Beqy) ; a y to AoCa 6jeme ByK cnpeMHo Aa iie^aTa CBOJ 
npcBOA HoBora 3aBJeTa, na TpaJKaiue oa BjiaAHice, Aa My AaAe 
6jiarocjiOB apxHJepejcKH ; a BjiaABKa ne 3i«ejiehH Aa npHMa Ha ce6e 
OHO o 'ieMy HHJe Haj6o^e o6aBJeinTeH, na he My OAroBopHTH: 
HHJe TO, ByHe, sa Mene, hhth cy to mojh oocjim, nero cto y 
yHrapHJH AOCTa Hay^ieHHJex cpncicnjex njiaAMKa, kojh cy yqHjiH h 
no3Hajy cna i^pKBena upaBHJia h icanoue, na ce th oGpaTU k »»HMaKano 
TH npaBHJcMa apxHJepeJHMa, Aa th AaAy 6jiarocjioB; a Aa HuiTcin oa 
Mene 6jiarocjioB sa ocjio6o^en>e 6pahe cp6a hciioa HecH0CHHJex jap- 
* MOBa, H sa ua6aBKy opy:KJa h H^eiba y paT, y tomc caM th ja npaBH 
f . BJiaAHKa, na 6h th Aa' CjiarocjiOBa kojihko oheui; mjih th, ByHe, hhjcch 
- sa to, kojihko hh ja sa oho npBo. — Oh ycTajaHie pano, na KaKo 
ycTaHe upHrpHe cboj i^pseHH hypaK, uiehe ce no 6HjfaapAH, na 6h 
CTRBUiH koa nposopa nyT HCTOKa njenao i^puoropcKC jyHa^Ke 
njecMe THXHJeM rjiacoM, a HajpaAHJe njcBaiue HnKr^a oa PoBHHa. 
KaA noHHJe KaBy c mjiiijckom, oHAa My AOHeoy CHMCHJy, na 6h 
nymHo, cjeAekn na CBojoj rnosAcnoj ctojihi^h, Kojy My je nanpaBHo 
i^eTH&CKiH K0Baq i^HraHHH eTIaso — h osa cjiy2Kaine BjiaAHi^n sa 
upecTOJi. IIoKpaj one CTOJiHi^e CTajame MajiH cro^i, na kojcm 6jeme 
^ apTHJe, nepo, ojiOBKa, MacTHJio h no Koja icfbnra h uoBHue. lio 
c HCKe nyTe nrpao 6h na 6H^apy. Ako jih AO^y itpHoropqH na 
AftBHJy HjiH ua pasroBop — oh ocTasH ^HTaH^e hjih nHca&e, na 

cjiyma; aKo jih My 6yA0 mTo HenoBO./bHo, OHAa ycTaHe h uieTa. 

y noAHe sajiojKH no Jcaho jcvio, ajiH nonaJBHuie CTojehn, h to je 

6Hjia saKycKa. IIonHo 6h caMo no jeAHy Haran i^y paKHJe. 06jeA0- 

Bauie y 5 caTu y ae^ep; jejia cy oohhho npocTa, cjiaTKHnie 

HBoharae HHKaKBe; nnjarae Bpjio MaJio, no narae Biiua ca boaom. 

Oh Cjcme yMJepeH h y jejiy h y uiihy. lIoc*inje o6jeAa lueTaine 



220 

no noJby h nyraarae jhjTe nnrape o^ jbemancicor fl.jusMB.. ^) Bpa- 
THBraH ce H8 nieTH>e Hljaine y kjskhhj, }>e uMa^e Aocra on&a h 
Ty 6h cje^HO, a h rjiasapn nocjeAajy oko orita. Cbh i^pnoropitH 
pa^o cjeAe oko orH>a, na thko h njia^HKa, ajiH h o^e ne npoBO^ame 
BJiaAHKa BpHJeMC y8ajiy;iy, Bek HMaine nas^a ho je^Hor o^ nHCMe- 
Hiajex ^yAH, kojh My qHTame pycKe KifcHre, a no KaA h KaA h 
MTajiHJaHCKe — a to cjiyinanie ojia^HKa na^cjbHBo, na kh^ npn- 
MHJeTH niToro^ Ba3KHora, pehn he: saćujbeoKU mo, GBaKy BC^e 
jeAaH o;i; MOMaKa Tapnjanie My Hore ao KOJbena ca JbjroM paKnjoM. 
FjiaBapHMa je tcuiko, iuto ce HHTa; ajin js^^k Tpaje to ^aTaH»e, 
He cMHJe HHJe^an HHuiTa roBOi)HTH, na je^sa HeKajy KaA fee BJia- 
AHKa peiiH : AOCTa je — sadH^beacH, ^a snam, ^e cmo ocTajm. 
IIocjiHJe OBora ^uTaita, A^rne ce BJiaAHKa h HAe y 6HJbapAy, a 
8a H>HM CBH rjiaBapH. y 6HJbapAH 6jenie jcAan jiHJen 6HJbap, Tpn 
Kjiyne h Tp« ctojihi^c h A^a CTOJia, oa Koje na jcahom o6jeAOBaine 
BjiaAHKa, a ApyrH, na kojcm nncame — h Ha obom y Be'ie ynajie 
ce no ABHJe jiojane CBHJefee h to caMO aok BjiaAHKa ^HTa hjih name, 
a KaA npecTane — norace hx — a 6HJbapAy 0CBJeTJi>HBaxy ABBJe 
jiaMne. OA^a aok je e^aAUKa npnjema' ns KyMCHHe y 6HJbapAy 
noHHH>y AOJiasHTH na nocjcAUK ohh i^pnoropuiH, kojh cy Ma kojhh 
nocjiOM AonijiH na HeTHifce. KaKo kojh yjia3H, npHCTyna rojioraaB 
H ^eJIHBa BaaAHKy y pyKy, na ra nHTajy: a ah khko ch, rocno- 
Aapy ? — BjiaAHKa hm OAroBapa : ciaBa Bory, Ao6po caM, a ajbl 
KaKo BH je Ha aom? EaKO cy bh ycjeBH? KaKo bh je CTOKa? JecTejiiA| 
MHpHH OA TypaKa ? AJTe TaMo na cjeAHTe. — Ohh ce H8MaBHy , CTaiiel 
KanHi^e sa rjiaBy, na cjeAajy na KJiyne, a KaA HCMa Aocra MJecTa, ' 
CKpcTC Bore, na cjeAajy na noA. Cbh cjcAe h cbh cy noA kroh- 
HaMa, caMo iuto ne])jaHHHM CToje h rojiorjiaBH cy, a nepjaHm^ cy 
CBC 6HpaHH MOMi^H H oA npBHJex i;pHoropcKHJex Kyha. Obh ce 
pa8roBapajy o CBaMeMy oa BjiaAMKOM, a BjiaAHKa he HajnocjiHJe 
ynHTaTH : HMajiH kojh Mei;y imMa ah noJH? — CsaKH ce Čtrah 
Aa noJH npeA BJiaA»KOM, Cojehn ce, ah uefee 8HaTH Haj6oJbe^ aJiH 
ra OBH Apyr'H OKyne: a neMoj, Ho^ie, Aa Te mojihmo, Bek noj, 
xokein. — BjiaAHKa HMauie h rycjie, na y8 one njeBa^n h nj6Bajy«l 
Ty ce njeBajy caMO jyuanKe njccMo ; a KaA HcnjeBa, OHAa ce 
roBapajy, KaKO je kojw yqHUHo jyHamTBo: xu{ijie Ao6pe jyHaE:e, a 
KyAe one, kojh ce Hnjecy Ap^Kajin jyHHnKH. Ona h ona 8a6aBa 
Tpajaiue CBaKy bcmc ao nonokn, a h ao jeAnor caTa nocjiHJe no 
HoliH. y OBoj 6njbapAH f>jeme jcaho orjicAajio Ha 8HAy, a orojio 
H>era one HSJioMjbene nyuiKe na CajiKOBHHH, hckojihro Mas»HJex 

*) BjiaAHKii je 6ho Ao6i\h\\o »lOBJcKa ca cTpane, BJemTa A^caBBJa i^iirape; 
HO oBaj HH/iycTpi!JcKii noKj'iuaj HHJe ycniio. 



221 

cjiHKa H BejiHKa cjiHKa lleTpa BejiHKora, i^apa pycKor, — H na 
caMO o^ejio Majio Tpomame sjia^iiKa. HMame Asa KOH>a, jia6yAa h 
raspana, Koje hccto jaraame, na y tom jaraeH>y ^eparae ce o^ejio, 
KOJe A^Barae ah ce oKpnu, na 6h ra oneT hocho. y npasHHHne 
AHeBH H^aine y npKBy, ajiH ne CBaKH nyT. Bo^cHfeHH npasHHK 
Apacarae hcto Kano h csaKH i^pnoropai;: najiarame ce 6aAH>aK, 
nenHJaxy ce nenHsa, hs H>eroBe Kyke MeTame ce hs jcahc Bejse 
nyniKe. Ha onaKaB npasHHK n^ame y i^pKBy, a no CBpraeTKy 
jiHTyp^HJe npHCTynaxy cbh, ^a ce MHp-6oace, i;e,nyjyhH BjiaAHKy 
y pyKy, a oh CBaicor y nejio. Ha npKBc H^iixy cbh k BjiaAHi^H, 
KOJH 6h CBaKojer yrocTHo neHeHHE[OM h ApyrHJeM MpcoM, Kano th 

H BHHOM H paJ^HJOM. CbH OBH H OBaKBH p6HHaJH 6jexy BJiaAHI^H 

MHjiH. IIocTynaK, ao^ick, h yromkeff>e BJiaAH^HHO onoMHH>e na one 

npacTape cpncKe oCn^aje, na onaj AOMafen mchbot, kojh je nyH 

jby6aBH H HCKpeHocTH. H AHBHo je H MHjio je, H HcnyH>a cBaKo 

jbyACKO cpi^e MHJiHHaMa, KaA bhah sjia^aoi^a, Bo^y h apxHnacTHpa, 

KaKo ce onxoAH ca cbojhjcm napoAOM, Kano poAHTCJb ca cbojom 

Hajpo^eHHJOM ^eE[OM. — OBaj BjiaAHKa ycTaHOBH y npBc cpe6peHy 

MeAaJby ca naAnncoM ca jcahc CTpane; Bjepa, c^ođoda — 3a xpa&pocmy 

a ca Apyre ARorjiasH Cnjcji« opa'. 3aTHJeM ycTaHOBH 8JiaTHy mc- 

AaJby (1847 r.) ca H«AnHCOM : Bjepa, c^ođoda — sa Tpađpocm^ a ca 

^ *RPy^® jiHK : Mujiom Ođujiui^^ IJemMfbe,^ — MeAaKOBHfe jora 6HJbesKif , 

i KaA je 6ho c BJiaAKicoM y BeHy r. 1847, Aa je OAMa npoMHJenHO 

;f CTHH, KaA je neniTo onasHo na ra3AapHny, jeAHy MjiaAy 6apoHHi^y ; 

na KftA cy hs Be^a nomjin y Mjictkc, rAJe ra je ^ecTO noxoAHO 

. cjiaBHH ToMaseo, a^ hhjc nero jcahom 6ho y no3opHmTy, CMaTpa- 

jyfeH, Aa My hm to ne npHCTOju; a na noBpaTKy, na napa6poAy, 

6yAyfeH ycKpniEbH nocT, CTporo ce nocTa Ap^Kao. 

Obhjcm i^pTHi^aMa h yTHCHHMa nHcana, kojh cy onhojiH ca 
!BJiaAHK0M, XTJejiH CMO AonyHHTH nojaM, niTo ce MOMce h8 obc 
tCBbHre cacTaBHTH o BjiaAHi;« icao noBJeKy. Pyc KoBajieBCKu Kao 
HH MeAaKOBufe, HHrjiea Bh^khhcoh Kao HTajiHJaHai^ Kapapa, 
CTHJeM OAynieB,;beft»eM HanBcame yne^aTKe, mTO je na h>hx 
y*nsjELBO IleTap II, hc y jcahom Hacy, nero y AyroM onheH>y, 
H aa6ifjbe»cHme chthhi^c hb Ha^BHa ^KHBOTa aeroBa hctom ^y6aBH 
Kao H H>eroBa pajeTKa CBojcTBa, Koja cy ra HBAHaajia bhcoko nanaA 
o6HHHHJex jbyAH; h y tom car;iacjy ocjehaH>a nHcana, Hcaa- 
BHCHHJex jcAan oa Apyrora, najGojbc ce orjicAa jih^uoc.t BJia- 

AHHHHa. 

Ajih cy8e ^HMHTpuja MojiaKOBaha, KojajeMa je cnoMHH>ao CBora 
rocnoAapa, Kora hhjc ocTaBHo Befe y rpo6y, h H>eroBO ycTpyHaBaH>e 
VLB caMor cTpaxonomTOBaH>a, Aa naM ocTaBii hb CBora nepa cjiHKy 



222 

BjiBAH^HHjr, 6yAH Hamy MamTjr, ;i,a caMa AonyH>yje HajcjaJHHJeir 
6ojaMa cjiHKy oBor sejioKoni cp6oHH, Kojera je Jby6o HeBa^oBak 
Bbe^Ho onjiaKao obhjcm cTHxoBHMa: 

Xej BviaAHKO, Harne cyHue japKo! 
•leno Ji' rpaHy, aji^i Tpaja KpaTKO. 
3a 03e6jior M*a.io je Cp6HHa, 
IIIto ch cjajo ABa^eceT roAHHa. 
Cbc fljo rpo6a — o^ Majior AJCTCTa — 
BopMO CM c' c MHoro e.^eMeHTa. 
Ha je ^yAO A^ ^' h ao caA Tpajo, 
Me^ KaKBHM CH rop^HHaMa CTajo... 

Ko roA cpi;e HMauie y rpyAH 
Mopao ]e ceaKH Aa tc *i>y6H ; 
rpo6 TBOJ cBaK ho cy3aMa a* pocH, 
KoJH 3HaAo (*pncTBy 6110 niTo cif. 

UItj je /ko6po, niTO je aeno 6h*io 
To y Te6H cbc ce cjeAHHH.io. 
Ko to 4yo m3 acbcthk ycTa 
H TOMe cu y36yAHO HycTBa; 
A KO 3Ha Te, KO je c to6om 6ho, 
Taj y tc6h cbc je H3ry6HO !