Skip to main content

Full text of "Polnische Konversations-Grammatik zum Schul- und Privatunterricht"

mmmmmmm 



fammmmm9mmmimjmiwm6mM^fi\..'.,y u> u-; 



RMi<tlCi6aM >-t V ^^lo 



LEHRBUCH KU 
li METHODE QASPEY - OTTO - SAi*i-i 




WICHERKil:;V/!C 



IN ISCHE 






■) 




i 



i 



JULIUS SROOS, H£iDElB£fiÖ, 
PAFli5,LONDOH,aOM.ST.P£TEfiSÖIJHQ, 



vmwjO ii t »« t» i ■ I IM 



iiliMTiiiim 



! 




^d^o6c ^ospetj-^Uo-^auet. 



Polnifcf^e 

Sontierfations-Ötauiuiatik 

§(ftut- und Prit)atuntcrri<ftt 



Don 

/Dr. I^tabiöfauö ^i(§erRtcttiic5. 

4'/ 



Zweite v\t\\a&i »eränöcrtc Jlwflagc 

öon 

Dr. ^. t). S^^C^ftttößt 

t. raff, ©tjmnafialproffffor; 



js:f 







SfUliuS ®roo§' 2)ertag. 

licibcrecra, f ariö, Xanban, ßam, ^t. J^EtcrsBurg. 

1904. 



/ 

581 652 

3.4. 5*4 



2)ie dltct^obe @a@t>c4'Cttds@auti ift mein burdi J^auf trtDorbeneS aUd' 
nigeS (Sigcntum. 3)ie na* biejer TOet^obe bearbeiteten Se^rbüc^er Werben un« 
abläjyig Berbefjert. ?tae iRcc^te, namentlich ba§ Searbeitung§= unb uberfefeungä» 
tecbt, finb für aUe ©prad^en Oorbe^alten. <Kad&a^mungen unb ^latftbrud finb 
aefe^lid) »erboten unb werben gerii^tlid^ »erfolgt. 5"! cntjpred^eniBt ÜJlittei« 
luttgen bin iSt banlbor. 

^eibelbtrg. 3ullu8 (»xatV SSerlag. 



III 



^\\6 bau Porunn-t jur crftcn 2luflage, 



2)Q§ au§ öerfd)iebenen ©rünben me^r unb inef)r 3U= 
nef)menbe ^ntereffe für bic pohiifd)c Sprache ^at bie 23erlag§= 
bucf)f)anbhing belogen, in bie Steige ber betüä^rten 2ef)rbüc^er, 
nod) ber DJtet^obc ©aöpel) = Otto = ©ouer, aud) eine ?)}o(nijcl^e 
©rammalit einzufügen. 2)er Unterjeid^nete i)at fii^ biefer %n'\= 
gäbe um fo lieber unterjogen, aU er ficf) fc^on länger mit bem 
®eban!en getragen f)at, eine entfpred^enbe ©rammatif 3U Der= 
foffen, ha er bie Un^utänglicfifeit ber bi§t)erigen 9Jlet^oben qu§ 
langjäfjriger Srfatjrung erfnnnt t)atte. 

93ei ber ?(bfaffung be§ Sßerfeg ^obe id) micf) fetbftt)er= 
ftänbüc^ an bie bett)ät)rte genannte 9Jlett)obe get)a(ten. Slber 
ber Derftänbige Äritifer n)irb — fo !)offe ic^ — Uiäjt beur= 
teilen fönnen, intoiemeit mir mein Semü^en, biefelbe nac^ bem 
SOßunfd^e be§ ^errn 93er(egerä gu öerdollfommnen, gelungen ift. 
©0 glaube id) namentüd), baß bie Seftionen unb bie in ben= 
felben öorfommenben Übungen mett)obifd) ri(i)tig üerfa^t finb, 
leid)t üerftänblicf) unb nirf)t ermübenb. 

2)er 5)3o(e aber, nämüc^ ber Kenner ber polnifc^en ©ram= 
matit, mirb — ioie irf) e§ gleid)fall§ erlttarte — erfennen, 
toorin unb warum id) oerid)iebent(id) Don ben bi§t)erigen 
poInifd)en ©rammatifen abn)eid)e. ^d) l^abe mid^ babei ]^aupt= 
jäc^lid) burd) ha^ päbagogifd)e, alfo praftifd^e ^rinjip leiten 
laffen, ot)ne aber bas wiffenfc^aftlidje 5U »erleben. 



IV 



5nv smikn 2luflage, 



S)ie in ber gtüeiten Sluflage vorgenommenen 5tnbernngen 
betreffen I)Quptfä(f|ltd§ S)e!ünQtion unb Konjugation, ineldie 
tJoUftänbig neu bearbeitet finb. 

Sine au§füf)rlid^ere ßautlet)re (in ber Sinteitung) unb 
®urd)füf)rung berfelben an vielen Seifpielen tüixb, t)offe id), 
htm Sernenben bie vielen Konfonantentoanblungen Verftänbtici§ 
mad)en, fo ha'^ in ber S)e!Iination !eine @d)n)ierigteit ober Un= 
llar^eit mel^r Dom ©tubium abfcf)re(fen bürfte, 

®ie größten ©d)tt)ierig!eiten bietet bie polnifd^e Äonju^ 
gation: \ä) bin bei ©ititeilung ber Söerben $rof. ©oerenfen 
gefolgt, treil mir beffen Einteilung at§ bie natürlid^fte erfd)ien. 
S)ie tro^bem nod^ fid^ bietenben ©d)tt)ierig!eiten irerben i)offent= 
litf) bmd) bie in ben Slabellen gegebenen öoUftänbigen Koniu= 
gationSformen größtenteils befeitigt tterben. ^m übrigen gitt 
namenttid) i)ier bie Siegel, boß ein geiftigeS S)urd)arbeiten 
feitenS be§ ßernenben abfolut erforberlid^ ift unb med^anifd^eS 
©rternen burd^auS nid^t genügt. 

3)iöge ba§ vorliegenbe Sucf) allen benen, bie bie potnifdf)e 
©pracf)e, fei e§ 3U prattifd)en, fei e§ 3U n)iffenfrf)aftüd)en 
3tt)edEen erlernen n)otten, ein tt)ilI!ommener Serater ttjerben! 



Sobron? (9tufelanb). 



Dr. ID. Irtrit lDjjr|Itn«ki, 

f. ruff. ©^mnafialptofeffor. 



Jnt)altj6t>erjCic^ni5, 



(i5inlcitung. 

ßautle^re: Stlp^aBet, SIusfpracEie, ßonjonanteuocränberungen, 
Umlaut, Betonung, Oiebcteile 



©eite 



1—17 



1. Seftion. §aut)ttoort. ©efc^IecEit 18—21 

2. „ „ S)ie 1. ©cflination (männliche 

.•püuptiüörter auf ßonfonanten) 21—28 

3. „ „ S)ie 2. ®efIuiation(fäc^I. §aupt= 

iDÖrtcr auf o unb e) . . . . 28 — 33 

4. „ „ ®te 3. ©efünation (toeiblid^e 

Hauptwörter auf a unb i, 
männlid)e auf a unb o) . . 33 — 39 

5. „ „ S)ie 4. ©efünation (loeibt. §aupt= \ 

toörter auf ßonfonanten) . . [qq_io 
Sie 5. ©ellination (fäc^I. §aupt= ( 
ttörter auf ^) ' 

6. „ „ ^^at^träge jur Seüination . . 43—47 

7. „ Sa§ @tgenf(f)aft§iDOTt. 2:eflination .... 48—53 

8. „ S)ie abjeftiDifd^e Sctlination ber §aupttt)örter 53—57 

9. „ Steigerung ber Stbjeftiöa 58—63 

10. „ Sie ©runbäatilen 63-68 

11. „ Seflinatiou ber ©runbjal^Ien 68—75 

12. , S)ie Drbnungßjaf)Ien unb aubere 5lrten . . . 75—81 



VI 



3n'^att§Der5eid^ntg. 



@e{te 

13. Öeftion. Sie Sfüttoörter: 1. )3erfönIicE)e 81—86 

14. „ „ ,2. befi^anäetgcnbe unb ]^in= 

lüeifenbe 86—91 

15. „ „ „ 3. fragenbe, bejügliifie unb 

unbefttmmtc 91—96 

16. „ S)a§ ^ilfääcittDort byc (fein) 96—102 

17. „ SeittDort. 5mgemeine§. Unöottenbcte§ Sfutur 

unb Präteritum 102—108 

18. „ „ JßoÜenbeteä Statur unb ^räfen§; 

3mperatiü, ©erunb. ^räterit., 
ßonbitional, ^räterit. imperfo= 
nate, q3art. «ßerf. ^aff 108—115 

19. „ „ ^arabigma ber Konjugationen . 115—122 

20. „ „ Sie ßonjugationäftaffen I-IV . 122—127 

S3oüenbete u. unüotlenbete SSerba 

biefer 4 ßfaffen 127—132 

21. „ „ ®ie V. ßonjugationefraffe . . . 132—150 

22. „ „ Sic VI. ßonjugationäftaffe . . . 151—159 

23. , „ Sie YII. ßonjugationSflaffe . . 160-165 

24. , „ Sie VIIT. ßonjugation§!Iaffe unb 

unregelmäßige 9]er6a 165 — 171 

25. „ Sa§ Umftanb§>nort 171—178 

26. „ Sa§ aSinbeiDort 178—188 

27. „ aSortoort unb 2tu§rufung§tDort 188—197 

Stacitcr (Ceti, ^atslcgrc. 

28. SeÜion. Ser einfacfie Sa^ 198—204 

29. „ Übereinftimmung ber Safeteile 204—209 

30. „ fiafu^tefire. !RominatiD, ajofattö u. Slffufatiö 209—214 

31. „ „ (Senitio: a) ßrgänjungS^ unb 

Cuantitätggenitiö 214—221 

32. „ „ ©enitiD: b; Jtegatioer (Senitiö . 221— 225 

33. „ „ Satio 226—231 

34. „ „ Snftrumental 232-238 

35. „ „ Solatiö 238-242 

36. „ Sranfitiüe unb intranfitiüe SJerba 242—248 

37. „ ^erjönlic^e unb unperionlid^e 93erba .... 248—254 

38. , Sie 3eitformen 254—260 

39. „ Sie DJlobi 260-267 

40. „ Sinfinitiö unb qjartisipien 267—275 



3inf)altöoeraeid)ni§. VII 

@ctte 

41. ßeltion. Sufammcngeye^te eä^e; SCßortforge . . . .275—281 

42. „ Dttlograpl^ie, ©ilbentreimung, Sinterpunftion 282—290 

SCiiljang. 

I. ©prid^toörtcr 291—299 

IL (Sefd^äftöfirtefe 300—315 

III. 2ööi-teröer3eid^m§. 1. ^^oIiüfc^=Seutid) 316-337 

2. S}eutid)=*|}oIniid) 337—357 



-j)e- 



^xnCeitunQ. 



Die Tautlebre. 

§ 1. :^ie Saut)et(^en ober 93ui|flaicn. 

®aS potnifdie 5Upt)a6et ift qu§ bem Soteinifcfien ent= 
iiommen unb gleicht if)m hai)tx in S)rud imb ©(^rift bi§ auf 
einige wenige 3eicf)en üoüftänbig; e§ umfaßt folgenbe 39uc^= 
[toben unb Sucfeftabeuäufammenfe^ungen: 

a, a, b, c (ch, cz), c, d (dz, dz, dz), e, q, 
f, g, h, i, j, k, ], 1, m, n, n, o, ö, p, r (rz), .s 
(sz), s, t, u, w, X, y, z, z, z. 

^iert)on finb 33ofa(e: a, a, e, e, i, o, 6, u, y, bie übrigen 
alfo ^onfonanten. 

§ 2. 2)ic totale. 

1. Me 93ofaIe finb im ^Polnifd^en furj QU§3ufpred)en ; a, 
e, o, u ät)neln fet)r ben bcutfd^en in: f)Qt, n)enn, foll, gut, 
ober nid)t wie in: Safet, n)en, oben, Ut)r. 

2. 6 ift faft ber g(eicf)e ßout wie u^), tred^fett ober in ber 
^(ejion gctüöbniicf) mit o, j. SB. : dwor, hör, @en. dworu, 
boru (bnjur, bur — bttjoru, boru). 

3. x^nx ben J=S3aut b^t ba§ ^olnifcbe äiüei Suc^ftobcn: 
i unb y. J ift fon3ot)t richtiger Söofot unb lüirb bann ät)ntic^ 
bem beutfd)en i in: mir, tuir, ^ier, atfo fpitter al§ in: mit, 
i)in, 2Binb au§gefprod)en, at§ auc^ Dertritt e§ im 2öort= unb 
^itbenanlaut ji, 3. 33.: igla (gefpr. igla unb jigla) bie '!)lahd. 



1 S)er ^ole mai)t einen Untcrfc^ieb in bev 3tu§iprad^e üon lud 
Sßolt unb löd 6i^, ober id^riftlic^ läßt ficf) biefe 5hiQnce nicf)t firieren. 
?oIniyc^e ÄoiUi.=®rammatif. 1 



2 ©inteitung. 

im (gefpr. Im unb Jim) it)nen. ^m. ©itbenintout bagegen naä) 
ßonfonanteu i)at i feine t)ofatiid)e Dlatur üoHftänbig 
eingebüßt unb üertritt j, fo baB eö olfo niemals filben» 
bilbenb QU§3Ul'precf)en ift; 3. 39.: miara (mjara) 3!JiQ^, pies 
(piefej '^unb, miec (mje^jj i)a'btn, kiedy (fjebl)) lüann, biesiada 
(tieBJaba) ©aftmaf)!, gielda fgielba.) 33örje. 

4. Y ift ein jiüifc^en beutfd)em ü unb i f(f)tüe6enber ßaut. 
6r ift am ä^nücf)ften bem ftumpfen i in : mit, S3itte, f)inten 
u. f. U). Xn 9J^unb ift nic^t 3U fpi^en irie bei ?(u§fprQrf)e 
be§ ü. 

9Jlanc^ma( bient y aucf) gur Sßiebergabe be§ J=8Qute§, ift 
atfo fonfonontifc^ 3U fpred^en, 3. 93,; baryera, Austrya (£)fter= 
reicf)), Marya, pacyent bo(^ finben fid) fotd^e 2[ßörter Qud) mit 
j gefc^rieben, alfo: barjera, Austrja, Marjan, pacjent u. f. ra. 

5. ^ unb e gleichen in ber ?(u§fprad)e bem fTan3öfifrf)en 
on refp. in, finb olfo lüie o refp. e mit fofgenbem burcf) bie 
9^Qfe gefproc^enen n 3U fprec^en. S^i^ 93e3eid£)nung biefer 
ßaute tt)ät)[en Xüix in biefem 93urf)e: für s^, = ö, für e = e. 
33eifpiele: dab, deba, bc^k, reka, maka. 

^ie nafalf ?(u§fprQc^e, itield^e im ?(ItflQt)if(^en öor^anben roor, 
im Diuffifd^en unb 93ö^mifc^en ober boUftänbig öerfd^munben ift, 
wirb Qucf) im ^olnifdfien in ber Umgangsfpraci^e oft fe!^r t)txnüä)= 
löffigt, fo ba^ dab, maka, bak üielfoc^ loie domb, monka, bonk 
unb deba, reka mie demba, renka gefprod^en »erben. 3)ie ge= 
bilbeten ^olen befleißigen fic^ febod^ einer forreften nofalen 5tu§fprQ(|e, 

6. 2)ipf)tf)onge gibt e§ im ^otnifd^en nid^t, obiro^l bie 
ßautöerbinbungen aj, ej, ij, oj, uj, yj ben mit i gebitbeten 
2)ipf)tt)ongen anberer ©prncf)en entfpred^en. 

aj ift in ber ?lu§fprQd)e gleich beutfc^em ai, 3. 2J. in 
ßaifer, Wa\, ej ift red^t beuttic^ atg e + j 3U fpred^en, nic^t 
etlra n?ie ba§ beutfdtie ei in „meift, ©eift", tt)e(cf)e§ ber 5)}o(e 
mit aj tt)iebergeben inürbe. 

oj =; eu, tt)ät)renb poln. eu ebenfo tt)ie oud^ au ge= 
trennt, nic^t otö 2>ipf)tt)ong 3U fprecf)en ift, alfo E-iiropa, E-u- 
gieniusz, na-uka 8et)re. 

7. ^e nacf) bem ©influB, ben bie Söotote auf ben i^nen 
bor^erget)enben .ßonfonanten ausüben, teilt man fie in f)arte 
unb totidjt ein. 

2)ie t)arten 33ofate finb: a, q, e, o, ö, u, y; 
totid) bagegen: e unb i, 



Sic eaut(cl)re. 3 

iinb il)r Sinfhtfe beftctit bariii, hü\] fic tcincit f)artcn .ßonfonanten 
Dor fid) biilbcn, fonbcrn benjclben burd) Dotierung criueic^en. 
(93Gt. § 5, 3.) 

^ 3. $ic ^onfoiiantcn. 

1. föemiu mic im Tcutid)eii tlingcn bie ßonjonanten: b, 
d, f, g, j, k, 1, m, p, i\ t, w; einer (Siörteritng bebürfen 
nlfo nur c, h, 1, n, s, x, z, folinc einige 3ufannnenge]e^,te 
Snute. 

2. C cntfprid)t jiemlid) genau beutid)em 3 ober ti, für 
lüctd^eö eö Qud) in iticljuuuirtern gefegt lüirb, 3. S. cukier 
3urfer, centnar Rentner, ceparz ^aifer. 

NB. 3u beod^ten ij't bieje ^ilu§fprad)e qI§ 3 befonber» in 
Eigennamen auf cki, 3. 53. Potocki = 5potoljfi, Radeeki = 
Dtabeljfi. 

c ift erwcid)teS c, bcntfd) annäf)ernb mit 31 tt)ieber3u= 
geben, eö !ann nur cor j^onfonaten ober am 2Bort= ober 
®i(benid)Iu^ ficfetit werben, oor 3}ota(en ift aber bafür ci (in 
tüeld)em ba^ i nur ermeid}enb ift) ju fe^en. 

33eifpie(e: gadac fd)U:)al3en, lubi«' gern t)aben, mögen, 
(•wiczyr üben, lokier (Süenbogen, @üc, cwierc ein 33ierte(, 
ciasto (äioBto) i\ud)en, ciekawy neugierig, ciasny eng. 

Cz ent|prid)t genau bcm beutjc^en tfd) in Äutfcfie: 3. SB. 
czarny fd)tüar3, czekae unirten, czesto oft, czerau warum. 

3. Z hat bcn Saut eines beutid)en tüeid)en f Wie in SBeife, 
Dtofe, au^cr am <5ilben= ober 2[Öortfd)lufe, wo eß fd)arf, atfo 
Wie ff ober fe fliugt; 3. S. zaraz (faraBJ fofort, zegar bie 
U^r, zobaczyc' erbtiden, zab 3at)n/ zupa Suppe, rozstawic 
(ro^=ftaWi3J) aneinanberfteüen, aber rozwinac (rof=Winr)3iJ ent= 
falten. 

Z ift weid)e§ z, b. f). z + j lüib ift nur annätjernb atö 
weid)e§ f (wie oben) mit nad^ftingenbem j Wieber3ugeben. 

2)a§ bei <• unb ci ©efagte gilt axid) I)icr. 

33eifp. : ziemia bie @rbc, zima ^löiuter, ziarno ,^orn, 
ziele ba§ ßraut, zielony grün, zrodlo CucIIc, zrebie füllen, 
zle fc^Ietftt. 

4. Z ift bcm frans. S^ i" gt'-nie ober j in Journal ent= 
fpred)enb; Seifp.: zona föattin, zelazo Sifen, zegnac- t)erab= 
fd)teben, zgar fted)en, zmija Sd)(ange, /.er ^i'tter, x^xa^, zyd 
3ube. %m Snbe bc§ 2Borteö tlingt eö bem beutfd)en f^ äf)n- 
lid), alfo: juz fd)on, maz ber ©bemann, SJIann. 



4 ©iiilcitiing. 

fyür bcn z = (^ fi'ön^. j) Saut ijat ha^ 5PoInifd)e nod^ 
eine jiDeite Sluöbrucfölüeife, nämüd^ rz, in tüeld)em bQ§ r je^t 
faft ganj toertüngt, jo ba^ naä) bcr Siuäfprad^e nid)t fe[t3U= 
ftcUen ift, ob man blo^cS z ober rz 3U jdjreiben !)at. S)ieje§ 
rz i[t nur Ijiftorijd) auö ber (Sntunctlung bcr ©prad^e ju er= 
!lären, e§ entftanb unb fteljt nämlid) für erroeid^tcö (b. i. 
jotierteä) r. 

NB. 1. 53on göra bcr ^-ßcrg tuar 3. S. bcr ®atiö im ?IIt= 
flaöii'd)en gör-je (r + j = rz). alfo lautet ber poln. "DatiD görze. 
3lt)nlid^ finb entftanbcii: orzet (ruff. orjolj bcr ?lbler, brzemie 
(ruff. brjemje) bie Saft, brzeg ha^ Ufer, orzech 9lu^, rzad 3Rci{)e, 
^Regierung. 

NB. 2. rz ift aber iDobl ju uuterfd^eiben uou rz lüie aud) bon 
r + z, 3. 53. : r-zee lüiel)ern (fpr. r=zeji), skar-zyc flogen, aber 
mar-znie (marf^nje) c§ friert. 

5. ßinige fernere Kombinationen mit z bilbet d, unb 
äloar dz, n^etd^eS annät)ernb bcut]d)cm b -f- tr)cid)em f ent= 
fprid^t, unb dz ober dzi, luetd^eg au^erbem nod) anflingenbeö 
j t)at. (Über dzi fie^e oben unter ci.) 

JBeifpiete: dzwon ©tode, dzban .^anne, sadzac fe^en, 
podziw $8ett3unberung, miedz .Tupfer, gawiedz ber ^öbel, 
dzierzyc galten, dziekan 2)efan, dziob ©d^nabet, dziura ßod^. 
Dz gleicht bem italienifd^en gi in giorno (b. l). bem z^ßaut 
bon Journal ift ein d üoräufd^lagen). 2)iefe Söerbinbung ift 
in poInifd)en SBiJrtcrn jiemlid) feiten, 3. 58. dzuma ^^eft, 
dzdzysty regnerifd), loo e§ fogar boppelt oorfommt. 

6. h unb ch fommen in ber 5lu§fprad)e bem beutfd^en 
ä) in od^t, ^od)t nat)e, finb aber uid^t gan3 fo raut) ju fpred^en, 
aber aud) nid^t fo fanft tnie blo^eS ^ in l^aben, §otet. 3Im 
SBortenbe ift potn. eh bem bcutfd^en gteid^, 3. $ö. dach S)ad^, 
mnich Wöndj, chwalic loben, hulac' fd)tt)elgeu, luftig leben, 
Habdank potn. SBappen, herb SBappen, holota ?Pöbel, 
Setteloolf. 

7. 23efonbere ©d^mierigteit bereitet jebem 9iid^tftatten bie 
3{u§fprad)e be§ l)arten 1. 6s ift bie§ ein 2=8aut, bei beffen 
§ert)orbringung bie 3iiiige jebod) nid)t lüie beim lüeid)en 
(beutfcben) 1 Dorne, fonbcrn niögtid)ft l}inten an ben ©aumen 
3U brüden ift. 2)a biefe rid)tige 5tu§fprad)e nur burd) ba§ 
O^r 3u erlernen ift, anbrerfeitS e§ aber aud) l)ier auf beut= 
üö^t Unterfd)eibung 3)Difd)en 1 unb 1 fet)r öiel anfommt, geben 



S)ic ßautletirc. 5 

tuir bem Scrncnbcn ben 9i\it, an Stedc bcS 1 überall ein 
tuqcS u jn fpred)en, nlfo: ladny fd)ün (= üuclny), lowic 
fangen {= üowizj), pieklo §öf(c (= pjeküo), slu^j^a. 2)iener 
(süuga), zloto (Solb (zuoto) n. f. tu. 

@ine fü(d)e 3ln§fprad)c t)abcn fogar t)ic(c ^^o(cn nnb, 
tüenn nnr ba§ tur^c fi nidjt filbcnbilbcnb, fonbern mi3g(id)ft 
fnrj auSgefproc^en tuirb, ift [ic Don bcr i-id)tigen fd)tt)er 3U 
nnterfd)cibcn iinb jebcnfans bev 9ln§fprad)e bc§ 1 = 1 bei 
tüeitcni Uüv^u^ictjen, ba üictc Stßortc fid) nur baburd) unter= 
fd^eiben, 3. 33. hiska ©nabc, laska ©pa^ierftorf, dal bie ^^erne, 
dal er gab, wal bcr "SQaU, wal tüirf, fd)(üg u. f. tn, 

8. n (nnb ni üor 23ütaten) [inb nnr ®rtüeid)ungen ßon 
n, fie fonimen in bcr 9hiöfprad)e bem nj ober franj. gn in 
ligne, cognac natjc. Über ni [tatt n gilt bagfeibe, \Vü§ bei 
ci gefagt lünrbc. 

Seifpiete: kon $ferb, konia bc§ ^ferbeS, konie bie 
^ferbe, bron äBaffe, i^loii ©Icfant, pien (£tamm, nie nein, 
nigdy niemals, niosl er trug, dzwon läute. 

9. s (nnb si toor S3ofa(en) finb gteid^faüö Srlüeid^ungen 
öon s, alfo luie ^ + j au§3ufpred)en. 3)er Saut fommt and) 
bem bentfdien d), inie e§ ber ^Berliner 3. 23. in: nicf)t, mid), bid) 
fprid)t, fet)r nat)c. 

SSeifpiete: siny Mau, sciana SQßanb, slepy blinb, srodek 
9Jlitte, 9Jiittet, posciel 33etttüäfd)e, Sett3eug, pusc (a^ loS, 
piesn ßieb, siekiera ?(jt, siostra ©d^lücftcr, sierota SCßaife. 

10. X ift ein äuf^erft feltener $8ud)ftabe, für ben ba§ 
5Poln. ba§ gteid)mertige ks fe^t. 9)hift an3utrcffen ift x nocf) 
in ben Untcrfd)riften (fatt)otifd)er) ©eiftüd)en, luo e§ eine ?tb= 
für3nng für ksiadz (— ©eiftlid^er, ^>riefter) bilbet. 

<Sd)tn^bemerfnng. hiermit ift bie 3ln§fprad)e aßer 
bcr polnifd)cn 33ud)ftabcn nnb 23ud)ftabent)crbinbungcn gegeben, 
H)etd)e tatfiid)üd) einer ©rttärung bcbnrften. 3)ic au^er ben 
I)ier aufgefüt)rtcn nod) üortommenben S8ud)ftabent)erbinbungen 
muffen aufgeli3ft unb bann an ber §anb biefcr 6rf(ärungen 
au§gefprod)en tucrben; fo ift 3. 23. trz -.= t + rz, szcz = 
sz -j- cz, atfo g(eid) bcutfd)em fd) + tfd) (szczotka 23ürfte;; 
chrz = ch -}- i'z, alfo gteid) fc^arfem d) + frans. J (chrzaszcz 
Ääfer). Stuf biefe 9lrt finb aüe ncbcneinanbcrfte{)enben ,ßon= 
fonanten ober .^onfonantengruppen in ben gegebenen Öauttt)ertcn 
erft eingeln unb bann 3ufammen an§3ufpred)en, nnb man lüirb 



6 Ginlcitung. 

fct)en, ba^ bie cjroBe ßonlonantLMi[)äiiiiiiu] mctjr bem ?(iige 
burd) it)re 9ieitt)cit eine Sc^mieritjfeit jc^eint, q[§ fte e§ ber 
3unge in 2Birf(ici)fcit ift. ?(nf red)t beutüd)e 3(u§tprac^e 
jebeä ßauteS ift cjleid) Don 3(nfang an großes ®eiuid)t 3U 
legen, bii niete gan^ neri'djiebene poln. Sßorte im SJlunbe eines 
falfc^ ober unad)tfani fpredjenben Xentfdjen g(eid) ftingcn unb 
fomit ungelüoüt %nia^ ^u nid^t aufjnljaltenber §eiter!cit beim 
po(n. 3"ljöver geben tonnten, ^an t)ergteid)e 3. S. fotgenbe 
2Börter : 

rzec n)ief)ern rzecz bie 'Badit 

miedz Tupfer miec I)a'6eu 

piedz bie Spanne pi(?c fünf 

pi«?sc bie ^^^auft 

wyc t)eulen wie f{ed)ten 

byc fein bie fdjtagen nnb bicz ^citfd)e 

chrzest Saufe szesc fed)Q 

wiesz bu wei^t wierz glaube 

nosy bie Diafen nosi er trägt 

czyny bie Säten czyni er tut 

ges ©an§ k^s ©tild 

koii 5)}ferb goii jage nac^, ücrfotge 

siny blau szyny bie 2d)icnen 

jest er, fie, c§ ift jesc effen. 

Tlan t)erfud)e ^um ®d)fu^ folgenben ©al^ rid)tig au§,3u= 
fpred^en: Chrzaszcz brzmi w trzciuie (ber .ßäfer funimt im 
©d)itf) unb frage einen ^olen, 5U luetdjem DJii^üerftänbntä 
fatfc^e 3(u5fprad)e beeifetben führen fann. §ier (ä^t fid) bie 
<Baii)t nid)t foiebergeben. 

§ 4. (Einteilung ber ^onfonantcn. 

S)ie ^enntnig be§ Sauttuerteä Dorauegefe^t, !önnen mir 
je^t eine (Sinteihing ber ^onfonauten je nad) bem ©prad^organ, 
mit lüelc^em, unb ber 5(rt unb 2Beife, tt)ie fie au§gefprod)en 
irerben, bringen. 2)ie§ erbeut am beften au§ folgenber tabet= 
Iarifd)er Überfid)t: 



S)ie ßautfel^rc. 



ö-e-. i-'B'- •>' (iquibe. 
it ' §■§ ■£"§ II li ' P'ynne. 



1. ÄetjUaute, gardtowe 

2. ©aumentaute, podniebienne 

(palatinae) 

3. bumpfe ^a^nfiöitanten 

zebowe .syczace ^rube 

zebowe eyczace ostre 
•5. I^orte 3i^^ni'i"'f 

ztjbowe twarde 

6. tüeid^e geid^ärfte ^fifj^ittut^ 

zebowe raiekkie 

7. I^artc ßifpcnlaute 

wargowe twarde 

8. iDcid^e ßippenlaute 

wargowe rnitjkkie 

9. ©(^melslaute { ^ l""^^;,,^.. 



k 


S 


ch 


h 






ki 


gi 


(Chi) 


j 






cz 


dz, z 


8Z 


z 






c 


dz 


8 


z 






t 


d 






n 




c 


dz 


S 


z 


n 




p 


b 


f 


w 


m 




Pi 


bi 


fi 


wi 


mi 


r 
1 



rz 
1 



6ö ift bie genauere Kenntnis her ßonfonanten lüic^tig 
tnegen be§ 6inf(uffe§, ben fie, je nad) if)ver Dktiir, nufeinanber 
ausüben. 9kmentlic^ ift e§ notoenbig, bie ftarfen tion htn 
fi^road^en ^onjonanten ju unterjd^eiben. 2^aä Söejen ber 
erfteren 6eftef)t aber barin, baß man fie gelinijerma§en met)r 
in ber ütid^tung nad^ au^en ju unb batier ftärfer auöfpric^t 
a(ö bie jd)ti)ad)en, bie me^r nac^ innen ju mit einer entgegen= 
gefegten fiippenbelüegung auSgejproc^en werben. 

§ 5. 93on nicti^en unb garten ^onfonantcn unb üon ber 
(gröjct^ung bcrjclben. 

1. ^Bereits oben f§ 2, 1) ift gefagt iDorben, ba^ bie 3)0= 
tote e, i treirf) finb unb bicfe it)re üiatur barin offenbaren, 
ba^ fie ben Dorl)erget)enben ^onfonanten erttjeidden. 

Sßä^renb atfo bie f)arten ä3ofa{e nacf) jebem ^onfonanten, 
l^arten ober meieren (erttjeid^ten ober nicf)tj, ftef)en, fönnen bie 
n}eicf)en nur nac^ ertüeicf)ten ßonfonanten ftef)en. 

93eifpiete oon f)arten 33ofa(en (a, o, 6, u, y, a): ian bie 
§ufe, lac gießen, ko-lo ba§ ^ab, lot ber O^lug, löj ber %al<^, 
löd ba^ ®i§, ludzic täufd^en, lud ba§ 93oIf, lyzwa ber 
€c^Iittfd)ut), laka bie 2öiefe, lad ba§ Canb u. bgt. 

2;agegen fann cor einem i ttieber ein J nod) ein n ftet)en, 
fie muffen fid) fofort anät)netn; ba§ \ Wirb ^u 1, ba§ n ju ü, 
3. S.: wal, walic; pan ber §err, pani (ftatt pani) bie S^rau. 



8 Einleitung. 

2. SJlon nm^ ober [tet§ feft^otten: 

a) bofe boS 3eirf)en bcr Sßeic^^eit ' üor einem Sßofale 3U 
i tt)irb, 3. 23.: kon, ®en. konia (ftatt kon-aj; 

b) bo^ öor einem i fein 3eicf)en met)r gefetst hjirb, ba^ 
Qlfo bQ§ i mitunter fetbftänbiger 23ofn( unb 3eicf)en ber 2Beicf)= 
l^eit ift, 3. 23.: pani ftatt itani, kosci ((§en. Sing. u. ^turat. 
Don kose ber Änoc^enJ ftatt kosci, gin^ic untergef)en gl (ftatt 
gi) u. bgt. (ügt. § 2, 3). 

3. 3luf biefe 2Beife werben burd^ @rh)eicf)ung folgenbe 
SSerönberungen f)ert)orgerufen: 

a) 2;ie f)arten Lippenlaute p, b, f, w, m nierben 5U 
tüeid)en, b. t). folc^en, lne(d)e in ber ^tuöjprac^e eine ^iotierung 
erfat)ren, bte in ber (£rf)rift burc^ nac^fotgenbeS i auegebrücft tt)irb. 
p: snop bie ©arbe, na snopie auf ber ©arbe. 

wyspa bie ^nfef- na wyspie auf bcr ^nfeL 
b: zaba ber Srofcf), zabie bem tyi-'ofd). 

niebo ber §imme(, na niebie am .§imme(. 
f: szafa ber ©i^ranf, w szafie im Sct)ranf. 

traf ber 3ufaII, trafic treffen. 
w: drzewo ber 93aum, na drzewie auf bem 93aum. 

iawa bie $8anf, na lawie auf ber 23anf. 
m: mama bie 3Jiama, mamie ber DJIama (Xat.). 

wylom bie SSrefc^e, we wvlomie in ber SSrefd^e. 

b) Sie l^arten 3ö^nlQitte: t, d, n 

lüerben ^u: c, c; dz, dz; n; 
bie 3iicf)taute: s. z 

Werben ju: s, sz; z, z. 
t: chata bie §ütte, w cbacie in ber §ütte. 

kobieta ba^ 2ßei6, kobiecie bem 2ßeib, kobiecy loeiblic^, 
d: b^d ber 3^et)ter, w bledzie im iytijkv, bHdzic irren, fef)ten, 

■wiadac Watten, wl^dza bie Wüd)t, ©ewalt. 
n: pan ber §err, panie 0, §err, pani bie O^rau, S)ame. 

sen ber ©ci)tof, we snie im <Srf)taf. 
s: kosa bie Senfe, kosie ber Senfe (Sat.j, kosze ic^ mät)e, 
nos bie Df^afe, na nosie auf ber 9bfe; nosze id) trage, 

öon nosic tragen. 
rosa ber Sau, w rosie im Sau, rosic tauen, rosze irf) taue, 
z: wöz ber Sßagen, wozic fat)ren, woze irf) fa^re. 
groza ©efat)r, grozic brot)en, groze id) brot)e. 

c) S)ie Srfjmetjtaute: r unb 1 

werben ju: rz „ ]. 



2)ie Sauttef)re. 9 

r: miara baö 3JIq^, mierzyr meffen. 

twör Scfiöpfung, tworzyc icf)Qffen. 
} : chwala 3iu^m, chwale bem Ühiljm, chwalie rü()mcn. 

bialy roeiB, bielszy lüeiBer. 

(1) 2)ie .^et)((aute: k, g, ch, h 

rrerben 311: c, cz; dz, z; sz, s; z, 5. 29.: 

k: reka ©anb, rece ber §Qnb, reczyc fid) üerbürgen. 

kozak .^ofof, kozacy bie -J^ofafen, kozacze Äofaf. 
g: noga ber ^JuB, nodze bem 3"fe- 

möge id) tonn, mozesz bu fnnnft. 
ch : miicha bie Jüege, musze ber ^^iffl^ (Sat.). 

cichy ftill, cisza bie Stiüe. 

gluchy tQu6, glusi bie Sauben. 
h: Sapieha (ber Diame eineä 3ür[tengeirf)(ecf)t§), sapiezyiiski 
^IbjeftiD boDon. 

e) 2)Q§ Seifpiet derjcfjiebener qu§ fremben €prQcf)en ent= 
nommener Slßörter jeigt, boB bie ße()(tQute oii^er obigen Sr= 
n)eirf)ungen ouc^ nod) bie biird) Dotierung entftonbenen tjoben 
tonnen, 3. $ß, kielich ^dd), kiermasz ßirme^, nikiel 9iicfe(, 
giest ©efte, algiebra 5I(gebra, Chiny S^ina u. j. tt». ?(urf) 
ed)t polniirf)e 2öörter mit jolc^en Srlt)eid)ungen gibt e§, 3. JB.: 
ginqc unterget)en, wilki bie 2ßö(fe, zgielk 8ärm, 5ßertt)irrung, 
kiel §Quer. dtad) ch folgt gett}öl)nlid) y, 3. 23. chytry jc^tQu, 
gierig; chyba e§ fei benn, nachylac beugen; i nad) ch ift 
fetten, 3. 23. chichotac laut (adien, rozdmiichiwac entfnd)en u. a. 

f) ®ie .ßonfonontengruppen: 

st, dz, zd, zg 

werben 3U: sc, szcz; z; z'dz, zdz; zdz, 3. 93. 

st: miasto bie Stobt, w miescie in ber Stobt, mieszczanin 
ber Stäbter. 

tlusty fett, tiuscic fetten, tluszcz boS x^üt. 
zd:jazda bie x^ai)xt, jez'dzic fatjxtn, jezdze ic^ fatjre. 

gniazdo bQ§ 5Reft, gniez'dzic niften, gniezdza fie niften. 
zg: miazga 29rei, miazdzyc 3U Srei fc^tngen. 

mozg •'öirn, mozdzek (23erf(einerung§form). 
dziksiqdz -jßriefter, ksieza bie ^riefter. 

^olgenbe Überfidit mag bie (Srternung biefer Spiegeln er= 
Ieid)tern. 



10 



(Einleitung. 



§Qrte ß. p, b. f. w, ni. n, r, 1 k, g. ch, hl t, d, e, z j st, zd 
iDcrben 



ober 
ober 
ober 



pi, bi. fi, \vi. mi, n. rz, 1 ki, gi, s, z c, dz, s, z sc, zdz 



c, dz, BZ, 
!cz, z, 
I dz. 



c, dz, sz, z 



szcz, zdz 



c, dz 
cz, z 



^htmcrfung. I^e^t erft fönnen tt)ir erfahren, lüeld^e ßonfo= 
nonten q(§ ^art unb roelc^e (unb mann fie) q[§ föeic^ ju betrati^ten 
fiub. ?lu§ ber XabcUe ift ]. 53. ju er)ef)en, ta^ c (unb dz) qI§ 
i)arte unb al§ roeic^e onjufe^en i'inb. 

§ 6. SSofoIflcigcruitg (natezenie). ^ 

1. 23}enn mein bie 2)ofate a, o, e, }-, u in biefer 9tei()en= 
folge QUöipricf)t, fo finbet man, ba^ man biejetben in einei 
getüiffen Stonfeiter non oben nad) unten 3U (üon einer größeren 
3ur geringeren 9Jlunböffnung) ausipricf)!; ba^j ßntgegengeie^te 
finbet ftatt, tücnn man biefetben 2}ofa(e in umgefet^rter £)rb= 
uung (u, y, e, o, a) auefpric^t. Xer Übergang Don einem 
niebrigeren 3U einem f)öf)er ftet)enben 2}ofa(e ^eißt Steigerung 
(natezenie). 

2. 2;ie Steigerung hi^j 2]ota(Q e ju o ober 3U a finbet 
ftatt, lüenn auf benfelben ein harter Äonfonant, mit 2lu§= 
name eines ße^l= ober eines ßippenlauteö, ju fielen fommt; 
3. 23.: e gu o: ziele — ziolo (bas -ßraut); przyjaciel (ber 
3^reunb) — i:)rzyjacii»l (©en. ^(.j; gnie^ö fneten — gniote id) 
fnete; niese tragen — niosr^ id) trage u. bgL 

Dber e ju a: 

wierzyc glauben — wiara ber ©taube; jese effen, ja- 
dlem id) aß, swiecie teud)ten — swiatlo bas 8id)t u. bgl. 

3. ^ommt ein folc^eö aus e gefteigertes o ober a it)ieber 
öor einen foeid)en -^onjonanten ^u ftet)en, fo tnirb e§ jurücf^ 
gefteigert, unb biefer 93organg f)eiBt 9iüdfteigerung (odw^t- 
lenie, eigenttid) 9iürffd)ti)äd)ung,) , ,3. 58.: 

gniote id) fnete, aber 2. ^. gnieciesz bu fneteft (i)m ift 
t burd^ ba§ nad)fotgenbe lüeidje e ju c erineidit, ögt, § 8); 
niose — niesie.sz bu trägft, aniol ber Gngel, aber 2}of . : 
aniele Gnget! ober: wiara — we wierze im ©tauben (r 



1 6s bitbet biefc Steigerung feine Slnalogie ju ber in ber 
beutfcfien ©ramm, bcfannten Steigerung ber SBotale ^@rtmm§ ?tbtQut= 
öofatei, ebenforoenig wie ber llmtaut im *^oluii(^_en ein Stnatogon jutn 
beuticf)en Umtaut bitbet, lüenigftens waä bie Urfai^e betrifft. 



S)ie ßautlel)ve. II 

3U rz crmeic^t biird) baö nad)füUjenbc e); jadlem id) aü — 
iedlismv Wix afjcn; swiatlo ba§ 2id)t — przy «wietle bei 
£id)t. 

§ 7. llmlout (pochylenie). 

1. ^ommt einer bcr Jöofale: o, o üor einen fd)tuad)en, 
einen liiiniben ,^vonionantcn ober öor j ^n ftcl)en — unb e 
üor \chcn .^Dnionantcn im ^InöUnit, alfo in einer gejd)(ofienen 
©itbc — , fo lüivb er umgclantet (ober getrübt) in ber SJÖeife, 
ha^ o 3u 6, e 3n e (in ber 5luöiprad)e = i ober y), e ju 
ti lüirb K 

2. S)a hiVj nmgclantete e — e in ber Sd)riit mei[t nid)t 
mti)i angeiüenbet luirb, jo uioüen tt»ir nur 93eijpiele ber Um= 
toutung üou o unb e anbringen. 

a") o jn 6, 3. 23.: morze baö DJieer — mörz (©en. ^i.); 
stöl ber Slifd), — ober w stole im 5lifd)e; w61 ber >Dd)ö, 
ober — z wolem mit beni Dd)len, woda ha^ SÖoffer, wod 
(®cn. '^D; rola ber ^tcfer, — röl (@en. ^(.); ja jogar: nosic 
trogen, — niösl ('^}räter.) luegcn be§ 3hi§Iauteg 1, siostra bie 
©ci)lr)efter, — siostr (@en. ^i.) luegeu r. 

b) e 3u a 3. $8.: ciele ba?^ ßatb, — cielat (©en. !ßL); 
geba ber 9)hinb (trioiaO, — gab ((Sen. $(.); debu ((Sen. ©ing.), 
aber di\b bic (Sid)e; ciagnt^la (ireibtid^e ^orm), fie 30g, — 
aber ciagnal er 30g. 

5(nmerfung. ©tetjt aber ein Umlaut bereita im (Stamme 
(3:t)cma), fü bleibt er unücränbert ouc^ in einer orfenen Silbe, b. I). 
bie Silbe trleibet feinen üiücfumlaut; 3. 58. ströz ber 2Bäd)ter, — 
strö-za (@en. — nid)t stroza); wöjt ber Srf)ultt)ci^, \v()jta; ma- 
ka bas 9J^e()I bnt in ber ganjen '3)etlination a ; bagegen raeka Cual 
l^at im ®en. ^Mur. mak nad) ber ^Jiegel. 

§ 8. Äonfonontciittjfimilotion (asymilacya). 

1. Unter ^tJilmiUition eines .ßonfonanten üerftcljt mau 
bie 2)eränberuug beöfelbeu in einen anbcren, um einem nac^= 
fotgenben üf)ntid) 3U luerbeu. ^ie '^(ifimitation i[t eine ^roä- 
fQd)c, nämlid) eine Dollftdubigc, tuenn fie nid)t nur in ber 
Sprad)e, fonbern and) in ber ©d)rift norbanben ift, ober eine 
unüotlftänbige, mennn fie nur in ber ?tu5fprad)e, aber nic^t 
in ber Sd)rift ftattfinbct. 

1 Sfril^er unirbc mirf) a ,^u ä 'Jtuöiljraci^c = o) umgelautet; 
je^t tun cö nur nocf) bic llncjcbilbctcu 'v53Quevu im *l.>ofenjc^en. 



12 ginlcitiuifl. 

2. @S fnnn nie ein ftader A'onfonant neben einem 
jd)tüad}en ftcf)cn. kommen ^tuei jü[d)e üerfcfiiebene ßonfo= 
nnntcn ^iijamnien, fo nm^ fid) her erfte bem jtüeiten (noc^* 
folgenben) anäfjneln. 

a) Sßoüfommenc ?(f[imi(ation, 3. $8.: deeh ber Altern, t)at 
im ®en. tchu (ch ift ftml — d fd)tüQd)); kiedy tnann, aber 

— gdy f^ujammcnge^ogen üü§ kiedy); ebenfo raiekki tt)ei(^, 
für mieg-ki, lekki (eid^t für leg-ki. 

b) Unüoüfommcne ?tf|imi(ation (nur in ber ?lu§fprQd)e) : 
prosha bie 23itte {5(ii§fprnd)e: proz-ba, aber prosic bitten); 
kröwka Ximin. ,^nf) (?(n§fprad)e: kröf-ka, ober krowa bie 
Auf)), izdebka 3ijnjnerd)en (5(nöfprtid)e: izdep-ka, ober izba 
bog 3inimer), zagadka bü§ Siätfet (?üi§fprQci^e : zagat-ka, aber 
(gadac fprec^enj. 

3. 3" äljnüd)er SBeife mirb s ju s unb z ju z bor 
einem nad)foIgenben lüeid)en ßonfonanten, 3. 33.: 

posel ber Sote — w posle im ä3oten, ober poslac 
fenben — posl(^ irf) tüerbe jenben, sen ber Slraum — w 
snie im !Jraum, Gniezno ©nefen — w Gnieznie in ©nefen, 
spac fd)(afen — spi er fd)Iäft, niose id) trage — niese tragen, 
gwiazda ber <Stern — w gwiezdzie im ©tern u. bgL 

^nmerfung. z wirb aber ju z nid)t eriDcidjt in jufammen= 
gefegten StBörtcrn, wie zlac (z-lac; jufammengie^en, zbieg (z-bieg) 
ber ?lu§rei|er (^eferteur), rozciac (roz-ciac) jer^ouen u. bergl. 

4. 23or ben bumpfen Sauten: sz, cz, z, dz mirb ein üor« 
t)erge^enbeg s gu — pz, z ju — z; 3. $B.: pysk ba§ SJiaut 

— pyszczek ha§ 9JläuId)en, troska bie (Sorge — troszczyc 
sie forgen, mozg hü§ ®et}irn — 2)iminut. mozdzek, piasek 
ber Sanb — Slbjeftiü piaszczysty fanbig, miazga ber ©ptint, 
33rei — miazdzyc 3U Srei machen. 

^Jlnmerfung. ^ud^ I)ier mad^t bos z in ^räfigen eine %u§= 
nafjme, j. 35.: zszyo (z-szyc) 3ufammennäf)en, rozczarowac (roz- 
czarowae) entjaubem (rozczarowac sie fid^ enttüufd^en). 

5. (g§ fommen aber and) einige gälte ber 9)ert)ärtung 
(odtwardnienie) eine§ üor'^ergel^enben tüeid)en ^onfonanten burd^ 
einen nad)fotgenben Ijarten oor. (^§ gefi^iel)t bie§ namentlich: 

a) rz tt)irb üor einem nad)fo(genben c 3U r, 3. 93.: 
marzec 33Mr3 — w marcu im 2)iür3, korzec ber 
©d)effet — w korcu im ©d)effe(\ 



1 Tlan fonn auä) biefen a3Drgong anberS unb jinar gvammatiid^ 
riii)ticier betracfiten, nämlirf): ber Stomm (2()etna) ift orJ, kotl, kozl, 



Sic ßaul(ef)vi\ 13 

^iumerfuug. Sine einjigc ^Jtuänaljme baüon bilbet: gorzki 
bitter — 5^1.: gorzcy. 

b) Sor 1 lucrbcn rz, c, dz, ^^, z ücrl)ärtct ^u r, t, d, 
s, z, 3.33.: orzel bcr 3lblcr — orla (©ciij, kociel her 
befiel — kotla (®cn.), osicl ber ßfct — osla (®en.), 
koziel ber »ocf — kozla (®en.). (iögl. Su^note ©. 12.) 

c) 93or n imb n tt»erbcn Derl)ärtet : v, dz, rz, n , j. 33. : 
tn^ id) I)Que, 2. ?p. tniesz (ftatt cno, c'niesz) — Com ^nf- 
ciqc; piec fünf, aber: i)i(:tnascie; godnv lücrt — aber 
godzien; zbrodzien bcr 3)erbrc(f)er — aber zbrodnia baS 
9)erbred)en, kon baö ^-Pfcrb — aber konny (nid}t koiiny), 
wierzp id^ glaube — aber wierny (ftatt wierznyj. 

§ 9. 9(nbere ^onfouantcnticränbcrunocn. 

1. 3'uei gleid)c i^onfonaiiten finb ebenfalls im ^ofnifdieii 
fetten, obg(eid) einige (kk, nn, IL czcz, dzdz; tuot)! üor= 
lommcn, roie 3. 93.: 

lekki ^ leidet, panna^ ^raidein , Jagiello^; czcz(? lä) 
e'^re, dzdzyc fein regnen, willa 93iüa. 

Stnbere 3)oppeIfonfonanten fotnmen nur in grembtoörtern 
bor, tüetd^e meift im ^^olnifd)en nur mit einem gefc^rieben 
lüerben, 3. 23.: 

©rammatit — gramatyka (feiten grammatyka), ßom= 
miffion — komisya, Kollegium — kolegium , ^rofeffor ^ 
profesor, 93lappe — raapa (unb mappa). 

2. ®§ fönnen nament(id) nie tt, dt, tc, de, ddz', dzdz 
nebeneinanberftet)en ; tt ober dt lüirb ju st; tc ober de trirb 
sc; dd lüirb 3U zd, ddz ober dzdz' ju zdz; 3. 93.: powiastka 
6r3äl)Iung (ftatt powiadtka), czesc 6^re (ftatt czetcj, jazda 
bie ^a\)xt (ftatt jad-da). 

3. §äufig lüirb ein ^onfonant auegelüorfen (Stifion — 
wyrzutnia), 3. f&. n in bojazliwy furdjtfam — bojazi'i 5"V"d)t. 

t (c), 3. 93.: radosny freubig — ftatt radostny (radosc 
(Jrcubc), rosne id) lüad^fc — ftatt rostno (ro.^e iüad)fen), 

oel, unb bie üorfjerc^efienben iTonjonanten luerben burd^ ben im 9iom. 
eingefd^obeneii Jüofal meid^eö e eviocit^t jit rz, r, z, s — ät)iili(^ in 
bcn tior]^er9el)enben fällen: inarzec, korzec. 

» SoId)e Soppclfonionaiiten finb nid)t lüie im ©eutidjen alö 
einfädle QUQjufprecf)eii, ionbcrn jcber berfelben befonberö, atjo: lek ki, 
pan-na, Jagjel lo, wil-la. 3(m bcuttidjften tritt bics bei panna, willa 
5U Xage. 



14 Sinlcitung. 

zlosliwy bösartig — ftatt zlostlivvy ober zloscliwv (zlosc 
3orn, SoSkit). 

d, 3. ^.: szedl er ging, nkr: szla (^yem.) fie ging, szli 
fie gingen. 

w, 3. $8.: obalic ftürjen, [tatt ob-walic'. 

4. ^or ber ^Ibjeftitenbung ski Serben I)äufig (gnb= 
tonfonanten bc§ ©tommeS QUSgeftofjen ober geänbert, 3. 33.: 
saski fäcf)fifd) (ftatt sas-ski), francuski fran3ö[ifd) (ftatt fran- 
cuzski); praski — ftatt prag-ski, ^tbjeftiü Don Praga; boßki 
(bozski), ^tbjeftit) 3U bog ©olt, wloski (ftatt wloch-ski), 5tb- 
ieftit) 3u Wloch Italiener. 

3)a§felbe gefc^iet)t öor ben ©ubftantinenbungen -skosc unb 
-stwo; 3. 93.: böstwo götttid^eS SBefen, towarzyskosc (ftatt 
towarzysz-skoHc) ©efelligfeit. 

5. 3)iitnnter fliegen 3tt)ei Äonfonanten (ober ßaute) in 
einen ßaut jnfammen, 3. 93.: ludzkosc 3[llenfd)Ud)f eit , au§ 
lud-skosc; zebractwo 93ettlertum, 93ettetei, üu§ zebracz-stwo ; 
Kownacki = Kownat-ski. 

§ 10. :^i'c Betonung («Ifjcnt akcent). 

1. 2)er 3(f3ent ift im ^olnifd^en in ben 3tüei= unb inet)r= 
filbigen 9Börtern ftet§ anf ber üorletiten ©übe, er rücft 
bat)er in ber S)efünation unb Konjugation üor, fobalb fid^ baQ 
SGßort um eine ober mel^r ©itben öerlängert, 3. 93.: oj'-ciec, 
mät-tka, Wla-dy-slaw, aber Wladygiäwa, Wladyslawöwi, 
zlo-isli-wy, zlosliwego, o-bä-lic, czi\r-ny^ czar-niej-szy, naj- 
czar-niej-szy.^ 

S)ie einfilbigen Sßörter finb — mit njenigen ?(u§na]^men 
— auf if)rer ein3igen Silbe betont, 3. 93.: wüj ber Dnfet, 
ktö? tt)er? täk ja, syn ber ©ot)n. 

2. 2:onIo§ finb 

a) einige ßonjunftionen (nomentUd) bie einfilbigen): i, a, 
to,' ze, lub u. bgl. ; 

b) einige 5|]rä|)ofitionen (namentlirf) bie einfilbigen pro= 
!litifcf) gebraucl)ten): bez, do, od, dla, u, ku, przez, na, nad, 
pod, przed, za u. bgl. ©ie n^erben aber meift af3entuiert, 
ttienn fie öor einfilbigen SCßörtern, namentlid) O^ürnjörtern, bie 



1 23Jir toerben im atlflemcinen bie ^Betonung nic^t befonberö an= 
geben, ba fie fef)r leidet Qii§ biejem "^l^aragrapfien erlernt »erben fann. 
9fur l)ier bcjeirfjnen nur bie Silbe, auf »elc^er ber Son liegt, mit 
einem \ 



®ic ßaut(cf)re. 15 

bann cnfü)tifd) gebroud^t luerben, 311 |tet)cn fommen, 3. 93. : 
dö mnie 511 mir, bez was o{)ne euc^, we wsi im 2)orfe; 

c) einige einfilbige günoörter, roie: ja, ty, on, my, wy 
u. bg(. ; namentlid) ober ftetS bie enf(itifcf)cn: mio, ci^, si^, 
mi, ci. 

5Inmerfung. ^ie me^ri'ilbigen ^onjuiiftionen, ^ropofitioncn 
unb Sürroörter (übertjoupt ^^^nrlifeln) finb betont, j. 33.: a-ze-by, 
o-kö-lü, tö-bie, kto-ry-nii u. bgl. — 'iibix üud) bie einjilbigen 
^^artifcln (jelb[t .Ronjunftionen unb "^U-Qpofitionen tonnen betont 
fein, tt)enn bieg qu§ beni Sinne ^erüorgebt, j. 33. : ide od ciebie, 
nie do ciebie icf) gebe (fommej öon bir, nic^t ju bir; ober: 
möwilem : daj mi olöwek i piöro, nie liib piöro id^ ^aht gejagt, 
bu joUft mir geben einen ^Bieiftift unb eine i^^ebcr, nicbt ober 
eine ^Veber. 

Überboupt crbaiten bie einfilbigen SBörter ben 2:Dn, je naä) 
ibrer Sßebeutung unb ibrem Sinn im So^e. 

3. !l:en ^If^ent auf ber brittte^ten ober fogar öiertte^ten 
©i(be I)Qben bie potnijcben äßijrter nur in ben ßonjugationö» 
formen, lüelc^e tonloje ©uffije, tcie: smy, scie, bym, bys, 
by, bysmy, byscie annef)men, 3. 93.: ro-bi-li smy, ro-bi-li- 
scie, rö-bil-bym, rn-bii-by.'^, ro-bi-li-by-smy, ro-bi-li-by-scie. 

®od) irerbeu biefe O^ormen oud) auf ber Dorte^ten af3en= 
tuiert: ro-bi-li-smy, ro-bil-bym, ober fie t)Qbeu 'glrei ^(tjente, 
auf ber oierten unb oortetiten Silbe: ro-bi-li-by-smy. 

^Inmerfung. SDer ungebilbete ^vole nfjentuiert ftet§ bie 
Dorlefete Silbe, tt)äbrenb ber gebilbete firf) mebr ber angegebenen 
33etonung§tt)ei)e bebient. 

4. S)ie 0^rembtt)ürter tt)erben (non ©ebilbeteu) auf ber 
brillierten betont, 3. 93.: arytmetyka, graraätyka, fizyka, 
üptyka, aküstyka, dydaktyka, etyka, estetyka, miizyka, 
plästyka. 

2;er Ungebilbete betont aud) biefe 9Börter ftet§ auf ber 
torle^ten; bocb toerben aud) oon ©ebilbeten oiele grembtrörler 
bäufig auf ber oorletjten af3enluiert, 3. 93.: Milcyiides, Temi- 
stokles, Fryderyk, bie 3n)eifilbigen natürlicb immer, 3. 93.: 
Berlin, Päryz, Szczecin (StetiinJ u. bgl. 

5. ^n ben 3iemlic^ 3al)lreid)en au§ bem Satein flammen* 
ben 9Gßörlern auf ia, ya fowie ben Eigennamen auf ian, yan 
finb biefe gnbungen (bie übrigens aud) mit j ftatt i ober y 
gefcbriebeu raerben,) einfilbig; ber 2;onaf3enl liegt alfo auf 
ber iljnen Dor^ergel)enben Silbe, alfo: Anf,dia, Märya, paräfia, 
loterya, fantäzya, Julian, Griicyan, Märyan u. f. lü. 



16 ßinleitung. 

6. 23ou ed)t polnifd)en äßörtcrn bi[ben iiod^ fotgenbe eine 
?lu§nQ^me üon ber §Quptbetommg§reget: 

Käzimierz (in ber luciteren ^^^rion aber t)Qt e§ reöc(= 
md^ig ben ^fäcnt auf ber üorte^tenj; 

ügölem^ w ögöle im nügemeinen; 

szczegölera, w S7czeg()le, bzczegolom u. f. lü., im be= 
jonbereit, in ben Sinjctfjciteii; 

okölica bie ©egenb, pospolity gemein fauc^ okolica, pos- 
polity); cztervsta, 400; dzievvipc.-et, 900; siedemkroc fieben» 
farf), nebft anberen mit -kroc (=fQcf)j ^^ujammengefe^ten 3öt)t= 
tüörtern, unb näuka bie 8et}re, obluo!)( aucf): naüka. 

7. 3(ud) einige ^ujammcngeie^te (im ganzen feltene) 2Börter 
trerben 'häufig mit bem Slfjent au] ber legten «Siibe gefpro(i)en: 
p(jdziwiätr 2BinbbeuteI, lamignät Änorfienbreci^er, Novvydwör 
?ieu{)of, Bialyslük ©tabtname u. bgl. 

8. %U S(u§nQt)me bon ber Diegel !ann faum Qngefet)en 
toerben, bo^ man mitunter beim tauten Stufe bie le^te ©itbe, 
toddjt babet gebef)nt lüirb, betont: Janie, Wojciechü, strözii. 



Kon Ko-sciusz-ki. ÄOg^iuj^foS ^Pfcrb. 

Ko-sciusz-ko, gla-wny wodz pol-ski, be-d^c ra-zu 
Äo§äiufc^fo, ber berühmte polnticfie S^elb^err, fcienb (ein) ajlal 

pe-wne-go sain cho-ro-ba wstrzy-ma-ny, chcial prze- 

gelüiffeS felbft burcf) ßranf^eit öerf)inbert' »oEte übet= 

slac pe-wne-mu du-cho-\vne-mu ^\^ So-lu-rze kil-ka bu-te-lek 
fenben (einem) getüiffen 6etftli(|en in Sofot^urn einige 5laf(|eu 

do-bre-go wi-na, ktore byi mu przy-rzekl na dzien 
guten SCßeinee, meiere er botte t^m öerfproc^en ju (einem )3;agc 

o-zna-czo-ny. — Wy-bral wiec w tym ce-lu mlo-de-go 

beftimmten, — gr \mi)ht alfo in bieder Slbftd^t einen jungen 

czlo-wie-ka, na-zwi-skiem Cel-tner, kto-re-mu tez na tQ 
SJlann, namen§ :S^limx, inelcEiem (er) auäj ju biejer 

po-droz po-wie-rzyl wias-ne-go wierz-cho-wca. Kie-dy 
Steife anüertraute (fein) eigene^ 9lettpferb. 'äU 

Cel-tner po-wrö-cii, rzekl : «Ge-ne-ra-le, nie wsia-dQ 
3eltner jurücftam, fagte(cr;: „5Rein (Senerat, td^ »erbe nic^t fteigen 

wi^-cej na twe-go ko-nia, je-ze-li mi razem i wor-ka 
met)r auf bein ^ferb, wenn (bujmir 3uglei(| auä) 33eutel 

swe-go z pie-nie-dzmi nie dasz». — 
beinen mit ©etb nid^t mitgibft". — 



Sie 5iautlc()ve. 17 

Ko-sciusz-ko zdzi-wil sio i za-py-tal o przy-czy-nQ. 

Äüö^iiifc^fo uenouiibcvtc fi^ unb fvagte nacf) bcr Ur)a(i)c. 

Cel-tner od-po-wie-dzial : «I-le ra-zy ja-ki u-bogi czlo-wiek 
3cltncr antmortetc: „Söieüiele 93lal irgenb ein ormer SOtenjc^ 

innie na dro-d/.e na-po-tkal i ka-pe-lusz trzy-ma-j;\c o 
mid^ auf ber «Stvafec traf unb feinen §ut f)inf)altenb um 

jal-mu-ziiP pro-sil, to koi'i za-wsze sta-nal i nie ru-szyl 
ein Sllniofen bat, fo baö ^ferb immer blieb fielen unb nid)t cjing 

pr^-dzej z miej-sca, do-pö-ki ze-brak cze-go nie o-trzy-mal. 
<^er Hon bcr Steife, folange ber SSettler etuiaö [nic^t] empfing. 

A gdy nii w kon-cu pie-nio-dzy zbra-klo, mu-sia-lem po- 
Unb ül'j mir enblic^ ba§ (Selb ausging, mußte i^ bann 

tem ze wsty-dera u-da-wac, jako-bym u-bo-gie-rau do 
mit Scf)am mid) fteUeii, alö ob iä) bem Strmen in 

ka-pe-lu-sza co wrzucal.» — 
ben ."put ettuaä mürfe." — 



pic ^Ubefcifc (35orfarfen). 

®ic potnifdic ©prad)e I)at neun 9iebetei(e, nämlid): 

1. rzeczowniki §auptli)örter i^substantiva), 

2. przymiotniki (Sigcnfd)aftön)örter (adjectiva), 

3. zaimki fyüi-'^örter (pronoraina), 

4. liczebniki 3af)f^ötter (numeralia), 

o. slowa ober czasowniki 3£itn)cirter (verba), 
43. przysl()\vki UmftanbStüCirter (adverbia), 

7. przyimki Sorluöiter, 2}erf)ä(tniött)tJrter (prsepositiones), 

8. spöjniki 23inbelüi)rtcr (coniunctiones), 

9. wykrzykniki 3luSrufungSn)i)rter (interiectiones). 
23on biefen finb bic fünf erften üeränbertid), Inä^renb bic 

tier übrigen unt)cränbertid) finb. 2)ie uier erften, iüe(d)e äu= 
fonimen aud^ im ^olnifci^cn imiona, b. i. Ü^ennmiJrter, f)ei^en, 
toerben befüniert, unb bic Scränberung, lueld^er bicfelben fäf)ig 
fmb, njirb Xeflinntion (deklinacya) genannt. 

l)k 23erttnberung, iüetd)er baö 3eitlüort unterliegt, inirb 
bie ßonjugation (.konjugacya) genannt. 

2)ie tiier legten 9tebetci(e f)ei^en äufammen partykuly, 
fpartifcln. 



-%oi- 



iPo(uifd|e jtono '(ÜTammatir. 



18 



(Bx^tx €nl: JüxxnmU^xt. 



6r[te ßeftioiL 

Das l)auptu>ort 

§ 1. Xk potnifd^e ^pmäjt !ennt feinen Slrtüel, ineber 
beftimmten nod) unbeftimmten. 

2)q§ ©cft^Ict^t bei- §auptn)örter nut^ man bemnad^ au§. 
bem betreffenben Sißorte jelbft erfennen nnb gtoar enttüeber qu& 
feiner Sebeulung ober nu§ feiner (Snbung. 

§ 2. 9}^ännlid) finb alle 9kmen t)on 5)}erfonen unb Spieren 
männlicben ©ef(^Ied)t§, fon)ie fold^er SBefen, bie n^ir un§ als 
männlid^ DorfteÜen; alfo 5. S.: rycerz ber DUtter, pies ber 
§unb, aniol ber Snget, smok ber S)rad)e. 

23on gefcf)Ieif|t§lofen ©egenftänben finb männtid) bie ^iomen 
ber 3Jlonate unb 2."Öod)entQge, unb ber ßnbung nod) bie= 
jenigen, tt)e(d)e im 9iom. auf einen f)Qrten Äonfononten qu§= 
gef)en, 3. 93. : stol ber Sifd), wlos ha^ ^aor. 

DJiännlic^en ©efd)ted)t§ finb otfo 3. 95.: 
ojciec i^Qtcr syn ©ol^n chleb 58rot 

chlopiec ^nabe brat 33ruber kwiat ^Blume 

czlowiek ÜD^enfc^ ptak 93ogeI palac ^^alaft. 

§ 3. äöeibüd) finb ber SBebeutung nad) alle Spanten 
üon tebenben Sßefen tt^eibüd^en ®efd)te(^t£i; alfo 3. S.: pani 
bie 3^rQU, krölowa bie -Königin, matka bie 3Dlutter, klac2^ 
bie (Stute. 

Ser Snbung nad) finb lüeibüd) biejenigen SöiJrter, meiere 
im dlom. auf ein -i ober -a ober auf einen tüeid)en ^onfo= 
nonten au§gef)cn, 3. 93.: cnota bie S^ugenb, dusza bie «Seele, 
miedz boS Tupfer, wies ba§ 2)orf, topöl bie ^Poppet, kose 
ber .^nod^en. 

aßeiblidien ©efc^rec^t§ finb 3. 99.: 
corka Sod^ter gruszka ^irne wisnia ^irf^c 

ksiazka )&nä) söl ©nlj smierc Xoh. 

röza 9iofe 



®n§ ^aiiptiDort. 19 

§ 4. ®äcf)(id) jinb bic .itamcn, luctdjc unentlüicfette, un= 
cmari)ienc äl^cfen bejeiciincn; 3. $B.: dziccio ba§ ßinb, hehiq 
ba§ 3^ül)(cn, cielo baS italb. 

6äd)liii) finb jobaiin bic ^e3cid)nuiigen üoii ffluc^ftaben, 
foluic 2Börtcr itnb t^inje «Säljc, lucnn man jie fubftantiöijd) 
(n(§ ein i^niipttoortj gcbraiid)!; 3. 23.: mi<:kkie e bnö njeid)e e, 
piekne mi to «zaraz» ! baö ift mir ein jd)öne§ „gteic^"! 

2)er (Snbiing md) finb fäd)üd) bie Sßörter auf -o, -e unb 
-^; 3,33.: zloto baö ©olb, serce ba§i ^erj, imie ber 5Rame. 

(2äd}(id)en ®cjd)(cd)t§ finb 3. $8.: 
pole {?elb wino allein ciastko ^ud^en 

zwierzo Stier piwo 53ier okno §enfler. 

drzewo 23aum 

?Inmerfung. Einige SBörtcr finb ^lücifodfien ®ef(^Iecf)t§ 
(eommunia), \i nai^bem fie firf) auf mäuulit^e ober tteiblidje 2Befen 
bejicl^cn: j. ©.: sluga dobry ein guter Wiener; sluga dobra ba§ 
gute 2;ienflmäbd)en; biedny sierota ber arme SBaifenfnabe; biedna 
sierota ha^ arme 2i3aifenmäbd)en. 

§ 5. Xie @igenfd)aft§iui3rter t)aben für bie brei gram= 
matifa(ifd)en ®efd)Ied)tcr brei t)erfd)icbcnc ©nbungen, nämüc^: 
männlid) tneiblid) fäd)(ic^ 

y ober i a e, 

unb muffen ftetS in ©efd}(edit, S*^^ imb Q^att (genus, 
numerus unb casus) mit bem ^auptiüorte, auf inelc^eg fie fid) 
be3ieben, übereinftimmen. ^ 

§ 0. ^h ^cflination. 

2!ic potnifd^e Seftination untcrfd)eibet 3n)ei ,3«^f^en: Xit 
®in3at)I i^liczba pojedyncza) ober nad) bem ßateinifd)en 
singularis genannt, unb bic 2Ref)r3abt (liczba mnoga) ober 
pluralis. ^ebe S^^^ ^t fieben x^-äüt (przypadki): 

1. mianownik ober nomin ativus, auf bie Srage: mer? ttia§? 

2. dopelniacz „ genitivus, „ : meffen? 

3. celownik „ dativus, „ : ttjem? 

4. biernik „ accusativus, „ : men? 

5. wolacz „ vocativus, ift ber i^aU ber ^Inrebe. 

6. narzpdnik „ Instrumentalis, auf bie x^xaQ,i: hüxd) men? 

moburc^? momit? 

7. miejscownik ober locativus, auf bic ^rage: in wem? mo? morin? 

' 2:ie§ miiB mof)! gemcrtt tüerben, ba im Seutfc^en ba6 präbi= 
latine ?lbjettiü ganj o()ne Gnbiing ift. 3n bcii Slufgaben geben mir 
Vorläufig nur fotiijc SBeiipiclc, in bencu bie Scflination ber Stbjeftiüa 
ntcf)t berücfficbttgt ju Uicrbcn brnudjt. 

2* 



20 



ütUion 1. 



dobry ojclec ber gute Spater 
dobra matka bic flute -IJUttter 
dobre dziecko ba§ flute -ftinb 
maly cblopiec eiu Üeiuev -itmibc 
])iekne dziewcze ein l"il)öneö 

gjtäbc^eu 
mila siostra eine QUijcnctjine 

Sdiwefter 
uprzejmv czlowiek ein I)öfli($cr 

przywiazany syn ein anfjünglidier 

SoI)n 
kochajacy brat ein liebeuber 

JBruber 
niloda cörka eine junge Sod^ter 
wielki kröl ein großer Älönig 
potezny cesarz ber mädjtige 

ßaifer 
zwierze domowe baS .t>au§tier 
zwierze drapiezne bae illaubtier 
zamek krölewski baö föniglid)e 

paiac krolewski ba§ töniglic^e 

^alai§ 
lekki kapelusz ein leidster .^^ut 



drzewo ein grüner 



XVövtev. 

zielone 

S3aum 
ogröd saski ber fät^fifefie ©arten 
wierny prz_vjaciel ein treuer 

3^reuub 
iiiewierna przyjaciöika bie un= 

treue S^reuubin 
kon, m. ba§ ^fcrb 
dorn, m. ba§ -^au^ 
wilk, JH. ber Sßolf 
siowik, »i. bie 9Ja4tigatt 
w Berlinie in Scrlin 
i, a unb; gdzie? Iüü? 
siodki, -a, ie füfe 
czerwony, -a, -e rot 
bialy, -a, -e ttieife 
dziki, -a, ie tüilb 
möj, moja, inoje mein, meine, 

mein 
twi')j,twoja,t\vojebeiu, beine,bein. 
ten, ta, to biejer, biefe, biefeä 
tutaj, tu ()ier 
czy? ob? Jak? )üie? kto? loer? 

CO? lüa§? 
tak ja, nie nein, nicf)t. 

^. (my) jestesmy irir jinb 
(wy) jestescie i^r feib 
(oni, one) sa fie jinb. 



1. (ja) jestem tc^ bin 

2. (ty) jestes bu bi[t 

3. (on, ona, ono) jest er, 

ftc, e§ ift 

3tnmerfung. 1. ®er ^volc liebt e§ biäraeilen, ha§ ®igen= 
fc^oftittjort hinter ba§ ^ouptraort 3U fteUeu. 

2. 5)Q§ perfönUdje gürirort beim ^eitioort it)irb nur bann 
gebrandet, ttienn auf baöfelbe ein ^loc^brud gcjelU irirb. S^x Übung 
empfiehlt e§ i\ä) jeboc^, borläufig bie gürinörtcr jtets ju überfel^n. 

3. „Unb" ^ei^t polnifd^ a, löenn e§ gegenjä^ilid^ (aböeriotiD) 
gebraucht mirb, tia^, f)et^t im Sinne be§ beutfd^en: aber, fonbern. 

4. %uä) bie birefte, unabhängige Srage fann im ^olnifc^en 
burd^ ha^ grageroort: czy? ob? eingeleitet loerben. 

SCiifflafic I. 

Möj ojciec jest dobry i moja matka jest dobra. Pias 
jest zwierze domowe, a wilk jest zwierze drapiezne. Wisnia 
jest slodka. Kwiat jest bialy. Chleb jest dobry. Röza jest 
czerwona. Möj koii jest dziki. Twöj ptak jest mlody. 
W Berlinie jest zamek krölewski i palac krölewski. Tu jest 
kapelusz lekki. To drzewo jest zielone. Ta gruszka jest 
slodka. Ten ptak jest piekny. Ten cesarz jest potezny. Möj 
przyjaciel jest wierny. 



®ic S^ctHuation. 21 

%\t\tx 93?cnicf) i[t ()öflicf). Tiefer ©o'^n ift gut unb biefe 
Sod^tcr ift fd)ün. :;^.u ^iHirjrijau ift ein großer ®arten. 2)a§ ®rot 
ift lüci^. Tic 'IMuine ift rot. $)ier ift eine grüne i^ime. Tiefer 
Sf>ogel ift ein 3unibtier. ^Jfein )put ift grofj. Tiefe IMumc ift eine 
9{ofe. Teine i^reunbin ift untreu. Ter grofee .<?önig ift mächtig. 
Teiu Jpunb ift anl)nnglid) unb treu. 5}Jein ^vfcrb ift jung. Tiefer 
3?ogeI ift eine '3JQd)tigaU. 

5prcd}iil>wn3 Rozmowa). 
Kto jest dobry ? (»jciec jest dobry. 

Czy syn twoj jeet przywiazany? Tak, yyn möj jest przywifjzany 

i kdchajacy. 
Gdzie je.st ogrod saeki? We Warszawie. 

Czy ogrod saski jest pif^kny? Tak, jest piekny i wielki. 
Czy przyjaciel twuj jest wierny? Nie, przyjaciel moj je^^t nie- 

wierny. 
Czy kröl jest uprzejiny? Tak, krol jest uprzejmy. 

Gdzie jest twuj koii? Tutaj jest mi')j koi'i. 

Czy jest dziki? Nie, nie jest dziki. 

Czy jestes mlody i dobry? Jestem ndody, a moja eiostra 

jest dobra i pi(jkna. 



3tt)eite Seftion. 

Die Dcflination. 

9lhin untcrfd)cibet nad) ben brci ®efd)(ed)tern quc^ brei 
S)etünQtionen, eine männlid)e, fädjlic^e unb lücibüdje, üon benen 
jebe tüicber Unterabteitungen Ijat, fo ha'^ lüir im ganjen fünf 
Teftinationen ^atjtcn fijnnen. 

^tc erfie ^cfHnatton 

umfaßt atle ^nuptluijrter männ(id)en ®cfd)ted^t§, tnefc^c 
im 9com. (Sing, auf einen ßonfonanten au§gel)en, unb jcrfötlt 
nad) beut ßnbtonfonanten in t)arte unb ftiei^e. 

5>or6emerfung. Ter ?l!f. (Bing. t)on ^erfDnen= unb 2;ier= 
bejeic^nungcn lautet xo'xt ber föenitiH; im ''^(ural ift nur öon ^er= 
fönen ber ?l!f. = ®en., mä^renb üon 3;ieren ber ^Ift. = 9com. ift. 

a) 33eifpictc jur männtid)en l)arten Tefünation. 
5)3er f n e n. 

Sing. HL syn ®o^n pan !perr sasiad 5tac^= chlopiec^na= 

®. syn-a pan-a sasiad -a [bor chlopc-a [be 

S). syn-owi pan-u sasiad-owi chlopc-u 

91. gleic^ bem ©enitiö 

33. syn-u pani-e sasiedzi-e chlopcz-e 

3. syn-em pan-em sasiad-em chlopc-em 

2. syn-u pan-u sasiedzi-e chlopc-u 



22 




Seftion 2, 








Sptur. 9J. syti-owle 


pan 


.-owie sasied? 


;-i chlopc- 


T 


®. syn-öw 


pan 


.-6\v s 


asiad- 


öw chlopc- 


•öw 


S). svn-oin 


pari 


•otn s 


asiad- 


■om chlopc- 


om 


51. 




gkirf) bcni ©euitiö 




5ß. 




gleich bem 


3cominatiü 




S. syn-ami 


pan 


-ami sasiad- 


ami chlopc- 


ami 


2. syn-ach 


pan 


,-ach sasiad-ach chlopc- 


ach 






2 i c r e. 








©ing. dl. orzel 5lbler 


lis -^iidjS 




pies §uub 




@. ovl-a 




lis-a 




ps-a 




3). oii-owi 




lis-owi 




ps-u 




^i(. 




Qlcid) bcm 


Diominatiö 




23. oii-e 




lisi-e ^ 




psi-e * 




S. o)i-em 




lis-em 




ps-em 




e. orl-e 




lisi-e ^ 




psi-e ^ 




gJIur. 9(. orl-y 




lis-y 




ps-y 




@. orl-öw 




lis-öw 




ps-öw 




S). oii-om 




lis-oni 




ps-om 




5.1 j 




gleid) bcm 


9tomiuQtiD 




S. orl-ami 




lis-ami 




ps-ami 




S. orl-ach 




lis-ach 
© a d) c n. 




ps-ach 




(Sing. DJ. dwör §of 




ds}b (Jidie 




plot 3aun 




®. dwor-u 




deb-u 




plot-u 




S). dwor-owi 




deb-owi 




plot-u 




51. 




gicid) bem 9iominatiD 




2}. dworz-e 




debi-e^ 




ploci-e 




3. dwor-em 




dfb-em 




plot-em 




£. dworz-e 




debi-e ^ 




ploci-e 




^lur. 9J. dwor-y 




deb-y 




plot-y 




®. dwor-öw 




deb-öw 




plot-öw 




2). dwor-om 




deb-ora 




plot-om 




5L 1 




gleid) bem Dtominotib 




3. dwor-ami 




deb-ami 




plot-ami 




?. dwor-ach 




deb-ach 




plot-ach. 





1 6ä ift Uiot)I 5u beacfiten, bafe bie Xrenuuugöftrid^e nur jur 
beutüc^en Unterj^eibung oou Stamm unb Gnbung, feineömegö ober 
für bie Sluöjprai^e gelten foüen ; e« ift alfo ju fpredjen: pä-nje, 
ßo-ßje-dzje, ör-le, li-ßje, pßje, de-bje, plö-zje, goßj-zja, goßjzjöwi, 
kö-nja, gole-bja, krä-jii, kra-jöwi u. f. It). 



2}ic ev[te Seflination. 



23 



b) ^eifpiete jur inann[id)eii uund)cn Xefünation. 
Xs c r i n c n. 



<Siiu3. "Tl. krol iJöiiig 

®. krol-a 

S). kröl-owi 

33. kröl-u 

3. kröl-era 

5. krol-u 

"i^^lur. 3i. kröl-owie 

®. kröl-öw 

S). kröl-oin 

58. 

2^. kröl-ami 

2. kröl-ach 

Sie r c. 



go.sc CDa]i 

gosci-a^ 

gosci-ovvi 



niij/, DJiann 

moz-a 

moz-owi 

glcici^ bem ©enitiü 
moz-u gosfi-u 

mez-em gosci-eni 

mez-u go.sei-u 

mez-owie gosci-e 

m^z-n\v gosc-i 

moz-om gosci-om 

glcid^ belli Oknitin 
gleich bem D^omiimtiü 



mez-ami 
mez-ach 



gosci-ami 
go.sei-ach. 

<SQ(f) en. 



@iug. Ol. koii "ij^ferb gol^h %aübi 

6. koni-a^ golebi-a^ 

2). koni-owi golebi-owi 
51. glcic^ bem (iienitio 



35. 


koni-u 


golebi-u 




koni-em 


golebi-em 


2. 


koni-u 


golebi-u 


5t. 


koni-e 


golebi-e 


®. 


kon-i 


goleb-i 


^. 


koni-om 


golebi-om 


51. 


gleich bem 


©enitiü 


58. 


gleit^ bem 


Otominatiü 


."V. 


kou-mi 


golebi-ami 


2. 


koni-ach 


golebi-ach 



krzyz Ä^reuj kraj 2Qnb 
krzyz-a kraj-u ^ 

krzyz-owi kraj-owi 

gtetd^ bem Ttominatiö 
kraj-u 
kraj-em 
kraj-u 
kraj-e 
kraj -öw 
kraj-om 

gleic^ bem ^tominotiü 



krzyz -u 
krzyz -eni 
krzyz- u 
^lur. dl. koni-e golebi-e krzyz-e 

krzyz-öw 
krzvz-om 

krzyz-ami kraj-ami 

krzyz -ach kraj-ach. 

23emerfungen. 
§ 1. 3t om. Sing. S)ic Jßörter orzel, pies, chlopiec 
3eigcn im 5tom. (£ing. einen anbcrcn Stamm qI§ in btn 
übrigen formen (chlopc, orl, ps); (cUterev ift jcboc^ ber luir!= 
tid)c Stamm. 2;a bie barin am Sd)(nB fic^ ^äufenben Äon= 
fonantcu ofine 2}ofat eine Sc^inierigfeit für bie Sluöfprac^e 
bitbcn, f(^iebt man im Dtominatiü stuifdjcn biejetben ein e 
(rejp. iej ein, ,v S. palec (St. pale) ^i^G^r, koziel (St. kozl) 
Siegenbod, dzien (St. dn) 2:ag, kociel (St. kotl) .Reffet, 
rynek (St. rynk) DJiarft. hierbei ift äu bcad)ten, baß ba§ 



®iel)e bie Hörige Sfufenote. 



24 Seftton 2. 

tr>eicf)e e (ie) ben Dorfierge^enben Äonfonanlen erlneid^t (dqL 
§ 5, 3 her Sin(.). Soor k roirb nur e ein9efd)oben. 

§ 2. 2)ie ßnbimg be§ @cn. ©ittg. ift a ober u. 

2^er Oiegel imd) joüten oii^er (£Qd)be3eid)nungen in ber 
l^orten gorm, inelcfie u als ©enitiüenbimg nnneljmen, aüe 
Quberen a t)Qben. S)ieie Üieget finbet ober lüc^t allgemein 
ffieacf)tung. 

3Dkn merfe ba^er foIgenbeS: 

A) 3(uf a im ©en. enbigen alle Se^eidjnungen ie(bftän= 
biger, ein ungeteiltes ©aujeg bitbenber SBcfeu, alfo: 

1. !Perionen= unb Sierbe^eidjuungen, 3. S3. ojciec 2}ater 
(ojca), brat 33ruber, kupiec Kaufmann, wödz 2(ufü{)rer, wilk 
SBolf, kruk Dtabe. ?lu§uat)me: wol £)<i}it (wolu); 

2. alle 33eäeic^nungen abgefouberter ©egenftäube, 2ßert= 
jeuge, ©efä^e, Körperteile, ßteibungöftücfe, 58äume unb ^Blumen; 

3. bie 23e3eid)nungen ber SJla^e, (Seinid^te, SHünäen, ©piete 
unb Slän^e; 

4. bie Flamen ber OJtonate; 

5. ferner bie meiften, ti)eld)e auf c, s, z, n, auf bie 
Sift^taute sz, z, rz, auf c, ik, yk au§gef)en. 

B) S)ie (Snbuug u im ©en. nef)men an: 

1. bie abftra!ten SSegriffe, 3. 93. umysl SSerftanb, powöd 
©runb, sposöb 5trt unb SBeife, dowöd SBett)ei§; 

2. bie Sammelnamen, 3.33.: lud 33ol!, orszak ©efolge, 
pulk 9iegiment, kraj Sanb; 

3. bie ©toffbe3eid)nungeu unb ©egenftänbe, bie au§ öer= 
fd^iebenen Steilen 3ufammengeje^t finb, 3. 39.: miöd §onig, löd 
®i§, gaz ©a§, las SBalb, jedwab ©eibe, piasek «Sanb; 

4. öiele ^^^embttJörter, roie akt, element, dokument, 
egzamin, fakt, takt, fundament, nerw, plac, gatunek, ra- 
tunek, Sakrament; 

5. folgenbe einfilbigen SBörter: czyn 2;at, dar ©efd^en!, 
döl ©rube, dorn §au§, jad ©ift, mir Seliebtl^eit, sad ©arten, 
stan ©tanb, staw Seid), wierzch Cberflöd^e u. a.; 

6. bie 9iamen ber 2[ßod)entage, fotoie bie auf ek au§= 
gel)enben, njelc^e feine 3}erfleinerung§n)örter finb, unb enbli(^ 
olle auf j enbigenben Sßörter. 

NB. '>ßlan(i)i öauptraörter ^aUn fogar beibe ©nbungen, aber 
jcbe in öerfc^iebener 33ebeutung, 3. 5ß. : 
bal halfen, -a; = 33all, — u 
gieniusz ©enie (5|}er|on), — a; ®enie (gö^igfeit), — u 



Sic erfte XefUnation. 25 

lipiec S^ionot 3uli, — a; DJJet — u 

wieczor %bmh (Mi), — a; %htnh (= ^eftj, — u 

.zamek 3c!)lofe (an ber Jürj, — a; <Bd)lo]i (= ^aloft), — u 

zbieg Überläufer, a: ^reiijung§puntt, - u. 

§ 3. SOüvter luie gosr, kon ücrticren Dorn ©en. an 
ben ' über bem legten 23ud)[tabcn, njc[d)cr fidi in i öcnuanbett. 
^asfelbe ift aud) 6ci io(d)en tüic golab ber ^yaH, luo im 9iom. 
ber ' ni(f)t met)r c3cid)rieben mirb. (JögL Sinleitunc; § 5, 2.) 

§ 4. SBörter, aie(d)e im 5)bm. ein 6 t)aben, Dcnuanbetn 
biefe§ in bem folgenben ßafuö in o (dwor — dworu); iüo ö 
jebüd) 3nm 8tnmm gehört, bleibt e§ aud) in ben übrigen fällen, 
(3. 93. kröl, kr(»la; str(')z ber 2Öäd)ter, stroza). hierüber, |o= 
lt»ie über bie 25eraianb(ung üon a in <:: (dab, gohib) ögf. 
Sinteitung § 7. 

§ 5. 2"er S^at. Sing. ()at bie (Snbungen owi; eine 
3ln3af)l meift einfilbiger Söorter, Utetc^e im dlom. ein e ein= 
jd)ieben, ^at bie (Snbung u, 3. 93.: pies, psu; sen i2d)taf, 
snii; leb ^opf, Ibii; lew Öölüe, Iwu. 

ferner ^aben u im Xatiü: 

pan .^perr. Bog ©ott, czart Seufet, brat 93ruber, cldop 
93auer, chlopiec ^nabe, dyabel S^eufel, swiat 20 eÜ, ksiadz 
^Priefter, ogien x^tntx, palec 5i"Q£i^' 3et)e, kat genfer, owies 
^afer, ojciec 93ater u. e. a. 

§ 6. (S. S. 21, 9}orbemerf.). ?lud^ t)on einäelnen ©ad) = 
namen gebraucht man im %it. Sing, bie ©enittöform, 3. 93.: 
splatac ligla einen Streid) fpieten (figiel) 
tanczyc mazura, walca 3Jia3ur, 9Cßa(3er tansen 
grae wista 9B(}i[t fpieten 

dostac kosza einen ^orb befommen; ebenfo bie 9Jiün3en 
dukat. rubel, talar, gülden. 

§ 7. Xie Snbung be§ 3!3of. unb So f. ift in ber l)arten 
O^orm e, tcetdjes ben üort)ergebenben ßonjonanten eriueic^t, 
unb in ber roeidjen gorm u. 2)ie auf c, g, k unb einen 
3if(^laut enbigenben baben jebod) aud) u — gegen bie 9tege(; 
3- S. : piec Cfen, rog §orn, Sde, czlowiek jllenfd), giowik 
9kd)tigaü; ebenfo syn So()n. 

2)ie auf ec ^aben im 93of. -cze, im Sof. -u, 3. 93.: 
kupiec Kaufmann, kupcze, kupcu. — Sbenfo: 
Bog ©Ott, 93ot.: Boze, 8of.: Bogu. 
pan ^err, „ panie, „ panu. 
dorn .<r)au§ „ domie „ domu. 



26 Seftion 2. 

§ 8. S)ie ßnbung be§ ^inft^-'uu^cntat ©tng. i[t em, 
lüc(d)cö in ber fjorten Tefünation i)art, in ber iteic^en Wtid) 
i[t. 9iQd) g unb k ftet)t immer iem, 3. 23. : iuk $8ogen, 
lukiem; Bog (Sott, Bogiem. 

§ 9. S)er Diom. ^Inr. a) Don ^^^erjonennamen iniib 
gen)öf)nlid) auf owie ge6i(bet, 3. 93.: pan — panowie; aniöl 
— aniolowie fnnb anieli) gngel, ober, tüenn |ie biefe ßnbung 
nid)t annef)men, fo lüirb bod) inenigi'tenö ber Ijarte ßnbfonfo^ 
nnnt ertueid)t, 5. 35.: Polak !|}o(e — Polacv; Zyd 2iube • — 
Zydzi; doktor — doktorzy 2^o!tor; biskup S8ifd)of — biskupi; 
ranich 9Jlönd) — mnisi; rzeznik Q'teMdie'^ — rzeznicy; 
urzodnik 23eQmter — urzednicy; robotnik 5(r6eiter — ro- 
botnicy; sasiad — sasiedzi; chlop JSauer — chiopi. 

^^^crionen'6e3eid)nungen auf ec l)a6en cy, chlopiec — 
chlopcy, kupiec — kupcy, bie auf acz, al, arz, erz, 
ciel, nis, us, usz, ysz f^abm bie ßnbung e, 3. 58.: piekarz 
Säder, — e; nauczyciel ßet)rer, — e; papiez ^opft, — e; 
obywatel 23ürger, — e. 

b) -öauptiuörter, tücfdie nid)t ücrnunftbcgabte SÖefen 
be3ci(^nen unb auf nid)t jotierten Äonfonauten ausgef)en, nef)men 
bie ßnbung i ober y an (nac^ g unb k immer 11 j; foId)e, bie 
auf jotierten ßonfonanten, c, 3ifrf)(ßut^ ober j enbigen, 6i(ben 
9iom. ^^tur. nuf e. dorn fgam — domy; guzik ßnopf — 
guziki; ptak 2}oge( — ptaki; rozurn Jßernunft — rozumy; 
kon — konie; gosc — goscie; piec Ofen — piece; nöz 
SDleffer — noze; palasz (Säbel — pala.^ze; kraj — kraje. 

§ 10. @en. ^tur. enbigt auf ö\v; wo im 9^om. ^lur. 
bie Snbung e mar, ift im ©en. {)äufig, bei benen auf tt^eic^en 
ßonfonanten immer -i (refp. y); alfo krolöw, domöw, mezow, 
aber gosci, koni, piekarzy, nauczycieli, papiez}'; przyjaciel 
O^reunb, i)üi przyjacioL 

§ 11, Xat. ^(ur. I)at bie ßnbung om. 

§ 12. Uli. $(ur. oon ^erfonen ift g(eid) bem ©en., Don 
onberen gteid) bem Diom. (23gl. <£. 21, Sorbemerf.) 

§ 13. 33o!. 5ptur. = 3lom. ^(ur. 

§ 14. 3nftr. $(ur. f)at bie ßnbung ami, toeldie bei 
borl)erge^enbem tüeidjem c, z, ü, n 3U rai t)txiüx^t Wirb; 
alfo: dziecmi öon dzieci ßinber, gwozdzmi Don gvvözdz DZagel, 
konmi öon kon 5Pferb. 

^ .^tcr^er gefiövige ^^erionenbeäeic^nungeu folgen auci^ ber Siegel, 
jofern fic ni(^t owie annehmen. 



S:ie crfte Sctlination. 27 

§ 15. 5)ic gnbuiu] bcy i3o{. $Iur. i]"t ftctä ach. 

§ 16. 2^ie 3i?örtcr nuf aniu i]et)cn im Sing, c^anj rci]e(= 
mä^ig, im ^^(ur. aber luciben |ic um eine «Silbe diin.» t)er= 
für^t itnb ncl)mcn bic Gnbungeu nie, n, norn, n, nie, 
nami, nacli an, atfo: poganin ber §cibe, $ütr.: poganie, 
pogan, poganom, pogan, poganie, poganami^ poganach. 

ßbcnio 3. 93.: chrzesrijanin (5()rift, mieszczanin ber 
•Stäbtcr, dominikanin Sominitaucr. 

§ 17. 3}ieier Tetlinatioiiötlaffe jrf)tic^cu firf) nod) an 
bic auf o au'3gel)enbcn, üou Saufuamcu gcbilbetcu Timinutioa, 
Xüit Jt)zio baö ^oiept}d)cn, foiüie eiuic3c anbcrc Ximinutiüa auf 
o, 3. 2?. -wujcio bü^ Dn!cld)en. 

XOöxtev. 

ostry nöz ba4 fifiarfe DJkifov jej il)v (meibi. Sinjaf)!; 

t^py scyzoryk baö ftumpfe S-ebcv^ nasz, -a, -e uiifer, =e, =e5 

mefjcr wasz, -a, -e, euer =e, =eä 

srebrny widelec bie filbevne ich if)r (DJte^rjal)!) 

©übet (laj gib 

drewniana lyzka ber fjöljcrne dajcie gebet 

Söffel daj Pan geben Sie 

mocny zamek baö ftarte Sd)IoB daj rui Pan geben Sie mir 

kwasne jablko ber jaure 3(pfel w ^räp. mit bem Sof. (Dor 
öw, owa, owo jener, jene, jcnco SSörtern, bie mit w ober f an= 

tarn bort hinten geiüöf)nli(^: \ve) in. 

jego jein 

S. mani iäf Ijabe '4-^1. mamy mir t)abcn 
masz bu l^aft niacie ibr ^abet 

ma er, fic, eä l^at majji fie l)aben. 

?!3^crte: jego, jej, ich finb bie ©enitiöe ber perjöulicfjen 5ür= 
toöxkt on er, ona jie, ono e§ unb üertretcu ha^ poücifiue i^üriüort 
ber o. ^erion ; fie finb natiirlid) nid)t mcf)r beflinierbor. 53on bem 
©ebrauc^ be§ polnifd^en gürioortä ber 3. ^^krfon swcy, -a, -e mirb 
jpäter bic 'Jiebe fein. 

SCitfSflßc 3. 
Mamy ostry nöz. Macie tepy scyzoryk. M(jj brat ma 
srebrny widelec. Tvvoja siostra ma piekny kapelusz. Daj 
mi Pan ptaka i konia. Tu jest mah^ slowik, a tam dziki 
kon. Mam dobrego syna. Ty masz dorn wielki, a on ma 
palac maly. Czy macie zielony kapelusz '? Nie, mamy kapelusz 
czerwony. Jego przyjaciel jest wierny, a jej przyjaciölka jest 
niewierna. Kto ma kwasne jablko? On ma kwasne jablko 
i bialy chleb. üdzie jest ogröd saski? Ogrod saski jest we 
Warszawie. 



28 



Seftion 3. 



SCufsaÜC 4. 

3(^ iiahz ein ftumpfe§ Ü3lei]er, unb bu f)Qft ein id)arfe§ |^eber= 
meffer. -S^at bein 53ruber einen Ieic{)ten öut? ^a, er i)at einen 
Iei(f)ten unb j'c^önen ^ut. DJieine (£d)roe|'ter i[t in SBorfd^au. ©ie 
I)at bcrt ein gro^e§ f)au5 unb einen id)önen ©orten. SEßer f)Qt ein 
Schloß? ^er mäklige ßönig l)üt ein «Sdjlo^ unb ein gro^e§ 
5ßQ(Qi§. ÜRcin Q?ater f)Qt einen treuen ^Vreunb. ©ein ®o^n ift 
f)öf(ic^ unb angenehm, unb feine 2:oc{}ter ift gut unb fc^ön. 2^eine 
f^reunbin f)Qt mein 33rot. '^ä) I)Qbe beinen .<öut unb feine ^ferbe. 
5^er mei^e SSein i[t fü^, unb ber grüne Gipfel ift fauer. 

Muj ojciec ma kwiat. 

Tak, main twöj chleb i jego 

kvviaty. 
Tiitaj jest twöj kapelusz. 
We Warszawie ea palace i 

ogrody. 
On ma twoje wino, a ja mam 

jego kwiaty. 
Ojciec ma eyna, a siostra ma 

brata. 
Corka moja ma elowika i 

zwierze drapiezne. 
Tu jest wilk. 



Kto ma kwiat? 

Czy masz möj chleb? 

Gdzie jest möj kapelusz? 
Gdzie 6^ palace i ogrody ? 

Kto ma moje wino? 

Kto ma syna? 

Czy cörka twoja ma slowika? 

Gdzie jest zwierze drapiezne? 



©ritte Seftion. 

Die 3wcitc Deüination. 

§ 1. Xie äweite 2)e!Iination umfaßt biejenigen §au^t= 
irörter färf)üd)en ©ef(i)Iec^t§, wtldjt im 9^om. ©ing. auf o 
ober e enbigen. 

a) SSeifpiete auf o Charte ^Jorm): 
©ingularis. 



51. drzew-o 
33aum 
@. drzew-a 
X. drzew-u 
5t. 1 

55. / 

3. drzew-em 
2. drzewi-e. 



kot-o 

9iab 
kol-a 
kot-u 



jezior-o 

(See 
jezior-a 
jezior-u 



lat-o jablk-o 

©ommer Gipfel 



lat-a 
lat-u 



ttie ber 9?ominatit) 



kol-em 
kol-e. 



jezior-em 
jeziorz-e. 



lat-em 
leci-e. 



jablk-a 
jablk-u 



jablki-em 
jablk-n. 



Sie jiucite SJeftination. 



29 



dl. drzew-a 
®. drzew 
®. drzew -om 



kol-a 

köl 

kol-om 



51. 
33. 



Tl. 



\ 
I 

drzew-ami 
drzew -ach. 



»Die im 



^luraliö. 
jezior-a 
jezior 
jezior-om 

9JomiuatiD 



lat-a 

lat 

lat-om 



kol-aini 
kol-ach. 



jezior-ami 
jezior-ach. 



lat-ami 
lat-ach 



jabtk-a 

jabk'k 

jablk-om 



jablk-ami 
jabik-ach. 



pol-e 

Selb 
pol-a 
pol-u 



®. 

58. I 

S. pol-em 

S. pol-u. 



b) 93eiipiclc auf e (wcidje g^orm): 
S ingulariö. 
zdani-e^ narzedzi-e ^ 
!EReinung SBerfjeug 



zboz-e 

(Setreib 

zboz-a 

zboz-u 



31. 
33. 



pol-a 
pol 

pol -Olli 

\ 

/ 

pol-ami 

pol-ach. 



zboz-em 
zboz-u. 

zboz-a 

zböz 

zboz-om 



irie im 

zdani-em 
zdani-u. 



zdani-a narzcdzi-a 

zdani-u narzt^^dzi-u 

DiomiiiQtio 

narzodzi-em 
narzedzi-u. 

$turali§. 
zdani-a narzedzi-a 

zdaii narzedz-i 

zdani-om narzedzi-om 

mie im D^omiimtiü 



przymierz-e 

^ünbni§ 

przymierz-a 

przymierz-u 



przymierz-em 
przymiei-z-u. 

przymierz-a 
przymierz-y 
przymierz-om 



zboz-ami zdani-ami 
zboz-ach. zdani-ach. 



narzedzi-ami przymierz-ami 
narzedzi-ach. przymierz-ach. 



33emer!ungen. 

§ 2. S)er ©cn. fiot ftetä bie (Snbung a, bcr 2jQt. u, 
nur poludnie SJlittag, ©üben bilbet im 2)at. poludniowi. 

§ 3. O^cr ml unb a}of. öon Üleutriö ift ftetö gleich 
bcm 9lom., foinol)! im ©ing. luie im ^lur. 

§ 4. 3)er 3inftr. Sing. {)Qt bie Snbung em, lucld^e ben 
Dorfjergcljenbcn Äonfonantcn nirf)t eilDcicf)t, QU^er g unb k, 
ipcldje äu gi unb ki irerbcn. 

§ 5. 3)er So!. Sing. t)at in ber !)arten ^Jorm auf o bie 
Snbung e, lueld^c ben DDrl)ergei)cnben Äonfonantcn ftet§ er= 
tDtidjt (ügt. Sinl. § 5), alfo: miasto ©tabt, w mie.scie; 
gniazdo D^eft, w gniez'dzie, jeziorze, lecde. - 

1 aSgl. i^uBnote auf 6. 22. 

- :^ie Sroi^nic" miescie, gniezdzie unb lecie finb gleid^jeitig 
au^ Seifpicle für ben Umlaut oon a in e ober rid^tiger gejagt: ba§ 
urfptünglirf) jum Stamm geljörige e, mc(d^e§ nur unter bem ®in= 
flufe ber f)arten ßonfonanten ju a geuiorben mar, mirb jefet micber ju 
e, meil \vnä)t^ e folgt. Jügl. ginl. § 6, 3. 



30 Seftion 3. 

^n ber tüeid^en ^orm, b. I). bei ben auf e enbigenben 
ÖQUptmörtern, folüie aud) bei ben auf go. ko unb cho au§= 
ge^enben ift bie Sofatioenbung u: 

ucho Df)r, w iichu; oko 3üige, w oku. 

§ 6. a) (Einige auf e au§gel)enben (nac^ b gef)enben 
Söörter) mit t)orf)ergef)enbcm iiicidjen ^onfonanten t)erl)ärten 
benfelben im 9iom. 5plur., 5. S. : wesele bie §od)5eit — wesola. 

@6enfo: ziele ha^ ^raut, unb nasienie ber ©amen, !^aben 
ziola unb nasiona unb 16ef)alten ben öeränberten (Stamm im 
ganäen 5|}hiral. 

b) 2)ie üu§ ber (oteinifdien ®pracf)e entnommenen SBörter 
auf -um, iüeld)e im Sing, unbeftinierbnr finb, Ijaben im 
dlom. 5)](ur. -a, im ©en. -6w — unb meiter -om, -a, -ami, -ach; 
5. S3.: gimnazyum ba§ ©t)mnafium, ^i. gimnazya, gimna- 
zj^öw, gimnazyom u. f. lü. 

§ 7. S)er ©en. 5piur. l)at feine befonbere Snbung, fonbern 
ift gleich bem Stamm, bat)er !^aben bie auf nie unb cie au§= 
gef)euben im ©en. ^ptur. n, c, — bie übrigen auf ie aber 
Rängen ba§ i bem üL')rt)ergel)enbcn ßonfonanten an; alfo: 
zdanie — zdan ; wolanie bü§ Oiufen, wolaii ; obicie bie 
Sapete, obic; aber narzedzie — narzedzi; wezglowie Riffen 

— wezglowi; bezprawie ©efet3(ofigfeit — bezprawi. 2)em= 
entfpred)enb t)aben im ©en. ^Kur. y bie auf einen Sifc^taut 
au§get)enben, ^. 33.: przymierze 33ünbniS, wybrzeze Stranb, 
narzecze Sialeft, nozdrze 9]üfter, poddasze 23oben(fammer). 

§ 8, äßo infolge ber fef)(enben ßnbung im ©en. 5ptur. 
mef)rere ^onfonantcn am SÖortenbe jufammentommen, lüirb ^ur 
6rleid)terung ein e (nad) g unb k ein ie) eingefd)oben; atfo: 
jabiko — jabiek; okno Q^enfter — okien; krzeslo Stu^l — 
krzesel; szkio ©la§ — szkiel; sto ^unbert ■ — set. 

§in unb tnieber unterbleibt ber ®infd)ub, fo bei fämt= 
liefen auf stwo, ctwo, dztwo, isko, 3. $B.: lekarstwo Slr^nei 

— lekarstw; panstwo §errfd)aft — panstw; zwycies.two 
Sieg — zwycif'stw; bogactwo 9ieid)tum — bogactw; pro- 
roctwo ^ropt)e3eiung — proroctw; sasiedztwo DUd^barfd^aft 

— sfisiedztw; nazwisko 9kme — nazwisk; klepisko S^entie 

— klepisk. 

2luc^ fagt man ol^ne Sinfd)ub pism, widm, döbr öon 

pismo Schrift, widmo ®rfd)einung (©eift), dobro©ut, Sefi^ung. 

Über ben Umlaut bon o in 6 üg(. ®in(. § 6, 

§ 9. 3[m ©en. 5|3(ur. f)aben 6w bie oon Sebeirefen ge= 

bitbeten SSergrö^erungSiDörter auf sko, 3. SB.: chlopisko 



Sie 3Uieite 2^effinatton. 31 

bcr ungefd)(Qcf)te Jöauernfert, konisko efenbc 3!Jiäf)re, lisisko 
5ucf)ä, wilczysko 2Bolf, olfo: chbpiskc'iw, konisköw, lisis- 
kow, wilczyskow; anbete SlÖörter aiif sko, bie nic^t 93er= 
gröBcrunggiüiJrter finb, f)abcn bie regchim^ige g^orm; nlfo: 
ognisk, mrowisk, sicdlisk üon ognisko {yeuerftütte, mrowisko 
2(mei]enf)auicn, siedlisko Slßüt)n[tätte. 

3}ie QUO bem 'siatein [tammenben niif um (ngt. § G, b) 
^aben gteidjfallg ow. 

§ 10. 2^er 3n[tr. ^^hir. Ijat aiiBcr ber gelüö^nticfien 
gnbung ami and) bie iütere y, iiameiitüd) in einigen ftel)enben 
'}iebeiDenbnngen, 3. 23.: wymownemi slowy (= .^lowami) mit 
£)erebten SÖorten, przed laty (anftatt latami) öor (langen) 

§ 11. (S^ntoftif^c JBenicrfungen. 

1. ^m ^otniid)en ftel)t baö ^anptiüort a(§ ^räbüat 
(meift mit bem ^ülfö^eitiüort „fein") gettiö^nüd) im Snftr.; 
3. $8.: mein Sruber ift fein O^reunb = möj brat jest jego 
przyjacielem . 5tud) bie Sigenfdiaftöiüörter tonnen a(§ ^rä= 
bifat im ^nftr. ftel)en, tucnn |ie ein .s^auptiuort vertreten. ^ 

2. Tie tranfitiüen 23erba islowa przechodnie) {)aben and) 
im ^Polnijdjen ha<j Cbjeft im 5lff.; fte()en fie aber mit einer 
5Regation, ]o regieren fie ben (Sen.; 3. 58.: raam chleb id^ 
i)abe 93rot , Die mam chleba id) I)abe nid)t $8rot (fein Srot). 

3. ^m ^o(nifd)cn fönncn met)rere Diegationen nc6en= 
einanberftef]en, of)ne ha^ fie fid) anft)cben; alfo 3. 23.: nie mam 
nigdy chleba id) l)a6e niemals 33rot. So mu^ atfo im 
Seutfd)en enttt^eber eine ?tegation auSgelaffen ober ein ent= 
fpred)enbc§ pofitioeS 2öort bafür gefteüt loerben; 3. 58: nikt 
nigdy nie widziat smierci = niemanb f}at je (ftatt niemals) 
ben 2ob gefef)en. 

4. 9hir bie erften oier ©runb3af)len finb im ^^oIniid)en 
a(ö Slbjettioa an3ufef)en; oon fünf ab finb fie ©nbftantiüa 
unb f)a6en bemnacf) baö ge3ät)(te 2Bort im (Scnitio bei fid^; 
3. 58: mam cztery kola id) f)abe üier 9täber, aber: mam 
piec koi. — 

5. 2)ie beutfdie Slnrebe „©ie" lüirb im ^otnifc^en bnrd) 
Pan ber .'gerr, Pani bie 3)ame, ober im $Iur.: Panowie, 
Panie mit bem 3cittt)orte in ber 3. ober 2. ^erfon n)ieber= 
gegeben; 3.58.: ()abcn Sie meine 58htme? czy Pan masz (ma) 



^ 6§ ift bieö ober ni^t immer gut, baf)cr ift eä 3unäcf)ft ju i)er= 
meiben, ba^ 9^äf)ete ipäter in ber ®t)ntQr. 



32 



Seftion 3. 



möj kwiat? czy Pani masz (ma), czy Panowie (Panie) 
macie (majq) moj kwiat? je iiüc^bem ^u inem gefprocf)en tütrb. 
— (Sonftige ilßenbungcn lüerben lüir fpäter meift burd^ 9ieben§= 
Qiteii fcnnen lernen. 



Wövtev. 



uczciwy sluga bcv cf)rlicf)e Siener 
pilny uczeii ber fleißige Scf)üler 
ulewny deszcz ber gie^enbe Stegen, 

ein Siegengufe 
cialo martwe ber lefilofe -Körper 
osiel glui)i ber bumme (Jiel 
lew ezlachetny ber eble Söloe 
but podarty ber jerriffene ©tiefel 
krawiec zreczny ber gcf^idte 

©d^neiber 
klucz ztoty ber golbene ®(f)Iüffe( 
nigdzie nirgenb§ 
nigdy niemalö 
niiit niemanb 
kocham ic^ liebe 
kochai^z bn liebft 
kocha er liebt 
kochamy lüir lieben 
kochacie il^r liebet 
kochaja fie lieben 
jeden ein 
dwa 3tt)ei 
trzv brei 



sraaczne ciastko ber fcf)mad^afte 

Äudfien 
niebo lilekitne ber blaue öimmel 
serce twanle bae l^arte ^erj 
Berlin Sertin 
Wiedeii 2Bien 
Paryz ^ariö 
Karol fiarl 
Aleksander 3l(ejanber 
pani bie Same, ^rau, öerrin 
Ludwik Subinig 
Ludwika ßuife. 
ale, a aber 

ile? (mit bem ©en.) toieöiel? 
czy (meift in ber S^rage) ob 
albo ober 
lecz fonbcrn 
cztery üier 
i:iiec fünf 
szesc fec^Q 
siedm fiebeu 
osm loeiena) ad^t 
dziewiec neun 



dziesi^c 3e^n. 

SCufgaBe 5. 

Kocham syna. Kochasz brata. Syn dobry kocha ojca. 
Lew jest zwierze szlachetne. Osiel jest glupi. Ciastko jest 
smaczne. Pan jestes dobry i szlachetny. Karol jest bratem 
Aleksandra, a Ludwik jest jego przyjacielem. On jest kraw- 
cem. Mam chleb, ale nie mam wina. Cesarz ma wielki 
zamek i trzy palace, a ten kröl ma piec palacöw, ale nie ma 
zamku. Aleksander byl krölem, Karol byl cesarzem. To 
ciasto jest smaczne, ale owo jablko jest kwasne. W Berlinie 
jest piekny zamek. But krawca jest podarty. Klucz cesarza 
jest zloty. Ja nigdy nie mam scyzoryka. 

SCufsaöE 6. 
2Bir lieben ben ßoifer unb feinen Sofin. 3^r liebt ben 
Knaben unb feinen t^reunb. 3(f| liebe 33(umen unb Sfrüd^te, bu 
liebft ^ferbe unb ^unbe. S)ie ^reunbe ^arls lieben nid^t^ ben 



3m ^otnifd^en ftet)t bie 9tegation tor bem 3eit»ort- 



S)te bvittc ^ctlination. 33 

58rubet ?llcranber§. ^)n ^Qri§ finb ?ßatä[le unb (S(i^lö)jer. Tiejer 
Ärtobe i[t ein ©djülcr 2ubiDig§. 2Bir ^oben ©arten, ober tuir 
l)abcu feine (nid)t) V)äuier. 3^ ^abe brei DJiefjer, aber id) ^obc 
feine ©obel. Dicicr fleine unb angenebme ^nabe i[t ein ^inb 
^arlä. DJkin 6ol)n i[t jcin @d)üler. Jpicr finb brei 'Jlpfel unb 
Dier Äfud)en. 2Bir l^aben |ed}'3 X^iix'bi unb neun ^unbe. §ier l^at 
niemanb je ' 53lumen. S)ic Obfe ift eine ^lumc. 3)er (Sjel i[t fein 
<nici^t ein) ^ferb, 

Sprechübung. 

Czy Karol ma pr/,vjaciela? Tak, Aleksander jest jej^o przy- 

jacielem. 
C/.y Pan masz konie? Mam konia i szesc p8<'>w. 

Czy Pani kochasz Ludwika? Kochain Ludwika, ale nie 

kocham jego brata. 
Gdzie jest pi(jkny ogröd? We War^zawie jest pi^kny 

ogröd. 
A gdzie jest wielki zamek? W Berlinie jest wielki zamek. 

Kto ma nöz i widelec? Nikt nie ma widelca, ale tutaj 

jest nöz i lyzka. 
Gdzie jest ksiqzka brata? Tutaj jest jego ksiazka. 

Czy Panowie niacie chleb? Nie mamy ohlel)a, ale mamy 

wino i jabika. 
Kto jest tutaj krawcem? Ludwik jest krawcem tutaj, a 

jego brat w Berlinie. 
Czy Pan jestes jego bratem? Nie jestem bratem, lecz przy- 

jacielem jego. 



23terte i^eftion. 

Die bvittc Dcflination. 

§ 1. 2)ie britte 2)cfünation umfaßt alle auf a ober i 
auögef)enben tücib fidlen ^auptluörter, fon)ie bie männlicf)en 
auf a unb bie Q^auüüeunamen auf o. $tud) fie äerfällt in 
eine f)artc unb toeidje Q^orm. 

a) Seifpielc jur f)artcn iüeiblid^cn ^orm auf a. 

©ing. 9J. rvbai^ifd^ noga ^ufj matkaDJiutter mucha f^fiegc 

@. ryb-y nog-i matk-i much-}' 

2). rybi-e nodz-e matc-e musz-e 

91. lyb-^ nog-p matk-(> much-e 

33. ryb-o nog-o matk-o much-o 

3. ryb-a nog-a matk-a much-a 

S. rybi-e. nodz-e. matc-e. musz-e. 



* 3m ^otutfd^eit: nicmanb nicmalö nid^t. 
ipoliiifc^e Roiib.--®rammntif. 



34 



ßeftion 4. 



^(ur. 



©ing. 



51^Iur. 



9i. rvb-y 
®. ryb 
S). ryb-om 

3J. ryb-ami 
2. ryb -ach. 

9t. chata §ütte 
@. chat-y 
2), chaci-e 
31. chat-e 
35. chat-o 
S. chat-a 

2. chaci-e. 
9t. chat-y 
@. Chat 

S. chat-om 

31. \ 

Sß. / 

3. chat-ami 
2. chat-ach. 



nog-i matk-i 

nög niatek 

nog-om matk-om 

loie ber 9IominntiD 



nog-ami 
nog-ach. 



matk-ami 
matk-ach. 



dziura 2o(i^ 

dziur-y 

dziurz-e 

dziur-^ 

dziur-o 

dziur-a 

dziurz-e. 

dziur-y 

dziur 

dziur-om 

loie ber 9ionnnattt) 

dziur- ami 
dziur -ach. 



much-y 

niuch 

much-om 



much-ami 
much-ach. 

rada Dtot 

rad-y 

radzi-e 

rad-e 

rad-o 

rad-a 

radzi-e. 

rad-y 

rad 

rad-om 



rad-ami 
rad-ach. 



©ing 



b) Seifpiete 3ur treid^en lueiblirfien {?orm auf a. 

history-a ®e= 



^lur. 



91 rola 3((fer 

®. rol-i 

S). rol-i 

31. rol-e 

33. rol-o 

3. rol-% 

2. rol-i. 
9i. rol-e 
©. röl 

2). rol-om 

31. \ 

«. j 

3. rol-ami 
2. rol-ach. 



ziemi-a 6rbe 

ziem-i 

ziem-i 

zieini-^ 

ziemi-o 

ziemi-a 

ziem-i. 

ziemi-e 

ziem 

ziemi-om 

mt ber 92ominQtit). 

ziemi-ami 
ziemi-ach. 



(Sing. 9t. zmi-ja ©d^knge szy-ja ^al§ 

®. zmi-i szy-i 

®. zmi-i szy-i 

31. zmi-je szy-j^ 

S3. zmi-jo szy-jo 

S. zmi-j^i szy-j^ 

2. zmi-i. szy-i. 



history-i [jd^id^le 

history-i 

histoiy-^ 

history-o 

history-fj; 

history-i. 

history-e 

historj^-i (-j) 

history-om 



history-ami 
history-ach. 

nadzie-ja §Dff= 

nadzie-i [nung 

nadzie-i 

nadzie-je 

nadzie-jo 

nadzie-ja 

nadzie-i. 



2:ie britte Sefltnatiün. 35 

^lur. 9?. 2mi-je szy-je nadzie-je 

®. zmi-i szy-i (-j) nadzie-i ( -j) 

2). zmi-jom szy-jom nadzie-jom 

X^^ y h)ie bcr 9Jominatiö 

S. zmi-jami szy-jami nadzie-jami 

2. zmi-jach. szy-jach. nadzie-jach. 

§ 2. 93emerfungeii ^iir ^DefUnotion ber ^Jeminiiia auf a. 

1. Xcr ©en. (Sing, in ber fiortcii "i^oxm t)nt bie ßnbung 
y, in bcr Uieid)cn i, alfo ryby, muchy, chaty, roli, zieini 
II. f. Jü. Sie formen nogi unb matki finb ijteid^fallS f)Qrt, 
i ftef)t aber nn Steüc t)on y, rocit nad) g unb k (e|tere§ nic^t 
ftefjen barf. 

2. Sat. unb Sof. in ber garten ^Jorm f)aben q(§ (Snbung 
e, H)eld)eö bcn liorf)ergef)enben ßonfonnnten nad) SQutIef)re 
§ 5 erircid)t, ai\o rybie, nodze, radzie, chacie, dziurze. 

^n bcr iDcidjcn ^orm cnbigt bcr Xot. unb 2ot. Sing. 
Quf i. 

3. 5(ff. (Sing, in bcr t)nrtcn unb ttieidien 3^orm f)at bie 
©nbung e. 

5Bof. ©ing. in ber f)arten unb lücid^en O^orm {)Qt bie 
6nbung o. 

3nftr. ©ing. in ber {)artcn unb tucid)en ^orm ^nt bie 
ßnbung a. 

4. Ter 9com. ^hir. l)art gel)t auf y (n)e(d)e§ nad) g unb 
k 3u i tüirbj unb iceid) auf e auö. 

5. S;er ©en. $hir. glcid)t bem ©tomm, tüobei n^ieber 
Dielfad) o ju ö unb e 5U a lüirb unb bei fid) {jäufenben Äon= 
fonanten e (ie) eingejc^oben inerbcn mu|, 3. 58.: ksiega $8uc^ 

— ksiag; gra Spiel — gier; panna g^^äulein — panien. 
9iur bie anf ja unb ya ^aben im ©en. ^Inr. gewöljnlid^ i, 
nad) anberer Sd)reibart j. @benfo l)aben bie ^aupttuörter auf 
dnia. tnia, Inia, wnia, cznia bie (Snbung i; fotuie bie 
Sßörtcr: swawola ber Übermut, unb wieczerza ba§ 3lbenbbrot 
(wieczerzy), kuchnia bie ßüd)c, czapla ber 9ieil)er u. a. m. 

— 3)ie ireitercn formen beS ^Uuralö finb an^i bcn Seifpielen 
3U erflären. 

6. JBefonbere ®rn)äl)nnng bebürfcn bie SB ort er auf ja unb 
ya, bereu 9ted)tid)reibnng übrigcnö jd)tüanft. ^2lad) bem über 
ben 23ud)ftaben i in § 2 unb 5 ber Sinlcitung ©efagten 
ift bei biefen SÖörtern niemals j üor nac^folgenbem i ju 



Seftion 4. 



fd)reiben, fonft aber ift ha§i im 9iom. ftetjcnbc j in allen ^väüen 
bci5ubet)a(ten. 3)ie SBörter auf ya bet)a(tcn ba^ (tüie j aiiS= 
gefptod)ene) y überall bei. 

7. S)en 33o!. t)aben bie treiblid^en üiiminutiüa nuf u, 
atjo Kasia (ßäi^djtn), Kasiu! ciotunia (Santdjen), ciotuniu! 



§ 3. Seflination 
(Sing. yi. pani '3)ame 
®. pan-i 



31. 

58. 



pan-i 
pani-jj, 

= 9^0111. 



bcr aSörter ouf i. 

^lur. pani-e 
paii 
pani-om 

J = Tcom. 



3. 

2. 



pani-a pani-ami 

pan-i. pani-ach. 

2lu§ bem SSeifpiet ift ^u erfet)en, ha^ biefe 2)e!ünation 
fid) namentüd^ burd) ben 31!!. ®ing. auf a, fon^ie ferner burc^ 
ben Sßo!. ©ing., ber gteid) dloin. ift, unterfc^eibet. 

§ 4. 2)ettination ber mönnlit^cn ^ttU^itttJÖder ouf a, 
fon^ie ber fjomilicnnomcn ouf o. 



(Ser ©tamm auf e. i}axtcn 



dl. starosta ber 

©taroft 

starost-y 

staro8ci-e 

stai'ost-e 

33. starost-o! 

3. starost-a 

S. starosc-ie. 






uieic£)en ^onf. auöL) (^antiliennaTnen auf o). 
Singulariö. 

sedzia ber Fredro Domejko 

9iicbter grebro 

(sedz-i) sedzi-ego Fredr-y Domejk-i 

(sedz-i)sedzi-emu Fredrz-e Domejc-e 

Fredr-e Domejk-e 

Fredr-o! Domejk-o 

Fredr-a Domejk-a 

Fredrz-e. Domejc-e 



sedzi-e 

sedzi-o! 

sedzi-a 

(sedzi) sedz-im. 

^luraliö. 



^Ji. starost-owie 
(starost-y) 
®. starost-öw 
S). starost-om 
31. = 

33. 



starost-owie! 

starost-ami 

starost-ach. 



sedzi-owie 
(sedzi-e) 
sedzi-öw 
sedzi-om 
" ©enitio 
sedzi-owie! 
sedzi-ami 
sedzi-ach. 



Fredr-owie 
(Fredr-y) 
Fredr-öw 
Fredr-om 

Fx-edr-owie! 

Fredr-ami 

Fredr-ach. 



Domejk-owie 

(ki)_ 
Domejk-6w 
Domejk-om 

Domejk-owie! 

Domejk-ami 

Domejk-ach. 



§ 5. 23cmer!ungen. 
1. Sier ©ing. ^at bie geroö^nüc^en ^o^-'i^e" ^^^ S^eminina 
ouf a, alfo mu^ im (Ben. bei t)orau§get)enbem g ober k ein i 
ftatt be§ y gefegt tverben; sluga ber Wiener, slugi. 



2^ie bvitte Seflinntion. 



37 



@6cn]ü ücnuanbctt bic (inbiing e be§ 2)ntit)S ben liort)er= 
ge^enben ft'onionQtiten entlpred)enb ben ßautgcie^cn, q(jü üon 
sluga — sludze; starosta — staroscie. 

2. 2^ie nnf tt)cid)cn ßonionaiiten Qii§(niitenben SOlaßfutina 
l)Q6en bie bcr n)nblicf)cn Ttflination cntjprcdKnbcn ßnbungen 
jeüener aU bie auf ego im (§en., emu im Xat. unb im im 
2o!. ; fo hrabia ®raf, ®en. hrabiego (hrabi), 2)Qt. hrabiemu 
(hrabi), go!. hrabi 'hrabim). 2)ieic Qblüeid)enben (Snbungen 
jinb bcr 3)cftinatiou bcr (?ic3cnfd)nitöitiörtcr ent(et)nt. ^g,l. 
Seftion 7. 

3. 3m 9^om. '^hir. ne()mcn bicjc SBörter, bie \a |"tet§ 
männ(irf)c SBcfcn bc5cid)nen, aiid) bie für tiefe bcftimm.te 
ßnbiiug owie an, md icltencr i[t bic iricibüd)c Xe!(inationö= 
enbimg i, y ober e. Xic auf ta, mie poeta, l)aben ci. alfo 
poeci bie 2)id)ter; bic auf ca l)abeu cy, 5. 93.: naktadca 
2)cr{eger — nakladcy. 

4. S)er %tt. ^[ur. ift t)icr iDicbcr g(cid) bcm ©en. 

5. ^m ®en. 5piur. \)übt\\ bie männlichen auf a roieber 
öw, alfo starostöw, sodziöw: nur sluga Xiencr unb raezczy- 
zna ÜJinnn t)abcn bie rociblic^en goi^nicn sing, mezczyzn. 



VOövtcv. 



zaktad publicznv eine öffentlii|e 

Stnftalt 
urzad cesarski baö laiferlidic 

3lmt 
ur/t>(lnik krölewski ber tünig= 

lic^e 23eamte 
nauczyciel, m. ber Cef)ter 
szewc, m. ber 6(f)uf)mac^er 
poeta, m. ber 2)icf)ter 
Krancuz ber tyranjoic 
Niemiec tcr 2!eiitic^e 
Anglik ber Snglänber 
Polak ber ^ole 
francuski fronjöfifc^ 
nieraiocki beutitf) 
antrielski cnqliitf) 
polski polnil'c^ 
(iaiem ic^ gab, {)aht gegeben 
dates bu gabft, u. f. W. 
dal er gab, 11. }. m. 
dahi fie gab 
dalo e§ c\ai) 

(lalismy toir gaben, 11. \. in. 
daliscie if)r gnbet, u. ]. \v. 



dali fie gaben, u. f. id. 

daly fie gaben (xotibi., fäcf)l.) 

kochalem id) liebte "^ 

jechaleii) id) fu{)r V »oie dalem 

pisalom xi) fc^rieb ; 

mialem id) ^atte, f)abe gcf)abt 

miales bu fjatteft, u. f. lü. 

mial, -a, -0 er, fie, e§ {)atte u. f. W. 

mielismy lüir f)atten, u. f. lü. 

mieliscie it)r f)attet, u. f. tr. 

mieli fie f)ütten, u. f. ro. 

mialy fie f)atten ixieibl., fäd)I.) 

umialem ic^ tonnte ib. i). id) tier= 

ftanb) 
ide id) gef)c 
idziesz bu gef)ft 
idzie er gef)t 
idziemy irir ge{)en 
idziecie il)r geljt 
idfj fie ge^en 



do (^räp. mit 

nod) 
jem id) effe 
daj^ id) gebe 



bem ©en.), ju, 



38 



ßeftion 4. 



robi(' i(f| tue, maäjt 

robisz bit tuft, ntatfjft 

robi er tut, mac^t 

zaden, zadna, -e fein, =e, =c§ 

ani — ani lueber — tio(| 

wiele (mit bem ©en. uiel 

tylko nur 

tak — jak jo — tnie 

niz aU 

deszcz, m. ber Stegen 

pada es iailt 

deszcz pada e§ regnet 

kiedyV mann? 

dzis, (Izisiaj ^eutc 

jutro morgen 

jadt; icf) fa^re 

jedziesz bu fäf)rft 

jedzie er fdt)rt 

jedziemy lt)ir fal^ren 

5Jlerfe: „Spier ift" ()ei&t 
sa; ober „lfm i[t nic^t" unt) ,, 



jedziecie il)r fal)ret 

jada fie fa{)ren 

zkad? (au(j) skad gefc^r.) h)of)er? 

dokad? n)oIiin? 

widze iä) fet)e 

widziez bu fiel^ft 

lubie icf) Ijabc gern (liebe) 

lubisz bu liaft gern 

lubi er t)at gern 

lubi(^ jesi- icf) fiebe ju effen, iä) 

effe gern 
Molt; i^ ifatt {wxü) fie ber 
czytac fefen 

lubie czytac iä) feie gern 
wole czytac ii) fefe ficber (id^ 

mag fieber, idE) 3iet)e üorj 
nie ma fmit bem ©en./ e§ b^t 

nii^t, eö gibt nic^t, eö ift ni(f)t, 

eä finb niif)t. 

polniirf): tu jest; „l^ier finb": tu 
fjier finb nic^t" : nie ma. 



Möj ojciec jest nauczycielem. Twöj brat jest szewcem. 
Ten Francuz jest ui'zednikiem. We Warszawie jest zamek 
krölewski i piekny ogröd publiczny. Dzis pada deszcz. Tu 
jest n(')Z ostry, ale lyzek nie ma. Pan Aleksander ma psa 
i konia. ale nie ma ksiazek. Lubie jesc gruszki, ale nie 
lubie jablek. Ludwik jedzie do Berlina, a ja jade do Londynu. 
Kasia idzie do miasta. W miescie jest zaklad publiczny. W 
zakladzie sa uczniowie i nauczyciele. Daj mi Pan biblie i 
kwiaty. Ta ryba jest smaczna. ale to jablko jest kwasne. 
Lubie psa, ale wole konia. W miescie jest wiele domöw, 
palacovv i zakladöw. W kuchni sa ryby i jablka. 

SCufgaüc 8. 

§err ^^rebro ift ein l^ic^ter. ©in guter Wiener fsluga) ift 
treu iinb onbänglid^. §eute regnet es nicl)t, I)eute ift ein blauer 
^imrnel. 3(^ fabre morgen nac| äßarfdjQu, ber §crr 9itd)ter fäl^rt 
nac^ ^ari§. 5Jiein 3:antc^en gebt beute in bte ©tabt. ^dj effe gern 
5ßrDt, ober \ä) liebe tt)eber ©eflügel nod) SSein. 3n Si>aricbau gibt e§ 
öiel f^ranjofen unb ©eutfc^e. ität^c^en ifjt gern ßudjen, iijxt 
©d^irefter liebt 3tpfel unb 33irnen, ober fie liebt ni(|t ^irfd)en. 
S)er beut)d)e Sebrer ift angenehm unb böfüd), aber ber (5d)üler liebt 
nic^t ben Jebrer. DJiein vorüber liebt 'i^ferbe unb §unbe, aber 
ber SBruber ^orlä liebt ^üd)er unb liebt raeber ^ferbe nod^ §unbe. 



Sie Incvte iinb fütiftc Scfltiiation. 



39 



Spvcd}iibnng. 

Czy brat t\V('ij jedzie do War- Tak. on jedzie do Warszawy, 



szaw y ? 
Kto rol)i m('>j but? 
Czy brat szewca jest krawcem? 

Czy w Berlinie jeet wielc 

Franciizöw? 
Czy lubisz konie i psy? 

Dokad Paii idzie? 
Kto jest ten pan? 

Gdzie jest brat jego? 



a ja idc do zakladu w Borlinie. 
Szewc robi but. 
Nie, brat jego jest nauczy- 

cielem. 
Nie, nie wiele Francuzi'nv, ale 

wiele Angliköw. 
LubiQ konie, ale nie lubiQ 

psöw. 
Id<' do miasta. 
To jest pan Ludwik, m(')j przy- 

jaciel. 
Brat jego jest w miescie, w za- 

kladzie publicznym. 



günfte Seftion^ 

Die mvte xinb fünfte Defünation. 

§ 1. 3)ie bicrtc 2>f!Untttion umfaBt QÜe auf einen ^on = 
fonanten nu§get)enben Sßorter meibticf)en (§efd)(ecf)tä. 

S)iefer Snbfonfonant i[t enttueber id)on üon Statur Xdzicf) 
(lüie in kose, dloiij, ober burcE) Sdueidjung entftanben (luie in 
rzecz, straz). 

Scijpiete. 
(Singu(ari§. 
rzecz (Ba(i)t 

rzecz-y 



kosc-i 



DL kose ^nod^en 
®. 

SS. kosc-i 

3. kosci-c]; 

2. kosc-i. 

Di. kcsc-i 

<5J. kosc-i 

jD. kosci-om 

m. \ 

^. kosc-mi 

(kosci-arai) 

2. kosci-ach. 



choragiew ^af)nt 
choracfw-i 



gleic^ beni 
rzecz -j 
rzecz- a 
rzecz-y. 

^luraliö. 
rzecz-y 
rzecz-y 
rzecz -cm 

gleich bem 

rzecz-ami 
(rzecz-mij 
rzecz-acb. 



Stominotiö 

choragw-i 

choragwi-a 

choragw-i. 

choragwi-e 

choragw-i 

choragwi-om 

Diominaliü 

choragwi-ami 

choragwi-ach. 



40 Seftion 5. 

§ 2. 33emexfungen. 

1. SOßie überall tütrb aiid) f)ier im 9tom. fte^enbe§ 
{j tjäufig 3u e (galqz — gabzi 3^eig) unb 

6 häufig 5u o (lödz — lodzi ßatin). 

2. S)Qe im ?iom. üor ber @nbiing ftef)enbc e fäüt in htn 
übrigen ^a]ii^ I)Äufig üu§, 3. $8.: plec ®eld)kd)t — plci; 
czesc ®f)Te — czci; krew 53Iut — krwi. 

3. ®ie eigentüd)e ßnbung beä DiominotiO 5|}(urQli§ ift i. 
infolge Stnpaffung an bie 3. ^efünotion f)Qben aber öiele 
Sßörter ein e angenommen, fo 3. S. alle auf ew unb ez. 
Unter anberen t)aben e: kolej $8a{)n (koleje), kapiel 35ob, 
dloii flacf)e ^anb, sieii §au§flur, rozkosz SBonne, noc dlaä)t, 
podröz ^ieife, straz bie SÖad^e, pieczen ber traten, posciel 
Sie Seiten, krtaii bie Suftrötjre, won ber ©eruc^, topol bie 
pappet, kieszen bie %aiä)t, ciecz bie gtüffigfeit, slodycz bie 
(Sü^igfeit, zdobycz bie 93eute, porecz bie Seltne, klacz bie 
©tute, twarz hü^ ©efic^t, odwilz hü^ %au)X)Mn. 

%nd) postac ©eftalt bilbct oietfad^ 5|}(ur. postacie. 

4. 3im Snft^- ^iu^- ift oft nur bie uriprüngU(i)e ßnburig, 
mi übüd), atfo kosc-mi, dlonmi ; tiete Söorte biefer ßlaffe t)ängen 
aber ami an, 3. 33.: rzecz (Sad)e t)at meift rzeczami; piers- 
Söruft — piersiami; postac', — ciami. ©0 Dor allem alle auf ew. 

§ 3. ®ie fünfte ^etlination umfaßt bie fäd) ticken 
§aupttt)örter auf e. S)er ©tamm berer auf mie enbigt 
auf en, ber übrigen auf et. 

Si^te 2)ef(ination ift fotgenbe: 

Singulartö. 
(©tamm -et.) ^Stamm -en.) 

9?. zrebie ba§ i^üllcn imie ber 5(ame 

@. zrebi^ci-a imieni-a 

2). zrebieci-u imieni-u 

^. \ 

^- / . . 

3. zrebi^ci-em imieni-em 

2. zrebieci-u. imieni-u. 

^luralie. 

9i. zrebiet-a bie gütten imion-a bie ^Jörnen 

05. zrebi-J|t imion 

3). zrebiet-om imion-om 
% I 

<g* / = Dtominotio 

S. zrebi§t-ami imion -ami 

2. zrebiet-ach. imion-ach. 



= Ttominatio 



Sie öiettc imb fünfte Sefünatioii. 41 

§ 4. 93lcrfe in bcr füuitcn Xeftinntion: 

1. Ksiq/.e ber O^ürft, luirb f)eute nur iioc^ iiiänn(id) ge= 
brQUcf)t, 6el)ält aber bie iäd)licf)e 2)efIinQtion; man fagt alfo 
dobry (nid)t dobre) ksiazo ber gute Surft; e§ f)Qt im ©ing. 
neben ben regefmöBigen 3^ormen noc^ abgefür5te 5iebcnformen: 
ksi(^cia, ksirciu, ksi^ciem. 

2. Dziecie bog .ßinb, ^at im ^(ur. : dl. 3(. 23. dzieciota 
unb dzieci, ®en. dzieci, Xai. dzieciom, ^n^x. dziecmi 
(dzieciami), Sot. dzieciach. 

3. Iniie f)Qt im 2)Qt. Sing. aucE) imieniowi; ebenfo 
plemie ber Stamm, })lemieniowi. 

§'5. mtxtc: 1. 3n Öettiün 3, § 11,5 ift gefagt, 
bofe in ber 2(nrebe ba^ beutfc^c „Sie" im ^oInifct)en Pan, 
Pani, Panowie t)eifet. ^ier ergänzen mir eö nod) ba()in, ha^ 
bie§ bie ganje Xefünatiou binburtt ber ^all ift, fo baB baS 
po(niid)e pan, pani, panowie unb panie bie Xamen, panna 
ba§ i^räutcin, ^^lur. panny, im Xcutid)en, je nad) bcm {yatl, 
mit Sie ober ^i)xcx, ^jtinen 3U überfeinen ift, nnb umgefel)rt. ^ 

2. 2^ie ßarbinatjatiten, a(§ fäcl^üd)e §auptmörter in ber 
@in5af)t, f)aben aud) ba?^ ^eittnort bei fid) im Sing. ftef)en, 
3. 93.: t)ier finb t)unbert ^-Pferbe = tu jest sto koni; ober: 
fed)g 5Pferbe finb oertorcn gegangen = szesc koni zginelo 
(fäd)(id)e {yorm beö 3eitit)ort§;. 

3. Umiet' f)eiBt „fönnen" nur in ber 23ebeutung: t)er= 
fte{)en, aber nidjt: im ftanbe fein, Dermögen ^^ m<idz — möge. 

VOövtcv. 

küfhany sasiad ber geliebte jechar fahren 

DJacfibar pic trinfen 

drogi obraz ba^ teure 58i(b Otton Ctto 

umiem ic^ fann Derftefje; Hugon •'pugo 

uniieez bu fannft AV^ojciech Sibalbert 

umie er fann daj(j Panu (Pani, Panom) ic^ 

umiemy »ir fönnen gebe ^tjmn 

umiefie it)r fönnt dam icf) roerbe geben 

uruieja fie fönnen ide z Panem \ ■. ^ ™i cvt. 

• •.•l/r„„ ..^ D ; xtt) gebe mit Soufu 

jesc effen id^ z Panui f ' -a > ^ > 

isö ge^en przyjemne dzieci«' hü§ ange= 

da('- geben nebme -ßinb 

pisaü fcfireiben inily keiaze ber an9enet)me iJürft 

pracowar arbeiten (^rinj) 



\ 2öir fügen f)ter nod^ tiinju, baß ber gebilbete ^ole ba§ gfrä«= 
lein nt$t mit Panna, fonbern Pani anrebet, mit 2lu#naf)me, wenn er 
fie in ber 3. Werfen anfprit^t unb ben (Eigennamen t)in5ufügt. ®ie 
©pre(^übungen »erben bic§ biircf) Seifpiele erlöutern. 



42 



Seition 5. 



bylem ic^ luar, bin gelueien 

bytes bu marft 

byl er luar 

bylismy mir luaren 

byliscie if)r maret 

byli fie luaren 

malo ;mit bem (5cn.) toenig 

wczoraj geftern 

zawsze immer 

czasera mantf)mai 

zas aber 

nie nid)!^ 

z (mit bem 3nflr.) mit 

z (mit bem ©en.) au§ 

panna, /'. ba§ S^räulein 

Jan 3ofH^"n 

JMarya 9Jtarie 

Jadwiga §ebnng 

widzp Pana (Pania, Panow) iä) 

fcf)e Bit 
eyn Paiiski 3!^r So^n 
cörka Paiiska i^iixt Socf)ter 
pod unter 



nad über, an | 
(oon £rtQbe= 
ftimmungen) I 
pod unter, bei 
nad über, an 
(tion £rtebe= 
ftimmungen) 



^^riiü. mit bem 

2(ff. auf bie 
3^rage: luo'^in? 

^räp. mit bem 
■ 3nftr. auf bie 
Jrage: mo? 

bi-j(- ii 



b(;de id) lüerbe fein 

bedzieez bu lüirft fein 

bedzie er (fie, e^) lüirb fein 

bedziemy mir lucrben fein 

bedziecie i^r Juerbet fein 

beda fie merben fein 

pieac bede icf) merbe f(^reiben 

pisac bedziesz u. f. tt). 

pisac bedzie 

pisac bedziemy 

pisac bedziecie 

pisac beda (53lan fann aui^ um= 
ftetlen unb fagen bod(j pisac, 
bedziesz pisac u. f. m.) 

jem i(f) effe u. f. m. 

jesz 

je 

jemy 

jecie 

jedza 

zyje ic^ tebe u. f. to. 

zyjesz 

zyje 

zyjemy 

zyjecie 

zyja 

da-je i^ gebe | 

szy-jp icf) nätie | gef)en nad) 

pi-je i^ trinfe j zyjg 

my-je ic^ icafctie 

fdilage. 



SCufgaBc 9. 
Möj uprzejmy sasiad jest szewcem. Twöj przyjaciel ko- 
chany jest nauczycielem pana Wojciecba. Ten pan jest ksi§- 
ciem. Kocham dziecie przyjeinne, ale nie lubie malych dzieci. 
Jutro jade do Wavszawy. Tutaj pada deszcz. Paiiski syn 
jest przyjacielem Ludwika. Daj mi Pan ten obraz! Wole dac 
Panu konia i psa. }3ytem wczoraj w miescie z panera Janem. 
Pan Otton jedzie z miasta. Panna Jadwiga lubi (je.sc) owoce ^, 
a panna Wanda nie lubi owocöw. Dobry uczen umie czytac 
i pisac. Wojciecli umie czytac. Panno Maryo, daj mi Pani 
ten kwiat ! Ja mam trzy konie i wiele psö\v, a möj brat ma 
piec koni, ale malo psöw. Pan Aleksander lubi pic wino 
czei'wone, ale nie robi nigdy nie. Ten Anglik jest urzednikiem 
w zakladzie krölevvskim. 



^ Cbft bat im ^olnif^en bie DJlefjrjabt, menn öon »erfcfiiebencn 
■Dbftforten bie 9lebe ift; owoc im Sing. be3ei(i)net aucf) bie einzelne 
iyruc|t. 



Dlac^trägc 3ur 2efltnattoit ber §ouptJt)örter. 43 

Jtiifoaür lo. 

'S)ici'er aiu]cne()me ^Jrciiijoje i[t 'i)Ueranber§ 'Diac^bar. ^eiiec 
l^öflic^c 2)cutid)e i[t ber gri-niub ^nrla. Tu liebft nid)t öerrn 
^Ibalbert, aber bit liebft tyräiilcin ÜJJarie. gräuleiti ^ebroig liebt 
nicf)t ^'»errn l'ubiüig, jonbern fie liebt ©ie, ^err .^orl! 2Öir fobreii 
lüd^t naä) ber 3tQbt, e» i[t ^ainoctfer, ic^ fobre lieber morgen 
mit ^xüu l'uije. 6s ift fein Slaumetter, ber öimmel i[t blau. 
Äiitbd)cn, gib mir eine '-^lumc! 'Dicin, ic^ gebe S^ueii feine 33iume, 
aber id) gebe 3()uen eine ^irne unb einen fc^macftjaften ßuc^en. 
Qfräutein l'uife, id) fcbe Sie. föcftern raarct ii^r in i^erlin, beute 
feib it)r f)m. 3bi^ fci"ut loeber i'd)reiben noc^ lefen. öerr 'Qlbalbert, 
3br ©ofjn ift ()icr, unb ^l)xt 3;Dd)ter ift in ber Stobt mit ber 
53tutter be§ ,s>crrn )öugo. '^ä) ijobt Diel Obft unb mcnig '^rot, 
^arl aber fjat nid|t». 

5ptcd}üi>ung. 

Ciotuniu. czy ciotunia clice isc Nie chc-e, wole jechac z panna 

z paneni Aleksandiem? Ludwika. 

Panne Maryo, c/.y Pani kochas/. Nie kocham Aleksandra. leiz 

Aleksandra? kocham brata jego. 

Czy Pan lubi deszcz? Luhie deszcz, ale nie lubie 

odwilzy. 
Czy Karo] umie czytac i pisae-? Nie umie pisac , ale umie 

czytai'-. 
Czy Lndwik jest uczniem Nie, on jest uczniem Francuza 

Panskim? z Paryza. 

Czy byle.s Pan w Paryza? Nie bylem \v Paryzu, ale liylem 

w Berlinie. 
Kto byt w Paryzu? Pan Alekeander byl w Paryzu 

z bratem nauczyciela. 
Kiedy Panowie jedziecie do Jedziemy jutro <lo miasta do 
miasta? pana sedziego. 



gedjfte ßeftion. 

na(^tväge 3ur DeHination ba Bauptiröi-ter. 

§ 1. ^m 3nftr. ^^.^tur. \)ühm Wlochy :3tatien, Xiemc.v 
S)eutfd)(anb nod) bic attertümtidjcn formen auf ech (ftatt ach) 
l)eibet)a(ten, otfo: we Wloszech in Italien, w Niemczech in 
S)eutfd)(anb. 

Prusy Preußen, bitbet neben w Priisach quc!^ w Pru^iech. 

§ 2. 2}on ben Drt§namen ber crftcn 3)eftinQtion tjabm 
im ©en. a: nüe, iüclrf)e auf 6\v unb sk Qu§gct)cn; bann bie 
auf (beutfcf)egj =berg, =burg; ebenfo bie auf in, yn; alfo 
Krakow, — owa; Lipsk, — a Seipjig; Lwow, — a Semberg; 



44 Seftion 6. 

Smolensk, — a; Gdansk, — a S^an^ig, Plock, — a; Peters- 
burg, — a; Berlin, — a. 

2^a(^eßcn t)ahm n im ©en. : Budapeszt, Frankfurt, Lon- 
dyn, Madryt, Pekin, Rzym (Oloin), Tryjest. 

Si3ün ^üi^namen finben Bug, Niemen ^a, bagegen 
Dniejir, Dniestr, Pven (i)il)ein), Dunaj (3)onaiij Ijahm u. 

§ 3. ksiadz ber ©eiftüd)e ($rie[ter), {)at im ©ing. ®en. 
ksi^dza, ^at. ksiodzu u. f. \v. ^hix.: ksieza, ksiezy, kslQ- 
zom, ksiezy, ksieza, ksiezmi, ksiezach. 

§ 4. chrzest bie Xaufe, ©en. chrztu ii. ]. tu., ßof. (we) 
chrzcie; igtamm ift chrzt Qn3une{)men, fo trie pies — ps. 

§ 5. S)er !Püiraliö ber g^rcmbiuörter: 

SDie nuf -ns au§ge{)cnben t)aben e, 3. $8.: kwadrans 
eine SJiertetftimbe, kwadranse; nur ekspens bie SliiggaOe, f)Qt 
ekspensa. 

5(nbere {yrcmblDörter Ijoben meift a ober nud) y, 3. 33.: 
talent baS 5lalent, talenta (y); dokuinent hü§ Sofument, 
dokuraenta fiinb y). S)ie au§ bcm 3)eutf(f)en ftammenben 
2Börter koszt bie -Soften (bie ?(uSgnk), koszta; grünt ber 
S3oben, ber ©runb, grunta. gbenfo kurs ber ^urs, kursa. 

§ 6. Brat ber 93ruber, I}Qt in ber 3Dlet)r3Qt)t: bracia, 
braei, braciom, braci, bracia, bracmi, (w) braciacb, 

§ 7. Czlowiek ber ÜRenjd), i)at im ^hir.: ludzie, ludzi 
u. ]. \v.; rok boS :jnl)r, t)at lata, lat n. f. w. ^q§ reget= 
mäßige roki bebentet: bie ©erid)l§tagc. 

§ 8. 9]on szlachcic ber gbelmann, tüirb ftatt ber regel= 
mäßigen 9)let)r3al)I gemötjuüd) ber (Sammelname szlachta (f.), 
ber Uhd, ge6raud)t; 3. 33. mit ßbellenten, ze szlacht.^. 

§ 9. raz mat (ba§ 9JiaO, (Ben. razu, 5|}[nr. razy, razöw, 
t)at im ^iifti-"- flud) eine nieibtid)e 2)etünationöform; 3. 33.: 
biefes DJiat = tym razem ober: ta raza. 

i}ünfmal, ied)§mat n. f. tu. = piec razy, szesc razy 
u. f. lü. fann al§ abt)ert)ieüer StuSbrud angefef)en trerben. 

§ 10. Tydzien bie 3tÖod)e, f)at itn ©en. : tygodnia u. j. to., 
$(. t3^godnie u. f. U). Jeczmien bie ©erfte, ^at im ^L: 
jfjczmiona (fünfte 2)efünation). 

§ 11. ;3n ber 3tr)eiten 2;cf(ination f)a6en einen iinrege(= 
möBigen ^turat: niebo ber §immel, niebiosa, niebios u. f. to., 
8of. niebiosach unb niebiesiech n. f. tu.; oko ha§ 3tuge, oczy, 
ocz (oczöw, oczu), oczom, oczy, oczy, oczami (oczyma), 



Slacfiträge jur Sctliiiatiüii ber §üiiptiüüvtev. 45 

oczach (oczu"^; ucho ha^j Dt)r, l)at uszy, usz()W (imb uszu), 
uszoni, uszy, uszy, u-szami (uszyraa), uszach (u.-zu). S:er 
regelmäßige ^^^lur. oka bebeutet: i^ettougeii, 9.Haid)cu u. bergl.; 
ucha = §cn!et, 9iQbetöl)r u. bergt. 

§ 12. 3^11 ber britteii 2)etünntioji t)Qt roka bie ^onb, 
einen nnregetmäßigen 'i^Jtur.: rece, rak, rckom, rece, rece, 
r^kami (rekoma), rekach (reku). 

§ 13. ^\vd fonft im *;)}otnifcl)cn jcltcn liortümmeube, 
äufammengejel^tc JT^auptnjörter bieten in ber !3)cf(ination gcwifie 
©c^iüierigteiten. Kzeczpospolita bie Dtepubtif, \)at: ©. u. 2). 
rze(;zy pospol itej, %. rzeczpospolita, ^i}. rzeczyposi)olita, ^.rzecz- 
pospolita, ^. rzeczypospolitej, fo bnf] meij'tcnS bcibc 23eftanb= 
teile betlinicrt toerbcn; bcögl. ^-)]lur. lU., %., ^., rzeezypos- 
polite, ©en. rzeczypospolitych , 2)Qt. rzeczompospolitym, 
^. rzeczaraipospolitemi, S. rzeczachpospolitych. — ■^(t)nlidf) 
befliniert: Wielkanoc Dftern, ©., X". Wielkiejnocy unb 
AVielkanocy, 91. Wielkanoc, ä). Wielkanocy, ^. Wielkanoca 
(unb Wielkanoca), 2. Wielkiejnocy i^Wielkanocy) ober oud^ 
Wielka Noc, jebeS SBort getrennt geid)rieben unb befliniert. 

§ 14. 3ur befcttiuen Xctlination werben nllc Söörter 
gererf)net, bie entirebcr nur in ber (Sin^oljl ^singularia tantum) 
ober nur in ber SJtetjrjat)! (pluralia tantum) gebrQud)t njerben; 
tüir luerben biefelben unter ben 3}ofabcln fennen lernen. §ier 
tüt)ren luir biejenigen auf, ineldje nur in einigen x^äütn ober 
gor nur in einem einjigen ^alie gebraud)t nierben. So: mir 
ber griebe, bie 9iul)e, nur: dl., %. mir, iS. miru, ^. mi- 
rem. 23ielc ^aben feinen lliominatiü, 3. 93. jagt man nur: 
na jawie, am Sage loac^enb (nid)t tränmenb); do szczetu, 
ober ze szczotem ganj unb gar, biä auf hcn ©runb, auf 
bie Söurjcln (t)crnid)tenj; äl)nlid) aud) bie nur abDerbiell ge= 
braud)ten: ryczaltem im ganjcn, liurmem 3U Raufen, l)aufcn= 
toeiä, cichaozem im ftillen (unoermerft), ukosem (z ukosa) 
fd)räg, fc^ief, ukradkiem ücrftol)lcn, l)eimlid). — Rano (frül)), 
urfprünglid) nur ein Dom Vlbieftiü gebilbcteS Slböerb, inirb 
je^t aUj ein bcfeftiocg fäd)lid)ey Jönuptuunt auf -o befliniert: 
z rana beö 3)^orgen§, do rana biö ^um 3Jiürgen, nad ranem 
gegen ältorgen, öor Sagcöanbrndj etwa. 

VOöttet. 
owies, HJ. ber -Sparer (owsa 6en. avuj ber Cf)eint, Cii!el 
siano, n. bai §eu stryj ber C()eim (^-iiatcröbruber) 

kosciöl, m. bie ihrige ciotka bie laute fallg.^' 



46 



fieftion 6. 



wujenka bieSantei^rciu bc§ wuj.) 
Btryjenka bte 2ante fi^taub.stryj' 
bratowa bie Scf)liiägerin 
szwajrrowa bie Scf)iiiägerin 
teHc ber (£cf)ttiiegertiater 
tes^ciowa bie Sc^niiegermiitter 
ziec ber £(i)Unegeriot)n 
synowa bie S(^»Diegertod^ter 
kuzyn ber Koufirt 
kuzynka bie Goufine 
bratanek, synowiec ber D^effe, 

23ruberäfoI)n 
synowica bie Slic^te, Sruber§= 

tod^ter 
siostrzeniec ber 9ieffe, ©d§tt)efter= 

fof)n 
ßiostrzenica bie 9^icE)te, ©(^n5efter= 

loc^ter 
wnuk, VI. ber Snfel 
Avnuczka, f. bie ©nfelirt 
Avnucze, «. bas gnfelfinb 
prawnuk, 7/(. ber Urenfel 
widziatem i(f) faf), ^abe geief)en 
kupitem ic£) ^abe gefauft 
chcQ i(f) toill, f)abe bie Slbfic^t 



chcesz bu iDiüft 

clice er toill 

chcemy loir ftioüen 

chcecie i()r rooüt 

chcE^ fie tüoUen 

znam icf) fenne 

znasz bu fennft ' 

dain icf) werbe geben 

dadza fie roerben geben 

po polsku pDÜüjcf) '2{bti.) 

po niemiecku bentjcf) 

po francusku franjöfifdE) 

po angielsku englijcf) 

jeszcze no^ 

zaraz gleicf) 

dobrze gut fStbo.) 

zle fcfiretfit ''3lbü.) 

bo benn, meil 

ezklanka bai @Ia§ 

ßzklanka wody ©en.) ein ©laf 

SÖajfer 
kieliszek ein Slßcinglaö 
kieliszek MÜna ;®en,; ein ®Ia§ 

2ßein 



herbata ber 2ee 
kawa ber Äaffee. 

5mer!e: dlaä) ben SOöörtern be§ ^a^i^, ©etüit^tä u. j. tt). 
mu^ im ^o(n. ba§ ©emcifene ftet« im @en. flehen, icenn er auä) 
im 2)eutici^en nirf)t immer erfennbar ift. 

Stuf0afic II. 

Ken lubi siano i owies. pies lubi ko.sci, ja lubie pieczen 
z chlebem i winem. Wilk idzie ukradkiem. Bylem wczoraj 
w miescie i kupilem konia synowi nauczyciela. Czlowiek 
dobry lubi zwierzeta. Pan Wilhelm umie dobrze po fran- 
cusku i po angielsku ; pan Fryderyk umie czytac po polsku, 
ale zle. Ksiadz jest w kosciele, Brjg jest w niebie (w nie- 
biesiechj. Ludzie nie maja chleba, zwierzeta nie maja siana, 
bo deszcz pada. Pan Ludwik jest kuzynem pana Aleksandra, 
a szwagrem pana Karola. Pan Karol jest zieciem pana 
Wojciecha; on kocha tescia, ale nie lubi tesciowy. Pan Adam 
byl cztery lata^ w zaktadzie publicznym, a pan Jan byl w 
Pai-yzu piec lat uczniem pana R. Orzel jest ptakiem dra- 



^ znam fonjugiert n:)eiter tt)ie kocham Ce!tton 3 ober mam 
fSeftion 2/, be§gleicf)en aud) dam ic^ werbe geben, mit ?htQnQ!^me ber 
3. ^perfon ^lur., aber ftetö mit ber Sebeutung be§ guturumö. 

- SIuc^ im 5ßoIniic^en ftefit bei 2RüB= unb ^titanQabi ber bloBe 
StffufatiD. 



Dkc^träge 3ur 2'cfünation ber .^■)aupt>üi3rter. 



47 



pieznyni, a pies jest zwierzeciem domowem ^, Moja tesciowa 
jest dobra i uprzejma, ale moja bratowa nie jest tak dobra, 
Widzialem dzi.s rano pannr' Jadwigo w kosciele. 

SCiiffltiüc 12. 

3?or SageSanBriid^ tima raill icf) im [tißen in bic Stobt 
gc^en. 5JMn Cntel liebt bcu (£d)iüicgeriD()u be§ Sd)ucibcr§, aber 
er liebt niri)t bie (5d)iüicgcrtori}tcr bc§ Sc^utimadjers. gräuleiu 
5Dkrie tann rceber volnifd) lefeii wod) id)reibcn. ^crr ?llc?anber 
roar ein '^a^x in ^sariä, brci Scilp in 33crlin unb fünf 3af)re 
in Bonbon, ^n ber Stabt ift eine ßird)c unb eine öffentliche 
'Jlnftalt. 3n ber t'lnftalt finb ^vriefter nnb Se()rcr. S^ie Center 
fönncn polnifc^ unb beutfd). S)en ^"tcrrn l^oliann tenne id^ gut, 
aber id) fenne nid}t feinen ®d)iDager. S)ie 33rüber be§ ^errn 
9ti(^ter» loerben ßät^d)en ein @la§ 3:ee geben, id) rcill lieber ein 
®Iqä 2i>affer. ©eftern rcarcn rair mit tvrüulein ^ebmig unb mit 
i^rer gc^ioägerin in ber ßird)e. 2^er ©raf fä[)rt morgen in bie 
Stobt jum dürften. Sie 5J^enfc^cn effen gerne 5ßrot unb trinfen 
gerne SBein. 

Spredjiibxmg. 
Czy znasz paiia Alekeandra? 



Czy znasz Pan panne Marye? 

Dokad jedzie pan Fryderyk? 

Kto ma ostry noz? 

Gdzie jest ]>anna Jadwiga? 

Kiedy idziesz Pan do miasta? 
Czy umiesz Pan po poleku? 

DaJ mi Pan kieliszek Avina! 

Czy daez mi Pan zaraz? 
Ile on ma koni? 

Czy panna Olga ma slowika? 

Gdzie ea kwiaty panny Olgi? 
Czy ea t^m takze ksiazki? 



Kie znam pana Aleksandra, 

ale znam jego ezwagra i 

(jego) tescia. 
Znam pannQ Marye, ale nie 

znam jej siostry. 
Jedzie do hrabiego Alfonsa. 
Mara nöz, ale jest tepy. 
Jest w koscieJe, z kzi^dzem 

Janem i z panem Hugonem, 
Ide jutro z rana. 
J\ie umiem jeszcze, ale uraiem 

czytac i pisac po francusku. 
Nie dam Panu kieliszka wina, 

ale dam Panu szklankt; kawy. 
Dam I'anu zaraz. 
Ma tylko pi^c koni, ale wiele 

pyüw. 
Nie ma slowika, ale ma wiele 

innych (anbere) ptakow. 
W ogrodzie i w domu. 
Nie ma keiazek, bo panna 

Olga nie lubi czytar. 



1 Sie Seflination ber Slbjeftioa fennt ber Scrnenbe nod) nic^t; 
aber biefe beiben SOörtcr drapieznym unb domowt-m, bie beinahe 
mit ben Jotmen ber ^auDtmörter übereinftimmen, luerben ibm leine 
Sdötüierigfcit madien; im 2eutf(f)en fteben ijnx sufammengefe^le 
SBörter. 



48 



Senion 7. 



Siebente ßeftion. 

Das €igcnfd>aft6n?ort. 
I. pcßfination hex ^^cküva. 



§ 1. Sie S^eüinntion 


ber potnifcfien 3lbjettiDa gefd^i 


id) fotgenbem 93hifter: 








©in 


gulariö. 


mdnnlid) : 




n^eifilid^: fäd^Itd^: 


5J. dobr-y (gut) 




dobr-a dobr-e 


@. dobr-ego 




dobr-ej dobr-ego 


2). dobr-emu 




dobr-ej dobr-emu 


?t. wie ber 5iom. ober ®en. 


dobr-a lüie ber 9bm. 


33. lüie ber 5com. 




lüie ber 5bm. 


3. dobr-ym 




dobr-a dobr-em 


2. (w) dobr-ym. 




(w) dobr-ej. (w) dobr-em. 




m 


uratis. 


für ^erionen: 




männL, ineibL unb fäd^l. : 


91. dobrz-j 




dobr-e 


@. dobr-ych 




dobr-ych 


®. dobr-ym 




dobr-ym 


?t. raie ber ®en. 
33. tüie ber 9Jom. 




tüie ber 9lom. 


3. dobr-ymi 




dobr-emi 


£'. (w) dobr-ych. 




(w) dobr-ych. 




Sin 


gulariö. 


inännli(^ : 




ineibtic^: füd^Iid^: 


dl tan-i (billig) 




tani-a tani-e 


@. tani-ego 




tani-ej tani-ego 


®. tani-emu 




tani-ej tani-emu 


31. raie ber 9Jom. ober ®en. 


tani-a tt)ie ber 9iom. 


53. lüie ber 5iom. 




lüie ber 9iom. 


3. tan-im 




tani-a tani-em 


i*. (w) tan-ioi 




(vvj tani-ej. (w) tani-em. 




^^I 


uraliä. 


für 5Perfonen: 




mannt., föeifil. nnb fäc^I. : 


^. tan-i 




tani-e 


®. tan-ich 




tan-ich 


jD. tan-im 




tan-im 


3(. mie ber ®en. 




lüie ber Tiom. 


33. roie ber 9iom. 




lüie ber 9tom. 


S. tan-imi 




tani-emi 


2. (w) tan-ich. 




(w) tan-ich. 



3^a§ StijenjrfjaftöiDort. 49 

§ 2. Semcrfiingeu. 

1. iBenu ha§ ®tgenid)aitön)ort auf g ober k nuSlautet, 
jo ift übernü bort, tuo im obigen Seiipiel (dobry^ ein y ftel)t, 
bafür ein i, — unb tuo ein e ftet)t, ein ie ju fetjen: Drogi 
(teuer) f)ai atfo bie formen drogie, drogiego, drogiej, dro- 
giemu, drogich, drogi m n. f. W. 

2. €b ber 5lff. Sing, miinnlicf) bem 9^om. ober ®en. 
gteid) ift, rid]tet fid) nad) bem ipauptinort, 5U toetc^em bQ§ 
?(biettit) gct)ört. ^\m Sing, ift er bei ^ßerfonen unb Slieren, 
im ^(nr. nur bei '^!erioncn6e,5eid)nungen gleid) bem ©en., bei 
tebtofcn 2öefen ftet'j gleid) bem i)iom. 

3. D6 im ^nftr. ©ing. vra (im) ober em (lern) ju 
je^en ift, bafür bead)te man folgenbe praftifd^e Oiegel: §ei^t 
€§ im 9lom. ©ing. y (i), fo fage man im 3nftr. <Sing. ym 
(iTn); bci^t e§ im ?iom. e, fo anc^ im ^nftr. em. 

S^aSfetbe gitt natürlich nud) üom ^nftr. *|}(ur.: -Öeißt e§ 
im yiom. ^iux. y (i), fo aud) im ^nftr. ymi (imi); l)ei|t e§ 
im 3^om. e (ie), fo aud) im ^nih. emi (iemi). 9((fo: 
dobiy koii — dobrym koniem dobi'e konie \ [ koiimi 

dobre dzieko — dobrem dziec- dobre matki | dobremi ' matkami 
kiem dobre dzieci I I dziecmi. 

dobrzy ludzie — dobrymi ludzmi 

4. Sine befonbere ßigcntümtid)!eit ber ©prad^e ift e§, 
boB nur ^auptiuörter, iueld)e männnd)e ^^erfonen be = 
äeic^ncn, im ^4-^(ura( bie männtid)cn 2ettination§ = 
formen be§ SlbjeftiüumS üertangen, n)äl)renb alle 
anberen, alfo fogar männüd)e Siere, bie babei = 
ftet)enben ^Ibjeftioa in fäd)(id)cr ^o^-""^ I)oben/ ?llfo: 

dobrzy uczniowie gute Schüler 
z dobrymi zolnierzami mit guten ©olboten 
waleczni rycerze tapfere Oiitter 
aber: dobre konie gute ^sferbe 

szlachetne Iwy eble Jörnen. 

5. 3)ie Snbung ber männtid)cn goi'in be§ 9iom. $tur. 
ift y (ober i öor n)eid)em ßonfonanten); cS ift aber nio[)t jn 
bead)ten, ba% bor biefem y ber oor^erget)enbc -^onfonant er» 
tüeid)t unrb; atfo: 

wielki gro^, ^3Jom. ^^(. wielcy pierwszy erfter, 9iom. ^(. pierwsi 
srogi (ftreng), „ „ srodzy bogaty reid), „ „ bogaci 
dobi-y gut, „ „ dobrzy bialy mei^, „ „ biali 

twardy Ijart, 9?Dm. %^i. twardzi. 

' ®a§ie(be gilt auä) üon ^yürluörtcrn unb ^artijipien unb ifl 
qUii) f)icr feft einyiprägen. 

iPotiiifc^e Sono =@tammatit. -4 



50 l'cftion 7. 

2)ic iUiricjeii {yonneii bce ^Miira(ö finb nite bcm Seifpiet 
ju erjeljen. 

§ 3. 'lilüd) berietbcn ^IbjeftiDbeftination gefjen fotgenbe 
^ürlüörter: 

jaki (niejakij, -a, -e, ein, ein geroilfcr, irgenb ein; ober 
olä fragenbes Süriüort: jaki, -a, -e, \m^ für ein, =e, ^es? 

taki, -a, -e, i 

takowy, -a, -e, , (ein) fol(f)cr, =e, =C'?. 

owaki, -a, -e, ) 

ktöry, -a, -e, welcher, =t, =ci (fragenb unb rclotiDj. 

niektöry, -a, -e, mancher, =e, =e§. 

wszelki, wszelaki, -a, -e, jeber, jebrcebcr, --t, ^c§ fjeber ^^Irt). 

jedyny. -a, -e, ber, bie, ba§ einzige. 

inny (inszy), -a, -e, ein onberer. 

kazdy, -a, -e, jeber, =e, =e§ (einzeln). 

zaden, -a, -e r@en. zadnego, -ej), fein, =e, =e§, 

pewien, -a, -e (®en. pewnego, -ej, -ego), irgenb ein (quidam). 

§ 4. 2(I§ 5(bjeftiüa müifen noc^ angejet}en unb befüniert 
toerben : 

a) nüe abieftiöifc^ gebraud^ten 5Parti,^ipien, 3. $8.: kocha- 
jacy, -a, -e (iebenber, --e, =eö; pisany, -a, -e, gejc^riebener, 
=e, =e§; 

b) bie Drbnung§3at)len, 3. S.: pierwszy, -a, -e erfter, 
drugi, -a, -e ^tt^eiter, trzeci. -a. -e britter, =e, =e§. 

IPörter. 

stol, m. ber 2ifd) dhigi long 

krzeslo, n. ber Stu^( krötki furj 

ezafa, f. ber £cf)ranf latwy (eicfit \ .„^^pn 

lözko, n. boö «ett, bae 23ett= trudny fc^wer / ^ '"at^en, 

geftclt lekki leicht \ , r^ ^-^.i^ 

stolarz ber 2iicf)Ier ciezki jcfiiuer ( ^'^" ^»erotc^i; 

zegarmistrz ber llf|rntad)er mlody jung 

slusarz ber Scfiloffer Btary alt 

mtynarz ber IDlüUer iadny ^ü6f(f| 

robotnik ber 3(rbeiter brzydki fjäBürf) 

pieszo ju {$-uB drogi teuer 

czesto oft zreczny gefc^icft 

dzieii dübry guten 2ag:931orgen, ! grzeczny artig 

dobry wieczör guten SIbenb! czyj, czyja, czyje^ ttieljen 

mnie micf) nas unö 

ciebie (cie) bic^ was euc^ 

jego (go), ja, je i^n, fie, es ich (wi.), je f. u. n.] fte 

dobra noc gute Dtadit! Zydöwka bie ^übin. 

^ 3in ^Pornifc^eu ein abjeftiüiid^es [yürlnort, alfo befCinierbar,* 
j. 58.: czyj oj-ciec tüeffen 33ater, ©en. ober 5tff. czyjego ojca, Sat. 
czyjerau ojcu. 



Jas (Jigenfc^oftsuiort. 51 

9Jiüiiiiti($c, jueiblidje, JQd)li(fie Jorm'. 

robi-lem. ic^ mnc^lc -lam -lom 

(l)abc geinadjtj. 

robi-les -las -los 

robi-1 -la -lo 



robi-lismy" -lysmy 

robi-liscie -lyscie 

robi-li. -ty. 

©benfo: 
bylem, \ä) hin gciueicn (lüar). möwilem, \d) Ijnbc gesagt. 
zrobileni, id) f)abc fertig gemacht, darowaleni, \d) ijabt gcjc^ctift. 
lubileni, ic^ l)ottc gern. sprzedalem, id) Ijübi toerfauft. 

kupilem, id) I)Qbe gefauft. czytalem, id) l}abc gelefcn. 

zabilem. id) l)iibe getötet. 

mieszkam, ic^ inoljne, \ fonjugiert im ^räf. iric mam, ]icf)e 
czytam, ic^ le)e, j l'eftion 3. 

u, ^räp. mit bcm @en., bei przy, %^xä\). mit bem 2of., bei. 
(mfi[t nor *•^^erio^en). ku, ^räp. mit bem Sat., 

od, ^xäp. mit bem @en., öon. gegen gen. 

5Ciifflafic 13, -^ 

Ten stolarz jest zrecznym robotnikiem ; zrobil nauczycie- 
lowi w godzine krzeslo. Kupilem od stolarza szafe, stöl 
i lözko drewniane dla syna starego przyjaciela. Wczoraj wie- 
czorem bylismy z mlodym lekarzem u ksiedza proboszcza. 
Syn mlodej brabiny jest ladnym chlopcem. Matki kochaja 
grzeczne dzieci. Kupilismy u ogi'odnika pi^kne kwiaty i 
slodkie owoce. ^Ilody hrabia sprzedal mi konia i dwa psy. 
Kon jego jest dziki, a psy sa zle, ale ja lubie takie psy, 
Bylismy caly dzieri w miescie u doktora i czytalismy ladn^j, 
ksiazke. Pan Wladyslaw darowal pieknej kuzynce prezesa 
ladny zegarek zloty, Zydowi brzydkiemu sprzedalismy stare 
rzeczy i kupilismy chleba i miesa * dla ubogiego stolarza. 
Lözko, ktöre zrobil nasz stolarz dla syna profesora, jest kröt- 
kie. Wczoraj bylo ^ bardzo goraco i dzis jest goraco. jutro 
bedzie deszcz, Dobroc nauczyciela dla (gegen) pilnych uczniöw 

1 ^te polnifcfie Sprache l^ot im Präteritum nerfd^iebene ®c= 
f(f)Ie($töenbiuujeu. Sie ^iftoriid)e ©rftarung berfelben ift l)ier luo^^t 
unnijtitj. 

2 %r, @. 49, 4 unb fjiifenote. 

3 2öir erinnern an bao in bcr i^orbemerfung ju ^eftion 1 (6e= 
fügte, nämlid) buB bae 3lbjcftiii im '^äolnifdicn i'tctö ifomotit attributiv 
ole präbifatiü mit bem Subftantin, auf lucldjeö eö fid) be,5ie()t, in 
©efcf)Ied)t, 3i-^bt nnb 'Qaä übereinftimmen muß. 

■* Gen. ])artitivu8. 

* B'aä)l'iä)i 5orm, mie im 3^eutfd)en: eö mar, 

4* 



52 ße!tion 7. 

jest wielka. Odziez podarta, ktöra mi zrobil nasz krawiec, 
darowalem jakiemus (Don jakis ein getriffer) cblopcu ubogiemu. 
Na Wielkanoc bylismy u doktorostwa (bei S)o!tor§) na wsi; 
pani doktorowa byla bardzo uprzejma i grzeczna. 

5lIuf0aBc 14. 
Sf)r f)abt eiiern fd)önen ^ut bcr alten Sübin öerfauft. 2)ic 
(Sd)iDicgei-mutter be§ ?lrjte§ hat bo§ ®ut be§ ©rufen gefauft, e§ 
finb bort 2Bälber unb gnte 5'lder. ®er alte Säger getit ju gu^ 
in ben Söalb, nnb ber junge '3lrjt fii^rt jum ®ei[t(td§en. Sei ber 
^ird)e ift ba§ {)ö!jerne §au§ be§ §errn ^ ^^farrer§. ^üe 5Irbeiter 
trinfen gerne ^ter. S)cr ©dyioffer i)at einen ©c^Iüffet jum ©cfironf 
ber guten Xante Suife gemocht. '3)er Ul)rmac^er, tt)eld)er bem 
©d)tt)ager be§ 2ef)rer§ eine filbernc Xafd)enul)r oerfauft Ijat^, ift 
fefjr gefd)ic!t. 2)iefer 2d)xn liebt nic^t ben bumnien ©c^üIer. 
gräulein ^nna trinft gerne fü^e Tlilät, il^re 91id)te liebt 5?'offee 
unb Stee. 2Bir werben morgen ein fdjöne§ Suc^ lejen, n)eld)e§ 
n)ir non einem alten Suben gefauft Ijaben. " ^ä) i)abt bem fleißigen 
Knaben ein polnif^eS ^ud) gefauft, benn er fann nod^ nid)t polnifc^ 
lefen; ic^ merbe i'^n unterrichten [uczyc]. ®er Säger l^at einen 
SBolf im 2Balbe getötet. ®er S^err Pfarrer mirb ein ^inb in ber 
^irc^e taufen. ÜJiein g^reunb Ijat mir ein fd)i3ne§ ^sferb gefd^enft; 
id) merbe ibm eine golbene 3:afd)enul)r geben. Seber 9!)^enfd) liebt 
ein ®Ia§ Söein, aber ni(^t alle (wszyscy) DJienfc^en lieben Sier, 
3d) jiel^e ein ®Ia§ tieifjen 2;ee§ öor (wole). tiefer filberne Söffel 
ift ferner, aber jener ^öläerne ift leicht. ®er 2öw<: unb ber 5lbler 
finb Stoubtiere. 

Kto kupil starfj odziez ubogiego Zyd z miasta kupit ja. 

stolarza? 
Czy darowales ksiazk^ pilnemu Darowalem ksiazk^ nie ucz- 
uczniowi? niowi, lecz synowi biednej 

Zydowki. 
Xiedy pisales do doktora? Piealem wczoraj, a jutro pisac 

hqdq do ksi^dza proboszcza 

i do generala. 
Gdzie mieszka brat Panski? Brat möj mieszka teraz 

we Warszawie. 
Komu dates srebrny zegarek? Dalem go synowi uczciwego 

slusarza, ktöry jest pilnym 

uczniem. 
Co robisz tarn? Czytam ladna ksiazk^. 

Skad idziesz? Id(j z kosoiola. 



1 „^ert" »or DIamen ober SiteCn oon ©eiftlidEien ift polniic^ ftets 
bitri^ ksiadz ju überfe^en; .^err ^^.^farrer = ks. proboszcz. 

2 S)aö 3cittoort braucht im ^olnifc^en ni(f)t am Snbe be§ ©a^eö 
3u ftef)en. 



®ie abjeftiuiicfie JDeflinotion ber .«pauptmörter. 



53 



Dokf^d jedziesz? 

Kiedy jedziesz? 

Co robili wczoraj synowie pro- 

fesora u t^asiada? 
Co robicie Panowie dzis wie- 

czorem ? 

Dok^d jada mlode hrabianki? 



Komu chcesz dac ten kieliezek 

wina? 
AV ktörym ogrodzie? 



Jade na wies do przyjaciela 

mJodejiO doktora z Berlina. 
,Tad(' za godzino. 
Byli caly dzieii \ve winiarni 

.2Bein[tube;i jnli sJodkie wino. 
Idziemy piesszo na wies i 

chceniy tarn jesö dobra ko- 

lacy(; (9I6enb6roti. 
Jada na cafa zime do Paryza, 

bo chcfj uczyc s\(i (lernen; po 

francueku. 
Dam go robotnikowi, ktöry 

robil caly dzieii w ogrodzie. 
"\V ogrodzie stryja pana Lu- 

dwika. 



21 (^te ßeftioiu 

Bie abie!tir>i(4)e Dcflination bcv IbaiiptttJörter. 

§ 1. @§ gibt eine groBe 3^^)^ öon §Qiiptuii^vtern, \vdd)e 
tf)rem Uriprungc imb if)rem SBefcn (ber ^orm) und) @igen= 
jdE)aftötucirter [inb, unb bie baf)er jo lüie £-igenfd)aftöiiiiJrter 
beftiiüert lüerben^; 3. 23.: zloty ber (Siüben, blizni ber 9täd)fte, 
woz'ny ber (§£rid)t5bote, budowniezy ber 93Qumei[ter, pod- 
komorzy ber (Unter=) Kämmerer, krolowa bie Königin, bra- 
towa bie Sdjmägerin, niostowe ber Srüdenjoü (don most bie 
Srüde). (So(d)e •'öaiiptlui^rter ge^eii nad) ber S)c!(ination ber 
Slbjettiüa. 

§ 2. (gBenfü finb aU 5{bjeftiüa ju betjonbetn üerfdjiebcne 
Sigennamen, fo namentHc^: 

a) 2ie ton ^Ibjeftioen gebi(betcn CrtSnomen (roeiblidjen 
unb fäc^tid)en föefd)led)töj, 3. S. : Biala (bie SöeiBe), Mokra 
(bie klaffe), Glebokie (ba§ Siefe). 

b) 2)ie ^^erfonennanicn auf: -ski, -cki, -ska. -cka, -owa; 
5. SB.: Krasiiiski, Krasicki, Lyskowska, Potocka, Badeniowa. 

c) ^ie {yrembnamen auf: e, i, y; 3. S3.: Goethe, 
Bandtke, Paganini, Batory. 

d) 2)ie 2aufnQmen auf: i, y, 3. 33.: Antoni 3(nton, 
Ignacy ^gnatiiiö, wtidjc meift qu§ ben (ateiniid)en auf ius 
entftanben finb. 



' ©benfo n.iie im Seitlichen : ber Seutjc^e, büö 6ute n. f. \v. 



54 



ßeftiüit 8. 



§ 3. 3lüx bcn 91om. ^^(iir. hüben einige nuiun(irf)e Sßörter 
auf owie, lüenn bie 3lbie!tiiifüvm für baö potniic^e Dt)x nid)! 
lrol)( lautet; 3. S.: budowniezowie, lesniczowie (oori le.sniczy 
bet Jorftbeamtej, Ignacowie, Lindowie u. f. to. 3)ie lüeitere 
^eflination aber ift bie abje!tit)ilcf)e, aI]o ©en. budowniczych, 
^at. budowniczym. 

§ 4. ©iuigc männlid^e i^anpttuörter auf: ia, g. S.: 
hrabia, margrabia (93tarfgraf, 9)larqui§), sedzia bi(ben ben 
©en., S)at. unb 2lff. «Sing, neben it)rer regetmäBigen 3)e!ü= 
notion and) nad) biefer abjettiüifcfjen. (Sgl. Seftion 4, § 4.) 

§ 5. 2^ie lueibtidjen äöörter auf na, iua, yna, owa fönnen 
ebcnfogut nac^ ber abieftii.nfd)en, lüie nad^ ber fubftantiöifd^en 
Tetlination fleftiert lüerben fbritte 2)e!ünation), obluol)! einige 
formen in ber einen, anbere in ber anberen beliebter (alfo 
beffer) finb; 5. $B.: 

©ingulartö. 



£u£ift. SefL 
9'i. sedzina 
®. sedziny 
35. [sedzinie] ) 
31. sedzine 
95. sedzino! 
3. sedzina, 
2. sedzinie. 

9L sedziny 

®. sedzin 

•J). sedzinom 

51. sedziny 

Sß. sedziny! 

S- sedzinami 

S. sedzinach. 



'iUutüIis. 



mjeft. S)e!f. 
sedzina 
sedzinej 
sedzinej 
[sedzina] 
[sedzina!] 
sedzina 
sedzinej. 

sedzine 

sedzinych 

[sedzinym] 

sedzine 

sedzine ! 

sedzinemi 

[sedzinych.] 



§ 6. yiüi nad) ber fub[tantitiifd)en 2;etünation fleftieren: 

1. S)ie lüei5(id)en Xaufnamen, luie: ßogumila, Wlady.s- 
lawa. 

2. 2;ie iüei6(id)en 2;ite(= unb ^Familiennamen auf wna 
unb anka, tüie 3. S. : krölewna bie :ßönigStorf)ter, hrabianka 
i^omteffe, Radziwillöwna ^räulein O^abjilüill. 

3. 3llle Crtönamen auf in, yn, öw, ina, ywa, owa, 
ino, yno, owo; ,5. $8.: Krakow, Konin, Czestochowa, 
Odolanowo (?tbelnauj, Piaseczno u. beral. 



®te eingeflammerteu formen finb feltener. 



Sie abjeftiüiid^e S^ctlination bcv •'TiüuptUHntev. 55 

§ 7. 3iii-' ^livaieolüi^ie. ®a§ ©uffii- stwo an 
$)niipttriörtern, uie(d)c 'lU^rfoncii bc^eirfjiuni, angcl)änßt, 6c,^eid)net 
ein ^4-^aar, einen 3JcQnn imb ein 2J]ei6 ju einer 5öe5cid)niing 
^ufainmenfaffcnb; 3. 23.: ber Onfet iinb bie Sante snfammen 
l[)ei^cn stryjostwo 1 non strvjj ober wujostwo (uon wuj) ; e§ 
ift ha^ bann ein nuinn(id)er i^oücftiuname, roeUtec a(ä 5)lel)r= 
^al)l nngeicl)cn unrb nnb ha§> 'S^iUvoxi bei fid) im ^(urolis 
t)at; 5. 23.: panstwo pan unb pani) M. hyli w Berlinie. — 
?tnd) 3^amiüennamen unb 2;itc(be,5eid)nun(^en tuerben auf bicfe 
äöeife juiamnienc^efaBt. ÜJhin fagt 3. 93.: doktorostvvo ^err 
nnb fyrau Xoftor, sedziostwo ber §err 9iid)ter mit ^yrou. 

^yügt man aber jum SEßorte panstwo ben Q^amitieunamen, 
10 mnf3 er entmeber in bie 931et)r3al)( gefeljt unb mit beftiniert 
werben, ober er luirb (nament(id) bei gi^embnnmen) in bie 
(Sinäat)( gefelU unb bleibt unbef liniert; 3.23.: })anstwo Za- 
luscy (5)}tur. öon Zahiski), ©en. paiistwa Zaluskich, %tt. z 
panstwem Zaluskimi, ober: pan.'^two Myller, u pans^tsva Myller 
(bei DJiüüerö», z panstwem Myller (mit D[RüIIerej. 

§ 8. (Sl)ntafti jd)e§. 2Bir Ijaben bereite einige ?tb= 
öcrbien beö D^loBee fwiele, malo) fennen gelernt, nicld)e ben 
©enitio bei fid) l}abeu. (^benfo l)aben wir gefeljen, baf] nad) 
ben 2öörtern beö 93iaf3e§ ber (Senitio ftel)t, 3. 23.: szklanka 
wody, kieli?zek wina. — @6 ift bic§ ber Quantitätögenitiö 
(genitivus partitivus), ben Wir fpäter genauer tennen lernen 
werben. §ier wollen wir nod^ t)orauäfd)irfen, ba^ biefer (Senitiü 
überf)aupt bann ftet)t, wenn nid)t Dom (Sansen, fonbern oom 
Seile eineö (Ban3en gefprod)en wirb, 3. 23. daj mi chleb 
Würbe t)ei^en: gib mir bas 23rot, nämlid) ha§ Sorot, üon 
tneld)em bereits bie 9tebe War, al§ (§an3eS gebad)t, — ober gib 
mir ein 5Brot, nämlid) einen ßaib SBrot. 2)agcgen: daj mi 
chleba foll l)eifeen : gib mir Sorot, nämlid^ etwas Srot (fran3. : 
du pain, un peu de pain). 

XVövtcv. 

zadanie, n. btc 3tuf9a6e laska, f. ber (Spojicrftocf 

lekcya, f. bie ßeftion burza. f. ber Sturm, baö ©c= 

rodzice (m. *].Uur.) bie (Sltevn mittcr 

suknia, f. büß ^leib mila, f. bie DJteiie 

iibranie, n. ber Stnjug robota, f. bie 3Ivbeit 

surdut, »i. ber Dloct list, )h. ber SBrief 

kaniizelka, f. bie Söefte handlarz, m. ber ^änbler, §an= 

l)antalony («. "^^lur.) bie 5Bein= belötnann 

üeibcr chory, -a, -e !ranf 

okulary («. ^Uur.; bie SBvttte zdrowy, -a, -e gefunb, juträglid^ 



56 



Seftion 8. 



widziaiem id) f)Qbe geie£)en 
duzo, 9Ibj. mit b. ©en., öiet 
zaduzo ^u üiel 
lezy er, fie, e§ liegt 
stoi er, fie, es ftet)t 

I 5Jrap. mit bem 
przed öor, SItf. auf bie iJriQf : 
za f)inter, root)in? 

jenfeitö, I mit bem 3nftr. 
I auf bie ötcifle: ttio? 
o über, bon, ''^^räp. mit bem ßof. 
zgubitem icf) f)abe 

Derloren 
plakaleai ic^ i)abt 

geineint l tüie 

zalowalem ic^ ijabt ( robilem 

bereut, bemitteibet 
panowalem icf) bflbe 

regiert 
chcialo c§ tnoüte 
chcielisniy »ir teoüten , chcia- 

ly.smy ^tueibl.; 
chcielisciei^r luotttet, chciatyscie 

roeibl., 
chcieli fie wollten, chcialy (loeibl.). 



uczony, -a, -e gefebrt 

madry, -a, -e !lug, Weife 

rozumny, -a, -e, fernünftig 

ciemny, -a, -e bunfel 

jasny, -a, -e f)eE 

leniwy, -a, -e trä^ie 

nowy, -a, -e neu 

czarny, -a, -e fd^Warj 

czerwony, -a, -e rot 

zöhy, -a, -e gelb 

kosztOAvny -a, -e f oftbar 

daleki, -a, -ie tteit, entfernt 

bliski, -a. -ie na^e 

troche, 9Ibj. mit b. ©en., etwaö 

juz i<i)on 

konno, 3IbD., ju ^ferbe 

koleja mit ber Giienbat)n 

wcale gan^ u. gar; 

zupetnie Doüftänbig 

dopiero erft = ni(f)t früher als; 

chcialem ic^ luoüte (fjabe ge= 

XDoUt. chcialam »eibt 
chciales bu luollteft, chcialas 

(toeibl. 
chcial er ttiollte 
chciala fie iDoUte 

SCufsafic 15. 

Zadanie, ktore nam nauczyciel dal na dzisiaj, jest tradne. 
"Wies ^orawka lezy pod (bei) miastem Biala. Z Bialj do 
Rawy sa trzy mile. Czestochowa lezy w krölestwie (^önig= 
reic^j polskiem. Panowanie Otcgterungj szlacbetnego cesarza 
Fryderyka bylo krötkie. Paiistwo (^Jeic^j rosyjskie (ruififc^j jest 
bardzo wielkie. Paiistwo Zerboni jechali koleja do Warszawy; 
panowie Zabloccy jada konno do Skierniewic (Skierniewice ift 
"^lurale tantum), a pani hrabina idzie zksiedzem proboszczem 
pieszo do Czestochowy. Uczniowie nie zrobili zadania i nie 
umieja lekcyi, bo sa leniwi. Panna Janina nie lubi zöltych 
kwiatöw. Möj syn Boleslaw jest pilnym uczniem, nauczyciele 
jego lubia go. Krawiec z miasta zrobil mi nowe ubranie, ale 
czarnego surduta nie zrobil dobrze. Wielka burza zniszczyla 
na polacli owies i siano. Chcielismy jechac na wies, ale synek 
jest chory. Chce pisac list do lekarza, bo ludzie we wsi s% 
chorzy. Przed Wielkanoca nie bede juz (me^r) pisac do brata 
w Poznaniu. bo go nie ma w (]n) domu. Ide do krawca, bo 
mam podarte ubranie. Pan doktor zgubil wczoraj zlote okulary 
i laske. 

SCiifoalic 16. 

Sie artige %oi)kx f)at eine id)öne 2:Qfcf)enu^r üou ben ©ftcrn. 
3d) i)übt bie filberne Uör ber artigen 2ocf)ter Derloren. Sie ©Item 



Sie objeftiöi|tf|e Sefüiiatiüti ber §aupt>viövtcr. 



57 



l^aben ber artii]cu ^^odjter eine id)önc, foftbare golbcne 5;oid)cnul^t 
gefauft. 'Die guten (Jltcrn lieben bie artige ^oc^ter. D^ie (Jltern 
fa()ren mit ber artigen Joc^tcr morgen frül) nod) "i^Hiri«. ^ei (pr/,y) 
ber artigen 3:orf)ter lieben bie onbercn (inny) ^inber ^u fein. 

®er englijdje Kaufmann f)at geftern ie()r niel -S^afer bem i)3?üllcr 
(mlynarz) au§ Öiaiim uerfauft. ^er Sc^nciber Ijot bem iungen 
^(rjite einen id)önen ''ilnjug gemacht, aber bie ^-ßeinfleiber jinb ju 
furj. f)err ^afimir {)at ber geliebten Sd^inei'ter Wladyslawa öiel 
jd)öne unb teure 33üd)er gcidjenft. ^aifer griebrid) ber (Jrj'te (Dritte) 
mar ein ebler DJiann, er regierte aber nur einige (kilka mit bem 
®en.) 53?onate. @in liebenbeS ßinb i[t immer artig, ^dj bin 
geftern in 3foma gemejen, üon 9iama nad) 53iala moüte id) fat)ren, 
aber id^ t)atte feine (nid^t) ^^ferbe. i^in getciffer fjakis, pewien) 
3(rjt au§ ^ari§ miü ade (wszelkie) ßranfbeiten mit 2Ba[fer feilen 
(furieren), aber bie Traufen mollen nid)t SBoifer trinfen, l'ie »Doüen 
lieber S^ein unb 3?ier trinten. SS^ein i[t gefunb, ober 58ier i[t nid^t 
gejunb jür ^ranfe. Die jungen Ferren trinfen nid)t Ü'l^al'fer, i'onbern 
31'etn, unb bie jungen Damen moüen nid)t 93lild) trinfen, Jonbern 
3:ee mit ^urfer. 3^ 1:)abi ben ganjen 2ag 33üd)cr gelejen, morgen 
merbe id) bie ^eftionen machen unb fleißig (pilnie) lernen, benn 
ber neue Se^rer ift böfe. Dann merbe id) Briefe an bie @Iter» 
unb bie 53rüber fdjreiben. 



Czy krawiec nasz zrobil Panu 

dobrze suniut? 
Co ten kupiec chce kiipic od 

Pana? 
Czy zrobiiiscie zadania dla 

nauczyciela? 
Komu daliscie kwiaty? 

Czy panna Haiina lubi kwiaty? 
Ile mil jest ze Skierniewic do 

Warezawy? 
Czy pan Zablocki sprzedai kup- 

cowi wiey? 
Jak jedziecie do Poznania? 
Czj' syn Pfliieki chce byc le- 

karzem, czy s^dziq? 

To b^dzie uczonym? 
Co robi Paiiska corka? 



Czy Panie widzialy cesarza 

Wilhelma I (pierwszego)? 
Gdzie go Panie widzialy? 
Kiedy? 



Mnie zrobil surdut dobrze, ale 

bratu zle. 
Chce kupic konia i owce. 

^ie zrobili^my jeszcze, bo s^ 

bardzo trudne. 
Dalismy je > fie) pannie Jadwidze 

i pannie Halinie. 
Lubi röze, ale innych nie lubi. 
Jest dziewi^c mil. 

Nie, wsi nie sprzedai jeezcze, 

tylko iuur} laey. 
Koleja. 
Nie, on nie chce byc ani le- 

karzem, ani sedzia, lecz pro- 

fesorem. 
Tak, bo lubi uczyc sie i duzo 

czytac ! 
Jest teraz na wsi, u paiistwa 

Boleelawöw, a poteni jedzie 

do ezwagra. 
Nie widzialy^niy go, ale wi- 

dzialysmy Bismarcka. 
AVidzialysmy go w Berlinie. 
Przed rokieiu. 



58 SeftiDn 9. 

9ieiinte ßettion. 

Bteigcrung ber Ubieftioa. 

§ 1. 2;ic Steigcniiii] eines 3(bjef titig fonu fein enttueber: 

a) üergteic^enb, meiin man eine SQd)e mit anberen <Sacf)en 
berfelben Sic^enfdiaft iicrßteidjt; ober 

b) abioiut. menu man bie ßigenfcfnift eiiteS (SegenftonbeS 
ci1)öi)t ober nerminbert, ot)ne bcnfelbeu mit nnbercn (Segenftftnben 
gii t)erg[eid)en, ,5. 23. : 

przesliczny, überait§ fd^ön; sliczniuchny, id)ön mit ber 
9iunnce „nieblid)". 
§ 2. 93cQn imtcrid)eibet bei bcr üertjteidienbcn Steigerung 
brei förabe, \väd)t im ^^o[nijd)en tiei^en: 

a) stopien röwny ber ^ofitiiniö, (§(eid)ungögrab. 

b) stopieii wyzszy ber ^omparatiOuS, SteigernngSgrab. 

c) stopien najwyzszy ber Superlntiouß, §öd)ftgrQb. 

§ o. Xn .^omparatiö tuirb gebitbet, inbem man an 
ben Stamm bee ^o|itiüö bie Snbnngen -szy, -sza, -sze an= 
t)ängt, 3. 25.: 

.star-y alt, star-szy, -sza, -sze 

slab-y jd)iuad), slab-szy ,, ,, 
lakom-y naid)()üft, lakom-szy,, ,, . 

§ 4. 5)er Super (a tili gleid)t bem Äomparatit), üor 
luetdjen bie Silbe naj gefegt luirb. 

ßornparatio. Superfattö. 

chudy mager, chud-szy naj-chudszy 

tani bittig, tan-szy naj-tai'iszy 

jadowity giftig, jadowit-szy naj-jadowitszy. 

§ 5. ^e§ 2.'Öot)(ftangö megen mu^ öor bcr ßnbung szy: 

1. ha^ t)ortierget)enbe k i-ek, -ok) auegefto^en tnerben, 
i. 58.: 

slodki fü^, slodszy najstodszy | aber: 

szybki fdjnell, szybszy najszybszy \ dziki roilb 

daleki fern, raeit, dalszy najdalszy j dzikszy. 

gleboki tief, glebszy najglebszy 

2. bie .ftoufonanteu g, n, 1 tuerben ernjeid)t\ 3. 53.: 
dlugi lang, dluzszy najdlazszy 
ukochany geliebt, ukochanszy najakocliaiiszy 
czuiy gefü()iöOÜ, czulszy najczulszy. 

3. bie Sßofate a, o, a üerraanbeln fid^ babei in e unb q: 

1 S. Sautre()re § 5,3. 



SteujmiiK] bei" 3(bje{tioa. 59 

bialy lücife, bielszy najbielszy, iibcr : staly [tänbig 

wesoly fröl)lid), weselszy najweselszy stalszy 

madry flui], niedrszy najmedrszy 

goracy I^eijj, goretszy najgoretszy 

czenvony rot, czerwieiiszy najczerwieiiszy. 

4. äöeim uor ber 3lbicttinenbiinq mc\)x q(ö ein ^onionant 
ftel)t, \o baB 6ei 5(nl)äiu3en ber ilomparatioenbung (szy) bie 
9(u§iprad)e id)Uiicrit^ unirbe, t)änQt man nid)t szy, fonberii 
ejszy nn bm ''^o\\{\vi]tamm, luobci ber nort)ergct)cnbe ^oiifotuiiit 
311 ei-H)cid)en i[t\ ,v 23.: 

piekiiy frf)ön, piekniejszj', najpiekniejszy 
scish' eng, .scislejszy. najsci^lejszy 
ostry id)arf, ostrzejszy, najostrzejszy 
trzezwy nüd}teru, trzezwiejszy, najtrzezwiejszy 
gesty bid)t, gesciejszy, najgesciejszy 
hardy trolüg, hardziejszy, najbardziejszy 
bystiy id)arfiinnig, bystrzejszy, najbysti-zejszy 
miekki lüctd). miekciejszy, najiui^kciejszy 
prosty gerabe, pro.sciejszy, najprosciejs^y. 

9D'tQnd)e ''^IbjeftitJQ bilben auf ?zy iinb ejszy, 3. 2?. : 
czysty rein, czysciejszy unb czystszy 
twardy fjaxt, twardziejszy unb twardszy 11. f. vo. 

§ 6. <£o(d)e ^Ibjeftiüa, bereu Sinn eine Steigernng au§= 
fd)[ie^t, tonnen natüilid) feinen .iUmiparfitiD nnb Superfatio 
bilben, 3. ».: 

prawy red)ta, lewy linf§, martwy Ie61o§, slorniany 
ftro^crn, zelazny eifern. 

§ 7. Xie Steigerung Don ^tbjeftioen, tüe(d)e eigentfid) 
^artijipia finb, mirb nid)t in obiger ÜBeife, fonbern burd) 
llmidjreiöung mit bardziej (= mtijx, fronj. plus) unb 
uajbardziej = (am meiften, le plus^i mit ber po[itit)en 
3^orm gebilbet, 3. So.: czytany gelefen, bardziej czytany, 
najbardziej czytany. 

§ 8. (San3 un regelmäßig gefteigcrt merben: 

dobry gut, lepszy najlepszy wysoki I)Dd), wyzszy 

zly }d)led)t, gorszy najgorszy najwy^szy 

wielki grofj, wiekszy najwiekszy 

lekki (eid)t, Izejszy najlzejszy 

maly flein, mniejszy najmniejszy. 

§ 9. Xie (Steigerung nad^ unten, ha^ ift alfo bie -S^ierab= 
niinberung, gcid)iel)t burd) Suf^i^ öon mniej (n^eniger) im 
ßomparatiö unb najmniej (am lüenigftcn) im Supertatiü. Sie 

' SSgr. Vaiitrclire § 5,3. 



60 eettion 9. 

ift immeiitlid) büii bcti ^ibjeftifen mit negatiüer Sebeiitung, 
nie(rf)e im ^^oIniid}cn bie i^orfilbe nie (= nid)t) t)Qben, üblid); 
3. $B.: niebogaty nid)t reid), mniej bogaty, najmniej bogaty; 
nieokrzesauy ungefdjliffcn, mniej okrzesany ungefd)üifener, 
najmniej okrzesany bev iingcjd)Iiffcn[tc. 

S;q§ (entere JBeifpiel ^eigt, ba% fofd^e 9(bje!tit)a, lüe(d)e 
bcutfd) oft bie SBorfilbe 1111= t)Qt)en, im 2;eutfd)en regehnäBig 
gefteigert tüerben, lüät)venb bie§ im ^^olnifdjen nic^t üblich ift. 
§ 10. S)ie t)erglid)enen ©egcnftiinbe tnerben beim ^^pfitiö 
burd) boö 33inbeit)ort Jak ^^ luie üerbunben; beim ßornparotiD 
lüirb ber ©egenftanb, mit bem man einen anberen üevgteidit, 
entineber burd) niz, nizeli, anizeli, nizli = q[§, ober burd) bie 
^h-äpofition nad mit bem 3lff. ober bie ^H-öpofition od mit 
bem ©en. üeibunben, 3. S. : 

silny jak lew = fräftig mte ein £'öiüe; 

silniejszy niz lew = träftigcr al§ ein Cöme; 

dorn wyzszy nad kosciöl = ein §au§, I)i)()er qI§ bie 
ßirc^e. 

starszy od Pawla ^ älter al§ ^aulu§. 

SBeim ©uperlatin merben in berfelben SBeife bie ^lrQpo= 
fitionen z (mit bem (Sen..), miedzy, pomiedzy (mit bem 3"ft^"J. 
z pomiedzy (mit bem ®en.) = unter üerbunben; 3. 23. : Sokrates 
byi najm^drszy z Greköw = ©ofrateS tüax ber toeifefte üon 
ben ®ried)en; Stanislaw jest najskepszy z (pomiedzy) braci 
(ober pomiedzy bracnii) = StonietauS ift ber geijigfte unter 
ben ^Brübern. 

XVÖvtcr. 
musze id) tnuB jade ii$ fa()re 

musisz bu mußt pojade ic^ föerbe I)infaf)ren 

miisi er muB wyjadtj icf) Werbe megfa^ren, 

musiraj' roir muffen öerreifen 

mueicie tl)r niüBt odjade id) luerbe abfafjren 

muFZfi fie muffen pisze ic^ i'c^reibe 

widze id) fef)e napiszo i(^ werbe fertig) fdireiben 

widzisz bu fief)ft id^ id) g,el]i (lPot)in) 

widzi er fielit chodz»^ ic^ ijet)e öfterä, auf unb ab 

widzimy mir fe{)en pöjd^ ic^ merbe (roo^in; get)en 

widzicie xt)r fef)t przjjd^ ic^ merbe ^intommeii, 

widza fie fe£)en I)er!ommeu 

mam, maez . . . mit folgcnbem wiem ic^ meif? 

SnfinitiD = id) foU, bu foEft . . wiesz bu meißt 
robie ii) mac^e, tue wie er, fie, eö meiß 

zrobit^ id) merbe modien, tun wiemy mir miffen 

przyjade ic^ merbe anfommen wiecie if)r mißt 

(9efal)ren fommcn, wiedzf^ fie miffen 



ebenfü 
powiem 
id) merbe 
fagen 



1 



©tcigevumj bcr 5lbjcttiiia. 



61 



jad^ id^ fo^re | 
jedziesz ebenfo 

jedzie ( P'zy-, po-, \vy-, 

jedziemy | odjado, pojdt^ 

jedziecie I unb przyjdt^» 

jada 1 

möwie id^ fafle 
powiem iä) luerbc )ac\,i\\ 
ztad stad) üon ba, bafier 
nawet jogar 
jezeli luenn 
poniewaz iiieil 
robic tun, machen 
zrobic fertig madjen 
zgubic nerlieren 
zatowac bebauerit 
plakac liieincn 
panowaO lierr)(f)en 
lubiö gerne {)aben 
knpiö faufen 
zabii- töten 
mowic fpre;^en 
sprzedac iierfaufen 
darowac idienfen 
chodzic gelten 
zyö leben 

podobac sie gefallen 
podoba mi sie es; gefaßt mir 
isc na spacer fpajieren gefien 
byc na spacerze fpü'^icrengefien, 
auf ber '^Promenabe fein 



szkohi. f. bie Schute 
klasa, f. bie klaffe 
monaroha, m. ber DJlonard^ 
pieniadz, »i. baö ©elbftücf 
pieniadze, ^lur. bao (Selb 
srebio, ». büö 5ilbcr 
zloto, n. baö ©olb 
podröz, f. bie fRciie 
nazywa sie tieißt 
panuje ^errfd)! 

trzeba cö ift nötig, man mufj 
glodny. ■i\, -e tiungrig 
epragnioiiy, -a, -e burftig 
elaM-ny, a, -e. berülimt 
kulawy, -a, -e latim 
slepy, -a, -e bünb 
pözno 3lbü., fpät 

»•^'^^^^ . i 5lbü., ,^eitig. frül) 
wcze.snie f ' j j i ^ 

zaraz 5(bli., gteic^ 

znowu 3tbt)., üon neuem, uneber= 

I)Olt 

wezedzie 3lbli., überall 
czasami 3lbD., juroeilen 
bynajmniej 3lbD., feineelüeg?. 
na prawo 3lbü., (nad}) rec^tö 
na lewo 3lbu.. nae^^ linf§ 
wiec, zatein -ßonj., alfo, bai^cr 
to -ßonj., fo, aljo 
dla tego ßonj., be§f)alb. 



5tufgaüE if. 

Slusarz jest zreczniejszy od siolarza. Moja siostra jest 
weselsza od kuzynki pana Alfreda. Dzieci brata sa cichsze 
niz dzieci sasiada. Pan Ignacy jest wyzszy od pana An- 
toniego. Moja kawa jest slodsza niz twoja herbata. Kon 
Aleksandra Wielkiego byl najdzikszy ze wszystkich. Ale- 
ksander Wielki byl wiekszyra monavcha niz ojciec jego Filip, 
krol Macedonii (macedonski). Pies Alfonsa jest mniejszy od 
psa pana Jözefa. Maly Karolek jest najlepszym uczniem (z) 
calej klasy. Pieniadz zloty jest ciezszy od srebrnego, bo srebro 
jest Izejsze od zlota. Kapelusz pana Artura jest wyzszy od 
kapelusza jego brata: ale pan Artur jest nizszy od brata. 
Dzieii dzisiejszy jest pierwszy miesiaca. Lekarz tutejszy jest 
lepszy niz wasz. Dzieii wczorajszy byl najgoretszy (z) calego 
roku. 

Musze sprzedac konia, bo jest kulawy i slejiy; a psa 
brata mam zabic, bo jest gluchy. Za godzine pojade na spacer 
konno. a przyjade do domu na kolacye. Wczoraj bylem na 



62 Öeftion 9. 

spacerze w ogrodzie saskim i widzialein tarn pana Alfonsa z 
panna Jadwiga. Musze ise do szewca, ktöry ma mi zrobic 
nowe buty. We Warszawie sa lepsi szewcy niz w Berlinie, 
ale tamtejsi krawcy i stolarze sj^ gorsi niz tutejsi. Wyjade z 
Warszawy jutro rano, a przyjade wieczorem do Berlina. Musz^ 
darowac mö\ surdut ubogiemu, bo nie möge juz chodzic w 
nim (in il)m). Pöjd^ do lözka, bo mam zimne nogi. Jestem 
glodny, wiec musze isc jesc. Jtzeli jestes chory, to trzeba 
isc po (i\aä)) doktora. 

?tiifaflßc i8. 

'S)ic|er ^IrU i[t gelehrter aly jener, oder jener ift gejdjicftcr. 
■Jier Säger ift ber närf)[le ^^iadjbar bes S^cxxn ^orlotüsfi. ©er heutige 
%aQ ift ber fiei^efte, 53Jein §unb ift tleiner qI§ ber (^unb) bi^ 
§errn ^otodi. SEie ^sferbe be§ ^^ürflen SaiiguSjfo finb f(f)i3ner 
unb beffer al§ bie f^ferbe) bc§ dürften Sapietia. 2)ie ^Bäume 
nor bem §Qufe be§ §errn ^forrerö finb ijötfix als bie 5Bäume im 
©arten. 

S;er ^err ^^mifibent n3irb t}cute (gejafjrenj anfommen; aljo 
niu^ ber ^crr Oiid)ter ju ^aufe fein. 3dj fann deute nid)t fpojieren 
getjen, roeil id) franf bin; üielleidjt lüerbe id) im 2!3agen (powozemj 
ausfafiren. (^räuleiu äl^anba fann nic^t fpät noc^ C"^"!^ ge^en, 
benn fie ^at ju meit (nac^ Söaufej. S;ie ^rau ©entralin roiU ^eute 
jur «Sc^neiberin faf)ren, meldje i()r fünf neue Kleiber (fertig) mad)en 
(unfertigen) foE. SBcil mein 3]atcr franf ift, unb meine DJtama 
jur Sc^roefter gefo^rcn ift, be§f)al6 merbe id) nic^t auf bie 3agb 
ge^en. ©ie 2Belt ift überall fd)ön; aber mir gefällt e§ nur ju 
S^oufe. Sn Berlin finb beffere ^Irbeittr al§ in SÖorfc^au, fie finb 
gefdjidter unb fleiBiger. 

Sf>ved}iihxing. 

Panie doktorze, czy woda w Woda Karlsbadzka jest naj- 
Karlßbadzie jest goretsza, czy goretsza ze wszystkich wod 

w Pfeffers? w p]iiropie. 

Co jest ciezsze zlotü, czysrebro? Srebro jest liejsze od zlota, ale 

ci^zsze od miedzi. 
Czy szewc mrjj zrobi mi na Nie zrobi, bo jest chory. 

jutro rano buty? 
To trzeba isc do drugiego Nie mozna. bo nie ma pie- 
i kupic zaraz. nifjdzy, a bez pieui^dzy nie 

chce dac. 
Dokfjd Pan idzie, panie sa- Id^ do ksiedza proboszcza, a 

siedzie! potem pöjde na spacer. 

Nie przyjdzie Pan do paiistwa Przyjd^ moze, jezeli nie b^dzie 

Zaleskich ? za pözno. 

Jak podoha sie Panu panna Nie podoba mi sie bardzo, 
Izabella? bo nie jest przyjemna, jej 

siostra jest pitjkniejsza i 
przyjemniejsza. 



2)ic ©runbäa^Icii. 



63 



Czy ej'n Paiiski dobrze sio uozy? 

Czemu teil czlowiek nie chce 

isc do domu? 
Jak on sie iiazywa? 
Czy Paii wolisz koiiia wyzszego, 

czy nizeze^o? 
Czy dzieci wiedza juz, ze maja 

isc jutro do szkoh' ? 
Czy Paiistwo jedziecie znowu 

do Paryza na lato? 



Czy szwagier Pani wie juz, ze 

Pani przyjedzie? 
Czy byles Pan dzisiaj u dok- 

tora? 



P)ynajmniej, jest najgorszyni 
uczniem z calej klasy. 

On nie moze isc, bo jest ku- 
lawy. 

Nazywa siij Jakob Mlynarz. 

WoIq nizszego, bo jest Izejezy. 

Nie wiedza jeszcze, ale ja im 

zaraz powiem. 
Nie, nie jedziemy do Paryza; 

inoj maz tylko jedzie sara do 

Berlina, ja wyjade moze na 

wies do siostry. 
Nie wie jeszcze, ale niu zaraz 

napisze. 
Nie chodze teraz do doktora, 

bo jestem juz zdrowszy. 



3e^nte Seftion. 

Die (Bi-un53ablen. 

§ 1. 3)ie ©ruiib5af)(en (Uczebniki glöwne, nomina 



numeralia cardinalia), beren 


,3ef)n erfte tnir icf)oii fennen gi 


lernt f)abcn, finb folgenbe: 






1, jeden, jedna, jedno. 


31, 


trzydziesci (i) jeden. 


2, dwa, dwaj, dwie. 


32, 


trzydziesci (i) dwa. 


3, trzy, trzej. 


39, 


trzydziesci (i) dziewiec. 


4, cztery, czterej. 


40, 


czterdziesci. 


5, piec. 


50, 


piecdziesiat. 


6, szesc. 


51, 


piecdziesiat jeden. 


7, siedem (siedm). 


60, 


szescdziesiat. 


8, osiem (osm). 


70, 


siedenidziesiat. 


9, dziewiec. 


80, 


osiemdziesiat. 


10, dziesiec. 


90, 


dziewiecdziesiat. 


11, jedenascie. 


100, 


sto. 


12, dwanascie. 


101, 


sto jeden. 


13, trzynascie. 


102, 


sto dwa. 


14, czternascie. 


200, 


dwiescie. 


15, pietnascie. 


300, 


trzysta. 


16, szesnascie. 


400, 


czterysta. 


17, siederanascie. 


500, 


piecset. 


18, osiemnascie. 


600, 


szescset. 


19, dziewietnascie. 


700, 


siedemset. 


20, dwadzie:^cia. 


800, 


osiemset. 


30, trzydziesci. 


900, 


dziewiecset. 



64 Seftion 10. 

1000, tysiac. 375000, trzy kroc siedemdzie- 

2000, dwa tysiace. siat 2)iec tysiecy. 

10000, dziesiec tysiecy. 500 000, piecset ober: piec 

100000, sto tysiecy. kroc sto tysiecy. 

200000, dwiescie tysiecy, ober : 1 000 000, miljon."^ 

dwa kroc sto tysiecy. 2 000000, dwa miljony. 

300000, trzysta tysiecy, ober: 

trzy kroc sto tysiecy. 

§ 2. W\x {)Qben ]d}on crfaf)ien, ha'^ bie bier erften 
©runbäQf)ten qIö ?lbjeftiüQ gebraud)t inerben, alle übrigen ba= 
gegen finb im ji)ntnftiid)en Sinne ©ubftnntina unb f)Qben 
bQt)er bQ§ gejöljüe äöort im (Sen. bei fid) fte{)en\ 3.93.: 
10 ^ferbe = dziesiec koni, 100 §unbe =^ sto psöw, 
200 §unbe = dwiescie psöw. 

23et ben 3Q^ten über 20 rirf)tet fic^ bn§ folgenbe ^aupt= 
»ort meiftene nac^ ber legten S<^^U niit 5üi§nat)me ber mit 1 — 4 
jujammengeiefeten S<^[)[cn; man fagt aljo: 21 dwadziescia 
jeden koni, 22 dwadziescia dwa konie, 23 dwadziescia 
trzy konie, aber bnrc^au§: 25 dwadziescia i piec koni 
u. ). to. S)0(i) and) bei 2 — 4 ate SnbjQ^fen fonn ber ®en. 
ftel^en, unb mu^ nomentüd^ bann ftef)en, trenn boS ©ubftantiD 
öor bie 3at)t geftetit mirb, 3. $8.: bylo tarn koni 23. 

§ 3. 1)üQ a}orl)ergeiagte gi(t für bie 3flf)tongaben im 
ffloni. unb ?(f f . ; ftefjen [ie ober in einem onbern x^aH, jo ftel)t 
aud) boö Don ber S'^^^ Qbt)ängige SOort in eben bemjelben 
x^üü, \ütlä)tx i()nen qu§ ber 5}kftion bee 2Bortc§, bon bem fie 
Qbt)Qngen, 3ufommt. @o 3. $8.: unge|ät)r 32 Ignnbe = okolo 
trzydziestu dwöch psöw; mit 23 ©olbaten = z dwudziestu 
trzema zolnierzami; au] 125 SBagen = na stodwudziestu 
pieciu wozach. (93gt. Sett. XI, § 4 ff.j 

§ 4. 3^ie formen dwaj (2), trzej (3), czterej (4) [inb 
nur bei männüdjen ^erfonen ju gebraud^en; dwie ift bie tt)eib= 
lid)e gorm: oljo 3. 23.: dwaj panowie, trzej panowie, czterej 
(feiten) panowie, dwie panie 3tuei Spanien, dwie szklanki 
jtDci ©läfer. 

§ 5. „33eibe" t)ei^t: obaj, oba, obie ober üb3'dwaj, 
obydwa, obydwie.^ 



1 ®ie 3)cfItnntton luerbeit unr in ber näc^ften Seftion fennen 
lernen. 

' '!toä) nur tüenn fie felbft im Dlom. ober 3tff. flehen; bQ§ 

S^öfiere barüber in ber folgenben Seftion. 



Sie Gninbja^ten. 



65 



§ 6. 3" t^cn föriuibjatjicn giijörcn iiod) foti^cnbe Sammet» 
3Ql)(cn (liczebniki zbiorowe, collect! va): 

2, dwoje, oboje, obojgo. 12, dwanascioro. 

3, troje, trojgo. 20. dvvadziescioro. 

4, czworo. 22, dwadziescia dwoje. 

5, piecioro. 23, dwadziescia troje. 

6, szescioro. 24, dwadziescia czworo. 

7, siedmioro. 25, dwadziescia piecioro. 

8, osinioro. 32, trzj'dziesci dwoje. 

9, dziewiecioro. 34, trzydziesci czworo. 

10, dziesiecioro. 60, szescdziesiecioro. 

11, jedenascioro. 90, dziewiedziesiecioro. 

§ 7, 9[)lnn fagt atfo: obaj Sniadeccy beibe (Sniaberfi; 
c§ finb 3tüei §erren, inännüd)c i^erfonen; aber oboje Kartow- 
scy f)eifet beibe in bem ©innc: DJIanti unb O^rou, ober 58ruber 
UTib <Sd]nie[ter; dwoje dzieci gtnei -J^inber, bcbeiitet, ba^ e§ 
ßinbev bciberlci ('5eid)Ied)t§ fein tonnen. 

93?erfe: ^ie ]ti)n ©ebote = dziesiecioro przykazan. 

§ 8. 33on nnbeftimmten 3fJ^fwörtern get)ören gu ben 
©runb5af)(en: ile tnieüiet, tyle foüiet, wiele tiiel, malo lüenig, 
pare ein paar, einige (bagegen para ein ^aax 5nfammen= 
gef)örige 2i>e]en ober (Sad)en), kilka, kilkoro einige, kilka- 
nascie einige über 3el)n (^t\)n unb einige), kilkadziesiat einige 
3et)ner (20 — 90); kilkaset einige Jgnnbert (200—900) u. f. Xü. 

XOöttev. 

rosöl, VI. bie S8rüf)e, Jleifc^iu^JlJe 



czQse zienii ber Srbteil 

ICuropa (yuropa 

Azva 3Ifien 

Afryka 5lfrtfa 

Ameryka Slmerüa 

Australia 5(uftvalien 

grünt. )ii. ber 33Dben 

miejsee, n. ber Crt, bie Stelle 

}^ka, f. bie 9jßieic 

sosna, f. bie ^-icfjte 

brzoza, f. bie iBirfe 

wierzba. f. bie 3i^eibe 

buk, VI. bie 9?urf)e 

olcha, f. bie Gvle 

klon. ni. ber 9lfiorn 

jesion. m. bie Gicf)e 

lipa, f. bie Stnbe 

jofHa, f. bie 2anne 

olszyna, f. bo« GrlengeliDlj 

parowiec, m. bei§ Xampfic^iff 

ogien, VI. baö lyeuev, ®en. ognia 

ziipa, f. bie ©iippe 

5po(iii|c^t ffono :'8rnmmati(. 



sztuka miesa gefodjteö <Rinb= 
fteifd^ (ein Stürf 3-Ieiic^) 

chrzan, vi. DJleerretticj 

wöl, m. ber Cc^ö 

pieczen, f. ber traten 

wolowina, f. bas 9tinbfteif(f| 

cielecina, f. bas -fialbfleiid) 

baranina, f. ba§ öammelfleijd^ 

wieprzowina, f. baä ®(f)loeine» 
fleifc^ 

szynka, f. ber S(^infen 

kaczka, f. bie @nte 

kucharz, m. ber fiod^ 

kucbarka bie »Rödiin 

kartofel, m. bie ßartoffet 

kalamarz, vi. bn^ Üintenfafe 

atrament; m. bie ünte 

pi(')ro, n. bie Jyeber 

pioro stalowe bie StQ{)Ifcber 

papier. vi. ba§ "J^apier 

ob3wek, ber SIeiftift 

5 



66 



Seftiou 10. 



sloiice, n. bie Sonne 
ksi^zyc, m. ber ^Jloiib 
gwiazda, f. ber 8tern 
gwiazdzisty, -a, -e gcftirnt 
prawda, f. bie 2Baf)rf)ett 
prawdziwv, -a, -e mafir, \vai)x= 

i)aft 
nudny, -a, -e langlueilic:; 
zajmujacy, -a, -e intereffant 
zyzny, -a, -e fruchtbar 
cokoiwiek ettuaS, ein luenig 
zwvkle i , •■(. i,x. 
zazwyczaj f -^ 
krowa, f. bie ßut) 
pieczeii wolowa Üiinböbraten 
pieczeii cieleca ßalböbraten 
pieczeii barania ^ammelöbraten 
kura, f. bie §enne 
kogut. m. ber 6af)n 
kurcze, n. büG öul)n, §ü^n(f)en 
g^s f. bie ©anö 
jarzyna. f. ha^ (Semüfe 
swiecic leut^ten, |d)einen 
swiecic sie glänjen 
swieci Ieud)tet 
odwiedzic beiucfien 
spotkac kogo mit 9lff.) jentanb 

begegnen [trinfen 



gotowac fod^en 

ugotowac fertig fodjcn 

gotuje ic^ fod)e 

ugotuje iä) werbe fertig (gar) 

!od)en 
■\vracam iä) fe^re jurüd (fonjn= 

giert inie mam) 
wröc(j ic^ »erbe jurüdfef)ren fju= 

rücffe()rcn, jurüdtommen) 
wröcisz bu mirft jurücffcf)rcit 

(weiter wie: mnsz^). 
wröcilem icf) bin jurücfgefelirt 
razy mal 
■«•net balb 
dawno längft 
ohociaz obWDf]( 
nie trzeba man mufe nid^t 
nie potrzeba eS ift nicf)t nötig 
potrzebuje. id^ i)abt niJitig 
potrzebujesz bu baft nötig 
zdaje si^ e§ f(f)eint 
jak sJQ masz? wie gel)t e§ bir? 

wie befinbeft bu bic^? 
jak sie macie (miewacie)? Wie 

befinbet i^r cud)? 
wolno e§ ift ertaubt 
wolno, 9lbt)., langfam 
nie wolno e§ ift nid)t erlaubt, 

e§ ift Perboten. 

f)eiBt polnijd}: ile Pan 
i(^ bin fo unb fo olt. 



napic sie (mit ©en.) etwa§ 

^Intncrfung: 25)ie alt finb ©ie? 
masz lat? 9)lan fagt nie im ^olnifdjen 
fonbern: ic^ ijabe fo unb fo Diel ^ai)xt. 

SCufgalic 19. 

Nasz sasiad ma szesnascie koni, dwanascie wolöw, tr zy- 
dziesci szesc kröw i trzysta czterdziesci piec owiec. Szesc razy 
szesc jest trzydziesci i szesc; piec razy siedem jest trzydziesci 
i piec. Dwanascie razy dwanascie jest sto czterdziesci cztery. 
Mam teraz czterdziesci piec lat, zona moja bedzie wnet miaJa 
lat trzydziesci i cztery, syn nasz Aleksander ma dziesi^c,. 
Boleslaw osiem, a cöreczka Janina lat cztery (ober cztery lata). 
Rubel ma sto kopiejek, czyli podlug obecnego kursu (nacf) beiti 
gegenwärtigen ^ur§) dwiescie szesnascie fenygöw. 

W Niemczech kraj jest ladniejszy, grunta sa lepsze nii 
w krölestwie polskiem; lasy sa piekniejsze, deböw i lip jest 
duzo; w Polsce widac (fielet man) prawie tylko sosny, brzozy 
i olchy, malo innych drzew jak: klonöw, buköw i lip. Pola 
po (jum) wiekszej czesci sa piaszczyste, lub maja lekkie grunta. 
Dobry uczeii ma miec zawsze kalamarz z atramentem, olöwek 
i kilka piör stalowych. Dzisiaj jadlem na obiad: rosöl, sztuke 



Sie förimbjaf)(cii. 



67 



miesa z chrzanem, pieczeii barania z jarzyna i cokolwiek 
owocöw. Po obiedzie pjlem Cid) traut) kawe, a poteni bylem 
na spacerze. Wieczoreni pöjde odwiedzic (mojego) chorego 
przjjaciela. Dzisiaj jest noc prze.sliezna, ksiezyc swieci. 

^llfOilÜC 20. 

^er 9?Qd^bar be§ 9]^iiÜer§ i[t 53cii^er ciiic§ c\xo^m ®ute§, 
er ^at 24 ^sferbe, 30 Cdjjcn, 60 Ä?üt)e unb 560 Schafe, er I)at 
trucijtbQreii '-Bobcu unb fdjr jd)öue StUefcu. ^u jduem 2.1'albe fiub 
6id^en, 53ud)en uub :^oI)e 3;auueu. Ta« ®ut foftet über 150 000 
9iubel. 7 mal 7 ift 49. 8 mal 8 i[t 64. 15 mal 25 ift 375. 

3m ^öuigreid) 'i^^olen gibt c§ and) id^öncn uub frud^tbarcn 
Sobcn (polu. '!^Uur.), jum ©eifpiel (na przyklad) im ©ouueruemcut 
Subliu \ ^ort iiabm it)re ®üter bie förafeu 3ai"Di§fi ^- 2Bir 
irerDeu in beu 2Balö faf)reu, t§ mu^ aber quc^ bie ^'öä)\r\ fal^rcu, 
fie foU uu§ bort ein paar ^ü^uer brateu uub tamx guten Kaffee 
(®en.) fod)eu. 5föir m erben fpät ^unicffebren; bie "Dcac^t mirb ]d)ön 
unb [tcrueu^ell (geftirut) fein. S^un .'pcrrn ^^farrer merbeu lüir 
uid)t geben, benn er ift laugmeilig ; aber mir niüifeu jum (5)ut§= 
beji^er faf)ren, um etraa» 2;ce ju trinfen, unb bann jc^lafeu ge^eu. 



Dobry wieczör, panie sasiedzie; 
CO Pan robiles dzis? caly 
dzieii Pana nie widzialem! 



A jak si^ nia teraz ojciec 
Paiieki? 

A czy wolno mu jesc? 

Czy byie« Pan wczoroj u paii- 
stwa Wilkoiiskich? 

A dlaczego inarum , jt'zeli wolno 
wiedziec? 



Moj kochany Panie, gdzie jest 
droga do Dziewierzewa? 



Czy jest daleko? 



ühxxnQ. 

Musialem duzo chodzic; bylem 
rano u doktora, bo ojciec 
jest chory; potem bylem u 
keiedza proboszcza i u kraw- 
ca \v miescie. 

Dzi^kuj^ Panu, teraz ma sie 
dohrze, ma trocb^ wj'jsc do 
ogrodu. 

1 owszem, moze jesc, ale nie 
chce, bo nie ma apetytu. 

Nie, möj Panie, nie bywam 
wcale u paiistwa Wilkoii- 
skich. 

D!a tego, ze nie lubi^ pana 
Artura Wilkoriskiego, ktöry 
jest zawpze niegrzeczny; zdaje 
mu si^, ze jest wielkim 
panem. 

Musi Pan 
potem p 
lewo. 

Jest przeszlo mila drogi, ale 
Pan nie potrzebujesz izc 
pieszo, bo za godzine jedzie 
pan doktor takze do Dzie- 
wierzewa. 



isc na prawo, a 
dzie Pan wciaz na 



1 gubernia inbeiska. 

2 ^ßolnifd^er 5piurat: hrabiowie Zamojscy. 



5* 



68 



Scftion 11. 



Ale czy tylko zaraz pojedzie? 



A po CO (lüonud), luoju) jedzie 
doktor do Dziewierzewa? 

Dzieii dobry, Panie doktorze, 

skad Pan idziesz? 
Czy duzo jest chorych? 



Ile lat maja te dzieci? 

Co robi brat Paiiski? 

Czy ladny las? 

Innego drzewa nie raa? 

Ile dal brat Panski za ten las? 

To jest za duzo, zdaje mi sie? 

Moze pöjdziemy napit-sie piwa? 



Zaraz, möwie Panu, za godzin^, 
a konie ma dobre, wiec po- 
jedzie predko. 

Jedzie do chorych ludzi we 
wsi; zdaje mi sie, ze i ksiadz 
proboszcz jest chory. 

Wraeam od chorych. 

W domu sa.siada Panskiego 
jest piQc osöb (^Perionenl 
chorych: kucharka, nauczy- 
cielka i troje dzieci. 

Najstarsze dziecko ma lat 7, 
drugie ma piec, a najmlodsze 
ma dopiero dwa lata. 

Jechai do lasu. ktöry kupil od 
pana Zabiockiego. 

O, bardzo ladny, sa stare deby 
i buki. 

Owszem, b^ i soeny, ale nie 
wiele. 

Dal zaraz 70000 marek, za 
rok da 25000, za dwa lata 
jeszcze 50000, wiec razem 
145 000 marek. 

Tak, duzo, ale teraz drzewo 
jest drogie, a brat möwi, 
ze zrobi dobry interes (®c= 

mu). 

Nie, dzi^kuje Panu, musz^ 
wprzöd fjuerft) napic sie 
herbaty, bo mi nie dobrze, 
potem musz^ isc znowu do 
chorvch ! 



gifte ßeftton. 

Dcflination bev (Brunbjablen. 







5ma§f. dhutv. 


Sfem. 


§ 1. 


91. 


jeden jedno 


jedna 




®. 


jednego 


jednej 




®. 


jednemu 


jednej 




51. 


(Tl. ob. ®.ji jedno 


jedne 




3. 


jednym jednem 


jedna 




S. 


jednym jednem 


jednej. 



' 2Scnn ba§ juciefjbrtge ^ouptiüort eine inänn(icf)e ^^erfon t>e= 
jetc^net, io ift ber 3üf. = @en., jonft une Diom. 



S)efIination ber C§tiinbjaI)Icii. 69 



! 2. 3:cfür 


latiün 


luni dwa: 




m 


aöE. 


Dhutr. 


g^em. 


^erfonen 


DHcfit ^^evl". 




5J. dwaji 




dwa dwa 


dwie 


®. 




dwnch (dwu) 




®. 




dwom (dwu) 




51. dwöch 




dwa dwa 


dwie 


;3. dwoma 


dwoma 


dwiema 



2. dwöch. 

5lnni. 1. 9kd) dwa lüirb befliniert: obydwa bcibe, treld^e^ 
Quc^ eine öerfür^te gorm oba I)Qt. i'e^tere§ ()nt im ®eii., ^Qt., 
Snftr., Sof. nur olm, jou[t 9c()t eg aud) narf) obiflcm ^öeiipiel. 

'Olnm. 2. DJum finbct mand)tnal aud) bie ©d)rcibung dwuch 
[tntt dwöch; eijlere i[t bie riditigere, tro^bcm aber ift le^terc über= 
lüiccjenb im ®cbraud). 

DJtänni. '•^.H'vjonen in allen übrigen ^-ällen 

§ 3. 9L trzej ', czterej ^ ti'zy, cztery 

®. trzech, czterech 

®. trzeiii, czterem 

''}[. trzech, czterech trzy, cztery 

3. trzema, czterema 
2. trzech, czterech. 

§ 4. 2}ie fülgcnben ö")nmb,^al)(cu 5 biö 10, ebenfo une 
bie unbeftimmtcu: kilka, kilkanascie, wiele, u. f. lü. t)Qben 
eine 3ii)cifad)e Xetlination, je nad)bcm fic allein ftel)en ober mit 
einem SubftantiD oerbnnben jinb. 

lyür mannt, '^-^erfonen für anbcre ^efen unb ©egenftänbc. 

a) 9?. U. 33. pieciu, kilku piec, kilka 
©. pieciu, kilku, 

®. pieciu (aud) pieciomj, kilkom 

31. pieciu piec 

3f. pieciu ober piecioma, kilkoma 

2. (w) pieciu, kilku. 

b) 9L u. 33. piec wodzöw (kilka) piec koni 
®. pieciu wodzöw (kilku) pieciu koni 
S). pieciu wo(l/om (kilku) pieciu kunioni 
%. pieciu wodzöw (kilku) piec koni 

^. pieciu wodzami (kilku) pieciu koi'imi 

2. (w) pieciu wodzach (kilku) (w) pieciu koniach. 

1 3rür biejc Dbminatioformen fönnen and) bie (Senitioformen 
fdwöch, trzech, czterech' gebraud)t luerben, luenn ein ä>erbum folgt. 
9Jlan fagt alfo: <l\vaj iianowie byli ober (iwöch i)an()w l'vlo. 23ei 
letzterer itonftr. ift .^u bcad)ten, baf^ aud) bas auf 2, 8, 4 folg Subft., 
Slbj., ^Honom. in ben (§en. unb baä 33erbum in ben ©ing. ju fcljcu ift. 



70 



Scftion 11. 



dwadziescia 

dwudziestu 

dwudziestu 

= 9i. ober ®en. 

dwudziestu f -Stoma) 

dwudziestu. 



?Inmcrtuniv 6^ ift (jier nlfo, mit ?(u§naf)me be§ 91 unb 
3.H->f. unb bc§ ?lff. für 9cid)t=^er)oncunamen, übemll bie i^orm 
pieu'iu; aber nur in 9Jom., ®en., 'Mt. unb 3>of. [tcl)t ba§ Sub^ 
ftantiü im ®cn., in bcn anbercn ^yüHen ift bQ§ 3iif}In3Drt a(§ 
^biettio bet)Qnbelt. 

§ 5. 2:ie Sai)kn 11—20, fotnic ferner 30, 40 lüerben 
luie folgt betlinicrt: 

9i. jedenascie dwanaiscie 

@. jeden ast 11 dwunastu 

^. jedenastu dwunastu 

?t. = m. ober ®. = 9?. ober (Sen. 

3. jedenastu (-Stoma) dwunastu (-Stoma) 

2. jedenastu dwunastu 

^Inmerfung. 3m 9com. tritt jeboc^, menn mäunlid^c ^er= 
fönen bc^eidjnet werben, aud) f)ier bie ©enitioform jedenastu, dwu- 
nastu, trzynastu. szesnastu u. f. ID. ein, unb ber 5(ff. ^at in 
folc^en t^äUcn g(cicf)fall§ bie (Senittnform; in allen onberen gäÜen 
jcbod) ift ber %tt. = 9iom. 

§ 6. Sie 3a^Ien 50, 60, 70, 80, 90 befünieren nac^ 
fütgenbem Seifpiet: 

92. piecdziesiat 51. = 9Jom. ober (Sen. 

@. piecdziesieciu ^. piecdziesieciu 

2). piecdziesieciu 2. piecdziesieciu. 

S)ie unter § 5 3(nm. gegebene 5Rege( finbet aud) t)ier 5tn= 
tt)enbung. 

§ 7. Sto f)unbert, ^at ebenfalls eine analoge boppette 
®e!ünation. 



9L 
®. 

^. 

2. 
b) 

91. 

2). 



Singulariö. Suali§. ^Inralig. 

sto (-scie) (j. 33.) dwie-.scie) sta (3. 53. trzy-sta) 

sta stu {]. ^. dwu-stu) set (3. 53. piec-set) 

stu Stoma 



sto (-scie) 

stem Stoma 

(w)scie (feiten), stu. 

{yüv ^^erfonen 



stom 
sta 
stami 
stach. 



für anbere SBefen unb ©egenftänbe 
Sin gu lariö. 
sto mezöw ^unbert 9)2änner sto koni ^unbert ^ferbe 
stu mezöw stu koni 

stu m^zom stu kouioni 

stu mezöw sto koni 

stu m^zami stu koüini 

(w) stu m^zach. stu koniach. 



©eflinatioii bcr ©runbjal^fcn. 71 

® u aliö. 

^J. dwiescie meztiw dwiesci koni 

®. dwustu (dvvochset) meiow dwustu (dwochset) koni 

®. dwustu iiU'zoin dwustu konioin 

51. dwustu (dwiescie) mezöw dwiescie koni 

5. dwustu iiKjzaiui dwustu koi'nui 

2. (w) dwustu lUQzacli. fw) dwustu kuniach. 

■il.' Iura li'j. 

5?. trzysta mezi'iw trzysta koni 

®. trzystu (trzechset) m^zöw trzjstu (trzechset) koni 

S). trzystu mezoiii trzystu koniom 

51. trzystu (trzechset) niezöw trzysta koni 

S. trzystu in(^zaini trzystu koiinii 

2. (w) trzystu m^zach. (w) trzystu koniach. 

'^aäf trzysta betünicrt aiid) czterysta 400 alfo: 
^. czterysta, czterystu 
®. czterechset 
®. czterystu 
51. = 9Jom. ober ®en. 
S. czterystu 
S. czterystu. 

§ 8. Sie 3nf)(en 500—900 bcfliniercn bie eiiijelnen 
Seile, aljo 5 — 9, icie in § 4 niujccjeben, iinb tüflcn in ollen 
Ratten sei t)U\^n, aljo: 

9?. piecset ®. 'S), pieciuset 51. = 'Dt. ober ®en. 

3J. pieciuset ^. pieciuset. 

2^n bcn beiben leiteten gäüeu |inb aurf) bie gönnen piecioraa 
stanii (3n[tr.) iinb pi^ciustach (2of.) möglid), ober jc^t feiten 
Qibxand)t. 

§ 9. Tysiac (touienb) unb miliou (SJliÜion) finb männ= 
Iid)e -^auptwijrter nnb mcrben bemöcmäB and) a(ö fotd^e befüniert. 

§ 10. i^n juianmunu^eie^ten 3flt)fe'i betüniert man jcbe 
3ö^t in ber ani]ci3cbcncn 51rt für fid), 3. 33.: 

®en. z tysiaca stu dwudziestu dwöcb ksiiizek non 1122 

^-Büc^ern. 
'^at. ku trzera tysiacom pieciuset szescdziesi^ciu czterem 

zülnierzom ju 3564 «Solbaten 
^nftr. z dwudziestu tvsiacami osmiuset trzydziestu trzema 
konmi mit 20 833 ^^ferben. 

SSietfad) UiHt man bei ßrofjen 3f>t)(fii t)ie Sanjenber nnb 
^nnberter unbefliiücit nnb fclU mir 3ct)ner nnb (?inev in bcn 
gefüiberten itajny. 



72 



Seftion 11. 



§ 11. i^nx mef)rerc Jpiinberttaujcnbe öebraiid)t man ent= 
tücber bie biöl)er Qm3ei3e6enen 3'"il)ieii/ ulfo dwiescie, Irzysta, 
pi(5cset . . . tysiecT ober man gebraudjt ba^ SBöitcften kroc 
in fofgenber $H^ei|e: dwa kroc sto tysi^cy, trzy kroc sto 
tysi^c)'-, dziesiec kroc sto tysif;cy == niilion. 

§ 12. ^ie 3)ef(ination ber ,ßoüe!tiD3at)(en, mie dwoje, 
troje, czworo u. f. w., ift fotrjenbe: 
9L dwoje, kilkoro (ludzi. koni) 
®. dwojga, kilkorga (ludzi. koni) 
jD. dwojgu, kilkorgu (ludziom, konioiu) 
%. dwoje, kilkoro (ludzi, koni) 
S. dwojgiem, kilkorgiem (ludzi, koni) 
S. (w) dwojgu, kilkorgu (ludziacli, koniach). 
^himerfung 1. ^m Sn[tr. bleibt ()iei- büS gubftantio auc^ 
im ©enitiü flel)en. ^3(ber and) im Sat. unb Jof. fann e§ in ben 
©en. gcjcfit merben, menn Dor ber 3^^! fin 'i|3ronomcn ober 
^IbjeftiD [tef)t, ^.33.: temu dwojgu ludzi, biejen jmei DJ^enjd^en, 
ober: w tem dwojgu ludzi, in biefen jmei ^3Jtenjd)en. 

'^Inmerfung 2. 6benio mie dwoje bef liniert oboje, aber 
ba§ babei [tebenbe Subftantiö mirb g(eid)jeitig mit bem 3a^ltt)ort 
befliniert, 5. 33.: oboje Karlowscy, obojga Karlowskich, obojgu 
Karlowskim u. f. \v. 

VOövtet. 

koziel, m. ber Sod 

jelen, m. ber .^iri(f) 

kuropatwa, f. i>üQ tReb!^uf)n 

osoba, f. bie ''IJerfon 

I^apiez, ni. ber ^^apft 

papierowy, -a, -e *Papicr= 

zmienny mecfifclnb, üarüereiib 

kwadratowy Ciuibrat^ 

kurs, ni ber Äurö 

pol ein f)nlb 

cwierc ein Stiertet 

powiat ber ßreiö 

gubernia, f. baö (Soulievnement 

most, m. bie 33vücfe 

plac, M. ter ^^(o^ 

ulica, f. bie Straße 

armia, f. bie 3lrmee 

frank, m. ter O''-"^^"! 

zolnierz, m. ber ©olfat 

uprawiony, -a, -e bearbeitet 

bogaty, -a, -e reid^ 

wart, -a, -e tt)ert 

1 Ser Slccent ' ift natürlich i}nx nur gcfetjt, um bie ron ber 
beutjd^en abmeid)enbc 33etonung anjugeben. 



(15 
tüd 



luiara, f. ba§ DJtafe 
tuzin, m. baö Su^enb 
mendel, 711. bie 9Ji anbei 

©tüd) 
kopa, f. baö Sdiod 60 ; 
lunt, tn. ba§ '13funb 
fut, m. ba§ 80t 
pud, VI. ber 5pub (40 'pfunb 

rujlijd)) 
centnar, m. ber 3eid"er (100 

_5Pfunb) 
s^zeii, t)i. ber Süfdjen (ruffiid)) 
arszyn, m. ruff. Gät, Slrjiijin 
kilömetr\ m. ber Kilometer 
metr, ni. ber DJieter 
centymetr', m. ber 3entimeter 
kilögrami, »i. ba§ Kilogramm 
korona, f. bie ßrone 
przykiad, j/l baö Seifpiet 
zwierzyna, f. ba§ SBilb 
zaj^c, VI. ber §aie 
sarna, f. bas dlii) 



S)e!IinatiDn bcr (Sntiib,5nf)lcii. 73 

■wartost', f. tn 23}cvt wrzesiei'i @elitcm6cr G5eii. wrze- 

inwentarz, »/. tao i^nUciitar snia) 

inwentarz zywy Icbcnbcö o'i= i)azilziernik £fto6er 

ücntQV lislof)a<l DlüUembev 

inwentarz martwy totcö ^lUHMitav jjfiudzii'i'iSeieiiUier Olen.grudnia) 

hydlo, n. baö S^tcf) hi.-kiip, m. bcv tbifd^üf 

stopa, f. ber (Sui5 arcybiskup, w. ber Gv.^bifrfiüf 

cal, m. ber ^^oU mictizkaniec, m. ber @i:ni)ol)iier 

lokiec, m. bie (alle (®en. koia^- rzadko 3{l>d., feiten 

djesiatina, /'. eine S^jefjätine tiopiero, 31 D , crft 

{riit)iict)Eö 5JiaB) wszc^lzie, 2l0ü., überall 

wloka, f. eine ^ö^iife pehio, 51 0., Doli 

niorira, /'. (iiiid) m<ng, »i.' ber ptlny (pelen), -a, -e, 2(fij., Holt 

DJlori^en wiocej, Sloo., incl)r 

ar, m. der %x uiniej, 5lbli., luenigcr 

irarniec, m. ber ©arnie3 (©en. niniej wit^'cej mcl)r ober »ueniijer, 

garnca) unge|äl)r 

Miadro, n. bn§ Sßiabro na przyk^,ld .yun l^eifpiel 

kwarta, f. baö Cuart nalez<-c gel)örni 

liter, JH. tü^ Üitcr (®en. litrai nalezy du gel)ört jcmanbem 

gztuka, f. baö 5tiicf naieza do ijel)ören 

prt^'t, ?H. Me 9tiite, cer ^iab przyi)yö anfommen 

styczen Januar przybywani id) fomme an (fonj. 
luty 5"«tn"nar luie nuun) 

Miarzec DJtärj przybyleui id) bin gcfommen 

kwieciei'i 5lpril ((3cn. kwietnia' przybedej id) luerbc anfomnien 

maj 5)tai nosic tragen 

czerwiec ^\\\\'\ (©en. czerwca) suiakowac friimccfen 

lipiec i^nli (©en. lipcaj smakuje eö jdjiucdt. 
bierpieii 5hignft i©en. sierpnia: 

SCufflafic 21. 

Tuzin ma dwanascie sztuk, piec tuzinöw jest wiec 60 
sztuk, czyli kopa. Kopa ma 4 mendele po 15 sztuk, czyli 
60 sztuk. Pud jest miara ruska, ma 40 funtöw, ale 5 fun- 
tuw niemieckich jest przeszlo (ntetir all) 6 funtöw ruskich; 
eentnar. cz\ii 50 kilogramövv, ma j^r'^eszlo 122 funtöw ruskich. 
Djesiatina ruska ma 109 aröw i cwierc, a wiec przeszlo cztery 
morgi pruskie, a prawie dwie morgi polskie, bo morga pruska 
ma tylko 25 i pöl ara, a morga polska ma przeszlo pöi 
djesiatiny; wlöka zas ma 30 mörg. Mila ruska ma 10 wiorst, 
a mila polska ma 7 wiorst, wiorsta zas ma 500 sqzni, czyli 
pizeszlo 1066 metröw, a wiec wiorsta jest wieksza niz kilo- 
metr; ale mila niemiecka ma 7 i pöl kilometra, wi§c jest 
cokolwiek dluzsza od polskiej. Rok ma 305 dni; miesiace: 
kwieciei'i, czerwiec, wrzesien i listopad maju po (je) 30 dni, 
luty ma 28 lub 29 dni. a wszystkie inne miesiace majtj, po 
31 dni. Morga ma 300 pretöw kwadratowycb, a pr^t kwa- 
dratowy ma 56 i cwierc lokcia kwadratowego, a wiec ile ma 
morga lokci kwadratowycb? 



74 ßeftion 11. 

Rubel ma wartosc rozraait^; rubel w zlocie wart jest 
4 fi-anki, czyli 3 marki i 24 fenjgöw; ale rubel papierowy, 
czyH tak nazwany (genannt) srebrny ma wartosc zmienn^ 
wedlug (je noc^j kursu; rzadko daja (gibt man) za (für) rubla 
wiecej niz dwie marki; teraz stoi kurs lepiej (beljerj, bo za 
sto rubli dostac mozna 216 marek kilkanascie fenygöw. 

Bylismy wczoraj na wielkiem polowaniu. zabilismy 350 
zajecy, 35 kozlöw, 16 jeleni i kilkadziesiat kuropatw. Pieczeii 
sarnia nie smakuje mi. ale lubie bardzo zajaca, ajeszcze wiecej 
kuropatwe. Lasy. w ktörych bylismy na polowaniu, nalez^ 
do hrabiego Bninskiego. Pelno w lasacb zwierzyny, ale nie 
zawsze i nie kazdemu wolno chodzic na polowanie. 

'J)a§ cuvopäiid)e Siußlanb l)at über 5427 600 qkm (Cuabrat= 
fitometer), tjon bcncn auf ta^ ßönigreic^ '*^^oIen 127 310 qkm ent= 
jaüen (przvpada). ^a§) gan^e 9iuHlanb ^ä^It (liczv) ungefähr 
130000000 (Jimuo^ner, bas ^önigreic^ ^^^solen nur 9455 943 (Jin= 
»roliner. ?lber in gauj 3iiiBlaub fommen nic^t ganj (zupelnie) 
6 (£inii3o[)ncr auf ben qkm, uub in %^okx\ über 74, im übrigen 
europäiid)en Diufjlanb ober 19. 

^er 2i^ert bieieS (S5ute§ i[t fe^r gro^; e§ finb 10 ^ufen 2Ba(b, 
ber SSalb i[t febr icl)öu, c§ finb nur -tannen unb Qi(i)m; bie 
Selber Ijaben fc[}r fruchtbaren '-öoben unb finb gut bearbeitet, c§ 
finb 12 |)ufen '^(cferfaub (ziemi ornej) unb 8 ^ufen 2Bie)en ; 
olfo im ganzen (calosc) 30 §ufen, — bie ^lufe .^u 3 500 Dtubel, 
mn^t (czyni) 105000 '^nbci. ^a§ ^nüeutar ift in fel)r gutem 
3uftanbe (stan), foroobl ba^ tote af§ anä) ha^ lebcnbe; c§ finb 
bo (tam) 20 '^(rbcit-jpferbc (k. roboczy), 12 Oc^fen, 36 ßüt)e 
wnb 600 Strafe. 5tuii) gibt e^ bort üiet SBilb, bcnn feit (od) 
fteben Sauren Ijat niemonb gejagt (polowat); e§ loar (bylo) nid)t 
erlaubt. 

Speute ift 5U (m.einem) 53ater ^err ^omoromäfi mit nod^ fünf 
^erren gefommen; e§ morcu i^rer (ich) olfo fecf)§, mit (meinem) 
3?ater ficben. '2)iefen fieben .V)«rrfn muBte bie ^öd)in fd^nell ein 
SJ^ittogeffen (obiad) mad)eu. ©ie ^at i()nen 5(c[]n •?)ü()ner gebraten 
(upiekla), öoii biefen jebn §üf)nern ift nid)t-j übrig geblieben 
(pozostalo); bie .'öcrren rooreu nod) bungrig. 2)er 33ater ift mit 
bieicn fieben ^erren ^um Tcad)bar geiof)rcn, ba toaren ibrer a(^t 
f)erren. liefen ad)t (•'öerreu) bat man ^um ^Ibenbbrot einen ^-örnten 
Don einigen ^roanjig ^fuu5 Üitnbfletfc^ gegeben (dano), unb e» luor 
(byloj gon^ unb gar nic^t ^uoiel. 

Möj chlopcze koohany, powieilz Koizec ma 32 garnce, a gar- 
(fage) mi, ile korzec ma garn- niec ma cztery kwarty, a 

cv? wiee korzec ma 128 kwart. 



3)ie Orbiuiiujö',aliren iiiiD anborc 3(vten. 



75 



Dobrze, möj synu, a ile kwart 
ma ruekie wiadio? 



Dobrze, knchankn (mein 2ie[icr), 
ale 8 wiader ina takze i)ia\vie 
25 garnoow. 

Tak jest, zdaje mi sit^»; ale po- 
wiedz ini, ile zJoty (©ulben) 
polski ma kopiojek, i ile 
groszy? 

A czy wiesz, ile kosztuje 12 
kurczat, jezeli jedno kurcze 
jest po zlotemn, groszy 6? 



Dobrze, ale ile to na ruble i 
kopiejki? 



Bardzo dobrze, niöj synu, teraz 
powiedz mi tjdko jeezcze, 
czy -wiesz ile mieszkancöw 
raa Warszawa? 



Ktore miasto w krölestwie pol- 
skiem jest po Warszawie naj- 
wieksze? 

A po Lodzi ktöre miasta sa 
najwieksze? 



Nie wiem ; ale wiem, ze 8 
wiader jt'st prawie 100 11- 
trow, a \vi»jc jedno wiadro ma 
nmiej wii^'cej 12 i p(')l litra, 
ale nie zupelnie. 

Jezeli tak, to liter a kwarta 
polska to jedna niiara. 

Zloty polski ma 15 kopiejek, 
kopiejka 2 grosze, a wIqc 
zlüty polski ma 30 groszj'. 

12 kurczat po zlotemn jest 12 
ziotych; a jeszcze 12 razy 6 
groszy jest 72 grosze, czyli 
2 zlote, groszy 12 ; czyni ra- 
zem (^uiammen): 14 ziotycb, 
groszy 12. 

Kul)el ma (5 ziotycb, groszy 20; 
a wi(^c 14 ziotycb sa dwa 
ruble, groszy 20; te dwa- 
dziescia groszy i 12 groszy, 
czyni 32 grosze czyli 16 ko- 
piejek ; a wiec razem dwa 
ruble, kopiejek 16. 

Warszawa ma przeszlo pöt mil- 
iona, to jest okolo 638000 
mieszkancow, i jest zatem po 
Petersburgu i Äloskwie naj- 
wiekszem miastem w paiiswtie 
rossyjskiem. 

Lodz;" ma przeszlo 300000 
mieszkiicöw. 

Potera Lublin ma blisko 50000, 
Kalisz 20000. 



3tt)ölfte Seftion. 

Die (Drbnungejablen \mb awbcve yixkn. 

§ 1. 2;ie £rbnitm3§jat)len (liczebniki )iorzadko\vo, or- 
dinalia) finb 6ii3enicf)ait§nun-ter iinb bcfünicrcu regc(mä[3ig nad) 
ber 2)e!ünation bcr ^tbjettiüa. 

1. pierwszy, -a, -e 5. piaty 

2. drugi, -a,-eober wtörv, -a,-e 6. szösty 

3. trzeci 7. siödmy 

4. czwarty 8. osmy 



76 Seftion 12. 

9. dziewiaty 90. dziewiecdziesiaty 

10. dziesii^ty 99. dziewiecdziesiaty (i) dzie- 

11. jedenasty wiaty 

12. dwunasty 100. setny 

13. trzynasty 200. dwöcbsetny ober dwu- 

14. czternasty setny 

15. pietnasty 300. trzechsetny 

16. szesnasty 400. czterechsetny 

17. siedemnasty 500. piecsetny 

18. osiemnasty 600. szescsetny 

19. dziewietnasty 700. siedemsetny 

20. dwudziesty 800. osiemsetny (o.smsetny) 

21. dwudziesty (i) pierwszy 900. dziewiecsetny 
30. trzydziesty 1000. tysiaczny 
40. czterdziesty 2000. dvvutysieczny 

50. piecdziesiaty 10000. dziesieciotysieczny 

60. szescdziesi^.ty 100 000. stotysi^czny (stuty- 
70. siedemdziesiaty sieezny) 

80. osmdziesiaty 1000000. miljonowy. 

?lnmerfung 1. %nd) 6et ©tunben unb 3a^re§anga6en 
lüerben im ^Milnifc^en bic CrbnungSjoijlcii ge6rauc()t. Ktöra go- 
dzina? 2i}ieDiel Uhr ift es? Pierwsza, drnga, trzecia u. f. iD. 
(godzina). ((?§ i[t) 1, 2, 3 . . . Ut)X. Pol do pierwszej, pöl 
do piatej e§ i[t ijülb ein§, Ijalb fünf. Kwadrans na czwarta e§ 
ift ein 5ßiertel (auf) uier (alfo 3 Uf)r 15 SDünuten). Kwadrans 
do czwartej e§ ift ein 5SierteI ju 4 Uljr, (nlfo ^.4 4) trzy kwa- 
dranse na czwarta = brei Viertel (auf)l)ier. 5(iid) bie Eingabe 
üermittelft ber 9}linutenjat)I ift üblid^, 3. ^.: 

dwunasta minut piee ober piec minut po dwunastej 
= 12 U^r 5 min. ober 5 9JHn. nac^ 12 
dziesiec minut do pöl do drugiej 1 10 DJIinnten ju f)Ql6 jlDei, 
ober pierwsza (minut) dwadziescia, 1 Uf)r 20 W\n. , 
ober dwadziescia minut po pierwszej I 20 DJItnut. nnc^ ein§, 
?tnmerfung 2. Sei größeren 3a^'en luerbcn nur bie jtoei 
leljtcn 3Q^If" (i(§ Crbnung§3Qf)len gelefen; 3. 53. 1889 = tysiac 
osmset osiemdziesiaty dziewiaty. 

5(nmerfung 3. 3nt ^o^re 1889 I)ei^t polnifc^ entrocber: 
w roku tysiac osmset osiemdziesiatym dziewiatym, ober (@en.): 
roku tysiac osmset osiemdziesiatego dziewiatego. 

§ 2. 23on ®runb= unb DrbnungSäatjten lüerben bie 23r ud)= 
^af)Ien gebilbet, inbem ber 3ft{)fei-" ^nxd) bie ©runbjat)!, ber 
Slenner bogegen burd) bie Drbnungs5Qt)(en onsgebrücft wirb, 
beibe im mcibtidien (Sefc^(ed)t, ha bog 2öort czesc, f., 2ei(, ju 
ergangen ift; 3. 58.: \,ü = jedna piata; ^,'4 = trzy cz warte 



2ie Crbmiiujö^af)Icn unb anbcrc 3li"teii. 



77 



'■) ^ i = pölczwarta (czwarty) 
41,2 = pölpieta U. f. ro. 



(^(ur ), V'ii» =jedna dziesiata, 'jio = siedem dziesiatych; 

§ 3. 2)on beti CibniingSjafiten merben fo(fjenbc 3ti()fcn= 
auöbrücfe gcbilbct; 

IV2 = pöltora ober ptUtory ^ 
2^/2 = pöltrzecia (ober pöl- 
trzeciej) 

(S§ finb bicö ^Xuöbrürfe, iüc(cf)e aiiö ]i<''l = t]aib unb bcm 
©en. be§ näcf)ft l)i.il)evcii 3^"i')liuortö, cntiücber mänii[id)cn (refp. 
[ädji.) ober iüei6tid)en (Sefd)led^t§, äujammengefe^t finb. 

§ 4. ©lcid}fa((§ aiiö ben DrbniintjSjatjtcn luerbcn bie 
entipvcd)cnbcn 3^^ M^i^ö er bicn gcbilbet: 

po pierwsze, cr[ten§. po czwarte, biertcn§. 

po wtore (po drugie), jiDeiteu«. po piate, füniteu§. 
po trzecie, britten§. u. f. in. 



S o. 



^ie 2}ert)iclfä(tii3iinc3S3af)(cn (liczeTmiki wielo: 



rakie ober mnozne, multiplicativa) finb foUjcnbc: 



1. 


jednaki, -a. -e 


pojedyiiczy, -a, -e 


2, dwoisty, -a, -e 


dwojaki, -a. -e 


podwöjny, -a, -e 


3, troisty, -a, -e 


trojaki 


potröjny 


4, 


czworaki 


poczwörny 


5, 


piecioraki 




6, 


szescioraki 


(poszöstny) 


7, 


siedmioraki 




8, 


osmioraki 




9, 


dziewiecioraki 


(dziewietny) 


10, 


dziesiecioraki 

u. f. W. 


(dziesietny) 



Söeiter roerbcn fie iinr mit bcr Gnbnnt^ -raki ncbilbet: 
aiiä) t)on unbeftimmtcn 3ii')t^üörtcrn, 5. 93.: iloraki, iriet)ie(= 
fac^? tyloraki fooieterlei, kilkoraki, wieloraki. 

©ie finb Stbjeftina unb befünieren regelmäßig. 

3)ieienigen, tüetd)e in mel)rfad)en ^^ormcn (1, 2, 5, 9, 10) 
erifticren, {)aben für jebc berfetben eine anbere Sebeutung. ©0 
bejeidinct dwoisty (unb troisty) etwaS feinem SCßefen nad) 
3n)eifad)c§; dwojaki be3eid)net (Segcnftänbc jlueier ?lrten, a(fo 
^njeierlei, podwöjny aber benfelbcn (Scgcnftanb boppelt. Jednaki 
ift etrooe feiner 3trt nad) ®int)eitüc^eg, bagegen pojedynczy, 
einfad), b. i. cinjeln. 



1 3tnftatt pöl wtora, wtory = bie §ä(fte bes jlDciteii. 



78 Seftion 12. 

§ 6. ®ntipred)cnbc 33eniie(fä(tic3iing§obt)crbien merben 
entraebcr burd) bie ßubumj -e ober -o ober biird) ^Intjönöung 
üon nasöb gebilbet: 

podwojnie — dwoiscie — dwojako — w dwöjnasob. 
potröjnie — troiscie — trojako — w tröjnasöb. 
poczwörnie — — czworako — w czwörnasöb. 

U. f. tt). kilkorako — U. f. tD. 

wielorako — 

W dwtijnasöb, tröjnasöb u. f. lu. bebeutet ^tüeifad), 
breifnd) u. f. m., tüenn öon einer nid^t genau beftimmten 5ln= 
^at)i ber äJlenge gefprod)en tnirb, 3. 03. id) f)abe i!}m bie ^'ioijU 
taten breifad) üergoÜen, oddalern mu dobrodziejstwa w 
tröjnasöb. 

§ 7. 33eionberc Steitungö^al^ten (distributiva)^ gibt eS im 
^otntfd)en nid)t; [ie werben burd) ©runb^a^ten mit öorgefe^tem 
po = je erje^t: 

po jednemu, je einer. po dziesieciu, dziesiec, je jetjn. 

po dwa, po dwöch (dwa), je po sto, po stu, je f)unbert. 

jmei, ju jiüeifen). po kilku, je einige, 

po trzj, po trzech, po troje, 

je brei, ju brei(en). 

§ 8. 3)e§g(eid)en gibt e§ feine befonbere 3af)taböerbien 
auf bie ^yrage: lüieöielnml? ile kroc? ile razy^? DJcan fagt 
nn ^olnifd)en : 

raz, einmal. • pi^c razy (kroc), fünfmal, 

dwa razy, dwa kroc, jmeimal. sto razy (kroc), f)unbertmal. 
trzy razy, trzy kroc, breimal. kilka razy (kroc), einigemal. 

§ 9. @§ loerben aber au§ biefen ?luöbrüden entfpred)enbe 
3a()tabjeftit)a (alfo aud) miütiplicativa) gebilbet in folgenber 
äOeife: 

jednokrotny, -a, -e, einmalig. pieciokrotny, fünfmalig, 
dwukrotny, -a, -e, jttjcimaltg. stokrotny, f)uubertmalig. 
trzykrotny, breimalig. kilkakrotny, mel)rmalig. 

23on biefen 3lbje!tiüeu bilbet man bie Slbüerbien: dwu- 
krotnie, stokrotnie u. f. tu. 

tPörter. 

Godzina, f. bie Stunbe kwadrans, m. baö 93iertel 

minuta. f. bie 3Dtinute doba, f. ein Sag = 24 ©tunten 

Sekunda, f. bie Setunbe oficer, m. ber Cffijier 



^ ßateinifd^ : singuli, bini, terni 
- „ semel, bis, ter . 



2ic Crbmiiigö5ahlcn iiiih ciibcvc ?(vteii. 



79 



podporucziiiU Untevleutiuuit 

jjoriK-znik l'eutnant 

kapitiin JpttiiiUuuiim 

rotmistrz Svittmeifter 

inajor ÜJiajor 

podpulkownik Cbcrftfeiitnant 

pulkownik Cbcrft 

general ©ciicral 

general-major ölcncvalmajov 

general- lejtenant (SeiicvaUeut^ 

nant 
general piechoty 03eiierQ( ber On= 

fanteric 
kompania ßomiiQijnie 
szwadron, »i. eine (Jöfabron 
batalion ein iPataillon 
piilk ein iliecjiment 
brygada eine 'i3riflabe 
dyvvizya eine Siinfion 
korpiis ein .fiorpö 
wojsko bQö -S^eer, bie 3{rmee 
kawalerya bie ßanatlerie 
artylerya bie JlrtiUerie 
piechota bie Infanterie 
baterya, f. bie 4?atterie 
armata, f. \ bie i^anone, bas 
dzialo, n. I ©eirf^üfe 

na czele an ber Spitic 
dowodzi (mit ^nftrnm ) befefitigt 
wojna, /. ter .Hiiec\ 
poköj, m. ber Briefe 
stopa, f. ter ^ufe 
stopa wojenna ßriegöfuB 



stan, ))i. ber ^=^iiftanb 

ötan pokojowy grietenöjuitaub 

liczyc 3äf)Ien 

liczy jätilt 

okoio (©en.), QeSf"» nngefäfir 

razeni, SlMi., I .^iiiammcn, 

w calosci / im lumjen 

obszar, m. ta^ ©ebiet, ber t^lä- 

cf)enint)alt 
polowac jacjen 
mysliwy fer ^äcjer 
pies niysliweki ber ^agbf)unb 
wyzel, m. ber iJor|te(if)nnD (§ü^= 

nerl)nnb) 
Chart, /«. ber 2öinbf)iinö 
pies pokojowy Stnbcnl)unb 
pies owczarski 2d)äfertiunb 
pies lai'icuchowy fietten^unb 
torba, /'. bte Safd^c 
torba mysliwska bie ^agbtajc^e 
kozak ber Sio\at 
nieregnlarny irregniär 
sniadanie ba§ g'rii'lftürf 
podeszwa, f. bie Soljte 
powieilziec fagen 
powiedz mi fage mir 
powiedz mi Pan lagen Sie mir 
z laski swej gefätligft 
powiedzcie faget 
powiein (= wiem) icf) Juerte 

lagen 
powiedzialem i^ i)abc gejagt 
urodzit si(j ift geboren 



uinarl ift geftorben. 

^tufgiiBc 23. 
Jan Wolfgang Goethe urodzil sie dnia (ben) 28 go sier- 
pnia 1749 i-oku we Frankfurcie n. M. (nad Menem, am ÜJkin); 
umarl vve Weimarze d. 22 raarca 1832 r. — Fryderyk Schiller 
urodzil sie 10 go listopada 1759 roku w Marbach, a umarl 
takze we Weimarze d. 9 maja 1805 i-oku. Goethe zyt (lebte) 
wiec blizko 83 lata, a Schiller tylko 46 i pöl roku. Cesarz 
Wilhelm I. urodzil sie dnia 22 mai-ca 1799 roku, wstapil na 
tron (beflieg ben 3;^ron) pruski w roku 1861, a przyjal (na^m 
er) korone cesarska we Wersalu d. 18 stycznia 1871 roku; 
umarl przed piotnastu laty (1888), panowal (regierte) wiec jako 
kröl pruski 27 lat, a jako cesarz niemiecki lat 17. Syn jego 
cesarz Fryderyk (III.) panowal tylko kilka miesiecy, a po nim 
(nad) ibtn) wstapil na tron syn jego, a wnuk cesarza Wil- 
helraa I., Wilhelm IL. ktöry si^ urodzil 27 stycznia 1859 
roku, ma wiec teraz 44 lat. 



•80 Seftion 12. 

Mialem jablek trzy kopy; dzieci byto troje, kazdemu z 
dzieci dalem po trzy raendele ; ile pozostalo jablek? Temu 
sauiemu ^ trojga dzieci (dzieciom) dalem 42 gruszki. ile 
(sztuk) dostalo kazde dziecko? Jezeli dvvojga dzieciom dalem 
po pöltrzecia rubla, to razem dalem ile? Masz jutro bardzo 
wiele zvobic: po pierwsze pojdziesz rano o (godzinie) pöl do 
siödmej do ksiedza proboszcza, powtöre musisz isc zaraz poteni 
do doktora; potrzecie kupic chleba, 5 fantcSw cukru, funt 
herbaty i 3 fanty kawy; po czwarte pojdziesz (ffiirft g£f)en) 
do krawca, 2")0 piate masz kupic piör stalowych i to (^irarj 
dwojakich: twardych i miekkich, a wreszcie (enblid)) pojdziesz 
do szewca i powiesz mu, ze ma mi zrobic buty z podwöjriemi 
podeszvvami. Prz3"jaciel twöj wiele dla pana Jözefa zrobil, 
ale pan Jozef odwdzieczyl sie mu (ijüt ficf) banfbar erioieien) w 
tröjnasöb. Dwa razy robilem zadania, ale moja dwukrotna 
praca byla daremna (öercjebUc^ ). bo oba fobydwa) razy zrobilem 
zle. Trzykrotnie zapytal sie ffrug) zolnierz: «kto tarn?», ale 
nikt nie odpowiedzial (f)at geantiüortct). 

5Cufgaüc 24. 

^er gröfjte t)oInii(^e ^irf)ter (poetai i[t ^Ibam ^Dlijücioicj; er 
ift Qm 24. ^e,5ember 1798 in Tcoiüo grobe! in (naj ßittouen (Litwaj 
geboren, geftorben ift er ju .^on[tanttnopeI am 28. ^coüember 1855. 
@in ünbcrer großer iiolniic^er 2)i(^ter ift (Sigiemunb (Zygmunt) 
©raf .^rafinsfi; er ift geboren ju ^ari§ am 19. gebruor 1812 
unb bort geftorben am 24. i^^ebruar 1859. 3)er britte grofee poI= 
nifd^e "Siebter ift 3uliu§ (Juljusz) 8lon)acfi, geboren (urodzony) 
in ^r^emientec, im je^igen ©ouoernement 2BoIbt)nicn (Wolyn — 
wolviiski) om 23. «September 1809; er ift geftorben in ^Qri§ ben 
4. mix^ 1849. 

3^ Ib^tte fünfmal jman^ig 5tpfel; \^ ^dbt brei Knaben je 
^met ^u^enb gegeben, ben 3fieft (reszte) )d)enfte ic^ einem fleincn 
5J?äbc^en; mieoiel 'Jtpfel bat fie (ona) erbalten? Sc^ f)abe brei3ebn= 
mal brei^ebn unb einen l^alben Stubel bon ber Xante erl)alten; n)ie= 
Diel er{)ielt id) im ganzen? 175^2. 

Sf>vcdfnl>vLng. 

Czy b(jdzie Avojna, panie ea- Pewno nie bedzie. 
.siedzie? 

Dia czego nie? ßo ceearz niemiecki pojechal 

do Rosyi. 

A z Francya nie bedzie wojny? Nie, Franoj'a sama -wojny pro- 

■5\adzic (flibren) nie moze, bo 
jest jeszoze slaba. 



1 ten sam = berfelbe, ebenberfelbe. 



Sie {yiuiuörter. 



81 



Zreszta, czy wojna, czy pokoj, 
wszystko mi jedno ; cz.asy sa 
zle ! CO tarn (ac^ lüaö!), lepiej 
(beffcr)! tak nie IkhIzIo; cliod;^- 
niy (la&t iinS 9e()en) napic 
ßi^ M'ina, potem pojedziemy 
na polowanie ; dobrze, co ? 

Mam bardzo <lobrego wyzla, 
zreszta mozeiny jechac konno 
z chartami. 

Wi^c chodzniy! 

Dobrze, niozesz Pan isö zjesö 
sniadanie, a ja wr6c(j do 
domu po psy i przyb(jd^ za 
godzin^ do Pana. 

A CO Pan masz dobrego w do- 
nui ? 



To dobrze, pöjdQ z Panem ; 
chociaz nie jestem bardzo 
glodny, ale jestem spra- 
gniony, wi^c pödj^ napic sie 
■\vina. 



Dobrze, ale czy masz Pan do- 
brego psa? 



A i owszem ! 



Zaraz, tylko nuiszQ i.sc zjesc 
sniadanie, bo jestem gJodny. 

Moze Pan chcesz ^ zjesc ze mn^ 
(mit mir) male sniadanie. 



Mam pieczone kurczeta, cokol- 
w'iek pieczeni wolowej na 
zimno (falt) i bardzo dobre 
wino czerv.one. 



2)retäe^nte Settion. 

Die <^üvit)örter (Pronomina). 

I. $ic |ier|önltdjcn ^üröJÖrter (zaimki osobiste). 

§ 1. S^Qö ^^ohüirf)c i)at nur für bie 1. unb 2. ^^erfon 
cigentüd)e ^lerfönlidie ^'üi-'^^^örter, für bie 3. 5|}erfon baget3en 
toirb baS fjintüeifenbe ^yürraort on, ona, ono ge6raud)t.^' 
S^ie Tefdnation ift folgenbe: 
©i n gulariö. 
ty bu on er ono c§ 

ciebie jego (niego), go 

tobie, ci jemu (niemu). mu 

ciebie, ci§ jego, go (niego) je (nie) 
toba nim niem 

tobie nim niem 



5^. ja ic^ 
®. mnie 
S). mnie, mi 
31. mnie, mie 
S. mna 
£, mnie 



ona [ie 
jej (niej) 
jej (niej) 
ja (nia) 
nia 
nia. 



' ^öf(i(^er: zechcesz = toiericirfit beliebt e§ 3l)nen. 

2 2)n§ itripv. '•i^onomen ber 3. ^>erf. lautete ji, ja, je, Don bem 
l^eute nur bie übricjeu Seflinationsformen (jego, jej, jemu u. j. \v.) 
geblieben fiiib. 

^olntfcöc Äonö.=®rammQti(. 6 



82 Ceftiou 13. 



Di. my wy 



iiiänul. wnbi. [ää^L 

licriönl. oni 
unpcrjönl. one °"^ ^ne 



®. nas was ich (nich) 

S). nam warn im (nim) 

a. { periönl. ich (nich) 

^- ^^« ^^^ l unperjönl. je (nie) ^^ J« 

„ . . ( perfönl. nimi 

^. nami wami > y,v,v,„..,-x„f • • nieini 

^ ( unperionl. niemi 

2. nas was nich 

§ 2. S^ic fuijcii bovinen mi, ci, mie, ci^, go, mu 
finb enf(üijd), b. ^. jie lüerbcn of)ne befonbere ^Betonung bem 
Dortjcrcjetjcnben 2Bort aiu3efüijt. Soüen ofeer bie betreffenben 
3^üriüörter betont irerben, jo finb bie längeren Q^onnen mnie, 
tobie, ciebie ^u lüäljieu, 3. 23. daj mi chleba gib mir Srot, 
— ober: mnie daj chleba, (nie bratu) gib mir 23rot (unb 
nid)t bem Sruber); widzialeni go w ogrodzie ic^ \a\) it)n im 
harten, — aber: w ogrodzie widzialem jego, a nie jq = 
im (Sorten jof) id) it)n, nid)t fie. 

§ 3. S^-ie mit n beginnenben ^o^'nien be§ ^ü^'^i^orts ber 

3. ^erjon muffen iiad) 5|3räpüfitionen gebraucht merben, 3. $B. 
przez niego, przez nia bnrd) it)n, bnrd) fie; dla nich für fie 
(3[Ref)rä.); im So!, ift bie§ alfo ftet§ ber ^^aü, aber aud) im 
3nft. f)aben bie n-gormen bie urfprüngtic^en naljegn ganj 
Derbrängt. 

XB. 1. 6§ ift aber mobi ju bcad^tcn, ob bie binter einer ^t^räpof. 
folgenbcn ^^ormen bon on. ona, ono n^irflid^ üon biefer ''4^räpof. 
abbängig finb, benn nur in leljterem gnlle bürfen bie n-f^ormen 
gebraudjt roerben. (2o fann man alfo für: X. przyszedt do 
jego matki fX. fam ju feiner [b. i. ber DDiutter be§ Y.] 5}iutter) 
nicbt fagen do niego matki, benn jego ift nid^t öon do, fonbern 
Don matki abbängig (lalein. venit ad matrem eins). 

2. Statt przez niego, na niego, w niego, za niego, z niego^ 
o niego, do niego, dla niego finbet man namentlicb in böb^^fii^ 
©til: przezen, nah, weh, zau, zeh, oh, doh, dlah. 

§ 4. 2Bät)renb man im ^^turat ber 3. 5)}erfon genau 
unterfcbeibet, ob bie betreffenben ^auptmörter, tüeld)e bie *Pro= 
nomina Oertreten, 5]ßerfonen finb ober nid)t, unb nur in erfterem 
^all bie eigentlid)en männlid)en formen oni, ich fe|t, fonft 
aber bie fäd)tid)en one, je, gefd]iet)t biee im WX. Sing. nid)t. 
5)ort gebraud)t man jego (go) aucb für unbelebte (§egenftänbe, 
fobatb fie nur männlid)en @efcbted)t§ finb; 3. S. Kto zerwal 



3^ic gfi'miuntev. 83 

kwiatek'^ Ja go zerwalam. 20er (int bic 5B(umcn gcpflücft? 
^d) Ijabc fic gepflüct't. 

Uitu3efe[)rt ftel)t im %tt. ^^lur. uiibebiiigt je, roeiiit eö fid^ 
um 5c'"- ^'^^^ dlniixa danbelt, aiirf) nienn biefe ^^erjoncll be= 
äeid)nen: 

Widziale;?:, pownicajace robotnice? Ja je widzialein. 
^a[t bu bie l)eimfef)rcnben 5(rbeiterinnen gefefien? ^ä) 
I)abe i'ic gcjef)en. 

§ 5, ä}on bcr 9Biebcrgabe bcr £>öi{id)feitöQTuebe „Sie" 
buxdj Pan, Pani, Pan.<two iimr fd)on bie DJcbc; l)ier ift nad)= 
jutiagen, ban aiid) bie S^efünatioiiöformen dou Sie burd) bie 
eutjpred)cnbcn Don Pan. Pani luiebergegeben luerben, ai']o: 
3d) gab 3f)uen = dalem Panu, ^ Pani, ^ Panstwu 
3«^ fnt) Sie = widzialem Pana. ^ Pania, ^ Paüstwo. 

Panna = {yräufein lüirb aüeiii[tet)enb nid)t 311 ^^erfonen 
auö ber gebilbeten ©e]eüid)aft gefogt, jonbern t)öd)ftenö ju 
^ienftboteii 3C. i^ennt man bcn Atomen einer 2)ame, ber im 
S^eutjc^cn bie 3(nrebe 5"rQii(ein gutommt, fo gebrandet man 
panna mit folgenbem i^ornnmen (namentlid) bei jüngeren, 
trenn man ba3n bered)tigt iftj ober giiii^i^ifiiiiiimen, ot)\u biefe 
über ftetä Pani: 

Jak sie Pani podobal koneert, panno Jadwigo? 

2Bie bat 3bnen bog ^onsert gefallen, f^räulein §ebtt)ig? 

Panna Wisniewska slicznie spiewala. 

§rl. 2.1\ ^at )d)ön gelungen. 

§ 6, 2)a§ refleriüe güriüort „fid)" i)a\ im ^o(niid)en 
folgenbe ^yormen : 

®en. siebie 

S)at. sobie 

^Itf. siebie, sie (enflitifd)) 

3n)t. soba 

2of. ze zoba. 

®ö ift aber 3U merten, ha^ ber ^ole boö reflejiDe 5ür= 
wort ftetö gebraucht, menn eö fid) auf ba§ Subjeft be§ SaüeS 
äurürfbejiel)!, a(fo nid)t btof] bei ber britten, fonbern bei allen 
brei ^^^erfonen; 3. 23.: 

Wzglpdem siebie samego jestem snrowy. 

©egcn mic^ jelbft bin id) [trcng. 

Dales sobie slowo, bu tjaft tJir ba§ 20ort gegeben. 



> Sßenn auf mefitere be^ocien, muß es natürlich Panom. Paniom, 
Panöw, Panie Reißen, 

6* 



84 Seftion 13. 

On si^ cieszy, er freut fid^. 

Ty sam (felbft) ze sobsj bawic sie nie mozesz, 

^'u fannft mit bir )cl6ft nidjt jpieleu (bawic si§, fpielen). 

Wez mnie ze sobi], nimm mic^ mit bir. 

©ogar im abt)ängigen ^^fii^^t^öja^ braiid)t man nod) hos 
9iefleriüum, ineun eine ^lücfbe^ietjung auf ha§ ©nbjeft beä 
regierenben ©at^eS ftottfinbet, 3. S. : 

Ty kazales sobie przyniesc wina. 

®u t)a[t bir SSein bringen lafjen. 

Pozwöl przypomniec sobie, erlaube bid) ju erinnern. 

VDövtcv. 

para, f. ba§ '^aax pamietac o, gebenfen an 

tron, m. ber ifjron zawotac rufen 

wstapic na tron, ben 2()rDn '6e= pocalowac füffeu. 

fteigen darenmy, -a, -e bergeblid^ 

dwör, 771. ber §of; bas §erven- daremnie öcrgebenS 

f)au§ pozyteczny nüfeU(^ 

gmach, ni. ba^ ©ebäube rzadki, -a, -e feiten 

zakonnica, f. bie ßIofterf(^n.iefter kosztowny, -a, -e foftbar 

ratusz, 7)1. ba§ 9iat()auä poludnie, n. DJlittag 

stodota, f. bie ®(^eitne popotudnie, n. ber ütod^mittag 

spicbrz, w. ber @peid)cr po potudniu nac^mittaqö 

zboze, n. ba§ ©etreibe fijotek, w. ba§ 33eitcf)en 

pszenica, f. ber SBeiäen niezapominajka, f. baö 9}ergiB= 

zyto, n. ba§ .Sorn nteinnic^t 

kajet, m. \ j^^g ©c&reibbeft konwalia, f. bie DJlaiblume 

zeszyt, n. I ^ ' ' lilia, f. bie Sitte 

papier listowy SriefpatJier rezeda, f. bie tRefeba 

arkusz, wi. ber Sogen (^npier) bukiet, m. bae 23ufett 

strona, f. bie ©eite oranzerya. f. ba§ 23(umen(}au§ 

karta. f. ba§ 23Iatt cieplarnia, f. ba§ 2reibt)au§ 

pierrtcieii, w. \ j^ Wum urzadzic eintieften 

pierscionek, tn. I ^ zbudowac erbauen 

brylant, m. ber Srißant zapytac si^ fragen 

obraczka (slubna) ber Trauring odpowiedziec antworten 

pocalowalem iä) l^abc geÜifet. 

Wczoraj po poludniu przyjeclaal do mnie pan prezes i 
zostal u mnie przez trzy dni. Dostalem od niego kosztowne 
piöro srebrne, ale (ja) nie bede niem pisac, lecz dam je cörce. 
Kiedy (ona) mu dala bukiet z röz, fijolköw i konwalii, to on 
pocalowal ja w reke i dal jej pi'zesliczny pierscionek brylan- 
towy. Ojciec kupil pare koni; möwilem mu, zeby (bo^) rai 
je dal (gebe), ale nie chcial mi ich dac. Mama moja kupila 
sobie piec nowych sukien, ale nie podobaly sie jej, wiec dala 
dwie z nich cörce sasiada. Möwilem tobie zawsze, ze owoc 
surowy (rol^) jest niezdrowy, kupiles go sobie jednak (bennod)); 



3)ie tJüriuövtcr. 85 

ale möwi^ ci, ie bedziesz chorj, jezeli bedziesz go jesc. Bylis- 
my wczoraj na wie^.y ratusza naprzeciwko (gegenüber) gmachu 
teatralnego, widzielismy z niej cala prawie AVarszawe. Fijolek 
jest koloru (^^arbe) ciemno-niebieskiego, niezapominajka bleki- 
tnego; lubie je bardzo. zJezeli bedziesz pilnie pracowac na (jür) 
siebie, to bedziesz zaws e miec chleb, i ludzie beda cie kochad. 
Kzadko musisz möwic o sobie samym (ielb[t). Pamietaj (ge= 
benfe) o mnie, a i ja o tobie pamietac bede. Ciesz (freue) sie, 
ojciec chce ci kupic psa do polowania. Powiedz mi Pan, czy 
Pan chcesz kupic sobie nowe ubranie? jezeli tak, to möge isc 
z Panem do krawca, i poradzic (raten) Panu, co Pan masz 
kupic. 

?tllfgaüc 26. 
5Inton i)at mir ^Briefpapier (&cn.) gcfauft, irf) ^abc i^m hamn 
(z— ) fünf SBogen gegeben; bir merbe id) anä) einige Sogen geben, 
tt)enn bu Briefe fd)rei(ien lüirft. ©er 9J?ann ber ©c^neiberin bat 
ben ^trauring nerloren (zgubil) unb fann ibn nirf)t finben (znalesc). 
3n biefeni 5}ürfe i[t eine fd)önc ^irdje unb ein fdjöner Si)errcn()of ; 
i^ ijdbc fie nod) nid)t gcfel}en. 3d) racrbe eud) franjöfifd) fprec^en 
lehren, loenn i^r fleißig lernen toerbet. SBoüen (Sie mit un§ fpajieren 
get)en? Wnn 33ruber fann mit S^nen nicl)t geben, benn er ift 
Iranf; e§ ift i^m gauj unb gar nid)t erlaubt (er barf nid)t) aua= 
jugeben (wychodzic). "^Die f)erren ^DioSjCjeiisti finb nad) 5?arl§bab 
gefa()ren; id) mu^ morgen an !do) fie einen ^rief fd)rei5en; fie 
l)abin (bereu) fd)on brei Don mir er()alten. Sd) rceifj nid)t, mo 
meine 3agbtafd)c ift; ebne fie fann ic^ nicbt auf bie Sagb ge^en. 
3d^ fann 3t)nen meine ^^afc^e geben, ic^ bebarf i^rer nidjt. 

Dobry wieczör Pani, czy wolno Idt; do pani profesorowej, nie 
zapytac sie > dokt^d Pani widzialam jej juz przeszlo 

idziesz? tydzieii, a zdaje nn sie, ze 

byJa chora. Czy Pan nie 
wiesz, Jak sie nia (miewa)? 
I owszem , bylem wczoraj u Moze Pan pöjdziesz teraz ze 
paiistwa profesorstwa na her- mnr^ do nich? 

bacie, — wszyscy byli zdrowi. 
Zaluje mocno (febv), ale nie To do widzenia (auf 233ieber= 
möge, bo inusze isc do cho- feben) Panu (ober do widzenia 

rego, przyjde moze za matf^ sie z Panem)! 

godzinke. 
Moje uszanowanie (.fjodjatfitung)! Ale, ale; jeszcze jedno, po- 
wiedz mi Pan z laski swej, 
czy jest jeszcze 11 profesorstwa 
panna Aniela (3lngelifa)? 
Kie, zdaje mi sie, ze juz nie; To szkoda (Sii)obe), to bardzo 
miala odjechac wczoraj do luila i ladna panna, czy nie 

wujostwa na wies pod RawQ. prawda (me()r, ? 



ß6 ßcftion 14. 

Tak jest, bardzo ladna, a na- Cöz stad, ze nie lubi taiiczyc, 

wet mozna powiedziec, pie- ale bedzie dobra zon^. 

kna panna, ale nie wesota, 

nie lubi taiiczyc 'tanjen. 
Byc moze, chcialbym id) möd)te) Dia czego nie? 

ja miec za zone, gdyby ona 

mnie chciala. 

iUer^e^iite Seftion, 

Die ^ünrörtcr. 

IL ©efi^on^cigcnbc unb ^iimeifenbc f^ürmörtcr. 

§ 1. Xie 6e[i^Qn3eigenben ober poifeffiüen gürlüörter 
finb fotgenbe: 

möj, moja, moje, mein, meine, mein; ber, bie, bo? meinige 
twöj, tvvoja, twoje, bein, beine u. ]'. m. 
swöj, swoja, swoje, jein, feine, fein u. ']. \v. 
nasz, nasza, nasze, unfcr u. f. lü. 
wasz, wasza, wasze euer u. f. in. 

§ 2. 5:ef(ination. 

2 tngu lar iö. 
mü5t. g-em. gieutr. 

9(. U. 53. möj moja fma) moje (me) 

®. mojego (megoj mojej (mej) mojego (mego) 

2). mojemu(memuj mojej (mejj mojemu fmemu) 

31. mojego (mego) moja (moje ^) ma moje (me) 

möj 

S- moim (mym) moja (ma) mojem (mem) 

2. w moim fmym). w mojej (meji. w mojem (mem). 

^IlUQli§. 

5ür männl. ^^erfoneu. «yür anbere SBefen unb ©egenftänbe. 

^i. U. 53. moi moje (me) 

®. moich (mvchj 

S). moim fmvmj 

%, = ®en. ^ = 9?om. 

3. moimi (mvmi) mojemi (memi) 

2. w moich rmych). 

Twöj unb swöj get)en genau nad) möj ; nasz unb wasz 
mit ben burrf) bie Sauttefjre bebingten 9}eränberungen, alfo 
9)iQ5f. Sing.: ^n^ii., Sof. na.szym, ^im.: 51. nasi, ®. na- 
szych, S), naszym. 21. naszych u. f. \v. 

^ Sie älteren unb gramin. richtigeren t^ormen im 2(ff. -Bing. 
bes 5em. moje. nasz^ finb l)eute buri:^ bie neueren mojfj, twojsj, 
naszPj ganj öer Drängt werben. 



Sie O^ürmörter. 87 

§ 3. S\v(')j, swqja, swqje luivb cbcufo luic biVj pronomen 
reflexivum siebie (Ö. XIII, § Gj iiiniier bann ongeinenbet, 
nicnii bcv betrcficnbc ©cgcnftonb bem Subjctt ö^ljört; es fann 
atio nid)t blo^ burd^ „fein, i^r", fonbern biird) bic beutl'd^en 
bcfiljan^eic^cnbcn 5^ümun-ter ciiid) ber 1. unb 2, ^^erfoii, im 
©ing. luic im ^Iiiral, uneberjui^ebcii fein; 3. S8. : 
ja mam s\V(ij kapelusz id) f)abe meinen S)nt 
ty masz swöj nuz bu lja\t bciu D^Jeffcr 
on ma swojii ksiazke er (jot fein ^^ud) 
ona ma swqje pieniadze l'ie l)Qt il)r fötib 
ray mamy swöj dorn mir ^aben unier önuS 
wy macie swqje konie i()r I)Qbt eure ^fcrbe 

maju „ ,, iie fiaben ibre 'l>ierbe 
one 1 J ■ " " I '' / -f-i 

Pan \ 

Pani ^^ swqje kwiaty «Sie ijaUn S^re 33hunen 

Panowie \ maja (macie) swqje zajecia ©ie ('it>(ur.) Ijaben 
Panie j 3f)re ^^ef^äitigungen. 

S)ie poifefl'iüen ^ü^'^^^örter m(ij, twoj, nasz, wasz fönncn 
mir bann gebraud)! werben, wenn ber Sefiljer beö (§egen[tanbe§ 
iinb ha§> ©ubjeft beö Sa^^eS t)erfd)ieben [inb, 3. 53.: 
on ma mqj kapelusz er iiat meinen S^ut 
wy macie nasze ksiazki H)X ijobt unfere 95üd)er. 

§ 4. ?Iu§ Cbigem ift fd^on erfidjtiid), ha^ ein eigent= 

(idje§ befi^an^eigenbcö [yürtnort für bic britte ^^erfon für foId)e 

5äüe, mo Sefitjcr unb Subjeft nid)t ibentifd) finb, te(}It ; ba^= 

fcibe tpirb erjcljt burd) bcn ©cnitio beö periön(id)cn ^ünnortS 

ber 3, ^^erfon : jego, jej, ^(ur. ich (tat. eius, eorura, earum). 

S)iefe ©eiütiüe finb natürlich nid)t mef)r bcfünicrbor, 3. 93.: 

ja widzialem jego ojca xä) ]alj feinen 5>ater 

ty byle.s u jej wuja bu morft bei if)rem Onfel 

my bylismy w ich ogrodzie tüir maren in if)rem ©arten. 

§ 5. ^ie f)intüeifcnben (ober bemonftratiüen) unb bie be= 
ftimmcnbcn (ober beterminatiocn) [^ürluörtcr finb: 
ten, ta, to biefer, biefe, biefcS 
öw, owa, owo jener, jene, jene§ 
tarnten, tamta, tarato ber bort, jener 
sam, sama, sarao felbft 

ten sam, ta sama, to samo berfelbe, bicfelbe, ba§felbe 
tenie, taie, to4e ebenberfelbe .... 
takowy, takowa, takowe j 
taki, taka, takie / ein foldjer .... 

owaki, owaka, owakie ) 



S8 


Settion 14. 






§ 6. 3^ie iTetünation ift füfgenbe: 






Singul ar i§. 






maz^t. gem. 


DIeutr. 


DL 


ten ta 


to 


®. 


tego tej 


tego 


S). 


temu tej 


temu 


?I. 


\ tego für belebte 2Be)en i 
/ ten für unbelebte Söefcn 1 - 


to 


s. 


tym ta 


tem 


2. 


w tym Av tej 
^turaüe. 


w tem. 


g^ür männl. ^^erjonen. [yür anbete ^^erfonen 


unb ©egenftänbc. 



31. 


ci 


&. 




2). 




% 


tych 


% 


tymi 


9. 





te 

tych 

tym 

te 
temi 

w tych. 

dlad) biejem 33eiipte( luerben befliniert: tarnten, öw, sam, 
takowy, nur 2lff. Sing. ^em. l3on sam unb takowy bilbet: 
sam£^ unb takowE^, lüQf)renb taki, owaki naä) ber 3lbjeftit)= 
beftination gef)en. 

Tenze befüniert roie ten, bloB mit ^in^nfügung üon ze, 
Welches bei Dorljergetjcnbem 9}o!a( 311 z nertür^t luirb; nlfo 
©. tegoz, tejze, ®Qt. temuz, tejze u. f. W. 

^n ten sam (berfelbe) lyerbcn natürlid) beibe 21ei(e be!(i= 
niert, ai]o: tego samego, tej samej, temu samemy u. f. Xo. 

5Inmer!ung. Owaki trirb feiten gebrandet, geroöbniid) nur 
qI§ ^orrelatitJ jU taki; 3. 53.: taki czlowiek chce pieniedzy, 
owaki tylko chleba, ein folc^er luill ®elb, ein fold^er (anbcrer, 
Don jener %xt) öerlangt nur ^Brot; ober in üertraulicber Sprache 
juiammen: taki owaki. Co to za czlowiek, rooS i[t bQ§ für ein 
5)tenid)? Taki owaki, fo — unbeftimmt ober nicf)t üiel raert. 

XPörter. 

palec, tn. ber {yinger (§. palca; nos, m. bie Jlafe 
palec u nogi bie 3eJ)e piesc, f. bie ^auft 

ramiQ, n. ber 3irm kark, m. ber Dhicfen 

noga, f. bQ5 Sein plecy (^lur.) ber Siüdcn 



glowa, f. ber fiopf zebro, w. bie Ütippe 

usta (^lur.!, n. ber ÜJlunb böl, m. (©en. bc 

wargi (^;piur. V f. bie Sippen bolesc, /'. 

z^b, VI. ber So-^^ (©• zeba) boli e§ fd^merjt 



®te ^üruiörter. 



89 



boli ranie (3tff.) cö tut mir tucf) 
boli mnie zqb \ \d) (lafce ?,a\)\\= 
iiiam hol zt'b(nv I idimevjeii 
aptekarz, w. ber 5Uiotl)cfev 
apteka, f. bic 3lpLitl)cfc 
lekarstwo, n. hu ^JJiebijiii 
kolor, m. (©cn. koloru) bic ^yartie 
farba, f. bie j^nrbe (bcv Stoff; 
poeta, m. ber Sid)ter 
poezya, f. bic Sid[)tung 
wiersz, )?;. ber Jöevö 
utwör, w. (©en. utworu) S;id^= 

lung, ©d)öi)fiiiu], SBerf 
dzielo, n. baö SÖcrf 
autor, m. ber 'i'hitor, ber 3>er= 

faffer 
sekretarz, m. ber ©etretäv 
pisarz, m. tcr Scf)reibcr, ber 

©cfiriftftetter 
widzenie (8ie\ 5i. baö Sel)cii, 

2öieberiel)cn 
do widzenia Pann,Pani,Panoin) 

ober do widzenia s\<i z Panem 

(Pania, Pananii) nuf 2BieDer= 

fe()en 
pozegnanie, n. ber 2ib|tf)ieLi 
vi\s, VI. u. wa'sy (^lur.), m. 

ber ©rf)nuTrbart 
broda, f. ber 4*avt 
wlos, w. baö ^^aax (einjefn, fonft 

5piur. wlosy) 
kolano, n. ba§ tßiiie 
piers, f. u. pierei (^^Iiir.^ bie 

aSruft 
zegnae, pozognac- kogo (3lff.) 



Berce, n. baö Jpcrj 

(Uoi'i, /'. ber .s'-)anbtel(cr, innere 

.'^Tanbflädie 
liczba, /. bic l-\a[)i 
szkoda, /. ber ©d)aben 
szkoda ze eö ift fc^abc, bafe 
szkodzic fd)aben 
prawda, f. bie 2Baf)r()eit 
prawdziwy, -a, -e UHil)r, Uiaf)i = 

baftig 
Biuutek, 711. bie 2ranrii^fcit 

(©en. -ui 
smutny, -a, -e traurig 
sniutno mi (jest) es ift mir tvau^ 

rig, id) bin traurig 
ostatni, -a, -e letster 
rzadko, 9lbli., feiten 
podobno, 3lbli., angebUd) 
podobny, a, e ä()n(id) 
chetnie, Stbii., iiern 
jednak bennodi 
opröcz, ^häpof. mit bem ©en., 

mit 2Iu5naf)me, außer 
opröcz tego aufjcrbem 
tymczasem iujimfdjen, inbeffen 
surowy, -a, -e ftreng 
widac (3nf.) man fie£)t 
slychac (3nf.) man I]ört 
CO slychac nowegoi? \va% ()ört 

man bleues ? 
przeprosic um 5}er^ei()un3 bitten 
przepraezam id) bitte um a}er= 

jci^ung 



9tbfd}ieb neljmcn Don. 



zegnaö eiQ, pozegnaö sie z kirn (3uftr.) / 

SCufgaüc 2-, 
Obaj jestesmj chorzy, eiebie boli glowa, a ja mam böl 
zeböw ; musini}' isc do apteki i kupic sobie lekarstwa. Na 
(gegen) böl zebow nie ma zadnecfo lekarstwa. Tego chlopa 
uderzyl (irt)lug) inny (drugi) piescia- w piersi, lak ze mu 
zlamat {i)Ql jcrbrodjcn, jerfd)lQgen) dwa zebra. Czlowiek ma 
dwoje oczu, jedne usta, bo nia wiecej widziec iiiz möwic; 
tak sanio (ebenfo) ma dwoje uszu, abj (um ju) wiecej slyszec 
niz möwic; i dwoje rt^k a jedne usta, bo ma wiecej praco- 
wac (arbeiten) niz jesc. Adam Mickiewicz napisal piekny 
poemat pod tytulem (unter bem 3:itcl) «Pan Tadeusz»; jest to 
utwör epiczny (e|)ifrf)), tak jak Goetliego «Herman i Dorota». 



1 ^tx ©en. nowt'go ift abhängig oon co. 



90 ßeftion 14. 

Najwiecej (bic mciften, bie gröfjte '5lnjal)I) dziel napisal pewno 
Jözef Ignacy Kraszevvski; moze nawet wiecej niz hiszpaiiski 
poeta Lope de Vega. On iirodzil sie we Wavszawie dnia 
26 go lipca 1812 roku, a umaii w Genewie (®enf) 18 go marca 
1887 roku. Znakomitym (angcfeljcner) pisarzem i jDoeta pol- 
skim hjl takze Ignacy Kvasicki, ktöry sie urodzit dnia 
3go lutego roku 1735 w Dubiecku, w dzisiejszej Galicyi (ju 
2:ubiejfo, im f)eutigen ©ülijien); byl on arcybis'kupem gnie- 
Kiiienskim (üoii ©nejen) i przyjacielem kröla Pryderyka Wiel- 
kiego: mieszkal (lüolinte) u niego w palacu Sanssouci w tych 
saniych pokojach (3iiiinicrn), ktore przed nim zamieszkiwal 
(dcirofjnt I)atte) slavvny pisarz francuski Voltaire. Krasicki 
umarl w Berlinie 14go marca 1801 roku. 

Ojciec kupil rai na zime nowe buty, a sobie cieple 
(mnrin) ubranie; ja sam kupilem sobie takze cieply surdut, 
bratu mojemu (memu) pi^kny kapelusz, a tobie te oto (i)ier) 
lask^. Ty musisz sam sobie kupic, jezeli co (et»Da§) potrzebu- 
jesz. Kazdy powinien (foüte) o sobie saniym pamietac (benfcn). 
Wy mozecie jeszcze nosic (tragen) swoje kapelusze, ale musicie 
sobie kupic nowe buty. Dajcie mi wasze (svvoje) buty, a ja dam 
je swojemu (mojemu) ogrodnikowi, ktöry byl dawniej u was. 

^uf0aöc -8. 

OJictne ^ran i[t [e!^r traurig, beim it)re ^IRutter unb meine 
©cf)micgerniutter i[t fvanf; fie lüeife felfift nidjt, iua§ if)r fef)lt 
(jest), fie t)ot gro^e ©d)ineiäen in ber 531^'!. @§ fd)eint, ba^ jie 
l)crjfrant ift (poln. tranf auf§ ^crj). ^lufjcrbem i[t fie über einen 
(Stein (kamien) gefallen (upadla); fie ^at fid) babei (przytem) 
in bie 93eine unb in ben linfen Spiin^tcüer Oerrounbet (zranila sie). 
53iein @d) träger DDIortimer ift ein guter DJicnfd^, er bat if)r fogleid^ 
einen 5Ir]t gefdjicft (poslal), au^erbem lierfd)iebene (rozmaity) 
93?ebijin (poln. '»j.Mur.) unb anbere @arf)en; man fielet, M^ er ein 
gute§ iperj !^at; aber mein ©d^iragcr ^einrid; (Henryk) ift nid^t 
fü gut; ibm ift aüe§ ein?, ma§ bie 53erroanbten uuidjen. 

®a§ le^te SBerf bon ©c^iüer war „mil)elm SeE" ; e§ ge= 
fällt mir fi'I)r; nod) meljr gefällt mir „^Jlaria ©tuart", am meiften 
aber ber „^Ballenftein". @§ ift fd}abe, ba^ ©c^iüer fo jung ge= 
ftorben ift, er luar erft 45 '^atjxc alt. ?llle lefen if)n gerne, me^r 
nl§ bie SBerfc non @oetl)e, unb bod) ift &oiti)t, mie man fagt, 
(jak möwia) ein größerer ®id)ter als ©d^ißer; mer fonn aber in 
(na) SBabrtjeit fagen (powiedziec), meld)er mn beibcn grij^er ift, 
unb mer fann miffcn, mieüiel fd)öne unb gro^e 2Berfe ©d)iüer 
nod) gefc^rieben l^ätte (bylby napisal), menn (gdyby) er fo lange 
mie ®oetI)e gelebt bätte ?byl zyl)! 

Siebet eure 'üuidjftcn mie euc^ felbft, l)at ß^riftu§ gefagt. 



®ie iJfürlüörter. 



91 



S^vcd)üi>ung. 



Dzien dobiy Panu, panie Ka- 
zimierzu. co Panu jest, ze 
Pan taki siuutny? 

No powiedz Pan ! 



To zie, panie Kazinierzu; czy 
moore Panu pomolz (Reifen, 
üüi) pomöc geirf)!'.). 

Moze potrzeba Panu pieni(?dzy? 

Alez ja mam pieniadze, ilez 
Panu potrzeba? 



To nie nie szkodzi; mozesz mi 
Pan oddac, kiedy bt^dziesz 
mial. 

Co tarn ; blizniemu trzeba po- 
modz. Czj' masz Pan czas 
dzis wieczorem okolo ösmej 
godzinj', lub o wpöt do 
dziewiatej ? 

To przyjdz Pan do mnie, a 
dam Panu te tysiao rubli. 
Do widzenia Panu! {üb. do 
w. si^ z Panem\ 



Oh, mam duze klopotöw fSot= 
gen). 

Najprzüd chora mi jest zona; 
powtöre dziecko upa(Uo na 
kainienie i ziamalo (()Qt ge= 
Iirod^cn) nözke; a teraz wre- 
szcie desztz ulewny zni- 
szczyl mi wszy.stka pszenicQ. 

Dziekuj«' Panu serdecznie, ale 
Bog tylko eam jeden nioze 
mi pomödz. 

Potrzel)a, müj Panie, ale skad 
je wziac (nehmen) ? 

Potrzeba mi jakich (etliche, 
geqen) tysiac ruVjli, ale ja nie 
möge wziai- od Pana, bo nie 
Aviem, kiedy l)ede mögl Mu 
oddac' (loiebevgebcn). 

Jaki Pan dobi-y ! to i brat 
rodzony (reibti^) nie jest tak 
dobry. 

Mam czas. Czemu sie Pan o 
to pyta ? 



Do widzenia, kocbany Panie 



günf^e^nte ßeftioiu 

T)k 5ünrörter (ö^ortfcljung). 

III. Jl^ragcnbc, Bcjüglii^c unb unbfftimmtc {Jürniörtcr. 

§ 1. 2)a§ nücinfte^enbe (jubftantiüif d)e) fragenbe 
t^-ümort ift kto, irer? co, tt)Q§? S)ie 3)e!ünation ift folgeiibe: 



9i. kto 
®. kogo 

2). koniu 
31. kogo 
5{. kirn 
2. (wikim. 



CO 

czego 
czemu 

CO 

czem 
(w) czem. 



3Inmcrfung. 93ht bcjonbcrem 9(ad)brucf lautet e§ ktoi, 
Cüz? kogoi, czegoz? kimze, czemze? u. \. lü. 



92 Seftiou 15. 

§ 2. i^^rageubc abjettiöifd) e O^üttnöitei- fiiib: 

a) czyj, czyja, czyje? tüeficu? (über mit 9tüd)brucf : czyjze?) 

b) ktöry, -a, -e ? tDc(d)er, =c, =e§? (ober ktöryz?) 

c) jaki, -a, -e? itQ§ für ein, eine, ein? (ober jakiz?) 

Czyj, -a, -e betüniert nad) bem poffeifiüen möj, moja, 
moje. @ö Reifet qI[o: czyj ojciec? czyjego ojca? czyjemu 
ojcu? II. j. m.; ktory, a. -e (^(ur. ktöryz, ktore) unb 
jaki, -a, -e (^^(ur. jacy, jakie) getjen nad) ber abjettiDifd^en 
S^etliiiütion. 

Statt jaki, jaka, jakie, gcbraud]t man fragenb: co za, 
lnn§ für? 3. S. eo za ((]eii)öt]n(id) co to za) czlowiek stoi 
tani? uia§ für ein 5Jictijd) ftet)t ba? co za kouia masz tarn? 
traö für ein 'l>ferb l)aft bu ha'^ 

§ 3. 2)aQ retatiüe fetbftänbit^e güi-'Wort ift 9(etcl^= 
faüö: kto. CO, \vn, wa§, nnb bctliniert ebcnfo wie baS fragenbe. 

2)Qg abieftit)ifd)e f^üriüovt ift ktöry, -a, -e, luetc^cr, 
»e, =e§ unb jaki, -a, -e, n)nQ für ein, =e, ein. 

2)q§ relatiöe jaki, -a, -e eittfprid)t bem bemonftratiöcn 
taki, -a, -e, em fo(d)er; ten czlowiek, ktöry to zrobil ^ei^t: 
ber 'D enfd) ber bne getan t)at; taki czlowiek, jakiego ty 
widziales t)eifet: ein fo(d)er äJlenf^, ttJte bu if)n gefet)en ^aft. 
^\m erften gaüe fommt ee me()r auf bie namentnd)e 5Beäeid^= 
nung bee 9ltenfd]en, im ^meiten Q^aüe auf feine ®igenfd)aften an. 

§ 4. a^on ben unbeftimmten (^nbefinitie) mn^ 3u= 
näd)ft nikt, niemaiib, unb nie, nid)t§, genannt ineiben. ©ie 
bef linieren anatog bem kto unb co: 

Tl. nikt nie 

(S3. nikogo niczego 

^. nikomu niezemu 

%. nikogo nie 

3. nikim niczem 

2. (w) nikini. (w) niczem. 

§ 5. ^ie auberen ^ni^efinü" fi»'^ fotgenbe: 

ktos, cos, irgenb icer, irgenb umä. 

ktokolwiek, cokolwiek | 

(®. kogokolvviek, czego- _ ^^^ „..„ „„ /„on 

, , ^. ' '^ ( mer nur, iraS nur; er (es) 



b^dz, czegobadz), 
ktöryz, jakis, irgenb ein (®. ktöregoz, jakiegos). 



S)ie (^i'ivinövtcr. 



93 



ktörjkolwiek, | 

ktörybaclz, , iDcld)cr and) nur. 

ktörrtylko. ) 

jakikohviek 

jakibad'i, 

jakitylko 



iria§ für einer a\ii) nur. 



(52ur ktöry unb 
jaki merben befU= 
niert, ber ijmeitc 
53e[tnnbteil bleibt 
iinocränbert.) 



^ßoffeil'iüe ^fn^cfinita: 

czyjs (@m. czyjegos), trc^cnb nicffen. 

czyikolwiek ((S. czvjefrokohviek). 1 .. , r, 

czyjdadz (®. czyjegobadz), ) ^^Hen a"d) nur? 

niczyj, ' -a, -e (®. niczyjego, niczyjej), niemanbe§. 
S^erncr: 

niektory. niejaki, ein gemiffer. 

ieden (quidam), | . .;.. 

■^ • ^ , ein qcroifier. 

pewien. / an 

niejeden. niand)er. 

inny, -a, -e. inszy, -a. -e. ein anbercr. 

kazdy, -a, -e. jeber, =e, =c§. 

zaden, zadna. -e. feiner, -e, =c§. 

wszystek, -tka, -tko. atl ; ^lur: männl. '^cx'}.: wszyscy, 
fonft: wszystkie; ®en. wszystkich u. f. in. 

wszelaki. -a. -e. jebernrt. 
^tnmertung. @§ i[t lnd)t \u erfennen, inclc^e tion biefen 
^üriDörtern nad) ber abjeftioiic^en ©eflination nnb it>eld}e nad) ber 
pronominalen ge^en. 

XOövtev. 

cieszyö sie ficft freuen (»orüber, 

z czego o^er Sat. czpinu 
iicinszyd pie ficft erfreuen 
ügiibic üeiliercn 



kamieri, 7n. ber ©tein 

ci<jzar, vi. bie S^aft ((Ben. -u) 

miech, m. \ ^ ~ , 
, ber eaci 

dziöb, m. ber Sdinobel 
pazur, m. bic «raüc 
ogon, m. ber Sdöinanj 
skrzvdlo, n. ber f^Iügel 

P^^i ) faCen 
upasö / 

upadam ii^ falle fonj. mie dam) 

üszkodzic befc^äbigen 



zgnhjlem ic^ ijabi ferlorcn 
znalesO finben 

znalazle-in id) babe gefunben 
prz.vpomiiiec fkninu co; erinnern 

'^eincn an etuias 
kazac (äffen, bcfctiten 
rozkazac bcfeblen 
kazQ i^ njcrbe loffen 



1 ®ie ^ürmortcr rzvj nnb niczyj finb bem Sroöifcf^en cigcn= 
tümlicb unb ein IRebrbefit! gegenüber anberen eiu'arficn. 5)lcin barf 
olfo nirfit übcrietun : SÖcffen iSncb ift ^^06? I\n<.'() ifficn. u. kto iner) 
to k.«iazka, fpnbcrn nur czvja to ksiazka? ©benio- 

5Jlit mcilen "ij^ferben faben Uiir? Czyiemi knnmi jedzi'rny? 

Sitte um uiemanbeö .^iilfc! Nie pros o niozyja nomne! 

§öret auf niemanbe? 9tat! Nie sluchajcie nirzyirli rad ! 



94 



Seftion 15. 



rozkazuje ic^ beteliTe 

prowadzic füiiren 

prowadze id^ fü{)re (nacf) widze 

unb nuisze, Settion 9) 

prowadzit er f)Qt gefiUjvt 

trwac bauerix 

trwa baiiert 

trwala f)Qt gebauert (meibl.) 

t\vorz\-ö bilbeu 

stworzyc I ,-r - r --v 

■' . I diafren, Iniben 
utworzyc / 

urodzic sie geboren luerben 

poköj, w(. (®. pokojuy ba§ i^\v.\= 

mer 
uinrzec fierben 
umieram t(i) fterbe 
umarlem id) bin gcftorben 
nrodzilem sie \6) bin geboren 
komnata, /'. ein ©ematf) 
powinieniem irf) nullte 
powinienes bu niüBteft 
powinien er miiBte 
powinniiimy mir müßten 
powinni.scie il}r müBtet 
po\vinni fie inüßten 
rozkaz ber Sefet)! 
pomodz t)elfen 

pomagam iä) {)elfe luie inam) 
pomoge iif) merbe I)elfen (luie 

möge; 
pomoglem i^ 1:)abt gef)oIfen 

Z'^"]^] nehmen 



wez \ 

, ■ , nimm 

bierz / 

wezde ne()inet 

wezme idj luerbe ncbmen 

bior^ id) nef)me 

niese tragen 

zaniesc f)intragen 

przyniesc bringen, ^erbringen 

od niese lüegtragen 

niosfj id) trage 

nosze id) trage (geHHif)nlid),f)aufig) 

zaniose | ■ . j bintragen 

przyniosrj ^^^^^^^ beibringen 

odnios^ I inegtragen 

mieszkac lüof)nen 

niieszkam id) tt)ol)ne .fonj. nne 

mam) 
zaiTiieszkiwae btluofinen 
zamieszkiije id) belüot)ne 
zamieszkuje er, fie, eö beii)Df)Ut 
pracowac arbeiten 
pracnJQ icfe arbeite 
klaniae sie fid) Derbengcn, üer= 

neigen, grüßen 
klaniam si^ Panii id) grüße ©ie 
ukionic si^ (koniu, poktonic), 

einen grüßen ibnrd^ 3Ibne{)men 

ber .^opfbebecfung) 
sktonic Sit? fid) Verbeugen, üer= 

neigen 
pozdrawiae grüßen (geH)D()nlic^ 

einen Siblüeienbenj 
pozdröw Fan grüben 61 e! 



Pan starosta kazal chlopu zaniesc ogrodnikowi miech 
owsa dla koni jego, ale ten ciezar byl za wielki, wiec chlop 
musial prosic drugiego pomoc (inülfe); ten zas (aber) nie 
clicial mu poraödz ; möwil, ze nie ma czasu. Dopiero fcrft) 
strzelec pana hrabiego, ktöry przyjechal do starosty, pömogt 
mu (f)at geholfen). Dzisiaj jest bavdzo zimno, od trzech dni 
pada wciaz deszcz; wezcie wiec cieple ubranie. Na (bei ober 
in) taki deszcz nie powinniscie wcale wyjsc (z domu). Musze 
tez warn przypomniec, ze Öles jest slaby, wiec (on) powinien 
zostac w cieplym pokoju. Musicie nadto (übcrbicS) pamietac 
tem, ze herbata bedzie godzinie siödmej, a na (jum) her- 
bacie musicie juz byc w domu. bo przyjda panstwo Henry- 
kostwo. — Dobrze, kochana mamo, wezme ze soba sluzacego 
(jDiener) i kaze mu przyniesc za rubla ciast i za dwa ruble 
owocöw. 



5^ie tyünuDvtcr. 95 

Kröl pruski Fryderyk II., czyli Wielki, urodzil sie dnia 
24. stycznia 1712 roku; mial lat 28, kiedy wstupil no tron, 
roku 1740; umari roku 1780, panowal wi(-c lat 46. — Pro- 
wadzil on tizy wojny szczesliwe przeciwko (gegen) eesarzowej 
nieraieckiej Maryi Teresie : zaraz \v pierwszej wojnie zdobyt 
(eroberte er) piokna prowincye Szlask ((Sc^lefien). Pierwsza 
bitwa 1 3(f)lod)t). kt(ira wygral (getüiinn). byla pod oNIolhvitz, o 
mile (eine 93ieilc) od miasta Brzegu (^rieg) ktöre lezy (liegt) 
nad Odra. Szlask nalezal dawniej do ksiazat polskich z 
familii Piasta, ezyli do Piastöw. Piastowie byli pierwsz^ 
dynastya panujaca (^etrfdjenbe 2^i}nü[tie) w Polsce. 

^ufgaüc 30. 
^liondjc inigel i)ühm jeljr jc^öne '2ri}Uiän3e. )o juni 53ciipiel 
(na przyklad) bie ^4-Mouen (paw, ®cn. pawiaui unb bie iva|Qnen 
(bazantj. Xie DiaiUmögcI I)aben gc5röl)nlid) feljv icf)ürfe <£d)näbel 
unb ^rnllcn, fo ^um 53ciipiel bie %hkx, bie Ralfen (sokcl), bie 
V)Qbid)te (jastrzab @en. -ebia) unb bie @ulcn (sowa). S^er 5^iener 
jüIl ^en 33rief umi ^cvrn ^^roitfior (()in)trogfn, ipÜ if)n tion mir 
um '-I^erjeitjung bitten unb jagcu ipowiedziec). bnfe id) nid)t in bie 
£?fftion fommen fnnn, mcil id) franf bin; id; bnrf nid)t au-^- bcm 
3inimcv ge^en, mcil id) jc^on feit brei Jagen id)rcdlid)e (straszny) 
ß'opfjd)mer5en (poln. 'Sing.) l)abe. 2"ann joU er jum ^Ir^te gel)cu 
unb i()m icigen, boJ3 id) it)n grüben hifie unb bitten, bafe er ^u mir 
fomme (zeby przyszedl), aber gleid). ^ü mü^teft nid)t fo niel 
arbeiten, bu mü^teft etiuü§ fpo^ieren gel)en. 5)ie ®olb[tanbä be= 
mol)ncu ein ganzes 80üu§ auf ber neuen i?raut[trii^e (Nowozielna), 
aber bie 21>üt)nung (mieszkaniej ift gar nic^t 3U gro^; benn |ic 
leben auf bL'>f)em Sufje (na wielkiej stopie, befl'er: wystawnie). 
— Sf)r 5ieffe i'eon ift ein fe^r guter ^unge, er ift fleißig unb be= 
fd)eiben, tro|bem (chociaz) er einft !D?iUionen f)aben roirb; er ift 
aud) (fonft) ein ^übfc^er unb tüd)tiger (dzielnyi ^unge (chlopak), 
er reitet gut unb tan^t fri)on, er unr^ ben Tarnen fe()r gefallen, er 
gefällt il)nen \d)on jeljt, unb id) liebe xtyi aud) )el)r. 

Sprecfjübitng. 

(3ujifi4cn jlDci ^reunben auf ber StraBe, ponii^dzy dwonia 
przyjaciohui, na nlic,v.) 
A, dzien dobry Panu, dokad to Dzieii dobry, koohanemu ko- 
tak spiesznie (eilig) ? ledze, ide do banku (bie 

33ont) niese pieniadze. 
Czyje? dla kogo? To pana Staniplawa, kt(')ry lezy 

chory. wiec prosil mnie, by 
zaniese pieniivlze. ktöre prze- 
syla (überfenbet) bratu eweinu 
(lo Amsterdamn. 
A CO brat z niemi ma zrobic? Tego to juz nie viem; nie 
bo przeciez (bodf)) on sam ma umiem witjc Panu powiedziec, 



96 



Seftion 16. 



dosyc, wi(jc ich nie potrze- 
buje. 



A duzo pieni^dzy posyla pan 
Stanislaw hratu? 

A CO panu Stanistawowi jest 
(f c^It), ze sam nie moze zaniesc 
tych ])ieniedzy? 

To wlasnie feben) powinien 
wyjsc, on za mato chodzi 
na spacer; Pan powinienes 
mu to powiedzier, on Pana 
lubi wiecej niz innych, to 
pewno Pana usiucha (auf 8te 
^ören). 

Pozdröw go Pan odemnie, i 
proszQ sie takze poklonic 
malzonce ©attin)i. 



ale zdaje mi sie, ze brat pana 
Stanislawa prowadzi wielki 
interes z Ja\vf|, wIqc moze 
potrzeVmje chwilovvo (aiigcn= 
bltcf(ic^) pieni(^dzy. 

Nie wiele, tylko dwa tysiace 
rubli, bo wi<jcej obecnie(gegen= 
tuärtig, je^t) nie moze. 

Jalc zwykle, ma bol glow}'. 



Co to pomoze, on nikogo nie 
uslucba, bo jemu s\q wciqz 
zdaje, ze on bardzo chory, 
ale przytem nie ohce nie 
wiedziec o lekarzu. 



Dzieknje Panu! 



Dae 1bülf63eit«)ort byc fein. 

§ 1. 06ir»o(il bie meiften g^ormen bie|e§ §ü[f§3eittüoi-te§ 
6ereit§ befmint fein merben, bringen mx I)ier, ber iit)er|id)t 
f)al6er, eine üoüftdnbicjc SiM'i^n^nienfleüuntj ber ganjen ßon= 
jiigation. 

Praesens. 
Sing. 1. jestem, \ä) bin ^(ur. 1. jestesmy, mir finb 

2. jestes, bu bi[t 2. jestescie, \i)X jeib 

3. jest, er, fie, e§ ift ■ 3. sa. fie jinb. 

F u t u r u m . 

©ing. 1. bede, icf) loerbe fein ^^(ur. 1. bedziemy, h)ir luerbcu 

ünn 



2. b^dziesz, bu trirft ffin 

3. bedzie, er (fie, e§) lüirb 


2. bedziecie, if)r werbet 

fein 

3. beda, fie merben fein. 


fein 





^ 2öenn ber ^^^ofe 511 einem §errn üon beffen ^rau fprid^t, fo 
gcbrauifjt er entlneber nur fur.'^weg : «Pani», luie ber gran.^ofe Ma- 
dame, ober er fügt fiinju «Dobrodziejka» , ein Sßort, toeriic^ aucf) 
fünft nocf) bduftg auö 9(rtigfeit gebraucht mirb, foinof)! in ber ©djrift 
(in 53riefen), line auc^ tu ber münblic{)en llntertjaltung, — ouii) gegen= 
über uon §erreu •< Dobrodziej». 



2a'j .'pülföjeitiuovt byc fein. 



97 



Prfcteritum. 

©ing. 1. bvlem, bvlam, bylom, irf) Wut (bin gemcfen) 

2. byles, hylas, hylos, bu Jüarft (bift gcuieicn) 

3. byl, byla, bylo, er, fic, c§ inav (i[t geiucfen) 
^lur. 1. bylismy, byly.smy. ȟir iDorcu (i'inb gcmefcnj 

2. byliscie, bylyseie. \i)V luiiret (jeib geiueieiij 

3. byli, byly, fie lutiren (finb geiuefen). 

P 1 u s (] II a m ]) e r f e c t u Mi . 

DJiännl. iOeibl. ©äc^f. 

©ing. 1. byleni byl bylam byla bylom bylo 

2. bvles bvl bvlas bvla bvlos bylo 

3. byl byf byla byla bylo bylo 



Pur. 



1. bylismy byli 

2. byliscie byli 

3. bvli byli 



©ing. 1. bvlbvm 

2. bVlbvs 

3. bylbv 



bylysmy byly 
bylyseie byly 
bjly byly 

Conditionalis. 
bylabym bylobym 
bylabys bylobys 
bylaby byloby 



xd) tüüx gc= 
loejen u. f. m. 



^lüX. 



1. bylibysmy 

2. bvlibyscie 

3. byliby 



\d} iDÜrbe fein, 

id) iDÖre gemefcn 

u. f. m. 



bylybysmy 
bylybyscie 
bylyby 

Imperativ, 
©ing. 1. — 

2. badz, (badzze), fei, fei borf)! 

o. — (niech bodzie, niecbze bedzie) 
?PIur. 1. badzmy (badzmyzj, Iti^t unä fein! 

2. bi|dzcie (badzciez). feib! 

3. — (niech [niechze] b^da). 
^nfinitil): byc, fein. 

^^art. 'J^räf. objeftioifdjeS: bedacy, -a. -e, feienb, =e, =e§; 
©evunbium: bedac, feienb. 
I byl, byla, bylo, lüirb nur jur ^ßilbung 
ttnberer 3fitformen gebraudjt 
byly, byla, byle. ift felbftänbige§ "^^ortiji^ 
l = ein gemefener. 
^att ^luSquomperf.: bywszy, nod^bem id) (bu, er, fie, 

eä, lüir, i()r, fie) geiuefen. 

^Port. ^off. : byty, fommt nur in 3iM'<^"i'"C"i4""9^" ^^^' 

3. 5B. przebyta choroba burd)gemad)tc, überftanbene 

^ronf^eit, odbyta podröz eine abgeniad)te Dieife. 

§ 2. 5}aö '4>i'öteritum bylem u, f. ro. ift cigcnttid) ein 

^arti^ip, an tt3elcf)e§ nur (5efd^(ed)tö= unb l^crfonencnbungen 

^olnift^e ßonti.=®tatnmatit. 7 



^aü. %^vät. 



98 L^ettion 16. 

Qitgetjängt finb. ^^celjalb fiiibet man aiid), iiamcntüd) in 
ber Unigangöiprad^e, jo(d)e 33itbun9en, wo baö ^artigip nur 
büxd) bie ©ejd)(ec^t5enbun9en nä^er 6e[tiinmt i[t (byl, byla, 
byio, byli, byly), bic !|}erfonenenbun9en aber an ba§ perjön= 
üd^e 0^ürn3ort an9et)än9t luerben. <2o ert)a(tcn uiir: 

jam byl, byla, bylo \d) mar 

tys » » » bu loarft 

mysmy byli, byly tt)ir toarcn 

wyscie byli, byly i^r iraret. 

3fn ber brüten ^erfon i[t feine befonbere ^^erjonalenbnng, 
aI[o nur bic erft gegebenen Q^ornien ^u gcbraudjcn. 

§ 3. 3)a§ ^(n^quamperfettum (3eit ber 513oroergangen= 
f)di) tüirb im ^otnifcf)en überaus fetten gebraud)t unb bur(^ 
ba§ einfad)e Präteritum erfe^t, hü§ alfo je nad) bem 3ii= 
fammenf)ang mit bent|d)em ^"tpe^tf'ftniib ^ßerfcftum ober ^(u§= 
quamperfeftum lüieberäugeben ift. 

§ 4. S)er ßonbitionaUö (^räjentiSj ift bie Slugbrudg= 
form ber bebingten aJliJgUdjfeit. 2)ie it)n d)aratterifierenben 
ßnbungcn -bym, -bys, -by , . . tonnen nid)t bto^ an ba§ 
23erb felbft, fonbern and) an ha?, g^ürtüort, eine ,ßoniun!tion 
ober ein beliebiges anbereS Sßort anget)ängt lüerben. So er= 
Ratten tüir 3. S.: 

jabym byl ic^ mürbe (geirefcn) fein 

tybys byl bu ttJÜrbeft 

zebyscie byly ba^, bamit if)r (gem.) fein würbet 

dobrzeby bylo e§ tinirbe gut fein u. f. ID. 

5lud) Dom ^luSquamperfeftum fann man eine 9Jlög(ici^= 
teitSform bilben (cond. praeteritij: 

bylbym byl ober jabym byl byl 
bylbys byl „ tybys byl byl 

3^a biefe formen aber nid)t lDot)ttautenb finb, gebraurf)t 
man fte I)eute fet)r fetten. 

§ 5. 2)a§ in Imperativformen angelüanbte ze (badsze, 
b^dzmyz, badzciez) bient ^ur 2}erftärfung unb ift baSfetbe, ha^ 
mir fd)on bei ben f^^ürlpörtern tenze, takiz u. f. to. fennen 
geternt ^aben. 

3)ie O^ormen mit niech, niechze finb Umfd)reibungen 
(toie übert)aupt bie 3. ^erfon bei ber Slnrebe), tt)etd)e ber ^ote 
namenttid) ba gebraudjt, ino tütbn ty nod) Panie paffenb 
tüärett. Um übi\d)\kn ift biefe Umfct)reibung in ber 9iebe Don 
ßinbern 5U it)ren ätteren 2?erlDanbten unb in 5lnreben an 



5^aQ .•piUfö^caiiunt Ityc i'ciii. 



99 



l)ol)e ülMirbcntvai";er, aiibrcifeitö aber aud) jo(d)en ^<ci[oiicn 
gegenüber, für uic(d)c ty .yniicnig unb Panie juDiel toäre. 
DJhiii fel.U bann bcn bctvcffenben 2itc[, ^Ramcn, 2}ertüanbt= 
)d)nftö0e3cid)nuiu] jc. jiuifdjcu niech unb ble 3tittiiortöUiovte; 
3- 93. : ■ 

niech ojciec bedzie tak dobrym iöalcr, fei ']o gut 

niech Wasza Ksiazeca Mose raczy posluchac mögen 6lD. 

t^ürftl. ©naben anju^ören gerufen 
niech Walenty bedzie si^okojny möge 33Q(entin ruljig [ein. 

XVötUv. 

poczatek, »1. bn Slnianii 
zalozyciel, w. ber ©vüntier 
dac poczatf^k beii 2lnfaiu] geben 



Czechy (^4-^Inr. f.) $öf)ineu 

wznosic sie fid) erl)eben 

gniazdo, n. baö 9teft 

znaezy bebeutet 

godlo, n. baö Stbjetcfieit 

herb, m. ba^ Sßappen ((Sen. -u) 

przyjal er naf)in an 

Avyvvodza man leitet ab 

zalozyl gviitibetc 

zabil tötete 

euiok, m. ber S;rod}e, ber 2inb= 

luurm 
jama, f. bic §pble 
zbudowano man erbaute 
przemieszkiwar iDohnen 
znoszac jujammeiitragenb 
usy])a('' aufjdiütten 
usypal ic^üttetc auf 
xnogila. /'. bae ®rab, ber (5rab= 

fjügel 
pagorek, m. ber §ügel 
uroczystof^e. f. bas geft 
swi^to, n. ber geiertog 
wojsko, n. baö i^eer 
niepewny, -a, -e un]i(fier 
pogaiiski, -a, -e f)eibnij{^ 
bajeczny, -a, -e märcbcn^aft 



zalozony, -a, -e gegrünbct 
narodowy, -a, -e national 
wzniosiy, -a, -e erbaben 
ludowy, -a, -e 9}oIfG= 
wielkanocny, -a, -e öfterlit^ 
zwany, -a, e genannt 
rzadzic regieren; rza.dzila fie re= 

gierte 
pra^niac- verlangen 
pojac hebmen 
— za Zone jur lyxau nebmen, 

beiraten. 
\vvj.-i('- za kogo jcmanbcn f}eiratcn, 

jnm ^Jlanne nebmen 
nadchodzii beranriicfte 
chi-zescianstwo baö Gbriftentum 
powod, 7)1. bie llrfacbe 
krew, f. baö SStnt (®en. krwi) 
rozlew, m. baö Siergiefeeu (©. -u) 
chrzest. vi. bie 2anie 
jskoczyla jprang, ftür,5te fid) 
nurt, »i. bie Strömung, ^^I. bie 

2Se(Ien 
niedaleko nicbt fern öon, nabe 

bei 
znajduje sie befinbet fid) 
po dzis dzieü biö auf ben f)eu= 

tigcn 2ag 
podobno angeblid) 
vviek, )». bae onbrf)unbcrt 



bohater, ??«. ber §elb. 

SCufgafic 31. 

Poczatek (i^^tur.j narodu polskiego jest niepewny i baje- 
czny. Zalozycieleiu i pierwszym ksieciem Polski mial byc 
(foU gemefeii fein) ^ Lech, brat Rusa, zalozyciela Kosyi, i Czecha, 



1 mial mit fofgenbem ^nixn. bient ^ur SOßiebergabe be§ 9lngeb= 
Iid)cn, 3agcnbaften; ^u beachten ift, ba^ mial ein *^.hät. unb ber 



100 Seftioit 16. 

ttöry dal poczatek Czechom. Lech przybyl okolo roku 550 
w okolice, gdzie dzis miasto Gniezno sie wznosi. Tarn mial 
znalesc (iotl gefunben Ijabm) ^ gniazdo orlöw bialvch, nazwal 
wiec miasto tamze przez siebie zalozone «Guiezuo», co tyle 
znaczy co «gniazdo». Za godlo zas czyli herb narodowy 
przyjal (loä^lte) orla bialego w polu czerwonem. Nazwe Polaka 
■wywodza niektörzy od tegoz Lecha, niby fglcicf)iam) po Lechu, 
«Polechy, Polachy, Polacy» ; inni od wyrazu 'pole». 

Po Lechu mieli panowac rozmaici ksiazeta lub woje- 
wodowie. ^ Z tych najslawniejszym jest Krak, lub Krakus, 
ktöry podobno zalozyl miasto Krakow. nim opowiadaja. 
ze zabil smoka, ktöry przebywal (fiel) auffjielt; w jamie pod 
göra Wawel i wielkie robil szkody w calej okolicy. Xa tej 
görze zbudowano pözniej zamek krölewski, ktöry istnieje po 
dzis dzieii, i w ktörym przemieszkiwali krölowie polscy. 
Owemu Krakusowi za.s lud wielka mogile, jakoby pagörek 
wzniosly, wlasnerai rekami usypal znoszac ziemie rekawami. 
Tarn CO rok odbywa sie (löirb begangen) w trzecie .swieto wiel- 
kanocne uroczystosc ludowa, «Rekawka» zvvana. 

Po Krakusie rzadzila cörka jego Wanda, ktöra pragnal 
za zone pojac ksi^-z^ niemiecki Rytygierz (Otübiget). Ale 
"Wanda nie chciala wyjsc za niego. wiec kiedy on z wielkiem 
wojskiem nadchodzil, Wanda. niechcac byc powodem do krwi 
rozlewu, skoczyla we Wisle, w ktörej nurtach .smierc znalazla. 
I tej kzieznie usypal Ind mogile, ktöra niedaleko Krakowa 
przy wsi Mogila sie znajduje. Obie mogily istnieja jeszcze po 
dzis dzieii, a obok nich usy^^ali Polacy trzecia w tym wieku 
swemu bohateroAvi Tadeuszowi Kosciuszce. 

SCufsaßc 32. 
6§ regierten (rzadzili) borauf fpotem) tt)teber öeric^icbene 
dürften unb öfrjöge, nnter biejen me£)rere bes 9iamen§ Sefdfief 
(Leszek) unb ^fci ^opiel. ^^sopiel IL foüen (podobno) bie 
53föuie aufgetreffen f)aben (zjadlyi. roeld^e au§ ben l'eic^en bcr bon 
if)m vergifteten Oheime entftanben finb (powstalyi. 2)ieie ^^ürften 
t)errjc^ten in ^rufcfiiri^ (Kruszwica) am ©ee ®Dp(o. Ttaä) bem 
Sobe be§ ^opiet, ber ein fc^(ed)ter 3ür|"t geroeien fein foü CB. 99 
t^u^n.), ern)ät)Iten (obrali) bie ^oten ju i^rem gürften ben ^iaft. 
(5r foll ein einfacher Cskromny ) ^^anbmann (rolnik 1 unb D^abemoc^er 
(kolodziej). aber ein guter unb frommer 93iann geroefen fein. 
<Sein Gntet ^J^iec^nStaro L ()at '^ombxowta, bie 2oc^ter be§ f^^ürften 
33oIe§Iam Don iöö^meu (poln. ?(bjeft. czeski), jur ^xau genommen 

folgenbe 3nfi"- ber be§ ^^h'äfenö ift, löäf)renb es beutid^ umgefe^rt 
foü ^^räfenö geluefen fein ^nfin- 'l^erf.i f)eiBt. 

1 ©. 9lote auf S. 99. 

2 Wojewoda entfpric^t genau in feiner SScbeutung bem beutfd^en 
^erjog. 



Xai ^iUföjcitUHHt byc fein. 



101 



unb mit U)v ]U ©ucien bic üaiife empfangen im 3nf)rc 965. 
©r jeUift, ioinic jeinc '9aui)fDmmen Inibcn ]\d) um bie '^(uöbreitung 
(rozszer/.enie) be^ (.^(}ri[lentum§ unb bomit (teui sameni) ber 
aknblänbiid)cu (zachodni) ^Si^ilijntion (cywilizacya) ^i^erbienflc 
criPDvben (polozvli zaslugi). 'Diomcntlid) ift fein (£o[)n unb ''}lad)= 
folger '^Dlc§laiü I., ben bie ^olen ben ©rollen nennen, ein mäd}= 
tiger ;ncrrfd)er gemcfen. (Jr regierte Dom ^ial)re 'J97- 1025 unb 
fann til§ ber cigentlietjc (wlasciwy i 33egrünber bc§ poInifd)cn Üieid)e§ 
gelten (bye uwazany). Sogar ber beutfdje ^aifer Ctto III. fc^ä|te 
(cenil) feine (^rcunb)d)oft, fo ha^ (tak ze) er il)n in (^nefcn defuc^tc 
(odwiedzil) unb i()m eigentjänbig (wlasnoroczniei bie ilönigsfrone 
aufs i^")aupt (glowe) legte (wlozyl). obmotjl 33o(e§lam fid) erft 
fpäter, im ^üt)Xt 1024, no(^ feicrlid) (uroczyscie) frönen (ukoro- 
nowac) liefi (kazal). '^lad) ©nefen fam aber Olto III. nod) be§= 
l^alb, lüeil (ze) bort fein ^^reunb, ber ()eiligc 'ilbalbert (Wojeieehj, 
^rjbifd^of (areybiskup) Hon X^xoq, ben bic ()eibnifd}en '•^U-eufsen 
(Prusak) ermorbet l)attcn (zamordowalii. beftattet loar ibylpocho- 
wany). ©ein ©rabmal (nagrobekj mivb nod) Ijcute im ^Jome 
(tum) ju ©nefen gejeigt (pokazuja). 3>n ©nefen mürbe (zostalo) 
aud) bei biefer ©elegent)eit fsposobnoscj bü§ crfte polnifdje Srä= 
biitum gegrünbct. ^^olcelam aber breitete (rozszerzal) feine Öerr- 
fc^aft, unb bamit bü§ b't)riftentum, immer fcoraz) meiter au§, fo 
ba^ fie bei feinem 2obc non ber ®lbe bi§ jum ©njcpr reid;te 
(siegalo). (gortf. in 2dt. 18.) 



(DJlit einem Sd}u( 
Dokad to idziesz, nioj clilop- 

czyku ? 
A dawno jnz chodzisz do szkoty? 
I czeeo uczvsz sie w szkole? 



A laciny (Satein' jeszcze sie nie 
uczysz ? 

To jezyka greckiego takze sie 

pewnie nie uczycie? 
A wiele klas jest w gimnazyuiu 

realnem? 
To w gimnazyum filologicznem 

jest wiecej, coV 

A wiele uczniuw jest we wa- 
szej klasie? 



fnaluni, z uozniem.) 
Ide do szkoly. 

Dopiero pöl roku. 

Ucze sie czytac, pisac i ra- 
chowae ; ucze sie jezyka ru- 
skiego, poJskiego, nieiniec- 
kiego i fiancnskiego , liisto- 
ryi i geografii. 

Nie. u nas laciny nie ucza, bo 
to jest szkohi realna czyli 
gimnazyra realne. 

Nie, zauiiast tego uczq aiq u 
nas angielskiego. 

Jest szesc, oprdcz klasy wste- 
pnej (3}orfIaffe\ 

Tak jest, nii\j Panie! \v gioi- 
nazvum filologicznem jest osru 
klas. 

W naszej klasie jest sze.sc- 
dziesi(;ciu ucznidw, ale we 
wyzszych klasach jest mniej, 
po pir'cdziesiat, lub nawet 
tylko po czterdziesci. 



102 Ceftion 17. 

IIu pi'ofesuruw uiacie? Opröcz dyrektora jest pi(jt- 

naetu profesoröw i jeden in- 

8pektor. 

Czy dyrektor i Inspektor nie Udzielaja, ale tylko po kilka 

iidzielaja (erteilen) lekcyi(!^ier: godzin tygodniowo (li)öd)ent= 

Unterrti^t)? ii(^), dyrektor ma szesc go- 

dzin, a Inspektor dziesi^c. 
Jakiego przedmiotu (©egenftanb) Dyrektor i Inspektor udzielaja 

udziela dyrektor? JQzyka rnskiego. 

Czy ty, moj kochanku, nezysz Ucz^ ei^ dobrze, i ojciec jest 

sie dobrze? zadowolony ze mnie. 

No, to ladnie; pokloii siq ojcu 
odemnie. 



Sieb^efinte Seftioiu 

Da0 5eitir»ort. ^Hügemeincö über Konjugation. 

^ilbung bf§ unüoQfommcncu ^iiturg unb i^rätcritumg. 

§ 1. 5^en fd)niierig[teu 5l6id)nitt in ber pofnifdjen g^oi-= 
menlef)re bilbet bie ^Ibtüoiibduig hcQ 3eittt)ort§. 3Bie in nnberen 
(2prad)cn, jo l)at aud] bn§ po(nijd)e 3eit^uort ein ^^(ftiü unb 
5paj]iu; einen ^Tibifütit), ,$?Dnjiin!tin nnb ^inpei'ftii^; ^^nfinitine, 
^^artijipien unb ©erunbicn. ?lber im ©ec3enja|i ^nm 3)eutfd)en 
5. 23. ift e§ fd)ein5ar |ef)r arm an ^-ormcn jur 3Bieberga6e 
ber Seiten, benn e§ nerfügt nur, luic mir beim Jpütf'S^eitroort 
byc fd)on gefe{)en Iiaben, über: ^räfenö (©egenluart), ^^räteri= 
tum (5)ergangenl)eit) unb i^utur (Sutunft), luä^renb bn§ ®eutfd)e 
bie 3}ergangen()eitöform in unüoKenbete, üoüenbete unb uort)er= 
gangene unb bie 3^itinift in untionenbete unb noücnbetc fd)ctbet. 

§ 2. 2;'ie]"e Strmut an ocitcn i[t jebod) nur eine id)cin= 
bare, benn fie mirb baburdf) au§geglid}en, ha'<ß ben potnifdjen 
23erben bie 3^äf)ig!eit innewoljut, burd) !(eine SBeränberungen 
be§ Stammes it)re 93ebentung berart gu änbern, ba^ einmal 
bie ipanbüing a(§ bauernb, ein anbcrmat al§ üollenbet, ferner 
atS einmalig ober ats luicbcrbolt gum ?tuöbruc! gebrad)t luirb. 
ߧ mögen tjier biefe ©cfid)t6punfte genügen, nad) mc(d)en alfo 
-bie SSerben in: 

Doflenbete, nnnollcnbete unb lincberf)orenbe 

eingeteilt werben. 

S3on jebem biefer ©tämme fönnen bie oben genannten 
Seiten gebitbet tncrben, unb fd)on l)ierau§ ift eriid)t(ic^, ha^ 



2)05 3fit'^^'-''i-"t- StCIcjcmcineö über itonjugation. 103 

fo Über Waiicjel nn ?(ii§bntcfö\yeifc nid)! 311 ttacjcn ift. ©0 
f)eiBt 3. 93. 

1) pisac jd^rcibci! unter bcm (5jefirf)t§pimfte bor llniiDlIenbetfieit 
napisac id)reibcu -= tertii3, 311 (änbe jd^reibcn 

pisyvvac öfter jdjreiben, ju fc^reiben pflegen; 

2) jesc effen (unüollenbct) 
zjesc Qufeffen (üoHcnbet) 

jadac 3U effen pflegen (lüieber(}oIt); 

3) stac fteljen (unnoH.) 

stanac = fte()en bleiben; treten füoü.) 
stawac ju ftefjcn pflegen (roicberf}Dlt). 

§ 3. ®ie am Icid)teftcn 311 bilbenbe ^yortn ift bie be§ 
^uturS üoit unüoflcnbctcu Stömmcn; bcnn e§ entftetjt baburd), 
ba^ bedt.' nor ober t]inicr bcn (uunodenbetcnj ^nfinitiü gefetU 
tüirb; fo ertjattcn mir: 

pisac bede ober bede pisac idj tnerbc fd)rciben 
jesc bede ober b^de jesc id) loerbe effen 
stac b^do ober bede stac ic^ raerbe fte()en. 

2lud^ bei ben luicberhotenben ober iterntioen Serben ift 
biefe ^yutnrbilbung übtid^, atfo: 

pisywac bede id) loerbe öfter fc^retben 
jadac bede ic^ njcrbc öfter effen 
stawac bede \ä) loerbe öfter fielen. 

i^eineSfoüS barf man aber oon öoüenbeten 93erben auf 
bie angegebene 3(rt baö (^utur 3U bilbcn t)erfud)eu. 50ian merfe 
fid^ bicü fd)on jelU, ba e§ ein namcnt(id) tion 2eutfd)en tro^ 
t)ic(iäl)rigen 2lufcntt)attä in ?Po(en unb fonft geläufigen Spred^enä 
begangener, fef)v grober i5el)(cr ift. 

5^ie foüenbctcn Qjerben laffen biefe Silbung beS Q^uturö 
mit bed^, beffen 93ebeutnng eine unooüenbete ift, überijaupt 
nid^t 3u; Pon it)nen fann nur hüö fog. DoIIenbete ^yutur gc= 
bilbet werben; inie bieg gefd)ie^t, tncrben luir fpiiter feigen. 

§ 4. 3lud) bie 93i(bung beS ^rätcritumg ift fe^r einfad). 
^n ber IRegel gefd)iet)t cö nämüd) baburd), ba'\i man an ©teile 
be§ :3nfi"itiiifd)(uf3tonfonanten c bie ^^erfonalcnbungcn beS 
Präteritums felU. S^iefe finb, Uiie mir fd)on micbertjolt, u. a. 
aber bei bye gefef)en Ijaben, folgcube: 



DJhiof. 


ijem. 


D^eutr. 


©ing. 1. ^erf. -lern 


lam 


lom 


2. „ -les 


las 


los 


3. „ -1 


la 


lo 



104 Seftion 17. 

nur f. mannt, '^ix']. WiibL ^ er fönen Sacf)en 

^lur. 1. ^erj. -li:^!uy lysmy 

2. „ -liscie lyscie 

3. „ -li J>. 

51ut biefe 2Seife crf)a(ten trir üon: 
pisa-c: pisalem -am -om 

pisales -as -os 

pisal -a -0 

pisalismy -lystny 

pisaliscie -lyscie 

pisali pisaly 

stac: stalem -am -om u. f. W. 

kochac: kochalem u. f. lü. 

Stuf biefelbe 2ßeiie mxh ha§ !]3räteritum oiirf) ber öoIIen= 
beten unb lüiebertjolenben 2}er6n gebilbet, jelbftberftänblid) unter 
3BQf)rung beö im ^nfinitio entt)a(tenen (Sefidjtöpunfteä ber 
23oüenbung refp. 2j5ieberl)o(ung, a(fo: 

napisalem \d) i)abi (fertig, ^u (änbej gefc^rieben 
stanalem id) bin ftef)cn geblieben 
zjadiem (unrcgelm. ^ilbungi id) i^abt aufgcgeffen 
pisywalem ic^ fd)rieb öfter, pflegte ]n fd)retben 
stawalem id) [tanb öfter, pflegte ^u [tet)en 
jadalem id) Qß Öfter, pflegte ju effen. 

%u} biefe Söeife bitben ha§ Präteritum biejenigen 3}erba, 
bereu ^nfiuitiöe auf ac, ac, if-, uc unb yc auöge()en: bei 
benen auf ec icirb ba^ e nod) in a oermanbett, bann aber 
ebenfo t)erfaf)ren; ^Beifpiete: 

kochac lieben — kochalem 

gwizdac pfeifen — gwizdalem 

ginac üerlorcn gcljen — ginalem 

pic trinfen — pilera 

kuc fc^miebcn -- kulem 

wyc Reuten — wylem 

leciec eilen, fliegen — lecialem 

miec {)aben — mialem 

musiec muffen — musialem 

widziec fet)en — widzialem. 

3)ie Don biefer Sitbung abtueic^enben 3}erba irerben n^ir 
fpäter fennen lernen. 

§ 5, 3)urc^ §tnäufügung bee ^räteritumö üon byc, b. i). 
ber 3^ormen byt, byla, bylo etc. ju obigen ermatten wir ba^ 
potnifc^e ^(uequamperfeftum, a(fo : 



!Sa§ 3ci"i'ovt. 'JllhjciueincQ über ßonjugatioii. 105 

(Sing. 1. ^cri'. (iia)pisalam byl, (na)pisalem byla, pisaloiu bylo 

2. „ (na)pisale.s byl, (na)pisalas byla, pisalos bylo 

3. „ (na)pisal byl, (na)pisala byla, pisalo bylo. 

^lur. 1. ^er|. (na)pisalismy byli, (na)pisaly.sniy byly 

2. „ (na)pisaliscie byli, pisalyscie byly 

3. „ (na)pisali byli, pisaly ^\vly. 

9Jian faim aber niirf) umgcfel)!! fteden unb fngen: 
bylem pisal bylam pisala, bylom pisalo 
byles pisal byla,<; pisala 

byl pisal byla pisala 

bylisray pisali bylyscie pisaly u. j. lu. 

^inmertung 1. 2Bie fd^on gefagt, i[t bQ§ ^(u§quaniperf. im 
^oln. uienig üMtd) unb trirb meift burc^ ba§ gciüö()nlic^e Präteritum cr= 
je^t. (S'j tanu aber üon DoUenbeteu, unuoUcnbcten wie auc^ iDicbev= 
{)0lenbcn 5?crben gebilbet loerben. 

'Olnmerfuug 2. 3'Ji' (^rtläruug bcr ^Iniuenbung bc§ ^ülf§= 
jeitiüorta byc = fein, iclb[t bei aftioeu 3.serbcn, inerte man, bafe 
bic formen pisal. napisal. widzial :c. eigenllicf) '»^.^arti^ipia ^srä= 
tcrtti, aljo mit „ein gefifirieben {)abenber, ein gciebcu ^abenber" :c. 
lüieberjugcben finb; bie t^ormen be§ ^sräteritumö iDÜrbcn olfo 
ttiörttid) überfetU lauten: pisalem byl ober byl^ra pisal = ic^ 
»Dar ein geid)riebeu ^abenber, b. f). id) l)attc gefc^rieben. 

^^(nmcrfung 3. (?^ fei an biefer ©teile noc^mafS barauf 
(jingeioieien, ha'^ bie männlid)en i^onne» pisali:^my byli ober by- 
lismy pisali nur auf männUd)e ^erfonen 'iünuienbung finben, üon 
allen anberen, ^erfonen mie iSadjen, muji bie tt)eibltd)e ^yorm pisaly 
byly ober byly pisaly gebraud)t irerben. Xa§ gilt nom einfad)en 
^>räteritum mic öom ^4^1u§quamperfeftum überall ol)ne 'Olu§na^me, 
unb mir lücrben e§ nidjt mel)r betonen. 

XOöxtev. 

przemysl, in. ba§ ©emcrbe, bie stanowic bitbeu 

3nbüitrie (©cn. -u kolej, f. \ g:.-,,.*,..-,. 

rozwüj, III. bie Slüte ®en. -u) droga zelazna ( '-Mcui.uiiii 

przyczynic sie; do beitragen ju okolica, f. bie ©egenb 

mnöstwo, n. bie 931engc odznaczac Bie fic^ auö^eiifinen 

fabryka, f. bie {yabrit zboze, n. baS ©etrcibe 

wyrub, m. bas ©r.jeugnis, baö zajniowat- etnnel)men 

gabritot, *13robuft (©. wyrobu) bandet, m. ber öanbel 

bawehia, f. bie SBaummoÜe stanowisko, it. bie Stellung 

zaj^cie, n. 93efd)ä?tigung w ywöz, ni. ber ©rport, bie 3lu§» 
miec zaJQcie befd)äftigt uierben ful)r :©. avvwozu 

eposöb, m. bie Slrt, bie SBeife zbiej.', vi. ber 3"^'"""'f"f'^"i 

C®. sposobu) f©. -u 

cie«zyc sie firf) erfreuen, gcniefjen splaw, »;. bie £(^iffaf)rt, boö 
uznanie, n. bie 3lnertcnnuiig ^löj^en (©en. -u) 

robotnik, m. bcr 9(rbciter graniea, f. bie ©reujc 



106 ScÜion 17. 

przestrzeii, f. bev ä3ercitii gf'jrniczy, -a, -e 3?erg= 

^■ir^6^\r,„i„ ,.. ftier iL'aubmann, rolniczy, -a, -e 3lcfer(iau tretbenb 

, j ' < ber vlrfcremann, ^vazny, -a, -e nnd)tig 

^' '"■ ^^ber Süiicr iioludniowy, -a, -e jüblid^ 

zrebit;, n. \ ^ , <^nfireit pöinocny, -a, -e nörblid^ 

zrebak, m. j " ^ zachodni, -a, -e lueftlid; 

hodowac jüij^ten wschodni, a, -e öfllid) 

gospodarstwo, n. bie Söirtfcfiaft wytrwaty, -a, -e nucibauernb 

nierogacizna, /'. baö Scf;luar3= zmieszany, -a, -e gemifc^t 

Oief) niepozorny, -a. -e \ ,,„a„!,^„ux, 

przewazna liczba, /■. bie 9Jtef)r= niepokazny, -a, -e / """"|fiJ"i^°J 

jal)! krajowy, -a, -e einf)eimij(f) 

wyksztalcenie, n. bie Silbitng szczegölny, -a, -e befonberS, fon= 
przemyslowy Qelüerbtcitig, iiibu= berlic^ 

ftrieü zagraniczny, a. -e au§Iänbijc^ 

bewelniany, -a, -e BaunnüoUen zagranica, f. ba§ Stuslatib 

wzorowy, -a, -e nieifterfjaft przewaznie üoriuiegenb 

glöwnie norne'^mlid) bankier, ni. Söantier 

znaczny, -a, -e fiebeutenb ])acbciarz, m. ber ^^äc^ter 

gubernialny, -a, -e ©oiiUerne-- karczma, f. bie £(f)enfe 

tnent oberza, goeciniec ba§ 2ßirt§^au§ 

ogromny, -a, -e ungefieucr wlasnosc, f. boö (Eigentum 
dzierzawa. f. bie ^^ad}i. 

%ufg.^U 33. 

Po Warszawie jest najwiekszem luiastem w Krölestwie 
Polskiem Lodz, w gubernii piotrkowskiej ((S)Dliö. ^setrifou) ; 
ma ono juz blisko 400 000 mieszkaiicöw. Lodz jest tez 
po Warszawie najwiecej przemyslowem miastem. Do rozwoju 
tego niiasta przyczvnili sie glöwnie Niemcy. Z pomiedzy 
(unter) mnöstwa tamtejszych fabrvk jest najwieksza fabryka 
wyroböw bawelnianych Karola Scbeiblera, w kl«5rej przeszto 
pi^c tysiec}^ robotniköw ma zajecie. Fabryka ta jest prowa- 
dzona (lüirb gefü{)rt) w sposöb wzorowy, a wyroby jej ciesz^, 
sie wielkiem uznaniem. Przy fabryce urzadzona (eingerid^tet) 
jest szkola dla dzieci robotniköw falirycznycb. — Miasto samo 
nie jest ladne, cale (miasto) stanowi prawie jedriEj, tylko ulice, 
raajaca (\odd)t — ^nt) przeszlo mile dlagosci. — Opröcz tego 
sa w Ki'ölestwie Polskiem jeszcze znaczne niektore raiasta 
gubernialne, jak: Kalisz, Piotrkövv, Eadom. Kieice, Liiblin, 
Siedice, Plock, Lomza i Suwalki; z tych Lublin ma najwiecej, 
bo okolo 60 tysiecy mieszkancöw. podczas gdy Siedice majcj, 
tylko 12 tysiecy. Najlepsza ziemie CÖobcnj ma gubernia lubel- 
ska; tarn tez sa ogromne dobra hrabiöw Zamcjskich. Najpiek- 
niejsze okolice ma gubernia kielecka , ktöra sie cdznacza 
przemyslem görniczym, Caly kraj (2anb) polski jest jednak 
przewaznie i'olniczy, to tez fbol^er) wywöz zboza najwazniejsze 
zajmuje (nimmt ein) w handln stanowisko. Warszawa zas jest 
najpierwszem miastem pod wzgledem handlowym (in Scjug 



2)aö S^itii^LUt. 3(fliicmeincd über Äonjiigatioii. 



107 



auf beu ^'»anbcl), do czecjo sie wiele przyczynia y.hieg picciu 
linii kolei zelaznych, a takze i rzeka Wisla, po ktörej odbN'wa 
sie ([tattfinbct) splaw drzewa i zboza na calej przestrzeni 
Krülestwa od poludniowej do pölnocno-zachodniej jego granicv. 

Jtiifijnljr 34. 
©(^önc§ 5^ie^ fieljt man im .^lönii^rcici^ '!}}o(en roeniq. '^i\}t 
finb bie ''3lrlieit§pferbc (rol)ocze) au§ bcn ueridjicbenfteu Sicificu gc= 
mi|d;t, fo bo^ fie raficnloö (be/.rasowe) jinb. '3)ic ^^fcrbc bcr 
Sanblcute finb flcin unb unaniel)nlid), uub ba§ fommt beider 
(pocbodzi stad), bn^ bcr 33auer bic i^Dl)leu ]ä}ox\ im ,^U)citcn ^a[)xc 
an ben SBac^eu fpannt (zaprzega). — '^k cin()cimijrf)cii ^d}a\i 
geid^nen jirf) aiicf) burrf) feine beionbcrcn (fii^cniri)aftcn aii§; man 
jüci^tet bc§()nlb in guten 5Birlid)aftcn au§länbtjc{)c 5)ia[jen. — ^aS 
ciu'^eimijc^c 'Kinboief) fnnn and) nid)t a[§ eine Ütaffe auge)el)en 
(uwazane) merbcn; e§ i[t flein unb gidt uicnig Vi^d\d} unb lüenit] 
5ERi(d) ; aber in größeren 2.lMrtid]aftcn dat nuiu auÄläubi)d)c ^]iof)cn 
cingefü'drt (zaprowadzono). Intn aubcrcn Vieren tnirb am mci[tcn 
©d)tuar3inel) gejüdjtet, uon beiu jc^^r uicl uad) bcm '!}luglanbe au5= 
gefü()vt lüirb. 2)cr $^anbel vnifi (spoczywa) Doranegenb in jübijcdeu 
^äniDen. @'^ g,\b{ in äLniridiau allein gegen 2OOO11O Suben; bie 
5l?edr,5al)I bcrfeldeu i[t arm unb odne jebe '-i3ilbung ; — aber aud) 
Diele ber rcid}[ten ß'auflcute unb 53anficry jiub ouben. ^a]i aüc 
9J?iId}dänbIer auf bem 2anbe (na wsi) finb 3 üben, fie deinen 
^^äd)ter. ^lud) bie JlMrtSdiiuJer unb Sdienfen auf bcm 2aube unb 
in fleinen ©täbteu 1:)ahin bie ^uben, entmcbcr al§ Eigentum ober 
in ^:V^iid)t. 

Spvedjühung. 



(SJom beutfrf)en (§prac^unterrid)t ; 
Czy Pan rozumie.sz po nie- 
miecku? 



A jak sie; Pan chcecz uczyc? 



A czy Pan dawniej juz sie; 
uczyl togo jozyka? 



U kogo Pan chcesz teraz brar 

lekcye? 
ü czy on jest rodowityni (ge= 

borener) Nienicem ? 



o nauce jezyka niemieckiego.) 

liozuniiem cokolwiek, ale nie 
niöwio; uiam teraz zamiar 
(5tbfid)t) uczyc sie po nie- 
miecku. 

Chti_' l)rac'- lekcye u nauczyciela 
ji'zyka niemieckiego, ale 0- 
procz tego kupie sohle gra- 
niatyke i bede sani sie uczyt. 

Owazeni, nczylem sie i)rzed 
piecin lataini, ale miatem nie- 
dobrego nauczyciela, a sam 
nie bylem itilny. 

l" pana B. 

Nie, nie jest Niemcem, ale zyl 
przez wiele lat \v Niemczecb 
i byl tarn nawet nauczycie- 
lem , tak ze ni(')wi tym jezj'- 
kieni iak Niemiec rodowitv. 



108 



Seftiou 18. 



Radzilbym (id) möcf}te ratcit) 
Pami jednak dla konwerzacyi 
uczyc sif; takze u Nieiuki, nie 
umiejacej po polsku. 

To ja mogQ Panu polecie (em= 
pfef)Ien) pann^ Olg^ Linde- 
mann. 

Mieszka na Nowym Swiecie pod 
numerem 16, mieezkania nu- 
mer 5 ; zastaniesz (antreffen) 
jfj Pan w domu \v yjoladnie 
od godziny 1 do 3iej, albo 
tez wieezorem o 8ej godzinie. 



Ale ja nie znam zadnej. 



Dzi^kuj^j Panu, a gdziez ona 
niieszka? 

Dziekuje Panu serdecznie, sko- 
rzystam z (benu^eit) rekomen- 
dacyi Paiiskiej i udam si^ 
(werbe micE) begeben) dzis je- 
szcze do panny Lindemann. 



Sld^tse^nte ßeftion. 

Da0 5eitu?ort (O^ortfe^ung), 

©Übung beS ^rö)cn§ iinb öoffcnbeten ^^utiirS unb bcr 
oBgcteitctcii fetten. 

§ 1. ZxoU fünft maniüi3fad)er 5Iku-id)ieben{)eiten I)a6en 
bod) bie )3o(nifcf)en 3citiiiörtcr bei ©Übung bc§ tpröfcnl folgenbc 
^erf onen enbungcn gemein: 

1. ^erf. (Sing, -m ober e ^lur. -my 

2. „ -sz -cie 

3. „ -- -a 

S^ie <Sd)Unerigfeit 6cftci)t baiin ,^u wiffen, ob in bei* 
1. ^^erf. m ober e ju n)äf)len ift nnb lüie ü6erl)aupt bie 
©nbungen nn ben 2)erbQtftQmm an3uf)ängen finb, unmittelbar 
ober Dermittetft eineö fog. 58inbeüofa(§, ber a, e, i . . . fein 
fann. S)ie§ luerben mx fpäter beim 5^urd)ge[)en ber einzelnen 
i^onjngatiDnö!(a)|en genau erfaljren; vorläufig begnügen lüir 
uns mit einigen 23eifpie(en. 

3)on ben unüoüenbeten ^iifinitinen: 



kochac 


robic 


pisac 


czuc 


leciec 


lieben 


macfien 


fdjveiben 


füfjlen 


laufen, fliegen 


lautet ba§ 


5}}räf enö : 








kocham 


robie 


pisze 


czuje 


lece 


kochasz 


robisz 


piszesz 


czujesz 


lecisz 


kocha 


robi 


pisze 


czuje 


leci 


kochamy 


robimy 


piszemy 


czujemy 


lecimy 


kochacie 


robicie 


piszecie 


czujecie 


lecicie 


kochaja 


robia 


pisza 


czuja 


lecE^. 



^CiQ 3eitn)ovt. 109 

§ 2. '^lilactjc \d) ahn bicfc(6cn ^^nfiiiitirc biird) 33ür= 
fe^inig eincQ ^4-^räfirc§ 511 uoücnbetcu, alfo: 

pokochac zroliic napisac poczuc poleciec 

liebgewinnen fertigmachen fertigi'djreiben (beutlic^) füf)[cn bnoonlaufen 

unb bilbe in ber obigen SBciic bic ^H-äfeiiöformcn: 
pokocham zrobi§ napisze poczuje polece 

pokochasz zrobisz iiapiszesz j^oczujesz polecisz 

u. ']. \v. 

fo bürfen biefe formen, ha ]ic ja ben ©runbbegrifi bei 23ofI= 
enbung in fid) l)aben, feincetüegS niel)r ^nv älMebergabe ber 
©egenmart bicnen, fonbern entfprcc^en bem öoflenbctcn f5utu= 
rum, ai']o: 

pokocham id^ ttjerbe liebgetrinnen ober gewonnen f)aben 
zrobio id) werbe mad^en ober gemad)t ^aben 
napisze id) werbe fd)reiben ober gejd^rieben !^aben 
poczuje id} werbe füf)Ien ober gefüllt i)abtn 
polece id^ werbe baoonlaufen ober baDongelaufen fein. 

S)ieic formen finb üon bem in toriger Seftion be!^anbe(= 
tcn unöoüenbeten futurum n^o^I 5U unterid)eiben : 
kochac bede ^eißt: iä) werbe lieben eine unbeftimmte 3fit lang, 

of)ne (Snbe 
pokocham = ic^ werbe liebgewinnen, b. i). ba§ 3iel iieS 2ieben§ 

ift, bereits in§ 5luge gefaxt unb nid)t blo^ an bie 

^auer be§ ®eiüt)l§ gebockt 
Jutro pisac bede listy = morgen werbe ic^ ^Briefe fd^rciben; b. l). 

öielieid)t ben ganjen 2:ag, o^ne fertig 5U werben; ba= 

gegen: jutro napisze listy = morgen beerbe id) bie 

(beftimmten) ©riefe nic^t blo^ anfangen ju fd)reiben, 

fonbern aud^ beenbigen. 

§ 3. 93om 5)3räfcn§ leitet man folgenbe 5oi-"nicn ah: 

1. 2)05 ^orttj^j tpröfentiS Don ber 3. ^erfou ^^^lur. — 
burd) ?tnf)ängung Hon -cy, -ca, ce, 5. 23. 

kochaja — kochajacy, -a, -e liebenb 

pisza — piszacy -a, -e fc^reibenb 

robia - robiacy -a, -e mad)enb 

czuja — czujacy -a, -e füf)lenb. 

2)iefe 5oi-"i"cn fönnen nur Dom luirfüdien ^räfcnS, b, 1^. 
öon unDodenbeten ^nfinitiDen gebifbet loerbeu unb lüerben trie 
?lbjeftiDa bel)anbelt unb betliniert. 

2. 2;a§ (Bcrunbium ^räjcntiö burc^ 5ln()ängen Don bloßem 
c QU bie 3. 5).^erfon ^4-^(ur. beö ^^^räfenS, atfo: kochaj;\c, pisziic, 
robi^c, czujqc, lecac. 



110 Seftton 18. 

S^ieje Ictitereii {yoriucn fiiib inbe!liiia6e( unb lt)erben ftatt 
beutfd)er -Icebenfät^e mit „ha, inbcm, triäl)renb" bei gicicfjcm 
©ubjeft im §aupt= unb D^ebenfal^e antjemeiibct. 

3. 2:er ^m^icrotiö ber 2. 5]Jeifon Sing, imirbe |rüf)er 
burdf) 51n[)Qngung t)on i an ben *-|}räfen§|tamm gebilbet, trag 
nod) I)eiite im 9hij|i]d)cn übüd) i[t. 

3m ^^o(^iic^c^ i[t haz^ i fe(6[t !)eiile ]d)on öerjdituiinben, 
l)Qt aber eine 6ilt)eid)ung be§ ßnbfonjonanten Derurfac^t, ober 
iid) in j üertpanbett, menn ber 23erbalftamm auf einen äJofat 
au§ge{)t, nijo : 

kochaj lieb, czuj fü^l 
röb tu, pisz i'djrcib 
lec lauf, flieg u. f. m. 

^n ber 1. unb 2. ^^crfon ^(ur. ijängt man nod) niy refp. 
cie an, fo entftetjen: 

kochajmy la^t un§ lieben kochajcie liebet 

röbmy la^t un» tun röbcie tuet 

piszmy la^t un§ |d) reiben piszcie fc^reibt 

lecmy la^t uu§ laufen leccie laufet, flieget. 

2(ud) üom ootlenbeten 3}erb fann auf biefe Sl^eife ber 
^mperatio gebitbet inerben, wobei ber ©efiditspuntt ber 23011= 
enbung fogar etlüa§ tneniger at§ fonft in ben 23orbergrunb 
tritt; zröb mac^ (fertig), napisz fd)reib; zröbcie, napiszcie, 
poleccie u. f. \v. 

3ur 23i(bung ber 3. ^^erfon be§ ^mp. braucht man bie 
Umfd)reibung mit niechaj, niech (= auf ha^) mit ber 3. ^er= 
fon Sing, ober ^^(ur. be§ !]3räf. ober üollenbeten ^yuturS: 
niechaj zrobi er (fie, e§) möge machen 
niechaj zrobia fie mögen mad)cn. 
5(nmerfung. S)a§ iierftärfenbe -ze (bei oofalifc^em ?Iu§(aut 
-i) bient aud) f)ier ]nx S5crlei(}ung üon Dtadjbrud; 3. ^.: 
röbze müd) bod), röbciez mad)t bod) 
napiszze fd)reib boc^, napiszmyz lo^t un§ bod) fd^rciben. 

§ 4. 23om ^Präteritum icerben abgeleitet: 
1. ©erunb. ^röt. burd) SSermanblung be§ 1 in -wszy, 
ober, tüenn oor bem 1 nod) ein anberer ßonfonaut ftef)t, burd^ 
5(n^ängung üon bloßem -szy: 

napisal — napisawszy gefdirieben ^abenb 

zrobit — zrobiwszy gemad)t I)abenb 

poczul — poczuwszy 9ffüt)It f)abenb 

wszedl (ging l)inein) wszedlszy f)ineingcgan9en feienb 

rzekt (fagte) rzeklszy gcfagt f)abenb. 



Sttö 3ci'W'-nt. 111 

2. ©iiblirf) unrb noii bcmfe(6eii ^^niti,5ipiiim ^^^riiteriti 
(pisal) ber Äonbitioimliß qcbilbct biivd) ^Jluliäiigcii einer icl6= 
ftänbig nid)t mel)v gebrnuditeii Zeitform (3lürijt,) Doii byc, jcin; 
bicö gefitiet)! in folgeiiber SIBeife: 

madt. d(m- 9teiitr. 

(Sing. 1. pisal-bvni pisala-byni pisnlo-bym = id) triivbe 

2. pisal-by.s pisala-bys pisalo-bys [id)rcibcn 

3. pisal-by pisala-by pisalo-by 

5t>(ur. 1. pisali-by.<;my pisaly-bysmy 

2. pisali-byscie pisaly-byäcie 

3. pisali-by pisaly-by. 
^Inmerfung. Tiefe (vnbniigm fönnen aber ourf) uoii beni 

3eitiiiort getrennt unb an eine iloiiiunftion ober gar an ein anbereS 
SBort anget)ängt loerben, aljo 3. ^.: 

jabym pisal pisala pisaio = id) lüürbe fdjreiben 
tybys pisal pisala pisaio 
u. ']. ID. 
ober: zebym pisal pisala pisaio = \^a\] id) fc^reibe, f^riebe 
zebys pisal pisala pisaio 
n. j. w. 
ober: gdybym pisal pisala pisaio = luenn id) jd)rie6e 
gdybys pisal pisala pisaio 
n. '}. rv. 
ober: czybym pisal pisala pisaio = 06 ic^ jdjreiben mürbe 
czybys pisal pisala pisaio 
u. f. lü. 
ober f(f)Iief;(id) : 

obym pisal pisala pisaio = ha^ id) fd^reiben müd;tc 
obys pisal pisala pisaio 
u. ]'. ro. 
§ 5. Snblid) i|t nod) baö fog. '^rölerihim im|JcrjonQrc 
ju erinnfjnen, me(d)e§ im Xeutfd)en burd) „man" lüicbcrgegcben 
lüirb. @ö unrb burc^ to nnb no, uie(d)c an ben 2}erbal[tamm 
gefügt lüerbcn, gebilbet unb fommt aud) nun intranfitiüen 3eit= 
luörtern cor. 

kochac — kochano man !^at geliebt 
robic — robiono man f)at gemad;t 
czuc — czuto man f)at gefüllt 
kuc — kuto man l^at geid)miebet 
widziec — widziano man (}at geiet)en 
bic — bito man ^at geid)lagen. 

S)aöic(bc fann iouiot)t üon unüoücnbctcn, trie and) ooffen= 
beten 2}erben gebitbet merben. 



112 



ßeftion 18. 



§ 6. 2]üm ^xä\. impcrion. inirb biird) ?(btt)erfung öon 

o iinb ?üif)ätu^un(^ ber ^Ibjeftiüenbiingen -y, -a, -e, bog ^or= 

ti^i^ium ^crf. ^ajfiüi gcbitbet, n:)c(d)e§ mieber jur Jßitbung 

QÜer paiiiüijd)eu Zeitformen bient. So erl)tUt man au§: 

bito, man l)at gefd^Iogen — bity, -a, -e ge)(^(ügen. 

kuto, man f)at gcjc^miebet — katy, -a, -e bejc^Iagen, 

gejd)mtebet. 
kochano. mau ijat gelicBt — kochany, -a, -e geliebt, 
stworzono, man f)at gefc^afien — stworzony, -a, -e 
gcfc^affen. 
?(nmerfung. 2Bann -ty (-toj, roauii -ny (-noj anju^ängen 
i[t, luerbeu luir bei ben einjelnen ßoniugationSflaffen fe^en. 

VOÖtUv. 

za.^luga, f. ba§ 23erbienft 
zastugi polozyc okolo — fid^ 

3}evbieiiite etmerben um — 
(Izielno.sc, f. bie Sürfitigfcit 



rz^dzic, II. S regieren 
zjesc, ö., aufeffeu 
otruc, D., Dergiften 
cialo, n. ber ßörper, bie Seiche 
powstac, ö., entfielen 
rolnik, m. ber Canbmann 
obrat-, D., ertiiäf)Ieii [tung 

rozszerzenie, n. bie 2tu5brei= 
cywilizacya, f. 3iüiüiation 
cenic, u., i(i)äfeen 
glowa ba5 ^Daupt 
■ftlozyc, ö., auflegen 
odwiedzic, 0., befuc^eu [frönen 
koronowaö, u., ukoronowac, Ö., 
zabic, 0., töten 
zamordowac, l)., ermorben 
walka, f. ber ßamtif 
nagrobek, yn. baö ©rabmat 
pocliovvac, 0., beftatten 
tum, m, \ ber Som, bie 
katedra, f. I ßatt)ebralfird)e 
siQgac, u., reidien 
sposobnosc, f. bie (Setegenf)eit 
pokazywac, u., jeigen 
roz.^zerzyc, ü., ausbreiten 
Pomorze, n. ^Pommern 
otruty, -a, -e üergiftet 
skroniny, -a, -e einfacf), be= 

j(f)eiben 
zapytany, -a, -e befragt 
zacbodni, -a, -e abenblänbifcf) 
wlaseiwy, -a, -e eigentlich 
uroczyscie feierlid^ 
niestety leibcr 



izielny, -a, -e tiic{)tig 
gniew, JH. ber 3orn 
msza, f. bie ÜJieffe 
insze odprawiaö, u., 3)leffe lefen 
,s\vi(jty, -a, -e l^eilig 
papiez, m. ber ^a^3ft 
wykla.c, D., in SBonn tun 
uciekac, u., fliegen 
obczyzna, f. bie S^rembe 
wrzec, u., fieben 
walka wrze ber ßampf mutet 
upokorzyc sie, 0., fi(^ bemütigen 
ogloszony, -a, -e prof (amiert ; 
— öwi^tym 'heilig gefpro^en 
patron, m. ber ©i^ulpatron 
ucieczka, f. bie ?^tudE)t 
wojowiiiczy, -a, -e friegerif(^ 
energiczny, -a, -e cnergifd^ 
zwyciezca, m. ber Sieger 
przytaczyc, ö., ^injufügcn 
sioAviariski, -a, e flaüifd^ 
granica, f. bie ©renje 
popelnic-, 0., begeben 
blad, m. beü i}e^(er 
rozdziebr, 0., .^erteifen 
rozdac D., Hergeben 
kolo, n. baö 3{ab 
kierowac, u., leiten 
przepowiedziec, ö., üor^erfagen 
mianowicie nament(i(i^. 



^ 0. = PotIenbete§ 9}erb, u. = unuottenbeteö 9}erb. 



S^ttö 3eitiiiort. 113 

^iif^aljc 35. 

Nastepcy Boleslawii Wielkiego, ktörego takze dla dziel- 
nosci jego Chvobrym (tirn 2^ücl)ltt3en, kräftigen) nazywaja, nie 
byli tak dzielnymi jak on. Dopiero prawnuk (bei Urcnfcl) jego 
Boleslaw II, czyli Bmialy (bcr ^iil)nc) byl znowu dzielnym 
niezeni; ale niestety, zabil on w gniewie biskupa krakow.skiego, 
Stanislawa Szczepanowskiego, wla^^nie (eben), gdy ten odprawial 
msze swieta w kosciele na Skalce (Skalka) w Krakowie, dnia 
8 maja 1079 roku. Papiez wyklal za ten czyn Boleslawa, ktöry 
z Polski musial uciekaö i na obczyznie uraaii. Pokazuja grob 
jego skromny \v dalekim klasztorze w Osyaku. Bylo to w tym 
samym czasie, kiedy w Niemczech wrzala walka poraiedzy 
papiezem. a cesarzem niemieckim Henrykiem IV, ktöry w 
roku 1077 musial sie upokorzyc przed papiezem Grzegorzem VII 
w Kanosie (ß^anofja). Biskup Stanislaw zas zostal w sto 
siedemdziesiat lat pözniej ogloszony swietym (kanonizowanym, 
fanonificrt) i patronem Polski. 

Po ucieczce z kraju Boleslawa panowal brat jego Wlady- 
slaw Herman, a po nim syn jego Boleslaw III, Krzywousty 
(Sc^icimunb), od 1102 do 1139 roku. Byl to jeden z naj- 
dzielniejszych krölöw polskich; wojowniczy i energiczny, byl 
podobno zwyciezca w czterdziestu i siedmiu bitwach. Przy- 
laczyl (fügte ^in^u) on do Polski rozmaite ziemie slowiaiiskie, 
jak np. Pomorze, tak ze granice Polski nawet dalej siegaly 
niz za Boleslawa I. 

Xiestety popelnil Boleslaw III blad wielki, mianowicie, 
ze rozdzielil paiistwo pomiedzy swych synöw. Mial ich 
pi^ciu: Wladyslawa, Boleslawa, Mieczyslawa, Henryka i Kaz- 
mierza. Czterem starszym rozdal rozmaite kraje polskie, tylko 
najralodzemu Kazmierzowi nie dal nie, a zapytany o powöd, 
mial odpowiedziec: «cztery sa kola u wozu, a ktos piaty na 
wozie niemi kieruje». I spelnilo sie rzeczywiscie (ift irirflid^ 
in ßrfüllung gegangen), co ojciec przepowiedzial. 

StufoaBc 36. 
9lnc^ bem Sobc be§ 53oIe§lQn) ilrji)iriou§ti) jerjiel (rozpadla 
sie) ^solcn in mehrere 3:eile; bie jüngeren (mtodsi) Söl^ne tuoEten 
ben ölteften (najstarszy) nid)t q1§ itjrcn D6er^errn (pan najwyzszy) 
anerfennen (uznac), unb fo entftanbcn (powstaly) Kriege unb 
kämpfe, nu§ benen (z ktorych) bie 9ind)barn i^ren 55ortciI jogen 
(korzystali). .^^nifer ^^liebrid^ ^ßarbnroifa (Rudobrody, ber $Rot= 
hart) ^roong (zmusil) 53D(e§(aro ttn 33elo(iten (Kedzierzawy), ba^ 
er S^Icfien (^>zlask) ben Söhnen fcine§ ^^ruber§ 2.lMabiyInm f)erau«= 
geben (wydac) mußte. ®ie)er I)atte nnnilid) eine 2;od)tcr be§ 
beutid)cn "^aifcry ^onrcib III. jur ©ema^Iin gcI)Qbt. Seit bicjcr 
3fit i[t Sdjlefien nie inel)r (juz nigdy) 3U ^>oIen jurücfgefonuneu 

$oIni?(^e ÄonO.'SrQiiiitiQtif. 8 



114 Scftton 18. 

(powröcil). ?l6er bie ftfjlefiicljen (szlascy) ^iafteii Ijakii länger 
(dluzej) cjriftiert (istnieli) al§ bie polnifdien; beim ber le^te 
fd)le[ii^e ^^^i^ift M't in 53riet3 (Brzeg) cr[t im 3af}re 1675 geftorben, 
lüä^renb bie poluifcfje Sinie ber ^4^ia[teu mit (na) ^ofimir bem 
©rojien frf)on im 3n{)re 1370 au§ge[tor6en ift (wymaiiaj. 

®ic 5ßor()erfQge (przepowiednia) be§ '-ßolealato ^rjijtrouSti), 
bo^ fein jüngl'ler ©Df)n ^afimir allein über ^^olen f)errid)en tuerbe, 
ift in (Erfüllung gegangen. 5U§ fein älterer 33ruber ^einrid^ in 
einer (Sd}lad}t mit hm ^ßreu^en gefallen lüar (polegl byl), erhielt 
^afimir beffen (Srbteil (dziedzictwoj nnb mnrbe fogar im '^a^n 
1178 ala ^önig onerfannt, al§ man feinen 33rnber 5DZiec5i)§lau§ 
ben Otiten enttl)ront Ijatte (zlozono z tronuj. ©iefer ^afimir, 
meld^er ben 53einamen be§ ©erec^ten (przydomek Sprawiedliwego) 
erl)ielt, regierte Bi§ jum ^ai)xt 1194. ®r mar e§, ber ^uerft (poln. 
ber erfte) bie 53ifc^c)fe nnb bie mädjtigften (mozny) Sperren be§ 
2anbe§ ju einem 9ieid)§rate (rade paiistwa) berief (powotal), qu§ 
bem fid; fpäter ber polnifdje ©enat au§bilbete (wytwoi-zyl). 6§ 
gefc^al) (stato sie) bie§ ju 2ecji)ca im 3af)re 1180. ^afimir mar 
ein guter unb tüd)tiger §errfd)er (wladca), unb beftanb (staczal) 
glüdlic^e 5?ämpfe, namentlid^ mit feinen no^ ^eibnifd^en (pogaiiski) 
9tad)barn. 

5pved}iihung. 

(ÜJlit bem Sieuer, ze sluz^cym.) 

Möj Michale, jak taai dziaiaj Brzydko, Panie', deszcz leje 

na dworze (brausen). (giefet), az strach wyjrzec. 

To zle, bo musz^ wj^sc ko- A czy to Pan nie moze odlo- 

niecznie (bur(^au§). zyc sprawy (bie ©a(f)e öer= 

fd^ieben) na jutro, albo mnie 
poslac ? 
Nie, möj kochany ]Michaie, ty A czy pan rejent nie möglby 

nie mozesz mnie zastapie tu przyjechac? 

(Vertreten), musz^ sam isc do 

rejenta (notaryusza) (D^otaf i 

podpisac wlasnorQcznie (eigen= 

länbig) akt (StttcnftüdC; pe- 

wien. 
Moglby, ale toby kosztowalo, To niech Pan przynajmniej nie 

bo ci panowie kaza sobie idzie pieszo, ale jedzie. 

drogo placic za swöj czas. 
Ja tez tak zrobi^, kocbany A kto tu Panu da herbaty i 

Michale, ubior^ siQ ciepto kto Panu pomoze siQ ubrac? 

a ty tymczasem idz i spro- To moze lepiej b^dzie, ze 

wadz (bringe, ^o(e) mi dor6zk§. zostan§ przy Panu, a po do- 

rözk^ poslt? ströza (2Säc[)ter, 
§au§bicncr). 



* 3n oorne^men §äufern fagt ber Siener «Wielmozny Panie» 
ober «Jasnie Panie». 



''I'arabujma cüicj impevfcftiiicit K. ^citwortö. 



in 



Dobrze, nioj INIichale, zröb 
tak, ale najprzöd nastaw lui 
Samowar (mac()e ben ©amnluar 

To (laj mi zaraz iroracej her- 
baty, bo mi zimno, musz«^ 
sitj rozgrzac (mid) erlüärinen); 
(laj mi tez swiezycb (frijc^) 
buleczek. 



Samowar ju/. luistawiony, pro- 
BZ(' Pana; woda zaraz siq 
zagotuje (luivb gleirf) füllen.) 

W tej chwili (bcn SdtcjenbUcf), 
proezQ Pana. 



^Reunje^nte ßeftion, 

parabignuT eineö imperfeftiren^ perfc!tit>en mb 
frcqiientatireu 5citu?ort0, 

9tad)bem tuir bic Wirten bcr 3citunh-tcr, bie 3eiiüirmen, 
bic i^itbiuiö bcrfelbcti luib ha§ .^piUiöjcittnort byc fctincii ge= 
lernt l)abcn, tonnen luir nunuictjr bie gnnjc eßonjugation eines 
iniperfettiüen ^eit^^^oi't^ i"it 5^^*-'^ feiner toniptementierenben 
3eitn3örter, einem perfcttiüen unb einem frequentatiöen, Dor= 
ne()men. Söir mäl)(cn ba^u ha§ nnS ]d)on befannte pisac, 
fd)rcit)cn, nebfi napisac, fertig (ju Snbej fd)rci6en, unb pisywac, 
oft fdjreibcn. 



Sufinitiö: 
(Serunb. ^xä].: 
^4>ürt. ^^rät.: 
^ürf. ''j.UuSquamp. 
5^art. gutur.: 



(Sing. 1. pisz§ 

2. piszesz 

3. pisze 
^lur. 1. piszemy 

2. piszecie 

3. pisza. 



Activum. 

pisac 
piszac 
pisal 
pisawszy 
majacy ^ pisac 



napisac 

napisal 
napisawszy 
m. napisac 



pisywac 

pisujac 

pisywal 

m. pisywac. 



^ r ä f e n S 
napisze 
napiszesz 
napisze 
napiszemy 
napiszecie 
napisza. 



mit ber 
iöcbcutung 

eincy 
gut. II. 



pisuje 

pisujesz 

pisuje 

pisujemy 

pisujecie 

pisuja. 



1 majacy ift *|.Uu-t. '^Uäf. Hon miec, I)abcn. 2ie§ ift ein iin= 
vcgctmäßiijfö ^citioovt, baö uiir jpäter fenneu lernen merbcn; majacy 
pisac f^eifet luörttid): einer ber ju fdjreiben (jat, b. I). einer ber ici)rei= 
ben mirb. 

8* 



116 



Seftion 19. 



(Bing. 1. pisalem 

2. pisales 

3. pisal^ 
^lur. 1. pisalism}'- 

2. pisaliscie 

3. pisali. 



''^^ r ä t e r i t u m ' per fonate). 

napisalem pisywalHin 

napisales pisywales 

napisal pisywal 

napisalismy pisywalismy 

napisaliscie pisywaliscie 

napisali. pisywali. 



%' r ä t c r i 1 11 m (imperl'oiialc). 

pisano. napisano. pisywano. 

^UuSquamperfef tum. 

©ing. 1. pisalem byl'^ napisalem byl pisywalem byl 

2. pisales byl napisales byl pisywales byl 

3. pisal byl napisal byl pisywal byl 
^[ur. 1. pisalismy byli napisalismy byli pisywalismy byli 

2. pisaliscie byli napisaliscie byli pisywaliscie byli 

3. pisali byli. napisali byli. pisywali byli. 









O^uturum (I). 




©ing. 


1. 


pisac bede ^ 


— 


pisywac bede 




2. 


pisac bedziesz 


— 


jjisywac bedziesz 




S. 


pisac b§dzie 


— 


pisywac bedzie 


•i^lm. 


1. 


pisac b^dziemj 


— 


pisywac bedziemy 




2. 


pisac bedziecie 


— 


pisywac bedziecie 




3. 


pisac beda. 


— 


pisywac beda. 






ßon 


bitioiiütiS ^U'ä 


l\ 


©ing. 


1. 


pisalbym 


napisalbym 


pisywalbym 




2 


pisalbys 


napisalbys 


pisywalbys 




3. 


pisalby 


napisalby 


pisywalby 


^lur. 


1. 


pisalibysmy 


napisalibysmy 


pisywalibysmy 




2. 


pisalibyscie 


napisalibyscie 


pisywalibyscie 




3. 


pisaliby. 


napisaliby. 


pisywaliby. 



^onbitiona(i§ ^H-ät. 

(Sing. 1. pisalbym byl napisalbym byl pisywalbym byl 

ober bylbym pisal ob. bylbym napisal ob. bylbym pisy 

11. f. tt). u. f. ID. wal u. f. lü. 



1 S)en Untcrfdiieb ber ©cfd)(ecf)ter laffcn luiv (jier auö, ba er 
leidet ^fU ergänscn ift. a}9l. Seft. XXIII. 

- Sie ^Nebenformen bede pisac, pisywac ober b^dq pisal, 
pisywal laffen mir beö Üiaumeö Uiegen auö. 

^ 9tudi f)icr laffen luir bie i^ormen für baS [Jemintnum unb 
DJeutritm au?-', ba fie Ieid)t jeber felbft bilben !ann. 



^|(nrabiöma cinc§ impevrcftincii ic. 3ei'»i^ort§. 



117 



^>lur. 1. pisalibysmy byli napisalibysmy byli pisywalibysmy 

byli 
Dber bylibysmy pisali — napisali — pisywali 

u. j. lu. 

3 in p erat iu. 

©ing. 1. — — ~ . . 

2. pisz(-/e) napisz(-/e) pisuj(ze) 

3. niech(ze) pisze niech(iej napisze niech(ze) pisnje 
^lur. 1. piszmy(z) napisziny(z) pisujmyfz) 

2. piszcie(z) napiszcie(z) pisujcie(z) 

3. niech(ze) pisza. niech(ze) napisza. niecb(ze) pisuja. 



pisanie. 



ä)ci-6atiu6[tautiü. 
napisanie. 



pisywanie. 



Passivum. 

Snnnitin. : byc pisan^-m, napisanyin, pisywanym, 

-a, -em -a, -em -a, -em^ 

5|}art. '^^Hifi. : pisany, -a, -e napisany, -a, -e pisywany, -a, 

-e 
©eruub. ^^rö). ^^af|. : bedac pisa- napisanym pisywanym 

nym 
oöer: — — 



bywaj^jC pisa- 
nym 

pisujac sie 
pisywanym 



pisywanym. 



ober: piszac sie — 

^art. 5^5(u2quamp.: bywszy pisa- napisanym 

nym 
'^axt. ^^utur. : majacy byc napisanym. 

pisanym. 

^4.U-äf en3. 

©ing. 1. jestem- pisany, jestem napisany, bywam (jestem) 
-a, -e -a. -e pisywany, -a, -e 

2. jestes pisany jestes napisany bywasz pisywany 

o. jest pisany jest napisany bywa pisywany 

^(ur. 1. jestesmy pisani, jestesmy napisani, bywamy pisy- 
-e -e wani, -e 

2. jesteseie pisani jestescie napisani bywacie pisywani 

3. sa pisani. sa napisani. bywaja pisywani. 



* Söir loerben autf) beim ^^aiiioum ben UnterfcOieb bev ©e= 
fd^fed^ter nid^t angeben. Sie gnbung -ym, -a. -em bejeid^net ben 
3[n|tv., in beul bei byc häufig aud^ ba§ ^artijipium unb 3lbjet= 
tiDiim ftef)t. 

- bywam ift baS $väicn§ üom regeIntäBigen lyreiiuentatiünm 
bywac. id) bin t)äufig, icf) iierte()re, pffegc ju jein; — eö faun olio 
nur bei bauernben ober frequentatitien 3citJtiörtern, aber nidjt bei 



118 



Seftion 19. 



Präteritum, 
©ing. 1. bjlem pisany zostalein napisany 



^stur. 



2. byles pisany 

3. byt pisany 
1 



bylismy pisani 

2. byliscie pisani 

3. byli pisani. 

napisalo sie. 



zostales napisany 
zostal napisany 
zostalismy napi- 

sani 
zostaliscie napi- 

sani 
zostali napisani. 



bylem pisywany 
(bywalem pisany) 
byies pisywany 
byt pisywany 
bylismy pisywani 

byli.scie pisywani 

byli pisywani. 

pisywalo sie. 



pisalo sie. 

?)}(u§quampcrfe!tinn. 

— nur unperjönl. napisalo si^ bylo. — 

futurum. 

1. b^de \ zostane | bed^ i 

2. bedziesz/ pisany zostanieszj napisany bedziesz; ^ •'' 

3. b^dzie ) zostanie | bedzie ) ^^^J 

^lur. 1. bedzienay] zostaniemyj . bedziemyj 

:+Qni"onip \ 1 . bedziecie , • . 

sani. n :.„ wani. 



©ing. 



l 



bedziecie / pisani zostaniecie 
beda I zostana 



9tud) unper jöulid^ : 
bedzie sie pisalo napisze sie 



ober: pisac si§ bedzie 



bedzie sie pisy- 
walo 
ober: pisywac sie be- 
dzie. 



perfe!titien gebraucfit itierben. dagegen fann baö ^räien^ Hon pisaö 
unb pisywac anä) jestem I)Qlien, unb baö ^väteritiim üon napisac 
f)at zostalem, lüelci;e§ bie beibeu anbctn nicf)t Iiaben fönnen, lüeil 
bie§ „tdj bin (■eloorben" bebeutet; eö ift ba§ Präteritum Dom tierfef= 
tiöcn zostac, Jücrben; ba§ imperfcftioc grequeatatiü baju ift: zosta- 
wac, i3fterö lüerbeu. ©benfo fann baö g^uturum öon napisac mit 
bedQ ober mit zostane, bem ^*räien§=0"utunim üou zostac, Derbunben 
Uierben, ber fionbitionaliö mit b^vlbym ober zostalbym. — 21>ir er= 
iet)en ^arau§, UiieDiet Kombinationen uub Diuancierungen büö poU 
nifd}e 3>erbum in ben Peri(f)iebcnflen 3^i^formen erl^nlten fann — 
5Jlan fann 3. 23. fagen : teraz fjutro) bylby.s jiiz zapieany, gdybys 
wczas dal pieniadze, bn luürbcft je^t (morgen) ]ä]ou eingefrfirieben 
fein (iperben, ober märeft eingefd^rieben), Uienn bu reif)t3eitig ©elb ge= 
geben bätteft (geben n)ürbeft); unb zostatbys moze zapisany (ober 
wpisanoby ciq), gdyby.s sie starat o to, bu tuürbeft eingefcfirieben 
luerben (man unirbc bi4 einfcfiveiben), luenn bu bid^ barum bemiil)cn 
möc^teft. 9tf)nncf) im ^h'äteritum : bylbys byt, ober zostalbys byt. 



^^avabigiua eineö iiupcvfc!tiiicn k. 3citliiüi"tö. 119 

i^ ü n b i t i n a ( i ö '^xä ]. 

©ing. 1. bylbym j zostalbym \ . bylbym ) • 

2. bylbys pisany zostalbvs > ^ bylbys , ' -^ 

3. bylby ( zostalby (^^"^ bylby 1^^'''^"^ 
^lur. 1. bylibysrayj zostalibysmy j . byliby.sray| . 

2. bylibyscie ;pisani zostalibyscie , '^. bylibyscie | •^. 

3. byliby I zostaliby j byliby J 

ßonbitionnli§ ^rnt. 

— zostalbym byl napisany — 

— zostalby s byl napisany — 

lü. f. in. 

ober unperföntid): 

— napisaloby si^ bylo. — 

^mperatit). 

©ing. 1. — — — 

2. badz pisany, -a, zostaii napisany badz pisywany 

-e (pisz sie) (napisz si^) (pisuj si^) 

3. niech(ze) b^dzie niecb zostanie na- niech b^dzie pisy- 

pisany, -a, -e pisany (niech wany (niech si^ 

(sie pisze) sie napisze) pisuje) 

^(ur. 1. badzmy(z) pisa- zostaiimy napi- badzmy pisywani 

ni, -6 (piszmy sani (napiszmy (pisujmy sie) 
sie) sie) 

2. badzcie(z) pisani, zostancie napisani bq-dzcie pisywani 

-e (piszcie sie) (napiszcie sie) (pisujeie sie) 

3. niech(ze)beda pi- niech zostana na- niech bqdq pisy- 

sani, -6 (niech pisani (niech sie wani (niech si^ 
sie pisza). napisza). pisuja). 

^Inmerfung. S)a§ ^nrabigma bebarf feiner lueiteren ^r= 
flörungen. ®ie gciiije 53ilbung be^j ^^ai|iü§ bcrmöge ber i^ormeu 
noii byc ober zostac i[t obne racitctc§ tlnr. '^oä) benneibct bcr 
%ok bie Papillen gormeu nad) 5JföglicI)feit unb erjeU fie, mnn ber 
föebonfc ebenjogut nu^gebriictt incrbeu fann, biird) aftiue äBcnbungen, 
üon n)eld)en namentlid) bie reflejineu ju bead^ten finb. 

XOövUv. 

malzonek, ?h. ©atte, ©emaf)I palatyn, m. ber ^falsflraf 

nialzonka, f. (Semadlin, ©nttin paw, m. ber *}}fau (©. wia) 

eluzacy, >». bev S^iencr bazant, m. bcr 5"<-iinn 

lokaj, in. bcr Safai lis, m. ber ^yiid)^ 

bitwa, f. bie c::cf)[nd)t niedzwiedz, m. bcr i'är 

rozbiör, ?H. bie leiliiiLi®. -bioru) lew, m. ber ßölue (©cn. Iwa) 

elektor, m. ber Aurfürft sloii, m. bcr ©tefaiit 



120 ?e{tion 19. 

powöz, w. bie Gquipage pLiszcz, m. ber .Dlantel 

etainia, /. lex ^ferbeftaü futro, n. [ ^ m ^ 

-T- S fl 1 ber Sd)Iitten ^-"r'"'. "' . / '] ^!' , , 

sanki (^l. /^.) / ■* iiiedzwiedzie, $1,, 4-arenpeIj 

obora, f. ber ^uf)fta(I wilczury, ^l., Sßolföpelj ; aii(^ 

raniec, m. ber Standen, ber 2Dr= Sinc]. wilcznra, f. 

nifter (©en. rai'ica) cukiernia, f. bie ßonbitorei 

wozownia, f. bie SÖagenrcmiie hotel, »j. baS §ote( ((Scn. -u) 

drvvalnia, f. \ ^ ^ j" -^^^ oberza f bie .^erberge, ba§ 

drewnik, m. I ^ "" ©ültt)aii§ 

palto, n. ber Ü5er,5ie[)er jjospodarz, ???. ber Sßirt 

kurnik, vu ber §ülinerftaU nadto überbieö 

owczarnia, f. ber Siituftüll chwilowo seitlueitig [Jtücfen 

parasol, »(. ber &tegeiif(i)irm plecy (^t. /'.) bie ec^ulterii, ber 

parasolik, f. ber eüiinenfi^irm na plecach auf bem 9türfcn. 

W tej stajni stoja konie hrabiego Grabowskiego, ktöry 
jest wielkim amatorem sportu (SportliefiljQber) ; w oborze sa; 
krowy i woty, w kurniku s^ kury, gesi i kaczki; pawie sypiaja 
(pflegen ju jd^lafcu) na drzewacb w parku, a bazanty sq w 
bazanteryi (^ciiiincric). W owczarni swej mamy rozmaitego 
gatunku owce. W drewniku jest drzewo na opal (^eijimg), a 
\ve wozowni stoja powozy, kabryolety i sanki pi^kne. Wta- 
sciciel hotelu Earopejskiego we Warszawie jest bardzo uprzejmy 
czlovviek, bywam (perfekte) zawsze w tym hotelu. W tym 
samym hotelu jest bardzo dobra restauracya, v.- ktörej jadam 
obiady. Jest tez tarn cukiernia Lursa, do ktörej chodz^ na 
herbate. We Wroclawiu zajezdzam (DOrfaf)rcn) zawsze do 
hotelu pod Zlotq, G^sia, a konie zostawiam w oberzy pod 
Korona; gospodarz (jej) jest bardzo grzeczny i rzetelny (e{)rlid)j 
czlowiek. Zgubilem raz portfei (Portefeuille) z pieni^dzmi, on 
znalazl go i oddal mi wszystko. Nie lubit^ pisywac listöw 
ceremonialnych (Ööfli(^fcit§brtcfe), a musze dzisiaj napisac az 
(fogar) dwa listy, jeden do hrabiego Sierstorpffa z powin- 
szowaniem (©ratulcitioii) na Xowy Rok, a drugi do pani Kav- 
wowskiej z kondolencya (^onbolenä) z powodu smierci jej cörki. 
Nie umiem jezdzic konno, a mam jutro jechac z panna Ewa 
na spacer w aleje Ujazdowskie. Nigdy nie pijani (trinfe) 
piwa; zwykle pij^ do objadu troche wina czerwonego z wodq,; 
ale po objedzie pijara zawsze czarna kawe. Listöw obcych 
(fremb) nie trzeba nigdy otwierac (öffnen, unö.), dla tego tez nie 
chcialem otworzyc (Öffnen, DoE.) listu, ktöry mi przyniösl poslaniec 
(5öote) od profesora mego syna, bo list ten byt zaadresowany 
(abreffiert) do zony mej, ktörej nie bylo w domu. Dopiero (erfl). 
kiedy zona wröcila do domu, otworzyta list i dala mi go przeczy- 
tac (burd)le)en). Profesor skarzy sie (befhigt \\ä)) na syna, ze 
nie chce nosic (tragen) ksiazek w raiicu na plecach i nosi 



^avabiöiiia eiticö iiupciieftiüeii ic. Sci'^^^ovtö. 



121 



ie zawsze pod paclia (unter bcm 'Ü(vmc). Kaz;e wiqu. jutro synowi 
niese ksiazki na plecach iaii] bcm "Jiücfcn). 

SCllÜTtlÜC 38. 
2)ie ©atlin be§ 1profci)üi§ Ijnt g,iikn\ in ber ^ird)e i()ren 
Slegenidjirin nciioren (zgubilu). ber S^icncr big ©rajcn ^a'iisfi 
f)Qt il)n gefunbcn imb il)n l)eutc jurücti^cbrodjt (odniosl). ®uvri) 
bie erj'tc 2cilung ^i^^DlcnÄ erl)ielt (otrzymal) ber itönig üon ^^renfjeu 
SBcftpicuücn (Prusy Zachodnie) -- luif^er ®an5it3 (Cldaüsk) unb 
Sljorn (Toruii) — unb ben 'Oiet;ebi[lrilt (okrag nadnoteoki). ß-ö 
f)err)d)ie banmlä (wowczas) in äiujilQnb bie ^aiferin iiatf)arina 
(Katarzyna) II., bie Q)cnui()(in ^-]3etei^ III.; ^ntfiorina I. u^ar bie 
(5)cniQt)lin '^^^cterS bcs Ö)rDBcn, loeldjcr im '^aijxi 1725 geftorbcn ift. 
— '2;er ^-Bär unb ber ^udyi gctjören (nalf-ziy) 5U ben 'Juntbtiercn; 
bie ^>el3e üon biejen 2icren jinb gut, aber ber ^^^c'j bc§ 5>3ären i[t 
bei loeitem (0 wiele) beffer unb fo[lbnrcr q1§ ber bc§ fvud)je§; nur 
bie ^^elje ber fibirifdjen (syberyjskij blauen x^üä}\i finb aiiäj je()r 
gut unb leuer. — 3n unjerer äikigcnreuüie finb niete jdjöne (5qui= 
pagen unb jiuei pradjtnotle (Sdjliltcu; ber eine berfclben getjört ber 
®eniat)lin beä §errn ©tableiiK-ti; )ie Ijat il)n im Dorigen äi>inter 
in ©t. ^^seteröburg für fiebcntjunbert 3iubet gefauft. ^d) fafjre fe()r 
gerne (batdzo lubie jezdzic) Sii)titten f^nfir.), aber id) Dertrage 
(znosze) feine ftrenge (ostre) Ä?ätte unb um|3 baf)er immer einen 
iBörenpelj anjie^en (wziac, brac), wenn i'd} im Slsinter aus= 
faljren miü. 

(3tüifcOen JBefannten, 
Skad Pan wracasz, panie Bio- 
nislawie? 



No, coz takiego, czy mozna 
wiedziec? spodziewam sie, ze 
nie zlego. 



Ale. cöz znowu! 



Niechze bedzie, jezeli tak Pa- 
nowie ehrecie, ale to znowu 
nie jest tak wielkq rzeczq. 



pomi^dzy znajonnmi.) 

Wraoam z cul<ieini Lursa, 
bylem na czarnej kawie ze 
Zdzisiem i Gucieni, roziua- 
wialismy o Panu. 

A, przeciwnie (im ®egeuteif) 
Aviele dobrego; niowitmo, ze 
Pan jestes najiep.szyni dan- 
sereni- (Sänjer) i naJlep^szyln 
jezdzfem \v calej Warszawie. 

Na prawd^; nikt tak .sniialo 
nie jezdzi, i nikt tak ele- 
gancko nie prowadzi nia- 
zura, ani urzqdza forbnet) ko- 
tyliona jak Pan. 

Jak to nie? Alez Pan inoze 
z tem zrobic jak najswie- 
tniejsza paityc O^arlie, .'pei= 
ralQpartie); panna Jadwiga 
kocha sie (ift Oerliebt) w Panu, 
panna Zolia tak .saino, pi(;kna 
wdüwka, pani Klara, szalejc 
(lüeben) za l'aneui. 



122 Settiou 20. 

No, no dajciez Panowie ])ok6j, Tylko prawd^ möwimy ! 
bo mnie jeszcze zrobicie zaro- 
zumialyra (eingebilbet). 
Cöz z tego, kiedy ranie siQ I ktoraz to — ta szczQsliwa? 
tylko jedna podoba , a tej 
dostac nie mogQ. 
Nie mog^ powiedziec, to sekret. To zle, bo moze znalazlaby ei^ 

rada; zre.szta postaram (tterbe 
tnt(^ bemü()en) Bi(j odgadn^c 
(p erraten). 
Dobrze! a tymczasem do wi- Do widzenia! 
dzeiiia Panu, bo mi spie- 
szno (i^ f)Qbe @ile). 



3n3anäiß[te ßeftion* 

Die ^onjugatiouöflaffen. 

S)er öielen ?(6n)cid)ungen tuet^en ift bie S^arfteüung ber 
poIniicf)en .ßonjugntion nur nad) eiiijelnen ßlaffen mögtii^, bie 
mir ()ier nnc^ %^xo]. Soerenfen iDiebergeben. 

§ 1. ^ic I. ÄonjugotionSfloffe 

umfaßt bie abgefeiteten 2}erbQ mit ^'Uinitiüenbung ic (naä) 
3 ifcf) lauten ycj unb luirb beS üor^erxfcf)enben I-Saute§ toegen 
nucf) I-,ßta]|e genannt. 

S)ie I)ier^er gel)örigen 9}er5a 6i(ben: 
bas ^räien§ i auf: -e, -i?z: -i; -imy, -icie, -% 
(reip. öoll. T^ut.jf (nad) ^i]d)i.): -q, -ysz, -y, -ymy, -ycie, -q, 
©erunb. ^^räj. : auf: -ac 
Präteritum auf: -iem, -lam, -lom etc. 

®erunb. ^^rät. ouf: -wszy 

^nrt. ^erf. ^>aif. auf: -ony, -a, -e: ^tur. -eni. -one. 
Smperatio tjat in 2. ^erf. ©ing., ha ber Serbalftomm fci^on auf 
i au§ge{}t, nur einen crn3cid)tcn (2d)lu^fonfonanten ober 
j, rocnn ein i^ofal iior{)ergc()t ; bie loeitercn i^ormen 
regelmüfjig nad) £'. XVIII § 3, 3. 

Stts ^eifpiel biene ba5 fdion Be!annte'33erbum robic (un= 
öoflenbetj unb zrobic (öoüenbet), an n)eld)em man bie angege= 
bencn go^^inen tt)iebert)o(e. 

33efonbere Sead)tung üerbienen bie 23cr5n, wtld)^ gemä^ 
ber 8antte£)re geiüiffen Sßeränberungen unterworfen finb. 

1. UnDeränbert bleiben nur bie mit einem ßippenlaut üor 
ic, atfo bie auf -bie, -fic, -pic, -\vic, mic unb -nie. 



Sic .RonjiujatiouQflaiicti. 



123 



2}on bciiLMi auf -nie, 5. ^. üoii czynk' (uiiüodeiibetj, tun, 
tautet her 3t'"P'^^"titiö: c/.yn, czynmy, czyncie. 

2. 2)ie 53cr6a, ii)c(d)e üor ic iiod) einen 33ofa( f)a5en, 
3. S8. kleu- (iinoollenbeti ftcben, kroic (iiiiuodenbetj id)nciben — 
üerraanbetn bnö i in j üor fofgenbem ^43otaf, alfo in: 

klejc, kleja, klejac, klejony; 3imp. klej, klejcie; obei kleisz, kleit 
kroje, kroja, krojac, krojony; 3mp. kroj, krojcie; aber kroisz, kroil. 

3. S)ie anf lic ner(icren ba^ i Dor fotgenbem Sofat, alio 
bon solle (unüeücnbetj ']ai^(^^ in: solo. sola, solao, solony; 
aber solisz, soliiny, solil n. l. m. 

4. S;ie anf einen 3il"d)lant -j- yr luerbcn iine folgt !on= 
jugiert: tuczyc funüollenbet) nuiften. 

^rä). : tucze, -czysz, -czy, -czyray, -czyeie, -cza; ©er. ^rä|. : 
tuczac; ^art. ^crf. ^nif). : tuczony; ^^rüt.: tuczyl. 

ßbenfo 3. 2?. 

wierzyc (nnti.) glnuben uczyc fcl^iren 
straszyc (unD.) jd^iccfen sluzyc biencn. 

5. Sie nnf sie, zic, scie nnb zdzie l)abcn fofgcnbe .fion= 
jugation: 

prosicUmO.) grozic (nnü.) puscic (uott.) jezdzic (unü.) 





bitten 


bro^en 


laffcn 


tal)ren 


^rä). 


prosze 


gi-oze 


puszcze 


jez<ize 




prosisz 


grozisz 
— i 


puscisz 
— i 


jezdzisz 




—imy 


—imy 


— imy 


-imy 




— icie 


— icie 


— icie 


— icie 




prosza 


groza 


puszcza 


jezdza 


Öer. 


proszac 


grozac 


— 


jezdzac 


^axt Xsaii 


proszony 


grozono 


puszezony 


jeztlzono 


Smper. 


prori 


groz 


pusc 


jezdz. 



6. 2)ie 93erba anf -cie unb -dzie be{)a(ten ^umr überall 
bQ§ c nnb dz bei; e^j ift abn bie 33erfd)iebcnt}eit ber 5(u§= 
fpracf)e Don 

radze (id) rate) radza, radzono (man riet) 
l>lace (id) jaljle) placa. placono (man jablte) 
unb radzisz, radzil, placisz. placil . . . u. ). IT. 

ju bead)ten; in erfteren ift c unb dz ()art, in (elfteren lüeid). 



§ 2. :^ic II. Äonjugationätinffc 
umfaßt bic im ^s^i'nn. auf a<' (aber nidii owae!) anötautenben 
95erba, bereu '•^H'äfcnö auf -am, -asz, -a, -aniy, -acie, -aja 



124 




Settioii 


20. 


^^l•äicn§ 


auf: 


-am, -asz, -a, -amy, -acie, -aja 


®erunb. ^l^x'd']. 


auf: 


-ajac 




^sinpcratiD 


auf: 


-aj, -aji 


my, -ajcie 


i'riitcrit. 


auf: 


-alem, 


-alani, -alom u. f. ID. 


©er. X^xät. 


auf : 


- awszy 




X^axt. X^ail 


auf: 


-any 




oiiölautct. 2.'i>cöcn 


bcö t)orf}errfd)enbcn A-Sautcä nennt 


biefe .rKaffe and) A-ß(nif£ 






2{(§ Seifpiete i 


nögcn 


bicncn 




u n ö [ I e n i 


5et: 




ü ü ( I e 11 b e t : 


kochac lieben 






pokochac 


pytac fragen 






s pytac 


badac unter)ud)en 






zbadac 


chowac Derflccfcn 






s- chowac 


czekac inorten 






za-, po- czekac 


dbac ]\ä) fümmcrii 






— 


dzialac I}anbc(n 






zdzialac öoKfüIjrcn 


gnac Ireibm 






zagnac 


guiewac ärgern 






rozgniewac 


grac ipielen 






zagrac 


jadac ju cfjen pflegen 




jesc 


konac im Sterben 


liegen 


skonac flerben 


korzystac Dhiljen 


jieljcn 




skorzystac 


Ikac id)lud)5en 






zalkac 


pamietac gebcnfen 






spamietac 


spiewac fingen 






zaspiewac 


tkac ftopfen, lucbc 


n 




zatkac uerfiopfcn 


ufac ncrtraiicn 






zaufac 


wachac ried^.n iircini.) 




powachac 


witac begrüben 






przy-, powitac 
poznac crfeunen. 



nmn 



§ 3. ^tc III. ^onjugatlousfloffc 

nmfafst bie 3eii^uPi-'tei-'- beren ^iufinitiu auf -ouac onsgelit unb 
in bcrcn meiterer ^^lerion ber 2}ofa( I." üorl}errfd)t, fo bafi man 
biefe klaffe aud) bic U-.^[affe nennen fann. 

2)ie l)icrt)er gel)örigen Söerba 6i(ben nad) ^tneftoBung ber 
<Silbe -ow ba5 ^räf. auf -uje, -ujesz, -uje, -ujemy, -ujecie, ujq. 

5)5räf. auf: — -uje, -ujesz, -uje, -ujemy, -ujecie, -ujq, 

©er. ^^xä\. auf: — -ujac 

Smperot. auf: — -uj, -ujmy, -ujcie. 

3(11 ben übrigen Seitformen tritt bie Sitbc ow luicber 
ein, cö roirb alfo gebilbet: 



5^ie itoniugatiüiietfuilcii. 



125 



^^rätevit. auf: — -ovvalem, -owalam, -owalom . 
(ijer. ''|srät. an]: — -owawszv 
^Mirt. ^^^a)'f. auf : — -owany. 

?üö 23eifpict biiMic bic ,^JoujUi3atioii nun: 

budowae (uuD.) bauen 
zbudovvac (DDÜ.) erbauen 

^rä). : buduje, -es/., -e, -eniy, -jecie, -ja 

(^erunb.: budujac, Smpcrat. buduj, -my, -cie 
S^utiir. I: budowae bcde ober bede budowae (-1) 
^•ntur. II: zbuduje, -jesz, -je, -jemy, -jecie -ja 

^niper. : zbuduj, -my, -cie 
^^rät. unl).: budowalem u. f. \ü. 
üod. : zbudowaleui u. f. tr. 
®er. '^^rüt. : nur HdÜ. zbudowawszy 
^art. ^4>afi. : budowany unb zbudowany. 

'^lüä) biefer itfaf)c inerbcn fonjuijicrt u. n.: 
u n ü 1 [ c n b c t 
hodowac juchten 



chorowac tranf fein 
kupowac laufen 
malowae malen 
milowac (inuiß) lieben 
nocowac näd)tit^en 
obcowac üerfebren mit 
ofiarowae anbieten 

panowac l^errfdjcn 

pieczetowac fiegcin 
pielegnowac pflegen, lüarlen 
rysowac jtic^neu 
ratowac retten 
wqjowac ^rieg fü[}ren 
zajmowac einnct)nien 
intereffieren 



u n e n b e t : 
wybodowac 

zachorowac fraii! luerben 
kupic (I. ^I.) 
wymalowac 
umilowac liebgeiüinuen 
przenocowae 

zaofiarowac 

/ zapanowac uad kirn 

\ opanowac kogo 

zapiecz^towac 

wypieltjgnowac 

wyrysowac 

wy-, uratowac 

zawojowac erobern 

zajae (nad) ^L V, 36). 



126 Seftion 20. 

§ 4. ^ie IV. ÄonjugotiongKoffe 

umfaBt fot(^e 3eitraörter mit ber ^^nfinitiuenbimg -(i)ec, lüelc^c 
ineift üoit ^Ibjeftiüeii abgeleitet ftnb unb ba^ Sintreten be§ 
im ^tbjeftio bc^eidjiieten 3uftanbeö ausbiücfeti. Sie bilben bQ§ 

^räj. auf: -eje, -ejesz, -eje, -ejeiriy, -ejecie, -ej% 

föcr. '^xä]. auf: -ejac 

Smperat. auf: -ej, -ejmy, -ejcie 

^4?.rätcrit. auf: -al, -ala, -alo unb ^^(ur. -eli, -aly 

©er. ^^rät. auf: -awszy 

^art. ^4>Qli- tiuf: (-an}-) -ano. 

Seö übcriüiegenben E-2aute§ luecjen fann man biefe ßtoffe 
Qucf) E-.ßlajfe nennen, 

2ltö -ßonjugationebeifpiet biene: 

unöoü. siwiec \ . 

mü. osiwiec / 9^'"" '^^'^^"^' ''^''''''''^ 
^rä).: siwiej^, -jesz, -je, -jemy, -jecie, -j^ 
®er. ^räf. : siwiejac 
^mperat. : siwiej, -my, -cie 

5ßrä}. : siwialem, -am, -om ; siwielismy, siwialysmy 
©er. ^^rät. : osiwiawszy 
^ut. I : bede siwiec ober siwiec b^de . . . 
i^ut. II : osiwieje (roie obenj. 

3u biefer .ßfafje gel)ören u. a.: 

unoollenbet. öollenbct. 

bolec nad \ ~y ... ... . ^ przebolec co CÜtt.) 

czem ) ©ctimerjempfinbenuücretroaa 

czerwieniec rot rocrben poczerwieniec 

(dojrzewac nacf) ^I. III) dojrzec reif toerben 

istniec eriftiercn — 

mdlec ot)nmäd)ti9 raerben omdlec, zemdlec 

kamieniec 5U Stein tuerben skamieniec 

kaleczec jum ßrüppel roerben skaleczec 

peczniec oufqueüen na-, speczniec 

, , ^, _ . ( postarzec 

starzec alt werben + ■ .-„ 

( zestarzec sie 

topniec ft^meljen stopniec 

ubozec arm roerben zubozec 

widniec bell roerben rozwidniec 

wilgniec feucf)t roerben zwilgniec 

zieleniec grünen zazieleniec ergrünen 

oboj^tniec gleid^gültig roerben zoboj^tniec 



I 



Sie ^^ünjiK^itioiiöüaifcti. 127 

9tbnjd^cnb gcfjcn folgcnbc JBcrbcn: 

1. umiec (iinüüücnbct) ucrftetjen, föiiiieii (fvj. savoir). 
^raf. : umiem, umiesz, uraie, umiemy, uiniecie, umiej^, 
©er. '!^>räf.: uiniejac, i^mpffiit. : umiej 

^rät. : umialem. 4-^(iir. : umieliämy, -alysmy. 

©benfo baS i^ompüfitiim: rozumiec (unöoUenbet) öerftefjen 
(fq. comprendro), noücnbct zrozumiec, Don li)c(d)fm aiid) hü8 
Don umiec nid)t ju bitbenbc: 

©er. ^^srat. : zrozumiawszy unb 

^art. ^4^al"j. : zrozumiany gebilbet lüerben. 

2. niiec Ijoben: 

^räf. : mam. masz, ma, mamy, macie, maj^ 

©er. S^xä']. : majac 

^mpcrnt. : rccjclm. miej, miejmy, -cie 

^^rät. : regelm. mialem . . . 

©er. ^rät. : miawszy ()clten!) 

^art. ^-^erf. ^a'}']. : miany, mci[t 5Ift. uiiperf. miano man ^atte. 

3. chciec lüüllcn, Doüenbet zechciee, zachciec: 
^räf. : chce, chcesz, chce. chcemy, chcecie, chc^ 
©er. ^räj.: chcac, ^mper. ret3e(m. chciej , , . 
^räterit.: regelm. chcialem 

©er. '^^xät.: chciawszy (feiten!) 
^rät. imper). : chciano man lüOÜte. 

§ 5. SBotfenbetc unb unbottcnbctc JBcrfia bicfcr 4 Älttffcn. 

I. 3(U'j ben in üoriger unb bicfcr Scftion ,5ujamincnge[te(I= 
ten üoüenbetcn unb unüollenbeten iBcrben (äffen fid) bei ge= 
nauerer S3ctvad)tung beifelben fotgcnbe ©runbfätjc I)er(eiten: 

1. 5)ie übertnicgenbc 9Jie(}r3Qf)( nic^t mit ^räfiren 3u= 
jammengefelUer poünfd)er 3citiuörtcr (verba simplicia) finb 
if)rer SBebentung nad) unt^oUcnbet. 

2. 3(üc foiuüljt an§ nnüoUenbeten luie and) üüdenbetcn burd) 
3uitiinmenfeljung mit einem ^^räfir entftanbenen polnifd)cn 
3eitir)örter (verba com po.sita) finb ibrcr ffiebcutung nad) nodcnbet. 

NB. ^^otx ben erfteren bilbet man alfo ba§ i^utnrnm I mit 
§ülfe be§ i^üIf§icitiiiort5 byc (5. 33.: bode pisaci; oon letzteren ha^ 
gegen ift eine folc^c 33tlbung bur(^au§ unjuläifig, ha it)r ^4-^röfenä 
Sie Sebeutnng cineä guturumä II !^at {]. 33. : napisz^, zrobie). 

3. §at man a(fo verba simplicia auf -ic, -ac, -owac, -ec, 
bie ben befprüd)cncn .ftonjugationöflaffen angct)i3ren, fo bitbet 
man ben noüenbctcn ^nfinitiD baju burd) 23orfeUung eine§ 



128 



Öettion 20. 



^räfireö; liat inoii ein verbum compositum, fo finbct man 
ben inuiollciibeten ^jiifinitit) bitrd) t^oiKaffen be§ ^rnfireg. 

93iit uic[d)cn ^^rä|iren bic eiii^cüien 35er6eii nulleiibet gc= 
iiittri)!, b. t). perfeftinicrt iDerben, barüber iann nur baö äßör= 
tcrbud), iiid)t eine (Sranunatif iniormicren. 

ir. SfOie nnter I. 1 flel"ai]t, finb bie ni elften simplicia 
unöollcnbet, c§ gibt atfo nnd) ^^(nönafjnien, b. t). jold)e verba 
simplicia, bie trotibem uodenbete 23cbcntnng f)aben. 

Hu§ ber I. ober J=.ß(Q)fe finb eö folgenbe: 
SßoUent). :onf i n. ^utuv. llnö.^nfiu. $räien§. 



chwjcic ergreifen 


chwjce 


chwytac 


chwytam, -asz 


chybic fef)len, t)crfel)len 


chybie 


chybiac 


cbybiam, » 


puscic (Io§)Iaffen 


puszcze 


puszczac 


puszczam » 


rzucic rccrfen 


rzuc^ 


rzucac 


rzucam » 


ruszyc bemcgen 


rusze 


ruszac 


ruszam » 


skoczyc fpringeu 


skocze 


skakac 


skakam ^ » 


(-stawic) ^ ftcUcn 


(-stawie) 


stawiac 


stawiam » 


(-stapic) ^ treten 


(-stf^pie) 


stapac 


stapam » 


strzelic fd)ie^en 


strzele 


strzelac 


strzelam » 


tratic treffen 


trafie 


trafiac 


trafiam » 


tracic anfielen 


trac^ 


tracac 


tracam » 


(-wiesicj ^ Quff)öngen 
kupic taufen 


wiesze 


wieszac 


wieszam » 


wröce 


wracac ^ 


wracam » 


kupie 


kupowac 


^ kupuje, -jesz, 



©ie raerben ^u unnolleubcten gcmad)t ober imperfcftiDiert burd) 
58cnünnblnng ber ^nfinitineubung ic in ae nnb fonjngieren 
bnnn nad) ber IL ober A-^Iaffe 

5(u§ ber TL ober A-,ßfaffe ^at nur bae ©impler zyskac 
gerainnen noüenbete 33ebeutung nnb tnirb nnoodenbet gemQd)t 
burd) (Sinfd)iebnng oon iw (eigcnt(id) yw, jcbod) y nad) k 3U 
i erroeid^t), fo baß uiir zyskiwac eil)a(ten, wctdjeS ttjeiter nad) 
ber U-.ßlaffe fonjugiert; alfo : 

^räf. : zyskuj^, -jesz, -je, -jemy, -jecie, -ja. 

IIL @ine fernere ®igentüm(id)teit ber ftat)ifd)en Sprad^en 
ift es, ba'ii fie ^n ben au§ einem unüoüenbeten Simpler burdi 
^^räfigiernug gebifbeten noücnbeten ß'ompofitnm lieber burd) 

1 93otI. nur in 3ufammenfe|ungen fiebräut^Ud). 

- ffiitbet Qud) ^rä). : skaeze, skaczesz . . . skacza. 

® SaS 6 iinb o be§ Stammes mirb mei[t 3U a umgelautet. 

^ kupit- imperfeftiüiert uuregelmäBtG in bie III. ober U=filafie. 



Sie Üonjugatiüiistfafjen. 



129 



bfofjc 23ci-manbtiiiui ber Snbiuig, aljo mit 33ei6ctialtiiiig bcä 
^H-rtfircö, eilt unüolletibctcö S)ci-()um bilbeu fönnen. 



ö; 



es 



e; 



UnDodenbet: 


n 1 ( e n b e t : 




u n D H e n b e t : 


cenic fdjcil^^en 


ocenic 


/OK !-• ^ • • 


oceniaO 


, . , / unterfiQlten \ 


zabawii; 


\^^ -/^ y^ 


zabawiaö 




5" H'^ B 




trudnic bejcfiaftigen 


zatrudnic 


^1 II 


zatrudniac 


mieszkac iüLi()nen 


zamieszkac 


zamieszkiwac 


szukac iud^en 


poszukae 


— ^ fcj ^ 


poszukiwac 


pytac fragen 


zapytac 


^?^1>§ 


zapytj-^vae 


pracowac arbeiten 


opracowac 


S ' B t^ 


opracowywac 




bearbeiten 






ratowac retten 


wvratowac 


wyratowywac 


ofiarowac anbieten 


zaofiarowac 


t-* — ^ <^ 


zaotiarowywac 


mdlec of)ninäd)tig 


zemdlec 


".H"ä s s 


zemdlewac 


irerben 




-^ — '-"^ s 




rozumiec siefic^ t)er= 


poi'ozurüiec 


i |=6-J_ 


porozumiewac 


[te^en 


sie 


S?i' £ c^ Sd 


sie. 



^n ber I. .J^faffe 9eid)iel)t bieje Diücfiinperteftioiening 
burd) 23erinanb(ung ber ^nfinitiüenbung ic in ac, hQ& ^räfcnS 
tuirb uad) ber A-ßtaffe abgelnanbelt, atjo: oceniam, oceniasz, 
ocenia, oceniamy, oceniacie, oceniaja. 

3n ber II. klaffe üertuanbett man bie :3nfinitiü= 
cnbung ae in ywae rejp. iwac unb tüonbelt hQ& 5|5räfen§ 
nac^ ber U-ft(ai|e q!o, atfo: zamieszkuje, -jesz, -je, zamiesz- 
kujeiny, -jecie, -ja. 

^n ber III. unb IV. klaffe ift bieje 9iürfimperfettiDie= 
lung feiten, gefc^iefjt ober gleirf)faü§ burd) 33enDanbtung 
oon ovvac in owywac unb ffonjngation nac^ ber r-ßlaffe 
üon ec in ewac unb Konjugation nac^ ber A-KIaffe 
alfo oon opracowywac: ^räf.: opracowuj^, -jesz, -ja 
porozumiewac sie: ^räf.: porozumiewam sie, -asz . ., -aja sie. 

Xie Sebeutung ber fo tüctimperfeftiüierteu 2}er6a ift nid)t 
blofi eine unuoticnbetc, fonbern üielfad) liegt ilinen fd)on ber 
23egriff längerer Xauer ober gar äBiebert)Dlnng bei. 

IV. 3uw Sd^tu^ biefe§ ^ßaragrapfien fei nod^ erlt)Qf)nt, 
\io!^ eö foiiiol)! unooUcnbete «Simpliäia gibt, bie nid)t perfef= 
tiüiert luerben fönneu, _ al§ and) boUcnbcte Äompofita, benen 
fein unüoüenbeteö ©impleg cntfprid)t. 23on einer ^luf^ätiümg 
fct)en inir q!q unb raten ben Stubicrenben, beüor fie pra!tifd)e 
<£irf)erl)eit in ber ©prad)e erlangen, ftet§ ein Siöörterbud) ju 
befragen. 

*iJolni!c[)c Äoiili.'Sraniniattt. 9 



130 



Ceftion 20. 



tPörtcr. 



rozpase sie jerfaßen [SouOerän 

pan najwyzszy ber C6erf)err, 

uznac anerfennen 

powstac- entfielen 

korzystac 3}orteiI jie^en 

wydac herausgeben 

powrncic jiirüdfommen 

istniec eriflteren 

dziedzictwo, ». ba5 Srbteil 

zlozyc z tronu enttfironcn 

inozny, -a, -e mäcf)tig 

wytworzyc auSbitben 

stac sie geiäiefien 

wladca, 711. ber öerrfcEier [fteben 

stoczyc walke einen Äampf i>z- 

pogaiiski, -a, -e ^eibnijc^ 

zadac oerlangen 

ofiarowac anbieten 

doradca, m. ber Berater 

cierpiec leiben 

niewinnie, 2IbO., unfcfiulbig 

opiekun, m. ber Söormunb, Se= 

ustapic 3urücftreten [f^ü^er 

wezwac berufen 

wezwano man berief 

potaczyc lierbinben 

zmusic ^lüinflen 

uznanie, n. bie 2{nerfennung 

zatarg, m. ber Streit, i]]t. bie 

.-Öänbet 
zalatwic erlebigen, beilegen 
zjazd, m. bie Sujanimentunft 
udzielny, -a, -e felbftänbig 



napa.sc anfallen 
napadniety. -a, -e angefatfen 
zdradziecko, 3lbii., Derräteriicf)er= 

ttieije , 
Szlazk (Slask), m. Sc^tefien 
wegierski, -a, -eun9ariid),UngQr=. 
Wegry, f. ^t., Ungarn 
zawdzieczac tierbanfen 
odkrycie, n. bae 3tufbecfen 
kopalnia, f. bie ©rube, ba§ 

Sergwerf 
sprowadzie fommen laffen 
görnik, m. ber Sergmann 
zaczac beginnen 
wydobywac funöoE.) \ f)ert)or= 
wydobyc (OoU.) f t)oIen 

znalezienie, n. ba§ 3{uffinben 
legenda, f. bie Segenbe [aift 

wiano, n. bie DJIorgengabe, 9Jlit= 
slubny, -a, -e f)DC^3eitli(^ 
wrzucic ^ineintoerfen 
pierscieii, m. ber üting 
znalez'c finben 
bryk, f. ber ßlumpen 
iriilosierny, -a, -e milbtötig 
poczet, ni. bie 3i^i 
zaliczyc ^in3ureit)en, 3U5äf)(en 
gatunek, m. bie ©attung 
libra, f. ein SButf) Rapier 
liniowany, -a, -e liniiert 
papier liptowy SSriefpapier 
spuscic (ab)Iaffen 
oddac abgeben, ablaffen. 



5Cuf0a6c 39. 
Po smierci Kazimierza nie zaraz panowal (gelangte ^ur 
Öetrfc^aftj svn jego Leszek z przydomkiem «Bialy», ale znowu 
öw Mieczyslaw Starv, a i po tegoz smierci najprzod syn jego 
Wtadyslaw Laskonogi fftecfenfüBig, bünnbeinig). Zadali bowiem 
panowie, ktörzy korone Leszkowi ofiarowali, aby starego 
przyjaciela swego i doradce Goworka od siebie oddalil. Ale 
Leszek odpowiedzial, ze nie chce korony, jezeli ma cierpiec 
niewinnie jego przyjaciel i opiekun. Dopiero wiec w roku 
1207 Wladyslaw ustapil i Leszka wezwano na ksiazecy tron 
Krakowski, z ktörym byJa polaczona najwyzsza wladza w Polsce. 
Leszek byt monarcha dzielnym, ale trudno (fd^irer) mu bylo 
tylu ksiazat zmusic du uznania ssvej wladzy. Aby rozmaite 
zatargi ksiazat wielkopolskich Cgro^pülniic^j zalatwic, zwola? 
zjazd do Gasawy. Tutaj przy wsi ^ Marcinkowie, pomiedzy 
Gasawa a Gnieznem zostal przez Swietopelka, ksiccia na 



Sie ftonjnijatiüiiöttaiien. 131 

Pomor/u, ktury cheial byc ksi^ciem ud/ielnym, zdradziecko 
napadnic'ty i zabity (getötet). 

Po Les/.ku panowal syn jego Poleslaw Wstydliwy (bcr 
Sc^nmljafte), najdluzej (am längften) ze wszystkich polskich 
monarchöw, bo piecdziesiat i dwa lata, od 1227 — 1297 roku. 
Pojal on za malzonkr Kinge, cörke Beli. kröla wegierskiego. 
Jej zawdzieczaja Polacy odkrycie slavvnych kopalni soll w 
Bochni (Bochnia) i Wieliczce (Wieliczkaj;- bo ona z Wegier 
sprowadzila görniköw do Polski, ktörzy zacz^li (beginnen) söl 
wydobywac (()ier: graben). znalezieniu zas tej soll opo- 
wiadaja (erjäfjlt man) piekna legende. Kz-öl ßela, möwia, 
darowal jej jako wiano slubne kopalnie Ave Wegrzech polo- 
zone (gelegen), ona zas wyjezdzajac (abreifenb) do Polski, wrzucila 
w nie pierscieii, ktöry znaleziono (man fanb) potem (nac^bcr) 
znowu \v pierwszej bryle soll, jaku w Polsce wydobyto (^^rät. 
iniperf. ). Krölowa ta byla pobozna i milosierna pania, dla tego 
tez zostala ijözniej (fpöter) przez kosciöl rzymski w poczet 
swi^tych zaliczona. 

SC 1110 aß C 40. 
Sm grüf)Iing, menn bie ©c^neemafien (^N(ur. üon snieg) gc= 
)d)mol3en finb, grünen bie äBiefen unb ©arten balb. 8obalb 
(Skoro) e§ nur t)eU geroorben fein loirb (uoU. ^^ut.), merbe icf) bcn 
iörief meiney 33ruber§ burdjlejen unb iljm ^^(ntroort j'^rciben 
(odpisae). 2i>er nur billig taufen miü, mirb jeiten etroa§ ©utea 
taufen. S)ie ^inber meinc§ Cnfel§ franfcn fjäufig. Makt nirijt 
in euren (Sc^reibf)eften. 2Ber üiel franf mar, altert id^neÜ. (Jm= 
pfangcn babenb biefe unglücflid)e fnieszczesny) 9kdjrid)t, rcurbe 
tvrdulein ^ebmig juerft rot, bann bla^ (zbladla) unb jum ©c^luß 
fiel fie in Ofinmac^t. dlaä) fo inclen Unglüdäfällen, meldje tt}n 
getroffen Ijatten, ift bcr reid)e Kaufmann gonj arm gemorben. 
„Siebet euren 'Daid)ften mie eud) fclbft" let)rt (£()vi[tu§. ^ete unb 
orbeitc, unb bu mirft niemals arm mcrben. ©pielt nid)t auf bem 
.S>ofe, ^inber, e§ ift fd)on bunfcl unb falt. SBoUen ©ie gefcilligft 
fid) jU mir bemül)en (pofatygowac sie) morgen frül) gegen 10 Ul)r, 
bann mcrben mir un§ in (Sad)en (w sprawie) unferer gemeinfamcn 
5lrbcit (wspölpracownictwo) Dcrfttinbigen (porozumiec sie). 3Ber 
bat ba§ lyenfter eingemorfcn (wybiei, bu, ©taniedauä, ober ^gnaj ? 
3d) bitte Sie um (Jntfd)ulbigung, ic^ f)abe mid) ben ganzen 33or= 
mittag nic^t an?) meinem ^ii"'"^^^ bemegt, fonnte alfo bie ©dieibe 
nid)t einmcrfcn; aber Sgnoä fd)oü mit (poln. au§) feinem 33ogen duk) 
nad^ ber Sd^eibe (tarcza), unb einmal ftatt in bie ©djeibe fct)o^ 
er ina i^enfter. S)u öerfe^lft gcmöbnlid) ha§ S^e\ (cel), meil bu 
}u feiten fd}iefift ; mcnn bu öfter fd)ie^cn mürbeft, mürbeft bu jcbcg= 
mal treffen. äBenn id) abenb§ nad) §)aufe .^urürfte^re, ift e>3 ge= 
möbnlid) fc^on bunfel, aber morgen merbe id) früt)er ^urüdfebren. 
■^^ie mädjtigcn polnifc^cn DJuigmiten (magnat) forbcrten, bafj Sesjef 
feinen ^rcunb unb '-Berater entferne, (fm .soau§lef)rcr für (poln. 



132 



Seftion 21. 



blofe @en.) ruiiifdK unb franjönidje ©prod^e wirb a,c']uä)t (nid)! 
^soffii)! poszukiwac). 2BicöieI bietet man (8. ^er). ^^^lur.) monQt= 
lid) für biefe 33eic^äfttgung ? 



(3m ^apiergeftfiäit, w sklepie materyalöw pismienn3-ch.) 

Siuga Pana Dobrodzieja, czem 

möge ßhizyc? 
Jakiego Pan Bobie zyczysz, czy 

biaiego do pisania, czy listo- 

wego? 
Czy tylko z prostemi liniami, 

czy do rachunköw? 
Prosz^ wybrad, tu mam kilka 

gatunköw. 
A wiele libr Pan Dobrodziej 

rozkazesz? 
Möge Panii Dobrodziejowi od- 

dac (tüfjen) z tego gatuuku 

libre po 22 kopiejki. 



Dzieii dobry Panu. 

Chcialem kupic dobrego papieru. 

Chcialbym liniowanego. 
Z prostemi liniami tylko. 
Prosz^ o ten gladki (ölütt). 



PotrzebuJQ dosyc wiele, bo musze 
duzo pisac, chcialbym wiec 
od razu Aviecej kupic, aby 
dostac taniej. 

Alez to za drogo, möj Panie; 
gdzieindziej dostane (befomme 
iä)) taniej, dam Panu 20 ko- 
piejek. 

Nie, Panie Laskawy. wezme od 
razu dwadziescia i piec libr, 
ale musisz mi Pan oddac po 
20 kopiejek; wiecej dac nie 
möge. 

Wielez wynosi (beträgt) möj 
rachunek? 



Nie möge naprawd^ , Panie 
Dobrodzieju, ale jezeli Pan 
wezmiesz od razu wiecej, to 
spuszczo (lafieii) Panu po 
21 kopiejek. 

Niechaj bedzie; mam nadziej^, 
ze Pan Dobrodziej zawsze u 
mnie kupowac bedziesz. 



Piec rubli, Panie Dobrodzieju; 
a czy Pan Dobrodziej nie 
wiecej nie rozkaze? 



(ginunbäiDaiiäigfte SeftiDiu 

Die Äonjugationöüaffen (lyortfeljung). 

^k V. ^onjugolionsfloffc 

umfaBt lauter SBur^elücrba, bei beiien bcr (ftetö einfUbige) 
33erbalftainm 

enttueber I. auf einen ßonjonanten, unb jlüar: 

1. 3al)u(aut t, d 3. ^ef)((aut k, g 

2. 3o^i^PUant s, z 4. Dkfadaut m, n 
ober II. auf einen SBofal (a, e, i, y, u) au§gef)t. 

Sannt ift bie Einteilung biefer i^faffe gegeben. 



Sie J?onjiigation§f(affcn. 



133 































>^ o 












>. 








^3 














s^ 






? 


CO 

0-.2 .2 


? i 


cj* 


ü^ 


tZ* 




._ 


X 


jf- 


zz 


Ä-*^ 


c '5 'c 


!s !ä 


C 


J^ 


~ 


TT 


:,'; 


w"' 


^^ 
























■^ 


» 


^ 4<i ^ 


2 S 


^ 


•> 


*> 


^ 


,:ü 


— 


.:« 




Ck* 






















C 

s 








i; 


■— » 






CD 


>> 


























































































- 


- 


_ _- - 


- - 


■^ 


-' 


" 


" 


" 


~ 


^ 


, 


















>> 




1 




»3 


^.2 












X 


>. 




— 


X 


M i^ 




u 






^__ 


^^ 


^ 




N — 


^> z^ o 


















SD 


'^ ^ 


ti-N -s; 


•x -s 


:£ 


^ 


•s: 


ti: 


b£ 


ti 


•s; 






i 0; O 






o 












N 


s; 2- 


S S! N 


S N 


s 


s; 


N 


s 


S! 


s 


s 






^ >> U 


^ ■— 




^ 


;- 
































cc 


CD 


X OB X 


X cc 


ID 


X 


X 


X 


X 


X 


X 






M 


>i o 












s' 


-^ 




— 


X 


— 'B 












X 


^ 




itl^ 


OJ o 


o a; 




CJ 






._^ 




c 






^' S N 


N s; 






s: 








N 


^ 


;_ ^ 






,ü 


-ii 


o 


^ 


^ 


.^ 


«« 


o 


.X *"* 


1/0/3^ 


o o 


O 


.2 


o 


.2 


.2 


.2 


c; 










'" 


— 


— — « — . 





*" 


"~ 


' — ' 


"• 


"** 


"^ 


— 




-ZL 


SJ 


>■, C) 












>> 

K 


>, 




_ S = 


-f. 

o.ä .2 


2 .'^ 




u^ 






._, 


^\ 


— 






















»« 


-X (2 "^ 


M s: N 


N N 


^c 


N 


•s: 


N 


-s: 


s: 


s 


OJ 


O fi "^ 


2 2 2 




© 


© 


.2 


^© 




-^ 


o 
























:? 


s 


"5 "g "5 


■f- ? 


■^ 


? 


'5 


s= 


i? 


'$■ 


S 




= 




>i o; 












>. 








K 














N 






-*-r 


X 


^ ^ 












X 


C 




•V> iS 


o'.2.2 


« o 










._ 


- 


3 


















Vü 


■iL«; 


?. 5j y^ 


X X 


X 




-x^ 


J^ 


-X 


X 


f. 






















r^ 




^ ^ s? 


v^ >; 


c> 


>; 


r; 


** 


;;r; 


■■; 


rc 



s: N s: N N 



i^ 


i« 






^ ^ :- 


u l. b> 


^ 


^^ 


^_ 


i. 


^ 


~ 


*^ 


"" 






--i -U -k-> 


-^ ■*- ■— 


*^ 


^' 


--» 


-^ 


•^ 


■" 






„ 






>. ü 












>i 










X 


5 ^ 

.2 .2 c?- 


p 






— 




o 


rr. 


-X 






X X X 


XXX 


X 


-X 


X 


-X 


X 


X 


o 


a^ 


-•-» 




© jj a> 


a> o o 


© 


a; 


■© 


4^ 


'C 


X/ 


























= 


- 






CSS 


CCS 


= 


= 


= 


C 


s 


c 










K 


>i z> 










>. 


>.^ 






n 




X 


C3 ^ 












^ 










<K « 


O JJ 


o^ 










o 




.^ 






ö-'S'n 


s: N rT" 


'S 


*_ 


• — 


•^ 


>J 


^ 


■X 








— "Z "^ 


'C 


— 


^ 


^ 


"S 














i i. © 






-© 
































? 


:s 






s ? s 


i5 ? if 


? 


? 


S: 


^ 


'■$■ 


? 






_- 


= 


X 


-' 2 

2 'o 










>, 


^• 






4> 


^ 


.., ^ aj 


o o , 










X 




■*ä 


■X 


"t|^ 




-^ --^ y 




^ 


^-^ 


■^ 


■^3 




ü 




SV 


n 


^^ 


© i; i; 


OJ o © 


© 




•© 


IJ 


** 












































































;/: 


ti 






tiC :(. tt 


tt ;r. ti 


ti: 


t;. 


i£ 


i/. 


tc 


tiC 




















;J 










































9^ 


£ 


= 


7^ 


?<l- 


?«- 


— 








in 




JO 


"5 


's; 


*T^ 


-o 


.■5" 


























s 


— 






,il 




~ 


'-■ 


_^ 


~t- 


n 


■— 


c 


1*— 






:^ 




;_, 


^ 


;*— 




^ 


;— 


-^- 


zz 






;-» 




Crf 


^ 


ij 


'■^ 


c^ 


G 


<y 


C7 






s^ 




© 


t-? 


'S*- 




® 


?f- 



134 Seftion 21. 



II. $8emet!ungert. 

1. 2)ie ^iifinübe gniesc, wiese finb entftanben ouS 
gnietc, wiedc büxd) ?[j[imi(ation § 9, 2, ferner niese au§ 
niese, wiese au§ wieze nad] ßinteit. § 8, 3, piec qu§ pieke, 
strzedz au§ strzege burd) Subftitution, b. l). Srfa^ ber ]iid)t 
5ueinanber paifenbcn ke iinb ge burc^ c. ^n Ictitcr 3eit 
id)reibt man aber ftatt be§ qu§ gc entftanbenen c lieber dz, 
alfo mödz üon möge, strzydz Don strzyge, n)äf)renb früfjer 
richtiger moc nnb strzyc gefd^rieben tüurbe. 

Statt trzesc toirb trzasc gebilbet naä) Soutte^re § 7, 2b 
nnb § 8, 3. 2;ie formen dae nnb kla/- (anS d-me nnb kl-ne) 
finb ans ber 9intur ber nofalen Saute ju erflären, benen ftetö 
ein m ober n mit Dorf)erget)enbeni 23ofat gngrnnbe lag. 

2. ^m 5präl"en§ finbet in gniote, wiode, niose etc. bie 
3}o!a(fteigerung oon e jn o ftatt (Saut(et)re § 6, 2), weit bie 
Snbung e f)art unb bat)er t, d, s baöor ftef)en mn^; in ben 
formen gnieciesz, wiedziesz, niesiesz etc. ift Oiücffteigerung, 
lüeil bie Snbnng esz Xütxdj ift (§ 6, 3). Über pieke-pieczesz, 
strzege-strzezesz ügt. Santte^re § 5, 3d. 

3. 23om ^Präteritum gniötl, gniotla, gniotlo etc. unb im 
^^tur. gnietli (aber gniotly) gilt ha^ foeben unter 2 ©efagte 
aud). SluBerbem ift nod) 2aut(ef)re § 7, 2a3u berücffid)tigen. 

4. 2er ^mperatio l)atte früt)er überall i am ßnbe, t)eute 
ift nur nod) ßrmeid)ung be§ (Snbtonfonanten; in dmij unb 
klnij ift au5 ©rünben beS 2Bot)t(autg baS j jugefügt njorben. 

5. ^m ©erunb. ^rät. läBt man nor ber ßnbung szy ba§ 
1 Dielfad) au§, atfo gni(')tszy; bie formen mit 1 finb aber bod) 
empfet)[enönierter. 

6. 5|}art. ^aff. luirb auf a)ony gebitbet, nur bie auf m 
unb n bitben auf ty, atfo: dety, klety. 

III. 2:ie 3U biefer filaffe gefjörigen 9}erba finb 
f 1 g e n b c : 



®ie ßonjugottonöflaffen. 



135 

















Ä . 


- 








5(M 




•U~-t 














S "J"* 


o 


'w "*~* 








;-» 




























c» 














d"^ c 


■'"^ 


c -S 






<u Cl 




5 














.-^S^ 


^ 


Ol' ■ — 






g'cos 




^ 
















^ 












s «^' 


,, 


■y 




►-; 


1— t 




H^ 














<-0 r-' ^ 




























Ä 


CS 

c3 . 




CS 

.5 


rt 




« 






I 




OS 




iJiL.'ri o 


^ 


*^ ^— ^ 




CS 




cc 










^ 






o 


5/D 




z 


Q- 




c3 










t*. 




'"^ 


-l— 




-P- 


-1— 




H— 










,:2 




h- i 




rO 


^ 










































































































fö 




-X 


12 








-X 

p 






-X 

3 




cy 




t 




tt 2 


•X 


'tj ^x 


K 




■f 










'S. 




Ä 




S >ä 


2 


'S ^ 


»^ 


-X 


^ 






_^ 


sj 


^ 




£= 






St 


■5 S 


-X 


r2 

'S. 


-X 

o 






•X 








o 




o 


K^ 


S !?■ 


O. 










^ 




S 




s? 




c 


fs 


N & 


s 




5 










fö 




,^ 








^_ 






._:^ 














CS 




.2 




.2 

'o 

.2 


c' 

.2 

"o 










c 
o 




>> 




^ 




ib 




-K- 


"c. 




OD "S 

2i, 






o 

J2 




-1— 














>> 










^ 








j6 




GC 






N 




>> 






N 
















p_H 


'^ 




N 






t» 




K^, 












^^ 


-i~ 




-i— 






+- 




X 








.^ 




>. 




















-t: 




s :^ 




S 3 
3 'X 


c 


s 


»— '- 






p 


t^ 






^ 










53 


■X 


F-x 






S 


_-x 


ö 




IG 




'c "£ 




.2^ 


■iz^ 


■^ 


-^ — 






^ 


I^ 


c3 




*-* 








Q 


^ 


CE 'X 














a- 




Sc So 




ss 






o o 






o o 


X: 














































* 






















~ii 




















i:*. 




^X^ 




.2 






"^ 






■s 




^s 




— 




l* 




'3 


C^ 




■X 






-o 








er? 




'5 




+- 






£ 






^ 




g' 




nr> 




bQ 




















» £ 


J_, 


s^ 




00 

.2 .2 




.2 " 
c .2 


2 




£ '5 

00 -x 

o o 






O 


CO 

2 

-o 
o 




(S 






ü Ei 




-i^ 5 


— 




tl ■— 






.TS 






^ « d 




T'E 




-X !-> 


i'-X 


^ 
"? 


c 






•X 

O 










53 




-P- 


^ 




u 






— 




-^ 




ino 




I— 1 




(m" 


CO 




't 






o 




o 




iuuui;2 






























i- 
















rs 









CO 



o 



ns> «st 
c ö 



1.36 



Öeftion 21. 







_: 








^ 




-- o 


^ 


= ■- 


_^_, 


^ 






^ 


T^ 




^ 








^ 




5 'S" 


^ 


^ S' 


JZ 


5 






j5 


































= 




<^ 








■^ 




■=5 9 




i^^~ 


■^ 


c; 






CO 


5y 




^ 








i 




= § 


Ä = JS 


Ji 


.^ 






!-> 






































" 








"* 












^^ 












""^^ 






= cr:-S 


^ 


• 












^' 




^ 












= -S 'S 


1- 


'S 








1 




,5 




^ 




■:; 




1 


1— 1 






























1 






■SVJ 


"3 




















E. 






_5 


_■ 












~TT 


-- 


-, 




-- c-' 








0- :,- 




— 






^ 






"^ 


''^ 


•j5 




C C 




■^'' 


^^ 


rir "^ 


■— c5 


_: 




-- 


~. 






.5. 


c3 


— -^^ 




~ '^J 




~ 


_= 


s: s 


-"■ ^ 


Ä 




^- 


E. 






T 


s 


2 _ö 




f-|' 




~ 


X 


X s" 


ÖE 7;' 


































•^ 




Ä 


■X 






Ä 


o 

X 


P 








Ä 


Ä 




-.-; X 
§4 .. 


















•^j >-. 




X -X 










— -S ;;^ 


--J 




X 


>-. 






S 


> 


C -S 




P ~ 




^x 


-X 


s >^ 


.- c3 .:: 


^ 






s: 








s: 


"X o 




*-• 'm* 




c^ 


c^ 




^ S CD 


?? 




£. 


s. 








a 


a. D 




C X 




^ 


CQ 


äo* S 


v5. 


,,:_ 




















^ 








>i 
































r^ 




































s^ 












5 




•^ 
















. 


"5 




' 








i) 




"c 




"2 




1 




5 


' 


































=^ 












-i- 




>> 




— 








— 








>» 








, 




^ 1 




>i 












JZ, 




•r. 








1 




X > 


* 


X 




X 




^>> 




1^ 




5 








"p 




— -2 


öc 


' c 




~ 




— X 


^ 




X 








■^ 




^ c 




^ 




c5 




.-.- 


Cv 






-^ 








-5— 




fc i^ 




-1— 




— 




-1— 


"S 


■^ 




* 


^- 


>; 


i 


= 




;►. 




r x 




— 


■X 


P . 


>. 


































■^ 




~ 


5 C 


•X 


> 


j: 




~ "Z 




"2 "i 




i^ 


^ 


s s 


= -r -^ 


























rt 






" w 1^ 


^ 






i -x 


X 


X 


•^ 




S 12 




^ J< 




H. 


H. S- 


CD X 


































^ 
































J-» 
























.„. 




's: 




































£- 












■s 




■s: 




-b 




•" 




~ 


-s: 


-'? 




i 








•— . 




32 




>> 




iL 




X 


'5 


























*- 




s 


■:i 


^ 
















N 






s: 





^"^ 


a> 


C5 


?<- 






X 
55 






_£• 


5J 

X 

_3 






'S 'S 


X 

5; 
5 




1 ^- 










•- 


- 






•— . 


i* 


3 2 




JS 


^ 


— 




c 2- 


(E » 






















^^ 




,, 




- 


„_:. ,^ 


































" — 




^ 








♦ 


^ 


^- 




f*-* 




c: 




^ 


,i^- •;^ ^ 


5^ 




"i: 








1 


.=■ 


-}^ ? 




■X S 






= 


"i^'E 


^ *X .*^ 






















x ^> 




'X 






'^^~~ 


— 




•X 








^^ 




-7; 








C. 




r 








■■^ 








• — 1 




' ' 




' ' 










Inn 




l> 








X 




C5 




ö 




^ 




C<i 


CO 
























»— 1 




*-H 


^^ 


lumnjg 


































"C 





























2;ie .^^onjugationöflaffen. 



137 



s -^ ^ 



r^ ;-. N -_. 



^ s 
«^ 



g 0-5 S 







c- ©■ 




i/ i- 


* 


,^ C^ (ö- O' 


^. x^ 


„ 




-., ... 




























'-. 




c c-- 




■^ >. u-, :; <i. 


13-!:; 







CO oc 


S^ ^ 




"Z ■" m 






^:^ 


?* 5d bt-i "2"^ 


«^ 


<= 




'~ x! 


■>i^" — 




ci C V 




t: 


f^; 


-£ 53 ■— rt 


K^. ~ 


JC) 




^ " 


;£» 




s ;:i. — 






= =. N o-i S 


> C 


rt 




T", ".'j 
























c^ 




^^fl 




liVo 


V^ 


tlföfö^5) ä Ä 


fön" 


'0 




1 1 


-i'^, 






■7- 'h. 




■^ -y "^^cr-ii 


a 










-'' 


£ ■-f- ,., 




'■/. 


-u :ß vai ^ N/: 




' 


,^ 


■^ .X 


0* S 




i i> .7 




CS' 


'X f^ >,.j; -o <U 






— • 


-/. M 


■> =« 


js 


's 'S « 




N 


>i r ^^ a; "'^ "r" 


p;i 


5 


c 




oi 




05 C 




"^ 5 


M 


tC K T- rj 








N 




N C S 




S! & 


3 


s ö. N Ä ;J N 


is 






N P 






.2 c 


c 


>> 

1^.:^^ 


"S 'n >-»'5 


1 






>-> 
C 

.2 


o« 




i I 


m 


"^ 




>. <ü a ^ 








' - ' '-'. 


^ 




.i; c: 


rt 




t£ 


fe ^ '% 








H^+^ 



E « ^ 



^ 


-x 

^ 


3 


:2 g -5 ii :^ 

Ulli 


Ji 

Sil 3d 


if 

N -s; 






>> 

a 

■s; 


dekleni 
cieklisuiy 


J-I 



.2 .5i - ? N X 



•r, S r: - . i' 



S! N ts: >. 






ÖC iC i£ fct tC — 



r„ <u o. > i; •- -r; 







O" ^.-j 










K 


cc X ^ 




D 


;:; N cj' 









,:«: 


CS rt e: 


a> 


4) 


.iiä ^ Q 



»••/; jO 



"ä-^ 



-•/. j; — t; -w — • 
c;- a> "^ " •■-ft ■=-* 

fcC t)D 






er— •<— 






138 



Seftion 21. 



^ 








<u ö 


■y 


•^ 










.>•» 


■0 


H 










^ n 




^ 








fS 


rt* 


Ö5 
























sc 

2 


^ 












5 












= 




ö 


n: 


, ^ 


ti 






-• 








t-5 






d jo "S 















.'s 

'S 




ja: ^- ^ 








03 


PI 


5 
es 


'3. 
-t— 


-P- 








■^ 1— ( t:* 


— ( 


2 
3 




&0 

.2 
























c/ 




„ , ,1 


^ 








5 ^ 










i' 




sc 




;; ü "" 


"t:; 




•> 




^3 






C-' 




l-^^-B 




.2 






iE 




'S 




»- 






fi^ 




^^ s 




"o 




Sie~>o>e~ 


u£- 




i 




3 j;' 






'S 

1 




^ ^ 

^ 1 1 




r 






o 






.2 




. 






1 

'S 
s 




:5 ^ 
& 00 k 











.^ 


















;^ 




.^ C3 






"^ 




>, 




>. 






^ 




>. — ' 




jo u::. 






a- 




c 




Sj 











f^ 




_— 




1 


■^^ 




















ü ^ 




'ob» 






c 
















5 








■2 






£^ 




'S. 




N 






'S 




•5 f 














KD 










>» 




>. n' 




>i 






.0 






t^. 






s 




X (O 




es: 






£^ -4~* 






M 






X 




•^ ~ 




OD 




^ 


3 :Ö 








X 






2 




~ r^ 




iC 






®^ 




-4- 










'S 




X- +- 








'j' 


. 






>^ 


>J 








>, 


^ 


"^T 


j^_ 






<.> 




rS 


■X 


j-l 






öi 


-S 


ill 


■!t 






^ 








Ol 






.2 
'S 


2 

'S 


lll 


2 


.S .2 
IS 3 




Ü .2 


C! 






IS 

-4— 






'S 




g S 

i _« 




:^ Sc 

2 
3 Ä 


CS* 
C 

to 

& . 


OK 






















s; 


"2 


rü 


n 




o- 


Ol 
0) 
N 








ü^ 




s: 

00 


31 

Ol 

s 


c c 


1 ill 


'ri 




^ 





-^ 








ü 


III 





ac bc 


^ 


c c — 


^ 




0) 


2 


<3j a, 






"3 


<o 


Ol 




tC bt . 






'S- 


H. 








'S 


S 




"5 


33 


» 


^ _o) ö 
















































3 3 -Ä- 










^iS^ 










Sj 






'S 




(i> ^ «-» 


<U 


.2 "~ 

S 




Vi 


Int) 




^' 




»0 






CO 




c-* oc 




oi 




ö 




Cvl 




(M 






<M 




C<J <M 




(M 




CO 


miut);® 






























i< 


















ii> 







Sic ^oujugatioiiQtlaffcii. 



139 



S ä," 



5 = -'S 


» 




s 
















csäE? 


o 




-4J 

cn 




»: 




:3 









w 
















2; s; 




£ 






— 5 


3 






s 


O t. CS r' 


00 








11 


a p< N ? 


S 




'—' 




















o P 


^ 








;^. 


S S 


C 








c 






» 



fö 



ft 



- fc, CO 



S S rS ~ 

5 -Ä sc tD 
ÖC M ?^ ^^ 2 

o o ^ r - 

S S -1 — Z2 



~ 1 


>. 


53 :£ 


>» 1= s 


M bc ^ 
>. >. 5» 

^ ^ S 


(1> .i. Tt- i- 




*? r^ 


:? C- C 


a; !E 


'O 'o a c 



c E 






CD' OJ N — " — 

6C<s: '- -^ C 

o c a - s. 



t^).^5 






^ -rj o s a 



N S ^'-^ — 






•^^ -' / n _ a> 



2i o Ä ^ 



■c c; 






bc 



140 



Seftiou 21. 



?5 




.seif 


L 1 1 1 1 1 1 


Q 


^ --: -^ • . e: . ■= t^ s ^ = .5 .-j o^- 


i ^ 

1 ° 
1 ^ 


. . . . s -i 

-1- H- -1— -1- -1- -1- -1- 


i ii. 


1 1 11 1 IFF 


^ 


-i— )- j=5^ a an— t- 5 5 .n.n33 -)- 


}2 

«7 


•? ._ .^ ::== '^ 
-1-2 a +- 5 -N a- 


2 


11 d rill J JÜI 




H 1 il 1 1 Ss.ll 

1^ 1 .g'-a- :H -^5 1«. 


1 i"'' 


C-^ GÖ OJ O r-i Ca CO 

CO CO CO Tj< ^ '^ -* 



Sie ßonjucjationönaijen. 



141 



e; 



ja 
























>e-*H 




«« 










t; 


















2 5 


§_ 


s 


^ 








H 


















S ,kj 


M 


ö 


"Z. 








a 


















^Sj 


o 




>£ 








S«^ 


^ 










;:; 




















1 rO ;;; " 
































e: jQ ^o 


R 






^ 




1 






a 






CS 








i*^ ."^ ^ 


^ 






.^ 


^- 


s 






c; 






C- 








Ä^-^ = 


o 


•^ "^ 




~ 


~~ 


•^ 












*^ 








liS 
















^ 














-1— 




-4- 




-1— 






-4— 






-i— 








^ 












i-> 


^O 


















*~^ 












c^ 


Ol 














-. 


















kl 

Q. 

o 


















Ä 




'- o- 




--, 




p* 


= 


iJ' -^ 


rp' 




z 




P 




































-■ 




c '2 




5 




>■ 


=r 


■p 


o •§ 


O 




CS 




? 








— S 




^ 






« 


^ 


*-H ^ 


^ 




■^ 


z: 




j; 














5 


5 


c 

o 




O 




>-• 


g^ 


s 




^ 








5 




' 






Si- N! 


"o 




N 




^ 




.^ 
































































c 
































?*- 




>. 




4^" 




>i 












i^' 




















^ 
























C5 




























^ 








^ 




H. 






i 






•; 








£^ 




-K- 




-t— 




-t— 






-^ 






-1— 








1^ 








s: 




s 

'fj 






s' 

J 






-1— 


















^^ 


























>1 










>> 


















































:2 








'i^ 


■X 


_5 






§:i 






~ 
















CS 


5 






















?(- 




CS ci 




es 


CS 




CS CS 






S 












w ^ 




^ 


^ 


'^ 




-t- -4-1 






H — 








































<^ 
































;^ 
























•^ 








































,JX 




'!"* 




>. 




'^~i 






'^—i 






s 








S 


— 


^5* 




N 










5*. 






F« 
!? 

H— 








g 6 


6 ^ 






-f. 




















a> 




1-^ 








N 






Ol 








t^ 






S" 






"^ "^ 












t-i 

-4J 






-_- 


d. 


•3' 








T3 'C 


2 'ü 


s 


S 2 


^ 


- 




£'■5 








N 


^ 




































































^ _: 




s 






= 




c: 




« 








a> 
















^ 
















«-» 






i 5 t' 




5 "Z 




0) 




jO 










s: 


^ 










TS 




C 




— 






-2 






-)— 








inü 




-*' 




o 




O 






r-' 






x' 










■^ 




•<«< 




■* 






'i« 






•^ 








muiöJ9 


*^ 




























1 




» 





























U2 



Seftion 21. 



ȣ 


































































































































^ 


























= =:^ 


a 


















"ü 






.5 5? 


o 


'i 










> 










1 




^ 


i^ 


1 








s 










1 


S^^S 


^ 


■s: 










_■> 






a 












• ■ c^* 












^. 






Ä 


— 






S 't" 










-X" 


■^ 


jO 




— 


_^ 






S i; 










.y 


— 


2 




" 


































Z, iJC 










Cl> 


Oi 








ti:: 




II 


Ä T 








"ö B. 


s 

n 




Ti} 




'S 


" 




<= = 








'S -^ 


— K 


^ 


a 




>« 

«:_». 






N — 




















— 




o 'ä? 








>,^,.^, 


*3 


; 


.. Ji 




•• oj 


e-p 






N N 










_2 




'i^ w 




■o ■" 






"2 2 


■^ i. 








■^ 


^ 


i 


w * — 




■^ r** 






-sl 


O O 








■> 


5 






D. >" 


Sv» 


— 


N O. 


D- O. 








= 


— 


>s 




^ 












































































5h^ 




















T^ >» 




>. 






i' 


1 








-^ 












^ 




;; 










— 










13 S 




























'^ 




-i— 










-*— 






^^ ~ 




-^•4— 








, 








^ 












JÖ, 






> 








s' 
















s' 










•j; 
















rij 




















7^ '^ 






?• >-> 








•^ 






1 




1 


®^ 






p s 

-1— 








3 










1 


^ 






c . 








>> 






q a 




>i 


j^ 




- = 


E; '■'' 








S 5 








O) 'S 


^ 




r "^ 


1: 'S 
S c 


c* 






^ ^^ 






Si ..i 








• N s 


tc ii; 








2 S 






- - 




^ — 
















•— > 










_ 


"S 






^j es 








J 






jO 




.äJ 








^T 














is "3 


















































































^ 






1^ 








ii 






OJ ^ 




■g 








> 




s 


N 


1 






.'s 


-■" § "^ 


^ 




':?s 


c S 




(i) 




"c "5 


^ 




ü _3; 


•S .£ 






•s 


tC " 








— — 






= 


= 


c a, 






? 'O" 




"Z" 


2^ 












~^ 




^ = 




;— 9 


■;^ 


S 


s 




j; 






z. 


.Q 








V; -S 


-o S 


^ 


CS 




^5 






^v 


?; 


S 


~.^^ 






<u c 

£^ 

o 
sc 


•j=> 














® 




^llü 




OJ 


o 








' 






GQ 




CO 




■^ 


i.O 








l-o 






^ti 




1/3 


miuing 


• 7^ 


























i* 























I 



2;ie ßonjusationSflaffcn. 



143 






(1» — • 
ort S 



&« ~ c; 



^ (^TT 



^ 



se> = 



.H^-"^ 



^ s?-^ 



(772 






— si 

'S a> 



.B i- 

















^ 








•l*-I 












^^ 1— ( 








S 












VA '" 




























^- 












^ ^ 








^ 























^ 




l^i; 


;=; 


C3 


« 


'i 


cc 


. 


— ,_^ O 


'B 


1 


■o 


■^ 


'f. 


j; 


■? 


^ 


.5 


-^ "o ^ 




1 


.s. 


:Er> 


= ;::' 


-S C: 


^ ^ 


3 ^ 


'a 


Sil 


+- 




-P 


+^ 


-t^ 


3 


-t- 


-t— 










. 




^j 




C^ 






3 


Irö 


t6 


«0 




.34 N 


•^. 


^h"' 


■? 




Ä 


C3 


5 


'tr: 


•J-^' 


3 "! 


3 


^ 


S2 












5 N 


































^ 


















« 




|^:|.^fl| 


s^ 


tö 


_5 


& 




o 


^ 


»3 






3 


..M 


iö 




S? 


^ 


? 


3 ISl 


s c 


^ 


^ 


3 












































a 




















S*- 




>^ 






•^_ 


>, 


>j 


_|;^' 




_^ 






>. 


'<• 


"S; 


"^ 


3 


3. 




<-> 




c 






s 










c 


"^ 


tc 


^ 


"^ 




^ 


M 


.:i 




S^ 


^ 


-)- 


-1— 


-t— 


4^ 


-1— 


-)— 


-1- 


i~ 












^_ 


^. 


>i 




! 


vö 


n; 


s:' 


s:' 




n' 

Oi 


s:' 


öc 


•/. 


l 


— :0 


CLi 


>■ 


OQ 


j 


j^ 


^ 


^ 


1^ 






■5 


3) 


.S 




s 


S 


1 








-i— 


-1- 


-P 




-!— 


-1— 


-i— 


-1— 


"" 


.1i 




■:> a 






g 


g 




s 




















0. 








■; V 






i> 


o 


*> 




l 


'r^ 


^ 


/- _ 


^ 


Zj 


'^ 


'^ 




3 




^ 


3 


Ä So 


■P^ 


5 




S 


S 


ii 




• 




















c:; 


























































1 


'S» 


:p 


iL 


"S. 


■■? 




3 


's* 






■ 


N 


















c*^ 


CO 




















<ü 


















S 




















:C 


'— 


. j - -. 






o* 


.^ 


y 


.^ 




^ 


i 


"" So 


'5. 


■•p" 




2 




'd' 

S 








^ 












— o 


5 ! 






«5 

" 5 


1 


tniifcn 
'ic 


N 


^ 3 


•S" 


S. 3 '^ " 


i 




3 


M 


'S. 


? 


O 


S 


3 


,« 


iuiuo;3 


-; 


c^i 


CO 


'^ 


»C 


O 


t-" 


od 


1 
1 










ts 









144 



2c!tion 21. 



t: 








































































































































































CJ 










































SS 










































J_|| 


a 


h- ( 


c^ 




« 




"i 




~ä 








rt 




5 






c3 




rt 




^ 


-; 


c H- ; 


2 


^ 


OD 


^ 


^ 


1^ 


O 


-H 


^ 


• 


:^ 






j; 




^ 




(^ 


iS 


"H^"^ 


^ 


"^ 


-1— 


— ( 




'"' 


00 


— 1 


n 


— 


S 






•s 




J^ 




-t— 


-1— 




-4— 






-1— 




-1— 




4^ 




4^ 






-t— 




-!— 


fö 




^ 


P' 




OD 


p 

5. 




o 




s 


CO 

O 




Ä 


2- 
o 


3 


•-o 


'3 


^ 




5- N 


«59 




Ä 








3° 


■"^ 


CD 


-J 


^ 


s 


5^. 


'o 


•5- 




Cd 


-^ 


Z 


^ 


1 








-^ 




;^ 


S! 


^ 


p, 


p^ 


"^ 


u 


2 


'-; 


^ 




^^ 


■^ 


• ■s. 


■J^ 


>-. ►, 


o 




ä 


r^ 




tSl J-i 


CO 




OD 


fö 


X 




_g 


N 


p 


3 


fö 




?B 


•2 ^ 


S? 








O 




Ol 








O 




es 




.o 


<ü 








C rt 




^ 


^ 








N 




!=^ 




o. 




1^ 




o 


tA 




C- 




P4 H 


o£ 










































S^ 






















>- 






























t>i 
































^ ; 






-4^ 




■*^ 




-*;^ 




-^ 




s 




^' 




r^i 






<* 




K'» 


^ 




"5 


-1^ 




3 

^ 




£ 




tc 




X 




1 




^ 










t- 




^ 


-P 




-P 




-P 




-)- 




-1— 




-1— 




-1— 






4- 




-^ 


•^ 




^ 


n' 




s;' 




s:' 




^5 




, 




cc 














N* 


1^ 






'S, 




a, 




s 

CO 




X 

s 




N 
O 
IS] 


tS! 




X 






X 

•s 




X 






-1— 


-1— 




H— 




-)— 




-1— 




-t- 




-i— 




H^ 






-)- 




-1— 


_^ 




















































































<-» 




£ 


53 




53 




s 




SJ 




-^ 




s 




? 






3 




S 


S=(- 




a> 






'P 




£ 




1 








't: 




^ 






-| 




I- 






— 


"a. 




5- 




— 




s 




X 




*- 




■^ 






•N 




— 


_^ 










































"S 






























































































































o 






















^' 








..^ 












^ 




.„. 


"B" 




*;Z'- 




"s" 




■^ 








•— . 




3' 











■r~- 


er? 




^ 


"% 




C 
O- 




a! 




■X 








B 




H— 






•s 




J2 


OD 






























































































































«^ 






















■^^ 




















'^ 






O" 




ü' 




a>^ 




-. 




'5° 




,_^ 




<o 










c/ 


S^f- 




.'^ 


'5" 




*? 




'? 




'5"' 




tS! 

O 




•^ 




"3 






P" 




>^ 






s 

-a 






&- 




CO 








tu 




-S 




r2 
-1— 






"3 

•S! 




-3 






ü. 








j- 








_J 
















~Z~ 






a _• 




'S 




s 




g 


t 


o 




C-* 




- 


^ 


:i 








S: 




= S 


■5^ 




sg^ 


:s 


^ 




^ 


'^ 


"2 




5 


"i 


-» 


^ 


^ 








■äS 




i^ 


■B^ 




~^^ ~= 


ja 


3 




5 


jQ 


3 


^ 




^_^;:^ 


'^ 


Si 5 






-:, 




>.wO ^ 






D 
^ 


c- 




&. 




0/ 




X 








-S 




-)— 






•s 




^ 


ino 




C5 


ö 




^' 




c<i 




lÖ 




Tji 




iC 




o 






c-^ 




CO 


mmoj3 












































S 




































^ 



C33 3 


•^Ä 


•« "=1£ 


^ss 


» ^ ri 


rf 


> >- > 




f -.o - 


i-'S 


-<— 


OjQ 



3)ie ßonjugotionSflaffen. 145 

.2iC>3 o3-= ^ 4> S 























■« • 


08 


1 








1 


I 




CS 


1 


04 <x>q^ 

5 2 « 


>> 

a 








CD 








•^ t 




-»- 








-!— 








-t— -c 




-1- 


a 

1 


CS 

cn 


3 






o- 


ci 
s 






1 


3 

c 


CS 




^' 


;l 


1 














rjJ 




>> 


>-> 




1» 




•1- 


a 






m 




c3 




^ 






j3 


? 






3 


s 


bg 




a, 




-a 




















&> 






















CS 




^ 
^ 


>, 






>. 


1 


o 




^ P 


ö 2 
=s ~. 


'S 

»9 


fi 


fc.' 






sj' 






"* 


•n: jO 


a 2 




-1- 


-4- 






X 






-»— -(— 


-x ;: 


-t- 



'f ^ 



>> 'S- 



^ -^ s ■^ 



i.l 


is 






04 0} 




N M 


a a 




■33 S» 


+• -t- 






J^ 



^ 0) 



g g E^-^ 



>> CO 

a s a-3 • 

3> a> a> ® 05 :? 



'S 5-^ asaaaa-s 

•^3 O- -»3 -a; -ai: -a: -:c -aa -l— 

■^ 2 ' 

3 !-> 3 



i^ „ .. S 3 S 3 e 'H ^'S 



V 2^ OJ rr <D 



>. i= -- >. 3 -;^ 2 ^ .=■ -« V ?2 2 fc, i^.Jr 

S>. N >i >' >> ^T" ~ " 

hl CO -i-i > -N .C 



3JoIntf(5c ÄonB.'Srammatif. 10 



146 



Seffion 21. 



1 




























..- ri ~ 






























*o ^ «^ 


c-- 




























^ 5t 'S 


a 




























"«"S" CS- 




CS 
































■s 












a 

-1— 












1 1 


^^5 


o 


05 
























1— i 




-" 2 


C 


CJ 




















5-> ^ ~;:r s es 


-^ 




(ftjr 


■ it 


£- 








C 


- 


.^ 








C^ .V- • X) 


fö 






J=> 

o 












a 

CS 


'c? 








.2 5 --S = N a 


^ 




1^ 




s 










5 


o 








0E^fcO,X^^^ 
C C „ N S :C3 OD 






'H ^ 


J3 


es 








;-* 


o 


a, 








C Ä- S^* .^ i^ O 


^ 




-i 5 


~. 


0> 








5 
c 
b4 










"S (E Tj CD !.0 X> CO 


















o 












~ O 


S? 




^ 












a, 












10-3 


^^ 




























































G 






























S^ 
















>. 












1 1 


^ 




>, 












s 












i 1 


J-» 




c^ 












oS 














C3 




c3 












22 














a- 
















t« 














j6 
















>> 












>^ 


JJ !- 




^5' 












S 












1 t 


©^ 




i 






















' oS 

CD 






■^ 












-1— 












-1- 






























o?- 
































."t: 






























>-< 




■ , 
























:« 




c5 












fM 












«;'c3 • 


V> 




-^ ? 












ä 












J X 


S^ 




CS rt 












C 
















'^^ -o 












s 












QD-l- 






p 


























^ 




•5^ :? 


k 






















<sy 


J-> 

s 




©^ 


Ä 


^ 








'5" 
a 












II 

OD -J— 






K 


"g" 
























«st 






S 






















.2" 






^ 

^■i. 


-o 


1^ ^ 


>> 


2 


_s 


.2! 

c 






CD 


>> 

03 3 


'5 


'S 

cS-?=-ü 

2 ^ !Z3 




CS 


n 


CS CS 


5 


s 


5 


N 




c 




C C 


r^ 






-c 


te 


Ti -T3 


'S TT 


"^ 


-1- 




N 


N 


N N 


N 


5 Od -)— 






fcj 


^o 
























^.5 






c3 


^* 




















c-'Ä-S 


c S 




o 


CS 


^ 








"O 


S 










-j ^ g « 


?5«^^ 




■O C5"0 
o3 


- 








OS 

c 


H-» 










CS o3^ "S 


















N 












OD -1- 


ittü 




od 
























g 


utmo;© 1 






























1 


R 



























Sic i^oniugationsnaffen. 



147 



Wo 

pojawic eJQ ;liüll.) fid) ieiaen 
srogi, -a, -e graufam 
najt'zdzac- (uiiü.) mit ftricg übev= 

jielien, ülicrtalleii 
pustoszyr (uiiu.) uerlüiificii 
palic brennen ; spalir Derbrennen 
inac'zej nnberß 
Tatar, m. ber üartnr 
Mongol, ni. ber OJtongoIe 
rabowac plünbern (unp.) 
niszczyc jerftören (unö.) 
zabrac iuitnef)men uoU.) 
zabierac- nelitnen, rauben (unü.) 
niewola, f. bie ®efangenid)att 
berfo, n. boö S^Ptfi^ 
podlegh-, -a, -e ergeben, unter= 

iDorfen 

zagon, m. ber Stcfer 

' ■ ■ /^ n \ I ettoae liinein= 
zapuscc (botr.) j,|^^ i^^.j^_. 

zapuszczac (unO.j | ^^^^^^^ 

zapuscic zagony einen Streifjug 

unternef)men, bi§ iüot)in X)OX= 

bringen 
pöble fcf)[agen (üoü.) 
poledz fnüen (Doli.) 
nadac (boU.) Derleif)en, 3um Selben 

geben 
obowiazek, m. bie ^*flicf)t, bie 

S3erpfücf)tung 
bronienie, iubft. $öerb., bie 3]er= 

teibtgung 
wrög, m. ber ^"iil^ 
przeuiesc beilegen (voü.) 
siedlisko, n. ber Si^, 5Ißo^n= 

fi^ (öL-lI.) 
sparzyc sie fic^ nerbrcnnen 
poczta, f. bie ^oft 
swi^to, n. ber j5»:ifTtiig 
pierzyna, /. bas 3'ct'erbett 



rtcr. 

koldra, f. bie 23ettbecfe 
rod, in. ba^ {§eicf;Ierfit 
ponawiac erneuern (unb.) 
iiorda, f. bie §Drbe 
straszny, -a, e id)redflid) 
uapad, »1. 3lnfQÜ, 3iaubjug 
lup, JH. bie 58eute 
dziewica, f. bie Sfungfrau 
sromotny, -a, -e i({)ma(f)ODß 
h\czy('' sie fid) oerbinben anib.) 
Lijrnica, f. yieanilj 
Malborg, m. 50tarienburci 
Kröiewiec, m. ^xönigöberg 
Azya, ;■. Sifien 
Tunk, m ber 2ürfe 
przelac beriiieBen itioll. 
obrona, f. bie 93erteibigung 
Krzyzak, m. ber fireu5l)crr 
rycerz. m. ber 9litler 
Rycerze Zakonii Nieinieckiego 

bie JRitter beö bcutfdien DrbcnS 
sprowadziö (ooü.) t)oIen, rufen, 

berufen 
Mazoweze, n. ÜJtafobien 
tnazoAAieeki, -a, -e 5lbj. bon 

ÜJtofoüien 
przyetowle, n. ba§ ©pric^loort 
falszywy, -a, -e falfd) 
Avrona, f. bie ,firäl)e 
tenor, m. ber Slenor 
przyklaskiwac SSeifolI flütfd)en 

(unb.) 
röw, m. ber ©vaben 
bocian ber Stord) 
poblazliwy, -a, -e noi^fid^tig 
podwörze, n. ber ^of 

• x,' ber Varm 

zgieik, m I 

bawetna, f. \ bie 5Paumn)DlIe, 

wata, f. f bie 2Batte. 



SCufgafic 41. 
Panowanie Boleslawa Wstydliwego nie bylo dla Polski 
szczej^liwem. Wöwczas to pojawil sie srogi nieprzyjaciel, ktöry 
przez wiele wieköw Polske najezdzal. pustoszyl i palil. Byli 
to Tatarzy. inaczej Mongolami zwani. Po raz pierwszy wpa- 
dli oni do Polski roku 1241. Spalili mnöstwo miast i wsi, 
pomiedzy innemi Lublin, Sandomierz i Krakow; rabowali 
wszystko albo niszczyli, czego zabrac nie mogli; mieszkancöw 

10* 



148 Settion 21. 

zas albo mordowali, albo brau (fcf)Ie|)pen) w niewole, po ta- 
tarsku «jasyrem» zwana. Tak pi-zeszedlszy ^ z ogniem i 
mieczem przez ziemie beiiu Boleslawa podlegle, zapuscili za- 
gony swe az do Szlaska. Tutaj na polach Lignicy, po nie- 
miecku dzis «Wahlstatt» zwanych (genannt), jeszcze raz pobili 
wojska chrzescianskie, z Polaköw i Niemc(5w zlozone. Pomi^dzy 
innymi polegl tu z rodu Piastöw Henryk Pobozny, ksi^z^ na 
Lignicy, syn swietej Jadwigi. Ale Mongolowie nie poszli 
juz dalej, lecz wröcili przez kraje wegierskie do swoich siedzib 
w dzisiejszej wschodniej i poladniowej Rosyi, i do Azyi. 
Czesto jednak (ober) ponawiaty hordy tatarskie swe straszne 
napady, zabierajac zawsze bogate lupy, i duzo mieszkancöw: 
starcöw, dzieci i dziewic, do niewoli sromotnej prowadzac 
(uprowadzajac). Pözniej laczyli sie czesto Tatarzy z Turkami 
w napadach tychze na Polske, i Polacy duzo krwi przelali 
w obronie kraju swego, swej religii, w obronie cywilizacyi i 
kosciola chrzesciaiiskiego. 

Za (pr ,3eit) panowania Boleslawa Wstydliwego przybyli 
tez do Polski Krzyzacy, czyli i-ycerze Zakonu Niemieckiego. 
Sprowadzil ich Konrad, ksiaze mazowiecki (üon ÜRafoüien), 
nadajac (inbem er üerlie^) im ziemie chelmiiiska (boS ^almer 
2anb), z obowi^zkiem bronienia ziem jego od napadöw po- 
gaiiskich Prusaköw i Litwinöw. Zakon ten stal si§ z czasem 
bardzo poteznym, i dla Polski niebezpiecznym wrogiem. W 
roku 1309 przeniösl nawet jego mistrz wielki (^D(i)mei[tcr) 
swoje siedlisko do Malborga, zas w roku 1457 do Krölewca. 

SCufgaßc 42.'. 
S)a§ 2BQ[|er trieft oom '^aiijt I)erunter. ^te DDlutter ^Qt 
geftern 53rot gebacfen, fjeute bäcft ]te ^ucf)cn, unb morgen roirb \xt 
ßnten unb ®änje braten. Sobann bat bie ^ferbe angespannt, aber 
er tonnte ben 2Bagen ni(f)t au§ ber ^iemije berau§jiet)en (wywlec), 
man mufj ibm t)elfen, benn id) ijaU feine ^dt, er mu^ mid^ 
balb in bie ©tabt (t)in)fa'^ren. öege ni(f)t in ben Ofen fo Diel 
^otj, benn e§ mirb ju ^ei^ fein. f)üte gut bie ©d^afe, mein 
Sunge, benn menn ein§ (ktora) oerloren gct)t (zginie), toirb 
bicb bein 55ater fd^Iagen (burc^prügefn) (zbic). Unb n3eibe fie nic^t 
im ßlee (koniczyna)! ^ätbcben, bu i}a\t ha^ 3itnmer nod) nid^t 
gefegt, fege e§ fc^nell au§ unb mafd^e aüe§ ^üdbengefd)irr (statki 
kuchenne), benn bie ^^rau mirb baliD fommen. 5JZon l^at geftern 
bei un§ fefjr olel Söein getrunfen unb babei (przytem) foft alle 
©läfer ^erid^tagen. Unfcr f)unb bnt micb in bie ^anb gebtffen, fo 
ba^ idf) nid^t nä^en fann. 'DOlein @Dl)n fe^te firf) auf meinen neuen 
§ut unb bot i^n mir jerbrüctt; je|t ^at er t^n gum ^utmad^er 



3(uf3ulöfen: nac^bem fie fo . . . burd^jogen l^atten. 



®ie ÄonjugationSflaffen. 149 

(kapelusznik) l^ingctragen (zaniesc). ®er unartige .^nobe f)Qt 
jaft aÜe Gipfel oom ißaume I)cruntergeicf)üttelt, fie finb nod) ni(f)t 
reif unb luerben aÜe üerfciulen, beim fie finb jerfd^tagen. Sine 
93iene \)at bie fleine Soljanna geftocfjen ; e§ tut ]'c()r n)e()e (boli), 
iDcnn eine ^iene [lic()t (t)oIl.). S^einrid) l^at ben $)unb, n3eld)cr 
l^eute in ber *:)iad)t fo fetjr ge!^eult l)at, auf einen ^-öettlcr getjegt 
(poszczuc). unb ber -V)unb i)at if)n in ben 3^ut5 gebiffen, ''}lllc§, 
n)a§ id) gc[lern genä()t l)Qbe, muf] id^ bcult^ auftrennen, bie ganjc 
5Irbeit ift nerborben (zepsuc). 2)er «Sc^utjniai^er I}at mir neue 
«Stiefel gebradjt, bie id) aber f)eute nid)t oujieben trerbe; man mu^ 
neue ©tiefet immer früt) anjie^en, um ju je^en, ob fie nicbt ju 
flein finb. 2)iefe arme ^^rau f)at auf bem DJZarfte ^ilje (®en.) 
gefauft, fie maren aber giftig; fie I)at baüon gegefjen unb Ijätte fic^ 
beinahe bcrgiftet; jum ©lücf t)at fie nur menig baüon gegeffen, 
benn fie I)aben il^r nid)t gcfd)medt fsmakowac). ^d) i)aU einen 
üerborbenen (faulenbeni f^ifd) angebiffcn (ugryzc kawalekj, aber 
fofcrt au§gefpieen. 2)ie Äiul) get)ört ju ben rcieberläuenben Xieren. 

SÜufgafiß 43. 

Sr tänbcite (igrac) fo lange mit bem treuer, U^ er fid) oer= 
bräunt I)at, je^t bläft er auf§ 5^alte. 5Bir pflegen um brei U^r ju 
WütQQ (objad) 5u effcn (freq.j. 5ßei mand)en Golfern begräbt man 
(poln. bergen fie) ben 93?enfc^en fofort, mcnn er geflorben ift. (^r 
\)üt mid) tierjlid) begrüfjt (powitac), unb lädjelte fortiDäf)renb, aber ic^ 
l^abe il)m nid)t getraut (ufac), benn ic^ raci^, ba^ er falfd) ift unb 
bafi er l^interm Ütücfen (za plecanii) über jeben fpottet (uragac 
mit 3)at.). äßenn bu unter bie ßräl)en fommft (wejdziesz), fo 
mu^t bu träc^^cn (krakacj, mie jene (one). ift ein polnifc^e§ ©prid^= 
tüort. ©eftern mar ic^ in einer ©efellfc^aft, in ber man oiel baüon 
flüfterte (szeptac sobie), ba^ man unfcren erften ^^enor in 
Slublin ausgepfiffen (wvgwizdac) (^rät. imperf.). bagcgen (a) bem 
ftftöncn groulein 5)lDrfltx)afa, obmotjl fie nid)t gut fingt, eifrig 
(goraco) SeifaE get[atid)t t)übe. ©pringe nie über ©reiben, bamit 
bu nic^t ein 33ein bri^ft (zebys nie zlamal). 2)er ©torc^ bat 
getlappert (klekotac), ber 5rüf)Iing ift fd^on ba. Sinen böfen §unb 
mu^ man nid)t (nie trzeba) ftreid)eln (glaskac). DJJan b^tte ben 
^vrofeffor Derbäditigt fposadzac), "lia^ er 3U nad)fic^tig gegen fdla) 
meinen ©obn fei ; ie|t aber, ha (kiedyj id) ibn in eine anbere 
©d)ule fd)irfe, bot man erfonnt, bafe er ein guter ©d)üler ift; alle 
Sebrer loben ibn, unb aud) bie ©d)üler lieben ibn, benn er ärgert 
feinen, unb alle fpielen (poln. ficb) mit ibm gerne fchctnie). Wtxnt 
^inbcr fpielen oft im ^ofe 53aü (w pilkc) unb mad)en babei einen 
fDld)en ^ärm, ba^ ic^ mir immer bie Cf)ren mit 33aummDlle feft 
(mocno) 3uftopfe (zatykac), um ben l^ärm nid)t ju ^ören. 



150 



ße!tion 21. 



(SJtittagcffen, objad.) 



Mojii Klarcio, co dasz natu dzi- 
siaj na obiad? 

Pytam sie dla tego, moja ko- 

chana zonusiii, ze mam dzis 

dobry apetyt. 
No, moze byc, ale odpowiedz 

mi najprzöd na pytanie nioje, 

CO bedzie na obiad. 



To trochQ malo; czy nie mo- 
glabys mam dac w srodku 
jak^ ryb^, na przyklad szczu- 
paka (§edöt), a av koncu je- 
szcze dodac jaka legomin^ 

A moze! 

Ale ja wiem; oto brat Bogilan 
dzis jirzyjezdza, i to zaraz. 
bo za pol godziny musze isc 
po niego na kolej ; w tej 
chwili odebralem (empfing i(f)) 
depeszQ. 

Nie nie wiem, — wiem tylko, 
ze przyjezda, wi^c sjjiesz sie, 
moja droga, z obiadem do- 
brym na jego przyj^cie (®m= 
fang). 

Ty juz sobie dasz rad^, to ja 
wiem; po obiedzie daj tez 
dobrej czarnej kawy. 

Wiem, moja zoneczko, ze zro- 
bisz wszystko dobrze; id^ 
wiec na kolej. 



Czemu si^ dzisiaj o to pytasz, 
wszakze zwykle tego nie ezy- 
nisz. 

Ej, to nie prawda; pewno masz 
CO na mysli. 

Bedzie dzis najprzöd znpa po- 
midorowa (^omiborenfuppe i) 
potem sztuka miesa (&linb= 
fleiftf) gefDcf)tj ze sosem ogör- 
kowym (©urfenfauce) potem 
pieczeii barania z kartofel- 
kami. 

A dla kogoz? przeciez ty nigdy 
nie wymagasz (üerlangft) ta- 
kich rzeczy; dzisiaj tez nie 
jest swi^to zadne, ani twoje 
urodziny ((Seburt§tag), ani 
gosci zadnych nie mamy na 
obiedzie. 

Cöz znown, jacy goscie? ja o 
zadnych nie wiem. 

A po CO on przyjezdza? 



To CO innego, zaraz, zaraz; juz 
id^ do kucbni; ale, möj 
Boze, skj^d ja teraz dostane 
ryby. 

Xo, no, juz sie nie klopocz, to 
juz moja rzecz! ty idz tylko 
na kolej. 



' (fg ift bieä eine in '^oUn gern genoffene <&nppe, au§ ben fo= 
genannten 2lbam§= ober Siebeeäpfeln, pommes d'or. 



5)ie -ßonjugationöftaffcn. 151 



3tr)etnnb,^n)anäi9fte fieftion. 

Die ^onuigationötlaffen (Stntfe^unci). 

2)ic VI. Äonjugottonäfloffe. 

§ 1, S^ie VI. .ßoniiigotionöftaife umtnfet biejenigen 23erba, 
tticld^e im ^nfinitiü auf nac enbigen, b. ^. öor bie :3"fi"^tiö= 
enbung c bie Silbe na einfd)ieben. S^aS ^^rnfenS bilben biefe 
SDerba gteidifallö biird) (Jinfdjiebuncj Don ne mx bie ^erionat^ 
cnbungen ; 3. 23.: 

ciagnac \\e^m CBtamm : ciag) 
gasnac crlöfc^en (©tamm: gas) 
^^räjen§: ciagn-e, -iesz, -ie, -iemy, -iecie, -a. 

gasn-e, gasniesz, gasnie, -iemy, -iecie, gasnq,. 

S)er Sjmperatit» cnbigt meiftenä auf nij, otfo : 
ciagoij, gasnij, ciqgnijmy, -cie . . .; 
eine Üeine 2tn3Qf)t Dofalifd) auSfautenber ©tdmme bilbet iebodö 
ben ^niperatin burc^ blo^e SrttJeic^ung bee n; olfo 3. 58. Don: 
plynac idjiüimmcn Smper.: plyii, -vaj, -cie. 

plunac auefpeien „ pluii, » » 

stanac flehen bleiben „ staii, » » 

skin^c roinfen „ skiü, » » 

ginac untergef)en „ giri, » » 

^Povti^ipium inib ©erunb. ^räf. iDerben regelmäßig Don 
ber 3. $er). $!(ur. '^ßiä]. gebilbet; alfo 3. S.: 
ciagnac, ciagnacy, -a, -e, 
gasnac, gasnac v, -a, -e, 
plynac, plynacy, -a, -e. 

®n§ Präteritum bitben bie Dotaüfd) auSlautenben unb 
ein Seit ber fonfonantifc^ auötautenbcn aud) regetmäBig burc^ 
§lnt)ängung Don 1 unb ber ^^erfonotenbungen an ©teile be§ c be§ 
Snfinitiuy; alfo 3. 23.: 

ciagnalem, ciagn^lam, ciagn^lom, ciagnelismy, 
gasnalem, gasnelam, gasnelora, gasnelismy . . . 

SDtandje fonfonantifd)en 93erba l)ängen aber bie ^H'äterital* 
enbungen unmittelbar an ben reinen (Stamm, alfo ol}ne ®in= 
fd^iebung Don na. So bilben 3. 23.: 

biegnac laufen: ^^rätcrit. biegtem, -am . . . 

blednac bla^rocrbcn: „ bladlem 

chudnac abmagern: „ chudlem 



152 



ßeftion 22. 



gasnac erl(öfciE)en : ^43räterit. gasietn 
kwitn^c blül^en: „ kwitlem 
przysi^gnac [c^ttjören : „ przysiqjglem u. a. 

©inige bttben boS ^ßrät. fognr auf betbe Sitten; 3. 93.: 
gasnac: gaslem unb gasnalem 
znikn^c üerfcfiromben : zniklem unb zniknalem 
piysnac fpri^en: pryslem unb prysn£|lem. 

®Q§ ^Partiäip. ^rät. unb (Serunb. ^xäi. tnerben bement= 
fprerf)enb regelmäßig gebllbet, er[tere§ burcf) bto^eS ^^orttaffen 
ber ^ßerjonnlenbungen, le^teres? burd) ßrfetien berfelben üer= 
mittelft wszy (ober blo^ szv bei ben berfürjten obne n^); 
alfo 3. 93.: 

^arttjip. ^rät. ©erunb. ^rät. 

znikl unb zniknj^ zniklszy unb zniknq,wszy 

ci^gnfjjl fci^gnawszy 

plynfj,! plyn£iwszy 

chudt t chudlszy u. f. U). 

Sq§ ^orti^ip ^erf. ^a]]. Ijot urfprünglid^ bie ®nbung 
ny, burd) Slnpoffen an 93erba tüie d^c — dety aber I)Qt fid^ 
aud) bie ^^^orm auf ty bei bieten eingebürgert: 

ciagnj|c: ^^art. ^aff. ci^gniony unb ciagni^ty 

minac öorbeige^en : ^ort. ^afj. miniony 

uplyn^c öerfUe^en : „ uplyniony 

cisn^c brüden: „ cisniony unb eisniety. 

§ 2. 3u biefer .^onjugationSflaffe gepren bornef)mlic^ 
fotgenbe 93erba (bei benen mir bie tro^ obiger Stngoben nod^ 
3tDeife(f)Qften g^ormen unb bie $8emer!ung über ^^crfeftiöierung 
refp. Simpei^feftiöierung beifügen) : 



Unt)ott.(n)ennntd^t 
anber§ angegeben) 
3fnfin., ber burc^ 
^Präftj öoll. iüirb. 




^art.^rät. 
Slft. 



^art. ^Qff. 

refp. ^rät. 

itnperf. 



SSeriüanble SSerba. 



1. biegnjic lau= 

fen 

2. blednac er- 
blafjen 

3. blyenjic blit-- 



4. brakn{|c fet)= 
len 



biegnij 


biegnfil u. 
biegl 


fbiegly 
StbjefHo 


blednij 


bladl 


tbladly 


blysnij 


blysnjil, 
blyel 


— 


(braknij) 


brakna;l, 
braki 


— 



biedz u. (inßom)3. 
boE )biegacunD. 
f. .ßontp. 



blyskac unö., bly- 
szczec n. fblys- 
kiwac f. unö. 
ßomp. 

brakowac unt>. 



Sic ßonjugotionSflaffen. 



isa 



UnooQ.iniciuuudit' 
anber§ anacgeben' c^^..^.^.. 
3nfin., ber burc^ Jntperat. 
^^räfij noU. luirb. 


«Part.^rät. 

mt. 


^art. $Qff. 

refp. *Prät. 

imperf. 


SJerUianbte 33erba. 


ö. brz(jkni^(!' jbrzQknij 


brzQknfjl 


_ 


brz^kac u. -fbrz^- 


raffeln ö. i 


u. brz^kt 




kiwacu.f.ßomp. 


6. brzydna.c f)ä6=l brzydnij 


brzydl 


fbrzydly 


— 


Ii(| merben ti.j 








7. buchnai' cje= I buchnij 


buchn^l, 


— 


bucbac nnf. 


tooltig f)er= i 


fbuchla 






Porbred^en ü.! 








8. brnj}c ttiaten brnij 


brnJil 


— 


— 


9. clitonac t)ei= ; chloii 


chlonat 


tchloni^ty 


tchlaniae itno. in 


f^Iintjen 






fchtonio- 

ny 
ciagni^ty, 


3uf. 


10. cijignqc 3ie= 


ci^gnij 


ciagnal 


fciagac unt). in 


^en 






ci^gniony 


ßomp. 


11. cichnat- ftitt icichnij 


cichl 


— 


przycichnac 0. 


»Derben 








12. cisiKicbrüden, oisnij 


cisn^l 


cisniony 


tciskac unü. in 


toerfen 




cisni^ty 


ßomp. 


13. cofnaeäurücC= cofnij 


cofnat 


cofni^ty 


cofac unO., fco- 


3ief}en ö. 






y^x&c unö. in 
"^omp. 


14. cuchnj\('' fttn= fcuchriij) 


euch 11 al 


— 


— 


fen 








15. drasnacri^en drasnij 

16. drgnj^c judfenidrgnij 


drasnJil 


drasni^ty 


zadrasnac Ö. 

• 


drgnfil 


— 


drgac uniL, unb 


tJ. 






drzec unD. 


17. dzwignac l^e=|di\vignij 


dzwignal 


d^wigni^- 


dzwigac unD. 


ben ö. 




ty 




18. od-, zgadnficlod-, z-gad- 


od-, zgadl 


odgadni^- 


od-, zgadjTva^^ 


erralen n. | nij 




ty 


unö. 


19. garnac- raffen 


garnij 


garn^l 


tgarni^ty 


fgarniac nnü. in 
ßotnp. 


20. gasnar er= 


gasnij 


gashi.-njvl 


— 


tgaeai- unD. in 


löfd)en 








ßomp. 


21. ginacumtom=:gin 


ginal 


tginiony 


zginac Doli., 


men.tierloren 






zaginac Doli. 


9ef)en 








22. gluchnactaub gluchnij 


ginchl: 


— 


oghichnac Pott. 


toerben 








23. grzQznac ftef= grz^i^nij 


grz^zl 


— 


grz^zc unö., 


fen bleiben 






ugrzfjznqd, 
ugrzazc 


24. huknac fnal=,huknij 


huknal 


(hukniQto) 


hukac unP., unb 


Icn ö. 






huczec unD. 


25. j^ikn^c ftot= jfiknij 


j^knql 


(jakni^to) 


jqkac unD. 


tern d. 











154 



Seftion 22. 



Uimott.ftocnnnid^t 
anbers angegeben; 
3nnn., ber bur(^ 


Smperat. 


^art.^rät. 

mt. 


^art. ^aff. 

refp. ^rät. 

itnperf. 


SBertoanbtc 33erba. 


^räfir tioll. uiirb. 








26. jeknac ft5^= 


j<?knij 


jeknal, 


(jekni^to) 


j^kaö unP., j^czec 


nen ö. 




jekf 




unö. 


27. kichnaX' nie= 


kiclmij 


kichnq} 


kichni^to 


kichac unP. 


fen ü. 










28. kiwn^c h)al= 


kiwnij 


kiwn^l 


kiwni^to 


kiwac unP. 


feln,h)m!ent). 










29. klasnac Ö. 


klasnij 


kl^sn^l 


klasni^to 


klaskac unö., 
tklaskiwac in 
ßomp. unü. 


30. kleknac nie= 


klekiiij 


klakl, kle- 


klekni^to 


klekac unP., klQ- 


bertnien ö 




kia u. 
kl^kn^i 




czec unb. 


31. fklesnac ein= 


— 


kl^sn^l, 


(w fkles- 


— 


finfen »i. 




ab. kl^sla 


niQty) 

wklQsiy 

Slbjeft. 




32. krzepnac et= 


krzepnij 


krzep} 


s tkrzep- 


— 


ftarren 






ni^ty 




33. krzyknac 


krzyknij 


krzyknfii 


krzykniQ- 


krzyczec unP., 


rufen ü. 






to man 
rief 


fkrzykiwac uno. 
in ßomp. 


34. kwitna.c brü= 


kwitnij 


kwitn^l, 


— 


zakwitnac Ooß., 


f)en 




aberkwit- 
la, kwitlo 
u. tkwitt 
in ßomp. 




fkwitac unP. in 
ßomp. 


35. lgn£ie fleöen 


Ignij 


Ignftt 


— 


przylgnac Polt. 


Bleiben 










36. taknac i^un= 


iaknij 


laknjii 


takniono 


— 


gern 










37. inachnacfuc^= 


machnij 


machnjjt 


— 


machar unP. 


teln, i'c^iittehi 
38. marzn^c 










marznij 


marzl 


— 


zamarznac öoü., 


frieren 








t marzac uno. in 
itlomp. 


39. mierznqc 3U= 


— 


mierzi 


— 


obmierznqc Pott., 


toiber »erben 








fmierzac unü. in 
ßomp. 


40. mign^ic flim= 


mignij 


mign^l 


noignieto 


rnlgac unP. 


mern D. 




(migla) 






41. milkn£jc ftiti 


milknij 


milkt 


— 


zainiiknac Oott.; 


werben 








milczec::- u. f i^P)ci= 
gen 



'ie .RonjtigationSflaften. 



155 



Umio(I. uieinnüd)t 
fliibcrö niic^ertcben 
3nftn., ber burd^ 


oiiHjerat. 


^;Hirt.^;^rät. 


refp. '^xät. 
tmperf. 


ü>criiuiubte 9}crba. 


^^räfii- noU. uiirb. 








42. inknac fid) mknij 


Miknal 


trakni(jto j i)omknar Hoü., 


fd^netl fort' j 




fmkniono tniykar mm. in 


betuegen ; 




ßomp. 


43. moknac itafe . moknij 


mökh 


— jirzemoknar tmlf. 


iiierben 




mokla 


1 


44. niinnr luir= 


min 


ininal 


miniony inijac nnl). 


übergel)eii ö. 






tminiely 


45. niknar lier= 


iiiknij 


niknal, 





zniknac- tioü., 


fd^unnbcn 




tnikl 




tnikar unti. in 
^oinp. 


46. pachnac- ric= 




(pachnal) 




paohnier unii. 


tuen (tntr.) 




öfter pach- 
nial 




riec()cn 


47. pelznac frie= 


]^e}■/.n\] 


pelzt 


— 


pelzar nnti. 


d)en (pi)pIz- 




(spelzlo) 






nac üergefien 
48. peknac p{at= 










P^jknij 


pekl 


pQkni^ty 


p^kac unii. 


Jen t). 










49. pchniicftofeen 


pchnij 


pchnal 


pchni^ty 


pohac nnö., tl'v- 


b. 








chac nno. in 
ßontp. 


50. ]>iei-zchnac 


pierzchnij 


pierzchnal 


— jMerzehar nnD. 


flief)en p. 




tpierzchii 




51. i)loiuu- bren= 


ploii 


l)lonal 


— 1 Rplonai- Doli. 


nen 








52. iilynac füe= 


plyi'i 


plyna} 


— 


poplynac HoK., 


Ben 








tplywac uno. in 
ßomp. 


53. pragnac- bür= 


prasrnij 


pragnal 


tpragnio- 


zapragn;ic HoC. 


ften, begcf)ren 






ny 




54. rosnac ltiact)= 


ro.^nij 


rösl, ro.'^la 


— 


urosc, wzrosö 0., 


fen 








pgl. m. V, § 1,4 
frastacuno.tnßl. 


55. runar I)in= 


rui'i 


runal 


— 


- [11. 


ftür,jen n. 










56. rznai' f(f)Iad)= 


rznij 


rznal 


rzni^ty zarznqc U., frzy- 


ten 






nacunö.inßt.il. 


57. schnac trocf= 


schnij 


schnal 


fschniety uschnac- U., fsy- 


nen 




t(sechl in 


chac- unu. in 






ßomp.) 


m. II. 


58. sirjxnar Ian= 


siofrnij 


sifjgnal 


— 


siQgac uno. 


gen, reitfienti 




(8i(;gia) 






59. sle]>nar blinb 


slopnij 


tslepl 


— 


0-, zaslepnar OOÜ. 


njcrben unu. 











156 



Seftion 22. 



UnnoII/tüennntd^t 








anbctö angegeben;, c^^...^.. 


^l^art.^rät. 


«Port $aff. 
refp. ^h-ät. 


SUertnanbte 93erba. 


^vüfir noU. luirb. 




impcrf. 




60. stynac im 


slyii 


siynal 




zaelj'JQc'ic öoQ. 


9tufe' fielen 










61. Btyfrnac !alt 


stygnij 


«tygl 


— 


ostygnac Dolt., 


luerben 








ostydz öoE. 


62. skin^ctoinfen 

63. sunac id^iefien 


skiü 


skin^l 


skini^to 


— 


sun 


sunjj} 


t suni^ty 


pOSUDfiC ÖOtt., 










tsuwaö unö. in 










ßomp. 


64. tkna.ö 6erü^= 


tknij 


tknal 


tknlQty 


ftykacunt). in ß. 


Ten ö. 










65. toTi^c finfen 


ton 


tOD^l 


— 


za-, utonf|c Dott. 


66. trz^sn^cjc^üt-- 


trz^snij 


tv'Ast.sniil u. 


t trz^sniQ- 


trzasac unö., 


teln ö. 




trzjjsl 


ty 


trzijsc unb. 
m. V, 1, 17 


67. tupnqc mit b. 


tupnij 


tupnal 


tupni^to 


tupac unö. 


68. wi^dn^c tt)el= 










wi(jdnij 


wifid} 





zwi^dn^r öott. 


fcn 










69. wi^zn^cftedEen 


wieznij 


fwi^zl 


— 


uwiQznJiö Oott. 


bleiben 










70. (wladn£ic 


wladnij 


fwladn^l 


wladni^to 


0-, zawladnqc b.. 


f)erricl)en) 








wladac unD. 
Simplej, t wia- 
d^^\■ac unO. in 
ßomp. 


71. p^zyt^\yknac 


twyknij 


przywykl 


— 


przjTsykaö unö. 


fid^ geiüöl)nen 
ü. 
72. ziQbnjic folt 










ziebnij 


zijjbt 


. 


z fzifjbnac tooß. 


»erben 










73. zolknac gelb 


zölknij 


(zölkn^l) 


— 


z fzolkiific ooü. 


Jii erben 




zolkl 







5(nmerfung. 
1. Siele ber ,3u biefer .ß'Iaije geprigen 93er6a {)a6en, tote 
mx oben gefeljen, ou^er ben Q^ormen auf nac im ^^nfin. auä) 
anbere dnbungen, 3. 93.: 

biegn^c unb biedz 
pelzn^c unb pelzac, 

bei me((f)en bie 23ebeutung gar nicf)t beränbert irirb. 



®ie ßoniiujationöflai'fen. 



157 



2. Sine gro^e 3«¥ bcr iVrben auf m^v bieiit alö ^ei= 
feftiöierung 311 foid)en auf ar, 3. 33. : 

siegniu' ju siegac 
tupnac 311 tupac 
krzyknac ju krzyczec ii. n. 

3. ®ine ^2ln3at}[ l)ier{)erget}örit3er Sterben ift uon ^(bjeftiücn 
abgeleitet unb t)at ind)OQtiDe Sebeiitiing, b. t). beäeicl)net ein 
Sßerben, 3. ^. Hon: 

iöitj gelb : zölknac gelb roerben 
cichy [tiü: cichnac [tiU roerben 
blady bla^: blednac blo^ roerben. 



ZPörter. 



szczupak, m. ber ^iä)t 

obj^c utnfnfien 

— rziidy bie Stegienttui über= 

nel)men 
niespokojny, -a, -e unriil)ig 
krok, m. ber S(i)ritt 
■wazny, -a, -e toi(^tig 
stanowczy, -a, -e entfi^eibeub 
koronowac sie fiifi frönen 
koronacya, /'. bie Krönung 
branden hurski, -a, e branbcn= 

burgifrf) 
wzrost, ///. baö Slntüad^fen, ber 

obawiac sie etrcas befürchten 
wywotac t)eniorrufen 
zamieszki, f. ^I., bie Unruf)e 
preteudent, 7)1. ber ^^rätenbent 
ubiegae sie o co um ctroa§ [id^ 

beroerben, ringen, fämpfen 
wynosiö betragen 
lokiec, ni. bie 6üe (Scn. tokcia) 
podwalina, f. auä) ^Uur.) bie 

©runMage 
pohiczenie, n. bie 95ereinigung 
uskutecznie beluerfftetligen 
wielki keiaze ber ©rofetjcrjog 
krölewicz, ni. ber ^^3rin5 
przyjsc do skutku juftonbe 

fommen 
sprzyniierzeniec, m. berS3unbe§= 

genoffe (®en. -eiica) 
korzystae [z czego) etroaö be= 

nützen 



pobie j(f)Iagen, beilegen 

sejm, m. ber 9lei(^ötag 

niediugo, 3lbli , halb 

sukno. n. bQ§ %ü6) 

sklep, m. ber ßeller, ba§ 6e= 

roölbe, ber Saben 

zaniedbae, 0., \ ^ ^i-:r 

■AU , f ernamlaf toen 

zaniedbywac, u.,| ' "^ 

oplakiwac, u., beroeinen 

wvkonvwaö, n., \ .j. <• 

Avykonac D., / ' ' 

wvsiniewac, u., \ ,^ v- 

wysraiac, Ö., / ^ 

wygrywae, u., \ geroinnen (im 

wygrac, D., / 8piel) 

przegrj-Avae, -grac üerlieren 

wdziecznosc, f. bie Sanfbarfeit 

wzruszenie, n. bie 3tü()rnng 

dokladnosc, f. bie ©enauigteit 

zestarzec sie alt luerben 

niesumiennie geroifl'enloö 

gra, f. bas Spiet 

niestaty, -a, -e nnbeftänbig 

maj^tek, m. boS 33crmögen 

nnejsce, n. bie Stelle 

obawiac sie befürchten 

klimat, m. ba§ .ßlima 

szkodzie frfiaben 

lakowae ficgeln 

pröbka, f. bie ^robe 

granatowy, -a, -e blau 

wyröb, m. baö ^fQ-öi^ifot 

umiarkowany, a, -e mä^ig. 



158 Settiou 22. 

SCufgaöc 44. 

Po Boleslawie Wstydliwym objal rzady synowiec jego, 
a prawnuk Kazimierza Sprawiedliwego , Leszek Czarny (1279 
— 1289j. Musial on liczne boje staczac (Stampfe befteljen) z 
niespokojnymi sasiadami. Po zgonie zas jego bylo kilku 
pretendentöw, z pomiedzy nich jednak Przemyslaw , ksiaz§ 
Wielkopolski (üon ©ro^polen), potomek Mieczyslawa Starego 
byl najdzielniejszym. Uczynil on tez krok wazny i stanow- 
czy, mianowicie ten,_ ze sie dal (lie^) koronowac 1296 roku, 
czego po Boleslawie Smialym zaden ksiaze polski uczynic nie 
smial. Niestety dzielny ten monarcha zostal w siedem mie- 
siecy po koronacyi zamordowany w Rogoznie (9togQien) przez 
ksiazat brandenburskich, ktörzy sie wzrostu jego potegi oba- 
wiali. Smierc Przemyslawa wywolala (rief !^eröor) nowe za- 
mieszki w Polsce. Przez kilka lat (1300 — 1305) panowal Wa- 
claw, kröl czeski, syn owego nieszczesliwego Ottokara, ktöry 
walezi^c z Eudolfem Habsburskim, zgint|l byl na polach Mo- 
rawy (ÜJcQrc^felb) pod Wiedniem. Po Waclawie zas objal rzt^dy 
krölewskie Wladyslaw Lokietek . ktöry juz po smierci brata 
swego, Leszka Czernego, jako tez po smierci Przemyslawa o 
tron polski sie ubiegal. Lokietkiem zwano go z powodu jego 
malego wzrostu, wynoszacego jakoby (angeblid)) tylko lokiec. 
Byl to tegi i energiczny kröl, podobnie jak öw maly 
Pipin, zwany Krötkim. Polaczyl Wladyslaw rozdzielone (ge- 
trennt) dotychczas ksiestwa: Malopolske i Wielkopplske ; kazal 
(lie^) koronowac sie w Krakowie, roku 1319. Przedewszyst- 
kiem waznej dokonal rzeczy, kladac podwaliny przyszlego 
polaczenia Polski i Litwy. üskutecznil to w ten sposöb, ze 
prosil Gedymina, wielkiego ksiecia Litwy, rek^ cörki jego 
Aldony dla krölewicza Kazimierza. Malzeiistwo to przyszlo 
do skutku i Litwini stali sie sprzymierzencami Polaköw. 
Korzystajac z tego walczyl Wladyslaw szczesliwie przeciw 
krzyzakom, ktörzy wcia;z laczyli sie z nieprzyjaciolmi Polski i 
polskie ziemie zabierali. W licznych bitwach pobil ich, miano- 
wicie pod Plowcami, nad jeziorem Goplem, roku 1331. Tegoz 
roku zwolal do Checin zjazd panöw i szlachty; byl to pierwszy 
sejm polski. Nie dlugo potem umarl, roku 1333. 

SCufgafic 45. 

^xiitjn pflegte iä) immer fpät abenb§ ju lefen; ha iä) ober 
je^t fc^rooc^e klugen ^abe, fo fann ic^ nic^t me'^r bei 2\ä)t lefen; 
id^ fpiele (grywam) geiüö!^nUrf) mit meiner i^rau harten (w karty). 
©roB mar immer bie greube be§ 33oIfe§, qI§ nion auf bcn ©trafen 
S5crlin§ bie ©iege§beri(^te (spi-awozdania o zwyciestwach) ber 
©eutfd^en in ben Satiren 1870 unb 1871 Ia§ (freq.). 3(^ be= 
h3eine ftet§ ben Sob meiner teuren ©Item, unb bie 33riefe, bie 



3)ie ilonjugationSflaffcn. 



159 



fie an mtd) )o oft fdfirielicn, beiDQ{)re id) mit ^ietöt^ unb leje fie 
nie otine 3{ü()rung lüiebcr. i^-rü^cr führte man (wykonywano) 
meine 53cfcl)lc immer mit ber grö^teu ©enouigfeit au§; unb {)eute, 
ba (kiedy) id) alt gemorben bin (zestarzalem sio), iiernad)lä)figt 
man mid) geiuiijenloS unb lad)t mic^ nod^ [)interrüd§ (za plecami) 
au§ (o. ""^serj. 'i^Mur. X^ra].). 2)u pflegft jclU im Spiel (w grze) 
ju geminnen (freq.)- ii^^"' ba§ ©lud ift unbeftänbig, trau' itjm nic^t; 
bu roirft nod) bciu ganjea S^ermögcu Dcripielcn. S)ü§ beut)d)e 
(Sprid)mort: ^DJlan foU ben Teufel nid)t an bie Üi>anb malen, ^ei|t 
(znaczyj polnijd): 'Jiufe uid)t ben SBolf jum älnilbe t)crau§! Tlan 
bot mir eine gute Stelle in 9iu|Ianb an, aber id) Ijabe fie nid)t 
angenommen, meil id) befürchtete, ha^ mir ba§ ^lima fd)oben mirb 
(zaszkodzi). 



(Snt Su(f)gef(^äft, w skladzie sukna 
Czy dostane w tym sklepie do- Owszem, moj 
brego sukna? 



ProszQ pokazac mi probki! 

Zalezy (c§ ^ängt ab) od dobroci ; 
moze byc po 3 do 4 rubli. 

Nie podoba misi^ z tycli pröbek 
zadna , chciaibym innego ko- 
loru. 

Granatowy kolor podoba mi 
si^, ale jakosc (bie Qualität) 
nie zdaje mi siQ byc naj- 
lepsz^. 

Ale krajowy, czy zagraniczny? 

Nie zdaje mi sIq, aby to byta 
czysta wetna; moze mi Pan 
pokaze z laski swej ('gefäüigft) 
wyroby zagraniczne, francus- 
kie lub an^ielfikie. 

A po czemu tokiec tego sukna? 

W takim razie nie mogQ go 
wzi^c, bo nii jest za drogi. 
Czy nie mozesz Pan dac mi 
go po 5 rubli. 

Przepraszani wi^c Pana, ze go 
trudzilem daremnie, ale nie 
mogQ nie kupic. 



Panie, mamy 

sukno w roznych kolorach, 

i w najlepszym gatuiiku. 
W jakiej cenie (ju lueldiem ''^'retie) 

zyczysz Pan sobie? 
Prosz^ Pana, tu e^ probki; 

zechciej Pan wybrac sobie, 

CO siQ podoba. 
Oto jest czarne, i ciemno-gra- 

natowe (bunfe(blau), po pöt- 

czwarta rubla tokiec. 
Prosz§ Pana, jest to najlepszy 

wyröb, jaki byc moze. 



Krajowy, möj Panie, ale wyröb 
doskonaiy, czysta welna. 

Prosz^ Pana, tu masz Pan 
w tym samym kolorze towar 
angielski, — ale jest on o 
wiele drozszy. 

Po 7 rubli, laskawy Panie. 
W zadnym razie, u nas sf| ceny 
umiarkowane, ale stale. 



Nie nie szkodzi ; jestem zawsze 
do uslug Panskich. 



^ Pietät ift etiiHi burd): milosc (Öiebe) 
feit) ju überfeljen. 



wdzi^cznosc (®anfbar« 



160 



ßeftion 23. 



2)retunbätDanäigfte Seftion. 

Die lioitliigationötlaffen ©ottfe^ung). 

VII. toniugQtion&flaffc. 

2)ie VII. ßoniiujQtionSttafie ent()ä(t biejcnigeii 3eittüörter, 
irelc^e bie^nfinitiDcnbiingfc) nicf)t unmittelbar nii ben Stamm 
llängen, jonbern Dörfer ben Sinbeüofat a ein|d)ieben; 5. 33.: 

brac nef)men, Stamm: br 

pisac fdireiben, ,; pis 

wiac treten, „ wie. 

Se nac^bem nun ber Stamm auf einen .^onfonanten ober 
auf einen 23ofa[ au§t3e^t, teilen wir biefe 33erba in !onionan= 
tifc^e unb DofaUfGfje ein, Don benen erftere raieber in ioiä^t 
mit unertüeitertem unb erfoeitertem $räfen§ftamm verfallen. 

§ 1. 3^ie fonfonontifrf)en mit uncrtocitcrtcm ^räfcn8= 
ßamm finb roeFÜg 3a[)[reicf) unb n^erben, raie folgt, fonjugiert: 



Snfinitin. 


^räfen§. 


Smperat. 


^xät.mt. 


«Part. ^aff. 


a5otr.3nf. 


1. brac 


bior(j, bie- 


bierz 


bral 


brany 


zabrac, 


net)men 


rzesz, bierze 
. . . biora 








wzi^c 

m. V, 

§ 1,36 


2. prac 
iDofd^en 


roie In-ac! 


— 


— 


— 


/ wyprac, 
( uprac 


(äßäj^e; 












3. gnac 


[öon Snf. go- 


gnaj unb 


gnal 


gnany 


wygnac 


jagen 


nie: gonie, 
gonisz . . . 
gossia] 


goii 






'm. II. 


4. zwac 


zowie,zowie8z 


zwij 


zwat 


zwany 


nazwac, 


nennen 


. . . zowia 








uttt). na- 
zywaö 


5. Igac 


Ige, izesz . . 


izyj 


tgai 


tgany 


zelgaö 


lügen 


tga 










6. rwac 


rwe, rwiesz 


rwij 


rwat 


rwany 


zerwac. 


reiben 


. . . rwa 








urwac 


7. ssac 


ssQ, ssiesz . . . 


ssij 


ssat 


ssany 


wyssac 


fangen 


88^ 










8. rzaö 


rze, rzesz . . . 


rzyj 


rzal 


— 


zarzac 


tt)ief)ern 


Tz^. 










9. felac 


sl^, slesz . . . 


slij 


tslal 


fstany 


poslad 


f(f)icfen 


sla 










10. slac 


sciele.scielesz 


sciel 


stal 


fsiany 


poslac 


ftreuen 


... .sciel^ 










(au§ stlac) 













p ^ 


. pi; 


m 


mi; 


k . 


cz; 


t , 


, c ob 


s „ 


sz; 


z „ 


. z; 


1" 


, rz; 


sk „ 


, szcz 


st „ 


szcz 


zd „ 


zdz 



S)ie .ßonjugationötdiffen. 161 

§ 2. ^ic fonjonontifAcn mit but^ j criocifedcm 
'^rnfcnefiomm. 

3)ieö im ^PräfcnS eingeicI)obene j f)Qt notürürf) bie ui 
bev ßautfc^re bejprocf)cnen i^cränberimgen 3ur O^otge, b. f). au§ 
t)or()eri3et)ciibem 

b irirb bi: j. ^. : rabac l^arfen: v^bie, r^biesz . . . 
sypac [treuen : sypie, sypiesz . . . 
lamaö bred^en: laraie, lamiesz . . . 
plakac raeinen: placze, placzesz . . . 
; deptac treten : depce, depcesz u. depcz^, 
depczesz . . . 
pisac fc^reibcn: pisze, piszesz . . . 
kazac befehlen : kaze, kazesz . . . 
orac pflegen : orze, orzesz . . . 
glaskac [treic^eln : glaszcze, glaszcesz . . 
swistac pfeifen: swiszcz^, swiszczesz . . . 
gwizdac „ : gvvizdze, gwizdzesz . . . 

U. f. ID. 

S)ie übrigen g^ormcn finb regelmäßig ju bilben, Söeli^e 
öon ben 33erben auf ac nad) biefer ßtaffe, tDe(d)e nad} ber 
A-ßtaffe geljen, fagen 2Börterburf) unb Übung. 

§ 3, ^k tiofalijiftcn Stömmc. 

1. '2)ieienigen, tretcEie auf a ausgeben, fd^ieben 3lr)ifd)en 
biefe§ unb ben ^inf^nitinbinbeiDofat a einfad) ein j ein; 3. 23.: 

lajac fdbeltcn: ©tamm la 

bajac fd^iDQ^en; „ ba 

?)}räien§: laje, lajesz, laje, lajemy, lajecie, laja 

Smperatio: laj, lajmy, lajcie u. f. m. regelmäßig. 

2. (£d)Wieriger ift e§ bei ben auf i ober ie au§gef)enben 
©tämmen, in ir)elcf)en ba^ i ober ie ju ia öerfc^mot^en ift. 

23on biefen mirb ba§ $räfen§ burd) Bn^-'ürfgefjen auf ben 
uriprüngtid)en «Stamm unb ?lnt)ängen ber regelmäßigen ®n= 
bungen gebitbet. 

@o biiben j. 93.: 



^olnifd^e Äonö.''STantmatif. 11 



162 



Seltion 23. 



önfinitiii. ^'^"^"^^- 


1 
Qmpetat. 


$rät.2lft. 


^^}art. «Paff. 


»oü.^nf. 


1. lac lej^, lejesz . . . 


lej 


,ai 


lany |polac 


gießen leja 










2. chwiac chwiej^, -jesz 


chwiej 


chwial 


chwiany 


zachwiae 


jd^ütteln, . . . chwiejq- 










3. piaö 


pieJQ, -jesz 


piej 


pial 


— 


zapiac 


fräßen 












4. iimiaö 


stniejQ siQ, 


smiej si^ 


smial siQ 


smianosiQ 


zasmiac 


sie Ia= 


smiejesz siQ 








sIq 


d^en 












5. eiac 


siej^ u. ]. tD. 


siej 


sial 


siany 


zasiac 


täen 












6. wiac 


wieJQ u. y. tt). 


wiej 


wiai 


— 


zawiad- 


iDeI)en 










7. ziac ziej^, ziejesz 


ziej 


zial 


— 


zion^ö 


feueren, 












l^auÄien 










8. dziac 


dzieJQ si^ 


dziej si^ 


dzial sie 


— staö ei^ 


8i(? ge= 








i 


j(^et)en 






1 


9. wrzac wrzejcj, -jesz 


wrzej 


wrzai 


— 


zawrzac 


fieben 










10. grzac grzeje u. f. tt. 


grzej 


grzal 


grzany 


zagrzac, 


toörmen 










ogrzac 



XOövtev. 



zasluzyc na co ettcal tierbienen 
zjednoczyc üereinigen 
calosc, f. baö ©an^e 
podstawa, f. bie ©runblage 
kierunek, m. bie Dti(f)tung 
staly, -a, -e feft 
silny, -a. -e ftorf 
sprawowac ausüben , »errichten, 

öerttialten 
zawrzec jc^Iie^en 
zapewniac 3uficE)ern 
zwierzchnictwo, n. bie Dber^err= 

jc^aft, Cber£)err(i(^tett 
otrzymaö erf)alten 
napowrot äurücf 
w zamian taufcfitüeife, bafÜT 
roscic prawa Slnfprüd^e madien, 

erl^eben 
zrzec eifj czego einer ©ac^e cnt= 

tagen 
starac siQ fid^ Bemütjen 
pomnozenie, n. bie 93erme^rung, 

SSergröfeetung 



podniesienie, n. bie §ebung 
ulepszenie, n. bie SSerbeffetung. 
nstalenie, n. bie 35efeftigung 
otaczac umgeben, befd^irmen 
opieka, f. ber 8i$u| 

( ber Sanbmann, 
kmiotek, m. | 2tcfer§monn, 

I ber aSauer 
uciskac Bebrücfen 
dozwalac erlauben 
budowac Bauen 
obwarowywac befeftigen 
drewniany, -a. -e f)öljern 
murowany, -a, -e gemauert 
aprowadzac fommen laffen 
■wina, f. bie ©c^ulb 
osiagnac erlangen 
znaczenie, n. bie SSebeutung 
•wyrobic sie fid^ auSbilben, ent^ 

fielen 
stan, m. ber ©tanb 
— mieszczanski ber Sürgerftanb' 
osadnik, m. ber ßolonift 



Sic .fionjiKjatioiK'flaficti. 163 

korzystny, -a, -e Uoite 111)11 ft bcii , i]cjeljUd}c ^raft (©eÜiing") 

przywilej, w. biiö *priüilft^ Ijaben für — 

Statut. VI. baö 6tntut, ba^ (üefctj odiqbny, -a, -e bcfonberS eigen 
obowi^zywac öerpfli(i)tcn, üer6in= «chwjiliO befc^tiefeen 
przyjqr annehmen. 

Stiifoaüc 46. 

Po smierci Lokietka iDanowai syn jego Kazimierz, zwany 
Wielkim (1333 — 1370J; na ten przydomek zasluz}! on przez 
to, Zi Polske zjednoczjl w jedne cal'isc i nadal jej podstawy 
stale, a rzadom dalszy ich kierunek. Azeby niiec spoköj w 
kraju i mödz silna reka rzady panstwa sprawowac, zawaii 
poköj z Krzyzakami, ktörym oddal Pomorze, zapewniajac jed- 
nak sobie zvvieizcbnictwo i otrzyiuujac napowrot cale Kujawy 
(ßujamien). — Poniewaz zas kröl czeski Jan roscii sobie prawa 
do korony polskiej , wiec Kazimierz zrzekl si^ w zamiaii za 
jego pretens3^e praw swych do Szl^ska. Odtad Polacy ju^ 
na zawsze stracili te piekna prowincye. 

Teraz staral si^ Kazimierz pomnozenie potegi polskiej 
przez ulepszenie i ustalenie wewnetrznych stosunköw (3u= 
ftänbe). Szczegölna swa opieka otaczal wloseian, ktörych 
uciskac szlachcie nie dozwalal; dla tego nazwano go tez krölem 
kmiotköw. Röwniez staral si^ Kazimierz o podniesienie 
przemysla i handln. Budowal i obwarowywal tez miasta, tak 
iz nazywaja go Polacy zalozycielem miast, tak jak Niemcy 
swego cesarza Henryka I. Powiadaja o nim, ze zastat Polske 
drewniana, a zostawil ja murowancj. Nie jego jest wina, ze 
pozaiej miasta polskie nie osiagly "vvielkiego znaczenia i ze w 
Polsce nie wyrobil sie wyksztalcony stan mieszczanski (53ürger= 
ftonb), jak to w innych krajach bylo. Z zagranicy sprowa- 
dzal Kazimierz osadniköw i kupcöw, ktörym korzystne dawal 
przywileje. 

Najwazniejszym jednak dzielem Kazimierza byl Statut 
(bii§ !;)ieic^§9runb9efe|) Wislicki ; zawiera on i^rawa, ktöre mialy 
odtad obowiezywac wszystkie ziemie polskie, podczas gdy do- 
tad kazda ziemia, czyli prowincya, miala swoje odrebne prawa, 
a miasta takze odrebnem, bo niemieckiem prawem, ktöre na- 
zywano magdeburskiem, sie rzadzily {\\ä) rirfiten). Prawa te 
uchwalono i przyjeto na sejmie we Wislicy roku 1347. — 
Statut Wislicki jest dla Polski tem sameni, czem dla Niemiec 
byla Zlota Bulla z roku 1356. lub dla Anglii Wielka Karta 
(Magna Charta) z roku 121"). Wislica jest dzi.s nialem 
miasteczkiem w gubernii kieleckiej. 

SCufoaüc 47. 
yyim {)at bcii ^icb ertappt, al§ er bie 2üre mit ©etrolt 
(gwaltem) erbrod)cn I)otte, unb man Ijat \\}n auf ber Stefle (do- 
raznie) beftrojt, inbem man itjn orbentlic^ (porz^dnie) mit ^^rii9cIn 



164 l'eltioii 23. 

troftieit t)at (wsypawszj rau porzatim^ porcye kijöw ober batöw). 
5)iaii tie^ i()it binben (zwic],zacj unb roolltc i^ti ber ^^Utlijei über= 
geben (oddac); ober ber '3)ieb weinte fo Ijer^Iid) unb bat \o in[tän= 
big (goraco), if)n frei ju laffen (zeby go puscic), bafj man \\ä) 
feiner erbarmte (ze sie nad nim zlitowano). Ü^^an ^at i[)n nur 
nod) tiid)tig (porzadnie) auygefc^olten unb bann laufen (äffen (pu- 
szczono). — §crr 6tan fc^nauft unb frf)nard)t, menn er fd^läft, fo 
fe^r, bafj man mit i_bm nic^t äufammen in einem 3tnimer fc^lafen 
!ann. ©er 33auer pflügt ^juerft unb bann fäct er; man fann nic^t 
juerft fäeu unb bann pflügen, plappere nid)t unb lad)t ni^t fo 
Diel, fonbern fi|e (siedz) rut)ig unb fdjreibe beine 5Iufgabe. tiefer 
S^aijn frä^t ^uuiel, er ftört mid} (przeszkadz mi), man mu^ \i)n 
fcf)lad^ten (zabic), rupfen (oskabac) unb fod)en (ugotowac); bann 
wirb man i^n jerftücfeln (in 8tiide f(^neiben) unb mit guter ^o= 
miborenfauce (sosem pomidorowym) begießen; e§ mirb bann ^ei^en : 
eine ^oularbe al§ 9?agout (pularda w potrawce). @§ gefci^e!^e, 
njoS moüe, ob ber Stegen gie^t, ober ob e§ f)ogelt (grad pada), 
ober ob ein Sturmroinb (wicherj \mi)t unb {)eu[t, er mu§ alle 
3:age nac^ fiajienfi fpajieren ge^en. — ©er ©d^nee (poln. ^(ur.) 
taut (topnieja) bereite, roarme 2^ßinbe mefien, bie Sonne roärmt 
fd^on bebeutenb (znacznie), man fie^t, ba^ ber iJrü^ling fd^on [ba] ift. 

5prec^ül>ung. 

(Stnfunft im §oteI, przybycie do hotelu.) 
Bogu dzi^ki, przybylismy na Sq jeszcze wolne, do wyboru; 
ruiejsce (an Drt unb ©telte); jaki Paiistwo rozkaz^. 

Panie gospodarzu, czy moze- 
my dostac poköj ? 
Prosimy o poköj cieply , jasny Na drugiem pi^trze, czy moze 

o dwöch tözkach, nie wysoko. byc? 

Moze byc. To proszfj Paiistwa na gör^; 

Janie wnies rzeczy. 
Tu jeste.smy, pro8z(^ Paiistwa, 
numer 16y, z widokiem na 
ulic^. 
A jaka jest cena tego pokoju Dwa ruble, ze swiatlem i 

na dob^ (24 Stunben). ustug^. 

To drogo; czy i z opalem? Nie, bezopaln; za opal liczymy 

po 30 kopiejek dziennie. 
Mamy zamiar zoetac tydzieii Jezeli tak, to b^dQ liczyl juz z 
caly, a moze i dluzej, to nam opaleui dwanascie rubli tygo- 

Pan powinienes obliczyc ta- dniowo. 

niej. 
I^iechaj b^dzie, zgadzam si^: Owezem sj^, ale dopiero za dwie 
ale tu jest zimno, prosz^ godziny, moze Paiistwo po- 

wIqc napalic (einju{)eijen), a zwol^ tymczasem cos ä la 

my tymczasem zejdziemy do carte? 

restauracyi, rozgrzejemy si^ 
(erroärmenj i zjemy co. Czy 
8^ objady table d'höt^? 



®ie ^onjugationsnaffcn. 



165 



Dobrze, daj nam Pan herbaty 
i po kotlecie (jebcni ein ^ote= 
lett). 



Do uslug Panstwa; Janie, zröb 
tu porz^dek i napal w piecu. 
Proez^ Panstwa na döl, tarn 
siq Panstwo rozgrzeji^ i po- 
sihi (fic^ [tät!en); kotlety bodq- 
\v 10 minut (gotowe). 



isteruiibätDanjtflfte ßeflioiL 

Die ^onjugatiöUöflaffen (S(^liij3). 

VIII. Äonjugationgfloffc. 

S)ie VIII. ßonjugationSflaffe mirb lum benjenigen 23er6en 
gefeilbet, \vc{d)c im 3"fi»itiö "^ie @nbiing ec fjoben, tro^bcm 
aber im ^^räfenS iiad) bcr I-ßlaffc gelten; 3. 33.: 

widziec fe'^cn; prüfen»: widz^, widzisz, widzi, 

widzimy, widzicie, widza. 

3)ie übrigen formen irerben regelmäßig gebitbet. 3u 
biefer klaffe get)ören u. a.: 



UnooC. 
QnfinittO. 



^räl'enS. { ^lupevat. 



'Pröt.Slft. ^Qrt.«Paff. g3olI.3nf 



1. cierjjieö 


cierpi^, 


cierp ( 


leiben 


-isz . . 




2. grzmiec 


grzmi 


grzmij , 


bonnern 






3. kl^czec 


klc^czQ, 


kl(jcz 


fnien 


kl^czysz 




4. leciec 


lec^,lecisz 


lec ' 


fliegen 






.5. lezec 


lez(j, 


lez 


liegen 


lezysz 




6. rnusiec 


muszQ, 


— ! 


müfien 


niusißz 


1 


7. myslec 


niysltj. 


mysl 1 


bcnfen 


mysliez 




8. patrzec 


patrzq, 


patrz 


^(flauen 


patrzy.sz 




9. siedziec 


eiedz^, 


eiedz ; 


fi^en 


siedzisz 




10. styszec 


slysz^, 


slysz 


l^ören 


slyszysz 




11. \vi8ie(5 


wiez^, 


wis 


flängen 


wisisz 




12. wolec Iie= 


\\o\q, 





ber moUen 


wolisz 


i 



cierpiai 


cierpiano 


przecier- 
piec 


grzmialo 


— 


zagrzmiec 


kl^czai 


kleczano 


uklekn^c 


lecial 


leciano 


poleciec 


lezal 


lezano 


— 


musial 


musiano 


— 


myslal 


myslano 


pomyslec 


patrzal 


patrzano 


spojrzeö 


siedziat 


siedziano 


— 


slyszal 


styszano 


uslyszec 


wisial 


wisiano 


— 


wolal 




— 



166 



Öeftion 24. 



a^Müo. 1 '^'"™'- 


Smperat. 


^rät.3lft. 


i 
^^Jart.^aff.hBoa.3nf. 


13. bolec toe^ 


boli e§ tut 


_ 


bolalo 




zabolec, 


tun 


loet) 








przebolec 


14. sAvierz- 


.swierzbi^, 


swierzb 


swierzbia- 


— zaswierz- 


biec jucfen 


-isz 




lo 


bieö 


15. milczec 


milcz^, 


uiilcz 


milczal 


milczano przemil- 


fd^toetgett 


milczj'sz 








czec, 
zamilczec 


16. widziec 


widz^, 


— 


widzial 


widziano 


— 


fe^en 


widzisz 











Unregclmö^igc S5crba. 

1. chodzic (itcr.)/ -isc (öoff.) flehen. 

^räj'.: a) chodz^ ic^ pflege ju ge^en, ge^e öfters 

chodzisz, chodzi; cbodzimy, -cie, chodzq, 
b) ide ic^ ge^e (je^t, einmal) 

idziesz, idzie, idziemy, idziecie, ida. ^artij. : idacy, 
chodzacy. 
S^utur. : a) bede chodzic ic^ irerbe öfter ge^en 
b) pojde id) lüerbe (ie|t, einmnt) ge^en 

pöjdziesz, pöjdzie, prjjdziemy, pöjdziecie, pöjda. 
^rät. : a) chodzilem ic^ ging öfter, pflegte ju ge^en 
b) szedlem ic^ ging einmal (milnnf.) 
szlara ic^ ging einmal (tüeibl.) 

^(ural: szlismy, szlysmy. ©erunb. : szedlszy. 

2. jechac (unb.) fahren; (öott.) pojechac; (iter.) jezdzic. 

^räf. : jade, jedziesz, jedzie, jedziemy, jedziecie, jada id) fa^re 
einmat. 3mp«r-: jedz 
jezdze, jezdzisz . . . jezdza ic^ fa^re öfter. 
§utur.: (einmal) pojade, pojedziesz . . . 

(roieber^olt) bede jezdzic. 
^rät. : (einmal) jechal unö., pojechal öoH. 
frcieberf)olt) jezdzil. 

3. jesc (unü.) cffcn; (ooll.) zjesc; (»t)tcber§.) jadac. 

^räf. : jem, je.sz, je, jetny, jecie, jedza. ^ntper. : jedz 
(tr)ieberl)olt) jadam, jadasz. 

Qfutur.: zjem. zjesz, zje (irie oben) 

(rüieberl)olt) bede jadac u. f. W. 

Sprät. : jadlem, 'i^lur. jedlismy, jadlysmy (unö.) 
zjadtem, 'i|3lur. zjedlismy, zjadlysmy (üott.) 
jadalem, '»^lur. jadalisray, jadalysmy (»oieber'^.). 



S)ie ßonjugationSflanen. 167 

(SJer. ^rät. : zjadls/y. 
X^axt. ^off. : /jedzony. 

4-. znalesc (öott.) jtnbcn; (unü.) znajdywac. 

iPrä[. : znajdnje, -jesz . . . ^imp^^. : znajdz, znalez. 
S^utur.: znajdc^, znajdziesz (imb feiten znalez«^, -ziesz . . .) 
^rät. : znalazl. 66cn)o: wynalesc erfinben. 

5. stac flehen; stawac fie^cit btcifien. 

1)iräf. : stoje, stoisz, stoi, ^räf.: staje, stajesz, staje u. f. \v. 

stoimy, stoicie, stoja. 
3mper.: stöj. regelni. 

S^utur. I. : bede stac. 

t^utur. II. : postoje uiib stane, -niesz . . . 
$rät.: stal. 

6. dawac (unö.) geben; (uofl.) dac. 

tpräf.: daj§, -jesz, -je, -jemy, -jede, -ja. Stti^jer.: daj. 
f^utur. : unü. bede dawac 

Doli, dam, dasz, da, damy, dacie, dadz^. 
^riü.: uiiD. dawal, üoH. dat. 

7. wiedziec (unö.) löiffcit. 

^^rä)'. : wiem, wiesz, wie, wiemy, wiecie, wiedzc^. ^m))er. : wiedz, 

wiedzmy, wiedzcie. 
fjutur. : b^de wiedziec. 
^rät.: wiedzial. 

Sbenfo: powiedziec (üoll.) fagen, aljo powiem = ^^utur. 

XVövtev. 

gwah, m. bie ©eiualt slynac Oerüf)mt fein 

gvvaltem, Slbü., mit ©euuilt dzifje, ""^i., bie @ef(^id)te 

doraznie, SlOö., auf ber Stelle goscinnosc, f. bie (Saftfreunb= 

porziidny, -a, e orbentlid) fc^ßft 

porzi^dnie, 2IfcD.,orbeiitlicö, tiid^tig akt, m. ber 2lft, bie 3;atfadöe 

zlitowac ei(j fid) erbarmen swietnosc, f. ber ©lanj, bie§err= 

zabic fd)fad)ten lid^feit 

zapalka, f. baö ©treic^f)o(3 podejmowac aufnetjmen 

80S, m. bie ©auce zioty czerwony ein ©olbgulben, 

wicher ber Sturmluinb ©ufaten 

znaczny, -a, -e \ j^gteutenb posag- '«■ ^ie SDHtgift (©en. -u) 

znacznie, 2li)0., I fotografowac pI)oto3rapI)ieren 

zalozyc grünten, ftiften popierac (unü.) \ r..,^ 

uciskac- bebrücfen poprzec (noü.) / ' ^ "" 

dzialac l)anbcln, tun niepospolity, -a, -e ungclüö^nlid^, 

rozmnozyc sie !,ttotl.)\ fid^ t)er= Dorjüglid^ 

rozinnazac s\q (unü.)/ mehren troszczyc sie (unü.) fid^ Üimmern, 

plaga, /'. bie 'i^lage forgen 

röd, wi. baö (Sefd)lei^t ©en. rodu) ojczym, m. ber Stiefoater 

zdiwnie, '■Jlbo , uninbcrbar 



168 



Seftion 24. 



zapewnic(t)oa) j ^-^^^^ 
zapewniac.unö.) | ' ' 
zjazd, m. ber Steic^ötiifl 
nast^pstwo bie Jla^folge 
zaezkodzic (üoü.) fd)aten, l"c^ä= 

bi.ten 
krzywda, f. ber ®(^aben, ba^ 

Unred^t 
znaczenie, n. bie S3ebeiitung 
przychodzic do znaczenia jui" 

©eltung, jur 5IRac^t tommcn, 

gelangen 



uchylic (UDÜ.) 
uchylaö (unD.j 



si^ od czego fic^ 

einer <Bad)t ent= 

jiefjen 

wybuchnac (üoU.) ausbreiten 
rozmyslnie mit 33orbeba(i)t, ab = 

Mtlid) 
pokuszenie, n. bie SSer^uci^ung 
ofiara, f. ba§ Cpfer 
dawac baczenie I ^^^ ^^^^ 

» baczno.scj -^ ° 
wszechnica, f. \ bie Uniöevfität, 
uniwersytet, ni. f bie .§od)jc^uIe 
podupasc (öoü.) I 
podupadac (uno.)/ 
odnowic erneuern (üoE 

odnawiac 
bogato, Stbü., reit^Iidö 
uposazyc (ooü.) aueftatten 
nabytek, m. bie Grrungenicf^ait 



üerfatlen 

(unu.) 



okazac sifj (üod.; fid} jeigen, be* 

lüei^en 

fr. okazywac be,5etgen 
przezorny, -a, -e \uorfitf)tig, Oür= 
przezornie, 2Ibt).,( le()enb 
slusznie, 2lbD., gerecf)terraei;e 
przvjmowac (unO.) 1 j , 
przyjac (öoE.) J 'i"t"^^'nen 

fotografowanie, n. bas ^^oto= 

grapf)ieren 
kolano bas ßnie 
zbawienie, ??. bie ©eligfeit 
jastrzfjb, wi. ber §abid)t 
szpona, f. \ bie ftraüe, 
pazui-, m. / bie ßlaue 
przekonanie, n. bie Übcräeugung, 

bie Dieigung 
Bzerzye (unt).) öer&reiteu 
usilny, -a, -e bringcnb, inflänbig 
starac si^ fuuD.) \ .-■-• t„^,",f,„„ 
postarac ßi^ it)oll.:f ' ' 

staranie, n. bie 3Jemüf)ung 
pewnv, -a, -e foliö 
przeznaczyc rooE.) \ j^^pj^^en 
przeznaczac (unD.) | ' 
pozostac (nnreg.) Derbleiben 

dogonic (DoltO U,j i^^olen 

doganiac (unt) )S ^ ^ ' 

kupiecki, -a, e lüufmänniii^ 

przedsiebior6t\\o , n. bie Untet= 

nef)inung. 



SCufgaße 48, 

W roku 1364 zalozyl Kazmierz wszechnic^ w Krakowie, 
a wiec niewiele lat po Karolu IV, ktöry roku 1348 zalozyl 
w Pradze uniwersytet. Uniwersytet Krakowski jednak nie- 
dlugo liodupadl; dopiero Jagiello i Jadwiga odnowili go i 
bogato uposazyli; dla tego uniwersytet ten nazywa sie po dzis 
dzien «Jagiellonskim» (jagiellonild)). Kazimierz zrzekl sie praw 
do (^Qt ücrjid^tct) Pomorza i Szlaska, ale za to przjiaczyl (t)er= 
binbenj do Polski Rus Czerwona (S^otru^Innb), ksi^stwo Halickie 
(^alic^) i cz^sc Wolynia (2Sol{)9ntenj. Kraje te odtad zawsze 
nalezaly do Polski. Nadto przylaczyl do Polski, opröcz innych 
mniejszych nabytköw, cz^sc Mazowsza, zostawiajac drug^ 
ki^ciu Ziemowitowi, ale pod zwierzchnictwem polskiem. Tak 
wi§c okazat si§ Kazimierz pi'awdziwie wilkierri i przezornym 
monarcha, tak ze slusznie nalezy ma sie (jufommt) od Pola- 
köw przydomek Wielkiego. Wielkie, a szlachetne swe serce 
okazal takze w tem, ze nie tylko przyjmowal do Polski chetnie 



®ie ßonjugattonsnaffen. 169 

Zydöw, ktorych wöwczas w calej zachodniej Europie strasznie 
uciskano, ale i liczne nadal im przywileje. Nie bylo to jednak 
przezornie dzialane, bo Zydzi rozmnoiyli sie tak, ze si^ pözniej 
dla Polski wielka stali plaga. — Kazmierz Wielki byl ostatnim 
krölem z rodu l'iastinv. I dziwnie, ze tak, jak öw pierwszy 
Piast w legendzie plynie ze swej goscinnosci, tak tez z zycia 
Kazmierza opowiadaja dzieje o wielkim akcie jego goscinnosci. 
Ale byla to goscinnosc innego rodzaju, bo okazuji^ca (3fU9ni§ 
geben Don ctroüS) swietnosc i bogactwo ostatniego Piasta. 
Kiedy w roku 1363 wydawal wnuczk^ sw^ za Karola IV, dal 
jej w posagu sto czerwonych zlotych, i podejmowal z wielkim 
przepychera u siebie w Krakowie przez dni dwadziescia, opröcz 
cesarza, jeszcze Ludvvika, kröla wegierskiego. Waldein ara, 
kröla duiiskiego i Piotra, kröla cypryjskiego (t)Dll (?l}pein) i 
duzo ksiazat i panöw. — Umaii ten wielki monarcha, dnia 
5 listopada, roku 1370. 

SCllfjnÖC 49, 

Po Kazimierzu Wielkim wstapil na tron polski Ludwik, 
siostrzeniec Kazimierza, syn Elzbiety, cörki Lokietka, i Karola, 
kröla Wegier z domu francnskiego andegawenskiego (^Injou). 
Byl on dla Wegier krölem niepospolitym i zasluzyl sobie tarn 
na przydomek Wielkiego, ale dla Polski okazal sie ojczymem. 
Nie tylko ze nie troszczyl si§ prawie wcale o Polske, ale 
zaszkodzil jej nawet, mianowicie tem, ze na zjezdzie w Ko- 
szycach (^ofji)cej r. 1274, cbcac (auf julctjcii : ha — ) zapewnic 
nastepstwo tronu polskiego dla jednej ze swych cörek, nadal 
szlachcie wielkie przywileje z krzjwda stanu wlosciaiiskiego. 
Odtad szlachta jak i duchowifristwo zaezela przychcdzic do 
coraz wiekszego znaczenia, uchylac si^ (fici^ entjielicn) od wszel- 
kich ci^zaröw na rzecz (für) panstwa i skladac je (fie QbjUUiäljen) 
na mieszczan i wtoscian. 

Po smierci Ludwika wybuchly spory o tron, i dopiero 
po dwöch latach przybyla do Polski Jadwiga, mlodsza cörka 
jego, zamiast starszej. Maryi, ktöra wyszla byla za Zygmunta, 
cesarza niemieckiego. Byla Jadwiga piekn^ i dobrq.. a dla 
Polski uezynila wielka ofiare ze serca swego, oddajac wbrew 
(gegen) przekonaniu, a tylko na prosby usilne Polaköw rek^ 
swij Jagielle. wielkiemu ksieciu litewskiemu. Ten zas przyjql 
wraz (jugicid)) z reka Jadwigi i korona polska chizestr. 1386. 
Na (in) cbrzcie wzial (erf)ic(t er) imie Wladyslawa, i zacz^l 
potem z Jadwiga szerzyc ebrzesciaristwo na Litwie. Ona tez 
starala sie odnowienie wszechnicy Krakowskiej, ktöra podczas 
panowania Ludwika podupadla byla. Czesc swycb skarböw 
przeznaczyla, bedac (qI§ fie — ) bliska zgonu, dla tej wszech- 
nicy, a druga ubogim. ümarla ona niestety juz roku 1399 
majtjc dopiero lat 28; ale pamiec jej trwa dotad, i wdzi^cz- 



170 ÜtUxon 24. 

nosc Polaköw dla tej dobrej krölowy pozostanie (iDirb Bleiben) 
na zawsze. 

5tlllf flaue 50. 

«Cierp cialo, kiedys nie sluchalo (gefolgt f)Q[t)», i[t ein 
|)Dlniic^e§ 8pric^iDort, n)el(f)c§ bebeutet (^art.), ba^ ber, meldtet 
nirf)t börfii >üiü, leiben muJ3. 2i)enn man beim ^f)OtogrQp{)ieren 
ift, mu^ man rut)ig fi^en unb auf (w) eine ©teüe ()infef)en. (Sr 
liegt fortmä^renb auf ben ^nien (fniet) unb benft nur an feine 
©eligteit. ®er 35ogeI, meld)er auf bem 33aume fa^, war ein 
§übid)t; er blidte fc^arf (ostro) in ben §Df hinein, ftürjte (rzucit 
sie) auf eine Üoube, ergriff (porwat) fie in feine .Prallen unb flog 
bann nad| bem 2Balbe b^"- 

ßinen fd)(ed)ten Sd)üler tabelt man, einen guten unb fleißigen 
aber (oben alle. 2öer feine (Litern nid)t ef)rt, ber mirb aud) üon 
feinen l?inbern nic^t gcel)rt (szanowac) mcrben (^^^aff. unb ^Iftio). 
©iefer Kaufmann ift in einigen ^a^ren reic^ gemorben (^erf.); al§ 
junger 93^ann ging er (chodzil) ju %n^, trug bie SBaren felber 
in ben (po) J)äuiern berum (roznosic) unb bat, man möd^te faby) 
ibm ma§ abfaufen (od niego cos kupic); unb [t^t feiert er auf 
©ummiräberu (na kolach gumowych, auci^ blo|: na gumach) unb 
trägt bie DJafe bod) (zadziera nos do göry). 51ber i^ täufd^e mic^ 
nid)t, er fle(}t nid)t gut, er jagt nad) (za) ®lüd, er mirb e§ aber 
nid^t erjagen. 3n biefer 3agb (gonitwa) nad^ (za) bem ©lüde 
mirb er ba§ ®enid (kark) bred)cn (zlamac), ha^ b^i^t er mirb 
fein gan^cä 33ermögen (majatek) oerlieren (stracic). @r gibt nid^t 
od)t barauf, bo^ feine faufmänni)d}en Unternet)mungen ju gemagt 
(smialy) unb nid)t folib finb. 

5fted}ül>ung. 

(93ater unb Sobu: geograpf)ifcO)er ©eaenftaub, ojciec zeynein: przed- 

miot z geografii.) 
01esiu(S)iminutiO tion Stlejanter), Ach, Tatko kochany , bardzo 

czy chcesz ise ze mnfi na chetnie; a dokj|d pöjdziemy? 

spacer ? 
AVez tylko czapk^ i chodz, nie Jabym chcial isc z kochanyni 

wiem jeszcze dok^,d; wezyst- Tatk^ do ogrodu zoologicz- 

ko mi jedno, gdzie cliceez. nego; tarn s^ jacys dzicy 

ludzie. 
No dobrze, chodziny, — ale to Co to s^ Syngalezi, luöj üj- 

nie sq dzicy ludzie, möj syn- czulku? 

ku, to sj| Syngaltzi. 
Syngalezi sf^ mieszkaiicami wy- A gdziez jest ta wyepa, czy da- 

Bpy Ceylon. leko stad? 

bardzo daleko ; jest ona nie- A jak sie tamdotad jedzie? czy 

(laleko pöhvyspu indyjskiego, If^iiem (3U ßanbe), czy morzeni 

i zalicza si§ do niego, bo jest (jur ©ce)? 

tylko ciesninji (Weerentje) 

niorska od la.du przedzielona. 



Sa§ UmftanböJDort (3lbt)cr6). 



171 



Moznaby az do ciesninv sainej 
jechac ladem, ale to bjlaby 
bardzo mozolna jniif)etio(Ie) 
podröz, daleko lepiej i pre- 
dzej mozna jechac okiQtem. 

Ty sain powinienes juz uiniec 
nii to powiedziec, w^zakze 
uczysz sie juz geoijrafii. 

No , spröbuj; ja ci pomoge: 

mow, jakby.s jeehal? 
Dobize, a dalej ? 



W kazdym razie do Tryestu; 
bo na Koiistantynopol bylo- 
by z drogi (ein Ummecj); no 
wi^c z Tryestu jak dalej? 



Dobrze, möj syuu: tylko ze nie 
potrzebowalbys wysiadac (Ian= 
bell) \v ludyach ; ale kazalbys 
wysadzic sie (auöfetjen) w Co- 
lombo na wyspie Ceylon. 



Niech mi tatko powie, jak to 
trzeba jechac. 



Tak jest, Tatko, ale nie jestem 
pewny czy z pami(jci, nie 
patrz£\c na map^, niuialbytn 
powiedziec-, jak trzeba jechac. 

Jechatbyra stad najprzöd do 
Wiednia. 

Dal^j, to niejestem pewien, czy 
do Konstantynopola, czy do 
Tryestu (trieft). 

W Tryeticie Avsiadlbym na okrcjt 
i pojechalbym przez Kanal 
Suecki i Morze Czerwone , 
wzdhiz wybrzezy poludnio- 
wych pölwyspu arabskiego do 
Indyi Wschodnich. 



günfuiibätDaitätgfte ßeftion. 

^a& llmftanböiport (^t»rerb), 

§ 1. ^aö Uiiiftanböiuort (przy!>16wek) faiut entiuebcr 
urfprüngüd) ober abgefeitet fein. 

S)ie uriprün(]lirf)eii (pierwotne) finb 3. 5Ö. : tu {)ier; 
tarn bort; nie nid)t; wtedy bamatö u. j. lu. 

Sie abgeleiteteil (pocliodne) [iiib eiitiueber üoii einem 
^QUptmort, einem ®it3enic^Qft§= ober 3Ql)liüürt, ober einem i^üx= 
tüort abgeleitet; 5. S.: rano beö 3JJürgen§, früt); szybko 
fd)neü; jedynie einzig; nadto überbieö n. f. lu. 

§ 2. S)ie Don .s^anptiuörtern abgeleiteten 5lbüerbien finb 
Snbftantiöa im 9toin., 5ltf. ober 3inftr. fei eö mit, fei eS ol)ne 
^räpofitionen. SDianc^e finb nod) als Snbftantiüa im (Sebraud), 
toie raz einmal; siia gewaltig, maffenl)aft; teraz (= ten raz) 
jebt ; bez wiitpienia otjne 3^ueifel, jlneifetloS ; gwaltem mit 
©eiualt; anbere finb nur alö 'ilbocrbien gebriiud)lid), luie 3.33.: 
chylkiem t)evftot)ten; na osciez angehueit; na przelaj iiiier= 
burd^; nawet {= na wet) fogar u. f. lu. 



172 Seflion 25. 

§ 3. S)ie tton ^Ibjeftiöiö abgeleiteten ^tböertieu erljolten 
bie ©nbung -o ober -e, ot)m ha'^ e§ biird) eine Oicget beftimmt 
tpeiben tonnte, niann bie eine unb mann bie anbere genommen 
loerben foll. 9hir ber ©ebraud) fonn es let)ren; g. Sß.: pr^d- 
ko, sz3'l)ko fcf)nen; pieszo gu Q^u^; daleko rteit; darmo 
umfonft; bagegen: dobrze gut; z'le f(fjled)t; biegle geläufig; 
ciagle iorttoäl^renb. 

9)lQnd)e 3(bjeftit>Q netjmen beibe ®nbungen an; 3. 93.: led- 
wo nnb ledwie ftnim; dziwno unb dziwnie trunberbor; röwno 
unb rownie gteid)mäBig u. ]. U). ^ 

^Dlani^e bon ben auf -e enbigenben 2tbjeftit)i§ net)men bie 
5Präpo[ition na ober w an; 3. S. : na predce in @ile, eiligft; 
weaie gon^ unb gar; w rychle haih; wkrötce batb^. 

§ 4. ?(nbere 3(bje!tit)n netjmen a(g 3tbDerbien, inenn fie mit 
ber ^Präpofition z nerbunben finb, bie Snbung -a an, ober -u 
mit ber ^räpofition po; 3. 23. : z nagla ptö^ücf); z daleka 
Don iüeitem, tt)eit§er; z dawna oon je^er; z panska nad^ 
§errenart; — po cichu feife; po kryjomu im geheimen, 
öerftotjten; po dawnemu und) früf)erer 5lrt, in alter SKeifc; 
po pansku nad) §errenart, auf boljem ^^B^^- 

§ 5. Sie bon 5lbje!tiDi§ abgeleiteten unb auf -o ober -e 
enbenben 9(bt)erbien loerben ät)nlid) wie jene gefteigert; ber 
ßomparatiü erf)äÜ bie ©nbung -ej, ber ©uperlatiü nod^ ha^ 
^präfir naj-; 3. 23.: 

pieknie )d)ön — piekniej, najpiekniej; 

bogato reid) — bogaciej, najbogaciej; 

dziko milb — dziczpj, najdziczej; 

rzadko feiten — rzadziej, najrzadziej; 

bardzo fc^r — bardziej, najbardziej. 

§ 6. 2)ie Don unregelmäßig fteigernben 2Ibje!tiöi§ be= 
gleiteten ?(büerbien werben in gan3 analog unregelmäßiger 
2Beife gefteigert; 3. S.: 

gleboko tief — glebiej, najgl^biej; 

nizko niebrig — nizej, najnjzej; 

lekko kid)\ — Izej, najlzej; 

miekko roeid^ — miekciej, najmiekciej. 

1 njteift ift fein Unterschieb ätotfi^eu ber einen unb ber anbercn 
ßnbung, mitunter aber luerben fie xnä)t immer beliebig gebraucht; 
röwno ift metjr g(ei(^radßig, röwnie gteic^. S;eeglei{^en fagt man 
z pariska mei)r irontjc^ ober Don jemanbem, bem es nic^t äufommt; 
po pansku fjat bagegen ni(f)t biefen ®inn. 

2 3n einigen gälten loirb bie ^räpofition jufammen mit bem 
Stbuerb gefcfirieben, in anberen getrennt. 



I 



^a-s llmftanböioovt 5lboev6). 173 

3u merfcn ift iiainentlic^: 

dobrze gut - lepiej, najlepiej ; 
zle jdjled^t gorzej. najgorzej: 
wiele Diel - wiecej najwiecej ; 
malo luenig — mniej, najmniej. 

§ 7. Xic üon 3flt)('üöitern abgetciteten ^Iboevbien [inb 
faft in berfelbcn 2Bei]e, wie bie toon ^Ibjeftioiö, gebilbet; 3. iß.: 
jednako auf ciiier(ci SBeife; dwojako auf ,5tüeierlei 25^eife; 
pojedyüczo ciiifarf); dwukrotnie jiüeimaüg; po pierwsze, 
5uin erftenmat u. f. lu. 

§ 8. Xic öon 5iii-"li^örtern abgeleiteten finb gteic^faüä 
analog ben anbereu gebitbet; 3.93.: taksamo ebenfo; poco? 
h)03U? czemu? lüarum? uadto überbieS; zawsze (= za wsze 
für atte 5a((e) immer; potera barauf u. f. tu. 

§ 9. ^i)xti 93ebeutung nad) toerbcu bie ^Ibüerbia ein= 
geteilt in: 

1. ^'-"i^Qßtt'^c (przyslöwki pytajace), 3. 53.: czy? ob? 
kiedy? tüann? gdzie? wo? odkad? feit wann? u. f. xo. 

2. 93er n ein enbe (negatioe, przeczace), 3, 33.: nie nid)t; 
nigdy niematö; bynaj mniej burcf)au§ nid)t u. f. tt). 

3. 93eia{)enbe (twierdz^ce), 3. SB.: tak! ja! naturalniel 
Tiatürtidf), fetbftoerftänbtid^ ! — 2)a3u gehören bie einen ^^^eifet 
entt)attenben, wie: moze t)ießeid)t; podobno angeb(id); znac 
augenfc^eintid) n. f. w. 

4. Drtöaböerbien (miejscowe). 3. 23.: tu f)ier; tarn 
bort: stad batier; tedy f)ierburd^ ; zewszad Don überall t)er, 
t)on aüen Seiten u. f. w. 

5. 3eitabt)erbien (cza.sowe), 3. 93.: teraz je^t; wtedy 
bamatö; zawsze immer; potem barauf; kiedys einft; kiedy- 
kolwiek irgenbtnann u. f. W. 

6. 9J^o bäte (sposobowe) , 3. 93.: tak fo ; owak auf 
jene 233eife; inaezej anber§; dobrze gut u. f. w. 

3u biefen get)ören biejcnigen, Wetd^e einen ©rab (stopien) 
auSbrürfen, 3.58.: bardzo fef)r; nader überauö; arcy- er3=; 
nadzwyczaj au^erorbenttid) u. f. \v , fotnie bie ein 9!JlaB (mia- 
re) auöbrüden, 3. 93.: prawie faft; ledvvie faum; zbyt atl^ 
3u; az fogar; tyle foöiet u. f. tu. 

VOörUv. 

röwnoczesny, -a, -e UfgjAjpjjjf, potrzebowac braud^en, bebüvfen 
röwnoczesnie, ?IbO., /9^ "^^ 9 energia, f. bie Energie 



174 



Seftion 25. 



ftd^ erfieben 



przewaga, f. Übercjeiinc^t 
osiagnqc (öoa ) \ ^^ 
osi^irao (unö.) / •* 

pomoc, f. bie §ülfe 
Btanowczy, -a, e cntj'cf)eibenb 
historyk, m. ber(Scf>:^tii)t§fd)iei6er 
zajsc "(öoE.) I ftattf^abcn, 

zachodzic (uiiü.) ( ftattfinben 
wojownik, m. ber Krieger 
cios, m. ber ©treid}, bei" f^iel) 

— sraiertelny ber SobeSftofe 
zadac (üoü.) \ t , 
zadawac (unü.) / «"^^^"' 
upadek, »i. ber g^aQ 
podniei^c sie (ooü.) 
podnoeic (unu.) 
zwohiiö (üDÜ.i befreien, entbinben 
wiarolomstwo, m. ber Sreubruc^ 
nierozwazny, -a, -e unüberlegt; 

3lbli. nierozwaznie 
plata, f. bie platte 
brzemie, n bte Saft 
strzai, m. ber (ScE)u§ 
mylic sie (fid) i irren 
przeciwnik, m. ber ©egner 
szpada, f. ber Segen 
trup, m. bie ßeic^e 
spelnic(Doa) \ ^^(j 
spelniac (unü.J / ' 
zwi^dnf|c (öott.) berlueüen 
pyszny, -a, -e ftotj, ^räd)tig 
mröz, m. ber i^roft 
wyzdrowiec gejunb luerben 
pigwa, f. bie Cuitte 
palic brennen 

— cygara Spätren raudien 
ßtarzec, m. ber ©rei§ (©. starca) 
okulary (^I.) bie ä3rilte 
dotychczasowy, -a, -e bi§f)erxg 
powolnv, -a, -e langfam |djiuer= 

fäüig 
opieszaly, -a, -e nad)lQ|fig, jaujn= 

ferig 
dosi(jgnf(.c (öotl.) \, erlangen, er= 
doei^gaö (unü.) / reid^en 
szczyt, m. ber ©ipfel 
si^gac (unu.) langen, reii^en 
odzyekac (tioÜ.) »iebererlangen 
falszywie, Sfbti., irrtümüd) 
ezczep, w. ber Stamm 
plemie, n. ber ©tarnm, ba§ ©e= 

fc^Iec^t 



posiadlofsc, f. bie 23efit?ung 
zatrzymar (Doli.) be£)alten 
lennosc, /'. baö Sef)en 
hoM, m bie §ulbijung 

— sktadac I)ulbigen 
winny, -a, -e fdiulbij, gebüf}renb 
skorzystac füoü.) Süorteil jie'^en 
nadal ferner, ineiter 
w ogöle im allgemeinen 
wpiyw, VK ber (finflu^ 
wywierac (nnli.) ausüben 
dobro, 11. bn§ SIßo^[ 
nie tyle — ile raczej nid^t fo= 

lr)oi)f — als öielmetjr 
korzysc, f. ber S}ortei( 
korzystny, -a, -e üorteit^aft 
s^dziwy, -a, -e alt 
Av s^dzivvej starosci im fpätert 

©reifenalter 
nainowa, f. bie Überrebung, ha^ 

3ureben 

uledz (Doli."! \ ^ -AT -er 

1 ' I „v,\ »uetmen, nadbgebett 

przysiega, /. ber @ib 

bystry, -a, -e fd^arf, fd)arffid)tig 

gniewac ärgern 

rözga, /. bie 9tute 

■wychlostac burd^prügeln 

grzbiet, ?». \ c m.. ^ 
^1 nif r ber müden 
pJecy, %n. f. I 

plagi, ^i. f. bie Sdiläge 

zasluzyö (poü.) na co ettt)a§ tier= 

bienen 
chlosta, f. bie ^^^riigelftraf e , bie 

S(^Iäge 
■\vyro8n£ic na co ju ettnaS an§= 

luadifen, ettnas inerben mit ber 

Seit 
pomoc, /. ber Seiftanb, bie -^üffc 
uratowac (öoü.) retten, erretten 
miec cos na okn eine <Bait)i am 

^er^en liegen ^aben, etinaß be= 

rücffid}tigen 
mam na oku e5 liegt mir am 

§er,5en 
oboAviazac sie (üoü.) ]\ä) »er= 

pfüdjten 
wydac (Doß.) anSliefern 
elektor, m. ber ßnrfürft 
brandenburski, -a, -e bon S8rau= 

benburg 
obietnica, f. ba^ Jöerfpted^en 



üoö Umftanbcituort CJIbuevb 



175 



lifilieBen 



II nb 



bie Serfe 



spelnic voü] erfüllen 
stosunek, vi. bas S3erl)ci(tiii§ 
— przyjazny, -a , -e freunb= 

ic^Qftiid) ■ 

cel, ni. baö 3ieC ^ev 3'^^fcE 

Av tym celu jii biedern 3'Ufcfe, 

osobiscie, 3Ibii., peviönlid) 'mcn 
zjechaö pio jufQinmetitreffeii,={om= 
Bydgoszcz SBromberi^ 
öwczesny, -a. -ebanuiltg, ber^eitig 
t(ts\, -a, -e Uicf)tii3 
zaJQcie, n. bie !:ücic^äftigung 
inargrabia, m. ber 5JiarfijTaf 
wyznanie, )>. baQ Sefenntni^, 

©taubenöbcfeiintiüö 
przechodzii' übertreten 
Interanski, a, e httderifc^ 
zamienic umänbern. umuinnbeln 
zezwolenie, «. bie (SrUinbniö, 

JBelüillignnj 
swiecki, -a, -e meltticf) 
kamien wegielny ber ©runbftein 
filizanka, /'. bie Söffe 
artykul, m. ber Slrtifel 
okno, n. baö ^enfter 

rzailki, -a, 

SCufgafit 51. 

Wladyslaw Jagieüo panowal nad Polska i po sinierci 
Jadwigi, az do roku 1434, a röwnoczesnie i nad Litwa jako 
wielki ksiaze. Byl on walecznym i dobrym krolem, ale jednak 
nie takim, jakiecro potrzebowala Polska; nie mial on dosyc 
energii wobec (gegenüber) szlachty i ksiezy, ktörzy coraz wi§- 
ksza osiegali przewage w Polsce. Daleko dzielniejszym mezera 
od niego byl Witold, brat jego stryjeczny (fein (Soufin). Jego 
pomocy zawdzieczaja tez Polacy, ze w stanowszej walce z 
Krzyzakami, najwiekszymi (ben erbittertften) Litwy i Polski 
wrogami. zostali zwyciezcami. Byla to slawna bitwa pod 
Grunwaldem, jak ja Polacy nazywaja. lub pod Tannenbergiem, 
jak ja zowia historycy niemieccy. Padlo w tej bitvvie, ktöra 
zaszla 15 lipca 1410 roku. przeszlo 40 000 bojowniköw zakonu 
(Orbcnsfriegcr). a miedzy nimi sam wielki mistrz ülrych (Ulrid)) 
von Jungingen. Bitwa ta byla stanowcza, bo zadala cios 
smiertelny zakonowi. ktöry z tego upadku juz sie nigdy nie 
podniösl, jakkolwiek Jagiello nie umiat z tego zwyciestwa 
skorzystac, i Prusy nadal Krzyzakom zostawil. — Wogöle byl 
^Yladyslaw Jagiello. jak powiedzielismy, krolem slabym. a 
przewazny wptyw na niego wywieral Zbigniew Olesnicki, 
biskup krakowski i kardynal. ktnry mu w bitwie pod Grun- 



otwarty, -a, -e offen 
wskoczyc (Dotl.) i)ineinipringen 
ulewa, f. ber Siegenjug, ftvomen^ 

ber Ütegen 
parasol, vi. ber Sd^irm, ber 9ie= 

genf(f)irm 
braraa boö 2or 
zanikiiar (roU.) 
zamykac (unu.) 
nadejsi' (lioH.) anfommcn 
przenioknar (ooll.) burd) 

burdf) naf5 tuerben 
osina, f. bie ©epe 
lisco.sinov\yba§6öpenI(inb(=bIatt) 
bojazliwosr. f. bie *Jingfl(id)fcit 
welnianv. -a, -e Uiotlen 
koklra, "/'. ) 
derka. f. / 
zawinac einUiicfehi 
ziomek, m. ber Sanb§mann 
interes, m. baS C5ejd)äft 
dokladny, -a, -e genau 
inzenier, m. ber ^n^enieur 
zarzadzac (unu.) PennaltenJ ü^ren, 

leiten 
wzör, m. ha5 SDhifter 
-e feiten. 



176 ^cftion 25. 

waldein zycie bjl uratowal. Olesnicki zas nie tyle wtadz^ 
krölewska, ile raczej dobro koscioia katolickiego, a obok tego 
i korzysc szlachty raial na oka. — Umart Jagiello w s^dziwei 
starosci, gdyz liczyl juz 88 lat zycia. 

Po nira nastapil syn jego Wladyslaw Warnenczyk (bec 
9B.irnenicr) ktörego takze Wegrzy po smierci Albrechta austry- 
ackiego (Doii iD|terreid^; za kröla sobie obrali. Nieszcz^sliwy 
ten kröl zawart po szczesliwej wojnie poköj korzystny z Tur- 
kami na lat dziesiec. Ulegl niestety namowom Koscioia rzym- 
skiego, ktöry go z przysiegi zlozonej (geleiftet) zwolnil, i 
Wladyslaw odnowil nierozwaznie wojne. Ale zdaje si^, ze 
Bog go za to wiarolomstwo ukaral, bo meznie, choc zbyt 
smialo (toIIfÜ()n) walczt},c, polegl w bitwie pod Warnf^ roku 
1444, majac zaledwie lat 20. Warna lezy w Bulgaryi, nad 
morzem Czarnem. 

SCufgaüc 52. 

Brat Wladyslawa Warneiiczyka, dotychczasowy ksiq;Z§ 
litewski, Kazimierz, Jagielloiiczykiem (ber ^ngifÜDne) zwany, 
zostal krölem polskim roku 1447. Byl on powolnym i opie- 
szalym czlowiekiem, ale monarcha poteznym, bo wöwczas Polska 
dosiegla prawie juz szczytu swej wielkosci : granice jej 
siegaly (erftrerfteit fid^) od morza Baltyckiego (0[t)ee) do morza 
Czarnego. 

Kazimierz Jagielloiiczyk odzyskal po trzynastoletniej 
wojnie z Krzyzakami czesc Pomorza, ktöre falszywie na- 
zwano Prasami Zachodniemi; nie mieszkali tarn bowiem (benn) 
Prusacy, nalez^cy do szczepu litewskiego, ale Pomorzanie, 
ktörzy nalezij; do plemienia polskiego. Wojna ta zakonczon^ 
zostata pokojem w Toruniu roku 1466, moea (auf ©runb) 
ktörego Krzyzacy oddali owa czesc Pomorza, a reszt^ posiadlosci 
swych zatrzymali jako lennosc, z ktorej kn^lom polskim hold 
skladac sie obowiazali. Czesc ziemi pomorskiej, tak zwan^ 
Nowa Marchie (bie 5leumarf), wydali byli Krzyzacy Frydry- 
kowi n., elektorowi brandenburskiemu, roku 1455, za pieniadze 
i za obietnice, zs kröla polskiego za to od wojny powstrzyma. 
Obietnicy tej elektor spelnic nie mögl, chociaz zyl w przyja- 
znych stosunkach z krölem polskim, i nawet w tym celu 
osobiscie z nim sie zjechal w Bydgoszczy. Przyjazn öwczesn^, 
domu brandenburskiego z Kazimierzem Jagielloiiczykiem widac 
(er[iel)t man) tez w tem, ze ten wydal cörk^ swoja- Zofie za 
syna elektora Albrechta Achillesa, to jest za Pryderyka, 
margrabiego brandenburskiego z Ansbachu. Ona wi^c jest 
matka owego ksiecia Albrechta, ktöry byl wielkim mistrzem 
zakonu krzyzaköw i ktöry, przechodzac na wyznanie luteranskie, 
zamienil za zezwoleniem swego pana (?e^na!^err), t. j. (bQ§ 
l^ei^t) kröla polskiego, Prusy na ksiestwo swieckie, co sie stalo 



Saö llmftanbSlDott (3lböerb). 177 

niejako (gleid^iatn) kamieniem wegielnym do pözniejszego kröle- 
stwa pruskiego, a zatem do wielkosci domu HohenzoUernöw. 
SCufgatic 53. 
51I5 id) fpajieren ging (©erunb.). trat \d) in eine ^onbitorei 
ein, um eine Saffe Kaffee ^u trinfen. 3n ber ^onbitorei fing 
ic^ ober eine Leitung ju lejen an unb fanb barin einen ^Irtitcl, 
ber mid^ fe^r intereffierte (zajac). 2Bät)rcnb ic^ if)n Ia§, entftanb 
(powstacj plö^lid) ein ©türm; er iüe()te burd) ba§ ofiene g^nf^er 
unb ri^ mir bie 3fitung au§ ber S^anh ^erau§ (wyrwac). ^ie 
Kellner (garson) liefen fofort nad) (pobiegnac), man begann fie 
fid) einanber (w/ajemniej au§ ben Rauben ju reiben, unb al§ 
man fie mir jurüdgab, mar fie ganj ^ertnittert (zmiac) unb jer= 
riffen, unb id) tonnte fie nic^^t meiter lefen; id) a^ alfo nur nod^ 
einen ßuc^en laufj unb ging rceiter, aber mol^in fottte id) ge^en, 
ba ber ©türm nid)t auf!^örte (ustawac). ^ä) fprang in eine 
Srofc^te unb lic^ mid) nad) ^aufe fal^ren (zawiescj. ?ll§ mir üor 
bem ^aufe angetommen maren (zajechac), ftieg ic^ au§ (wysiesc), 
unb rceil ic^ noc^ einige ©d)ritte gelten mußte, fo mo'üte id^ 
roegen (z powoduj be§ ftri3menben 9iegen§ meinen ©d^irm auf= 
fpannen. ^aum (zaledwie) mar er aber aufgefpannt, ba fam 
mieber ein 2Binbfto^ (zadat nagle wiatr), blie§ ben ©c^irm auf 
unb Derbog mir i^n gonj unb gar. 2)a§ §au§tor tcar gefc^Ioffen, 
tc^ mußte einige 9]linuten rcarten, e^e (nim) ber §au§tDäd)ter 
(ströz) anfam fnadejsc) unb mir ba§ %Dt öffnete. 3d) ^oar 
burc^näßt bia auf bie öflut. ^d) i)ahi mir fofort hü§i 58ett 3ure(^t= 
mad)en (poslac) laffen unb legte mid) (ju 33ett). ^ä) ijaU m\ä) 
aber erfältet, id) gitterte rate Espenlaub ; um nid^t franf ju merben, 
fc^idte id) nac^ (po) einem "^trjte, bamit er mir eine ^(rjnei gebe. 
(Sr ladete über (z) meine 3tngftlid)feit unb fagte, ic^ foUe im 53ctte 
bleiben unb einige ®(a§ l^eifeen 2:ee§ trinfen; ic^ fotte ober feine 
^üxd){ l^aben, benn id) mürbe booon (z tego) nid^t fterbcn. ^sc^ 
moüte aber (wszakze) ganj fid)er fein, id^ lie^ mid) alfo in ein 
moUenc ^ede einroidetn unb tüd^tig (porzadnie) reiben, bi§ (az) 
mir roarm geroorben ift fzrobilo sie). 

(Seim 3trjte. 
Przychodze do pana konsy- Cöz Panu jest? 

liarza 1 po rade. 
Sam nie wiem co, ale sie czuj^ No, ale Pan musisz uii prze- 
^le. ciez powiedziec, co Panu do- 

lega (fc^merjt, brücft)? 
Kie mani apetytu, spar nie Pokaz Pan jezyk — jest biaJy, 
mopre, staby jestem, do ni- oblozony (belegt), 

czego. Dawno sie Pan czuje-sz tak zle? 



' Tlan tituliert in ^Poten {)äuftg ben 3Irjt «konsyliarz», luaö 
eigenttid^ „9tat" bebeutet. 

3Joliüi(5e Äont).«®rammQtif, 12 



178 



Settion 26. 



Juz z tydzien, zdaje sie, ze si^ 
przeziQbilem; wzialem goracfi 
kfipiel (35ab) i wyszedlem z 
ki^pieli lekko ubrany, a byl 
chiodny wiatr. 

Nie, panie Doktorze. 



Nie wiem, bo nie mam wcale 
apetytu. 

Niejuzodtrzecb dni nie mialem. 
Przedtem miaiem rozwolnienie 

przez kilka dni. 
Nie; wzialem sam kropli opiu- 

mowych (D|)iumtroljfen). 



Rozumialem, Panie konsyliarzu! 
Dobrze, dziekuJQ Panu konsy- 
liarzowd. 



Kozbierz sie Pan tylko, mu8z^ 

Pana zbadac. — 

Tak, tak, dosyc; stöj Pan 

tylko prosto i oddychaj gl^- 

boko (tief). Tak! Nie boli 

Pana nigdzie? — No, dobrze ! 
A teraz powiedz mi Pan, 

jak z zotf^dkiem, czy w po- 

rzE^dku? 
Ale ja sie pytam, czy Pan masz 

stolec (©tu^l) regularnv i 

jaki? 
A przedtem? 
Czy samo nstato? 

To nie dobrze. Teraz, wez Pan 
najprzöd porzadna porcy^ 
olejku rycynowego (jRt3inu§= 
öl), pöki (M§) Pana nie ruszy, 
zalezy to od natury Pan- 
skiej ; potem zachowasz mi 
Pan przez pewien czas jak- 
naj.scislej8za (ftrengi'tej dyetQ- 
(S)iät); jezeli Pan bc^dziesz 
mial pragnienie, to mozesz 
Pan pic wod<j selcerskfj, (©el- 
tertoaffer), a pözuiej Vichy; 
zreszta tylko lekka herbatQ^ 
— i raz na dzieii bulion. Tu 
przepisalem (öerfc^reifcen) Pa- 
nu jeszcze lekarstwo (Slrjenei), 
wezmiesz Pan co godzinQ 
lyzke ptotowa. 

Rozumiales Pan ? 

A za trzy lub cztery dni pokaz 
sie Pan znowu. 



@e(^§unb5tt)anäig[te ßeftion* 

Die :Bin5eir>örter (Bonjunftionen)* 

§ 1. S)ie ßonjunftioncn ober Sinbeltiörter (spöjniki, 
konjunkcye) üerbinben enttreber ätnei 2Borte ober jtnei ©ä^e 
mitetnanber. 

^onjunftionen, loeCc^e jtüei gleirf)artige fober gleid^mertigc) 
©ä^e f^auptfa^ mit §auptfa^ ober Stebenfa^ mit 9lcbenfa^) 
mitetnanber üerbinben, f)ei^en beiorbnenbe ßonjnnftionen, 
bagegen biejenigen, tt3e[d)e gtüei oerfc^iebenartige Söt^e (öanpt= 



Sie ffiinbelpövtev (fionjunftioncn). 179 

falj mit l)Je(:)cnjalj) initciiiaiibei- ücrbiiibcn, l)ci^en uiitcr = 
oxbnenbe.^ 

§ 2. ©et)r lüciiiöc itüniunttioncu fiiib nur .i^ünjunf= 
tioneii; bie meiften bcrfelbcn finb aud) 9(bt)er6ien, mitunter 
Qud) 5^^ronomina. 2Öenn 3. S. ein ^tbüerb nid)t jon)ot)( eine 
nähere 5Beftimmunc\ cineö 3eittt)ort§ ober eines 2(bjcftit)ö ift, 
fonbern nictmet^r jinei Sälje ober 3iHirter ncrbinbet, fo ift c§ 
eine ^onjunftion. ^n berfelben äöeife lüerben bann aud) 5ür= 
tüörter, namentlid) relatioe, ju ^onjunftionen ober |inb al3 
jolc^e nn3ujel)en. 

§ 3. ^c nad) ber ücrfd)iebenen Sebeutung ber .ßon= 
junftionen ober bem Sinn ber bnrd) bicfetben oerbunbenen 
©ä|e finb bie ßoniunttionen: 

1. SDerbinbenbe (spöjne ; coniunctiones copulativae), 

i unb tak fo röwniez gIeid)fQlI§ 

jak — tak lüie — fo jako to qI§ ha, nämli(i^ 

a unb (aber) nadto überbiea lub ober 

zas aber opröcztegoi . . czyli ober, ba§ b^i^t 

tez 1^, ki-om tego ) ""f^^"^"^ ni - ni 1 .^ „. 

. 1 . , oum i j ■ • > • • /iTieber — nou). 

takze ! ^ tudziez \ ^ am — am / ' 

takoz beagleidjen oraz / ^ 

2. 3}ergteic^enbe (poröwnawcze ; comparativae), 5. 33.: 

jako qI§ (taki) — jak (ein fo(c^er) — mie 

(tak) — jak (fo) — Xük (ten sam) — co (berfelbej — roie 

(röwnie) — jak (glci(b) — lüie (tyle) — co (fo öiel) — wie 

(tyle) — ile (fo oicl) mie (innv) — jak (ein anberer) 

— al§ 

(tyle) — ile tylko (fo oiel) — (nie innego) — jak (nic^tä 

wie nur anbere§) ~ al§ 

(tak) — jak gdyby (fo) — (nikt inny) — jak (niemanb 

al§ ob anber§) — al§ 

(tak) — jak kiedy (fo) — (nigdzie indziej) — jak (nir= 
al§ menn genbioo anberSj — ol»; 

unb nad) einem ^omparatiü: 

niz, nizli, nizeli, anizeli al§; 

' 3)iefe Ginteilunq toitb gemöfinlid^ in ber t)oInif(|en (Bvatnma= 
ttf ni(|t flemad)t, »eil bie ßonjunttionen feinen 6inf(u^ auf bie aSort= 
folge t}a6en, bie im ^^oInifd)en eine freie ift. ®ie Se3ei(^uungen: 
beiorbneiibe unb unterorbnenbe, eriftieren baf)er für bie ßonjunftioiien 
nii^t. 5inan unterjc^eibet nur beigeorbnete fwspökzedne) unb unter= 
georbnete (potlrzedne: 8äfee, bie ficf) aber nic^t buri^ eine Derfditebene 
2SortfoIge untcrfd^eiben. 

12» 



180 



Seftioit 26. 



unb enbüd): 

im — tem je — befto. 

3. Orbnenbe (porzqdkowe ; ordinales), 5. $8.: 

naprzöd, najprzöd, nasamprzöd juerft, juaHererft; 
potem, nastepnie. fobann; 

powtöre, potrzecie itd. jlDeitenS, brittenS u. f. lü.; 
nakoniec, naostatek jule^t, enbtid^. 

4. ©teigcrnbe (stopniujqce), g. 35.: 



i no(i) (etiam) 
nawet fogar 
nawet i fogar ouc^ 



\ 



jeszcze i nod; Qud^ 



, J nicöt einmal 
am nawet ) ' 

nie tylko — ale i nid^t nur — 

fonbern auc^ 

nie tylko — lecz nawet l . y.. 

J.GCZ Tjäii.Z6 / r ^w Y 

, . ( fonbern aum. 

— lecz jeszcze) ' ^ 

5. 2;rennenbe (rozlaczne; disiunctivae), 3.95.: 

raz — drugi raz einmal — 

ein anbere§ DJioI 
raz — to znowu einmal — 

bann tt)teber 
czyli — czy fei e§ bo§ — 

fei e§ bie§ 

111 1 Z ZI t. \ lei «ä - |ei 



to — to 

juz — juz 

juzto — juzto 

cz§sci% — cz^sci^ 
b^jdz — b^dz 
czy — czy 



teils — tei(§ 
feie§— feie§. 



S-7ur*^*M^« 



6. 5öegrünbenbe (przyczynowe ; causales), 3. 33.: 

bo, bowiem, albowiem benn; 
gdyz, poniewaz löeil, benn. 

7. 3"0fgernbe (skutkowe i wnioskuj^cQ, consecutivae 
nnb conclusivae), 3. 23.: 

dla tego 
i dla tego 
a dla tego 
stad 
przeto 
i przeto 
zatem 
a zatem 







to, to tez 








a tak 




be§^alb, 




jakoz 


ba^er. 


ba^er, 




wiec 


alfo. 


unb ba^er 




a wiec 
tak wiec 
tedy 


unb alfo 


ze, 


iz 


1 




tak 


ze 


1 ba, fo bafe. 




tak 


iz 


1 





®ie SSinbcioörter (ßonjunfttoncn). 181 

8. 3i^tcnbe (celowe, zamiarowe; finales), 5.53.: 

aby, iehj, azeby, i2;by bo^, bomit. 

9. S^emporale (czasowe), j, 33.: 

g^f ; »« Sopki 1 «^' i« '-9^' ^*^ 

podczas gdy irätireiib poki nie ( ^^.^ ^^j.^ 

jak qI§ dopöki nie / ' 

jak tylko fobalb al§ dopökad bi§ 

ledwie te faum bo^ odki^d j 

'v°'° . IV 1 )oMh Ql§ °^ ^^^'^y . , feit, feitbem 

skoro tylko I ' od czasu jak 

niz I ^ od czasu gdy ) 

nim, zanim } J' „^ v, az bi§. 

. ' . epe noch 

mm jeszcze j ' ' 

zaczem irorauf 

10. Sntgegenfet^enbe (przeciwstawne ; adversativae) : 

a) Slü gerne ine (ogolne): 

^ . \ aber; '^'''^ ] üielme^r; pr^^ciwnie i .^ ^5^^ ^^j^. 
zas / ' owszem / ^ ' maczej / ^ 

b) Seftreitenbe (zaprzeczajq,ce): 

(nie) - ale \ ^ .^ _ ^ - ^ ^°f L"».)f ' ""rf ? r^"'?* 

(nie) — lecz | ^ -^ ' ' fo irol^l) — qI§ melme^r. 

c) ?(u§ici)Ite^enbe (wykluczajace): 

albo ober albo — albo tez \ entiueber — ober aud), 

lub tez ober aud^ czy — czy tez I fei e§ — fei e^ quc^. 

albo — albo entiuebcr — ober. 

d) ®infrf)ränfenbe (ograniczajfice) : 

ale ober (a) jednak \ ^ ^ ^ 

lecz fonbern jednakze / ' 

tylko ze nur bofi atoli aber 

za to bafür wszelako ober, jebDd^, jebennorf) 

(a) przecie unb bod) mimo to tro|bem 

wszakze bod) dla dego jednak bc§f)Qlb boc^ 

chyba e§ fei benn tymczasem inbeffen 

chyba ze e§ fei benn, ba^ z tem wszystkiem bei oHebem. 

e) @ i n r ä u m e n b e (przyzwalajsice ; oonces.sivae\ 3. 93. : 
choc I aczkolwiek I -j.^|.:j^ 

chocia'2 ^Y, vf t 1 -j: iakkolwiek , ^^ ^J' 

, , } oblüopl, obqleim; ■' . . obroobl. 

lubo ( a ~?) pomimo ze ' ^ 

acz 



182 



Seftion 26. 



11. Sejie^enbc (wzgledne ; relativae), — Qu^er ben 
rclatiöeu ^ürirörterti, bie jugleid^ ^oniunfttonen finb, fotgenbe 
^tbnerbien : 

jak roie ktöredy, kedy irol^mburc^ doki^d tüol^in. 

gdzie rao odkad Wolter 



12. fjragenbe (pytajj|ce; interrogativae), 3. SB.: 
czy, li? 06? gdzie? tt)0? 
jak? töie? kiedy? toann? 
'kto? CO? roev? raQ§? dokq-d? tt)Dt)in? 
jaki? n)a§? U. f. lu. 
ile? toieüiel? 

13. Sebingenbc (warunkowe; conditionales), 5. S. : 
jezli, jesli, jezeli ( ^^^^^^ gdy, gdyby \ mnn, fo= 
jezliby, jezeliby I skoro, skoroby / bülb nur. 

14. äßünfc^enbe (zyczj|ce; optativae), 3. 33.: 
by, oby, gdyby Wenn, icenn bo(^, möci^te bod) — . 



XVÖvtcv. 



koronowac (unO.) frönen 
zasluzony, -a, -e öerbient, tier= 

bienftüotl 
dzieje, ^I., bie ©efc^ic^tc 
sprawa, f. bie Baä)t , bie 3(n9e= 

Iegenf)eit 
przyczynic sie (üoß.) beitragen 
rozwoj, m. bie Snttticfelung 
prawodawstwo, n. bie (Seie^ge= 

bung 
liismiennictwo , n. bie S(^rift= 

ftetterei, bie ßiteratur 
okres, in. bae ^eüatter, bieSpod^e 
sprawowac (uno.) füt)ren 
jcnotliwy, -a, -e tugenbl^aft 
uroda, /. bie ©(^ön^eit, fcfiöne 

ßör^erbilbung 
dziewioa, f. bie Jungfrau 
pokochac (ootl.) lieb geluinnen 
gniew, 7??. ber 3orn 
.slub, m. bie Trauung 

— wziac fic^ trauen laffen 
potajemnie, 2tbD., in§get)eim 
publicznie, 2{bti., öffentlich 
naleganie, n. bae 3)rängen 
ozenic sie (üoll.) heiraten füom 

SDtanne) 
oprzec sie (»oH.) unberftefjcn 



spodziewac si^ (unü.) ertoarten, 

hoffen 
dopelnic (öoü.) erfüllen, ergänzen 
przysi^ga, f. ber Sib, ber <B^\vnx 
zach^cac (uno.) anf^^ornen, an= 

raten 
nieutulony, -a, -e troftIo§ 
pociecha, f. ber Sroft 
uszcz(jsliwianie, w. bie Seglüdung 
utwör, m. ba§ Söerf, bie ®id^tung 
wypadek, m. ba§ (Ereignis 
unia, f. \ bie Union, bie 

poljiczenie, n.j 33erbinbung 
radzic (unti.) raten, beraten 
pospolu, 2(bo., gemeinfcfiaftlic^ 
narada, f. bie Sßeratnng 
uroczysty, -a, -e feierlicf) 
nastapic (OoÜ.) erfolgen 
akt, HJ. ber 2lft 
dobrowolny, -a, -e freitoittig 
podpisac (coli.) unter,^eid^nen 
pogoii, f. ber 9}crfolger 
choragiew, f. bie f^a^ne 
powiewac (uno.) ttef)en, flattern 
pomj'.slny, -a, -e günftig 
krzewic 'siq (unü.) fid^ ausbreiten 
wzmagac (uno.) fic^ öergröBcrn, 

gebeif)en 



®ie SiiibeUuirtev .ftoiijiinftioncn' 



183 



iiiroz. m. ber i^-xo^t, ©eii. inrozu 
konewka, f. bie ^anne 
zamarznac (t)oE.) einfrieren 
bojazliwy, -a, -e ängftlid) 
otuHc (üoll.) etnl)üllcn 
nieposluszenstwo, n. bic UnfoIg= 

famfeit 
Olbracht 2Itbred^t 
•wyprawa, f. ber ßrieg^-iug 
y.dobj'cie, n. bie ©roberitng 
Wüloszczyzna bie 2Balad)ei 
pospolite ruszenie ba^ oßgemeine 

3Iufgebot 
z nienacka am bem C">inter^alt, 

szczqt. 7)1. ber ilbevreft; ze szcze- 

teni , do szczetu gän^litf), bi§ 

auf ben ©runb 
iikröcic (uoU.) fürjen 
zbj-tni -a, -e überinäBig 
buca, f. ber ftol.^e Übermut 
stolica, f. bie .S^t a iiplft ab t 
koniec, w?. ba§ 6nbe, ber Sd^hife 
powodowac (unö.) tieranlafjen, 

leiten; dac siq komu — fit^ Hon 

jem. leiten laffen 
Wloyzka, f. bie Italienerin 
iiarobic fooU.) anri(f)ten 
frymarczyc luno.) fd^üc^ern, .^Tan= 

bei treiben 
urzad, m. ba§ 9(mt, bie Söürbe 
przekupstwo, n. bie 93eftec{)ung 
szerzyc (unü.) auebreiten, ner= 

breiten 
zepsucie. n. ba§ 3>erberbniö 
obyczaj, m. bie Sitte 
ucbodzic (unö.) f)ingefieu, angeben 
reumatyczny, a. -e rbeutnatifd) 
inaczej 



w innvm razie 



ionft 



zwykle gelüötjulic^ 
zreszta übrigenö 
preszkoda, f. bie 2(bt)altung 
naraziö ei(; (uoll.) na co fid) einer 

<Baä)i ausfeilen 
rozumny, -a, -e Vernünftig 
cenzura. f. ba§ SdjuIjeugniS 
wymöwka, f. bie 3tu§rebe 
rodzenetwo, n. bie Gjefc^lüifter 
zaczepic (lioü.) augreifen 
orez, m. ba§ ®d)tt)crt, bie 2Baffe 
brac sie do czego nad) etloa^ 

greifen, ettnas unterne()men 
gromii' unii.; fd^Iagen 
dobrobyt, m. ber !ißDl)tftanb 
oswiata, /'. bie 33ilbuug, 3it)ilt= 

fatiou 
podböj, m. bie Eroberung 
hetman , »;. ber §etinan, ber 

5elbt)err 
Mazowsze, n. 9Jlaiot)ien 
udzielny, -a, -e felbftänbig 
stopieii, m. ber ©rab, bie Stufe 

(©en. stopnia; 
zmartwienie, n. ber ßummer 
zapobiegac (unü.) öorbeugen 
wyuczj'c sie (noE.) erlernen 
bilard ba^ 23iOarb, — grac w bi- 

lard SBillarb fpielen [gen 

zaniedbywac !UUD.) t)erna(|Iäffi= 
zlo, n. ba§ Übel 
leczyc (unü.) fieilen 
swiezy, -a, -e frifd^ 
ochota. f. bie Suft 
partya, f. bie Partie 
leniwy, -a, -e faul 
wygladac (unO.) auSfeben 
wydaiit- (Dott.) entfernen 
domyslac si(j (unu.) oennuten 
naporainac (unt).} ermabnen. 



^ufgaüc 54. 
Z czterech synöw Kazimiei'za najstarszy, Wladyslaw, byl 
krölem czeskim i wegierskim ; drugi, Jan Olbracht, panowal 
w Polsce, ale tylko krötko, bo od roku 1492 — 1501. Podjql 
on wielka wyprawe na zdobycie Woloszczyzny ; szlachta ze- 
brala sie w pospolitem ruszeniu w liczbie 80 000 ; wyprawa 
jednak nie udala sie (gelang), bo wojsko polskie, w lasach 
woloskich (ber Sßaladjeij z nienacka napadniete, zostalo do 
szczetu zniszczone. Odtt^d niöwiono w Polsce : «Za (unter) 
kröla Olbrachta wyginela szlachta». Ale i tak szlachta go nie 



184 Seftton 26. 

lubila, bo pragnt^l ukröcic jej zbytnia przewage i bute. — 
Jeszcze kröcej od niego panowal brat jego Aleksander, bo 
tylko do roku 1566. Po nim wstapil na tron trzeci iDrat, 
a czwarty syn Kazimierza, Zygmunt L, Starym zwany, ktöry 
panowat do roku 1548, jako kröl pölski i jako wielki ksi^z^ 
litewski. 

Zygmunt byl dobrym monarcha, a chociaz lubil (lieben) 
poköj, jednakze zaczepiony, bral sie do oreza i- zwykle gromil 
nieprzyjaciöl. Byl sprawiedliwym s^dzia i dobrym gospo- 
darzem; staral si^ o dobrobyt i o oswiat§ kraju. We woj- 
nach byl szcz^sliwym, chociaz zdobyczy i podbojöw nie pra- 
gnjj,l i nie robil. W obronie kraju odnosit swietne zwyciestwa, 
w ktörych odznaczyli sie: Konstanty (^onftantin), ksi^z§ 
Ostrogski i hetman Jan Tarnovvski. — Przylaczone jednak 
zostalo za jego panowania do Polski Mazowsze, ktöre dotad 
udzielnych posiadalo ksiaz^t. Pözniej stato si^ ono gtöwnq> 
cz^scia Polski, gdy Warszawe zamiast Krakowa stolicf| Polski 
zrobiono. 

Pod (gegen) koniec panowania dal sie Zygmunt zabardzo 
powodowac swej malzonce Bonie, Wloszce, ktöra wiele zlego 
w Polsce narobila. Frymarczyla urzedami, uczac (auflö)en in 
einen ^auptio^: unb — ) tym sposobem Polaköw przekupstwa; 
a i tak szerzyla zepsucie obyczajöw, ktöre we Wloszech 
uchodzilo przy wysokim stopniu cywilizacyi, jakim sie ten kraj 
cieszyl, ale w Polsce tylko zle wywieralo skutki, nie przyno- 
szq,c (o^ne ju beroirfen) w zamian nie dobrego. Przypisuja 
jej nawet smierc, jakoby przez otrucie, Barbary Radziwiltöwny, 
zony Zygmunta Augusta; bo byla bardzo przeciwnq, (gegen — 
eingenommen) temu malzenstwu, a jednak udawala (feuc^elte) 
wielktj, dla Barbary milosc. 

Üszla (entfam) potem Bona z wielkiemi skarbami do 
Wloch, gdzie umarla takze wskutek zadanej sobie trucizny. 

Mial tez Zygmunt duzo zmartwieii ze szlachtfj;, ktöra 
coraz wiecej praw pozyskac chciala z krzywda (jum ^Jiod^teil) 
wladzy krölewskiej i biednego ludu. Jak raögl, staral si§ 
Zygmunt zapobiegac naduzyciom i stawal w obronie (in (S(f)U§ 
nehmen) mieszczan i wloscian, ale nie (na) wiele to pomagalo, 
bo juz wöwczas byla wladza krölewska w Polsce za slaba. 

Zygmunt I. byl dwakroc zonaty (Oer^eirütet): z Barbarq, 
Zapolska (Zapolja) i z Bonf^, ksi^zniczka medyolanska; (Oon 
SJlailQnb) z familii Sforzöw, ktorcj, poslubil r. 1518. Z tej 
ostatniej mial syna Zygmunta Augusta i cörki: Izabelle za 
(üerfieirotet mit) Janem Zapolskim, krölem wegierskim, Kata- 
rzyn^, za Janem Wazc}., krölem szwedzkim, i Anne, malzonke 
pözniejsza Stefana Batorego. 



Sie SBinbclDörtev ßünjuuftiDiten). 185 

?tufflaüc 55. 

Syn Zygmunta. Zygmunt II. August, byl jeszcze za 
Äycia (ju Sebjeiten) ojca koronowany krolem polskim. Wsti^pit 
na tron r. 15-18. Polacy uwazaja (betracf)tenj go za (al§) 
jednego z najzasluzeiiszych swych krölow, a panowanie jego 
za najövvietniejsze w swych dziejach. Dwie mianowicie sprawy 
zawdzieczaja mu Polacy. Po pierwsze, ze polaczyl scisle Litw§ 
z Polska, a powtöre, ze przyczynil sie wiele do rozwoju jezyka 
polskiego. On piervvszy (juerft) w pravvodawstwie jezyk polski 
zamiast dotychczas uzywanego laciiiskiego zaprowadzil i stale 
(beftänbig) go na swoim dworze (ber §ot) uzywal. — To (be§= 
^alh) tez za (jur 3eit) Zygmuntöw kwitly w Polsce pismien- 
nietwo i nauki, i czas ten zowia Polacy okresem Zygmun- 
towskim lub zlotym. 

Za zycia ojca sprawowal Zygmunt w jego imieniu rzady 
(bie ^Regierung) Wielkiego ksiestwa litewskiego. Wtedy to 
poznal dobra, cnotliwa i wielkiej urody dziewice, Barbar^ 
Radziwillöwne, ktöra pokochal tak serdeczna miloscia, ze si^ 
z nia ozenil. Oba\yiajac sie (ober) jednak gniewu i oponi 
rodzicöw, wzial slub (lie'^ er fid) trauen) potajemnie. Po zgonie 
ojca atoii oznajmil novvy kröl publicznie, ze Barbara Radzi- 
wiööwna jest jego zona. Nie pomogly gniewy (bie 3oi^nQU§= 
brüd)e) matki, krölowej Bony, ani nalegania panöw polskich, 
ktörzy zadali, aby kröl porzucil (öerlüffen) Barbare i z jak^ 
cörka krölewska si^ ozenil. Oparl sie kröl temu möwiac: 
«Jakzez mozecie sie po mnie spodziewac, abym dopelnil 
przysiegi warn zlozonej, jezeli mnie zachecacie do zlamania 
przysiegi malzeiiskiej». Zostala wiec Barbara koronowanq, 
jako krölowa polska, ale na nieszczescie niedlugo potem zyc 
przestala. Zygmunt- August byl po jej stracie nieutulo- 
nym w zalu. Szukal pociechy w pracy i uszczesliwianiu pod- 
danych. 

Milosc Zygmunta do Barbary brali kilkakrotnie poeci 
polscy za przedmiot swych utworöw. 

Najwazniejszym jednak wypadkiem za panowania Zy- 
gmunta- Augusta jest polaczenie Polski, Litwy i Rusi. Po- 
I^czenie to zowie sie zwykle unia Lubelska. Roku 1568 
zwotal Zygmunt-August sejm polski i litewski do Lublina. 
Pierwszy to raz radzili Polacy z Litwinami pospolu. Dlugo 
trvvaly narady. az nakoniec 11. sierpnia 1569 roku uroczyste 
polaczenie Litwy i Polski nastapilo, w dniu tym bowiem kröl 
akt (bie Urfunbe) dobrowolnego polaczenia narodöw podpisal. 

Odtfj,d polski orzel i litewska pogoii ^ stanowily (bilben) 



1 aSappen uoii Sitouen: Oieiter mit gejüdtcm Sd^iuert in 
blauem Jefbe. 



186 Seftion 26. 

herb jeden wspölny i na wspölnych choragwiach powiewaly 
w bitwach. 

Panowanie Zygmunta-Augusta bylo bardzo dla Polski 
pomyslne. Poniewaz wojny rzadko si^ toczyly, przeto mogla 
sie krzewic oswiata, i wzmagac rolnictwo, handel i przemysl. 

Ozeniony byl Zygmunt 3 razy : najprzöd z Elzbiettj;, cörk^ 
cesarza niemieckiego Ferdynanda I., potem z Radziwiltöwnq,, 
nakoniec z Katarzyna, siostra pierwszej zony; ale ze zadnej nie 
zostawit potomstwa (5lad^fommenid)Qft). 

5Cufgafic 56. 

^er ^ole fauii cf)er beutjd^, qI§ ber ©eutfc^e polnifcft lernen. 
3^e länger jemonb eine (Sprad)e lernt, befto befjer fann er \\t. 5lm 
gejd)it)inbeften lanfen bie englijc^en ^ferbe. ®§ i[l fdjmerer, ein 
olteg Übel ju (jeilen qI§ ein frii(^e§, ?lm fdiraerften [föEt] un§ 
bQ§ ju tun, rcoju trir feine 2u[t 'f)a6cn. 2Ber gut polnifd^ fann, 
fottte (powinien) fid) bemü[)en, e§ noc^ befjer ju erlernen, ©iefer 
©d)üler lernt jiüar ic^tec^t, aber fein älterer ißruber lernt no(^ 
fd)led)ter. tiefer lüei^ tnenig au§ ber |)oIniic^en ©rammatif, jener 
aber nod) «eniger, fa[t gar ni^t§; er fönnte D!^ne 3i^eifc' Keffer 
lernen, aber er ift faul; aad) mü^te (musialby) er jeltener bie 
©c^ule berjäumen (opuszczac lekcyej. 6r i[t angeblid) tort= 
inätirenb franf; aber \d) glaube e§ bur(^au§ nii^t. @r jiel)t ja 
fe'^r geiunb au§ unb jc^eint fogar au^erorbentlic^ kräftig ju fein. 
S(^ l)öre übrigeng öon allen ©eiten (zewszadj, baf3 i^n feine 
Altern etroaS nad) §errenart (großartig) erjie^en. Saa i[t fd^limm. 
(Sr l'ott (podobnoj mitunter im gel)eimen (öerfto^len) bereits 
raud)cn unb Sierbäufer be)ud)en (chodzic do bawaryij, ja fogar 
nic^t übel (niezle; 33illarb fpielen. SBenn er aber bie§ öeben 
meiterfü^ren unb in alter 2Beife bie 8^ule oernad)lä)|igen roirb, fo 
rcirb er fc^neH au§ ber 8(^ule entfernt merben, id)netler, al§ er 
ea üielleid)t vermutet. Umfonft ^aiu i^ il)n einigemal ermabnt, unb 
erft neulid), id) glaube, e« mar (zdaje mi sie) norgeftern, ijaU \ä) 
ibn in ber klaffe jurüdbe^alten (zatrzymac, öoll.j unb i^m in§ 
(do) ^erj gerebet. (5r fc^ien äu^erlid^ fpozornie) gerührt ju fein, 
aber id^ glaube nid)t, ha^ meine 2Borte etroa§ tiefer cingebrungen 
finb fiitkwic). 5?aum (zaledwie) i)ahi \i) meine ^rebigt (kazanie) 
beenbct (skoaiczyc), fo lief er (pobiegnac) in eine .^onbitorei, 
feine^roegs rool)t (w zadnym razie) um einen .^ud)en ju effen, 
fonbern um '©iüarb ju fpielen. 

(5§ ift beute ein fo ftarfer Sroft, bafj ba§ SBaffer in ber 
^anne eingefroren ift. 3d) ftei^ nid)t, ob ic^ merbe ausgeben 
fönnen, ba x<i) franf bin. SBenn id) raupte, ba^ mir bie§ nidbt 
fd)aben mirb, fo möd)te id) raenigftena auf einige ©tunben in bie 
©tabt ge^en. 3e länger id) aber barüber (nad tem) nad)benfe, 
befto ängftlid^er merbe icb. G§ mirb nid)t§ übrig bleiben, al§ ha^ 



S)ie SöinbeiDüvtcr (ßonjunüionen). 



187 



id^ naä) bcm 'Jlrjte )rf)ic!e, um i^u ju befragen. SBirb fiezeli) 
er mir erlauben, )o lüerbe tcf) ausgeben, micf) aber in einen löormen 
^elj ein'^ütlcn. ^^d) nuifj aber bem ?lrjte ge!^orcf)en, benn bie Un= 
folgfamfeit [traft fit^ felbft. Seit id^ oijxu (Erlaubnis ausgegangen 
bin, i)abi id) fDrttüi1t}rcnb rl^eumatifd^e ©c^mcrjen. 9Benn aber ber 
^Irjt nid^t bnlb fomntt, fo merbe irf) hod) njo^l ausgeben muffen. 
2!Benn er bod) nur balb fäme! 53eiior er fommt, ttjill (j^ut.) id^ 
nod^ ettrag arbeiten, '^odj e§ fd)eint mir, al§ ob er fd^on fätne. 
SBenn id^ mic^ nur nid)t getäufd)t t)abi. @§ ift fd^on über eine 
©tunbe, ba^ (jak) id) nad^ bem ^Irjte gefdjidtt I)abe, er fönnte alfo 
bereits f)ier fein. 



Spredjübxmg. 



(1. 8}ater mit feinem 2ödt)t 
Janinciu, c/.y chcesz isc ze mua 

do cukierni ? 
Nie zartujtj; ale powiedz mi 
najprzöd, czy bytas grzeczna 
caly dzieii, i czy Mama sie 
na ciebie nie gniewala? 
A o CO? 



A czy przeprosilas Marne i czy 
Mama ci przebaczyla? 

No, to chodz ze mna do cu- 
kierni , a mamie przyniesie- 
my ciastek. 

No, chodzmy: a powiedzialas 
mamie adieu 'beffcr, nament= 
lief} Dor längcrem ivcrnblciben: 
czv pozegnalas ^<i(' z Mama?) 
(adje)? 

A CO chcesz w cukierni je.'<c 
lub pic? 

Czy lubisz czokolad(^? 

To kaze ci dac filizanke czoko- 
iady, a jakie ciastko do tego? 
czy drozdzowe (auf .^efen ge= 
badfen), czy francuskie (Split= 
tertud^en), czy babki (9lapf= 
f ud^en) , czy kawalek tortu 
(Sorte) ? 

Dobrze , ale moze wolisz ciast- 
ko ze sera (ßäfefud^en), albo 
z jablek (*j(pf eltud^eu), ze smie- 
tana ;Sal)nc)? 

A mamie i chlopcom, jakich 
mani ciastek przyniesc? 



ereben, ojciec z cöreczka..) 
Ach, Tatuniu kochany, czy 'J'at- 

ko nie zartuje (fdierjt)? 
Nie, Tatko kochany, Mama 
gniewahi si^ na mnie. 



O to , ze zdjelam fartuszek 
(Sd^ürjdtien: i nowa sukienk^ 
splamilam. 

Przeprositam niame. 

Zaraz id^, Tatko ; tylko wtoz^ 
ptaszczyk na siebie i kapelu- 
sik na glowe. Tak, juz je- 
stem gotowa. 

Powiedzialam (Pozegnatam si^). 



Co mi Tatko da. 

O, bardzo. 

Jabym prosila tatk^ o takie 

ciastko z kremem (Creme, 

©abne) w srodku. 



Ach tak , ciastko ze sera ze 
smietana, to doskonaia rzecz. 



Mama lubi takze kremowe, i 
chtopcy takze. 



188 



Seftion 27. 



No. to im przynieeimy po ta- Dobrze, Tatko kochany 
kiem ciastku, a do kawy 
drozdzowych, czy dobrze? 

{2. $ßater unb So^n 

Jakze sie masz. Bolesiii ko- 
chany, chodz, niech ci^ uscis- 
katn ; kiedys przyjechai? 

Kiedy was rozpuscili (cntlaffen 

auk bet Schule' ? 
Czy dobra przywozisz cenzure? 



ojciec z ßynem.) 
W tej chwili, najdrozszy Ojcze. 



Cöz to, iiwage masz oznaczona 
jako roztargniona (jerftreut;, 
czemu to? 



A czemu nie uwazales? 

Tak? palnszek i glöwka, to 

ezkolna wymöv.ka 2lu5rebe;? 
Czy to tak? 
Tak, najprzöd zab, a teraz juz 

zeby ? 
No, ja ei tez wierze, möj synku. 

i zartuje (ma4)e Sc^erj) tylko; 

ale czemu masz w niemiec- 

kiem tylko tröjke eine Sret 

= mittelmäBig ? 

To zle, nie powinieness juz 

robic biedöw ortograficznych. 
A jak stoisz w rachunkach? 
A wielu was jest w klasie? 
Fromocye dostaniesz do na- 

stepnej klasy wirft bu Derje^t 

toerben in bie nä(f)fte ßlaffej? 
No, to dobrze. möj synku; jezeli 

przj-jedziesz z promocya, to 

dostaniesz zegarek. 
A z rodzeiistwem ©eic^lüiftet; 

juz si^ przywitales (faegrüBeriy? 
To idz przywitac siQ, sjj, w ogro- 

dzie. 



Wczoraj rano dano nam cen- 

zury ;'3eugntffe;. 
Prosze Tatki ; niech Tatko prze- 

czyta. 
To, prosze Tatki, nauczyciel 

jezyka niemieckiego zapisal 

mnie (eingejd^rieben) do dzien- 

nika (ÄIaffent)U(f);, ze nie uwa- 

zalem (auflJQfien). 
Bo mnie wtasnie zfjb bolal. 
Nie, Ojczulku; z^by mnie bo- 

laly rzeczywiscie. 

Ja nie klamie, prosze Tatki. 

Bo mi si^ raz dyktando nie 
udalo, mialem dwa bl^dy 
ortograficzne i jeden grama- 
tvcznv. 



W rachunkach jestem siödmym. 
Jest nas trzydziestu 1 czterech. 
Dostane z pewnoscia. 

Dziekuj^ kochanemu Ojcu ; wiem 
na pewno, iz dostane. 

Nie jeszcze, kochany Ojcze. 

Ide, ide. 



©teknunb,^iDanäigfte ^eftion* 

präpontionen unb Jnterieftionen. 

§ 1. Xie ^räpoiitionen (■33erf)ältniölt)öi-ter, przyimki) 
finb entoeber reine ^räpoiitionen, ober §aupt=, SigenfrfiQftS» 



5präpofitioncn tinb 3ntcrjcftiüiieii. 



189 



ober UniftanbSlüörter, bie a(ö ^rüpoiitionen gcbrQud)t lucrbcn ; 
3. SB.: miaßto bie ©tabt (Stätte), unb: ftott, nnftatt; naokolo 
ringöt)erum ; wzglfjdem in bejug auf u. bergt. 

§ 2. ®§ gibt ^H-äpofitionen, lücld^e nur atö untrennbare 
5Präfije gebraud)t tnerben; fold}c finb: 

ob-; 3. ^.: oblok bie Söolfe; obgryzac benagen; cnU 

jprid^t bem bentjc^en: be=; 
prze-; 3. 33.: przepis bie 3>orirf)rif t ; przelozyc tiorje^en; 

przeoczyc überfef)en; entfpridjt bcm beutid)en: t)or= unb 

über=; 
pro- ; 3. ^. : prowadzic fül^ren ; jelten — bebeutet etwa 

öor=; 
roz-; 3. S.: rozsypac 3er[treuen; rozdac l^erumgeben, 

au§geben; entfprid)t bem beutfd)en: 3er=, ßer=; 
wy-; j. S.: wydac ausgeben; wyjecliac au§fa^ren; 

beutfd^: au§; 
WZ- (ws- unb wez-); 3. 33.: wziac nel^mcn, aufnel^men; 

wezbrac (wzbierac) an|(^trcllen; wezwac (wzywac) 

aufforbern; beutjd) = empor. 

§ 3. 3)ie ^riipofitionen ftefjen im ^^olni]d)cn ftetö üor 
bem ^auptiüort; haQ §aupttnort ftef)t babei in einem a^= 
bängigen ^afu§ ober wirb, lüie man fagt, öon ber 5|}räpo= 
jition regiert. 

§ 4. 2)en ©enitiu regieren folgenbe ^rapDfitionen: 

blizko nai) 
blizej räl)er 
najblizej 3Unäd)[t 
wsröd (^ unter, mitten 
posröd / unter 
wzgledem in bcjug 
obok bei, an ber 
Seite Don 



bez ot)nc 
krom I 
okrom ( 
pröcz 
opröcz 
dla für 
od Don 
u bei 
koto 
okolo 
naokolo 



miasto \ .j^^^j 



au^er 



zamiast | 

podlug 

wedlug 

wedle 

wzdluz, entlang 

wprost \ gegenüber 



nac^, 3U= 
folge 



naprost 

\ um P^'^y^'J ! oberhalb PoP^^-ek quer, über oon, 

. wzwyz I quer burd) 

j l)erum ^^Q^^^ej unterhalb wewnatrz innerbalb 

zewnatrz, aufjcrbalb. 



§ 5. 2)en 3)atit) regieren: 

ku gegen, gen wbrew gegen, ftrad§ gegen 

preciw \ ,„^„,„,„ gwoli gemäfj ju SBitten. 
przeciwko 



entgegen 



§ 6. ^m ?(!fufatili regiert: 
przez burd}. 



190 Scftton 27. 

§ 7. Ten SofatiD regiert: 

przy bei. 
§ 8. Xen ©enitiD uub Sütiö regieren, of)ne Unterfd^ieb 
ber Sebeutung: 

naprzeciw. naprzeciwko entgegen, gegenüber. 
Ten (Senitiü unb 3(ffufatit) regieren: 

mimo, pomimo troti, ungeoditet. 
2;en @en. \ ^^^^.^^ . i in ber 53ebeutung : an§, öon, 
unb !3n[tr. ) ^ '^ \ in ber 33ebeutung: mit. 

5(uf bie tyrage: n)ot)in? bcn ^tff. — auf bie 3^rage: rt)o? 
ben 3tnftr. regieren: 

miedzy, pomi^dzy unter, mitten unter 

pod unter 

przed Dor 

nad über 

za für, an Stelle. 

S)e§g(eicf)en auf bie 3^rage: ir)of)in? ben %tt. — lüo? 
ben Sofat. regieren: 
w in 
na auf 

um — (t)erumj 
po nac^, t)inter. 

§ 9. ®ö gibt einfadje unb ^ufammen gefegte 5|3rä|3ofi= 

tionen (auBer ben in § 4 bereits genannten), tt)obei mitunter 

bie 93ebeutung ber (etiten ^rftpofition eine ^Xnberung ert)ätt, 

nanienttic^ raenn bie ^räpofition z Dorantritt, meiere bann bie 

23ebeutung t)er annimmt: 

z posröd mitten au§ — t)er z nad ) öon obertjolb (über) — 

z wewn^trz öon innen — f)er po nad | b^r 

z zewnatrz öon au^en — ijix z pod öon unten — ^er 

z przeciwka \ öon gegenüber z przed öon öorn — l^er 

z naprzeciwka ( — her z za 1 . (,■ , <• 

• j •/* s u ^Du mnten — • ber 

z pomiedzT mitten au§ - r)er z poza / ' ' 

unb bergl. 

§ 10. S;ie äufammengefe^ten 5ßräpofitionen werben in 
einem SBorte gefrf)rieben, unb bie regierenbe ^räpofition bleibt 
bie le^te; nur bie mit z äufammengefe^ten werben getrennt 
gefdirieben unb regieren ben ©enitiö. 

§ 11. SSon ^nterj et tionen ((SmpfinbungStaute, wyk- 
rzykniki) finb bie gebräucf)tic^ften folgenbe: a, ach, e, i, ej 
(ei)!), o, och, ha, ho, hola (^oüa!), hej, hejze, hu, hm, na, 
no, nu, nuze! fe, fuj! 



^räpofitionen unb 3iitfi"jeftioiuMi. 



191 



ferner: 
biada! tt)elf)e! 
niestety! leiber! 
zaiste! tt)at)rli(f) ! 
przebög ! I 
dalibög! bei ©ott! 
dalipan ! I 



dalej ! lüciter ! 

masz, masz-tobie! ha ^aben 

mir'§ ! 
precz ! j 
fora! fort! 
won ! I 



unb bergl. 



XVÖvtev. 



starac siQ (unn.) fic^ bcmüben 
naprawa, /". bic 'i>erbeflerung 
staly, -a, -e feft; wojsko stale 

fte^enbe§ .*öcer 
ustanowic- (ooll.) beftimmen, ein= 

ri(^ten 
dochöd, m. bie ßtnfunft 
utrzymanie, n. bie ©rbattung 
poddac sio fic^ unterwerfen 
navvröcic (Doü.) 3urüdEbrtnc3en, be= 

!cbren 
sobör, »(. baS ßonjil 
poplecznik, >». ber §elfer, bcr 

O^örberer 
zastepowaö (unü.) uertreten 
osadzic (öotl.) anfiebeln 
obejmowac (unO.) umfaffen 
MaJopolska, f. .(tleinpolen 
Rus. f. Dteufeen 
Wolyn, m. 200(1) l)nien 
Podole, n. ^obolien 
Wielkopolska ©rofepoten (beute 

^ProDinj ^oieu) 
Bialorus, f. SßeiBvuBlanb 
wojewüdztwo . n. bie 2l50Jeniob= 

fcbaft, ba§ ':i3a(atinat 
holdowac funo.) tiulbicjen 
organizacya, f. bie Crganijation 
miara, f. baö 931qb 
model, m. baS 9Jtobe(I 
plaszcz, m. ber DJiantct 
puch, in. ber fytaum, bie 3^Iaum= 

febern 
podszyt- (doK.) füttern 
Moskal, 7)1. ber SJlogfolüiter 
InÜanty, ^l., Öiulanb 
zatrzyniac Poll.) bctjalten 
obszar, tu. ber Umfang 
jezuita, m. ber o^fuit 
wojna domowa ber ffiürgerlrieg 
krwawy, -a. e Mutig 



zaklöci('- (.üdU.) ftören 
przesladowac (unö.) oerfolgen 
ueilowanie, ?i. bie $8emü()ung 
kostka, f. ber ^nö(f)el 
pas, VI. ber ®urt 
przypuszcenie, n.\ bie 3)ermn= 
donivst, JH. / tung 

zamöwic (ooa.; \ ^^^^^ 
obstaloAvac (üoll.) / ' 
zapewnienie, n. bic 3}erficf)erung 
przepis m. bie äJorfcbrift 
termin , m. ber Termin , bie 

^yrift 
dostarczyc (notl.) liefern 
spartaczye ^oa/ j „,,p^- -^,„ 
zepBuc i 1-11/ 

latanina, f. ba^i "iyüdmtxl 
fach, m. baö i^-aä) 
celowac (unO.) \ l)eroor= 

odznaczac sie üoU. f ragen 
zagraniea, f. ba§ 3ü:ölanb 
sprowadzac (unö.) belieben 
tazienka, Di. bic 33abcftube ; ^I. 

bie a3abeanftalt 
klasyczny, -a, -e ftaffifd) 
piaski, -a, -e ftai^ 
balustrada, f. baö ©elänber 
przedsionek, m. fcie 8]orbQÜe 
arcydzieio, n. baö Weiftenuerf 
rychiy, -a, -e ;ieitig, früb 
dozyc (öoll.) errei(ben 
wygasnae (üoll.'i auiftcrben 
rod, JH. baö ©cfcbteibt 
po mieczu in inännli(ber \ q- . 
po kqdzieli in lueibücber / 
kadziel, f. ber Spinnrocfcn 
bezkrölewie, n. baö Interregnum 
dziedziczny, -a, -e erblid^ 
potwierdzar (unü.^ beftätigen 
ohyr sie (votl.' auöbleiPen 
spor, m. ber Streit 



192 



Seftion 21 



klotnia, f. ber ^awl, ber .fiaber, 

ber 2Bettl"treit 
przysporzyc (doII.) czego bet= 

tragen njoju 
spelnic (öoß.) erfüllen 
watpic 'uno.) jlDeifetn, bc^meifeln 
dowiedziec sie (ooü.'' etfa[)ren 
uj8c (Dott,) entftiet)en , fid) banon 

madien 
zrezygnowac (boü.; z czego auf 

etJüaS nerjic^ten 
turniej, ?w. ba§ 2utniet 
porywczy, -a, -e f)i^ig 
kopia, f. I 
lanca, /". bie Sanje 
dzida, f. I 

zatknac (OoU.) auffteden 
Avyzywac 'unO.) f)erau5forbetn 
wyjac (Doli.) {)erau§5ief)en 
przyjac (öotl.) annehmen , Quf= 

nel^men 
sluga, m. ber Sebienftete 
spowodowac Dotl.} tierantaffen 
dziedziniec (zatakowy ; berSrf)Iofe= 

I)Of 

spotkac (doE.) kogo jemanb 5e= 

gegnen 
przewodniczyc :unt).; präfibieren 



prymas, m. ber ^^rimaö 
zobowiazanie, n. bie 3}erpflid^= 

tung 
zaprzyeiadz (öoü., 6cfcf)lüören 
posiuszenstwo, n. ber (Se^orjam 
morderczy, -a, -e mörberifd^ 

wafka!"}: ^' ] ^'^'^ «"»"^Semenge 
obowiazek, m. bie Cbliegenl^eit 
dozwoiic (üdU.) ,^ulQffen 

godzic (unD.j \ ^e,-(^n)t(%ttgen 
rozbrajac ,unD.; / '^ "^ ** 
przeciwnik, m. ber (Segner 
przyczynic sIq (ooll.) beitragen 
wyrok, m. ba§ Urteit 

— wydac — fällen 
wygnanie, n. ba§ ®ji(, bie S3er= 

bannung 
porzucic ;,0oll.) aufgeben 
pomieezczenie, n. bie Untere 

bringung 
przebudowac (DoIT.; umbauen 
odkupic Doü.) abfaufen 
woda mineralna ba§ 9JtincraI= 

tuaffer 
dogodnosc. f. bie SSequemlid^fett 
kapela, f. bie DJiufiffapetlc 
wejscie, n. ber (Eintritt. 



SCufsaüc sj, 

Zygmunt- Augast, jak mögl, staral si§ o napx-awe panstwa. 
Poniewaz vv Polsce nie bylo wojska stalego, przeto ustaaowil 
Zygmunt, aby czwarta czesc z dochodöw krölewskich szla 
(Derirenbct roeröe) na utrzymanie wojska, ktöre sie dla tego 
zwalo kwarcianem (Cuartol ^) od wyrazu iaciiiskiego kwarta 
(quartaj, to jest czwarta czesc. 

Tak jak w Prusach Krzyzacy, tak w Inflantach siedzieli 
Kawalerowie Mieczowi (bie Sd^roertbrüber). Byl ten zakon ry- 
cerski w roku 1202 przez biskupa Albrechta z Rygi ustano- 
wiony na wzör innych zakonöw rycerskich. Polaczyli si^ 
oni pözniej z Krzyzakami w jeden jedyny zakon; ale kiedy 
ksiaze Albrecht z wieksza czescia czlonköw zakonu przeszedl 
na luteranizm. uczynil to samo i mistrz naczelny ( ^eermeifler) 
Kawaleröw Mieczowych, czyli jak sie teraz zwali «Krzy- 
zaköw jezyka inflantskiego». Xie mogac (ba) zas sam obro- 
nic sie przed napasciami ((JinfaE) Szwedöw i Eosyan (Moskau), 
poddal sie dobrowolnie Polsce, oddajac (inbem — ) jej Inflanty, 
a sobie zatrzymal ksiestwo kurlandzkie, z ktörego hold krö- 
lowi skladal. 



^väpofitionen iiub ^ntcrjcftlüiicii. 193 

Za (ju 3f'tcn) Zj'gmunta- Augusta rozszerzala sie (jid) 
<iu§brciten) takze w Polsee nauka Lutra i Kalwina. Podczas 
gd}- \v innych krajach z tego powodu krwawe wojny domowe 
powstaly, to w Polsce poköj nie zostal zaklöcony. Zygraunt- 
August nie przesladowal nikogo, i znaczna czesc szlachty 
polskiej i litewskiej porzucila (üerlaffen) wiare katolicka. Do- 
piero przez usilowania Jezuitöw za czasöw panowania Wazöw 
znowu wielu do katolicyzmu powröcilo (jiirücEfe^reit). Naj- 
wiekszym poplecznikiera Jezuitöw byl Hozyusz, biskup war- 
miriski (Doii ©rmelanb) i kardynal, ktöry z pov.-odu uczonosci 
i swiatlüsci (53ilbuiig) swej przewodniczyl (präfibieren), to jest 
zastepowal papieza, na slawnym soborze trydenckim (Oon 
Orient). Hozyusz sprowadzil (bringen) Jezuitöw do Polski roku 
1566, osadzajac ich najprzöd w Brunsberdze (5Braun§berg) we 
AVarmii, gdzie dotad istnieje szkola przez niego zalozona, 
'zwana szkola Hozyusza (Lyceum Hosianum). 

Tak wiec za (unter) Zygmunta-Augusta doszla (erreid^te) 
Polska szczytu swej potegi ; obszar jej byl jeszcze wiekszy niz 
za Zygmunta I. ; obejmowala do 17 000 mil kwadratowych. 
Dzielila sie (bcftanb) zas Polska na trzy czesci: 1. Malopolska, 
do ktörej nalezaly dawne ksiestwa krakowskie i sandomierskie 
i znaczna cz^sc Rusi z Wolyniem i Podolem. Miasta zna- 
czniejsze byly: Krakow, Sandomierz, Lublin, Chelm, Lwöw 
(Semberg) i Kijöw. 2. Wielkopolska; zawierala Pomorze. czyli 
Prusy Zachodnie, Kujawy, Mazowsze i Wielkopolske wlasciw^. 
Tu byly miasta: Malborg, Chelmno, Toruri, Brzesc Kujawski, 
Inowraclaw, Gniezno; Plock, Czersk; Poznan, Kalisz, Wieluri, 
Leczyca i Rawa. 3. Litwa skladala sie z wlasciwej Litwy 
i z I3ialorusi, z miastami: Wilno, Troki, Kowno, Brzesc Li- 
tewski ; Xowogröd, Minsk, Mscislaw, Witebsk, Polock i Smo- 
lensk. — Kraj caly byl podzielony na wojewödztwa; z tych 
bylo we Wielkopolsce 15, av Malopolsce 14. a w Litwie 11. 
Inflanty stanowilo jedno wojewödztwo. Ksiestwo Kurlandskie, 
Prusy Wsehodnie i Woloszczyzna byly krajami podöwczas 
Polsce holdujacemi. Byla wiec Polska panstwem rozleglem 
i poteznem, ale mimo to niebawem wskutek zlej organizacyi 
z tego szczytu spadac zaczela. 

SCuf0aüc 58. 

Zygmunt- August umarl w dose rychlym wieku, gdyz 
liczyl przy zgonie swym, roku 1572, dopiero lat 52, pod- 
czas gdy ojciec jego dozyl osiemdziesiatego roku zycia. Na 
(mit) nira wygasl röd Jagiellonöw po mieczu. Panowali Ja- 
giellonowie. to jest krölowie polscy od Wladyslawa Jagieüy 
pocbodzacy (entflammen), przez 185 lat w Polsce, a za ich 
czasöw byla Polska potezna i szczesliwa, jak juz nigdy potem. 

^olnifc^c fionö.=(SranimQti(. l'-i 



194 ßettion 27. 

Po zgonie Zygmunta-Augusta trwalo dwa lata bezkrö- 
lewie. Obrano nakoniec roku 1574 Heniyka Walezego (Valois), 
Prancuza, krölem polskim. Dotad byli krölowie polscy 
dziedziczni i dziedziczno-obieraini (iua[}I=erbli(f)), to jest syn po 
ojcu zwykle byl nastepca, ale naröd zezvvalal lub potwierdzal 
takie nast^pstwo i to przez poslöw, na ten cel wybieranych. 
Teraz zas szlachta cata obierala kazdego kröla ; byto to bardzo 
ladne prawo, ale bardzo zgubne (öerpngniSOoII) dla kraju. 
Kazdy szlachcic mögl przybyc na sejm elekcyjny (®Ieftion§=) 
i oddac glos swöj na kogo chcial ; a krölem mögt byc obrany 
takze kazdy szlachcic. Latwo zrozumiec, ze przy takim 
sposobie obierania (2Bal^Imobu§) nie moglo sie obyc bez sporöw 
i klötni. To te^ wlasnie bylo powodem upadku i zguby 
Polski. 

W sejmie elekcyjnym przewodniczyl (füf)rte bei: 53orfi^) 
zawsze prymas Polski, ktörym byl arcybiskup gnieznieiiski; 
on to podczas bezkrölewia rzady krölevvskie sprawowat (öer= 
rid^ten), po obiorze zas kröla publicznie oglaszal (proflümieren), 
a potem go koronowal. 

Przed obiorem czyli elekcya uchwalala (feft)e|en) szlachta 
prawa i zobowi£},zania, ktöre kröl mial zachowywac (beobod^ten). 
Te prawa (Seflimmungen) zwaly si§ po tacinie «pacta con- 
venta», a kazdy nowoobrany kröl byl zniewolony (gejlDungen) 
je zaprzysif^dz, a gdyby ich nie dotrzymal (l^alten), wtedy 
naröd nie byl obowiqjzany do posluszeiistwa. 

Nowoobrany kröl Henryk byl synem Henryka IL, kröla 
francuskiego i Katarzyny z domu Medyceuszöw (üon DJIebici), 
a bratem mlodszym krölöw Franciszka II. i Karöla XL, 
za ktörego to panowania rozpoczely sie we Francyi owe krwawe 
wojny Hugenotöw. W tym samym roku, kiedy umarl öw 
szlacbetny Zygmunt -August, urz^dzono (üeronftalten) we Francyi 
mordercz^ noc swietego Bartlomieja (53arll)olDmäu§na(j^t). Z ta- 
kiego to domu wzieto sobie kröla w nadziei, ze pot^ga. 
Francyi przysporzy swietnosci Polsce. Henryk przez pacta 
conventa zobowiazat sie byl do ciezkich warunköw, ktöre 
trudnoby mu bylo spelnic, nawet gdyby byl mial szczera 
ch§c spelnienia ich, o czem slusznie (billig) w^tpic mozna,. 
znajac (bü man — ) jego wychowanie i jego dalsze dzieje^ 
Ale byl on w Polsce tylko przez kilka miesi§cy; dowiedzia- 
wszy si^ (al§ — ) bowiem o smierci brata swego, uszedl potajem- 
nie z Polski, aby tron francuski obj^ic, a z polskiego chet- 
nie zrezygnowal. 

SCufgaöE 59, 

3c^ f)aU bem (Sd^nelber gefogt (aby), er foKc mir naä) bem 
3Jia^e unb naä) meiner 33orfd^rijt einen ÜJiantel mod^en. @r f)Qt 



^räpofitioncn iinb ^nterjeftioneti. 195 

aber gaiij gegen meinen SBillen i()u und) einem DJiobeÜ gemod)!, 
n)d(f)c§ mir gar nid)t gefällt ; au^erbem ift ber 5Jiante! jc^led^t ge= 
miici^t nnb jtatt mit t^laumfebern mit 2Botte gefüttert. Um ben ^qI§ 
ift er mir ju eng, jonft (zreszta) aber ju lang nnb ju breit; er 
foüte nur bi§ an bie ilnöd)el lang fein, nun aber reicht er nod^ 
öiel nntcrt)alb bcrfelben. Obcrljalb ber 2aiEe foÜte er einen ®urt 
anbringen, er l)at e§ aber nergeffen. 2)iefer 5RanteI ift über!^au))t 
nid^t für mid) gcmad)t, lüie e§ fc^eint. 5[Reiner 33ermutung nad) ift 
er Don jcmanb anberem befteüt unb nid)t angenommen morben. 
Stroh feiner '-lHTfid)crung, (ze) ben 5}?antcl jur beftimmten ^eit unb 
genau nad) ber '-Ivorfc^rift ju maci^en, l)(it er il)n erft brei Jage 
nad) bcm "Jermine geliefert unb noc^ baju (obenbrein) oer|)fufd)t. 
©0 finb nun bie biefigen ^anbtoerfer; mitten unter aEen ftnbct 
man faum einen, ber au§ ber Ü3tenge ber gemöl)nlid)ften Slirf= 
fd)ncibcr (latacz, partacz) al§ ein mirfrtd)er ^ünfKer feine§ ^ai}i^ 
beröorragen mürbe. SBabrIid), ha^ ift traurig! Sei ®ott, iä) 
fann l^ier nid^t§ met)r mad^cn loffen unb mcrbe alle§ bom ?lu§Ianbe 
be3iel)en. ©lüdlic^ermcife reife id) balb nad^ ^ceujabr in§ 5Iu§Ianb 
(za granice), unb jmar nad) ^ari§; id) merbe bort alle§ nod^ 
SBunfd^ (zyczenie) befommen, oom beften (Stoff (matryal) unb 
naä) ber neneften 5J?obe. 

2llufg*iöc 60. 

?lu§ Sßeronlaffung ber feierlid^en Krönung §etnrid) SSoIotS 
gum polnifd)en 5?önige mürben fcftlid)e furniere auf bem ©d)Ioffe 
Sffiamel in 5?ra{au abgef)alten (urzadzic). ®a gefc^af) e§, ba^ 
ein junger unb f)i|;igcr $)err nameua «Samuel 3^orom§fi feine 
Sanje aufgeftedt batte jum 3eid)en, ba^ er jebermann jum l?ompfe 
berausforbcre. ^in in ©ienften eine§ anbercn 9}Zagnaten, be§ 
Sobaun Sencjinyti (Teczyiiski), flebenber (byc) (Jbelmann nabm 
biefelbe berau§, inbem er (^art.) baburc^ 3U erfennen gab, ta^ 
er ben 3mcifampf mit il)m oufne()mcn moüc. 5)ie§ nabm aber 
ber ftoI,5e 3borom§fi übel (wziac za zle) in ber ÜJteinung, %m= 
3in§ti böbe feinen 33ebicnfteten ba^u ncranlo^t. 'Jdi er baber biefem 
im ©dilo^bofe begegnete, fnm e§ ^mifd^cn ben beiben 5[IZagnaten 
juerft 3um ^il^ortftreit unb fobann jum Jpanbgemenge. 2)er ^afteüan 
(kasztelan) Hon t^lrofau, 2Bapoir5fi, 3U beffcn Cbliegenbeiten es 
geborte, feine llnrubcn im ©d)lDffe ^ujulaffen, moUte bie Streitenben 
befcbtDid)tigcn. Ta nun 3tioromyfi meinte, er fomme feinem ©egner 
ju Sbülfe, DerfelUc er ibm einen fold)cn ©d^Iag (zadae cios) auf ben 
^opf, bafj er biilbtot ]n 53oben fiel. DJJan brad^tc ben ©terbenben 
(konajacecro) oor ben ßönig. tiefer, obmobi 3f'ororo§fi oiel ju 
feiner äl^abl beigetragen bette, unb er ibm baber fic^ ju ^anf üer= 
i)flid)tet füblte, mufete über ibn ba§ Urteil föEen, (laut meld^em) 
monad) ^boromSfi ^uui @ri( ncrbammt mürbe (poln. burd) '4^art. 



196 



8e!tion 27. 



skazac). 3^Dron)§fi bcgnt) fic^ (udac sie) tnfoIgebe[fen nad^ Ungarn, 
wo er ober nur fo lange blieb, bi§ |>cinric^ ben polnifd^en 2;§ron 
aufgab unb nad^ ^Jranfreid^ jurücffelirte. 

(SBom fäc^fijii^en ©arten unb Oon Srunnenfur, ogrodzie saskim i 
wodach mineralnych.) 



Czy mozesz mi Pan powiedziec, 
sk^d bierze sw^ nazw^ ogröd 
saeki? 

A cöz to jeet za paiac? 



Czy on jeszcze teraz nalezy do 
krölöw saskich? 



Czy i ogröd do nich nalezy? 



Czy i zaklady jakie mieszcz^ 
si^ (ftd^ befinben) w ogrodzie? 



A dla czegoz to? 



Czy bIq nie za to nie pJaci? 



Ogröd saeki nazywa sifj tak, dla 
tego, ze nalezal dawniej do 
palacu saskiego. 

Palac ten zbudowal w roku 
1724 na miejscu dawnego 
palacu Morsztynöw kröl pols- 
ki August IL, ktöry byl przy- 
tem elektorem saskim i st^d 
to nazwa. 

Nie; za panowania Stanislawa 
Poniatowskiego nalezal on 
jeszcze do elektoröw saskich, 
w roku 1801 kupil go kröl 
pruski i oddal na pomiesz- 
czenie dla liceum Warszaw- 
skiego. Pözniej nabyta go pry- 
watna osoba (^rioatperjon), 
ktöra go przebudowata, i od 
ktörej kupily go wladze wojs- 
kowe (SIJlilitärüeriDaltung) do 
ktörych dot^d nalezy. 

Nie, ogröd jest oddany na uzy- 
tek publiczny, a ze jest bar- 
dzo piQknie utrzymywany i 
polozony w srodku miasta, 
wi^c jest licznie zwiedzany 
(befuc^t). 

Miesci si^ tylko jedua cukier- 
nia, zaklad mleczny i zaklad 
wöd mineralnych. 

Dla dogodnosci publicznosci ; 
möj Panie. Latem grywa 
codzieii rano przed zakladem 
bardzo dobra kapela, a chorzy 
pij^ wody i spaceruja. 

Nie , za muzyk^ i wejscie nie 
siQ nie placi, tylko naturalnie 
za wody trzeba placiö. 



^PrSpofttionen unb ^nterieftionen. 197 

A jakiez wody pij£v tarn? Pij^ rozmaite, i naturalne i 

eztuczne: Karlsbadzkie , Vi- 
chy, Selcerskie (SeItertt)Qffer), 
Salzbrunn, Kissingen, Ma- 
rienbadzkie, jednem siowem, 
najrozmaitsze. 

To jest rzecz doskonata, ale Nie, bynajmniej , tego nie mo- 
pewnie wody s^ bar dzodrogie? zna powiedziec; w kazdym 

razie, taniej wypadnie (fomm 
3U flehen) piö wody w ogro. 
dzie saskim niz wyjezdzad z 
granicQ. 



198 



Slc^tunb^tüanstgfte Seftion* 

5)er einfa4)e Sat^/ 

§ 1. ©ubjeÜ (podmiot) im ©Q^e fann eigcntlid) nur 
ein ©ubftantiö fein; bod), ebenfo tt)ie im 2)eutf(^en, fann anäj 
im 5]3oIniic^en ftatt befjen jebe anbere Söortart, ja fogar ein 
ganjer <Ba^, ©ubjeft im ©a^e fein, »enn fie fubftantioifd) 
gebrandet ift. 

§ 2. 'ißräbifat (orzeczenie) fann entWeber ein 3eit= 
ttjort (in feiner beftimmten ^orm, verbum finitum) ober ein 
<SubftantiD, SlbjeftiD, 5|3ronomen, ^artijip, Dhnnerale ober enb= 
üä) ein ^nfinitio, ober in biefen Qäütn mit ber ßoputa (§ülf§= 
^eitraort) byc, fein^ 

§ 3. S§ finb bemnad) brei ober minbeften§ gtoei 93e= 
ftanbteile jur Sitbung eineö einfachen ®a^e§ notttienbig. ^n 
fotgenben gäüen !önnen einzelne Seftanbteite fet)Ien: 

a) S)a§ §ü(f§3eitn3ort byc loirb im ^räfen§, raenn eö 
teid^t 3U ergangen ift, auägelaffen; 3. 33.: zacny to czlowiek! 
eä ift bie^ ein arf)t6arer Spflenfc^! 91amentüc^ gefdöiebt ba§ 



^ S)a iDiv bte fienntniö bev beutfd^en ©rammatif unb jum 2et( 
au(^ einer anberen oorauöfe^en, fo loerben inir auf bie ©efinitionen 
unb ©rttärungen ber graminatitalifc^en Segriffe ni(f)t etngel^en unb 
au§ ber Sa^Iefire nur ba§ unumgänglich Dlottüenbtge ober lüas nur 
ber potnifi^en @pra(^e eigentümU^ ift, angeben. 

- Sie polnifc^e ©rammatif nennt nur ein ^ütf^jettwort: byd, 
iDÖ^renb boc^ auä) iniec fotlen, inödz fönnen, chciec Ujotten u. f.». 
äu ben §ütföjeittDörtern gejault werben tonnten, ebenfo toic man ftd^ 
im Seutfc^en nic^t auf bie fogenannten temporalen unb mobalen 
^ülfgjeitwörter befi^ränfen bürfte. (Streng genommen finb alle SnU 
tDÖrter, bie leine oollftänbige ^anblung auSbrüden, fonbern nod^ eines 
anbern 3eittDortö bebürfen, bamit eine fold^e auSgebrürft werbe, 
^ülfejeitwörter; fo ^at 5. $8. „beabfic^tigen" bcnfelben SäJcrt wie 
„wollen". 



2)er einfadfie ©a^. 199 

in ©piiidicn iinb 9tebcn§arten ; 3. $ö.: Sen niara, Bog wiara 
= 2:iiiiime jinb <£cl)äiimc Ouörtlic^: ber Straum ift nur ein 
©e[ic^t, eine @r]d)einunt3, (Sott aüein ift, ober Derbient ©lauben). 

b) 2)ie perfönlid)cn [yürlüörter: ja, ty, on, ona, my, 
wy, oni, one Werben n(ö Subjeft ftetö, tüenn fein 9kcf)bru(i 
auf i{)nen ruf)t, auSgefaifen, bn im 3eitit)orte fetbft bie ^erjon 
genügenb auScjebrüdt ift. 

c) 5)eö9leid)en t)akn bie nnperiünüd)en unb unperfönttd^ 
gebrauchten 3citiüörter tein ©ubjett; 3. 33.: grzmi e§ bonnert; 
zdaje sie eö fd)eint; trzeba man nuiij; powiadaji\ man fagt; 
pisz^i man fd)reibt; robiono man l)at gemad)t; zaczeto man 
fiat angefangen u. bg(. 

d) ^n ?(ntiüOitcn fann nid)t nur baö ©ubjeft, fonbern 
üuc^ ba§ %U-äbifat ober gar bcibeö jugteid) fef)(en; 3.23.: Czy 
Mickiewicz napisal Pana Tadeusza? Mickiewicz. Czy tarn 
byl twöj brat? ByL 

§ 4. ©ettiö^nüc^ finb aber im ©a^e nod^ anbere SBörter 
als notmenbige ®rgän3ungen (dopelnienia) ober nät)ere $8e= 
ftimmungen vokreslenia); ein fold)er «Sa^ (jeiBt bann ein ent= 
trüdetter ober erweiterter <Sa^ (zdanie rozwiniete). 

§ 5. (sin Subftantio fann (oline $Rüdfid)t barauf, ob e§ 
©ubjett ober ^räbifat iftj nät)er beftimmt werben: 

a) Durd) ein 5(bieftiD, ^4^arti3ip, gürwort ober 3i^ttüort; 
eine fo(d)e nät)ere iöeftimmung t)eiBt ein 5lttribut (ßpitt)eton, 
przydawka); 3. 93.: ten czlowiek; öw wielki pisarz; godzina 
pierwsza; kwiat polny u. bg(. 

b) Xurd) ein SubftantiD im ©enitiü; im 2)eutf(^en l^ei^t e§ 
eine iubftantioifc^e 93eftimmung, im ^oüiifd^en eine ©rgänjung 
(dopelnienie) beS^atb, weil ber ÜJominatiD ot)ne biefe nät)ere 
93eftimmung feinen genügenb flaren ©inn gibt, e§ alfo eigent= 
üd) eine notwenbige (Srgän3ung bilbet; 3. 93.: fale morza 
bie 3[)ieere§flutcn; mieszkancy miasta bie (Stabtbewot)ner u. f. W. 

c) S)urd) ein Subftantio in bemfelbcn O^att wie ba^ be= 
ftimmte ©ubftantio; man nennt biefe Slrt 93eftimmung eine 
ttppofition (dopowiedzenie); 3. 93.: Aleksandrowi, krölowi 
macedonskiemu; widzialem poete Slowackiego. 

d) S)urd) ein ©ubftantiD mit einer ^räpofition; 3. S.: 
zolnierz bez nogi ein ©olbat obne xyn^; list od matki z 
Krakowa u. bg(. 

§ 6. ßin ©ubftantiü fowot)! wie ein 23erb fönnen in 
gfeid)er 933eifc burd) ein ?IbPerb ober einen aboerbiellen 3lu8= 



200 Settiou 28. 

brucf (Subftantiü in t)erfd)iebenen O^ällen, mit ober of)ne 5}}räpD= 
fition) iiäljer bcftimint tuerben; 3. 23.: bardzo wysoki; jad^ 
predko; piszesz pieknie; czekalem cal^ godzin^. Latwo 
to zrobil, z latwosciq to zrobil. 

§ 7. ^n gleidjer 2Beife faiiii ein 23erb ober ein %b= 
jeftiö fubftantioifd) ergänzt inerben, unb ^tunr biird) ein (£ut)= 
ftantiü im ©cn., Dat., 2lff. ober ^nitx. S)erartige Srgänäung 
nennt man Dbjeft vpodmiot); 3. S.: Mqz prawy nienawidzi 
zdrady (®enj ein red)tid)Qtfener DJIonn l)aBt ben Serrot. 
Dusza moja ufa Bogu meine Seele öertrout ©ott. Sprzy- 
sif^zeni zamordowali Cezara bie 23erld)ti)orenen f)Qben Säfnr 
ermorbet. Gardzimy czlowiekiem f^nftr.), ktöry si^ brzydzi 
prac^ (3inftr.) mir üerad^ten ben 93ienjd)en, ber bie 5trbeit jd^eut. 

?(nmerfung. DJIttunter fte{)t on Stelle einc§ @u6[tnntit)& 
im @cn. über ^Iff. ein SnfinttiD; berielbe i[t aber alSbonn a\§> 
Cbjeft onjui'e^en, mie er benn audi {)Äufici burd) ein ©ubftantiö 
erie|t roerben fann; 5. ^-8.: KröL chcial naröd uszczesliwic 
(= szczf^scia narodu) ber ßönig rcoüte ha§ Q5oIf beglüden, glücf= 
lid^ machen. Postanowilem dzisiaj pisac do ciebie id^ !^abe 
bejd^Ioffen, f)eute cm hiä) ju fc^reiben. Jestes godzien byc kocha- 
nym (kochania) bu bift luert, geliebt ju loerbcn. 

VOövtcv. 

Siedmiogröd, m. Siebenbürgen powierzyc (Doli.) anöertrauen 

przysporzyc (Doü.) l.ierme|ren, krzewic (unö.) Uerbteitcu, aiie= 

üergröfeern, bringen breiten 

mniemac i'unö.) meinen zgn^bienie, «. bie 9Serntct)tung, 

odrodzicsii? (oott.^ niieberaufleben, Unterbutdnng 

aufblütjen sjld, m. ba§ (äert(f)t 

wdac si^ (coli.) ficf) ^ineinmifd^en jazda, f. bie ^aöaEerte 

zdotac (üolt.) üermögen przvchylny, -a, -e getnogen 

ulegly, -a, -e fotgfam, nac[)9tebtg powsciagnac (tioU.) t)emmen, jü» 

wptyw, m. ber GinftuB getn ((sint^att tun) 

ster, m. bas Steuer, bie Leitung samowola, f. bie Sßillfür, bie 

usunit^cie. n. bie SSefeitigung, 3ü9f^tofigteit 

bie 2t6icf)affung zadac sio nott.'; fic^ eintaffcn 

bezkarnie, 3lbo., ftraftoö kanclerz ber Äau^ler 

naruszenie, n. bie Söerle^ung ukarac (OoU.) atjnben 

wyznaczyo (üott.) beftimmen zciac (üott.; binri(f)ten -tyut. zetn^) 

poufny, -a, -e fertraulicft wrzekomy.. -a, -e angeblid^ 

zwazac (unö.) na co ettt3a§ be= traktowac unD.) t)ert)anbeln 

achten zapalczywo^c. f. bie ^eftigfeit 

spisek, m. \ bie 9}erfcE)n)ö= nieobliczalny, -a. eunbere(f)enbar 

Bprzysi^zenie, n. f rung bezsilny, -a, -e jnQcI)tIo§ 

anarchia, /. bie 3lnard£)ie 



®er einfädle ©a^. 2öl 

5Cufo.iöc 6i, 

Kiedy Henryk Walezy na oznaczony mu termin (511 ber 
i^m beflimmteii ^x\\i) nie powrocil do Polski, obrali (sobie) 
Polacy krölera Stefana Batorego, ksiecia siedmiogrodzkiego, 
pod warunkiem, ze pojmie za zon^ Anne Jagiellonke, siostr^ 
kröla Zygmunta-Augusta. Uczynili to Polacy z wielkiej czci 
dla tego rodu krölewskiego, ktöry tyle blasku Polsce przy- 
sporzyl. Mniemali, ze z imieniem Jagiellonöw polaezone jest 
ich szczescie, i ze odrodzi sie 6w röd, chociaz po kadzieli. Anna 
byla jednak starsza od Stefana Batorego i nadzieje Polaköw 
zawiodly (tüufc^en). 

Kröl Stefan byl jednym z najdzielniejszych monarchöw, 
energiczny i wojownik (^ricg§f)elb) niepospolity. Odniosl on 
mianowicie wielkie zwyciestwa nad Moskwa; ale korzysci 
malo one Polsce przyniosly, bo wdal sie w t§ sprawe Kosciöl 
Rzymski, ktöry ludzil sie nadzieja (eit(e ^Öffnung ^egen), ze 
zdola Moskali na iono swe przywrocic (bete^ren), i Stefana 
do zawarcia (fd^Iie^en) pokoju namowil. Wogöle najlepsze 
zamiary Stefana i cala jego dzielnosc nie wiele Polsce pomo- 
gly, dla tego (au§ bem ©runbe), ze Stefan, bedac sam ule- 
glyna synem Kosciola, pozwalal mu rozszerzac swöj wplyw, 
ktöry okazal sie zbyt szkodliwym dla kraju. I tak staral 
si^ Batoiy o oswiate, i w tym celu zalozyl uniwersytet we 
Wilnie, ktörego ster powierzyl Jezuitom. — Ale Stefan Batory 
okazal si^ dzielnym i w innych sprawach. I tak ustanowil 
on dla Polski i Litwy najwyzsze Sf^dy, czyli trybunaly : 
w Piotrkowie (^^etrifQu), Lublinie, w Grodnie i w Nowogrodzie. 
— On tez pierwszy zaprowadzil porzadek miedzy Kozakami, 
nadajac (inbem — ) im osobnego hetmana i rözne prawa 
(®erec^t)ame). Kozacy tworzyli lekka jazde polsk^. Byli 
oni z poczatkvi bardzo Polsce przychylni; pözniej dopiero, 
nciskani i przesladowani przez Polaköw, wielkie Polsce zada- 
wali kl^ski. 

Mial Stefan Batory jeszcze inne wielkie zamiary (^Kbfic^tcn), 
gdyz pragnal ponizyc (bcmütigen) Moskwe i powsciagnac samo- 
wole szlachty. Zamyslal (badete ort) tez o usunieciu elekcyi, 
chcac zaprowadzic (einfül)rcn) dziedzicznosc tronu. Wszyst- 
kierau przeszkodzila (licr^inberte) smierö rychla, roku 1586. 

'5Cuf0alJc 62. 
•^^er ^ur 53er6aimung üerurteilte fskazany) (Samuel 3^0= 
roiüäfi glaubte unter ber neuen Skgicrung ungeftraft jurücffornmen 
,^u fönnen, obmof)! er nnf^ie, baf5 auf bieje 5]erle^ung be8 öffent= 
lid^en Stents bie "lobeSflrafe beftinimt tüor. ^x er()ielt nom .(?iinig 
®tcpf)an eine üertrau!irf)e (frmabuung (napomnienie, aby), hai 
2anb ju berlaffen. '."iiid^t nur aber, ba^ er bicl nidfit beachtete. 



202 Seftion 28. 

ionbern V\i^ er fid) jogar mit jeinen trübem in eine gefährliche S5er= 
fc^trörung gegen ben ^önig ein unb :^Qtte bie ©reifligfeit, ju ben 
ö|fentlid)en ®erid)tätagen (sadv) nac^ ^raEau mit großem ^om|) 
fprzepych) 5U fommen. "^ieje DlJü^ad^tung (nieposzanowanie) 
ber ©eje^e kfc^Io^ ber ^teic^SfanjIer 3ol)ann SamojSfi ju a^nben. 
Sr liefe 3öoroiD§{i fe[tnet)men (ujac, pojraac) unb mit 3uftint= 
mung be» ^önig§ bem ©efe^e i^olge gebenb (dajac folge prawu) 
]^inrid)ten. S'3 er{)ob fid) barüber ein »Sturm be§ ÜnrotHenS 
(straszne oburzenie, gnievv) unter bem 5(bel, ber fid^ baburd^ 
in feinen greifieitcn unb ^riöilegien öerle^t (obrazony, dotkni^ty) 
glQubte (czuej unb ben ^an^ler megen angeblichen, an 3t>oron)§ft 
begangenen (speiniony) 5D^orbe§ jur Dtec^enfd^aft jiet)en (poci^- 
gnac do odpowiedzialnosci) moHte. ^ber ber ^önig fomo^I rote 
ber ß'anjier trotten (oparli sie) bern Unirillcn (niecheci) beä 
^^Ibela. ^n bem barüber (0 tej sprawie) Derljonbelnben Diei^Stoge 
t)erfod)t ber 'Otbel mit ^eftigteit fein angebliches Died§t, aber ber 
,^öuig blieb ftanb^aft (staly), unb ber ©enat !^atte foDiel (Jin= 
fic^t (rozum), fid^ auf feine Seite ju ftelien. Unb fo errang ber 
^önig einen roidjtigen (Sieg, ber oon unbered)enbaren ^^olgen ^ätte 
fein (miec) tonnen, menn bie 9tad)foIger biefelbe (Energie befeffen 
!^älten unb feinen ^^ufeftapfen bätten folgen (isc w slady jego) 
tDoHen. 3Siel mag (moze) bem ^önig ju bem Siege feine ungorifd^e 
©aibe (gwardya) beigetragen (przyczynie sie) :^aben. (Jin foId^eS 
fte^enbes, bem ^önig ergebenes (oddany) ^cer fehlte ben Königen, 
bie alfo gegenüber bem 5tbel mac^tlüg roaren. Sebenfoüä (w kaz- 
dym razie) mar ha^ ber le^te Sieg ber Orbnung über bie 
^Inarc^ie. 

1. (JBon ber Qagb, o polowaniu.) 

Jak widz^, to Pan z polowania Tak jest, bylem na lowach 
wracasz ? (grofee Siiflb) u Alfreda. 

Dobrze sie udaly? Doskonale, ubilismy trzy jelenie 

(§irfd^), siedem rogaczy (9tel^= 
bod), sto dwadziescia zaj^cy, 
jednego dzika (Söilbfd^tuein) i 
jednego lisa. 

A z ptactwa nicV Owszem, kilkadziesif\t kuropatw 

i kilkanascie bazantöw; o- 
pröcz tego zabito, zdaje mi 
sie, kilka derkaczy (2ßa(^teU 
fönig). 

To ladne polowanie; a na ja- To dose rozlegte polowanie; 
kim obszarze? cos (gegen, etltia) 30 wlök 

(C)ufen). 

A wielrz mysliwycli byto? Mysliwych byJo osmiu. 

Kto byl krolem? Krölem byi Gucio Rogalineki. 

A znam go, to doskanaty strze- Ja zabilem pietnascie zaj^oy, 
lec. A Pan wiele zabiles? rogacza i lisa. 



3)er einfache ©a^. 



203 



Kuropatwy zadnej? 



Czy dobr^ Pan masz dubel- 
töwk(j? 



To moze wina naboi O^Jatronen) ; 

czy Pan je gotowe kupujesz, 

czy eam robisz? 
A jakiego systeiuu fuzya (©e= 

loel^rl Paiiflka? czy Lefoszöw- 

ka (ßefaud^euj;) ? 
Odzie ji\ Pan nabyie«? 
Wiele tez Pan za nisi dates? 



To drogo, to powinna byc do- 
bra; moja kosztiije tylko 80 
rubli, a bije (^c^iefet) dosko- 
nale , na 100 kroküw polozQ 
kazdego kota (§aje). 



Nie; atrzelalem , ale spudiowa- 
leni Ctjabe. getef)It, felsige» 
jc^offen). 

Dubeltowka (©oppelfliiite) nie 
zla, jest lekka i dobrze noai, 
tylko troche szarpie (ftofeen, 
reifeeiT;. 

Sam robi^, i moze wtasnie nie 
umiem bardzo. 

Nie, yystemu Lankastra (San= 

caftevji)ftem). 

U Ziegleru \v Warszawie. 
Koeztuje z w-szystkienü przy- 

borami (Utenfilien) sto dwa- 

dzie.scia rubli. 
Wierze, ale tez z pana jest zawo- 

lany (aiiigejeie^nct, berül)mt) 

strzelec. 



■2. (Unterfialtung mit einem SBürfd^auer über Sajienf i , Rozmowa z 
warszaw ianinem o Lazienkach.) 

Moj Panie taskawy, co to sa 
Lazienki w WarszaAvie? tvle 



slysze o Lazienkach, a nie 
uiam wyobrazenia o nich. 
A wit^c dzi.s jnz tarn nie ma 
tazienek ? 



Do kogoz nalezy ten patac? 



Czv palac sam jest takze jji^k- 
nv? 



W jakim stylu jest on zbudo- 
wanv? 



Lazienki jest to palac, ktöry 
stoi na miejecu rzeezywistych 
lazni dawnych ksiqz^t Ma- 
zowieckich. 

Nie, (Izis jest tarn palac oto- 
czony wspanialyra (präd^tig) 
parkieiu, do ktorego War- 
szaAvianie lubia. chodzic na 
spacer. 

Teraz nalezy on do cesarza ro- 
syjskiego , ale zbudowal go 
ostatni kröl polski Stanislaw 
Poniatowski. 

Owszem, jest to lekka i 
wdzitjczna budowa, bardzo 
odpowiednia (entipred^eub) na 
micHzkanie letnie. 

W stylu tak zwanym kla- 
sycznym (ftajfiic^), z phiskim 
dachem, otoczony kaniienni^ 
balustrada i ])08agarai. Do 
wnijtrza prowadzi przedsionek 
o czterech korynckich (ßo= 
Tintl)cr) koluranacli. Wewnjitrz 
jest dnzo anyd/.iel sztuki, w 
ktörych krol Stanislaw si^ 
koehal. — Palac jest oto- 



204 Settion 29. 

czony z dwöch stron kanalami 
ffionäle), a z dwöch innych 
stawarai. Od frontu roztacza 
si^ (fid^ ausbreiten) taras zaeta- 
wiony (befe^t) pos£\gami, a w 
letniej porze kwiatami. Z lytu 
pro\vadzf| kamienne (fteinern) 
schody, upi^kszone pos^gami 
gladyatoröw (©labiator) i hva- 
mi wjTzucajsicemi (auSftrömen) 
z paszcz wod(j. Widok z tylu 
na most, na ktöryra wznosi 
sitj pomnik Jana III. 
A kto zbudowal ten palac? Zbudowano go wedlug planöw 

Merliniego, Fontany i Kam- 
zetzera w latach 1767—1788. 

Fryderyk Wielki i Krasicki. 
Razu jednego, gdy Krasicki w swietnym ptaszczu bisku- 
pim ^ przyszedl do kröla na wielkfj, uczt§ ^, Fryderyk chcial 
go w obecnosci ^ wielu gosci niespodzianie ■* zmi^szac ^ i 
rzekl: «Biskupie, jezeli umrzemy razem, przyjm mnie pod 
swöj plaszcz i wprowadz ** do nieba: bo ja tarn dostan^ si^ 
chyba ukradkiem. ''» «Daruj ^, Najjasniejszy Panie^, odrzekt 
biskup, nie mog§, bo mi bardzo möj plaszcz kazales okroic ^^.» 
Rozsmial sie krol z tak trafnej ^^ odpowiedzi i wyznaczyl^^ 
znowu tyle rocznych dochodöw ^^ Krasickiemu , jak mial 
przedtem. 

9^eununbä!Dansigfte ßefttou. 

Von bev ilbereinftimmiing bcv ga^teile. 

§ 1. S;qö ^^räbifat inii^ fid) ftet§ nad) htm (£ubie!t 
ritzten, unb ^lüor: 

a) 3ft ha§ ^^Prftbifat ein 33erb, fo muB e§ mit bem ©u6= 
jeft in ^ßexfon unb 3«^^ übereinftimmen, im ^Präteritum, ^^u^ 
turum unb im .^onbitionoüS aud) im ©efc^terf)t; 3. 23.: pan 
napisal, pani bedzie pisala, dziecko pisaloby. 



» in einem pratfittiDlIen Jötid^ofSmanlel. — ~ geft, ©aftma:^!. — 
^obecncsc, f., bie ©egentuart. — * plö^Iicf), unoerf)offt. — ^ znii^szac, 
II., «ertoirren, qu§ ber Jaffiutg bringen. — '^ wproAvadzic, I., ein= 
fübren. — " üerftoblenerluetje. — » darowac, III., oerjeifien. — ^ Naj- 
jasniejszy Panie, Slnrebe an ben ßönig = @». DJ^ajeftöt. — ^^ okroic, 
V., bejc^netben. — ^^ treffenb, gelungen. — ^^ wyznaczyc, I., be= 
ftimmen. — ^^ ©infünfte. 



Sßoii ber Übcreinftiminung ber Satzteile. 205 

^(nmcrfuug. (J's ii"t bic§ bcionbcra bei ^iifjHDöitcnt (®runb= 
jatileu) ju bcad)ten, bic ftet^ (dou fünf ab) al§ ©ub[tantioa Siiigul. 
%utr. ju bcl)anbeln jinb. "illio: (S§ fitib fünt i^errcn tjcfommcu 
= pieciu panöw przybylo (©ing. 'llicutr.j. 9hir iDCim tnc()reic 
^räbifatc jU einem joldjcn ©ubicTte gcljörcn, fönncn bic bcm crfteii 
imc^folgenbeu tat^ natürlid)e (^c)d)lcd)t i^abm unb in ber ÜJie^r^atjl 
ftef)eil ; j. 33. : Wielu nierozumialo Konarskiego i stawiali mu 
we wszystkiem trudnosci öielc ncrftaiibcn bell ^onarSfi nid)t 
unb bereiteten itjm in allein ©d^mierigfeiten. 

b) ^ft ba§ ^räbifat ein ©ubftantiü, [o mu| eö mit bem 
•Subjeftc in 3fl{)t übercinftimmcn; in ®efd)(ec^t nur bann, 
lüenn ha^ ©nbftantib eine lueiblidje gorm befitit; 5. 33.: his- 
torya jest mistrzynia zycia. 

c) 3|t bü3 ^räbifat ein ^Ibjeftit), ^Partijip, ^^vonomen 
ober ein Drbniing§5ot)tluDrt, fo ftimnit e§ mit feinem ©ubjefte 
in @efd^[ed)t unb 3ti')t überein; 3. S. : matka jest dobra; te 
ksif^zki sa twoje; ten uczen jest drugi w klasie; to z'rödlo 
jest orzez'wiajace (erfrifdjenb). 

^tnmertung. 5(u|>rbein inn^, luenn ba§ ©ubjeft männ= 
lid^en ®cid)Ied)t§ ^4^1ur. i[t, ad}t gegeben icerbcn, ob ha^ abjeftioifd^e 
^^räbifat bic perfönlidje ober bie jad^lid^c gönn erhalten ]dE; j. 33.: 
te psy ss\, zle; ci chlopi sa pracowici. 

§ 2. ^n ben 3uiaminenge30t3enen Sä^en mit mcfireren 
<Subietten fann ha§ ^^räbi!at ol}ne Unterfd^ieb im ©ingulariö 
ober ^HnraliS fteljen; 3. $8.: matka i siostra twoja byla 
(ober byly) u rnnie. 

©inb aber bie ©ubjefte in üerfd^iebenen 5|}er[onen, fo 
ftef)t boS ^räbifat im !P(ura( unb e§ t}at bie erfte 5|}erfon tior 
ber 3tt)eiten, bic 3iüeitc bor ber brüten ben Sor3ng; 3. 93.: ja 
i ty bodziemy raieli pieniqdze ; ty i ona pojedziecie 
do Berlina. 

2)e§g(eid)en gebührt bei üerfc^iebenen ©efrf)(ec^tern bem 
männlid)en ber 23or3ng; 3. 33.: ojeiec i matka byli w Paryzu; 
siostra i dziecko jej przelekli sifj. 

§ 3. 3ft ba^ ^räbifat ein (Siifeftaiitib, fo iDirb e§ ge= 
tDöt)ntid) in ben 5"fti-"- gcfteüt, bcög(eid)en ein 9lbie!tiü, ^U*o= 
nomen ober ein ^^arti3ip, trenn fie SnbftantiDa bertreten, ober 
wenn man bei itincn ha§ ©nbftantib (©ubjeft), auf roetd^eS 
fie fid) be3ie^en, tt)icberl)o(cn fönnte; 3. ®. : on jest dumnyra, 
nieczulym (cziowiekiem) z przyrodzenia er tft ftot3 unb 
gcfüt)no§ oon 9iatnr (= ein ftof^er unb gefüt)ttofer 9Jienfd)); 
ksiazka powinna byc zawsze zajraujj^cji Cksiqzkq) ein Sud) 
müfete ftet§ intereffant fein. 



206 eeftton 29. 

§ 4. 3ft ein ^nfinitiö (Subjeft iinb ha§ ^räbifot ein 
^bjeftiö, fo mirb biefe§ in bie aböerbieüe f^^orm geftcllt; j. 33.: 
möwic jest latwo, ale lepiej zrobic jest trudno ; kiedyc 
bywalo inaczej ! — ober in tceiblidjer, n}ot)ei boS ©ubftantiü 
rzecz (^aäje) ju ergänzen ift; 3. 23.: Siebie samego zwyeiezyc 
jest najtmdniejsza ; fid) fcrbft be3n)ingen ift am jd^ttiierigften. 
©0 finb und} ju erflären bie UmhxMt : mozna man fann, 
e§ ift mögüd), e§ ift erlaubt; niepodobna e§ ift unmöglicf) 
unb bergl. 

?lnmerfung. 3n gleicher 2Bei)e toirb ha^ ^röbifat ah- 
öerbtell ou§gebrücft rcenn ba§ ©ubjeft nur in ber Kopula byc 
enthalten ift; 3.33.: kiedys bywalo inaczej einft raar e§ anber§. 

§ 5. S)ie ßopufa byc rirf)tet fic^ ftet§ nai^ bem Sub= 
ie!t in ^ßerfon, ®efrf)(ed)t unb S^^f; nur ttjenn bie ©teile eine§ 
©ubjeftö ba§ fyürmort to einnimmt, rirf)tet fid) bie ßopula 
nad^ bem ^räbifate (tok im 2^eutfd)enj, 3. 23.: swietne to 
byly czasy bü^ rüaxm ^errtid^e Reiten. 

?(nmerfung 1. 3ft byc nur .^opula, fo nimmt e§ in üer= 
neincnben ©ä^en cinfa^ bie OJegation nie an ; bilbet e§ ober bo§ 
^Präbifat, )o oerioanbelt e§ ficb in nie ma; j. S.: ksiazki, ktörej 
z^dasz, nie ma (gibt e§ nicf)t). 

3lnmerfung 2. ®ie Kopula byc fann im ^rä)en§ (in: 
■m, -s, -smy, -scie) gefürjt unb enfhjtijd) gebraud^t merben!; 3. 23. 
wiesz, zem zdröw; wiem, zes zdröw; wiesz, zesmy zdrowi; 
wiem, zescie zdrowi. 3n anberen goi^nien mirb e§ pufig au§= 
gelaffen. 

XOövtev. 

wspomniec ^öoU.) eriDäf^nen doskoiiah', -a, -e auegejeti^nct 

okres, m. bie ®poc^e, Der 3fit= dyplomata, m. ber Staatsmann 

räum naduzywac ^unü.) iniBbvaud^en 

rozkwit, m. boQ 3{uf BIiU)en, 23Iüte patryotyzm, m, bn Patriotismus 

pobudka, f. bte 33eranlaifung polityka, f. bie 5PoIitif 

ttömaczyc (unö.) überfc^en Ijaczyc (unü.) na co auf ettoaö 

biblia, /. bie Sibel bebac^t fein 

protestancki, -a, -e proteftantifi^ naetepny, -a, -e nacfifolgenb 

katolicki -a, -e fatboliicf) podupasc (botl.) in 53erf all geraten 

duchowny, m. ber ©ei^Iic^e odoisk, m. ber Stbbrucf, ba§ 

wyjasnic (poü.) erflären §übnerauge 

zasada, f. ber ßrunbfa^ pi^ta, f. bie S^erfe, bie .<pade 

twierdzenie, n. bie SSefjauptung obcas, m. ber 2tbfa^ 

przekonac (oott.j überjeugen kopyto, 71. ber Seiften 

przektad, m. bie Übertragung obuwie, n. ba§ ©ctiubtücrf 

opieka, f. ber S(f)u^ podeezwa, f. bie ©o^Ie 

znakomity, -a, -e bebeutenb przegubie, n. bie f^ufefpanne 

kamasz, m. bie ©amafcf)e. 



9?oii ber Üfiereini'timmuncj ber ealjteilc. 207 

Stiifflafic 63. 

Wspomniano jnz, ze czasy Zygmunta I. i 11. i Batorego 
zowi^ Polacy okresem zlotym swej historyi, dla tego, ze 
wöwczas Polska stala u szczytu swej pot^gi. Ale nie tylko 
pot^znem paiistwem byla w on czas Polska, i nie tylko bände) 
i przemysl kwitnal w owym okresie, ale i literatnra polska 
miala swöj pierwszy rozkwit za Zygmuntöw. 

Glöwna tego pobudkti byty spory religijne. Zaczeto 
tlömaczyc biblie na j^zyk polski, najprzöd ze strony pro- 
testanckiej, a potem i katolickiej. Duchowni katoliccy i 
protestanccy, chcac wyjasnic zasady swej religii, zniewoleni 
byli do uzywania (3nfinitit)) jezyka polskiego, aby lud, nie 
znajacy (mächtig) laciny, (Latein)- mögi ich rozumiec i o pra- 
wdziwosci ich twierdzeii sie przekonac. 

Najwyzej ze wszystkich pisarzy owego okresu stanal (er= 
I)Ob, fielet) Jan Kochanowski. zwany ksieciem poetöw polski eh. 
Najpiekniejszym utworem jego sa «Treny» czyli zale fc^(age= 
lieber) na smierc cörki ürszuli (Urjula). Köwniez pieknym 
jest jego przeklad psalmöw Dawidowych, czyli psalterz Dawi- 
dowy. Duzo piesni jego spiewaja po dzis dzieii w kosciele, 
pomiedzy innemi i «Kto sie w opieke poda (ergibt ficf)) Panu 
swemu» ; jest to piesri wyjeta (entnommen) z owego psalterza; 
ma ona to sarao znaczenie, co w literaturze niemieckiej piesn 
Lutra: „(Sine fefte ^urg i[t unfer (5)ott". 

SCufflaöc 64. 

S!)cr bebeutenbl'te Wann biefer S^'ü, auSgcjcirfjnet iomD(i(laI§ 
Qfelbfierr mie all ©toat§mnnn, war ^oi)ann S'^wno'ßlx. ^urd) 
(za) feinen (finflufj i[t ©tcpl)an (Stefan) 3}ütoni ^^um i^önigc ge= 
tt)ät)It tüorben, unb er irar e§, bem SigiSmunb III. ^aia feinen 
2;i^ron 5U nerbanfen (do zawdzieczenia) l^atte. 'iDlan fönntc il)n 
faft ben po(niid)en ßönigSmoc^er (krölotwörca) nennen, löeld^en 
tarnen in ber englifd^en ®e)d)ic[)te ©rat iC^annicf fü()rt (nosi). — 
3amoj;§fi iriar ein grofjer unb mäditigcr 93Zagnat, ber auf eigene 
Soften §eere aufftellte (wystawial), bic er im ^icnflc bei 5>ater= 
lonbel ^um Siege füf)rte. (5r mi^braud)te aber feinen ^influfj unb 
feine 9J?ac^t nici^t, um feine ''4>riiiatintereffen ju fi^rbern ^ beim er 
mar üon ed^tem (prawdziwy) ^atriotilmul burd^glü^t (przejety), 
luenn er aud^ in fetner ^olitif |^e()ler begangen baben mag (raoie). 
3II§ ^ronfelbberr (hetman koronny) foroobl inic all Steic^lfanjler 
tcar er groü unb nur auf bic &x'D^t bei 9ieid)c§ bebarf)t (baczyl 
tylko). Leiber iraren nid^t alle Magnaten feiner 3cit fo gefinnt 
(tak usposobieni) unb nod) menigcr bie ber nadjfolgenben Reiten. 



1 5ßoInifc^ nur: dla prywaty, ober: dla osobistych widokow, 



208 



Seftion 29. 



— Gl- f)at and] auf eigene Soften eine S3od)id)UIe (uniwersytet) in 
famose, einer feiner feften (warownych) (Stäbte, gegrünbet. %btt 
feine 'Dcacf)tommen (^abcn fie in ^erfaE geraten laffen. 

3ainDJ5ti ift im ^a^vt 1665 im 5tltcr üon 64 Sa'^ven 
geftorben. 



(Seim Sdöul^mac 

Prosiibym Pana "»ziac mi miaie 

na par^ kamaszöw. 
Ze sköry ciel^cej i zupehiie 

wygodne. 
I prosz^ uwazac, ze mam od- 

cieki. 
Na obu, zobacz Pau, tu na pal- 

eu malym, a tu na srednim 

i malvm. 



Z podwöjna — i szyte (genäht). 
Jsic nie szkodzi, wol^ szyte. 



Nizkie i szerokie, sa wygod- 
niejsze; zwracam tez uwage* 
Pana na to, ze mam wysokie 
przegubie^. 

A to dla czego? 



I owszem, kaz mi je Pan zrobic; 
a czy takie kopyta sa drogie? 



A to dobrze, bardzo dobrze. 



To prosze Pana zrobic mi 
takowe. 



ler, u szewca.) 
I owszem, — sIuzq Panu. A 

jakiez one maja byc? 
Dobrze, proszQ Pana. 

Na ktörej nodze? 

Widze; temu da si^ zaradzic 
(ift abjulielfen). A jak Pan 
sobie zyczysz miec zrobione, 
czy z pojedyncz^, czy z pod- 
wöjna podeszwf^? 

Dia czegoz nie kute; 8f| trwal- 
sze, zwlaszcza na bloto. 

Dobrze, jak Pan kaze, tak b^da 
zrobione. Jakiez majfi byc 
obcasy (3tbfä^e), czy wysokie, 
czy nizkie i szerokie? 

Uwazaiem, prosz^ Pana. Moze 
byioby lepiej , gdybys Pan 
kazal sobie zrobic swoje 
wlasne kopyto? 

Dia tego, ze moznaby je zrobic 
zupeinie na nogq Paiiska i 
miaibys Pan juz na zaweze 
wygodne obuwie. 

Nie, okolo trzech rubli; ale 
bedziesz je Pan miat juz na 
caJe zycie; mozna na nich 
takze odznaczyc (anmerfen) 
zaraz odciski. 

Zresztq, mozesz Pan nawet buty 
na nie wkladac na noc, to 
nie straca fasonu (ijorm), 
b^da zawsze wygl^daly jak 
nowe. 



* zwracac uwagQ czyj^ na co jemanb auf etmaS aufmerffam 
maäjtn. 

2 przegubi^, n., ober przegub, m., ber Säug, bie ©panne, bie 
IJuPiege. 



5}ie ßaiusrel^re. 209 

Pacanöw^ gdzie kozy- kuJEj. 

Miasto Pacanöw, d/.i.s ogorkami'' slawne, w dawnem 
wojewödztwie krakowskiern *, przez jakie.s niefortunne ^ wy- 
padki'' dalo poczatek ' licznym* z siebie uragowiskom '•'. 
Niedowarzonego ^"^j niezgrabnego^^, a zarozumialego ^^ mlo- 
dzienca'^, nazywano^* uczniem akademii pacanowskiej. Liehe ^^ 
zapewne ^^ musiaty byc szkoly, lecz rzemieslnicy ^' doskonali ^^, 
gdy koze, robiaca w ogrodzie szkode, bez skaleczenia^® okul"** 
kowal-^; skad powstalo'" przyslowie ^^, ze w Pacanowie i 
kozy kuja. 



3)retf5tgfte ßeftton* 

Die 'kajmUhvc, 

9{omtnatit), ^ofatiti unb 9iffufattt). 

§ 1. 2)er 9ioniinnttü ftefjt auf bie ^i^age: kto, co? 
toer, irne? unb gtüar al§ Subjeft im «Sa^e, ober aud) qIö hüö, 
tüaS mit bem Subjefte nad) ben in Seftion 29 gegebenen 
Siegeln übereinftimmen mu^. 

§ 2. S)er SSofotib ftef)t unabf)ängig im ©a^e, unb ^mar 
ol)ne Sufammentjang mit bemfelben, gteid)fam eingeid)a(tet, 
QuBcr bem ©atie. ^m $olnifd)en ftef)t ^äufig an ©teile be§ 
SSofatiüö ber ^tominatio; irenn namentiid) bie Slnrebe qu§ 
jtüei 2ßörtern beftel)t, fo ftet)t bQ§ eine im 23o!atib, ba^ anbere 
im 9?ominQtiü, 3. 33.: panie majster! (ftatt majstrze!); panie 
Zareba! (ftatt Zarebo!), aber auc^ fonft t)äufig, namentiid) tocnn 
man in 'einem etlüaö fd)arfen ober bertraulidien 2one fprid)t. 

?tnmerfung. 3n fotc^en, häufig im 5poIni)cI)en üorfommen= 
ben SBenbungen — mie: pozwöl Pan, abym Mu wyrazii prosbe 



^ ^cute ein S^Iecfen im fireife Stopnica, ©ouöernernent Kielce. 

— - koza, f. bie Si^S^- — ^ ogörek, ?«. bie (Surfe. — ■• 30Boietoob= 
fc^aft C^Jalatinat) ßrafou. — ^ niefortiinn}^ unglücflid^. — <^ wypa- 
dek, n. greigni^, 3nfaU. — ' poczi^tek, m. Slnfang, 2tnlafe. — 
8 liczny jalilreic^. — ^ uri\go\vi8ko, n. Spötterei. — ^° niedowarzony 
Ungar, unreif, — ^i niezgrabny ungefd^icft. — '- zarozumialy cin= 
gebilbet. — ^^ miodzieniec ber Jüngling. — *^ nazywac nennen. 

— ^^ lichy elenb. — "^ zapewne n)af)r jd)einlic^ , geloiB. — *' rze- 
mieslnik m. ber Öanbluerter. — '^ doskonaly norjüglid). — ^* ekale- 
czenie, iubjl. syerb, bie syeriuunbung. — *° okuc, DoU. ju kuc- beici^Iagen. 

— -' kowal, VI. ber Scftmieb. — '^- powstad entfielen. — -^ przy- 
sJowie, n. ©prid^ttjort, 9teben§aTt. 

spolnlfc^e flono.=®rommatit. 14 



210 Se!tton 30. 

her §err geftatte, ba^ i(f) ^l^m eine SSitte QU§brüde; ober: chciej 
Pan usluchac mej rady irofle ber §err meinen 9lat Befolgen 
— i[t Pan ber SubicftSnominotili, unb ba§ 33er6 i[t bie 3. ^eri. 
(Sing. be§ 3mperatiii§. 

§ 3. S)er 5(ffufatiö ftel)t auf bie f5rat3e: kogo , co? 
lüen, iroS? ®r ftel)t bemnnd^ bei ben tranfitiöen SBerben, bod^ 
nid^t bei atlen, benn ein großer %nl berfetben regiert im '^oU 
nifd)en ben ©enitiü. 3hir biejcnigen tronfitioen 3}erben regieren 
ben 2lf!u|atit) nnb nur bann, toenn i^re Xätigfeit gänjüd) unb 
lüirüid^ auf baS Dbjett übergel^t ober bo§ gange Dbjeft um= 
fa§t. 3fft ^ie§ ni(i)t ber x^üU, tüirb bie Sätigfeit im ®egen= 
teil toerneint, ober nur teitoeife au§gefül)rt, ober burc^ irgenb 
ettt)a§ befc^ränft ober öerbinbert, jo ftef)t ber ©enitio. So 3. 58. : 

pale cygaro id^ roucf)e eine Siga^^rß; 
nie pale cygara id) rou(f)e feine 3igare; 
nie pozwole (nie wolno mi) palic cygara irf) erlaube 
nicfit (iä) barf nic^t), eine 3igarre ju rauchen. 

5lnmcr!ung. ©aber ift aucb ju unterfc^eiben: zazyc lekar- 
stwo ^Irjnei einnebmen, aber: zazyc fortelu eine Sift oniDenben, 
meil im erflen ^aü bie Sätigfeit ganj au§gefübrt roirb, im ätceiten 
aber nur etn)0§ gebraud)! tnirb, wa§ nod) roeiter unb ftetä gebraucht 
roerben fann, übertjaupt nic^t ganj üerbraud^t ift. desgleichen: 
slysze muzyke icb böte 5)?ufif, b. b- id) nebme fie gan^ mit 
meinem ®ebör auf ober tüabr; bagegen: slucham muzyki ic^ !^öre 
ber 9J?ufif ju, b. b- i^ bore nur einen 2;eil, alfo nid^t gan^. 

§ 4, (ginige 3eitlr)örter, bie eigentficb nirf)t tranfitiö finb, 
regieren in mancben, nomentlid) in perföntirfien 5tu§brücfen 
ben 3l!fufatiö, mit einer 9legation ben ©enttiö, trtie: 

boli mie e§ fcbmerjt mid^; swierzbi mie e§ judt m\ä); 

mdli mie mir ift übet; kosztuje mnie e§ foflet mid); 

korci mi§ e§ murmt mic^; unb ber 5tu§brud: 

obchodzi mie e§ berübrt midf), wstyd mie id) f(böme micb 

gel^t mic^ an; (pudet me); 

3. 33.: Z^by Jadwige bola, zeby Jadwigi juz nie bola. 

§ 5. S)er 2l!fufatit) ftet)t au^erbem (mie im ©eutfcfjen) 
unabbängig auf bie O^rage: tüte (ange? jak dlugo? toie weit? 
jak daleko? inie breit? jak szeroko? tt)ie t)oä}l jak wysoko? 
njie tief? jak gieboko? um tüieöiet tiö^er? ile "wyzej? n)ie= 
met foftet? ile kosztuje? u. bgl.; 5. 95.: ta ksiazka kosztuje 
dwa ruble ; Wilanöw lezy dwie mile od Warszawy. 

5lnmer!ung. Sie ben ?lffufatiö regierenben 5]ßräpofitionen 
finb Qu§ Seftion 27 bcfannt. 



2)ie ßaiuö(ef)i-e. 



•211 



IPörtcr. 



(Izieje C^^I.) bie 3;aten, bie föc« 

wysokost', /'. bie •^öf)e 
niezgoda, f. bie S^^'icti'ac^t 
zakorzenic siQ (uoU.) ÜÖurjel 

foffen [vifd^ 

bratobojczy, -a, -e ()riibermürbe= 
innowierca, m. bei" 3lnbcrö9läu= 

bige 
11 nur 

poswi^cir (üott.; opfern 
— wzi^c do niewoli gefangen 

nel^men 
wypu.scic (üolt.) freilaffen, geben 
zrzec sie (lioÜ.) entfagen 
pretensya, f. ber Stnfprucf) 
n-Aval, m. ber Dliüal 
\vyprzedzi('- (noß.) 1 jemanbetn 

kogo 5uoor= 

nbiedz (ooü.) ) fommen 

ofiarno.sc, f. bie Cpferiuilligfeit 
oblegajacy, -a, -e ber 23elagerer 
mienie, n. ber Sefi^ 
c'hroniczny, -a, -e djronifd^ 

koluierz, m. 



arcyk8iaz(^\ m. ber ßrj^er^og 
popierac (unü.) unterftü^cu, für= 

bern 
\vi(>kszo.sc, f. bie SDlefirjal^t, ber 

gröBte Seil 
stronnik, in. ber Parteigänger, 

ber 3(nf)änger 
podniecar (unü.) aufreihen 
wkroczyc (öoll.) einfi^reiten 
zbrojny, -a, -e belüaffnet 
ublizac (unt).) beleibigen 
niewola, f. bie @cfangenfd;aft 
liiastunka, f. bie 2Bärterin 
poddac- [poil.) übergeben 
Btaiy, -a, -e ftanbf)aft 
wzdragac mi (unö.) jaubern 
lont, m. bie HHmte 
wystrzelic (Doli.) abfeuern 
tuzurek, m. ber ©ebrorö 
kamizeika, /. bie Söefte 
pantaIony(JßI.)J ^. sgeinfreiber 
spodnie '^l.) I 
jialto, n. ber ^aletot, ber Über= 

3ieber 
ber ßragcn. 



SCufsaßc 65. 

Ze smiercia Stefana Batorego zaczyna sie novvy okres 
dziejöw polskich, okres bardzo smutny, bo okazujacy (bcnu e§ 
jcigt) upadek narodu, ktöry nie mögl utrzymac sie na wyso- 
kosci swej potegi, nie umiejac (ba — ) panowac (sam) nad 
soba samym. — Niezgoda zakorzenila sie tak, ze nie tyle 
nieprzyjaeiele zewnetrzni krajowi szkodzili, ile wlasni jego 
synowie, ktörzy szarpali (jerfleifc^en) go we wojnach brato- 
böjczych. Przedewszystkiem zaczely sie teraz przesladowania 
religijne. üciskani innowiercy albo za broü chwytali (greifen) 
albo z nieprzyiaciolmi Polski sie laczyli. Szlachta srodze 
(graufcim) lud wiejski uciskala, szukajac (anflreben) li dla siebie 
wolnosci. Jednem slowem: zle bylo w Polsce. Ale mimo to 
nie braklo i wtedy wielkich i szlachetnych mezöw, nie braklo 
ludzi, ktörzy ojczyzn^ kochali i gotowi byli kazdej chwili dla 
niej poswiecic mienie i Z3^cie. 

Niezgoda, ktöra odtad stala sie choroba chronicznq, Polski, 
okazala sie zaraz na sejmie elekcyjnym po zgonie Batorego. 
Jedna czesc szlachty, ze Zborowskimi na czele, pragnela miec 
krolem arcyksiecia austryackiego Maksymiliana, podczas gdy 
druga czesc, ze Zamojskim na czele, popierala wybor Zy- 
gmunta, krölewicza szwedzkiego, ktorego matka byla Katarzyna 



212 Seftion 30. 

Jagiellonka, cörka Zygiriunta I., a siostra Zygmunta-Augusta. 
— Krölowa wdowa, Anna, popierala takze wybor swego 
siosti-zeiica. To tez wiekszosc narodu wvbrala go krrjlem : byl 
on trzecim z imienia (DiejeS 9lamen§j, a nazwisko jego Waza 
(aBaja). 

Maksymilian nie myslal jeduak zaniechac (aufgeben) 
tronu, a przez swycli stronniköw w Polsce podniecany, wkroczyl 
do Polski z wojskiem. Byloby to ublizajacem dla narodu 
wolnego i niebezpiecznym przykladem, gdyby Maksymilian 
byl zbrojnie i gwaltem (mit SBaffengeiralt) ti-on posiadl (in 
5ßefi| nehmen). To tez Zamojski wyruszul (jog) naprzeciw 
niemu, pobil jego wojska (r. 1588) pod Byczyna (^itfc^en) na 
granicy Szl^ska i Polski i samego arcyksiecia wzial do niewoli. 
wypuszczajac (inbem — ) go dopiero, kiedy zrzekl sie swych 
pretensyi do tronu. 

SCiifseific 66. 
3II§ ber ßrj^eräog 9[RQrimi[iQn naä) betn Slobe 5Batori}§ üon 
einem Steile ber ^^^olen jum Könige gemäf)lt rourbe, bejcftlo^ er 
mit einem §eere i\d) in ben 53eii| be§ 2:f)rone§ gu ie|en (posiasc) 
unb feinem Üiioalen, bem fd)roebifd)en ^^rin^en ©igismunb, 3UDor= 
äufommen. @in 2 eil feine§ ,§eere5 unb feiner ^)lnl)änger looUte bie 
nid)t roeit öon ^rnfau gelegene fefte 35urg (warowny zamek) 
Olftin (Olsztyn) erftürmen (zdobycj. Sie mar aber üon einem 
tapferen DDtonne namens ^afpor (Kasper) ßarlinSfi öcrteibigt. 
(5r tjatk fd)on fieben ©i3f)ne im Kampfe für bo§ 35aterlanb oer= 
loren, aber fein Wut unb feine Cpferroilligfeit tüoren besf)alb nicE)t 
gebrod)en. 6§ traf fid) (zdarzylo sie), bo^ bie ^Belagerer bc§ 
jüngften fleinen So^ncä mit feiner SBärterin ^ab^aft mürben 
(ujelij. ©ie meinten, .^arlin§fi roerbe je^t bie Sßurg übergeben, 
aber er moüte ni(i)t§ baüon t)öxm. ©elbft al§ ber geinb beim 
(Sturm ba§ ßinb Doranfübren (provvadzic przed soba) lie§, mar 
ber greife ^elb nirf^t jU beroegen (wzrzszyc) unb blieb flanbbaft. 
51I§ feine greunbe jauberten, ^-euer geben (dac ognia) ju laffen, 
ergriff er felbft bie Sunte unb feuerte (z) bie Kanone ah. Sein 
ßinb l)at bei biefem Sturme fein Seben üerloren (zginelo), aber bie 
33urg mar gerettet, banf (dzieki, 2)at.) ber ftrengen (surowy) alt^ 
römifd^en (rzymski) 3:ugenb ^arlin§fi§. 

(Seim Si^neiber, u krawca.) 

Moj Panie, chcialbym u Paua Owszem, tu si\, bardzo dobre i 

dac sobie zrobic ubranie i po umiarkowanych cenach. 

palto zinaowe ; czy moze mi 

Pan pokazac pröbki? 

Wielez bedzie ubranie koezto- A jak Pan sobie zyczysz aiieü 

wac z teoro eukna? zrobione? 



Xic ßaiiiölef)re. 



213 



rbranie kompletne (fomplett;, 
salonowe, tuiiurek, kamizelka 
i i)antalony. 

Podszewka jedwabna, tylko w 
rQkawach ;in btn V(vmeln) 
moze byc atlas. 

To drogo; ale zobaczyiny, jak 
Pan zrobi, zreszta potr/.ebuje 
jeszcze palto zimowe. AVie- 
lez bodzie kosztowar })alto z 
tepo kortn? 

l'rosiibym o t«; podszewke i na 
wacie. 

Zgödzmy sie na 120 rubli ra- 
zem wezystko ; czy mozesz 
Pan zrobic za te ceno? 

l>am Panu zadatkn fSIngelb) 
dwadziescia i jiiec rubli ; piec- 
dziesiat ]>rzy oddaniu roboty, 
a reszt»» za miesiao; czy zga- 
dzasz sie Pan na te warunki. 

Musi byc za tydzieii wszystko 
skoiiczone; potrzeb.uje ko- 
niecznie, bo wyjezdzam. 



Prosz«j powiedziec, kiedy niam 
przA-jsc; bo möge kazdego 
czasu. 

Dobrze, bed(j; ale oto , prosil- 
bym Pana jeszcze o sporza- 
dzenie tej marynarki Oarfett), 

Tu, jak Pan widzisz, pruje sie 
szew (bie 'Jial)t), i kolnierz 
,ßragen jest wytarty \^a.b%t= 
mi^tj: ]>rositbym o dorobienie 



Czy podszewka Ofuttev ma byc 

jedwabna, atlasowa. czy moze 

byc Avelnianalub p(')ljedwabna 
()albiciben;? 
To bodzie kosztowac . . . ostat- 

nia cena siedemdziesiat i piec 

rubli. 
A jak podszyte gefüttert , czy 

na wacie? i jaka podszewka? 

zechciej Pan wybrac z tych 

tu ])r(')bek. 

To bcdzie kosztowalo szescdzie- 

siat rubli. 
To za malo, powiedziny 125, 

jezeli Pan nie zsxdasz kredytu. 

Niech bedzie tak, jak Pan mö- 
wisz; a na kiedy Pan kazesz 
wvkonczv('-? 



üobrze, prosze Pana; dzis ma- 
my piatek; w czwartek na 
\\'ieczör bedzie wszystko go- 
towe. Kiedy Pan bedzie las- 
kaw ])rzyjsc do przyinierzenia 
v2(nprobieren :? 

To prosze Pana zajsc do mnie 
we wtorek rano, tak okolo 
godziny jedenastej. 

Co niam zrobic i)rzy niej ? 



Towszem; zechciej Pan przyslac 
marynarke, a wszystko bedzie 
zrobione. 



ycfcftürf, 

Slusarz^ zawinil-, a kowala powieszono. ^ 

Pi-zyslowie to uzywane* wtenczas, gdy niewinny^ za 
w'TSt^pnego*'" ukaranym "^ zostanie. W Pacanowie na cale 
raiasto byl jeden tylko slusarz, a dwöch kowali. Slusarz 



' slusarz, vi. ber Schlöffet. — - zawinic üoU. lier)cf)ulben. — 
^ powiesic I., auftiätigen. — ^ uzywac vunt). gebraudien, aiimenben. 
— * niewinny unjdiulbig, f)ier 3ubft. = ein Unfc^ulbiger. — *■ wy- 
8t<?pny öerbrccficrifd). — ' ukarac, voü. 311 karac beftrafcn. 



214 Scttion 81. 

ukradl ^ konia: zlapany -, mial wisiec--^; atoli*, poniewaz 
sam jeden byl w miescie. przeto ^ dla i^ublicznej "vvygody '', 
chcac ' oraz * prawu'^ zadosjcuczynic ^'^. powieszono nie- 
winnesfo kovvala. 



(gtnunbbretfetgfte Seftiou« 

Die Kajuölebrc (O^ortje^ung). 
©cnitiü. a) drgäti^unggs unb Cuontttätßgcnitiö. 

§ 1. Sinb ^roei Subftantitia jo miteinanber öerbunbcn, 
baB fie einen Segriff bUben, fo ftef)t ba§ eine berfelben, unb 
5tr)ar baSjenige, lüeldjes ha^ onbexe nä^er beftimmt ober er= 
gän^t, im ©enitiö. @§ ergeben ficf) babei oier öerfcE)iebcne 
2]er^ä(tniffe ober oier 3(rten ber ©enitioe. 

§ 2. ©te^t ber ©enitiü ^um DlominotiO im 3}erI)äÜniß 
eine§ Scfi^erö gum (Segenftanb, fo ert)Qlten n)ir einen Gen. 
possessivus (dopeiniacz dzierzawczy) ; 3. 93. : grzywa konia 
bie 5Jtäf)ne be§ Sölüen; ksiazka ucznia, bron zolnierza, wie? 
brata unb bergl. 

§ 3. ^ft bagegen ber D^ominatiü g(eicf)fQm ber ^uöffuB 
einer Sätigfeit, tt)etd)e 00m ©enitib Qugge[)t, ober brürft er 
einen 3uftanb ober eine ©tgenfc^oft beö im ©enitiü fte^enben 
(Subftantios au§, fo ift e§ ein Gen. subjectivus (dopei- 
niacz podmiotowy); 3. SB.: wdziecznose ucznia bie S;an!bQr= 
!eit beö 'gcf)ü{er§; wymowa ksiedza bie Söerebfamfett bee 
@eift(icf)en ; kara nauczyciela byia surowa bie ©träfe bee 
2e^rer§ n^ar ftreng unb bergt. 

^Inmerfung. 2öürbe man ben in bem 9cominatiD mit bem 
©enitit) entgoltenen Segriff burt^ einen Sa| au§brü(Jcn motten, 
fo iDÜrbc ber ©cnitiu ein Subjeft merben; olfo: ber Bäjükx ift 
banfbar; ber ®eiftlid;e ift berebt; ber £'ef)rer f)at geftroft. 

§ 4. ^ft bagegen has SDer^ättnie boS umgefet)rte, ha^ 
fjdi]t, wirb bie 2:ätig!eit im Dlominatio auSgebrücft, be^ietit 
ficf) aber auf ben (Senitio ober get)t auf il)n über, fo ift eS 
ein Gen. objectivus (dopeiniacz przedraiotow}''), unb ber 



^ ukra.sc t)oli] flehten. — - zlapac (ootl.) fangen. — ^ wisiec 
(unD. fjängen (gongen , f)ier = gef)ängt icerben. — * atoli aber. — '" przeto 
bal^er. — ® wygoda, f. bie SBequemtic^feit, bae 2Do{)I. — " chciei- 
lüoUen. — * oraz ^^ugleicf). - » prawo, n. bas Sted^t, bas ®efe^. — 
1° zadoscnczynic ©enüge tun. 



®te ÄQfu§Ief)re. 215 

(Senititi lüüvbc, lueiin man ben begriff, ber im ^iominotio 
iinb ©enitiü liegt, iu einem ©a^e auöbrücfen wollte, in einem 
(iftiüen Sn^e jum Objeft unb nur in einem paffiDen <£a^e 
3um 5Rominatit). «So 3. 58.: nauka dzieci ber Unterricf)t ber 
©d)ü(cr = man untcrrid)tet bie *Sc[)ü(er, bie ®d)ü(er werben 
unterrid)tet; kara zbrodniarza bie Strafe bc§ 2}er6red}er§ 
= man l[)at beii 33crbred)er beftraft, ber löerbred^er ift 6e= 
[traft lüorben. 

§ 5. aSirb enblid) burd) ben ©enitiü eine @igenfd)aft 
au§gebrüdt, tüetd)e bem Dbminatiö jufommt, fo I)eifet ein 
fold)er : Genitivus qualitatis (dopelniacz wlasnosciowy). 
®§ fte()t über in einem fo(d)en ©enitiö im ^olnifc^en nie ein 
©ubftantiü allein, fonbern ftet§ mit einem abjeftiöifdien 
Stttribut; 3. 23.: rzecz wielkiej wagi eine @ad)e üon grof^em 
(Sctüid)t (^ebeutnng); czlowiek lagodnego usposobiena ein 
DJtenfc^ öon niitbem (Semüt. 

?lnmerfung 1. 2ßo alfo im ©eutfrfjen (ober aud) in einer 
Qubcren (Spreche) ein fold^er ©enitiü üDtfommt, mu^ man im ^^oI= 
niid)en entrocber 3U bem ©ubftantib noc^ ein ^Ittribut (^^Ibjcftiö 
über ^^ronDlnen) I}in,^ufügcn ober ben ©enitiü in ein entjprccöenbeS 
5tbieftiD umfc^cn; 5. 33. : „ein Tlann üou (Snergte" barf nid^t ^ei^en: 
maz energii. fonbern cnttoeber: maz energiczny, ober maz siluej 
energii ; ein 93?ann Don Ütang = maz wysokiej rangi (wysokiego 
stanowiska); ouc^ „ein 9J?ann üon St)re" bürfte man ntd^t fagen: 
maz honoru, fonbern entiüeber: maz wielkiego poczucia honoru, 
ober maz zacny; ein iDIann oon ß^araftcr maz stalego charakteru; 
aber maz hoaoru, foroie nod) einige anbere ä^nlidie ?tu§brüde 
(m%z czynu — pracy — serca) fangen fd)on an fid) ein5U= 
Bürgern. 

^Inmerfung 2. 3» merfen ift ferner folgenbe ^itbmeic^ung 
be§ poIuifd)cn uom beutfd)en Sprad)gcbrau(^. a3e3ie()t fid) nämlid) 
ein ©enitio auf ein ©ubftantio, n)eld)c§ in einem onberen Xeilc 
be§ So^i-a bereits genannt ift, fo ftel)t an ©teüe beefelbcn im 
3)eutid)en ha^ f)inmeiieube ^^ürmort (ber, bie, bn§), im ^^DInifd)en 
aber mirb entmeber ba§i Subftantio miebert)olt ober ganj au§gelaffen; 
S. '^.: bie SBerte ®oet^e§ merben meniger gelefen al§ bie (Sd^iüerS 
= dziela Goethego mniej czytaja, niz (dziela) Schillera. 

§ 6. 3)ie öier genannten ©enitiöe tonnen 3ufammen aU 
®rgän3ung§genitioe be3eid)net werben. Sine anbere ?trt 
be§ ©enitili§, wetd)e nid^t notmenbig mit einem ©ubftantit» 
einen begriff bitbet, ift ber fogenannte ^eitungSgenitiö 
unb OuantitätSgenitiD (genitivus partitivus, przyp. II 
udzialkowy). S)erfetbe ftet)t bann, Wenn ntan auöbrüdeii Will, 



216 Scftion 31. 

boB ha§, wag man Don einer Soc^e auSfagt, bie]e(be nid)t 
ganj betrifft, fonbcrn nur einen 2;eit berfetben. ©emö^nlid) 
ftel)t er nad) ßettiffen 3lu§brücfen, tpeld)e eine !S<^i)i, ein Tla^, 
ein ©eioic^t, eine ÜJienge, übert)aupt otfo ben S^eil eincö ©onjen 
be3eid)nen, — ober auäj oljne biefelben. 

§ 7. äßörter, nad) tt}etcf)en ein OnontitätSgenitiü ftel)t, finb: 

a) S)ie ©ubftantiüa, h)ie: funt ha^ ^funb; lokiec bie 
Süc; tuzin ha§ ®u^enb; worek ein 23eute(; mnostwo eine 
ÜJlenge; reszta ber 9^eft, ba^ ühxiQ,t (bie übrigen) u. f. tt). 

b) 2)crfd)iebene ?lbüerbien unb ^Pronomina, tüie: 
dostatkiem in ^ixüt wiele Oiel 

bez liku ,^Ql)no§ wi^cej mel)r 

malo iDenig najwiecej am meiftcn 

mniej Weniger dosyc, dose genug 

najmniej am ujenigfien nieco etmaS 
pelno öoH u. bergl. 

c) SlUe ®runb5Qt)(en öon fünf ob, foirtie nüe unbeftimmten 
3a^ttüörter, jebod) mit ber ^luSnatjUie, inenn fie im 2)at., ^niti. 
ober Sof. ftef)en (Derg(. ßeftion XI). 

§ 8. 5(u^erbeni ftef)t ber CluantitätSgenitiö aud) o^ne 
foldie 3iu§brürfe bireft nac^ SJÖörtern, namentüd) 2}erben, toeldje 
gleic^fam ben ©enitit) regieren, fo 3. S.: 

a) Jiad) ben 3(bjeftiüen: syt fatt, unb pelen t)oü. 

b) "iRüd) 3eittt3örtern: 
aa) unperföntid)en: 

starczy ) . . jest, byto, bedzie e§ ift, roor, 

wystarczy j ^^ "^^^ °"^ roirb fein 

staje e§ langt I)in przybywa e§ nimmt ju 

stanie e§ tt)irb langen ubywa nimmt ah u. bergl.; 

3. 55.: starczy cbleba na dwie osoby ba§ S3rot reid^t für 
jttiei ^erfonen au§; bylo miesa dla wszystkich e§ gob f^Ieifc^ 
für alle (genug); przybywa wody w rzece ha^ 2Baffer im 
3^(uffe nimmt ju, ber %Iü^ nimmt an Söaffer 3U ; 
bb) öieten anberen, meift pronominalen: 
najesc sie fic^ fatt effen napatrzec sie fid^ fatt fe!t)en 

napic sie trinfen öon nasluchac sie fi^ fatt f)öreu 

doczekac sie etiroS erleben, dojsc (binjujgelangeu ju 
in ©rfüEung geben fei)en nabawac sie fid^ sujiefien 
u. bergl; 

5. 33. : najadlem sIq pieczeni id) f)übi mid) am 23ratcn fatt 
gegeffen; napilem sie wody zimnej id) Ijabc fattee äÖaffer 



®ic ßa[u§Ief)re. 217 

getrunfcn; nasluchalem sio wczoraj muzyki Chopina id^ 
i)a6e inicf) gefterii an 6'l)opinfd)cr OJlufit jatt getiört; nie mog- 
lem doczekac sio koni id) ftabe nid)t bie 'Jdifuuft ber $ferbe 
abtüQrten fönneii (b. t). \d) liabe üergebenS borauf gemattet); 
nabawil sie choroby ciezkiej er ^a\. [id) eine fd)lperc ßranf= 
f)eit äugejogeii. 

§ 9. 3{ud) tranfitiöe 3eitlt)örtcr, wdäjt fonft ben Utt. 
regieren, f)nben ben ©enitin bei ftd), lüenn boS Dbjeft nur 
tcilrocife i^rer Xiitigfeit unterliegt, ober menn boS Dbjeft un= 
beftimmt an 3(i^t u"b ©röBe ift; 3. 53.: 

daleni mu pieniadz id) ^abc ibin ein ©elbftürf gegeben; 

dalem mu pieniedzy id^ ijaht ibm (Selb gegeben; 

urwalem lisc z drzewa idb t)Qbe ein 33latt Dom 53Qume ab= 

geriffen; 
wrwalem lisci id^ ^abc Slätter gepflüdt; 
kupilem dwa cygara id) lidht jroei SigniTcn getauft; 
kupilem cygar id) t)abt 3igQrren getauft. 

^^Jtnmertung. 3?iete tranfitiöe 33crba tonnen ba()er übcrbaupt 
nur ben ©cnitio regieren, loeil ibrem Segriffc nad^ bie 2ätig!eit 
nie ba§ ganje Cbjeft ninfaffen fann ; fo 3. ^. : 
nabrac czego fd^öpfen mooon; 
ponadawac czego befdöenten »oomit; 
naobiecywac czego t)erfpred)en ( ü6eralt=berum) ; 
tknac czego anrübren, berübrcn; 
uzyc czego genießen, gebraueben, antoenben; 
skosztowac czego foften iDOüon, unb oiele anbcre. 

9iament(id) finb e§ niete ocitiüi-irtcr, »etdjc mit ber ^xä= 
pofition do- 3ufammengeietit finb, mk: 

dopisac ^ ju (Snbc fd)retben, eine Seite ober ein '^latt 

beenbcn ; 
doczytac ju (^Axhi lefen, b. []. ha^ @nbe erreicbcn; 
doorae jU ©nbe pftügen; 
dopiae erreid)en fju ^nbe fpannen); 
dopelnic ju (?nbe füUen; 
dodac biii^ufügen; 
dotrzymac (j. 5ß. : slowa) fein SÖort i)a[kn u. a. m. 

VOövtet. 

nieomal, 5lbt)., beinabe luteranin, m. ber Sutf)eranev 

pasmo. ». ba^ (Sefiinbe, bie •)ieif)e, zagorzaty, -a, -e eifrig 

bie -ßcrte wyhrnac itioU.) au^brecben 

odznaczyc si«;: Dotl.) ficb au§= ostatecznie, ^tbn., icf)(ieBlicf) 

jcidönen fanatyzm, yn. ber tJanattQmu§ 

^ 'äbn nic^t in ber '-Bcbeutung: binjufc^reibeii. 



218 Seftton 31. 

etrata, f. ber Söevluft; i)oniesc los, m. ha^ 2o§ 

stratt? 23erluft erleiben wychowac (ooü.) evjiel^en 

wezwac (öoE.) rufen, berufen \vina. f. bie S(f)ulb 

wph'w \v\'wierac, II., ©inftuB pogrobowiec, m. ^oft!^umu§, ber 

ausüben 3^aii)cjeborne 

etauowisko, n. bie Stellung nalezec sie (uno.) äutommen, 
towarzyski, -a, -e gefe[Ifd)üftri(i) gebühren 

socyalny, -a, -e foäinl zaslugiwac funü.) öerbienen 

zajmowac (unö.) einnebmen wychowawca, m. ber Gräieber 

wiezienie, n. ho.^ ®efängni§ najmowac (unO.) mieten 

chetny, -a, -e bereitlniKig; 2Ibli. wynajmowac (unO.) Dermieten 

chetnie zlew, m. ber Stuegu^ 

dobrowolny, -a, -e freilDiOig; wodociag, m. bie 2SafferIcitung 

Stbti. dobrowolnie poeadzka, f. ber ^yu^boben. 

SCufgatie 6-. 

Panowanie Zygmunta III. bjlo jednem nieomal pasmem 
wojen. Czteiy byly wojny ze Szwedami, cztery z Eo.syanami 
trzy z Turkami i Tatarami, przytem z Austryakami, Wolocha- 
ini, Kozakami, a co najsmutniejsza, byly i dwie wojny domowe 
ze szlachta polska. Odznaczyli sie we wojnach przedewszy- 
stkiem : Zamojski, Zölkiewski, Chodkiewicz i inni. 

Eoku 1594 po zgonie ojca .swego, kröla Jana III. udal 
sie Zygmunt do Szwecyi, gdzie w Sztokholmie krölem szwedz- 
kim byl koronowany. Ale Szwedzi b\di luteranami, a Zyg- 
munt byt zagorzalym katolikiem. Zapal religijny panowal 
w nim nad rozumem politycznym, cLcial wiec gwaltem 
(burc^au§) Szwedöw na katolicyzm nawröcic. Z niecheci, ktöra 
stad pomiedzy Szwedami powstala, skorzystal stryj Zygmunta. 
Karöl, ojciec slawnego Gustawa Adolfa, i tron szwedzki opa- 
nowat (tiQ^m in 5ßefi^). Wybucbly stad wojny pomiedzy 
Polska i Szwecya, w ktörych Polacy pomimo kilku swietnych 
zwyciestw, np. pod Kirchholmem r. 1604, ostatecznie straty 
poniesli. A wiec z potaczenia ze Szwecya Polska spodziewa- 
nych (erf)OTft) korzysci nietylko nie odniosla (jte^en), ale na- 
wet miala szkode. — Wszystkiemu zas byl winien fanatyzm 
religijny Zygmunta. — Podobnie we wojnach z Moskwa: 
Polacy odniesli zwyciestwo wielkie pod Kluszynem r. 1610, 
zdobyli Moskwe i na tronie osadzili (feiten) syna Zygmunto- 
wego ^ Wladyslawa, ktörego pewna partya Rosyan byla wez- 
wala. Ale Zygmunt nie pozwolil synowi zmienic wyznania 
(ben ©iQuben ju änbern) i koniecznie chcial Rosyan nawröcic 
na lono Kosciola katolickiego. Ostatecznie Polaköw z Moskwy 
wyp^dzono. 



1 Slbj. = Zytrniunta. 



Sie fiaiuölefire. 219 

SCufnaöe 68. 
^n ^olen ^a6en oft bie i^rauen groijcu (Sinflufj ausgeübt, 
ttjenn fic aud) (jakkolwiek) n[ä)t immer bie gcfellic^nftlidje uub 
fojiale Stellung einnafjinen mie in ben (c|ten fetten ber ^{epublif. 
S)ie DJtutter 3igi§munba III., iMfiorina, mar eine ^agellonin; 
fie i[t eine fromme unb cble 3^rau gemejen. Illlä if)r ©ema^I, 3o= 
t)ann III. öon ©djioebeu, oor feiner 2;i)ronbefteigung (wstapienie ua 
tron) inu ®efängni§ geioorfen (wtmcic) mar, l)at fie bereitmillig 
unb freiroillig fein ?o§ geteilt (dzielic). ''Jlber fie I)at aud) leiber 
i^ren Sol^n Sigiymunb ju einem fanatifdjen i?at()ülifen erlogen 
unb baburd) unmiffcnb (niechcaca) ^olen unb i()m felfaft gefd)abet. 
S)ie od)ulb baoon mag (^)Ibü. moze) meljr i^ren 03emal)l treffen 
(spadac na-), ber felbft 2utl)eraner mar unb bie Srjiet)ung be§ 
Sofine^ ()ätte übermadjcn foEen (powinien byl czuwac nad-). 
^ine anbere grau bagegen roirb uon ben "^olen al§ „9}tutter ber 
Sagellonen" in banfbarer Erinnerung bema^rt (przechowvja, 5Ift.). 
<£ö ift bie» ©lifabctf), bie 2:od)ter ^aifer ^JUbred^tS " IL, eine 
©c^roefter be§ 5?önig§ 2abi§(au§ ^^softt)umu§ oon Ungarn. Sie 
f)eiratete (\vyjsc za) bm ^agellonen i^afimir, ^onig üon ^^olen, 
unb roarb ÜJhttter oon fed^§ ©öffnen unb fieben 2öd)tern, oon benen 
jroei in früher ^ugenb gcftorben finb. 33on biefen ^inbern mar ber 
ältefte, 2BIabiäIau§, 5?önig oon 33öt)men unb Ungarn. 3n ^-^olen 
über maren brci '-Briiber nadjeinanber (po sobie) Könige: 3ot)ann 
^Ilbrec^t, ■Jlleranbcr unD ©igiämunb I.; oon hin anberen marb ber 
eine, i^afimir, oon ber römifd)en ^irc^c t)eilig gefprüdjcn, ein anberer, 
griebrid), mar J?arbinal unb (Jr^ifc^of oon ©nefen unb alö foldjcr 
^45rima§ oon '']iOkn. — W\t 9ied}t (slasznie) gebührt alfo btefer 
beutf(^en ^Jürftin ber i{}r oon hm ^^olen oerliet)enc (nadac) 53ei= 
name „bie 93^utter ber SagcUonen". — 6» üerbient aud^ ber Sr= 
3ief)er ber fönig(id}en ©ö^ne genannt ju merben (na wspomnienie); 
€a mar ber in ber polnifdien Literatur befanute ©efc^id^tfdjrciber 
(dziejopisarz) So^onn Dlugosz ober „2onginu§". 

(Seim SßD^iuingömieten, przy iiajmowaniu mieszkania K) 
Na ktorem pifjtrze jest w tym Na drugiem, proszQ Wielmoz- 
domu mieszkanie do wyna- nego Pana. 

jecia? 
Z ilii pokoi Biq sklada? Z czterech pokoi, przedpokoju 

(Sior^immer;, kuchni i scho- 
wanka (eine bunfte .^ammev). 
Czy jest zlew i2tu§gufe) i wo- Jest, proszc Pana. 
dociag ajßafferleitiingj w kuch- 
ni? 



1 S)a5 ®efprä(^ finbet ftatt ,^mifcf)cn bem 2Bol)nnng6iiirf)er unb 
bcm §ßiiyii-iärf)ter (struz), bcv juei-ft bie ai^olimutg seigt unb bie evfte 
SUiöfunft evteitt. 



220 



Seftion 31. 



Klozet vbaö ßlojett) czy jest na 
görze ? 

Pokoje, czy duzeV 



Ile jest wej.sc? 

Czy nalezy piwnica (ßtUex) do 

tego. 
Jaka posadzke iber S^ußbobeU; 

maja pokoje? 
No, a jakaz jest cena? 

To jest drogo, jak na te uiice; 
moze da sie co iitargowac ? 



A kto jest rzadca tego domu 
i gdzie mieszka? 



Dobrze, pöjde do niego. Dzie- 
kuje warn. 



>.'ie ina, prosze Wielinozuego 
Pana, ale moze byc urz^- 
dzony. 

Jest Balonik ((fmpfangöäiminer) 
o trzech oknach; poköj ja- 
dalny (ß^jimmer, ©peifefalon) 
o jednem oknie weneekiem 
Oenetianifc^j i dwa pokoje o 
dwoch oknach. 

Dwa; jedno od frontu, drugie 
od kuchni. 

Tak jest. 

Wszv.stkie sa parketowe fmit 
^Parfett). 

Pi^cset o.siemdziesiat rubli ro- 
cznie. 

Niech Wielmozny Pan pofa- 
tyguje si^ {]iii) ^inaufbemül^en) 
do pana rzadzcy (§QU§üer= 
Walter;, to on moze co opusci. 

Tu w tym samym domu mieez- 
ka, na trzeciem pietrze w 
oficynie ;'§inter=, öoff)au§) pod 
numerem -SS. 



Scfcftttrfc» 

1. 

Szkoda^ czasu i atlasu^. 

Stanistawowi Poniatowskiemu po jego elekcyi^ i koro- 
nacyi"^ w r. 176-4 ofiarowat" jeden z miernych ^ poetöw 
wiersze ^ z powinszowaniem ^, z tej okazTi** na attasie na- 
pisane. üczony kröl, przeczytawszy te wiersze, nagrodzil^*^ 
wprawdzie^^ prace poety, lecz wyrzekt'- o nich zdanie^^: 
szkoda czasu i atlasu^*. Slowa te zaczeto ^^ powtarzac ^^, 
i tak ijoszly ^ ' w przyslowie. 

' .szkoda f(^abe um. — - atlas, m. ^Üfaä (Stoff). — ^ elekcya, 
f. bie Söa^I. — ^ koronacya, f. b'u Krönung. — '•' ofiarowac 
lunü.) »ibmen. — '^ mierny mittelmäßig. — ' wiersz, m. ber 
3)ers, ein ®ebid)t. — * powinszowanie, n. (Sratulation, ©lüdttounfd^. 
— 9 okazya, f. ©elegen^eit. — ^" nagrodzir (ooü.) belohnen. — 
" wprawdzie jtuar. — ^- wyrzec (üoll.) auöfprec^en. — ^^ zdanie, 
n. ber Sa^, bie Sentenj. — wyrzeki zdanie tat ben Slusfprud). — 
'■* £prid)töort mit bem Sinn: Schabe um bie Derforene DJlufif (lat.: 
oleum et operam perdere) := •'öopfen unb D3talj öerloren. — ^'' za- 
czai- hoil.) anfangen. — i^ powtarzac funo.; luieber^ofen. — ^' po- 
szJy gingen — fiier = »uvben ju. 



Sie .<;TaiuöIct)vc. 221 

Smolik. 
Piotrowi Saiolikowi, doweipiiemu ^ szlachcicowi w Kra- 
kowie, zaszedl- raz zebrak drogc i rzekl do niego: «Proszo 
Jegomosci^ na chleb». Na to odpowiedzial Smolik: «Jedz 
bracie sam, ja woIp isc do ksiedza biskupa na pieczen"*». 



3n)eiunbt)reifnflfte ßeftton. 

Die Kafuölebre (^-ürtjelmug). 

b) 91cgQtibcr ©ciiitiD. 

§ 1. 23ou befonbcrcr 2Bid)tigfeit in bcr po(niid)eu ®ram= 
luatif ift ber nei"|atilie ©cnitiD przypadek II ■ ujemny), 
biircl) n)c(cl)en eine (Sad)e be3eid)nct tnirb, tnetdjc man üermeibet, 
£)cr|et)(t, abmeift, ber man fic^ enttebigt ober bie man nid)t 
erfangen fann unb tnetdier man entbel)rt ober begef)rt. 

§ 2. ©in foId)er ©enitio ftel)t alfo nad) ?luöbrüden, 2lb= 
jettioen unb Scit^^örtcrn, toeldje einen jener 23egrif[e entl)Qlten. 

^öon ^Ibjettioen finb e§ 3. 3^. folgenbe: 
prö'Zny leer wolny frei 

daleki entfernt blizki nafje u. bg(. 

Q^erner: 

chciwy gierig giodny l^ungrig 

lakomy nQJd)f)aft ciekawy neugierig 
zadny begierig u. bgl. 

§ 3. 9}on SettiKörtern regieren biefen ©enitiü unter 
anberen fotgenbe : 
bac sie ) fic^ fürd)tcn spowiadac si^ beid^ten 



obawiac sie [ uor etu)a§, chybic üerfet)len 

l^kac sie ( etiüa^ be= zaniedbac öernarf)läifigen 



trwoiyc sie I fürd)ten zapomniec üergefien 

bronic sie \ fid) loabren uisc Ixt i 

,•-■'' -^ -^ , . • entqcben, ent= 

chronic sio / Dor — uchowac sie , ^y ' 

pozbyc sie fid) entäußern uchronic sie I ""^^ 

odumrzec burd) bcn lob je= wzbraniac sie fid} toeigern 

ntünben ucrloffcn wyrzec sie entfiigen 

1 dowcipny lüilug. ~ -* zaszedl Don zajsr ;üoII.;, zajsc drogt; 
in ben Sßeci^fommen. - ^ Jegoraosc §err, cntftanbcn quo Jego 
Milosc = ^cetne Sicbbcn. — ■* pieczei'i, f. ber 33ratcn. 



222. Seftion 32. 

zaprzec sie leugnen uniknac Uermeiben 

wstydzic sie fid) frf)änien zaniechac \ r , 

odwyknac fic^ entmöfjncn zaprzestac j ''U|9<^''^" 
unikac meiben u. a. m. 

lyerner : 

laknac \ figctefircn poszukiwac noc^forfc^en 

pragnac j ° ' wolac rufen nad) ettDQ§ 

zadac ücrlongen zebrac betteln um — 

zyczvc it)ünid)en patrzec ) , 

chciec rooUen wjgladac ) ^^''^«"'^" 

zachciec begef)ren oczekiwac warten auf — , er= 

plakac meinen über — motten 

zalowac bebouern Avymagac \ tierlongen 

zazdroseic beneiben domagac sie j forbern 

uczyc unterri^ten nauczyc lehren 

uczyc sie lernen wyuczyc (sie) (fertig) lehren 

szukac fuc^en (lernen). 

9(nmerfung. Stiele biefer 3ettiDörter fönnen ouc^ eine 

5)5räpo)ition bei fid^ f)Qben; 3. 33.: spowiadac si§ z czego; za- 

pomniec o czem, patrzec za czem u. bgl. 

§ 4. S9erett§ früher lüurbe gefagt, baB bie ben 3lffufattö 
rcgierenben tronfttiüen ^etttüörter ben ©entttö bei fid) t)aben, 
wenn fie mit einer ^iegotion üerbunben ober t3on einem 3eit= 
tüort ober 2lu§brude mit negQtit3em <Sinn (nie wolno, nie 
pozwalam, nie mozna) abhängig finb; bementfpred^enb regieren 
and) 3eitlt>örter, n)etd)en felbft fd^on ber negatibe «Sinn inne= 
n3of)nt, ben (Senitio; 3. $8.: 
zaprzeczac ftreitig modjen pozbawic um etmog bringen 

odmawiac üerfagen potrzebowac bebürfen 

zabi-onic öermet)ren zaprzestac Quff)ören, aufgeben 

u. a. m. ; 

5. 33.: zaprzestalem gry ic^ Ijabe gu ]pkkn Qufgel)ört; 

ferner bie un|3erfi)nlid}en: 

potrzeba e§ ift nötig nie ma, nie byto, nie b^dzie 

braknie e§ fe^It e§ gibt nic^t, e§ Wax nic^t, 

niestaje, niedostaje, nie wy- e§ mirb nid^t geben 

starcza e§ reid)t nit^t u. a. m.; 

3. 35.: potrzeba nam nauczyciela icir benötigen eineS ßeljrerS; 

braknie jednej karty e§ fef)It eine ßarte. 

§ 5. 3lu|erbem regieren ben ©enitib berfd)iebene anbere 

3eittDörter, bie nid)t ben negotiüen ©inn f)aben, ober eine 

Slatigfeit auSbrürfen, treld)e nur teilraeife, nid)t gängtid), ba^ 

Cbjeft in 5(nfprud) nimmt; 3. ^. : 



2)ic ßaiu§Iet)ie. 



223 



radzic sie kogo, czego iemonb um 9{at fragen; 
sluchac ge'^ordöen; 

pytac sie kogo (®eu.) o co iemanb nad) ettDQ§ fragen; 
prosic (unb prosiu sie) kogo o co jemanb um etroa» 

bitten ; 
chwycic sie czego üvoa^ anfaifcn, fcftöaltcn; 
podjac sie czego ettoaS unternehmen (auf fid) nel^men); 

unb Diele anbere. 
3lnmerfung. ^ierl^er gef)ören '^luSbrücfc roie: 
einen ^^offen 



splatac figla 

fpielen 
stanac deba lüiberipcnftig lDer= 

bcn, üom ^ferbe : fid) bäumen ; 
tajiczyc walca einen SBaljer 

tonsen ; 

§ 6. ^n 

^tbjeftiöa : 

winien fd)ulbtg (einer Sac^e) 

JDofür 

godzien ) _ , 
^ , roert 

wart I 



grac wista 2öt)ift fpieleu; 
wziac kija na kogo nac^ einem 
©tode greifen; [fommen; 

dostac kosza einen i^orb be= 
dac drapaka ÜieifeüUa nehmen 
u. bgl. 

ä^n(i(^er 2ßeife regieren ben ©enitio einige 

poiTinv eingeben! 
zdolny fät)ig 
swiadom bemüht 
pewien fieser u. f. m. 



§ 7. @§ fte^t aud) ber ©enitiD eine§ ©ubftantiDS t)äufig 
bei 3eitangaben, auf bic ^rage: kiedy mann? (ä^ntid) tüte 
im 2)eutfd)en, bod) gelnijtinüd) in i^erbinbung mit einem ab= 
ieftiöifd)en ^Utribut); 3. S.: tej nocy in biefer 9hd)t; roku 
przeszlego im öorigen ^i^^^'; roku trzydziestego po Chry- 
stusie im ^atjic brei^ig nad) St)rifti ©eburt. 

^tnmerfung. ^k ben ©enitio regierenben ^^räpofitionen 
fmb in lOeftion 27 genannt. 



IDörtcr. 



zaleznoscS f. bie 2lbf)ängtgfeit 
zawladnac (öoß.^ czem ettoaö be= 

f)crrf(i^en 
sprzyjar lunö. QÜnftig fein, be= 

günftigen 
bunt, ni. ber 5tufruf)r 
oblezenie, ». bic Belagerung 
moznosc, f. bie nJloglidifcit 
buntownik, »(. ber 9tebeü 
przyczynic 8i(; uoü.) beitragen 
opiacac- (unD. be:\al}Icn 
podatek. m. bie Slbgabe 
— skladac- — jaulen 
rozpraszac sie (unD.) fid^ jer= 

ftreuen 



zotd, m. ber Solb 
lupiO (unD.) plünbern 
po\v.stanie, n. ber iJlufftanb 
wybuchnai- (öotl.) ausbrechen 
przypadac ^unD.) faüen in — 
falszywy, -a, -e falfc^ 
Dyinitr 2;cmetriu§ 
tresc, f. ber Stoff 
dramat, ?n. ba^ Srama 
wyjasniony, -a, -e aufgeftärt 
wrzekomy, a, -e angcbtitf) 
grozny, -a, -e fdfiredlid^ 
stuch, m. ba§ @ef)ör 
byt- uznanym ©efjör ftnben 
przedstawie (Doli.) DorfteUen 



224 iJettion 32. 

zaieczyc (Dott.j Derrobett pretendent, m. bcr i^rätenbent 

dopomagac (unti. komu jeiiianb ujsc (doü.) entgelten 
unterftü^en uznac (öolt.) onerfennen. 

5tufgaßc 69, 

Z Turcja przjszlo do wojnj dla tej iDrzyczynj, ze Polacy 
pragneli zatrzymac w zaleznosci Woloszczyzne, a Tarcy nia 
takze zawtadnq,c chcieli. Bj'li wöwczas Turcy groznymi (ge= 
fä£)rUci|) nieprzyjaciolmi dla calej Europy, a zwlaszcza dla ce- 
sarstwa niemieckiego. To tez wojny Polaköw z Turkami pro- 
wadzone byly w obronie chrzesciaiistwa i cywilizacyi zacho- 
dniej. Szczescie nie zawsze sprzyjalo Polakom. Tak na 
przyklad poniesli wielka kleske pod Cecora roku 1620, gdzie 
zginal dzielny hetman Zölkiewski. Xatomiast w nastepnym 
roku odniesli znowu Polacy swietne zwyciestwo pod Chocimem, 
w skutek ktörego Turcy od oblezenia tej twierdzy odstq,pili 
(aufgeben) i poköj z Polska zawarli. 

Najsmutniejsza jednak ze wszystkich wojen okazala si§ 
wojna domowa, czyli wlasciwie bunt Mikolaja Zebrzydowskiego 
r. 1607, przy czem wykazalo sie (iic^ f)erQU§|'leEen), ze krölowie 
polscy, chociaz nawet zwyciestwa odnosili, nie mieli mozno- 
sci karac buntowniköw; tak slaba ich wladza byla, i tak 
mala (roenig) okazywali energie, aby ja powiekszyc. — Do 
tego przyczynilo sie i to, ze krölowie wojska oplacac nie 
mogli. bo szlachta skladac podatköw nie chciala, wiec tez 
wojsko nie dostajac zoldu rozpraszalo sie i wlasny kraj lupilo. 

SCufgafic 70. 
3n bie DtegierungSjeit (podczas panowania) ©igiemuiibS fällt 
öuc^ bie 6)eic^id)te bes fQlfd)en 2)cmetriu§, bie Schiller al§ ©toff 
(przedmiot) ju einem leiber unboüenbeten (niedokohczony) S)roma 
nnf)m. Sie i[t übrigen^ nid)t Döllig aufgeflärt. ^ber ber an= 
geblidie ©oljn ^tranS IV. be§ 8c^recfltd)en fanb bei ben ^olen 
©e^ör, namentlich beim dürften SBisniomiejfi unb beim 2öoje= 
moben öon ©anbomir, Mniszek, ber i^n bem Könige ©igi§= 
munb III. öorftellte unb mit it)m feine Soc^ter 93krinQ (Maiyna 
= Marya) üerlobte. Um (Sinflu^ in 9tu^lQnb ju getoinnen 
(zyskac), unterftüfeten bie ^^olen ben 5|^rätenbenten unb 3ogen 1605 
in ÜJioSfou ein. Ijlber fie öerftanben nic^t, fic^ bie ©unft (wzgledy) 
be§ 5ßoIfe§ SU emerben (pozyskac). SBä^renb ber ^od)5eit§'feicr 
(uroczystosci weselne) brad) ein ^lufflonb qu§, mobet ^emetriu§ 
unb biele ^olen umfamen (zginac). — (5§ erfd^ien bann ein 
jmeiter faljc^er SemetriuS, iceldier borgab fmöwil, jakoby), bem 
Woxht (smierc) entgangen ju fein, unb roeld^en auc^ bie f)errf(^= 
füd)tige (chciwa, zadna wladzy) ÜJ^arina al§ i^ren @cma^( an= 
erfannte. (Jin Steil be§ Sanbei fc^Io^ fid^ (przylaczyl sie do) 
it)nen an, raäfirenb uon anberen 2BafiUj (Wasil, Wasily) ©c^uj§fi 



S)ic ßafu£ifei)re. 



225 



öl§ Sor anerfaunt mürbe. %l§, aber bcr polniic^e ^etmonu 
2ölkiewski md) SöofilS ©turj 9J?o§fau für ©igiSmunbä III. ©o^n 
SBIabiSlaiD in 33efi| genommen !)Qt (zajal), fIo() bcr ^feubo= 
5)emetriu§ (fatszywy D.) noc^ ßoluga (Kaluga) unb mürbe bort 
crmorbet 1610. 

(3tn einer ÜJlöbelfianblung, w skladzie mebli.) 



Polecono ml (man f]at mir em= 
i)fo^Ien) magazyn Panski, pro- 
silbym Avi(jc Pana obshizyi- 
(bebicnen) mnie rzetelnie, bo 
mam wiijkszy obstalunek (23e= 
fte Kling). 

Chcialbym umeblowac sobie 
caiy salonik; potrzebowac 
wi^c b^d^ do niego garnitur 
(eine ©ornitur) kouipletny, 
zlozony ze eofy (Sofa) z 
dwöch foteli (t^auteuil) Aviek- 
pzycii i dwunaetu Inteliköw; 
Btö} przed sofe, dwa luetra, 
kozetkQ((£aufeufe), kilkamniej- 
szych stoliköw, itd. 

Trudno mi sie zdecydowac 
(6ntf(i)Iufe 3U faffen), do czego 
mi Pan radzisz? 

Czy masz Pan wszelkiego ga- 
tunku na skladzin gotowe 
(fertig auf Sager)? 

Czy i z obiciem (Überjug) masz 
Pan juz gotowe? 



Mysle, Se najpraktyczniejszym 
jest adamaszek, co? 

Cöz tez wszystko bedzie ko- 
sztowac — ot taki garnitur, 
te lustra, stoly i dwa stoliki 
z drzewa mahoniowego, — 
obicie z adamaszku. 

Tak jest. 



Prosze Pana Dobrodzieja miec 
znpehie zaufanie, nasza firma 
istnieje od szescdziesieciu lat 
i staramy si*^ zlecenia wyko- 
nar jak najakuratniej i jak 
iiajtaniej; czem mog^ sluzyö 
Panu Dobrodziejowi? 

Z jakiego drzewa zj-czyez Pan 
sobie meble, mahoniowe (Don 
SJJabagoni), czy d^bowe w 
Btylu niemieckim (altbeutfd^), 
czy tez z drzewa orzechowego 
(Dhifebaum)? 



To rzecz gustu, prosz^ Pana 
Dobrodzieja. 

Owszem, mam wybör wielki, 
zechciej si*^ Pan pofatygowac 
do magazynu. 

Nie, prosze Pana, ale tu s^ 
pröbki, mozesz Pan wybrar; 
plusz (^lüfd)), czy atias, czy 
jedwal) (ryps, 9li^§), lub ada- 
maszek (®amaft)? 

Bez watpienia. 

Czy Pan ten tu garnitur wy- 
biera ? 



W tej chwili oblicz^ (»erbe be= 
rechnen). To b^dzie Pana ko- 
eztowaio — pi^cset szesc- 
dziesiat i pi(jc rubli. 



^Bolnijcöc ilo:ui.»@tammQtif. 



15 



226 



Öcftton 33. 



5)retunbbretBtgfte Seftion. 

Die Mm\et)Ve (O^ortfe^ung). 

§ 1. S)er 2)atit) fte{)t auf bie ^roge: komu, czemu? 
tt)cm? unb gtüar 3unärf)ft, um bie ^erfon ober ^aä:)t gu be= 
äeic^nen, 5u bereu 23orteit ober ©d^abeu etraaS ge)c^iel)t. ^n 
biefem (Siuuc regiereu beu 2)atit) SSerba, U)ie bie foigenben: 
dac geben brac, wziac nehmen 

pomagac, pomödz f)elfeu dogrysc 'j ^^^^^^^ 

zyczyc rouufa)en [gemigtuu dokuczvc I ^ "^ ' =' 



zadoscuczynic ju ®euüge tun, 
dogodzic jemonb etroQ§ bc= 

quem machen, einen ®e|QlIeu 

erroeii'eu 
poswiecie mibmeu, meificu 
podlegac unterliegen 

. ( ipotten, (lohnen, 
naigrawac 'Jg^ipotten, öer- 
^^^^^^ 1 mnm 

btogostawic(au(f) mit ^Iff.) jegnen 
zapobiegac üorbeugen 
towarzyszyc jemonb begleiten 



szkodzic jcfjaben 

grozic brof)en 

bluznic icE)mä^en, Iqtern 

ztorzeczyc fluchen 

fid^ 'bi= 

rouit^en, 

fid) ein 

9{äuid)c^en 

antrinfen 

zazdroscic jemanb beneiben 

uchybic jemanb beleibigen (mcift 



podpic sobie 
podchmielic sobie 
podochocic sobie 



unbemu^t) 
unb oiele anbete. 
?lnmerfuug. Sinige biefer ^Serben l^oben auc^ eine ^rä= 
pO)ition bei \\ä), 5. 33.: pomagac do, naigrawac sie z czego. 

§ 2. S)er 3)atiö ftet)t aud^ bann, tüeuu ber 23orteit ober 
©rf)aben, ber jemaub äugefügt mirb, uid^t materiell ift, foubern 
nur im moralifcfieu fett)ifd)eu) ober geiftigeu ©iuue ju Der= 
ftet)eu ift ; 3. ^. : 



wierzyc glauben 

ufac trauen 

kazac befe!^len 

przewodzic (przewodzic) au= 

fübren (gülirer fein) 
hetmanic Oberfommanbo fü()ren, 

jemanb ^etman (©eneralj fein 

§ 3. Übert)aupt ftel)t im 2:'atio bie 5)}erfon ober ©ac^e, 
für tuetdie etraa§ gefd[)iel)t; 3. S.: spiewam sobie irf) finge 
mir (für mirf) fe(bft) u. bergl. 2)a^er regieren üiete unper= 
föntid)e 3e^troörter ben Xatio, wie: 



röwnac si§ glei(i^en, gleid) fein 
dziwic sie fic^ munbern, fic^ 

über etn)a§ oerrounbern 
przypisywac jufc^reiben 
przypatrywac sie jufeben 
przyslucbiwac sie jutjören. 



2)ie ßafuilc^re. 227 

j mid^ ge= p/ykrzy mi sie e§ öerbriefet 
chce mi sie ) lüftet, id) midf) 

zachciewa mi sie j i)abi Öu[t dluzy mi sie c§ longmcift mid) 

1 iDOju wstyd mi id^ fd^öme mic^ 

zal mi e§ reut mic^ brzydzi mie si^ e§ efelt mic^ 

(mir) 

iinb Diele anbcre, bic im S)eiit]d)en meift aud) ben Xatio bei 
fid) ()aben. 

^{nmcrfung, 3?icIfQc^ mirb ein foldjer S)ntiü unnöttcj :^in= 
3ugejügt (mie im i^ateinifc^en ber dativus ethicus); 3. 53.: niech 
sobie möwia co chc^i, mögen \\t (für fic^) fpred)en, idq§ fie 
moKen. 

§ 4. 3" äf)nltd)er 2Beife regieren oiete ^Ibjeftioa hm 
3)atio ; 5. 23. : 

wierny treu röwny gleich 

usluzny bienftfertig podobny ä^nli(!^ 

przyjazny frcunblirf) (gefinnt) potrzebny nötig 

zyczliwy tDOl)IrooÜenb wdzieczny bonfbor 

szkodliwy fd)äblid) niebezpieczny gefä!^rlic^ 

unb Diele anbere, bie meift aud) im S^eutfd^en benfelben i^üU. 
bei fid^ f)aben. 

§ 0. S^agegen ift e§ eine ©igentümtid^feit ber polnifd^en 
«Sprache, ba^ aud) ©ubftantiüa ben 3)atiD regieren; cS finb 
bie§ QÜerbingö meift snbstantiva verbalia, iüeld)e Don 23erben, 
bie ben 2)QtiD regieren, gebilbet finb; 3. 58.: 
ufanie ba§ S^rouen (53ertrauen) wierzenie ber ©tauben 
ofiarowanie ba§2Bibmen,2öeiben sprzeciwianie sie ba§ Sieden 

u. f. m.; 3. 93.: to ciagle sprzeciwianie sie dziecioiii przesz- 
kadza mi ba§ fortlt)ä{}renbe Sieden ber ßinber (b. i. baB bie 
ßinber genedt tüerben) ftört mtcb. dagegen «sprzeciwianie 
sie dzieci (®en.)» lüürbe tjeißen, ha^ bic ßinber felbft bie 
9iedenben finb. 

3tbcr and) nnbere ©ubftantiDQ, bie feine s. verbalia finb, 
bod) gleid)fam i^re SBebeutung ^oben unb fie Dcrtreten, regieren 
t)äufig ben 2)at.; 3. 23.: 

pomoc bie ^ülfc wiernosc bie Streue 

opör ber SBiberftonb uleglosc bie Unterirürfigteit 

wdziecznosL- bie 2)QufbQrfeit posluszenstwo ber ©eborfam 

przysluga ber 'Sicnft unb Diele anbcre; 

3. 93.: zaprzysiagl wiernosc krolowi. posluszenstwo prawora 
er ^at Streue gegen ben .König, @et)orfam gegenüber ben ©e= 
fe^en befc^lroren. Wdziecznosc rodzicom zapisana mani w 



228 Scftion 33. 

sercu gleboko bie Dontbarfeit gegen bie ©(tern ift mir tief 
im '•pergen eingeprägt. 

^nmerfung. 2)ie ^räpoiittonen, roelcf)e ben '3)QttO regieren, 
finb in Seftion 27 genannt. 

VOövtcx. 

zdzialac (öoü.) Quöri($ten sprzeciwic sie (öoü.) fit§ tt)iber= 
zniech^cic (Doli.) intBüergnügt fe^en 

mad^en nstac (notl.) aufl^ören 

przychylny, -a, -e gelooqen opör, m. ber Söiberftanb 

M-yzyskiwac (uHD.) ausbeuten krzewic (uno.) pflanjen, au§= 
odlaczyc sie fDotl.) fi($ trennen breiten 

przeniesc (DoU.) nerlcgen wolnomyslnj-, -a, -e freifinnig 

przebudowywat- (unü.: umbauen zasada, f. ber ©runbfa^ 

pozar, m. bie 3^euer§brunft poczta, f. bie ^oft 

pozarowi uledz Don Steuer üer= wybrzeze, n. bie Äüfte 

^eert toerbeu port, »;. ber öafen 

wystawic Doä. errii^ten oznaczenie, n. bie Sejeiilnung 

kolumna, f. eine Silbfäule jezdziec, m. ber Dleiter (©en. 
bitny, -a, -e friegerif(f), ta|Dfer jezdzca) 

zaradzic (toll.; oorbeugen powsciagnac (öoE.) bänbigen 

popuscic (Doli.) julaffen ponizej, ^räp. mit ©en., unter= 
prj'wata, f. ba^ ''^Prioatintereffe fialb 

zaszczepic (Doü.' einimpfen niepamietny, -a, -e unbenfli(^ 

buntowac sie (unt.) rebettifcf) rybolöwstwo, n. bie 3"if<$erei 

toerben iödz, f. ber ^a^n 

pochöd, m. ber 3ug, ßriegsjug porozumienie, n. ba§ @iniier= 
glqb, f. bie Siefe, boö innere nefjmen 

mscic sie (uno.) fic^ räcfien nienawisc, f. ber §aB. 

SCufgafie -i, 

Zygmunt panowal lat 45, to jest do roku 1633; ale w 
ciagu (im Soufe) tak dtugiego panowania nie zdzialal nie do- 
brego dla Polski, a przeciwnie szkody wiele uczynil przez 
swöj fanatyzm religijny. Zniecbecil on przez to Kozaköw, 
ktörzy dotad Polsce byli przychylni, ale przez kröla i szlacht^ 
uciskani, a przez Zydöw wyzyskiwani, od Polski odlaczjc sie 
pragneli. — Glöwnie to za jego panowania przyszli Jezuici do 
wielkiego znaczenia. 

Zygmunt przeniösl tez stolice paiistwa do Warszawy; 
zbudowat tu zamek, dotad istniejacy, chociaz kilkakrotnie po 
pozarach pi'zebudowywany. Naprzeciwko tego zamku wystawil 
mu syn piekna kolumne. ktora w ostatnich czasach kosztem 
(auf Soften) rzadu odnowiona zostala. 

Lepszym daleko od ojca byl syn jego Wladystaw IV., 
ktörego Polacy po nim krölem obrali. Byl on bitnym i 
dzielnym monarcha. A jezeli wiele dobrego nie zrobil. to 
(gefd)af)) dla tego, ze nie mogl. Wiedzial on, w czem zlo lezalo, 
i chcial temu zaradzic, ale Polacy, to jest szlachta, tego nie 



S;ie ßoju§reI)rc. 229 

dopascili, bo szlachta nie kierowala si§ wtenczas rozumem i 
patryotyzuiem. ale zle zrozumiantj, piywata, lub fanatyzmem 
relif^ijnym. Kozacy buntowali sie i krwawerni pocliodami 
w glab Polski mscili sie za doznane (erlitten) krzywdy. Aby 
Kozaköw uspokoic, chciat im Wtadyslaw nadac nalezne (ge= 
biliaren) im prawa i swobode religijna, ale szlachta temu si(j 
sprzeciwiala. — To tez wojny nie ustawaly; a wsröd tych 
wojen uraavl Wladyslaw roku 1648. Pomimo oporu szlachty 
uczynil on wiele dobrego; krzewil oswiate, i sprowadzil do 
Polski Pijarow (^ittriftcnorbeu), ktörzy kierowali sie wolnomysl- 
niejszemi zasadami niz Jezuici. Zaprowadzil (cinfül)ren, 
einricf)ten) te^ poczty w Polsce, a nawet, azeby skutecznie 
(iDirffam) bronic wybrzeiy do Polski nalezacych. staral si^ o 
potege inorska, ktörej pierwszym zalozycielem byl Zygmunt- 
August. Wladyslaw IV. zalozyl w tym celu port w Pucku. 

SCiifgaBc -i. 
„üo\Q.l" ift eine tatarifc^e ^öejeidjnung für einen leidsten 
Steiter. ?luf bem i^luffe ©njepr befinben fid^ (znajduja si^) 
unterf)alb Don ©iomara etina 14 ©tromfdjnellen (skaly), f(ein= 
ruffifc^ poroby, polnifd) piogi genannt. Senfeity ber (Strom= 
fd)nellen teilt fid) ber ©njepr in ^Ql^Ireid)e Kanäle unb Bilbet 
70 Sniel"/ lueld^e ben allgemeinen (ogölne) ^Jtamen be§ §inter= 
ftromid)ncÜen(anbc§ (Zaporoze) füf)ren (nosza). ^ier iDO^nte feit 
unbenfiid}cn 3eiten rn|iiid)c§ 5}olf, n3e[d)e§ Don 3agb unb gifdjerei 
unb Dom Kampfe mit ben Notaren lebte. '3)enn fie maren iion 
glü'^enbem fgoracy) ^o\\z erfüEt (palali) gegen alle, bie nid^t i^re§ 
©laubenä roaren, unb namentlid) gegen 'D!3JD()annnebancr unb Suben. 
.ß'riegerijc^en (Sinne§ (wojowniczego ducba), öon niemanb ge= 
bänbigt, unternal^men fie fortroäljrenb ^rieggjüge (wyprawy, 
wojenne) ju £anbe (ladem) ober jur ©ee (morzem) auf Keinen, 
eigentümlich (szczegölnie) erbauten ^äbnen. (Sie fdjeuten fid) 
(wzdragac sie) nid^t, auf benfelben bi§ nac^ ber ofiatifd)en 
(azyatycki) ^üfte ju fegein (plynac). ©ie bilbeten gemiffermafecn 
(pewnego rodzaju) einen .^rieg§orben (zakon wojenny), benn 
fein 2Beib tt)urbe unter i^nen gelitten (^(!f. cierpiec): frei unb 
obne Sorgen loollten fie leben, ©ie rctrutierten fid) (rekrutowac 
sie) tro^bem nnauf^örlid) aw^ ben benad)liarlcn (sasiedni) ®e= 
bieten (kraj): au§ ber Ufraine (Ukraina), auä ^^>übolien (Podole), 
au§ ben ju Litauen ober .^u 's^^olen gebörenbcn ruffifd}cn Säubern. 
^Mber aud) unutfricbene ^solen ober ÜDbStoioiter, bie qu§ (dla) 
irgenb einem ©runbe bie §eimat nerlaffen mollten ober mußten, 
famen nac^ (na) ^'^aporoze unb mürben Äfofaten. '5luHer biefen 
^ofafcn gab e§ aber nod) anbere in ben Säubern ruffifd)er 8unge, 
bie aber anber§ organifiert (zorganizowac) maren, 5lrferbau trieben 
(uprawiali ziemie), lyamilienleben fül^rten (zyli farailijnie) unb 
in 1)örfern ^ufammcnmobutcn (mieszkae razem). 



230 



Sefttou 33. 



Iro^bem bie ^ojafen griec^ifc^en ®lQu6en§ raaren, raäfirenb 
bie ^olcn tatl^oliic^, luaren fie anfänglich ben ^^okn getoogeu, qI§ 
ü^nen ®igi§inunb I. unb ipäter <Stepf)an ^Batori) üicle ^^reif)eiten 
(swobody) geroä()rten (przyznac) unb auä if)rer Wilitk (z posröd 
nich) bie Oberfelb[)crren (hetman) ernannten (mianowali). — ®a§ 
gute 6inüernet)inen nal)m aber ein 6nbe, at§ Sigi§munb III. ben 
polnifdjen 'Xi)ron be[lieg. 

(9JUt einem 3tubenten, ze studentem uniwersytetu i). 
Na jakim wydziale (tjafultät) ]S?a wvdziale medycznym (mebi= 

Pan jestes? 
A brat paiiski? 



Czy Pan my.slisz praktykowac 
(iprafttjieren) czy poswiecic 
sie lief) lüibmen zawodowi 
(S3eruf) naukowemu fluiffen= 
i(|aftlitf)i? 

W przeciwnym razie co Pan 
obierzesz? 

A dok^d Pan zamyslasz jechac 
za granicQ ? 



A brat Paiiski jakiemu zawo- 
dowi mysli siQ poswiecic? 



Zdaje mi si^, ze brat dawniej 
miat zamiar obrac karyere 
uniwersytecka i studyowae 
specyalnie prawo karne 
(«Strafrec^t ? 

Dia czegoz to? Jabym radzit 
mu obrac raczej karyere 
rzadowii i,5taat§fatriere); 

niech przejdzie do admini- 
stracyi rz^dowej; albo przy 
jego zdolnosciach (^ä^igfeiten) 
i zasobach materyalnych (ma= 
tcriellen fjonbö, Sßermögen) i 
koneksyach (3}erbinbungen) 
niech obierze karyerQ dyplo- 
matvczna. 



]S'a prawniczym (jurtftijd^en ^a= 
fultät). 

Nie wiera jeszcze, prosz^ Pana, 
mam zamiar po skoiiczeniu 
tutejzego uniwersytetu jecliac 
jeszcze na trzy lata za gra- 
nice ? 

Obior^ choroby dzieci, lub ko- 
biece (g^rauenfranf^eiten). 

Takze nie wiem jeszcze: zale- 
zec to b^dzie od specyal- 
nosci, ktörfj obior^. Ale praw- 
dopodobnie pojade w' kilka 
miejsc, do Berlina, Wiednia 
i Paryza. 

Brat zamierza praktykowac przez 
kilka lat w s^dzie, o potem 
poswiQcic si^ adwokaturze 
(Stbüofatur). 

Tak jest, ale porzucil: ten zamiar, 
chce po kilku latach adwo- 
katury przejsc do banku, albo 
do zarzadu kolei. 

Cöz robic, kiedy jemu sie to 
wszystko nie podoba ; on 
mysli, ze na kolei lub w ban- 
ku najpr^dziej zrobi majatek. 



» DJtan nennt alle ©c^üIer ber D^httetfc^ulen in ^olen student 
©tubent; bie Unioerfitätö^örer werben enttneber student uniwersytetu 
ober akademik genannt, loeil man fö(i(^[ii^ bie Uniüerfität auc^ aka- 
demia nennt. 



Sie .ffaiuölef)re. 231 

t*cfcftürf» 

Przebieglosc. ^ 
Szedl sobie^ szlachcic'' w Warszawie w staropolskim* 
stroju ^ i w czerwonych butach. Dwöch Kozaköw " zoczywsz}- ' 
go, zalozvlo sie^ z szynkarzem '', ze z nog mu buty zwaruja ^*'. 
Cöz tedy ^* robia? Oto^" ida za owym panem i umawiaja 
sie *^ na glos^^, prawie klöc^ sie ^^ i nieomal ^"^ bija; jeden 
powtarza^^: ma, a drugi: nie ma. Uderzyl ^^ ten wrzask^* 
szlachcica; obraca sie ^*^ do nich i pyta o przyczyne klötni^^. 
«Oto», odzywa sie^'^ jeden, «möj kamrat ^^ powiada, ze pan 
masz slome^^ w butach, a ja utrzymuje ^°, ze nie, i o to 
sie klöcimy», «0! dla tego?» zawolal szlachcic, «nie mam, 
nie!» «A myby chcieli zobaczyc^*'», rzekl drugi Kozak, 
«bosQiy sie o to zalozyli, a zaklad-' znaczny-^». Xa co 
szlachcic: «A gdziez? tu na ulicy przeeiez^^ buta nie 
zdejme^''». «Nie na ulicy, nie, paniczku», rzekl znowu 
Kozak, «ale tarn w tym domu, upraszamy ^^ bardzo». Szlachcic, 
poczciwa dusza^-, idzie do pierwszego le^iszego domu, i 
w sieni^^ pozwala^* sobie zdjac but, a potem smiejac si§ 
möwi: «No! widzicie, ze nie ma slomy». «Tak, tak, w tym 
niema, ale w drugim moze^^». «No, to sciagnijcie^*^ i 
drugi!» Sciagneli^^ i porwawszy ^' oba, w nogi, möj drogi^^, 
a szlachcic zostal boso^^. 

1 przebieglosc, f. Sift. — - sobie, dativus ethicus. — ^ szlach- 
cic, m. Gbehnann, ^uufer. — ^ staropolski altpohüit^. — ■' ströj, 
JH. S(^miicf, Alleibung. — '^ kozak ber fiojaf. — ' zoczywezy — zo- 
czyc (DoU.) erblicfen. — "" zatozyc sie (doII.) loetten. — ^ szynkarz, 
m. ber ©cfjenfer, Sc^cntroirt. — '" zwarowac (üoü.; triüiol: mopieti, 
ftel^Ien. — '^ tedy alöbann, alfo. — i- oto fiefje h(x\ mm. — ^-^ uina- 
■\viac sie (unü.) ftreiten, sanfen, gelbem. — '^ na glos laut. — 
15 kJöcic siq (uitD.) 3Qnfen. — i^ nieomal faft, beinal)e. — i" po- 
wtarzac (urtD.) lDiebcrf)oIen. — ^'^ uderzyc (mit 3Üf.) (DoU.) auffallen. 

— 19 wrzask, m. ©efc^rei. — -'> obracac sie (unü.) ficf) toenben. — 
^^ klötnia, f. ber '^anl. — -'- odzywac si^ (unü.) fprecf)en, erluibern. 

— ^^ kanirat, m. ber ßainerab. — -* sloma, /". baö Stro^. — 
2* utrzymywac (unD.) behaupten. — -'^ zobaczyc (notl.) feilen — luir 
möti)ten fe^en. — 27 zaklad, m. bie Slöette. — '^* znaczny bebeutenb. 

— -* przeciez bo(^. — ®" zdejme — zdjjic (öoü.) I)erunter,^ie£)en. — 
^' upraszac- (unP.) erbitten. — »2 poczciwa dusza eine braue 5eele, 
treu^erjigcr DJlenfd). — »^ gjen, f. ber §au§flur. — ^^ pozwalar 
(unü.) erlauben. — ^^ moze öieüei^t. — ■''« scijigiiac (öod.) ^erunter= 
3ief)en, auöjieben. — •'" porwar (iioü.) ergreifen. — ^- w nogi, nicjj 
drogi atebenöart: „unb »eg maren fie", mörtlid) : in bie fyüße, mein 
Seurer! — ^'■* boso barfufe. 



232 Seftion 34. 



3SierunbbreiBtg[te ßeftion. 

Die ^afuelebre (g^ortfeljung). 
^nftrumentol. 

§ 1. Sier ^nftrum. ftet]t auf bie ?5rage: kirn, czem 
burc^ tücn, tüaä? 93ian brürft burd) benfetben au§, tüoburd) 
ober njie, b. t). unter loeld^en Utnftänben etmaS gef(^iet)t. 3Jlan 
fann auf biefe SBeife auöbrücfen: 

a) S)ie 2Irt unb Söeife; 3. S.: proza in $rofa; silnym 
(pewnym) krokiem mit ftartem (ftrf)erem) <Sd)ritt; piechotj| 
gu guB; galopem im ©atopp; pominac milczeniem mit 
(Stiüfdjtueigeu übergel)en, u. bergt. (S§ entfprid^t bie§ bem 
tateinifc^en ablativus modi. 

b) 2)en 3int)Q(t ober bie SJiaterie ; 3. $ö. : to pachnie 
röza hüQ ried)t narf) Ü^ofe; wydaje ksiazke wlasnym na- 
kladem in eigenem 2}er(ag; zyje pracii rak swych ic^ hht 
Don meiner §änbe 3lrbeit. 

c) S)a3 WiiUi ober haä SBerf^eug, ;3fnftrument (ba^er 
ablativus instrumentalisj ; 3, $8.: zabil go kijem er i)at it)n 
mit einem Stocfe getötet; obdarzylem go pieniedzmi id^ !)a6e 
il^n mit ©e(b beid)en!t; trzeba sie rzadzic rozumem man 
mu^ fic^ burd) bie 2}ernunft leiten laffen. 

d) ®en Drt unb ben 2Beg (ablativus loci); 3. SB.: plyn^c 
rzeka auf bem ^luffe fal^ren; jechac kolejq zelazutj, per 
^atjxi fahren. 

e) 2)ie 3£^t (ablativus temporis); 3. 93.: jechac nocf| 
nad)t§ fQl)ren; nie lubie czj'tac wieczorem id) lefe nid)t gerne 
abenb§; zimti mieszkara w miescie im 2Binter tüo^ne id) 
in ber ©tabt. 

f) S)ie Itrfad^e (ablativus causae); 3. 93.: nie piörem, 
ani ksiazkq, aJe, jak mowi Pismo Boze, niesprawiedliwosciq, 
gina narody, meber burd) bie ^eber, nod) burd) Sudler ge!^en 
bie 9}ölfer unter, fonbern, loie bie Sd)rift ©otteS fagt, burd) 
i^re Ungered)tig!eit. 

S)ieien?i6tatiüu§ regieren unter anberm fotgenbe Seittoörter : 
szczycic sie czem ^ ) fic^ celowac czem ficf) l^erDortun, 

chlubic sie czem ^ ) rü{)mcn nu§3eid)nen, unb anbete, 

chelpic sie czem ^ fid) brüflcn 

1 Seim ßerncn überaU czem {jinjutügen. 



3)ie i?'aiuölef)vc. 233 

g) DJ^ituntcr aurf) bic Sßidung, um babiird) bie ?(rt unb 
äßeife einer ^anbhuuj 511 be3cirf)nen, 3. 93. : 

stanac slupem ftnrr mcrbeu — irie eine ©äule; 
urodzic sie kaleka al§ i^rüp^jel geboren werben. 

i^äuft(3 aber birett nur bn§ ^Refultat ber .^anbtung; 3. JB.: 

polozylem go tru}>eni id) i)Qbe i()n alS ^eid)e l)ingctcgt, 
b. ^. getötet. 

§ 2. ^olgenbe 33erben ncimcnttid) be3eid)ncu haQ 9teiu(= 
tat burd) ben ^nftrum., ol}nc ha% babei bie 5lrt unb äöeife 
QuSgebrürft untre: 

stac sie czem \ . pisac sie fid) uuter5eid)nen 

zostac^ j ^ " czuc sie fid) füt)len al§ 

zdawac sie fdjeinen slynt^c beriit)mt fein burd^ 

urodzic sie geboren loerben nazywac sie f)ei^en 
okazae sie fid) gCtgen qI§ 

unb anbcre, iuc(d)e im S)eutid)en meift ha§ Objcft im 9?om. 
ober mit einer 5).H'äpo|ition bei fid) f)aben. 

2)ie entfprcd)enbcn tranfitinen 93crba, treidle im S)eutfd)en 
ben boppelten ^Iffufalio ober eine ^rcipofitiou bertangen, l)Qben 
im $o(nifd)cn bie ^^erfon (ober <BQd}t, bie 3U ettuaö gemod^t 
tuirb) im ?lff. unb bie <£ad)t, ^u ber fie gemad)t lüirb, im 
Önftr. ; 3. S. : 

oglosic kogo czem 1 jcmonben obrac rt)äl)lcn 
obwolac- ju ctioay uznac ancrtennen 

okrzyknac I aufrufen zamianowac ernennen 

nazwac nennen, ernennen osadzic beurteilen 

zrobic jemonb ju cttoaS mod^en u. a. m., 

3. 95.: cesarz mianowal generala Capriviego kanclerzem ; on 
nazwai go rozb(')jnikiem; naröd obral Poniatowskiego krölem 

'i}(nmerfung 1. Einige biefer SfitroiJrter baben eine ^rä= 
pofition bei fid) ; 3. 3?. : uznac kogo za co, obrac na u. f. tt). 

^Inmcrfung 2. S)te 93erba: zwac sie beiden, zwac, na- 
zwac, nazywac nennen, zdawac sie fd^einen, erfc^einen, ^aben bie 
<Ba(i}i, nomcntlid) ßigennnmen, ftcitt im '^ni\x. mitunter im 5^om. 
bei fid^; 3. iß.: nazywam sie Wladyslaw; nazywajq. go Piotr; 
miasto, ktöre nazywa si^ Piock. 

§ 3. ^n SluSbrürfen iüie: Grzegorz z Sanoka umarl 
arcybiskupem Iwowskim ; zyje zebrakiem ; znaiem go pocz- 
ciwym czlowiekiem, ift ber ^sn\h. nid)t aU 9tefuttat au|3U= 
foffen, fonbern q(ö üom 3U ergänjcnben byc nbt)ängig: umarl 



^ Seim Seriien überaß czem biitjiifügen. — ^ Überall: koyo czem. 



234 ße!tion 34. 

bedac arcybiskupem ; zj-je bedf^c zebrakiem; znalem go 
b^df|cego (kiedy byl) poczciwyra czlowiekiem. 5Beim §ütf§= 
äeitiüort bvc fielet näniürf) ha§ '^xäbitat im S^fti". — S:ieie 
©igentümüdifeit ber poInifd)en ©prod^e lä^t fic^ bamü erflären, 
ba^ ber ^nftr. aud) ^ur 23e5eid)nung eines 2}ergteict)§ bient 
(ablativus comparationis) ; 3. $B. : laski zlaly sie na niego 
strumieniem bie ©nabenbejeugungen ergoffen fid) auf i^ 
tüie ein ©trom (ftromiüeifej; spadl na niego piorunera 
er ftürjte anf i^n tüie ein Sü^; ta osoba byia mi matka 
biefe ^erfon war mir eine 3J^utter, gleic^fom eine 9Jlutter. 

§ 4, S)arau§ ergibt fid) aber aud), ba'Q ba§ ?|}räbifat 
beim 3e^tn)orte byc nid)t immer im ^nftr. ftef)en barf, fonbern 
ftreng genommen nur bann, föenn man einen 23erg{eid) au§= 
brüden lüiü, ober lüenn bü§ ^räbifat g(eid)fam nur einen 
2}ergleid) bitbet. 2Benn n)ir atfo fagen : 2)iefer biei^ ift ß^äfar, 
|o ^ei^t e§ potnifd): ten tutaj jest Cezar (wir lüeifen babei 
tüirhii^ auf it)n t)'m); bagegen nid^t jeber iJianu !ann ein 
ß^äfar fein, ^ei^t: nie kazdy maz moze byc Cezarem. 

§ 5, 9.1^an foüte alfo ben ^nftr. bei byc nur bann 
ftellen, wenn man fid^ babei fragen tann: wie ober a(§ 
ma§ ift jemanb ober etwas? Sei ber O^rage bagegen: 
was ift jemanb ober etwas? mü^te ftetS ber 5tom. ftet)en. 
®a jebod) biefer Unterfcbieb fd)Wer ju machen ift, fo wirb er 
nicbt bead)tet, unb ber ©ebraud) beS ^nftr. Wiegt öor unb 
nimmt immer met)r überbanb. Srotibem cmpfie(}tt eS fid), ben 
llnterfd)ieb unb biefe 9ieget ju bead)ten. 

§ 6. Slu^erbem regieren ben i^nftr. nod) fotgenbe 3}erba: 
gardzic czem | ^, opiekowac sie czem etlüoS be= 

wzgardzic 1 /^^frfiöt' fc^ü^en, beoormunben 

pogardzac ) ^ ü] ) ^ brzydzic sie czem fi(^ ÜOr 

etraas efeln. 
5tnmerfung. S)ie ben Snftr. regierenben ^^räpofitionen 
fiel^e Seftion 27. 

tPörter. 
zagraniczny, -a, -e QuSläubiftf), szwedzki, -a, -e fd^inebiicf) 

äußere zrzec sie (üoC.) entfagen, öer= 

wrög, tri. ber i}tix\h jic^ten 

pustoszyc- (unD.) Derfjeeren przymierze, n. ba^ Sünbntö 

wlasny, -a, -e eigen skorzystac (üoö.) z czego etroaö 

zazegnac- (doK.) bejdjloören fienü^en 

nadanie, n. bie 33erleif)ung tlömaczyc (uno.) beuten 

Rusin, ni. ber 9tutt)ene zbawca, f. ber Dtetter 

schizmalyk, ?». ber ®cf)iöina= porozumiec sie (üotl.) iiä) Per= 

tifer ftänbigen 



S)ie ßafii§rel)ve. 235 

posiiki (^{.) ba^ .S>ülföl)eer Szwecya, f. Scf)H)eben 

zobowiiizar (üofl.) üerpflid}tcu pohiczenie, n.\ .. 9»,,.r-:„},,,„„ 

ugoda, f. bei- ajertvaa iacznosö, ^ / ^^^ ^exümDiing 

zawarty (zawrzer) abijefrf)toffen niezalezny, -a, -e unabf)ängig 

gncbii- (null.) bebrücfeii tajeniny, -a, -e \ „p^g:™ 

zasiadac (^unö.) Sil? itiib Stimme tajny, -a, -e ( ^ ' 

^aben po.lzial, m. \ ^j^ T-eiluna 

dbac (unli.) iorgen, tiefortjt fein rozljii'ir, m. I ^ •* 

ciemiqzyc (unt).") Oebriicfen zamierzai- (unn.) phineii 

■\\'yshichat' (notl.) ev()bren röwnoczesnie (3lbo.) gleicEijeitig 

poddac sie (Doli.) ficf) unteruiericn zwolnic (üoU.) entbinben 

wyznanie, n. baö 23cfeimtni§ Warmia, f. Srmlanb 

J)ania, Z'. Sänemarf. 

5(Iuf0afic 73. 

Po zgonie Wladyslawa obrali Polacy jego brata Jana- 
Kaziraierza krölem. Patiowanie tego kröla bylo ze wszech 
wzgleäow (in jeber ^injic^t) dla Polski najnieszczesliwsze (ze 
wszystkich). Nietylko zagraniczni wrogowie Polske srodze 
pustoszyli, ale i wlasni synowie zuchwala (freDel^ofte) reke na 
ojczyzne podniesli. 

Jan-Kazimierz, wst^puj^c na tron byl zniewolony to- 
czyc wojne z Kozakami. Latwo bylo mozna (eä toor leidet 
— ju) te wojne zazegnac przez nadanie svvobody (^^reitjeit) 
Kozakom i wogöle Rusinom. Pragneli oni, aby ich wiara 
grecka, schizmatycka przez Polaköw zwana, byla szanowana 
(9ead)tet), aby panowie ich nie gnebili i aby biskupi schiz- 
matyccy zasiadali w senacie. Zadania te byly sluszne; ale 
na to w zaden sposöb biskupi polscy zezwolic nie chcieli, a 
szlachta, tak dbajaca o wlasne swobody, nie chciala zadnej 
ciemiezonemu ludowi dac wolnosci. 

Widzac, ze slusznych ich zadaii Polacy nie wyslucbaja, 
Kozacy poddali sie Moskwie, do ktörej zblizala (tiinjog) ich 
jednosc (6inl)eit) wyznania. 

Röwnoczesnie, to jest roku 1655, rozpoczela sie wojna 
ze Szwecya, ktöra st^d poczatek wzi^la (ent[tef)en), ze Jan 
Kaziinierz nie chcial sie zrzec tytulu ki'öla szwedzkiego. Wsku- 
tek tego Karol Gustaw, kröl szwedzki, wciagnal (mit f)inein= 
jiefien) jeszcze do przymierza przeciw Polsce Fryderyka Wil- 
helma, elektora brandenburskiego i Jerzego Rakoczego (Ra- 
koczy), ksiecia siedmiogrodzkiego (üon ©iebenbürgen), tak ze 
przeciw Polakom stanelo (auftreten) do walki az czterech nie- 
przyjaciöl razem. 

^CnfiJiTÜC -4. 

®en ic^roebijd^^polniidjeu fi'ricg benu^te tlugcnuciic (madrze) 
ber ©rofje rfui-|ür[t ^ur ^Bergröjjerung ieincr 'i}lad)\. ''^(m 12. 'DJo= 
öeniber lt)-")5 unter jeidjnete er (podpisac) ju "DJittricnburg (Mall)oi-g) 



236 Seftion 34. 

mit ben Stänben (stany) be§ meftlit^en ober polnifc^en Stetfea üon 
^reu^cn ein 93ünbni§, raelc^e§ ber poInii(f)e ^önig natürli(i^er= 
roeife (naturalnie) 3U jeinen ©unfteii fna swoja korzvsc) beuten 
mußte. <Bd)on glaubte er (sadzil. ie), in bem ^urfürften feinen 
atetter gefunben ^u (labcn. %bix ber ^urfürft üerflänbigte \xä) mit 
^orl ©uftaö. ^unüc^i't iollte ber erfterc jeber 5?erbinbung mit 
^olen entfagen, bem ©c^roebenfönige ein S3ülf§f)eer ftetten 
(dostawic) unb bafür gonj ^Nreu^en qI§ icf)roebiic^e§ 2e!^en (lennosc) 
annet)men. 

So geii^a^ e§, ha^ in ber bebeutjamen (waznj) breitägigen 
Sd^tac^t bei SSorfd^QU (18.— 20. Su'i 1656) bie Sranbenburger 
md)t mit, fonbern gegen bie ^sofen unb neben ben ©ti^raeben gc= 
fämpft baben. ©ieie @d)(ac^t übte (\yvwarlaj ben nacl)bQltig[ten 
(najwiekszTj SinfluB auf bog ©c^icfjal ^^reuBeua. ^enn ber 
Scf)raebenfönig fül)lte fic^ bem .^urfürften gegenüber (wobecj fo 
ief)r jum ^onfe (wdziecznoscj oerpflicf)tet, ha^ er i^n in einem 
neuen 3]ertrage qI§ unabbängigen ^Regenten (pan) Don ^reu^en 
unb ßrmlanb onerfonnte (10. Dcoöember 1656). 3n einem gel^eimen 
^(rtifel (artykutj tDurbe fogar eine Teilung ^oIen§ geplant. @§ 
fom aber nicf)t baju, ha ficf) bie politil'c^en 33er[)ältnii)e balb önberten. 
^änemart trat in ben ^ampf (do bojui gegen Sc^mcben ein 
(wystapie), unb g(eid),5eitig begannen bie 5]]oIen \iä) ju erf)eben 
unb einzelne ©iege ju erringen (odnosic). ^n biefcr Sage 
(polozenie) ber 2;inge beeilte )ic^ ber ßurfürft, mit ^^olen für ]\d) 
einen f^rieben ju fuc^en (starac sie), ber aud) in einem ^u 2.'s>eblau 
am 19. (September 1657 abgeid)(offcnen 53ertrage uiftanbe fam 
(przyjsc do skutku). '^n .ßurfürft üer^id)tete auf (Jrmlanb, er= 
bielt aber ta^ öer^ogtum al§ freier oberfter (udzieinyj iperr, murbc 
alio au§ bem 2e^n§Der§äItui§ (stosunek lennoscij ju ^solen ent= 
bunben (zwolniony). 

(2tuf ber -^.^oft, na poczcie.) 
Prosilbj'm Pana zwazyc te parz- A dokad ma isc? 
ke i po^^■iedziec ml, wiele 
bedzie kosztowac porto za 
granice? 
Do Heidelberga! Czy pod opaska., czy jako pacz- 

ka zamknieta? 
Wlasnie chciaibyra wiedziec, Wszakzez to jest rekopis Cißla- 
coby kosztowaio tak, a ile nuffript), wiec raoze isc pod 

tak ? opaska. 

Tak jest. ' Wazy 30 hitöw (Sot), wi(?c 

porto Myniepie 66 kopiejek. 
A rekomendowanie? Jeszcze 10 kopiejek, wiec razem 

76 kopiejek. 
A ile kosztowalobv jako pacz- Jaka wartosc Pan deklaruje? 
ka? 



2)ie ßa^usrefjie. 237 

Czy trzeba zawsze deklarowac Przy paczkach zawsze. 

warto«c. 
To oblicz Pan 300 rubli. Do eamej granicy kosztowaloliy 

rubel i 20 kopiejek. 
A od granicy? Mniej wiecoj takze tyle, ale to 

musialby zaplacic odbiorca 

('(Empfänger, adresat, 3tbveffat), 

W takim razie wole poslaö pod Nie potrzebujesz sie Pan oba- 

opaskf^; wszakze niebezpie- wiac; ekoro Pan rekomen- 

czeiistwazaginienia (eine§3}ev= dujesz, mozesz Pan byc zu- 

luftcS) nie ma? pelnie spokojnym. 

Dzi^kuJQ Panu uprzejmie, Prosze Pana! 

prosze Pana teraz jeszcze o 

10 kopert (SrieffouDertö) 

zwyczajnycb, 10 zagranicz- 

nych 10 kart pocztowych 

(ßorreiponbenjfarten) zwyczaj- 
nycb i niarek pocztowycb 

(^riefmarfen) trzykopiejko- 

wycb 10. 
Wielez wszystko wynosi razem? Dwa ruble i 40 kopiejek. 
Prosze Pana; jeszcze raz dzie- Moje uszanowanie. 

kuje uprzejmie. Adieu Panu! 

Scfcftürf» 

Szlachcic na zagrodzie röwny wojewodzie.^ 
Wiadomo z dziejöw, ze \v Polsce nie bylo feodalnych - 
stosunköw. Nie bylo wiec miedzy szlachta innej röznicy 
nad t§, ktöra i teraz talenta lub majatek nadaja^. Naj- 
ubozszy szlachcic uzywal tych samych swoböd. co najzna- 
komitszy "^ magnat. Kazdy mial prawo glosowania ^ na elekcyi 
krölöw i niögl miec nawet nadzieje otrzymania berla, jak si§ 
niekiedy tego wydarzaly "^ przyklady. 

Ta röwnosc^ w nalezeniu do elekcyi nie tylko krola, 
ale poslöw sejmowych, deputatöw na trybunaly* i. t. d. 
zmuszala najznakomitszych panöw do skarbienia sobie ^ laski 
szlachty ^'^ «drobnej czyli zagonowej», jak ja nazywano. Z tej 
to przyczyny nie inaczej jak tylko «Panie bracie!», cbociaz 
by Senator, vvojewoda lub kasztelan. przemawial doorzacego^* 



1 „®er ©beimann nuf fetner C">ufe ift einem ^yürften gleich" — 
eine beim polnifi^en %bd beliebte 9teben§art; zagroda bte 3>erjäu= 
nung, ba§ ©efjege, ein fleiner 23efi^. — ■ feodalny. -a, -e feubal. — 
* geben. — ■* znakomity, -a, -e angejeljen. — ^ glosowanie, n. bie 
Stimmabgabe. — e wydarzac sie (unü.) üorfommen. — '^ röwnosc, 
f. bie (Sfettfibeit. — » XribunalSbepiitterte; bie 5[IUtgIieber ber oberften 
©eri(f)töl)Dfe »aren tt)äf)Ibar. — ^ skarbie (unO.) sobie etniaö firf) ju 
crmcrbeu fiid^en. — '" bee geringeren ober 2lrferbeet=3lbclö, b. b- beö 
armen, lüetdn'r faum foDiel Öanb luic ein 23aucr t)iia%. — '* orac (unn.) 
pflügen, acfern. 



238 Seftion 35. 

plugiem ^ szlachcica. Stad i znaczenie i wzietosc ^ w na- 
rodzie zalezala^ od tego, im kto wiecej mial pi'zyjaciöt mie- 
dzy szlachta. Okazywaly to dowodnie^ sejmiki i zjazdy 
elekcyjne , kto umial sobie hojnoscia ^ i popularnoscia ^ 
zjednac '' przywiazanie^ szlachty. Slawne «nie pozwalam» 
(liberum veto) jednego posla tak byto w powazaniu, ze moglo 
pi'zerwac ^ obrady sejmowe. 

Po smierci Zygmunta III., gdy Wladyslaw IV. jedno- 
glosnie^" na tron ojcowski powolany zostal, jeden ze szlachty 
nie chcial dac pozwolenia. Caly zatem zjazd prawie prosil 
go usilnie, aby sam tylko jeden nie chcial si^ sprzeciwiac ' ^. 
Natenczas öw szlachcic rzekl: «Gdy mnie panowie bracia 
prosicie, chetnie zezwalam; chcialem sie tylko przekonac ^^, 
czy glos jednego wolnego szlachcica ma jeszcze znaczenie i 
powage» ^^. 

Imi^ szlachcica polskiego uwazano za najwyzszy zaszczyt ^'^ 
i wyzej ceniono ^^, niz zagraniczne tytuly hrabiöw, baronöw 
i ksifj.z^t, ktöre, jako röwnosci polskiej szlachty niemile ^^, 
dopiero pözniej sie rozmnozyly ^''. 



günfunbbrdBißfte Seftion. 

Die ^afmUhvc (S^ortfetjung). 
ßofatiö. 

§ 1. S)er ßo!attü fte^t auf bie fyragen: gdzie tro? kiedy 
tüann? ober: w jakim stanie in tceld^em 3uftanbe? ®r 
fte^t nie attein, fonbern nur mit einer ^räpo[ition. 

§ 2. 35ei einer Drt§6eftimmung tüerben bie ^räpDfi= 
tionen: przy bei, an; po an, in; na auf, unb w (we) in, 
ge6rQud)t; 3. f8.: przy kosciele an ber ßird)e; chodzic po 
miescie in ber ©tobt l^erumgeljen ; poznac ptaka po glosie 
ben SBogel an ber ©timme erfennen; byc na (ober w) 
miescie in ber ©tabt fein; zyc na wsi ouf bem Sanbe 

1 plug, m. ber ^ffug. — ^ wzietosc, f. bie Beliebtheit. — ^ 2a- 
lezec (unü.) abfiängen. — ■* dowodnie (2tbt).) al§ 23elt)et§, beJDei§!räf=: 
tig, fti(f)^altig. — ^ hojnosc, f. bie gretgeBigfeit. — '^ popularnosc, 
f. bie ^Popularität. — " zjednac (unü.) geroinnen. — * przywif|Z8nie, 
n. bie 3tnf)ängti(f)feit, bie Siebe. — ^ przerwac (ooH.) jerreifeen, 
auflöfen. — 1° einftimmig. — ^i toibeifpreff^en, fic^ entgegenftellen. — 
^- przekonac (öoü.) überjeugen. — ^^ 2tnfef)en unb ^[utorität. — 
1* zaszczyt, m. bie @f|re. — '° man fc^ä^te ^ö^er. — '^^ niemity, a, 
-e unangenefim für. — " rozmnozyc sIq fic^ oermetiren, sa'^Ireid^ iocrben. 



Sie ßQfu5lef)re. 239 

IDO^nen; mieszkac we wsi im 3)orfe lüo^iien; w domu ju 
§aufe, im §Qufe. 

§ 3. S^ix ScitbeftimmuiiQ inerben fotgenbe ^rä|)ofi= 
tionen gebraudit: 

w (we), 3. S. : w lecie im ©ommer; w nocv in ber 

0, 5. ^-8.: o pölnocy um 2}^ittcrna(^t: o trzeciej um 

3 Ufir; 
po, 3. ^-8.: po Wielkiejnocy nad^ Dftern; po trzeciej 

nad) 3 Uf)r. 

§ 4. 3ii^" Scjeic^nung eines 3uftanbe§, in bem man 
ettoaS tut ober fid^ befinbet, »erben angeiüenbet: 

w (we), 3. S.: w szczesciu im (SJlücf; w gniewie im 

Sorne; 
o, 3. 33.: idzie kiju er gef)t am ©tode; stöl o trsech 
nogach ein Ziiä) mit brei ^Beinen. 

VOövtcv. 

kres, m. ba§ @nbe byc^ przywiazanym anfjängen, 
— potozyc ein 6nbe maci^en lieben 

przystac na co eintoiüigen in — usun^c si^ (Doli.) fic^ 3urürf= 

nabytek, m. ber Grlüerb opactwo, n. bie 9tbtei [jie^en 

potwierdzac (unö.) beftättgen zdarzenie, n. ber SorfatI 

bezdzietny, -a, -e finberloö uroczysty, -a, -e feierlich 

pozbawic (ddü.) czego berauben, wydanie, n. bie 9lu§tieferung 

um etuia§ bringen zobowiazac sie fid) öerbinben 

gorycz, f. bie Sitterfeit udac sie (öoQ/i fic^ begeben 

ztozyc (doü.) nieberlegen zwolnir (ootl.) befreien 

luatoletnosc, f. bie 531inber= ekionic (üotl.) beftimmen 

jäf)rigfeit cierii, f. ber S)orn 

regencya, f bie 9legenti(^aft zakonnik, w;. ber 2Rönd) 

Gdaüsii ®an,yg 8w. Marcin ®t. DJtartin 

samodzielnost-, f. bie ©elbftän= okret, m. ba^ ®cf)iff 

bigfeit poselstwo, n. bie ©efanbtfifiait 

zaklöcic (Dott.) ftören pismiennie (3lbo.) ic^riftlic^ 

przepropic (noU.) abbitten, 3lb= wypuscic (na wolnosc) freilafjen 

bitte leiften wstsvpic (oolt.) eintreten 

przywia.zany, -a, -e an()äng(i(^ papiez, tn. ber ^apjt. 

SCufgafiE 75. 
Wojnie szwedzkiej polozyly ostateczny kres smierc Karola 
Gustawa i maloletnosc jego nastepcy Karola XI. Regencya 
przystata na poköj, ktory zawarto w Oliwie, klasztorze pod 
Gdai'iskiem. 3 maja 1660 roku. Tym pokojem zrzekl sie 
Jan -Kazimierz swych praw do korony szwedzkiej, i odsta- 
pil (abtreten an) Szwecyi wieksza czesc Inflant; nabytek i 
samodzielnosc elektora w Prusach zostala przez Szwecye i 
Polske potwierdzona. 



240 Seftion 35. 

Z tym pokojem nie ustalj (aufpren) jednak wojny 
z Kozakami i Rosya; one zakoiiczjly sie dopiero roku 1667 
takze nieszczesliwemi dla Polski pokojami. 

Xajgorsza jednakze znowu rzecza bylo, ze ostatnie lata 
panowania Jana-Kazimierza zaklöcone byly wojna domowa. 
Chcial on, bedac bezdzietnym, sktonic Polakow, aby za zycia 
jego (311 feinen Sebjeiten) wybrali mu nastepce, mianowicie 
(unb iVOüX) ksiecia Juliusza d'Enghien, blizkiego krewnego 
zony jego Maryi-Ludwiki. Ale panowie szlachta, a na ich 
czele hetman Jerzy (®eorg) Lubomirski, oparli sie temu 
przedsiewzieciu (53orf)aben) kröla, ktöreby pozbawilo ich tak 
dla nich waznego wptyvvu. Jerzy Lubomirski pobiJ nawet 
wojsko krölewskie ; przeprosil wprawdzie potem kröla, ale 
ostatecznie kröl musial odstapic od swego zamiaru. 

Jan-Kazimierz po dwudziestu latach nieszczesliwego pano- 
wania, doswiadczywszy (erleben) na tronie wiecej goryczy, 
nizeli szczescia, dotkniety (betroffen) smutkiem po straeie zony, 
do ktörej nadzwyczaj byl przywiazany, ztozyl korone polska, 
ktöra dla niego miala tyle cierni, w roku 1668 i usunal sie 
do Francyi, gdzie w sukni zakonnika dokohczyl zycia w opactwie 
s\v. Marcina w Nevers, r. 1672. 

SCufgaßt 76. 

%n§ bet ^sugenbjeit (mlodosc) ^o^ann ^afimirS i[t nocf) 
folgenber 5>otfQE erroäbnenättjert (godny wspomnienia). ^m 3af)re 
1638 iüi)t er auf einem genuefif(^en (genuenski) (3cf)iffe naä) 
©panien ju ^önig ^^iltpp (Filip) IV. (lin (Sturm (burza) trieb 
(zapedzicj ba§ ©(f)iff an bie ^ü[te üon ^ranfrei^, roeld^eS fic^ 
bomalg im Kriege mit (Spanien befanb. . ^er ßarbinal 9tt(f)eUeu 
lie^ ba^^er S(5^ann ^afimir feftnedmen (ujac) unb l)ielt i^n einige 
3a!^re gefangen (uwiezic). 6rft a(§ -iSönig 2BIabi§Iau§ IV. eine 
feierliche (Sefonbtfd}aft nad) granfreic^ aborbnete (wystac) unb 
bie luSlieferung feine§ 33ruber§ verlangte (zadac), unb nai^bem 
(gdy) Sodann .^afimir fic^ fdjriftlid) (pismiennie) oerbunben f)atte 
(ze), gegen ^^ranfreic^ nid}t ^u fämpfen, rourbe er fretgelaffen. @r 
begab fid^ nad^ üxom, roo er in ben Sefuitenorben (zakon jezuitöw) 
eintrat unb balb ^arbinat rourbe. ?II§ ober fein 93ruber finber= 
Io§ geftorben mar, mürbe er oom ^apfle üom geiftlid^en ©tanbe 
befreit uub ging nad^ ^olen, rao man if)n jum Könige erraäf)Ue. 

(Seim ^^'farrer, u proboszcza.) 

Przychodze ksi^dza Proboszcza Barde chetnie; czy zaraz po- 

prosic o metryke (Sauffd^ein) trzebujesz Pan metrvk^? 
i o zapowiedzie (Slufgebot). 



Sie Äayu§lef)re. 241 

Choclazby nie zaraz, ale niech Dobrze; zechciej Pan podac mi 

ksiadz Dobrodziej Vxjdzie las- <lat(^' urodzenia, abym mögt 

kaw wystawic ja (vvypisac" jq prcjdzej odszukar. 
auSftelten), a ja przyjd»' jutro 
po 11 ia. 

rrodzilem sitj dnia 5 czerwta Tak, zapisalem to sobie. 

roku 1845. A kiedyz maj;\ byc zapowiedzie 

i kiedy slub (Trauung)? 

Slub cbcielibysmy miec zaraz Dobrze, to do zapowiedzi mainy 

po swietacb Wielkanoc-nych. jeezcze kilka tygodni czasu. 

Czy Pan chcesz juz i slub 
zamöwic? 

Nie jeszcze, proszo ksiQdza To Pan jeszcze przyjdziesz? 
Dobrodzieja; bo nie wieray 
jeszfze dokladnie, ktörego 
dnia bedzie niogto byc we- 
sele (.^odjäcit). 

Przyjdo razem z narzeczona, Alez z najwieksz^ checia; prze- 

(Sraut) ktora tez osobiscie ciez Was cbrzcilem fgetauft), 

cbce ksirdza Proboszcza za- to b^de i na weselu; i mam 

prosic na wesele ; czy l)edzie nadzieje, ze i wasze dzieci 

ksia.dz Dobrodziej iaskaw jeszcze chrzcic b^de. 
przyjac zaproszenie? 

Popiel. 

Po pogrzebie Popiela starszego wybrano na jego miejsce 
syna jego, drugiego Popiela, ktörego Ctiwostkiem ^ zwano od- 
brody i wlosöw na glowie rzadkich ^. Lecz dla jego mlodycti 
lat wiecej stryjowie rzadzili, niz on sam. Gdy dorösH, dali 
mu zone z Niemiec, ktöra sie mu bardzo wkradta^ w serce. 
tak iz ona rzadzila, a nie on, przeto o nie innego nie dbali*', 
jedno ^ taiicowali, dobrej mysli byii **. Baczac to stryjowie 
jego, upominali go, aby tego zaprzestaP, a o rzeezypospo- 
litej lepiej radzil ^*'. Zon^ takoz jego upominali, möwiac: 
przetosmy cie synowcowi za malzonke dali, spodziewajac sie 
tego po tobie, abys go ty, jako medrsza, hamowala ^^ od 
tych zbytköw^-, ktöre czyni. Lecz i ona bojac sie, aby 
ktörego ze stryjöw nie wybrali (ksi^ciem), zmöwila sie 
z meiern, kazala mu sie polozyc jako choremu na smierc; a 



1 35cn ©ef(i^tueiften, ©efc^lränjten. — - tüegen. — ' bünn. — 
* dorosc (ootl.) f)eranuiad^fen. — ^ wkrasc sit; (öoü.) fic^ einfte!f)fen. 
— ® dbac (uuD.) o co fid) um etiuaß fümmcrn, forgen. — ' jedno 
«injig, nur. — "* byr dobrej mysli guten ®inne§, guter ®inge fein, 
fid) inolU fein taffen. — ^ zaprzestac (nott.) Quff)ören etlna^ ju tun. — 
"' um ben Staat forgen. — " bamowac (unü.) ^emmen, l)iubern an 
€tn)a§, Don etinaö ab()alteu. — i- zbvtek, m. ber ßuru§, ber iUier= 
fluß. 

^utnifc^e flonü.iQrammatif. 16 



242 Settion 36. 

gdy tak uczyuil, obeslal ^ stryje " wszystkie, jDOwiadajac im, 
iz sie na smierc rozniemögl '•^, i proszac, aby sie do niego 
zjechali, albowiem chcial przed nimi testament ■* uczynic. 
Gdy przyszli, cieszyli cliorego ; on im zone i dzieci poruczal''; 
byl iD^acz po wszystkim dworze. Ku wieczorowi prosil ich, 
by siedzieli przy nim, a pili z nim i jedli. Przyniesiono 
trunki ku temu przyprawione '': napil sie sam najpierwej 
z jednego kubka, a onym drugie przyprawne z trucizna ^ po- 
dano. Gdy sie porz^dkiem napili, zmyslil^, iz sie chce 
uspokoic ** i prosit, zeby ustapili, aby mögl usnac. üsta- 
pili wszyszy precz, zyczac mu zdrowia. Gdy przyszli do go- 
spöd^", rozpalil" ich jad^^ wielk^ bolesc cierpieli, rychlo 
pomarli Gdy pani ksiezna uslyszala o ich smierci, möwila, 
ze ich bogowie skarali, powiadajac to: «ze musieli co zlego- 
nam myslec ^■'. I nie dala ich chowac ^*, jedno w jezioro 
wrzucic; z ktörych to cial wielka powstala mnogose ^"^ 
myszy ^^. Takowe myszy rzucily sie na Popiela i zone jego, 
a sludzy nie mogli ani ogniem, ani bronia ich odegnac^'. 
A chociaz na wode uciekali, i w zamkn na wyspie, ktöra 
wsrod jeziora byta, schronienia ^^ szukali ^'', to ich tarn 
myszy dognaly^*^ i Popiela wraz^^ z zona i syny pozarly -"-. 
Ruiny-'* tego zamku dzis jeszcze pod Kruszwica przy 
jeziorze, ktöre sie Goplo zowie, pokazuja^*. 



8ed)§unbbretBtg[te ßeftioiu 

(Tranntire mtb intranfitire Perba. 

§ 1. S)ie polniic^en tronfitiüen 3eiüuörter regieren, irie 
trir bereits linfjen, nid)t nur ben 3lff., fonbern and) ben ©en.; 
anbererieit§ regieren biete i^nlraniitiöa (ober Dleutra) ben ©en., 
Dat., S^fti^- o^e^ 5Iff. 2q§ 6t)Qrn!teriitiii:^e ber poInifd)en 



^ Ijcrumfd^tdfen , befi^irfen. — - fäc&Iic^e ^oim. — ^ ^q^. 
nienaödz sie (Doli.) Irnnf ttierben. — ■* bQ<5 2e[lament. — '" poruczac 
(unöotl.) empfehlen, anuertrouen. — ^ przyprawic (doU.) zubereiten. 

— ^ trucizna, f. ba& ©ift. — * zmyslie (üoK.) erfinnen, lügen. — 
^ uspokoic (öoU.) berufiigen. — '* gospoda, f. bie Verberge. — 
" rozpalic > ooU.) entbrennen, brennen. — ^- jad, jn. baö ®ift. — 
'^ im Scbilbe führen, bcQbiicf)tigen. — ^* chowac (uno.) beftatten. — 
1- eine DJlenge. — i^ myez, f. bie OJlauö, — i' odegnac (öoH.) forl^ 
jagen, loegtretben. — '* schronienie, n. boe Cbbacf), bie 3uflu(ftt. — 
^'' szukac (unö.) jucken. — '^" dognat- (Doli.; nv.i}oki\. — -' jamt, 
äugletc^. — " pczrec (üoC.) Qutfreifen. — -^ bie IRuinen, Srümmer. 

— 2* jeigt man. 



2;ranfiliüe uub intvanfitioc iUrba. 243' 

txanfititien U5erben i[t lüjo nid)t, ha^ jie bcn 5(ff. regieren, 
fonbern bo^ nur fie ein n3irfüd)cö ^affiö bilben tonnen. 

§ 2. ®§ fönncn jtpar üiete intranfitiüe 3eitoörter ein 
^arliäipium ^^af[iin bilben, bod) l]at biefeö ftetö eine attiöe 
SBebeutnng ; 3. 33.: wyspac sio nnäid)Inien, baOon wy^pany 
einer, ber auögeid)(Qien fjat (nid)t etwa: nnSgefd^tnien morben 
ift); najesc eie, fic^ fatt effen, baöon: najedzony einer, ber 
fid) fatt gegeffen f)at; zginqc verloren ge^en, boDon: zagi- 
niony üerloren gegangener n. bgl. ^ 

§ 0. 3^1 ben tranfitinen geijören bie refleriöen (zwrotne); 
boS finb fold)e, bie aud) oljne i^ronomen qIö ein|Qd)e S;ranfi= 
tiöa gebrQud)t werben, wie: chwalic loben — chwalic sie 
fid) loben, jid) riifjinen; oskarzac f (eigen, bel'd^ulbigen — 
oskarzac si(- fid) jclbft befdjulbigen. Sagegen finb bie pro = 
nominalen (zaimkowe) ^ntranfitioa, unb geloöijnUcfj fann 
bü§ 5)erbum ol)ne ^^ronomen nid)t gebraud)t werben, ober, 
wenn bieö ber gall ift, fo t)at eg eine anbere a?cbcutung; 5. 93.: 
bac sie fid) fürd)ten; bac allein fann nid)t gebraud)t Werben; 
skarzyc sie fid) betlagen (queriX — skarzyc allein l)eiBt 
flogen, berf lagen (accusare); be§gleid)en: wstydzie sie fid) 
fd)ämen; najesc sie fid) fatt effen; spodziewac si^ l)offen; 
bie einfad)en: wstydzie, najesc, spodziewac, l)aben feinen @inn. 

^nmerfung 1. S3eim refleriben 3fit^üort fann ftatt be§ 
^ronomcnS sie — siebie gefagt werben, wenn ein Üioc^brucf barauf 
gefegt loerben foU; 3. ^. : siebie oskaizam nieuwage mic^ 
felbft jeiljc icf) ber Unac^tfamteit; bagcgen tonn bie§ bei ben pronD= 
minalen ikrbeii nie ftattl)abcn. 

^Inniertung 2. 'Dhir ein cin^ige'j pronominales ^fitwort 
ift tranfitin: spodziewac sie bofffi^ ober erboffen (spodziewac sig 
czego), bcnn man fann ein ^art. ^^saffioi mit paffiüer 5ßebentnng 
öaoon bilbcn, nämlid) spodziewany = erljofft, erniartet. 

'3lnmerfung 3. 2Öenn jraei refleriöe ober pronominale 
Zeitwörter ncbeneinanber ju fte^en fommen, fo wirb bo§ eine 
Pronomen sie au§gelaffen; 3. 33.: nie wstydzi sie chelpic (sie) 
er fd^ämt fid) nic^t fid) ju brüftcn. 

5lnmerfung 4. 5)a^ ber ^ole boä reflejioe ^^ronomen sie 
für alle brei ':^^erfonen anrocnbet, wo ber ®eutfd)e ha^i ber ent= 
fprecbcnben ^^serfon fetjt, bonon war früber fd)on bie Diebe 
(Seftion XIII, § 6.) 



1 S)iefc§ ?Partiätp cntfprid^t »oüftänbig bem ^^.'art. ^U-äteriti 5tf= 
tiDi ouf ly (]. ßeft. XVII, § 4 unb fieft. XVI); 3. ».: zgnily 
Derfault (öon zgnie oerfaulcn); ostyph- folt gemorben (oon ostygnac 
fall werben); zbiegly (zbiec-j entlaufen; byly geweien u. bergl. 

16* 



244 Seition 36. 

§ 4. Sefir {)äuft(^ lüerben im ^otnij'd)en bie reflejiDen 
9}erba (ind)t ober bie pronominalen) ^nr Sitbung üon paffiöen 
3^ormen gebvnnd)t, jebocl) nur, lüenn ba§ ©ubjett eine 'Badjt 
(nid^t ein lebenbeS SJßefen) bejeic^net unb in ber 3. 5)}erfon 
fte!)t; 3. 93.: tu sie cegly wypalaja f)ier lüerben Siegeln ge= 
bronnt; zboze niierzy sie korcern ha§ ©etreibe tüirb mit 
bem ©d^effet (korzec) gemeffen. 

'2)agegeu: Kon sie pasie na Iqce ba§ $ferb trteibet auf 
ber Sßiefe, ift nic^t paffioijd), fonbern aftiüifcf). 

^Inmerfung. SBenn man aber fagt: tu sie (cegte) ceglj 
wypala, tu sie pierze bielizne, fo finb ba§ auc^ feine paffiüeu 
S^ormen, fonbern ofttne |)ertönlid)e ; wypala sie e§ mirb gebrannt 
= man brennt, unb cegle ober cegly ift ba§ Objeft im ^Jlff.; 
be§gfeic^en: pierze sie man ma)äjt — ma§? bielizne ift Objeft. 
'3)agegen mürbe: tu sie pierze bielizna eine paffibe §orm fein, 
mobei bielizna ©ubjeft märe. 

VOöxtcv. 

■wyjazd, m. bie 3lbreife odeprzec (Doli.) äurücEf(^ragen 

ogioszenie, n. bie Sßerfünbigung wycieczka, f. ber 2(it§fall 

bezknjlewie, n. bog 3nterreg= wystawic (üoü.) ausrüften 

num potyczka, f. ba^ ®efe(^t 

despotycznie (Slbö.) be§potif(i^ Dunczyk, vi. ber ®äne 

zazdrosc, f. ber 9teib cie^nina (morska), f. bie 5Jleer= 
niedolezny, -a, -e untaugüd) enge, ber ©unb 

haniebny, -a, -e jt^tmljfUrf) przeprawiö sie föoü.) paffieren 

haracz. m. ber 2ribut wyladowac (tioK.) lanben 

zatwierdzic (OoII.) beftätigeit ioze smiertelne ba^ Sterbe= 
wznowie (ooU.) erneuern lager 

wytrzymac (Doli.) au§l)alten trud, m. bie 3tnftrengung 

posiasc (öoll.) fi^ in Sefi^ iefeen wycienczoiiy, -a, -e erfc^öpft 

zawierac (uno.) bergen rujnak, m. ba§ £(^Ia(^tro6 

kotwica, f. ber Stnfer polecic (üoll.) emt)fet)Ien 

utrzymanie, n. bie @rf)altung troska, f. bie ©orge 
zdecbnac"(t)DlI.i i^triOtaQ Perenben i'frepieren). 

SCufgafiE -"♦ 

Po wyjezdzie Jana-Kazimierza do Francyi i ogloszeniu 
bezkrölewia, chciala pewna czesc senatoröw powoiac na tron 
ksiecia d'Enghien, albo tez ojca jego, znakomitego ksiecia 
Kondeusza (^rinj bon Konbc), ale szlachta nie chciala miec 
poteznego kröla z rainienia (au§ ber Jpanb) Ludwika XIV.. 
ktöry w swoioi kraju despotycznie panowal. Obrano wiee 
krölem ksiecia Michala (5J?ic^aeI) Wisniowieckiego, ktörego 
ojciec, Jeremiasz (^eremia^). byl dzielnym wojownikiem. Teraz 
zas Wisniowiecki, ktöry posiadal ogromne dobra za Dnieprem, 
utracil majatek, gdy ta kraina odpadla do Rosyi roku 1667. 



SvQiifitiüc itnb iiitvanfitiüe S^cvba. 245 

a Wisniowiecki cara Aleksego za swego pana uznac nie 
chcial. 

Wybör Wisniowieckiego byl tak naglym i niespodzie- 
wanym, ze zadziwil wszystkich, ale tez we wielu panach za- 
zdrosc obudzil. 

Panowanie jego nie bylo szczesliwem, i Polacy zawiedli 
sie w nim, bo Wisniowiecki nie byl podobnym do ojca swego. 
Byl on monarcha niedolpznym i zawart z Tarkami hanie- 
bny poköj w Buczaczu (^Öubjinf) 18 wrzesnia 1672, obowia- 
zujac sie placic co rok 22000 dukatöw haraczu. 

Pokoju tego Sejm nie zatwierdzil, wznowila sie wojna, 
a przeciwko Turkom wyslano hetmana Jana Sobieskiego. 
Wsröd tej wojny kröl Michal umaii, a nazajutrz po jego 
smierci, 11 listopada 1673 r., Sobieski odniosl pod Chocimem, 
wielkie zwyciestwo nad Turkami. Zwyciestwo to jednak 
zostato bez korzysci. bo hetman, dowiedziawszy sie o smierci 
kröla, pospieszyt do Warszawy, aby sie starac (\\d) bewerben) 
o korone. 

SCufgafic 78. 

?Iu§ ber 3eit ber un(](üc!lid)en Sdjtrebenfriege finb no(^ jiüci 
5)?änner cnüäfinenStDcrt, bie fid^ burc^ eblen ^^QtrtDti§tnii§, 2)?ut 
unb ^npf erfeit ausgejctdjnet tfaUn. 

©er eine berjelben i[t '!}lugiiftin ^orbcjfi, ^rior be§ berüi^mten 
i?lD[ter§ (^"jenftoc^au, lüclc^eä bomolä ein befeftigter Crt (twierdza) 
wax, OJtit nur einigen f)unbert tapferen Äriegern {)ielt ^orbejti 
eine Iiorte ^Belagerung be§ jc^irebijdjen ©eneralä 5}iü(Ier au§, ber 
i\d) gerne in 33eii| eine§ Crte§ gefegt l)ätte, ber große 9\ctd)tümer 
barg unb befien (?r^altung ber le^te ^offnungöanfer (ostania 
nadziejp) ber ^olen bilbete (stanowic), Sod) üergebenä — jeber 
Sturm mürbe ^urücfgefdjlagen unb bie ^Belagerten mad)ten glücf= 
li^e 5lu§iätle. Um nici^t in bie (Jnge getrieben ju rorrben (aby 
nie przyjsc w przykre polozenie), mu^te er bie ^iBelagerung 
aufgeben. 

S)cr anbere D3iann i[t ©tepbon (fjarniejfi, ber, ot)ne §etman 
ju fein, mit geringen ©trettfräften, bie er beinal)e auf eigene ^anb 
üu§rü[lete, in öielen fleincn ©efedjten gegen bie tgc^roeben fiegreic^ 
(zwyciezca) trar. (fr jog bann mit einigen taufenb ÜJiann ben 
'3)änen ju ipülfe, mobei er mit feiner Sieiterei fd^UDimmenb (w plawi 
ben ©unb paffierte unb auf ber Snfel Hilfen (anbete. — 5lud) 
meiter tümpfte er glürflid) gegen SJufjlaub unb bie ^ofafen. Seine 
33erbien[tc mürben aber ju fpät anerfannt, ha er bem geiüD{)nlid)en 
'^Ibel unb nid)t einer Senatorenfamilie entftommte (pocbodzii). 
33einal)e erft auf feinem Sterbelager ertjielt er bie C^rnennung 
fnominacya) jum ^etman. ^urd) ^Inftrengungen unb SBunben 
erfc^iDpft, ftnrb er in einer 33Quernt)ütte im ^abre 1665. (Jinige 
'^lugenblide nor feinem 2;obe lie^ er noc^ fein Sd)lad^tro^ berbei= 



246 



Seftion 36. 



führen unb empfal^l e§ her (Sorge (opieka) her Utnfte^enbeu 
(otaczja cych); bQ§ ^ferb aber fott (podobno) an feinem ©lobe 
öerenbet fein (skoiiczyc). 

Qn ber Slpotljcfe, w aptece.) 



Cz}' rnoje dwie recepty (<Rejept) 

juz ga zrobione? 
Bq,dz Pan taskaw objasnic mnie 

(mit% befel)ren), jaki jest prze- 

pis ich uzycia ((Sebrau(i)öan= 

Weifung). 



A jak nam brac proszki, z czem ? 



Dobrze, dziekuje Panu. Teraz 
prosze Pana jeszcze o papier 
Rigol lot. 

I owszem; ale prositbym Paua 
jeszcze herbaty mietowej 
(■^feffermünje) i rumianku 
(Mamillen). 

Daj Pan po pieciutöw z kazdej. 

Owszem; mialem jeszcze Avziac- 
waty hygienicznej i bandazu 
do zbandazowania (ber 3}er= 
banb) nogi. 



To juz wszystko; dziekuje Panu! 



Juz s;^, prosze Pana; tu sa le- 
karstwa. 

Najprzöd masz Pan brac- te 
proszki (^ulüer), trzy razy 
dziennie ; przytem nacierac 
tjj, mascifi (©albe) piersi 
(Sruft) i krzyz (ßreu5, diüd-- 
grat). — Dalej masz Pan tu 
lekarstwo w tej flaszeczce 
niebieskiej. Po wyzyciu (äkr= 
braucf)) proszköw ma Pan 
brac CO godzin^ po h'zeczce 
od kawy (Kaffeelöffel). 

Mozesz je Pan zawinac w o- 
piatek (Dblate) i polkn^c z 
woda. Ale to lekarstwo 
w flaszeczce musi byc trzy- 
mane w chlodnem i ciemnem 
miejscu. 

Czy nie wolisz Pan wziac gor- 
czycy v®enf) i zrobic sol^ie sani 
synapism (3ugpflafter)? to 
taiisze. 

Za ile? 



Proszfj Pana; tu jest wszystko. 
Czy wiecej nie? 

Tu jest wata; a bandaze (bie 
Jßanbage) dostaniesz Pan ta- 
niej i we wielkim wyborze 
naprzeciwko w sktadzie przy- 
boröw chirurgicznych i opa- 
trunkowych (^irurgifci^er imb 
3}erbQnb=2öet!5euge). 



Piast. 

Za czasöw poganskicli ^ zyl w Polsce nad jeziorem Go- 
plem poczciwy kolodziej ^, Piast. 



Xone mial nazwiskiem 



1 Sn iieibnifd^en 3eiten. — '^ kolodziej, jh. ber Ütabmadier, ein 
3itnmermann. 



Ivaitfitiiic itiib intvanfitioe Jöevöü. 247 

Rzepiche i oboje pedzili zywot ^ jako prawi chrzescianie, choc 
chrzescianami nie byli. Bo zaden biedny bez jalmazny nie 
opuscil ich domu, ani nie wydarzylo sie nieszczescie w oko- 
licy, ktöremuby Piast po inozaosci" nie staral sie ulzyc^. 
Nie bylo zbytkövv w jego skroranej chacie ^, ale tak zawsze 
sprawiaP Bog, ze Piastowemu sercu wystarczalo ": bo i swoi 
mieli dose i drudzy, jesli glodni byli, najedli sie'. Mieli 
zas syna malego; wiec gdy zblizala sie pogaiiska uroczystosc 
postrzyzyny ^, gotowal sie ^ na nie Piast i skromne czynil 
'zapasy^*^ miesa i miodu^^ aby sasiadöw, kto laskaw, bylo 
czem uraczyc^". 

Zblizala sie ^^ jaz owa uroczystosc ^^, kiedy pewnego 
duia przez Kraszwice przechodzili ^■'' dwaj pielgrzymi ^^ i za- 
jiukawszy^' do brainy ksiecia Popiela, zazadali^** od niego 
schronienia ^'•'. Ale Popiel, iz byt dumny i zly czlowiek, nie 
rad mial gosci u siebie, bo zawsze knul ''^ jakies zle zamiary 
i kazal ich wiec precz od zamku odegnac. Wtedy pielgrzymi 
przyszli przed dorn Piastöw^^ i staneli przed drzwiami. 

Ostrzegla"" Rzepicha meza, ze jacys obcy stoja przed 
domem. Piast, jako bylo jego zwyczajem -'*, wyszedl na 
prög"* i roztworzywszy rece, jakoby niemi dorn i serce swoje 
roztwieral-^, prosil pielgrzymow, aby raczyli'-'^ pi'zyjac, «czem 
chata bogata, tem i rada»"'. 

Wprowadziwszy ich do komory'"^, pospieszyl do spizarni'^ 
i nie baczac ^", ze mu moze braknac ^^ na postrzyzyny, 
ujal'*- miesa i miodu z naczynia''^ i stawil je przed piel- 
grzymami, zapraszajac^^ uprzejmie, aby posilic^'' sie raczyli. 
Zabawili^'' chwile owi pielgrzymi, a gdy odchodzili, prosil 

^ PQdzic zywot ein Scbcn führen. — - naä) SffiöglicEifeit. 
— 3 uizj'c (Dott.) abhelfen, linbevii. — * bie glitte. — ^ sprawiar 
(uno.) einrid^ten. — ^ wystarczat- (unü.) genügen. — ■ najesc- 
sie (doII.) fid) fatt effen. — * postrzyzyny (^l.) .s;->aarbcidf)ncibung. 
^ gotowar Sil,' (itnu.) ^\i) bereiten, norbereiten. — '" zapas. m. ber 
3}orrat. — i' miod, wj. ber §onig, ber DJtct. — '- uraczyc (Doli.) 
xtiijliii) betuirten. — '•' zhlizar siq (uno.) fid) näf)ern. ~ '* uroczy- 
stosc, f. ba^ Jyeft. — i^ przechodzic uni'.! üorbcigc^en. — i" piel- 
grzyra, m. ber ^ilger. — '' zapukac (ooll.) anpod&en. — i» zazadac 
(oott.) Derlangen. — ^^ schronienie, ». Cbbad). — '-" knut- (unO.) 
finnen, brüten. — -' Pia.stöw — Piastowy, -a, -e ^iaften=. — 
-'- ostrzedz ootl.; loarnen, f)ier nur: melben. — -■' zwyczaj, »». (Se = 
lDobn{)eit, Sitte. — -^ prog, m. bie Sc^mctle. — -'' roztwierai- (unu.) 
aufmad^en, öffnen. — -''■ geruben. — -' *Poln. Spricbmort: „Sajoran 
baö .spauö reic^ ift, bamit bient e§ qtxn". — " nac^bem er fie in bie 
.^?ammer (Simmer, Stube) gefübrt. — -'■' spizarnia, f. bie Sßorratö = 
fainmer. — ^" nid)t ad^tenb. — ^' braknac (unü.) fel)ten. — ''■ ujar 
(Doli.) entncbmen. — -'^ naczynie, n. bal ©efäß. — ^^ zapraszar 
(unD.) einlaben. — ^^ posilic^ootl.) ftätfen. — ■'" zabawic (doü.) Der» 
nieilcn. 



248 Seftion 37. 

ich Piast, aby nie zapomnieli, iz za dwa dni u niego swieto 
rodzinne ^. 

Byl zas pod ten czas glöd - w okolicy, i kiedy goscie 
zebrali sie u Piasta. mnöstwo zglodnialego ^ ludu stanelo 
przed domem i blagalo * posilku'^. Otworzyl wszystkim 
chate swoja Piast i z zona poczal wynosic, co mial w spizarni 
zapasöw. Ale sie frasowal " wielce, möwiac do niej : «Bog 
zdai'zyl tyle gosci, szemze ja ich przyjme ? a mamze z domu 
mego wypuscic zglodnialych?» «Wez, co jest» odpowiedziala 
mu Rzepicha, «obdziela sie^ jako bgda mogli»; a wtem 
spojrzawszy ku drzwiom, ujrzala dwöch owych pielgrzymöw. 
Poszedl naprzeeiw nim Piast i tak jak popizedni'^ raz zaprosil. 

(Dokoriczenie nastapi"''.) 



©ieöenunbbreijsigfte Seftion» 

perföttUd)e iiub imperfönlid^e Vevl^a, 

§ 1. 3Dkn mufe im $o(niic^en unterfrfieiben: 

a) unperfönlid^e 3eitiüörter (nieosobowe), 

b) perfönlidie ber 3. ^^erfon (trzecio-osobowe) unb 

c) tüirf[id)e perlön(icf)e (osobowe), welche aiicf) unperfön= 
üd) gebraud)t lüerben fönnen. 

§ 2. Unperjönlic^ finb ineift biefelben lüie im S;eut= 
fcften; 3. 33.: 

swita ber Sog bömmert (graut) pokutuje ) . ^, 

zmierzcha sie e§ bämmert kusi j ^ '+^" 

(Qbenb§) ' göre e§ brennt 

dnieje e§ tagt godzi sie | , . 

blvska (sie) e§ tt)ctterlcucfitet wypada ; ^ J... ; ,. , 

gi^mi e§ bonnert nalezy sie | '^ 9e6ut)rt ftd, 

dzdzy \ . . teskno mi mir i[t bange 

mzy I ^^ "9"" '"" smutno mi, irf) bin traurig 

pada e§ regnet zimno mi, mir i[t falt 

leje e§ gießt korci mie e§ raurmt mid^ 

marznie e§ gefriert wiedzie mi sig ) c§ ergebt 

taje e§ taut powodzi mi sie f mir 



^ swieto rodzinne ein ^Q^iiiliEnfeft. — ' glöd, m. bie 
§unger§not. — ^ zglodnialy öerfiungert, l^iingtig. — •* blagac (imü.j 
fle{)en. — ^ posilek, m. bie Stärfiing, 3kf)ning. — " frasowac sie 
(unü.) fici^ lümmern, ficf) betrüben. — " obdzielic (OoE.) (sie'i oer= 
teilen (unter fitf)) — nämlic^: |o gut e§ ge^t. — * poprzedni, -a, 
-e Bovig, üor^erge^enb. — ■ S(^tuB folgt. 



^erfönli(^e unb uiipcrföiifirfie 33erba. 249 

mierzi mie e§ efelt nüc^ zachciewa mi sie (czego) tiiid) 

chodzi o to e§ fjanbelt fid) biirum gelüftet 

zalezy na tem e§ liegt bornn trzeba (czego) e§ ift nötig 

ehce mi sig (czego) irf) I)abe szkoda (czego) c§ i[i jdjnbe 

Suft (— jesc id^ ^abc '!}lp= wstyd mie (czego) \ä) fd)ä:ne 

petit) iiiic^ 

zal mi (czego) mxd) bouert. 

3^evnev üerid)icbene ^nfinitit^e: 
czuc mau l))iirt, riecht slychac man f)DXt 

widac man fielet (e§ ift ju nie watpic e§ i[t nicf)t 3mcifel= 

fe^en) ^aft (^u äroeifeln) 

znac man merft stac mie mir langt, reid^t ea 

nie marzyc o tem ea i[t baron nid^t ju benfen u. bgl. 

§ 3. SOöenn bie iinperjönlidjen 23er6a im ^Präteritum 
unb O^uturum gebraudjt luerben, fo ift ein iäd)(ic^eS Subjeft 
5U ergänzen; 3. 93.: grzmialo, padalo; powodzilo mi sie; 
bedzie grzmialo, bedzie padalo (o. padac), bedzie mi sie 
powodzic. 

§ 4. SBefouberc 23ead)tung öcrbiencn namentüdi t)er]c^ie= 
bcue mit einer Dicgation üerbuubene urfprüngüd^e ^eitiri^rter 
unb io(d)e mit negativem ©inne; 5. 5P. : 

nie ma c§ gibt nic^t, ift nid)t zbywa e§ mangelt 
nie bylo e§ »rar nic^t brakuje 1 

nie bedzie C3 mirb nid)t fein, braknie , e§ fe^lt, mangelt 
geben nie dostaje ( 

ubywa e§ oerringert fid) u. bgl. 

93ei benfclben ift glrar bor negierte (ober fel)(enbe) (Segen* 
ftnnb, atfo haQ (ogifc^e (Subjett, Dortjanben, nber er ftet)t im 
©enittt) unb ba'o gramnuitifatifdie ©ubjeft (beutfd): es) ftedt 
gteid^fam im 2]crbum; 3. S.: ojciec jest av domu, ale mamy 
nie ma; braknie nii ksiazki mir |et)tt ein 93ud) u. bgl. 

^nmerfung. 3n berfelben 2Beife fann ber negatiüe ©enitio 
bei ben unperfönlidjen ^eitiDÖrtern: zachciewa sie, trzeba, szkoda, 
zal mi u. f. m. erflärt merben (ögl. l'ettiün XXXII, § 4). 

§ 5. @ine eigentüm(id)c Stellung jtuifdjen ben pcrfün= 
Iid)en unb unperfcinlid}en Sterben neljmen biejenigcn ein, lüeld)e 
nur in ber 3. ^krfon Singulariö unb ^luratiö gcbraud)t 
inerben; 3. 93.: 

przystoi e§ pa^t fid), gcjiemt sni mi sie e§ träumt mir 

uchodzi c§ get)t ^in brzydzi mi sig e§ efelt mid) an 

dluiy mi si§ \ e§ langmeilt przykrzy mi sig e§ üerbrie^t 

nudzi mi sie | mid^ mid^ 



250 Scftion 87. 

obchodzi mie c§ berührt micfi kosztuje c§ foflct 

zdarza sie | ^ . wynosi e§ betragt 

trafia sie^ | ^^^^O'"'"^ ^^^ boli mie e« fc^merjt mic^ 

dzieje sie es gefcfjie^t swierzbi mie e§ judt mid} 

stalo sie c§ Qejdja^ mdli mie e§ i[t mir übel. 

S)ie Äonftruftion ift pcrfönUd^; toir lernen fie qu§ fotgen= 
beti SScifpielen fennen: Takie postepowanie nie przystoi tobie 
folc^eS Setragen ^iemt ftd) für bid) nicf)t. Takie postepki nie 
przystoja czlowiekowi zacnemu folrf)e ^anblungen ^iemen 
fid) nid)t für einen ad)tbaren 9}lenirf)en. Wypadki podobne 
zdarzaja sie czesto ät)n(i(^e Q^älle fommen ^äuftg Dor. Cahi 
noc bolaly mnie zeby bie ganje Dkd^t burc^ i)ahen mir bte 
3äf)ne lüef) getan. Tvvoje ciagle narzekania przykrza mi 
sie beine forttüä^renben Etagen finb mir läftig. 

@§ ift ttiot)! 3n bead)ten, baB biefe 3eitnDörter nur in 
ber 3. ^^erjon in angegebenem Sinne gebraud)t nierben. ^er= 
jönüd) angetüanbt traben fie meift eine anbere 33cbeutung. 

§ 6. ?lud) bie perfönüd^en 3eitiDörter tonnen unperfön= 
li(^ gebraud)t tüerben, unb gmar in fofgenber 2öeife: 

a) ^n ber 3. ^erfon ^turatiö, lüobei ba§ ©ubjeft ludzie 
(bie 9Jtenfd)enj 311 ergänzen ift; 3. 58.: pisz^i man fc^reibt; 
möwia man fagt; möwili man f)at gefagt, man fngte; beda 
mövvili man lüirb fpred)en (fagen). 

b) 2)oüftänbig unperfönüdi unb mit bem Pronomen sie; 
3. 35.: pisze sie czesto man fc^reibt l)äufig; raowi sie, spi 
sie dobrze w lözku man fd^läft (e§ fd^läft fid)) gut in einem 
S3ette; spalo sie, pisalo sie; spac sie bedzie, bedzie sie 
pisalo u. bgl. 

c) '^üxd) ha^ Präteritum imperfonale, n)e(d)e§ natürlich nur 
eine bergangene 21ättgfeit auSbrücft; 5. fÖ. pisano man f)at 
gefc^rieben; möwiono man t)at gefagt. 

2ßir betonen nod) befonberei, ha^ atit biefe brei formen 
aftib finb, tüenn fie aud^ im 2)eutfc^en l)aufig in paffioer g^orm 
tt)iebergegeben lüerben; 3. 33.: möwiono wiele o tem e§ ift 
biet baüon gefprod)en morben = man t)at biet babon ge^ 
fprod)en; ober: pisza wiele, pisze sie wiele eei inirb oiel (t)in 
unb ^er) gefd)rieben = man fc^reibt biet. 

XV'övtet. 

nieuleczalnj', -a, -e unfjeifbat jaskrawj', -a, -e grett 

rozprzezenie, n. ber '^tx]aiL oslawiony, -a, -e berüd^tigt 

swawola, f. ber Übermut, bie postanowienie, n. ber Sefc^fufe 
3ügencii9feit przewrotny, -a, -e nerfetirt 



^erfönlitfic imb uiipciiönltc^e 3}ev6a. 251 

przywtaszczyc (öoü.) sobie \\ä) konfederat'va , f. bie .ßonfübe= 

aneignen rotion 

klejnot, m. ber 6be(ftetn, ba§ zwiiizek. m. ber 33iinb 

^leinob utworzyr (Dod.) bilben 

zerwac (üoE.) jerreifeen bunt. m. \ ber ?[ufrut)r, bie 

powtarzaü (unü.) njieberfjolen rebelia, f. f 3tebelIion 

reforma. f. bie 3teform Itezkarny, -a, -e ftrafloö 

l>rzepro\vailzi(' (nod.) biiv(f)füf)ven ustapienie, n. ber Stiidtritt 

maszyna, f. bie Ditafdiinc zwDlennik, tn. ber 3In{)äuger 

podkopywaö (unü.) untergraben samolubstwo, u. bie (Eigenliebe 

wydrzec [Votl.) entreißen pokutovvac (unü.) büßen 

ulegly, -a, -e nachgiebig przepowiedziec (ooll.) üor^er= 
namöwic (Doli.) bereben, übcr= fngen 

Tcben skarb, m. ber StaatSfcfialj 

wyruszyc (ooü.) au§jief)en odsiecz, f. ber (Sntfat^ 

intrygowac (unö.) intrigieren poselstwo, n. bie ©efanbiid^aft 

wsp(Mnie gemeinsam blagalnie, Sibn., flef)entlic^ 

zapewnic (üoU.) fiebern zawiklac (Doli.) üermicfeln 

odzvskac (noü.) miebererlangen wawrzvn, w. ber Sorbeer 

leczyc (unl).), wyleczyü (öoü.) trapic"(unt).) U^^ 

bellen dr^czyc (unü.) / ^ 

scigac (unü.) üerfolgen. 

SCufgafic 79» 
Gorszem ziem od nieprzyjacicVl zewnetrznych okazala sie 
w tych czasach dla Polski nieuleczalna cboroba wewnetrzna. 
ktöra polegala (i()re Urfacf)e tjatk) na zupelnem rozprzezeniu 
moralnem i swawoli szlachty. Najjaskrawszym symptomem 
tej choroby bylo oslawione «liberum veto». Kazdy pojedyn- 
czy (einjeln) szlachcic mial wedlug tego (bonac^) pravvo za- 
lozyc protest ((5in)prui^§re(^t) przeciw wszelkim postanowieniom 
sejmu. A ten glupi i przewrotny przywilej, jaki szlachta 
sobie, nie wiadomo (man loei^ ntd^t) skad, przywlaszczyta, byl 
iiwazany przez wszystkich za najdrozszy klejnot z pomiedzy 
przywilejöw szlachty. Dlugo jednak nie smial nikt z przy- 
wileju tego korzystac (®ebraud^ machen). Pierwszy, ktöry na 
haniebne imie polskiego Herostrata zasluzyt. byl posel Sicii'iski, 
ktöry za poraoca tego liberum veto zerwal sejm roku 1652. 
Byl to pierwszy zly przyklad; a odtad powtarzaly sie one 
coraz czesciej. Skutkiem tego nie mögl ani kröl, i nie mogla 
nawet jaka partya lepiej myslqca (qefinnt) zadnej reformy 
przeprowadzic, bo zawsze znalazl sie ktos, ktrjry sejm zerwal. 
Tym sposobem maszyna paiistwowa przestala funkcyonowae 
(l^örtc ju funftionieren auf, tarn 5um ©tlüftanb). 

91id)t roeniger fc^äblid^ unb nüe [taatlic^e Orbuung un{er= 
grabenb max ba§ ÜJiittel, jU bem man gtiff (kb'irego sie chwy- 
eono), um 'bai Übel ju Ijeilcn. Iitciel Wiütl beftanb (polegalo) 



252 Sefüon 37. 

in bcm iogcn. 9ted)t ber „^ouföberolion" ; e§ lüor bic§ ein 9ted)t, lüonod^ 
(wedlug ktörego) ber ^^Ibel einen Sunb bilben burfte, um beni 
SBitten, fei e§ ber DJiaioritat ober ber 5)linDrität, nöligenfatt^ 
(w razie koniecznosci) mit ©eioalt @c(tung ju nerfctjaffen. (J§ 
roar bie§ alfo, inie man bie§ nennen fönnte, ein ')ied}t be3 offenen 
5lufruf)r§, 

®ie SiebeÜion be§ SubomirSfi gegen ben ^önig Sol^ann 
.^afimir mar eine ^onföberation, fiÜ^rte (i tak sie zwala) biefcn 
ÜJamen unb mar q1§ foldje ftroflo^. — 5n§ naä^ bem DJüctlritte 
^sol^onn ^afimirS bie 5ln!^änger äBiSniomieäfiS feine SBaf)! auf bem 
^IeftiDn§rcid)§tQge gegen bie '"^In^änger (?Dnbe§ nid^t burc^fe^en 
tonnten, bilbeten fie (zawiazac) eine i^onföbcration (ju ®oIub) unb 
brQd)ten (wzniesc) if)n auf biefe SBeife auf ben X^ron. 

®Q^ bei foId)er Sage ber S)inge ber ©toat nic^t feefte!^en 
(istniec) fönnc, mar für jeben einfid)t§i)oEen (rozumny) 9[)ienfd)en 
f lar. Seiber gab e§ bereu menige ; bie Seibenfdjaften unb bie ®igen= 
liebe l^errfc^tcn über (opanowaly) ben ^ßerftanb unb hQ% -öer^. 
©Corner mußten bie ßnfel für bie ©ünben ibrer ?lbnen bü^en. 
2ÖDt)I aber ift b^rücrju^eben (zaznaczyc), ba^ ben gall ^oIen§ 
^önig Soi)ann ^ofimir bei feiner ?Jbbanfung (abdykacya) oorl^er^ 
gcfagt ^at. 

3l!iifflaßE 8i. 

Jan Sobieski zostal wskutek swietnego zwyciestwa nad 
Turkami prawie jednomyslnie krölem obrany, ale pomimo tego 
zwyciestwa jak i innych pözniejszych zadnej korzysci Polacy 
nie odniesli (erlangen), ani Turkom zdobyczy (droberungen) 
wydrzec nie mogli. Jan III. Sobieski byl dzielnyni wojowni- 
kiem, co takze pod Wiedniem okazal, ale byl slabym krölem, 
a zwlaszcza zbyt uleglym mgzem wzgledem swej zony Maryi- 
Kazimiery, Francuzki rodem. Ona to namöwila kröla, ze 
wyi'uszyl pod Wieden, chociaz to wcale nie lezalo w interesie 
polskim. üczynila to zas na przek(5r (juni ^ro^) krölowi fran- 
cuskiemu, przez ktörego czula sie obrazona. 

Jeszcze za zycia {]U Sebjeiten) kröla Jana intrygowala 
wspölnie ze Sapieha (Sapie^a) przeciw Avlasnemu synowi Jakö- 
bowi, ktöremu ojciec tron chcial zapewnic. 

Po smierci Sobieskiego (1696) sprawily przedewszystkiem 
ogromne starania Austryi, ze jej kandydat na tron polski, 
elektor saski Fryderyk-August odniöst zwyciestwo nad kandyda- 
tem (^ßemerber) Francyi, ksi^ciem Conti. 

Elektor saski zwycigzyl mianowicie przez (infolge) swe 
przyrzeczenie, ze wlasnem wojskiem saskiem odzyska z rak 
tureckich Podole i Ukraine. Opröcz tego przyrzekl przejsc 
na katolicyzm i wyplacic skarbowi polskiemu gotÖAvka (bar) 
10 miljonöw zlotych polskieh^ 

^ Se(i|§ )3otnifcf)e ©ulben — etlüa ein 'Xahx. 



^erfönlicf)c iiiib iinpeviönlicl^c iKcvba. 2."i3 

5Ciif0aüc 82. 

?(I§ bie 6ebeutcnb[te %a\ Sobic'jfis gilt bie jur 53e[rciutui 
2iMen§ Don ben dürfen i^clciftcte (przyniesiony) ii^ülfe. 

.i^önig $?ubroig XIV. uou grantreid) t)Qtte bcii Sultan 9Jio= 
:^amtncb IV. ju einem .Kriege gegen Oftcrreic^ überreDet. jDer 
ö)ro|5=2Beiir (wezyr) ^axa Mu]iapt)a (Mustafa) [tanb am 15. ^uÜ 
168:3 QU ber ©pi^e eine§ ^eerc§ nou oOO 000 Wann üor ben 
DJiauern 2Öien§. ^ciifcr Seopolb I. lie^ burd) eine ©efaubtic^aft 
ben polniid}en ^önig flcl)entlid) um feinen ©eiftanb bitten. Obmo^I 
e§ nid)t im pohüjdjen Sntcrcffe lag, bamal§ in einen ^rieg mit ben 
3;ürfen üermidelt 5U luerben, Derjprad^ ber öelb, ber feine fd)önften 
Sorbeeren im Kampfe gegen bie 3:ürten errungen I)atte, bem bebräng= 
ten .Haifer Mülfc 3n ber lat tarn er an ber i3pi|e oon 25 000 
^olen am o. (September jum Cfutfa^e (odsieez) beä t)aü bebro!^ten 
SBien an, unb bicfer ^ülfe uub bem f)elbeninütigen (bohaterski) 
i^ampfe ©übieefi§, foraie auc^ ber 'ÜIu>5bauer be§ ©rafen Oiübiger 
Don i3tarf)emberg i[t e§ ]u öerbanten, ba| bie Üürfen gefd^Iageu 
(pobie) unb ilMen, iDeId)e§ fid) bi§ aufs üu^crfte (do npadlego) 
öerteibigt batte unb fd^on ganj crfdiöpft (wyciei'iczony) loar, befreit 
iDurbe. ®er poInifd)c i?önig erntete jebod^ für feinen ^eiftanb nur 
Unbanf. 

''^lad) ber '-Befreiung 2,Bien§ verfolgte (scigali ©obieeti noc^ 
jirei 5Jionate lang bie Surfen in Ungarn, iDorauf er am 3. ©ejember 
rubmgefrijnt (okryty chwala) beinite^rte (powröcil) , ol^ne aber 
(nie odni('»slszy) irgenb einen 33orteiI für |fic^ fclbft ober ^olen 
errungen jU f)aben. 

(Seim Sanfter, u bankiera.) 
M6j Panie, jak stoja dzis ruble? Stoja obecnie (gegenloärtig) po 

216 marek. 
Czy mog(j dostac 1600 rubli? Owszem. 

Ale ja chialbyuj mier je w j)rze- Owszem, w tej cliwili. 

kazie (3lnuieifung) na War- 

szawe ; prosilbyin wystawic 

mi (au§ftelfen; takowy. 
Na jaki dorn Panowie wy.'^ta- Stoimy \v sto.sunku z doiueni 

wiacie? Leona Goldsztanda. 

A jakie dyskonto (Siöfonto) Pa- Obliczamy zwykle 1,8 '''0. 

nowie mi oblicza? 
To wyniesie ile od 1600 rubli? Dwadziescia rubli i porto za list. 
Wit;r mam do zaplacenia? 3469 marek i 40 fenygow. 

Prosze, tu sa cztery tysiace, 530 marek i 60 fenygöw; prosze. 

wiec dostane reszty? 
Teraz mialbym jeszcze prosbo; Po 95. 50; czy Pan cboesz 

rzy rao/.ecie mi Panowie sprzedac, czy nabyc? 

powiedzier, jak stoja teraz 

listy zastawne ziemskie (öanb= 

t(§aftä6riefe) Krölestwa Pols- 
kiego. 



254 Öeftion 38. 

Chciaibyin je nabyc, a sprze- To my Panii mozemy te trans- 

dac za to listy zastawne akcy<; {ba§ ©cft^äft) przepro- 

miasta Warszawv (2S}arf($auer wadzic (»ermitteln). 
©tabt=5Pfünbbriefe). 

Ovvszem, ale jeszcze nie dzis, Mybysmy Panu radzili uczynie 

muszQ sie wprzöd rozpa- to wczesnie; listy kredytowe 

trzec (uinjdiauen) dobrze. miasta Warszawy stoja teraz 

dobrze — 99; takiego kursu 
jeszcze nie miaty. 

A jak stoi austryacka cztero- 107. 43, notowano na gieklzie 

procentowa (4"/oige) renta wiedeiiskiej (lüurbe auf ber 

zlota ((Solbrente)? 33äiener ^örfe notiert). 

Dzi^kuJQ Panu; jeszcze tylko Lada dzieii oczekujemy zawia- 

jedno pytanie; Idedyz bfjdzie doraienia i przyslania akcyi 

otwarta subskrypcya {<Bnb= (Slftien). 
jfription, 3fi'^"ungj na no- 
\va 4 " rosyjska pozyczk^ 
premiowa C^^rämienonleifie)? 



2l(^tunbbreiBigfte ßeftton* 

Die t^erbalformen iinb i^i- (Bebraud), 
I. pte ^ntfoxmen. 

§ 1. ©0 reid) bie |)o(nifd)e ©proc^e an 5öerben, an ber= 
jcE)iebenen Wirten berfelben, ift, ]o arm tft fie t)erf)ättni§inäfeig 
an 3eitiormen, unb ber ©ebraud) berjelben bietet feine (Sd)n)ieri9= 
feiten. S)ie (£d)tDierigteit, tueld^e in anberen ©|)rad)en in ber 
äßaf)t einer paffenben 3eitforni liegt, beruht im 5)3o(ni|d)en 
mef)r auf ber äöcV^t eines paffenben (perfeftinen ober iniper= 
fettiöen) 23erbum§. 

S)enn im ^>oIni|d)cn werben §anbtungen, lueld^e mit einer 
anberen g(eid)5eitig ftattfinben, burd^ 5mpcrfeftit)a ausgebrüdt; 
bagegen fönnen öoranSgegangene, alfo bereits Doüenbete §anb= 
lungen nur burd) ein perfeftioeS 3eitoort au§gebrüdt werben. 

§ 2. 33on allen 3eitfoi"men ift nur eine eine relatiüe, 
nämlic^ ba§ ^(uSquamperfeftum (czaz zaprzeszly), wetd^eS 
aljo nur mit 23e3iebung auf eine onbere 3eitto'cin geftetit werben 
fann unb nie aÖein gebraud)t wirb. 

©§ ftef)t gewöljuüd) nur in ^auptfä^en, ba in 9leben= 
jätien ein perfefteS 3eitWort (meift mit einer entfpred^enben 
ßoniunttionj im Präteritum allein auöreid)t; 3. 33.: Juz napi- 
satem byl list dawno, kiedy on przyszedl id) f)atte htn 
S3rief längft gefdjrieben, alä er getommen ift. — Skoro napi- 



Sie SSerbaliovmen iinb il)v C§c[ivaurf). 255 

salem (byl ift nid)t iiötic^) list, wyszedlem nöd^bem id) bcn 
SBrief i3efd)riebcii liattc, bin id) aueijcgüngcn. 

^Jlnnicrfung. ©cirofinlic^ uiivb bQ§ ^^luSquaniperfeftum burd) 
bn§ ^Partizipium '>^Mu§quainpcrfcfti erlebt; j. 33.: napisawszy list 
wyszedlem. 

§ 3. 33om ^4-^^'iiieiiö ift mir 311 evli)ä[}neii, bol boSfelbe 
loH)ol)( non ^^^el•fe!ti^)iel, tcic üon ^"ipei-'fcttiüig 3111 (cbI)Qfteii 
Sarftelluiig ucrgangener 2:äti9fciten gcbraud)! tüirb (praesens 
historiciim^; 3. 93.: ide, az tu spotykam pana W., ten pada 
i lamie nogf id) flel)c, ba begegne id) bcm .^errn 2B., biefer 
fällt l)in unb brid)t bad 23ein. — Napadaja ninie zboje; jak 
nie krzykno: a szelmy! jak dobede szabli, jak wyrzne 
jednego w leb, wszyscy w nogi\ 9täuber faflen mid) an; 
irf) rufe: „3tc^ i^x (2d)elme!" id) sielte ben Säbel, üerfe^e bem 
einen einen -Spieb auf ben Äopf; aüe flieijen baüon (mad)en 
fid) an§ bem ©taube). 

^^Inmerfung. ^Jlu^crbcm mirb ba§ '*4>räien§, ebenfo lüie im 
S)cuti(f)en, ftatt be§ tVnturumS gebroud)t; j. 93.: teraz ide do miasta 
i kupuje sobie laske jel^t ge{)e \ä) (rcill id^ gellen) in bie ©tabt 
unb faufe mir einen <Btod. 

§ 4. S)a§ g^nturum lüirb au^er 3ur Seseii^nung einer 
3ufünftigen §anblung nod) angelDanbt: 

a) 5((§ 2(u§brucf eines (geünben) S8efe^(e§ (trie and) im 
®eutfd)en); 3. 93.: Janie, pcVjdziesz do miasta i kupisz nii 
funt kawy ^obonn, bu wirft jelü in bie Stabt ge^en unb 
wirft mir ein ^^funb i^affee taufen. 

b) Statt beö ^räfenS, Wenn man einen gewiffen S^eif^t 
an bem, \va^ man au§fprid)t, babci au§brüden Will (Wie and^ 
im S)cutfd)en); 3. 93.: chodzcie oblopcy na objad, Ix'dziecie 
pewno glodni tommt, ^""Q'^iiS' 311 SRittag, il)r werbet ge= 
wiB i)ungrig fein. 

VOÖtUv. 

koeztOAvny, -a, -e foftipiciig bezrzad, m. bie 3(narcf)ie, bie 
wiedza, f. baß SBöiiJen Unorbnung 

cel, in. ba§ 3if'/ ber !^\V)id utrzymac sIq (Uüll.) fid) lialten 

iiiespodziany, -a, e unDev()offt, scigac (unu.) Cerfolijeu 

unerUiQttet schronic sie (Doli.) fid) flüd)tcii, 
najezdca, m. ber 3(iigvcifcr Sc^ul^ fud)cn 

sktonir (Ooü.) beUiegen los, m. ba§ Soä 

rozruch, m. bie Unruf)e opiekun, vi. ber 93efd)iitjer 



1 S)q§ @iflentümli($e babei ifl, bafe fogar baö ^räienö mit ber 
Sebeutung beö eyuturumö in bicfcr SJctfe gebraudit luivb. 



256 Seftiou 38. 

cielesny, -a, -e fbvperlid), dworak, ni. ber §öfüng 

ßörper= zepsucie, n. bte Sßerberbni^ 

nadzwyczajny, -a, -e auBev= zcrnilizna, f. bie 3"äutitiQ 

orbentlid^ zawinic (üoU.) ücridjulben 

troskiiwosc, f. bie gürforge zarazic (doÜ.) anfteden 

za.spokojenie, w. bie ^efrie= koio ber fireiä 

bigung niepowstrzyraany, -a, -e iinauf= 

ambicya, f. ber ©firgeij fialtfam. 

Ijröznosö, f. bie (fitelfeit odstapienie, n. bie 5tbtretung 

dyssydent, m, ber Siffibent okupic (üoU.) crfaufen 

nieograniczony, -a, -e iinbe= wmiQszanie sie, n. bie Gin= 

fd^ränft mift^ung 

falsz, m. \ j^jg ^alfcfifieit zachcianka, f. ba§ ©etüfte 

ktamstwo, n. f u \ ) ) wiarotorastwo, f. bie SreuIoiig= 

zdrada, f. ber S}errQt feit. 

SCufgatic 83. 

Podczas gdy Jan III. pomimo zwyciestw swych nad Tur- 
kami odniesionych zadnych korzysci nie osiagnal, udalo sie 
to uczynic Augustowi II. W pokoju Karlowickim (^arloiüt^), 
ktöry pomiedzy cesarzem Leopoldem, Wenecya (53enebig) i Polska 
z jednej strony, a Turkami z drugiej strony roku 1699 zawarty 
zostal, odzyskala Polska wojewödztwo podolskie (5)}DboIien) i 
trzeci^ czesc Ukrainy. 

Ta latwa i nie kosztowna zdobyez byla powodem, ze 
August IL bez wiedzy senatu i sejmu polskiego, wszedl w przy- 
niierze (einen Öunb einging, fd^lo^j z Piotrem Wielkim, carem 
(3ar) rosyjskim i Fryderykiem IV., krölem dunskim, celem 
(3'De(J) ktörego bylo: napasc (überfallen) wspölnemi sitami 
na mlodego kröla Szwecyi, Karola XII. i odebrac mn rozmaite 
kraje. August II. spodziewal sie tym sposobem odzyskac Inflanty. 

Lecz mlody kröl szwedzki okazal niespodziana energie, 
Avystapil do boju przeciw wszystkim trzem wrogom. Wynikla 
stad wojna zowie sie wojna pölnocna (norbifc^). Polska byla 
znowa glöwnym teatrem wojny, w ktörej (lüobeij ja nietylko 
obcy najezdcy, ale i wJasni synovvie pustoszyli, biorac (ergreifen) 
to partye Augusta IL, to strone kröla szwedzkiego trzymajac. 
Ostatecznie (1703) sklonil Karol XII. sejm polski do ztozenia 
z tronu Augusta IL i wybrania krölem wojewody poznaiiskiego 
(Don ^ofen) Stanislawa Leszezyiiskiego. czlowieka szlachetnego, 
ktöryby w czasach spokojnych byl mögl kraj swöj uszczesliwic, 
ale ktöry byl za slabym w czasie rozruchöw i bezrzadu, jaki 
vvöwczas panowal w Polsce. 

Nie dlugo zreszta utrzymal sie Leszczynski w Polsce, bo 
po klesce Karola XII. pod Poltawa C^^oltarao) 1709 r. wystapil 
August IL na nowo i odnowil przymierze z Piotrem Wielkim. 
Wojska rosyjskie, polaezywszy sie ze saskiemi, zaczgly scigac 
>Stanislawa i jego przyjaciöL Stanislaw schronii sie najprzöd 



2)ie SöcrOnltüvmeii iinb ifir ©ebraud^. 257 

do Pomorza szwedzkiego, a staratad poszedl do Turcyi dzieli»; 
los swego przyjaciela i opiekuna. 

August zas, odzyskawszy powtörnie tron polski, panowal 
spokojnie az do swojej smierci (17oo), (ofine ju) nie dobrego dla 
Polski nie uczyniwszy. i niczem siy nie odznaczajac, jak tylko 
nadzwyczajna sila cielesna. 

^ufaalJr 84. 

luguft II. fa^te (powzial) noc^ bem (po zawarciu) tJrieben 
mit ©djireben (1710) nirf)t \ötoo^\ au§ Süiiorge für ^olen q!« 
tiiclme^r jur '^Bcfriebigung feine§ Sl)rgeije§ uub feiner (Sitelfeit beii 
^4s(Qn, ber ^ügellofigfeit bc§ 5lbel§, ber nur in ber 33erfoIgung ber 
^iffibenten, tcie bie ^att)Dliteu alle ''JlnberSgläubigen nannten, einig 
mar, burd) (5rrid)tung (ustanowimie) eine§ abfoluten ^öuigtum§ 
(rzad) ein (Jnbe ju niQd)en (polozyc). S)urd) ^Ibtretung einjelner 
©ebietc an bie benad)bartcn 93Jttd)te, iRufelanb, C[terreid) unb ^^sreufeen, 
trollte er fid) i^ren ^-Beiftanb erlaufen, roobnrd) er aber bie @in= 
miid)ung berjelben in bie inneren 58erl)ältiiiffe ^^olcn§ unb beren 
©clüfte, fid) auf .(?often ^4>olcn§ ju Dergrö^ern (poln. fubft. 33erb.), 
gerabc.^u (wprost) ^erauSforberte. 

^nbeffen fonnte er feine ^sliine nid}t burd)füf)ren. dagegen 
l^at er buri^ feine Dceigung ju Intrigen ^olen unenblid^en (nie- 
zmierny) ©djaben gugefügt (wyrzadzic). 3" aü ben Übeln (poln. 
©ing.), raelc^e unter ben ^olen ber bamaligen 3fit bereits f)errfd^ten, 
tarn nun nod) bie politif(^e Sreulofigfeit. 5>on i^rem Könige l)aben 
bie ^^olen ©oppeljüngigfeit (dwulieowose), poIitifd)e ^^^alfc^lieit unb 
33errat gelernt. ^-Ison il)m, feinen Höflingen unb feinen 30^1= 
reid)en 93iaitreffen (kochauka) fam bie 33erberbui§ unb fanb einen, 
lüie feiten mo anber§, geeigneten ^oben (odpowiedni grünt), fo 
bafe fie fid) nun unaufl)altfam immer meiter unb meiter öerbreitete 
unb immer gri3^ere Greife ber ®cfeÜfd)aft (spoleczeristwo) anftedte. 
— ®iefe moralifd^e gäulniS mor ha^ fd^limmfte Übel für ^^olcn, 
unb ha aud) bie Dtegierung ?lugufl§ III. nic^t beffer mar, fo fanu 
man fagen, ba^ bie fäi^fifd)e ^errfc^aft ^oleuS Unglüd öer= 
fc^ulbet f)at. 

(1. Seim 3tbfif}ieb§befud), przy wizycie pozegnalnej.) 
Przychoilzi' sie z Panstvvem Dokad Pan wyjezdzasz? 

pozegnac. 
Wyjezdzam za granicQ. Dokad? 

Do Warszawy, Lodzi i Wilna. Ho, ho, to daleka podröz, i cöz 

Pan tarn zamyslasz robir? 
Mam rozmaite interesy, a przy- Na dlugo si(j Pan wybierasz?' 

tem chf(; i znajomych, kto- 

rycb tarn mam, odwiedzic, i 

poznac ten kraj, ktorego 

jeszcze nie znam. 



' wybierar sie (unli.) fid^ ,pi einer 5Heife anfcfiiden. 
!PoIiüi(j&e fioiUi.-Srammatif. 



258 



ßeftion 38. 



Nie wiem, jak dhigo zabawiQ; 
zalezec to bedzie od okoli- 
cznosci, a takze od tego, jak 
mi si^ tarn podobac bedzie 
i jak sie b^d^ bawit-. 



Slyszalem o tem i wiem , ze 
herb Warszawy jest syrena 
(eine Sirene) i Warszawa na- 
zywa si^ grodem syrenim 
(Strenenburg), ale ja uzbroje 
serce w stalowy pancerz ((£ta^I= 
panjer). 

Bed^ pami(jtat o przestrodze- 
Paiiskiej, i mam nadzieje, 
ze powröc^ ze sercem zdro- 
wem i calem. 



Dzi^kuJQ Paristwu uprzejmie i 

zycz^ nawzajem, bym Ich 

zastal zdrowych za powrotem. 
Z wielka przyjemncsciq, spo- 

dziewam Biq, ze i Paiistwo 

o mnie bed^ pamietac i do- 

nosic, CO sie tu dzieje. 

(2. 3m 3ir!ii5, w cyrku.) 



Co do tego, to pewnie nie nia 
wiüpHwosci (fein 3tt>eifel), 
bo w Polsce lubifi i umieja 
sie bawic, a zwiaszcza we 
Warezawie. Warszawianki pa 
iadne, a przytem powabne 
(reijbotl) — i umieja kokie- 
towac. 

Nie na wiele ei(j to Panu zda 
(baä lötrb 3^nen nii^t üief 
nü^en); miej sie Pan na bacz- 
nosci ', zebys Pan tarn serca 
nie stracil; strzaty (bie ^Pfeile) 
Amora trafiaja i przez pan- 
cerz stalowy. 

Zyczymy tego Panu z calego- 
seroa, oraz pomyslnosci (©lüö, 
günftiger Grfolg) w intere- 
sach; przyjemnego pobytu^, 
zabawy i szczesliwego po- 
wrotu. 

A pisz Pan kiedy do nas r 
donies, jak sie tarn bawic 
b^dziesz. 

Owszem, pisz Pan tylko naj- 
przöd i podaj nam swöj adres 
(unb geben Sie un§ 3^re 
Slbrefje an). 



Gdzie Pan wczoraj wieczorem 

byles? 
Czy warto isc? 

E, cöz tam takiego, wiecznie to 
samo, Stare konie, gtupstwa 
b}azenskie(9kTrenbumm^eiten) 
— i na tem koniec. 



No, i cöz wi^cej ? 



Bytem w cyrku ze zona i dziec- 
mi. 

OAVSzem, bylo bardzo iadne 
przedstawienie. 

Nie möw Pan tego ; konie do- 
skonale ujezdzone (angeritten; 
i wytresowane fbreffiert); sam 
dyrektor produkowat si^ ^pro= 
butterte fi(fi) w wyzszej szkole 
(in ber fjof^en Schule) na piek- 
nym karym ogierze, arab- 
skiej rasy. 

Najwiecej efektu (Sffeft) robüo 
przedstawienie (Sorfül^ren) 
sloni, ktöre rozmaite sztuki 
pokazywaly, mianowicie za- 
dziwialy (in SSertounberung jet- 
,^en)8w^ grq na b^bnach (2rom= 
mein) i cymbalach (^imbeln) 



' miec sie na bacznosci fid^ !^ülen 
* przestroga, f. bie SSarnung. 
^ pobyt, m. ber Slufent^alt. 



S)ie SJerbalformen unb i^r ©ebrauc^. 



259 



Takie eztuki nie bawhi; mi(j. 



A murzyn Thompson, coz on 
robi? 



A konnojezdki (ßunftreiterinnen) 
czy sa, i czy iadne? 



No, je/.eli nie sa Iadne, to nie 

ciekawy jestem widziec je; a 

klowni jak zwykle, czy cos 

lepszego? 
W czeni, \v zr^czuosci (®ej(^i(i= 

lid)feit) czv w blazenstwach 

CJlarrl)eit€n") ? 
A ghipi August czy jest? 
Czy przedstawiano tez jakq 

pantomin«? fjpantotnine)? 
No, jak w'idze, to Pan wielki 

amator cyrku, ja wol(j teatr. 



ZawBze jednak zasluguje na 
podziwienie, do jakiego stop- 
nia te madre zwierztjta zdolne 
(fä^ig) e^ wyuczyc sIq roz- 
noaltych sztuk (ßunftftücfe). 

To on te Bztuki ze eloniami 
pokazuje, a w koiicu ktadzie 
giowQ swfi \v paszcz^ (Stadien) 
Iwa. 

■Ladne to niekoniecznie (nic^t 
bejonberS), ale wykonujji swe 
sztuki doskonale i z elegan- 
cya (mit ®Iegan,^). 

A, klowni s^ wyborni, niezro- 
waxn (unöergleidilic^). 



1 w jednem i \v drugiem. 



A jest, naturalnie. 

Bardzo ladna nawet: kopciusz- 
ka (3li(i)enbri3bel). 

Sa gusta i gusciska (eä gibt 
\ierid)iebencu ®ejd)mad; jeber 
naä) feinem ©ej(i)mQcf). 



Sefcftürf, 

Piast (Dokoiiczenie). 

Rozpoczela sie uczta.^ Mnöstwo ludzi obsiadlo" stoly 
i nie zmiescili sig^ wszyscy w chacie, ale wielu pozostalo na 
dworze/ Znosila mieso i miöd Rzepicha i nastarczyc'' nie 
mogla, a za kazdym razem, kiedy niosla naczynie z jadlem 
i napojem®, wzdychal^ Piast, bo myslal, ze to moze juz ostatnie, 
a tu tak wiele ludzi nie jeszcze nie dostalo. Poszedl wigc 
sam do spizarni, i o cudo! patrzy, az tu naezynia pelne tak, 
jakoby nie nie nadebrano.** Nie moze tego poji^c, wige sam 
ubiera** miodu i ukrawa"^ miesa, spojrzy — a w naezyniu tyle 
jest, CO bylo pierwej.^^ 

Wtedy ujrzal, ze to cud^", i ze Bog ehci^c z serca jego 
zdjq,c strapienie^^, jakie ma kazden prawy^* widzac biednego, 



^ ®a§ ©aftmaJ)! begann. — '^ obsiesc (obsiasc) (ßoCI.) je^en fid^ 
um ben Zi^ä^ ))txum. — » ziniescic si^ (üoü.) ^la^ finben. — * na 
dworze braufeen, im §ofe. — ^ nastarczyc (üoü.) langen, genügen. 
— 6 napöj, VI. ba§ ©etränf. — ' wzdychaö (nnü.) jeufsen. — * na- 
debraö (öoU.) ah^, loegnebmen. — » ubierac = nadbierac. — " ukra- 
wac (unö.) abfdineiben. — '* norber. — i- cud, m. ba§ ffißunber. — 
1» strapienie, n. ber Kummer, bie Söetrübniö. — " ju ergangen: 
czlowiek ein recf)tlic^er, rec^tfd^affener 2J^enid). 



260 Seftion 39. 

ktöremu pmödz nie moze, cudownie jadlo i napöj rozmnozyl sie. 
A w tem we drzwiach staneli owi dwaj pielgrzymi, ale jakzez 
byli zmienieni ! ^ 

W miejsce dlagich cieranych szat-, jasne i mieniace'^ sie 
mieli odzienie*, twarz blyszczala mlodoscia i blaskiem niebies- 
kim, zlote sploty '' wlosöw wily "^ sie po szyi. Z ramion wysta- 
waly" srebrzyste** skrzydla. Byli to aniolowie.^ 

Padl na kolana Piast i czolem przed nimi uderzyl^", 
a oni do niego lagodnym glosem wyrzekli: «Wstan, poczciwy 
czlowiecze, izes^^ nas w dorn swöj przyjal i z tym biednym 
ludern cheial sie ostatnim kawalkiem chleba podzielic, zdjat 
Pan Bog z twego serca smutek i dozwolil^" sie tobie urado- 
wac^^ przyjmujac wszystkich go.scinnie.^^ I swietne dni kaze 
nam tobie zapowiedziec^": bo jako dzisiaj zapomniawszy o sobie, 
myslales o ludziach biednych, ktörzy od ciebie zadali posilku, 
tak i ty i synowie i wnukowie twoi o sprawach calego narodu 
rayslec i krölowac^^ beda przez dlugie wieki, rozniöslszy^' 
slawe imienia jego miedzy wszystkie w swiecie narody. 

Stalo sie jako powiedzieli aniolowie, bo odtad Piast wy- 
niesion^^ byl na tron, a ostatni z jego rodu, kröl Kazimierz 
Wielki umarl 1370 roku. 



D^eununbbrei^tgfte Seftion* 

Die t^erbalformen unb ihr (Bebrau^) (g^ortfe^ung). 

II. |)ie pobi. 

§ 1. S)a§ polnifd^e 33er6uni ^at nur brei SJlobi: ben 
3inbifatiö (tryb oznajmujacy), ben Ssn^l^e^t^t^t) (tr. rozka- 
zujacy) nnb ben ßonbitionaliS (tr. warunkowy). 2)ie beiben 
erften bieten, tüa§ i^ren ©ebraud) anbetrijft, feine <2d)tt)ieriß= 
feiten, ha fte ganj wie bie entfpred)enben beutf(^en gebrandet 
merben. dagegen oerbient eine genauere S3eaci)tung ber .^on= 
bitionaliS, tretd^er ben ßonjunftiö unb anbere DJlobi Dertrttt. 



' beränbert. — - szata, f. ba§ ßleib. — " mienic sifj (unb.) fc^im= 
mern. — * odzienie, n. bie Äleibung. — '" epJot, in. baö ©eflecfit, ßodfen. 

— ^ wie sie (uno.) fid) i(^länijeln, {)erunterfaEen, f)erabn:'atl[en. — •" wy- 
stawac (unt).) f}eniDrfte^en. — * fitbern. — ^ aniöl, m. ber ©ngel. — 
^^ czotem uderzyc fid) tief üerneigen. — '^ izes öevoltet: auf baß. — 
12 dozwolic (Doü.) jutaffen, zugeben. — '•' uradowar öoU.) erfreuen. 

— i* goscinnie, 2tbt)., gafttic^, gaftfrei. — ^■' zapowiedziec fDOÜ.) X>tx= 
!ünben. — ^^ krölowae (uno.) f)crrfd)en. — *' rozniesc (DoE.) l)erum= 
tragen. — '* wyniesö (uoll.) erl)eben. 



Sie Sßerbalfortncn iiiib if)r (Scbrauc^. 261 

§ 2. 3)er ßonbitionaliö tuirb ^unädjft gebraudt)! in §aupt= 
fä^en, nlfo ot)tie Äonjunttioii, alö ^4^otentia(iS: 

a) 3n 2}erbinbinu] mit einem 23ebi)iginu]§fQtje (q(§ 9ieben= 
fa^); 3. 93.: Po8zedll)ym do teatru, gdybym miat czas 
id) tüürbe in§ 2;()enter gefjen, lüenn id) 3eit I)ätte; bylbym 
kiipii (byl) ksiiizke, gdybym byl mial pieniadze id) 
t}ätte bü§ 33ud) getauft, tnenn ic^ ®e(b gel)a6t t)ätte. 

b) Selbftänbig, ot)ne ^Rebenfa^, lüobei aber ftet§ ein fotd)er 
Ijinjusubenfen ift; 3. 23.: Mialbym do Pana prosbo ic^ 
llättc an ©ie eine Sitte (3U ergangen 3, 33.: irenn id) ben 
DJiut l)ätte, fie QuS3ulpi-ed)en ober bgl.j. Wyglqda, rzeklbys, 
jakoby rycerz srodniowieczny er fie{)t auö, man möd)te fagen 
(ju ergangen: loenn man einen 93ergleid) tun tonnte), tt)ie ein 
mitte(ülterüd)er Oiitter. 

§ 3. ^n ^icbenfät^en wirb ferner biefer 5IRobu§ gebraudit 

a) at§ tt)irtüd)er ßonbttionaltS in 93ebingungöiä^en; 
3. S3.: fiet)e § 2, a. 

b) ?((§ ßongeffit) (coniunctivus concessivus), tuobei 
ber Diebenfatj mit bem ipauptfa^e burd) bie .ßonjunttionen 
chociazby, gdyby nawet üerbunben lüirb ; 3. 33. : chociazbym 
chcial, to nie möge tego iiczynic felbft tt^enn td) eS aud) 
tun moEte, fo tonn id) eö nic^t tun. 

c) $llg ^onjunttiü in «Süllen, iuc(d)e non einem im 
öauptfatjc entl)altenen 3eittt}orte, ti)e(d)e§ mit einer DJegation 
ftet)t ober einen negatiüen Sinn I)Qt, abt)ängig ift; ber 3ieben= 
fo^ ift aisbann burd) bie Aonjunttion zeby Dcrbunben; 3, 93.: 

nie wiem o tem, zeby byl ehory id) iDei^ nid)t, ba^ er 
front ift; przecze (watpie), zeby byl chory id) beftreite 
e§ (bejroeifle e§), ba^ er franf fei. 

^ilnmcrtung. (5§ ift bie§ namentlich bann ber lyoll, loenn 
im 9Jcbeniü|e etraaS UngciriffeS ober ,']iDeifell)afte§ auSgebrüdt roirb. 
@prid)t man aber ben im iliebenfafee ou§gefprod)cncn Gebauten al§ 
etma§ ÖeftimmteS aus, fo ftel)t ber ^nbitatili ; 3. 33.: nie nie wiem 
o tem. ze on jest chorym. nie mnie to nie obehodzi ic^ meiß 
nichts baüon fnämlid): i^ raei^ e§, raill aber baöon ni(^t§ miffcn), 
bü| er tranf ift, ba§ gel)t mid) nid)t§ an; przecze temu stanowozo, 
ze on jest ehory ic^ beftreite e§ cntfd)iet)cn, er fei franf. 

d) Sllö ^i^tili-' lüoburd^ eine 5lbfid)t, ein ^ul, alfo 
ein SOÖunfc^, auögebrüdt wirb. 



262 ßeftion 39. 

3)er 9lebenfa| lüirb bahti eingeleitet burdf) bie ^oniunf= 
tioneii: a, ze, az, iz, ober ein re(atiüe§ gümort mit «by», 
alfo: aby, zeby, azeby, izby, ktöryby, ktöregoby, ktöre- 
muby u. f. tu. 

aa) yiaä) ©ä^en, rüdd)t ein 2)er6um be§ 2ißunjcf)e§, 33e= 
festes ober S3ege{)ren§ entf)alten; 3.23.: 

chcialbym, zeby przyjechal ic^ ntöd^te, bo^ er fomme; 

zadam, zebys mi zaplacil zaraz iä) öerlangc, bo^ bu mir 
gleid^ bejo^teft; 

rozkazuje ci, zebys poszedl do niego ic^ befe!^Ic bir, ju 
ifim ju gelten. 

bb) '^Raä) äierben be§ 3^ürd^ten§, unb gttjar mit ber 9legQ= 
tion, tüenn man tüünfc^t, ba^ ba§ Sefürd^tete nid^t 
eintreffe; j. 93.: boje si^, zeby nie przyszedi id^ 
fürd)te, bo^ er nicf)t fommt, alfo: id) wünfc^e, ba^ 
er tomme = zycze sobie, zeby przyszedi. 

Boje sie, zeby przyszedi !^ei^t: icf) münfd^e, er möct)tc nid^t 

fommen. 
Slnmerfung. 2Benu man burc^ bie Q^urdöt etraaS bcftimmt 
@rn)artete§ auSbrüden roill, fo fe|t man bcn ^nbiJatib; 3.33.: boje 
sie, ze nie przyjdzie unb boje sie, ze przyjdzie. 

§ 4. Siefer 3)^obu§ lüirb ferner gebraui^t: 

a) 3n g^ragefä^en, fomot)( in ab{)ängigen q(§ unab^än= 
gigen, ttienn ein Streifet ober eine Unfic^erf)eit au§gebrüdft 
tüirb; 3. 93.: pytam, cözbys mögl na to zrobic? id^ frage, 
roag fönnteft bu barauf tun? ober birett: cözbys mögt zrobic? 
ttiaS fönnteft bu tun ? 

^Inmerfung. @§ tft ^u beachten erften§, ba§ biefe ^rt un= 
abpngiger f^ragefä^e ftet§ al§ üon einem ju ergänjenben ^auptfa^e 
abhängig jn betracfjten finb ; j. iß.: öon pytam sig id^ frage, ober 
chcialbyQi wiedziec icf} möd)te miffen u. bgl. 3roeiten§ fönnen 
biefe 5ragefä|e au(§ ala ^^otentialfä^e gebadet roerben, ju benen ein 
^onbitionalfa^ leidet ju ergänzen märe; 3. 93.: cözbys mogl zrobic, 
gdybys nawet chcial. 

b) ^n Dflebenfä^en, bie einen nur fiftioen (meift alfo po= 
etifrf)en), nid^t mirf(id)en 93ergleirf) auSbrüdfen (coniunctivus 
comparativus) unb bie mit bem öjauptfa^e burd^ bie Äon= 
junftion jak, jako ober bie ©oppeltonjunftion Jak gdy mit 
by, alfo jakby jakoby, jakgdyby üerbunben toerben; 3. 5B.: 

wyglada, jakby (jakoby, jakgdyby) trzech zliczyc nie 
umiat er fie^t au§, al§ Wenn er nid)t brei 3ufommen= 
3ä{)fen tonnte. 



3)ie 53crbalfornten iinb if)r ®thxa\iäj. 263 

c) ^n 2ßunid)iQt!en q(ö Dptatiü, tüobei ber ®q1j ge= 
luö^nüd^ bnxd) bie i^ünjunftionen: o, ze, gdy, bodaj, niech — 
mit by (olfo oby, zeby, gdyby, bodajby, niechby) — ein= 
geleitet wirb ; 3. 33. : 

bylby.s cicho! oby cie Bog blogoslawil ! möd}te bid} ©Ott 

fegnen! niechby zginal! m'öä)tt (mag) er untergel)en! 
?lnmerfuug. ®§ ift erfidjtlid), bo^ anä) bie Söunfd^fa^e, 
^elbft rcenn fie QÜein ftef)cn, al§ üon einem 3eit»üorte be§ 5Iöunf(^e§ 
(Dgl. § 3, c) Qb()ängige ^Jtebcnjäk betrad^tet merbcn tonnen. ®a= 
gegen finb al§ unabpngig nur bie and) im ^onbitionali§ [tel^enben 
SBunic^jä^c ju betrad^ten, roelcfie ben Söunfd^ felbft im Qbl)ängigen 
Ttebenia^e enthalten (Dgl. § 3, d, aa); j. 33.: chcialbym, zeby 
przyjechat. — 3^or aüem aber [tef)t ber ÄonbitionatiS im §aupt= 
JQ^e nur al§ ^otentioliS, bQt)er aud) biefer DJiobug biefen DZamen 
führen mü^te. 

IPörter. 
powiernik, m. ber Jöertrautc wcielic (üoü.) eiiiüerteiben 

Lotaryngia 8ot{)ringen edukarya, f. bie ßr^ie^ung 

<lozywocie, )(. bie lebeiiölanglidie rozwijac (uno.) entluidteln 

^iu^niefeitng zabobon, m. ber 2tberglaube 

diichowieiistwo, n. bie (Seiftlid^= zastapic (Ooü.) an bie ©teile Oon 

feit — treten 

sprawowac (unö.) üevric^ten niemoc, f. bie Of)nmac^t 

przypuscic (ooU.) jutatfen wyraznie, Stbo., beutlic| 

röwnosö, f. bie ©Ietcf)t)eit neutralnosc, f. Die 9ieutralität 

nacechowac (DoÜ.) fennjeicfinen wplywowy, -a, -e einftufereii^ 
oilrotwienie, n. bie Grftarrung porozumienie, n. ba^ 6inDer= 
ciemnota, f. bie fyinfterniä nefjmen 

pijaiistwo, n. bie 2riinfiui^t dziedziczny, -a, -e erblid) 

haiibic (unD.) befcbimpfen, mit pröba, f. ber SJerfudf) 

©c^impf bebccfen rownouprawnienie, n. bie ©Ieicf)= 

pogarda, f. bie ^öerac^tung fteüung 

mocarstwo, n. bie DJlnd^t uniemozebniö (lioü.) unmöglicf) 

oscienny, -a, -e benadjbart machen, bereitein 

gnu.sny, -a, -e trag, faul [treten nacisk, m. ber SrudE 
ustapir (üoH.) czego ctuuiö ab= burzliwy, a, -e ftürmifd). 

SCufsaüE 85. 
Smierc Augusta IL, wywolala wojne europejska o nastep- 
stwo tronu polskiego (polmfc^c X^ronfolge). Francya bowiera 
prowadzila na tron (unterftü^te bie ^brontanbibotur) Stanislawa 
Leszczyi'iskiego, ktöry byl tesciem Ludwika XV., cesarz zas 
niemiecki. Karol VI., trzymal strone Augusta III.. syna prze- 
szlego (üorigen) kröla, dla tego, ze jego i^ona Jözefina byla 
synowica (^iic^te, 33ruber§toci^ter) cesarza. Z Austrya zlaczyla 
sie Rosya, gdzie naövvczas panowala Anna, ktöra August III. 
zobowiazal dla siebie obietnica oddania Kurlandyi w lennosc 
jej powiernikowi Bironowi. 



264 ßeüion 39. 

Koniec wojny byl ten, iz elektor saski utrzymal sie na 
ti'onie polskim, a kröl francuski ustapil Leszczyiiskiemu w dozy- 
wocie Lotaryngii, ktöra po jego smierci do Francyi miala byc 
wcielona. 

Na poczatku rzadöw Fryderyka-Augusta III. panowie i 
duchowieiiswo polskie postanowili na sejmie, aby zadnych 
urz^döw w Polsce nie dawac dyssydentom. Odtad przez lat 
30 Polacy dyssydenci nie sprawowali zadnych obowiazköw i 
naprözno blagali, aby ich do röwnosci (gletd^e Siedete) przy- 
puszczono. 

W ogölnosci panowanie Augusta III. nacechowane jest 
powszechnem odretwieniem nai'odu. Ciemnota i pijaüstwo 
haribia kraj polski i podaja go w pogarde u mocarstw 
osciennych. 

Trzydziesci lat gnusnych rzadöw Augusta III. wywarly 
Jak najgorszy wplyw na Polaköw. Edukacya, w reku Jezuitöw 
bedaca, nie rozwijalaumyslu (®ei[t) mlodziezy, a ciemny zabobon 
zast^,pil swiatlo prawdziwej religii. 

SCufsaöc 86. 

Sie D^nmac^t (niemoc) 5poIen§ äeigte fi^ am beutUcf)ften in 
ben i?riegen jener 3cit, befonberg tt)ä{)renb be§ fiebenjä^rigen ^tiege§ 
(siedmioletni), WO (kiedy) e§ feine Tteutrolität nid)t icftü^en 
(zachowac, obronic) fonnte unb ^lünberungen feine§ ©ebiete» un= 
geftroft gef(f)ef)en lie^ (dozwalac). Sie einflupreicOe gamilie ber 
6;jartDrt)§fi boffte im @inbernef}men mit 9iu^lQnb eine erblid^e Jtorfe 
5[|?onarc^ie errichten (ustanowic) ju fönnen. ©ie glaubte, al§ 'Jtuguft III. 
ben 5. Oftober 1763 ftarb, baß eine§ i^rer 9)^itglieber mit ruüüdjer 
§ülfe jum ^önig geioä^lt irerben roürbe. So^ jab fie jid) balb 
getäufc^t (zawiesc), inbem (gdy) Üiu^Ianb luä^renb be§ ^ont)D= 
fation§reic^§tage§ (sejm konwokacyjny) 1764 mit ^reufeen einen 
53ertrag jd^Io^, nod^ melc^em beibe ilRäc^^te (mocarstwo) jeben i^erjud), 
bie ßrone erblic^ ju mad^en, mit ©etcalt surücEjuiDeiien (odeprzec), 
bagegen für (za) bie ©leidiflcHung ber Sijiibenten mit ben ^at^oliten 
einzutreten (wystapicj fic^ öerpfiic^tcten. 3n berfelbcn ^Ibfi^t, eine 
5?erfafiung§reform' ju öereireln, betrieb (popierae) 3Tu|lanb bie 2i>a^I 
be§ ®ün[tling§ (ulubieniecj ber Haijei-in ßal^arina, (Stani§Iau§ 
^oniatoroSfi, ber auc^ unter bem Srude ber frembcn Gruppen am 
7. (September 1764 gett)äf)It n)urbe. 

(Sine unglüctlid)ere Bol^I fonnte nidit getroffen (uczynic) 
werben. Senn obroo^I ber neuerforene ßönig fid) bur^ manche 
gute gigenfdiaften, mie 33ilbung unb aBof)ImolIen (dobrotli\vo.scj,_ 
aus^^eic^nete, fo war er feine§roeg§ ber 93iann, ber ha^ ©taatäfc^iff 
in ben ftürmif(^cn 3eiten, meld)e nun eintraten (nastaly), bätte 
lenfen fönnen. Soju befa^ er oor allem nid)t ben ni3tigen feflen 
ßfiarafter. 



3)ie i^erbalfovmcii unb i[)v ©cdvaud). 



265 



Sf>xedfiii>nng. 

i^n ber Siic^ljanblung, w ksii^garni.) 
Czy nie mugll)yiii doetai' ])rze- C/.y \v polzkita jiy.yku? 
wodnika (^ÜBeglueifer, ^ü^rer) 
po Warezawie. lub \vog(')le 
po Kröleetwie rolskiein? 
Wezystko mi jedno fgleid)), Mamy w j(;zykn jjolskiiu prze- 
moze tez byc we francuskim wodnik po Warszawie, ale 

lub niemieckim. on jnz trocluj przestarzat}' 

(üeraltet); a na Kröleetwo 
Polskie mozemy Panu polecic 
«Rys (Stijje) Geografii Krö- 
lestwa Polskiego» — Kryii- 
skiego. 
.lest, ale nie bardzo dokladna 
(genau); moze Pan weztniesz 
opröcz tego Baedekera? 
Takjest; ale zawsze jest on 
jeszi-ze najlepszyiu przewod- 
nikiem dla podrözujjjcych. 



Czy jest z mapa Kiölestwa? 



Owszem, weznie, bo ma dobre 

karty i niektore dobre ob- 
asnienia (Srläiiterungen), ale 

CO do Warszawy, to tez wiele 

omylek. 
A CO kosztuje geografija Kryn- 

skiego? 
Czy nie möglbyni dostac niapy 

sytuacyjnej (cituationömappe) 

lub plann miasta Warszawy. 
Czy ea tez objasnienia tlane 

przy niej ? 
Nie nie szkodzi : wezme ten 

plan. A cöz mi Panowie 

moga polecic do czytania w 

podrözy '? 
Moze bvc. 



Rubla kopiejek 20. 

Owszem, tu jest bardzo doklad- 
ny plan. 

Nie, sa tylko nazwy ulic i pla- 

cöw. 
Moze cos z beletrystyki (33eUc= 

triftt!) najnowszej ? 



Üto sa nowele Dygaeiiiskiego; 

to sa dobre i nowe rzeczy. 

Albo tez nowele Prusa, takze 

doskonale. 
Tu jest katalog wydawnictw 
33ertagöfatülog! Gebetlmera 

i Wolffa, to moze Pan co 

wvbierze. 



Owszem, wezmo i jedne i drugie 

— ale chialbym jeszcze cos 

wiecej ; musz(j zaopatrzyc 

(lierforgeu) eiQ w podröz. 
A dobrze; rozpatrztj t)urd^fel}en) 

i wybiorfj; dziekujq Panom 

tymczasem. 

Trybunal Lubelski.^ 
Kröl Stefan Batory byl röwnie wielkim wojownikiem^ jak 
i rzL^dzca.^ Wiele dobrego myslal zrobic dla kraju, a majac 

1 Sqö Sribunol oon Cublin. — - wojownik, w. ber Krieger. — 
3 rzjvdzca, »i. ber S^erumltcr, ber ^Ibmiiüftrator, ber 'Itegent. 



266 Scftion 39. 

silna wole i glowe po temu\ a do tego milo.sc w narodzie, 
bj'lbj przeprowadzil-, co zamierzal", gd3'by go smiei'c zawczesnie'* 
nie zabrata.'^ Jednakowoz*^ nie wszystkie jego zamysly ' poszly 
wniwecz**; niektöre zostaly sie i nadal. 

Dawniej sady^ nalezaly do krölöw. Sadzil kröl na sejmie 
wobec zgroraadzonych senatoröw i poslow z rycerstwa. ^° Ale 
to zabiei'alo duzo czasu^-^, a zdarzalo sie nieraz^", ze sprawa 
dlagiego potrzebujac wywodu^'', nalezycie^* rozpoznana^" byc 
nie mogta. Aby wiec zapobiedz^*^ niespi-awiedliwosci^^ i czas 
na inne rzeczy obröcic^^. postanowiP'' kröl niektöre sprawy 
oddac jednemu wielkiemu sadowi, ktöryby byt najwyzsza in- 
stancya"" w kraju. 

Myslal sobie kröl, ze na to. azeby sad. ktöryby ostatecz- 
nie wyrokowar-\ mial powage"", nie dose, izby sig skladal 
z samych tylko wycwiczonych"^ w prawie, ale zeby don wcho- 
dzili ludzie. dla ktörych kazdy czuje uszanowanie^* i wiare. 

Rozkazal wiec, aby obywatele'-' z pomiedzy siebie wybie- 
rali czlonköw^^ tego sadu, ktörych zwano pözniej deputatami"': 
sam zas sad. ze byl naznaczony-® w Lublinie, zwal sie Try- 
bunalem Lubelskim i odbywal posiedzenia^® z wielka uroczy- 
stoscia^" CO rok. 

Ten trybunal lubelski miat swego marszalka^\ prezesa 
i wieeprezesa.'*- Marszalkiem bywal zwyczajnie mozny pan"^. 
bo dla utrzymania^'^ powagi i dostojei'istwa^', mu^^ial zye 
z wystawa^'^; a i ludzie wybrani na deputatöw nie brali zadnej 
zaplaty^', lecz czuli sie wynagrodzeni''* zaufaniem'^" wspöl- 
obvwateli.*** 



^ po temu ba^u, entfpred^enb. — ^ przeprowadzic biivc^füfiren. — 
^ zamierzac beabfid)ttgen. — ■* 311 frü^. — ^ zabrac (Doli.) f)inuiegncf)men. 

— ^ benno(f). — '• zamysl, m. ^lan. — * poj.sc w niweez t)er= 
nicktet toerben, 511 ntdjtä »erben. — ^ sady bie ®erid}t§barteit. — 
10 rycerstwo, n. bie .Ritterjcfinft, ber 2lbel. — ^^ zabierac duzo czasu 
uiel "^ni luegnelimen. — ^- nieraz mitunter. — '^ wywöd, m. bie 
SluSetnanberfetiung, ©jplitatiün. — '* nalezycie gef)örtg. — ^^ roz- 
poznac (doU.) erfennen. — 's zapobiedz fteuern '^einer ®a(^e), t)or= 
beugen. — " nie.spra\viedliwosc, f. bie llngerec^tigfeit. — i'' obröcic 
Derloenben. — ^^ postanowic be)c^IieBen. — 20 instancya, f. ^nftanj. 

— -1 wyrokowac urteilen. — -- powasra, f. Sichtung, Stutorität. — 
^•ä geübt. — -■' uszanowanie, n. bie 2tcf)tung. — '" obywatel, m. 
ber Sürger. — "^ czlonek, m. ha^ DJtitglieb. — -' deputat, »j. ber 
3tbgeianbte, deputierte. — -' eingerichtet. — -^ posiedzenie, n. bie 
Si^ung; — odbywac abt)alten. — '^'' ^feierlic^feit. — ^' ber Wax- 
fcf)att. — ^- ^räfibent unb Söijepriifibent. — ^^ ein angefel)ener, mäi)- 
tigcr, rei(|er -öerr. — "* utrzynianie, n. bie ®rf)Qltung. — ^* dosto- 
jenstwo, n. bie SBürbe. — ^"^ mit Slufroanb. — ^" Sejaf)tung. — 
^"^ belohnt. — ^^ zaufanie, n. ho.^ SJertrauen. — ■*" wspölobywatel 
ber SJlitbürger. 



S)ie S5erbaIformen uiib i()v ©ebraiic^. 267 

Oto^ przez dlugi czas trvbunal lubelski byl wzorem ' 
wszystkich sadöw. Ale kiedy obyczaje" \v iiarodzie psuc'"* sie 
poczely* i z serc wypedzono'' bojazii Boza" i milosc powszech- 
nego dobra, to te^ trybunal nie byl takim sadem, jakira go 
chcial miec Stefan Batory i jakim go przez poltorasta' lat 
widziano. Szlachta wybierala zawsze deputatöw, ale do niej 
wkradla"* sie rozpusta'-*, a interes wlasny^'^ przemögP^ nad 
sprawiedliwoscia. (Dok. nastapi.) 



25ieräig[te Seftiott. 

Die t^erbalformen m\b ihr (Bebraud> (O^ortfe^ung). 

III. 5^n|ittttiD nnt ^artijt;jicn. 
A. ^nfinititJ. 

§ 1. 2)er ^nfin^tiö (bezokolicznik) ift biejenige 3^orm 
be§ 23erbuni§, tDetd)e einen Segriff (htn einer §anbtung ober 
eineö 3i'[tönbe^) in abftrafter, unbegrenzter SBeife auebrürft; 
er fte{)t q(ö fofc^er 3unäd)ft in $i)erbinbung mit anberen Sterben 
(in befiniter Q^orm), n)e(d)e aüein feinen auQreid)enben ©inn 
geben unb be§t)alb qI§ ^ütföjeitwörter angefeljen tnerben. ©olc^e 
3}erben (bie atfo einen ^nfinitio bei fid) tjaben muffen), 
finb 3. 23.: möge id^ fann; musze id) mu^ ; smieni id) 
tt)age; zwyklem id) pflege (etroaS 3U tun); powinienem id) 
foüte; chcQ id) roitt; wole ic^ raitt lieber; zdaje sie e§ 
fd)eint ; trzeba man mu^ ; potrzeba h ift nötig ; nalezy 
man muß; wypada eä geziemt fid); ferner bede (a(S §ü(fö= 
3eittt)ort im (futurum) u. bgt. 

^nmerfung. ^luBerbem nehmen ben ^nfinitio nod^ öiele 
intranfitioe Serben an, meiere aud^ o^ne benfelben einen au§rcic^enben 
©inn geben fönncn; j. S.: pomagam ic^ belfe; staram sie id) 
bemübe mic^; wabara sie i^ jögere; potrafie ic^ Derftel)e (faun) 
etroa§ ju ma^en; jestem gotöw id) bin bereit u. f. ro. 

§ 2, ®§ ift namentlid) baä 3eitraort miec (f)aben) 3U 
bead)ten, tt)e(d)e§ aud) al§ -öütf'jjcitraort mit öerfdjiebener 33e=^ 
beutung ju bctrad)ten ift : 

^ wzör, m. bü§ 3Jlufter. — ^ obyczaj, m. bie gute Sitte. — 
' pauc tcrberben. — * poczac (Dod.) beginnen. — "' wypedzie 
öerjogen, entfernen. — ^ Qux<i)t ©otteS. — ' anbertbalb^unbert. 
— "' fic^ liinetn^c^Ieid^en, einbrechen. — '■' rozpusta, f. bie 3ügel= 
lofigteit, 9üi§id)löeifnng. — '" interes wlasny baä ^riöatinterefic, 
bie Setbftfnc^t. — " przemödz überwiegen, berrfd^en über. 



268 l'eftion 40. 

a) ^n ber SBebeutimg : joden (debere) unb muffen 
Clütcinifd^e conjugatio periphrastica) ; g. JB.: mam pisac id^ 
foü (mufe) fd^reiben; majacy pisac einer, ber fd)rei6en foll; 
majacy byc napisany einer, ber gefc^rieben tüerben niu^ (foü). 

b) 3fn ber 33ebentnng, bo^ etiPQ§ angebüd) ift ober war, 
wo man im ©eutfdjen aud) „foüen" gebraudit (lat. = dicitur, 
fertur); 3. 23.: zalozycielem Krakowa mial byc Krakus ber 
©rünber öon .Jlrafan foü ßrafuS gettjefen fein; on ma byc 
chory er foII franf fein. 

c) ^n ber 23ebeutnng: tt\va§ 3U tun ^aben; 3. f8.: 
mam co jesc id) Ijobe gn effen; nie mam co robic id^ l^obe 
nid)t§ 3u tun. 

§ 3. 3)er ^nfinitiü fte()t fobann ^äufig an ©teile oon 
©ubftontiöen, tüo im 2)eutfd^en ebenfollö ein ^infinitio mit 
„3u" fte|t^; unb äiuor üertritt ber ^nfinitio ha^ ©ubftantiö 
in üerfd^iebenen {^ö^en ; 3. 58.: 

a) 21I§ ©ubjeft im 9iom., 3. 35. : Avystepowac publicznie 
(= wystepowanie publicziie), nie jest rzeczq latwa öffent= 
tid) f)ert)0T3utreten ift feine leidste ©ac^e. 

b) 2It§ ®en., 3. 93.: on nie maprawa polowac (= polo- 
wania ober do poiovvania) na mojem polu er t)Qt !ein 9^ed)t, 
auf meinem i^dht 3U jagen; ober: zamiast jechac (= zamiast 
jechania) do Poznania, wolo — ftatt nad) $ofen 3U fa[)ren, 
möd^te id^ lieber — . 

c) 5lt§ 2lif., 3. 93. : usiadl i zaczf^l pisac list (= pisa- 
nie listu) er feMe fid) nieber unb fing an, ben Sörief 3U fd^reiben. 

d) 5ir§3nftr., 3.58.: miodzy pisac a pisac (beffer: pisaniem 
a pisaniem) jest wielka r()znica 3tt)ifd)en fd)reiben unb 
fd)rciben ift ein großer llnterfd)ieb. 

§ 4. DJlitunter ftet)t and) ber ^nftnitiö at§ ipräbifat — 
atfü ftatt einer befinitiöen 93erbaIform (beutfd)e $räbifatfä^e) ; 
3. S.: Tylko si^ rozesmiac (= gdy sie roznmiejesz), zaraz 
siQ gniewa fobalb man Iad)t, fofort ärgert er fid^ (ift er 
6öfe, er3ürnt). 

?lnmerfung. 51Clerbing§ laffen fic^ biefe 3lrt Snfinitioe Qud^ 
in ber 2Beife erflären, ba^ ein verbum finitum, mel(!^e§ einen Sn= 
finitiD 3um ooflftänbigen ©inne bei fid) t)abcn mu^ (§ 1), au§gelaffen, 
olfo 3U ergänjen ift; j. 93. im obigen ©a^e: tylko sie rozesmiac 
potrzeba, zaraz — man braud)t blofi jU lad^en, fofort — , ober: 



',ol6)i Snfinitiüfatie finb üertürste fubftantiütfcf)e DJebenfä^e. 



Sie 9}ev[iaIfovmen iinb if)i- (Setn-niicf). 269 

CO tu poczae? 1DQ§ ^ier anfangen? ju fuppliercn: mam ober niamy. 
rcaS joüen lüir f)ier anfangen? 

§ 5. 3n äl)n(id)cr tierfür5ter SBeife tuirb ber 3nfi"itiD 
nocf) gebrQud)t: 

a) ?[(ö ^mpevatiü (luie im 2)euticf)cn) ; ^. 58.: siedzier! 
fi^en! 311 jiipptieiLMi : masz ober macie. 

b) 3((§ Ä^onbitioimliö (Dptatiü 11. f. lü.V 3. «8.: gdyby 
tylko miec pieniadze, tobyni jechal do Berlina tüenn irf) 
nur ®e(b l)ätte, fo tuürbe id) nad) 5Ber(in fat)rcn, — 311 er= 
gän3en: gdyb}- tylko mozna miec-; — ober: ol gdyby to 
miec pieniadze! ad), lyenn id) bod) ©etb l)ätte! ebetifaKß 311 
erf\äii3en: mozna; ober: aby jechac do Berlina, trzeba miec 
pieniadze; um nad) 5öerün 3U reifen, mufe man ®e(b f)abcn; 
trieber 3U ergän3en: mozna. 

^ r>. 2^cr ^nfinitiü i[t bat]ec^en im ''^^olniid)en nid)t 3U 
gebrnud)en, wo er im 2^eutid)en fteljt, nad) bcn $8er6en: iet)en, 
I)ören, füMeiU ober in einigen Ütebenäarten bei: bleiben, reiten 
unb Dor fid) — l)Qben. ©tntt be§ ^nfi'iitiüä mu§ im ^^o(= 
nifd)en geinöfjnlid) bnS ^nrti3ip gefeljt uierben, ober er muf; 
in einen 9tebenfat; aufgelöft ober auggelaffen ober in anbercr 
2Beife auSgebrücft werben; 3. SB.: 

id) i'q^ il)n fpielen = widzialem go grajacego; 

id) l)öde i()n fingen =- slyszalem go spiewajacego; 

id) füljlte mein C)fi"j flopfen = czulem, jak mi serce bilo; 

er bleibt bi§ 9}?ittag im 33ctte liegen ^^ pozostaje w lö/.ku 

do jjoludnia: 
!^eute rocrbe id) fpnjiercn reiten = dzi.s wyjade konno na 

spacer: 
mir l)atten nor un§ eine i^^^ff^f SBetn fte()en := mielismy 
pvzed soba butelke wina (ja nic^t mef)r stojaea ober 
gar stac, ba§ mären arge ®ermani§men). 

B. Partizipien. 

§ 1. ^4^arti3ipien (imieslowy) inerben im ^>olnifd)cn öfter 
aU im 2>eutfd)cn gebrandet, fo ha^ bie meiften, namenttid) bie 
aboerbiellen (aber aud) bie abjettioifc^en), im 3)eutfc^en ge= 
n.iöt)nüd) burd) einen 9iebenfal3 erfeUt tt)erben, fo 3. $8. ba§ 
aboerbieüe ^arti3ipium 5Präfenti§, tüie 

a) burd) einen Scmporaffa^: idac na spacer, spot- 
kalem pana Z. a(S id) fpa3ieren ging, begegnete id) bem 
^trxn 3.; 



270 ßeftion 40. 

b) burd) einen ßaufalfnl: chcao kupic sobie konia, 
pojechalem do Lowicza ha id) mir ein 5Pferb taufen ttjoütc, 
bin id) naä) Sott)ic3 gefobren; 

c) burd) einen ^onbitionol ja^ : majqc pieniqdze, 
nie potrzebowalbym tak ciezko pracowac i narazac swe 
zdrowie tt) c n n id^ ©elb f)ätte, würbe id) nid^t nötig I)Qben, 
]o iäjtdti 5u arbeiten unb meine ©efunbijeit blo^fteüen; 

d) burd) einen ßon^effiofa^: maj^^c pienic^dze, (jed- 
nak) nie kupil koni oblüotjl er (Selb t)atte, t)Qt er bennoc^ 
feine 5Pferbe gefauft. 

§ 2. 2)Q§ Qbjeftiüifdie ^nrtiäip tohh getüö^ntid) burd) 
einen 9tetatiüiQ^ aufgelöft; g. 23.: 

czlowiek, Die lubiacy pracowac, nie jest godzien naszego 
szacunku ein 9}]en)d), ber ni(3^t ju arbeiten liebt, t)cr= 
bient nid)t unfere 5l(f)tun9; ober: nie znam cztowieka 
kochajacego swe dzieci tak jak pan W. xäj fenne 
feinen DJienjd^en, ber feine ^inber fo liebte wie §err 2B. 

§ 3. S)a§ 5].krti3ibium !|3IusquQmperfefti ift im S)eut= 
fd)en in berfelben Sßeife trie hü§ ^artiäipium ^räfentis auf= 
3ulöfen, nur mu^ ba§ 23erbum in eine ber Seitfoi^nien ber 
9}oIIenbung ($tu§quamperfeftum, ^yuturum II ober ,ßonbitio= 
na(i§) treten; 3. 93.: 

odebrawszy pieniadze, kupitem sobie konia nad^bem 

(ober Qud) ba) id) bo§ ®elb erl^alten ^atte, 'i^abt xä) mir 

ein ^ferb getauft; 
odebrawszy pieniadze, kupie sobie konia rcenn (ober fo = 

balb) id) ba§ ©elb erhalten ^ahm ttierbe (t)abe), merbc 

ic^ mir ein ^ferb faufen; 
odebrawszy pieniadze, kupilbym sobie zaraz konia tüenn 

iä) ha^ ©elb erl^alten mürbe, mürbe iä) mir fogleic^ ein 

5)3ferb foufen; 
odebrawszy pieniadze, nie kupil (jednak) sobie konia 

obmo^I er ba§' ©elb ertjalten tiatte, t)at er fic^ (bennod^) 

fein ^ferb gefauft. 

§ 4. S)a§ ^artiäipium guturi ttiirb ät)nlicb bem 5Parti= 
gipium 5Präfenti§ (au§ bem e§ \a beftef)t) entmeber burcb 
einen Stelatiofa^ ober burc^ einen anberen 3Zebenfa^ aufge= 
löft; 3. S.: 

maj^;C jutro rano o trzeciej godzinie wyjechac, pöjde 
dzis rychlo spac ba xä) morgen früf) um brei U^r auf= 
ftel^en foH (mu^j, fo merbe id^ ^eute jeitig fdf)Iafen gef)cn; 



2)ie iüerbalformcn iiiib i()r ©cbvaud). 271 

czlowiek majacy uczyc innych, powinien wpierw i wciaz 
sam sie uczyc ein 5J?cnicf), »neld^cr anberc iinterri(i^ten 
mu^, foUte öor^er unb fortioätirenb felbft lernen. 

§ 5. 2)Q§ ^^nrtigipiiim ^^afliui tonn, Xücwn cS im 3)eut= 
i(f)en nid^t q(§ Qbjcftit)iid)cö ^^^arti^ipinm ^^.U-ätcriti lt)ieber= 
gegeben tt)irb, in einen üielQtiüfat^ aufgelöft werben; 3. 93.: 
to sa noze posrebrzane, nie srebrne boS jtnb üerfilbertc, 
nid^t [ilbernc 3[l^eficr; ksiazke, zgubion:i wczoraj, odebraleni 
dzisiaj hü§> 23nd), lüetdjeS id) geftern öertoren t)nbe, Ijabc id) 
l)eute trieber ertiotten. 

^3lüe anberen ^^nrtijipicn beö ^PaffiöS [inb änfammengejetU 
mit ^Partizipien bee 3l{tit)g nnb werben nad) ?(rt ber aUm= 
fdien aufgelöft, tuaö feine ©dpierigfeit bietet. 

■ülnmertung 1. Söeld^e %xt bc§ TiebenjaljcS, boS i[t, roeld)e 
^onjunftion man beim ^luflöfen einc§ aböerbicllen ^artijip§ n)äf)Icn 
)olI, ba§ ift au§ bem ^nbaltc bc^3 ^auptia|e§ leidet ju erfcnnen. 

^^Inmerfung 2. 33eim Uberfe^en an§ bem jDeutid)en in§ 
^4!>oIniid)e menbe man baber, mo c§ irgenb angebt, bie ^-V^artijiptal= 
tonftruftion an; aber man ad^te [tet§ borauf, ob ba§ Subjeft be§ 
5{ebenfalu§ baSfelbe mie ba§ be§ ^auptfa^eä ift, bn ja nur 
bann ber 5iebcn[a^ ju einem ^artijipialfatje öertürät werben barf.^ 

VOöxtcv. 

wj'jycie, n. ber 5hi§tt)e9 istnienie, n. bQ§ SBeftebcn 

invzg](jdnienie, n. bie iöerü(ifid}= slabose, f. bie @(i)aiädie 

tigung ust^pstwo, n. boe DJadjgebcn, 
przycliylny, -a, -e ttjobltrollenb baö 3uge[tänbntö, bie ßon= 

ogladanie siq, n. ha^ Um= jeffion 

l'cbauen wniosek, m. ber 3tntrag 

tolerancya, f. bie ^oleranj, bie opieka, f. ber ©c^utt 

®iilbitng wkroczyc (üotl.) einrücfen 

grzech, m. bie Sünbe przewazajficy, -a, -e ütierlegen 

ohydny, a, -e fdiimpftid) bezwzgl(jdny, -a, e rücf|id)t§lDö 

poz^dany, -a, -e teünfd^enötoert rozgoryczenie, n. bie Erbitterung 

rozbic (Doü.) äertrümmern. 

SÜuföaöc 87. 
Rosya byla teraz rzeczywista pania w Polsce. A nie- 
szczescie chcialo, ze stosunki wewnetrzne byly tak oplakane 
(traurig) i zamieszane, ze wyjscia z nich prawie nie byto. Glöw- 
nem nieszczesciem byia sprawa dyssydentöw. Ludzie dobrze 
mysli^cy i pragnacy reform, widzieli jasno, iQ bez uwzglednienia 



1 ©onft fönnten Sä^e entftebcn, tnie: „Stuf ben ßnien üor itim 
liegenb, ergriff Slnubart fie bei ben ."paaren", ©oldje ©ä^c fommen 
leiber fouiobl im Seutfcbcn »ntc im ^otnifd)en, nnmentlid) in ber 
2age§prcfje, ni($t feiten Dor. 



272 fieftion 40. 

slusznych zadan (2Bün[(f)enJ dyssydentöw i bez przychylnej po- 
mocy ze strony Kosyi. Polska nie uczynic nie zdola. Ale to 
ogladanie sie za poraoca Rosyi, ta tolerancya wzgledem inno- 
wiercöw byla w oczach tak zwanych patryotöw grzechem nie 
do przebaczenia (unüerjei^Ud^). Natomiast ci, ktörzy samodziel- 
nosci paiistwa i rzekomych (angeblid^) swoböd bronili, o zadnej 
reformie ani o ustepstwach wzgledem (an) dyssydentöw slyszec 
nie chcieli. Kiedy wiec «patryoci» w sejmie postawili wniosek, 
aby obce wojska kraj opuscily i aby dyssydentöw ukarano za 
to, ze wezwali opieki paiistwa osciennego, wkroczylo wojsko 
rosyjskie w sile (ftarf) 40 000 zolnierzy do Warszawy i wielu 
wywieziono (Derjc^icftj na Sybir (Sibirien); ustanowiono zas, ze 
dyssydenci maja znowu miec röwne prawa z katolikami. ale 
i ohydne «liberum veto» mialo nadal pozostac (befleißen). Natu- 
ralnie istnienie prawa tego bylo dla wszystkich paiistw oscien- 
nych pozadanera. bo za pomoca (mit) pieniedzy mogly przy tem 
prawie zawszeuniemozebnic wszelka reforme paiistwowa. ktöraby 
Polske znowu uczynila paüstwem poteznem. Slabosc Polski 
lezala w ich interesie. 

Stufflafir 88. 

5(uf ^3In[liften (za sprawa) Ofterreic^S unb i^rantreid)^ erl^ob 
i'xd) jur 53ertetbigung ber ^errfd^aft bc§ fat^olifc^en (Slauben§, jur 
(Erbauung bei 5ßerfQ[jung unb '-Vertreibung ber ruiii)d)en 2:ruppen 
QU5 ben (Sirenjen be§ 9ieid)c§ (17G8) bie ^onföberation ju SSnr, 
unter 5ü!)rung (laska) be§ ^aridjQÜa DlZidjael ,^rQfin§fi (Krasiiiski). 
93tele oon eblem (wzniosly) ^atrioti§mu§ befeelte (natchnieci czem) 
DJlänner, inie 3oiepI) Pulawski mit jeinen brei ©öi)nen, gel^örten 
ber ß'onföbcrationan, aber leiber lüaren aud) fajt QÜe Dom tanatift^en 
Dteligion^eiier erfüllt, '^luf Serlangen bc§ ruijij(f)en ©efaubten Diepnin 
rief (wezwac) ber poIniid)e «Senat bie ipülfe ber Siuffen an, meldte 
fofort mit überlegenen 2;ruppen über bie ^onföberierten (konfederat) 
Verfielen (wpasc na), isergeblid) griffen ju beren ©unften (korzysc) 
bie dürfen in ben mit rüdfüjislofcr (Erbitterung gefül)rten ^ieg ein. 
®ie ^onföberation mürbe jertrümmert unb if)re lebten 3^e[te (resztki) 
über bie ©renje gejagt (zapedzic), bie dürfen in ber DJtolbau (Mol- 
dawia) befiegt. 

^er Sinflu^ 9iu^Ianb§ in ^iokn fdfiien nun für immer ge= 
fiebert (zapewniony). 2)amit aber bie D3kc^t nid)t ju grofe roerbe, 
i)ielt (uwazal) e§ §riebrid) ber (Sro^e für jraedmä^ig (za stösowne), 
eine 2:eitung ^oIen§ smif^en Stu^lanb, ^^reu^en unb üfterreid) t)or= 
3ufd)Iagen. 3Iuf biefe äBeife fam bie erfte Teilung (rozbiör) juftanbe 
(do skutku). 2cr 5>ertrag barüber (odnosna) mürbe am 5. ''Jtuguft 
1772 ju St. Petersburg unterjcid)net. ^4^oIen öerlor burc^ biefc 
Teilung an Cfterreid) Stotru^lanb (Rus Czerwona ©olijien), an 
Siu^lanb ha^ fogenannte Söei^ru^Ianb (Bialorus) unb an ben ^i3nig 
t)on ^reu^en ä'Beftpreu^en, o[)ne ©onjig unb 2^orn (Torun), unb 



!Xie SÖerbatformeii uiib if)v ©etn-auc^. 



273 



beu ^lel^ebiftrift (ziemia nadnotecka). S)er 9teid^§tag Don 1773 
mu^tc biefe '?l6tretungen (zabör) beflätigen. 



Teraz mani jedne 
liczv 12 wvrazüw. 



do Pru.s 



Sf>ved}ixhung. 

(3m 3;elegvap{)enbureau, m- biurze telegraficzDem.) 

ProszQ Pana, mam tu kilka Sluz(; Panu. 
depesz(2;epefd)eii,2elegramme) 
do odeslania. 
Otoz naj])rztHl dwie nJwno- Za stala opiate (iefte 2aje) od 
brzraiace ;glctrf)(aiitenbe; kra- kazdej depeszy placi si*; naj 

jowe (inlänbifd)e), kazda po przöd po 15 kopiejek, a za 

dziesier wyrazöw; ile one b^dJi kazdy wyraz \v kraju po 5 

kosztowac. kopiejek; a wiec za jednc^ 

depeszy zaptaci Pan 65 ko- 
piejek, — czyli za dwie row- 
nobrzmiace razem 1 rubla 
30 kopiejek. 
Do Prue kosztuje od wyrazu 
10 kopiejek, a wiec 12X10 
czyni 1 rubel 20 kopiejek 
i 15 kopiejek staiej opiaty ; 
czvni razem rubel i kopie- 
jek 35. 
Do Holandyi kosztuje wyraz 
kopiejek 18; wiec razem — 
rul)el i kopiejek 59. 
Do Francyi wynosi oplata od 
wyrazu kopiejek 19; a razem 
okragle 3 rubie. 
U, to droofo Panu wypadnie 
(aiiäfaüen, uiel betragen), czy 
nie niöglbys Pan jej skrocit'-? 
Bez watpienia; wystarczy Ba- 
tawia (SSataüia) i nazwisko; 
raozna imic; (SBornatnen) i Jawa 
wykreslic. 
Osm wyrazöw po 3 ruble, ko- 
piejek 17, czyni 25 rubli i 
kopiejek 51. 
Kazem 33 ruble, kopiejek 12. 



Nastcjpnie (ineiter) jest depesza 
do Holandyi, liczaea 8 wy- 
razöw. 

Dalej depesza do Francyi, wy- 
razöw 15. 

Wre.szcie mam jeszcze depesze 

do Jawy ; wyrazöw jest 

dziesi^c. 
Nie wiem, zechciej Pan zoba- 

czye i mozeby adres dal aiq 

ßkröcic. 

A ilez teraz wvniesie? 



Wszystko razem witjc ile? 



Scfcftürf. 

Trybunal Lubelski (Dokoi'iczenie). 

Owoz w czasach takiego upadku, zdarzylo sie^, ze pewna 
wdowa ucisniona procesem'- z czlovviekiera moznym, a nie zawsze 
prosterai drogami chodzacym, proces ten w trybunale przegrala' 



* 6§ ereignete fid^. — - proces, m. ber ^U-ojefe. - 
»eripielen. 

$oInifd6e ßonB.=®rammatif. 18 



jirzegrac 



274 ßeftiou 40. 

i sti'acila wies jedyna, z ktörej zyla sama z drobnemi^ dziecmi. 
Dopust Bozy" pomscil jej krzywde!'^ Eozzalona* niesprawied- 
liwoscia tiybunalu, zawolala w obec deputatöw: «A, zeby mnie- 
tez djabli sadzili, toby wyrok byl sprawiedliwszy !» 

Ciezka to rzecz, cos podobnego w sadzie powiedziec; 
poczciwa kobieta narazala sie' na kare wedlug statutöw'', 
ale bolesc nie zna statutöw, a panowie deputaci majac jeszcze 
w kieszeni cieple pieniadze, ktöre od przeciwnika wzieli, ze 
wstydu nie smieli sig odezwac; polkngli^ przykre slowo i po- 
jecbali na obiad do pana marszalka. Zostat tylko pisarz, 
ktöry wyrok przeciw wdowie redagowaP czyli spisywal i do 
akt zaciagal.^ 

Nim sig jeszcze z tij; prac^ uwinaP*^, poslyszano turkot^'^ 
naulicy. Zajezdzaly^^przed palac kareta za kareta^^ i z kazdej 
wysiadali nieznani panowie czarno ubrani i w niemieckim 
stroju. Na glowach mieli tröjgraniaste^^ kapelusze, u boku 
szpadg.^^ Nie zatrzymujac sig, poszli wszyscy na göre^" do- 
sali sadowej. Spojrzy na nicb pan pisarz; zdretwial ze strachu, 
bo z pod sukni kazdemu wisial ogon^^, a zamiast stop i rak 
mieli kogucie pazury.^'* Cbciat sie podniesc, ale najstarszy 
z djablöw (bo to byli djabli), co usiadl na krzesle prezydu- 
jacego^^, kazal mu pozostac'^° i wezwal woznego-\ takze djabla, 
aby spraw^e wpx'owadzil."^ 

Slucha pan pisarz, oczu nie smiac"'^ podniesc, co to z tego- 
b^dzie. Az tu wystepuja djabelscy adwokaci, a wozny krzyczy 
na glos: Sprawa wdowy tej a tej, z panem tym a tym; taz 
sama wlasnie, ktöra trybunal dopiero co osadzil niesprawied- 
liwie, a pan pisarz spieszyl sig-* z wyrokiem, bo byl naprzöd 
zamöwiony'''^ i dobrze zaplacony. 

Wieksze bylo jeszcze jego podziwienie"*^, kiedy ci adwokaci 
z pazurami tak gruntownie^^ i z taka znajomoscia pravva"^ 
dowodzili'®, na jakaby nie bylo stac najtezszego mecenasa^* 



1 drobiiy, -a, -e ftein, gart. — - ©otteg g^ügung. — ' krzy- 
wda, f. ba§ Unrecht. — * rozzalony, -a, -e erbittert, ergrimmt. 

— ° narazac sie firf) aiiefe^en. — ^ nQ(f) ben ©eje^en. — ' polknat'-^ 
Deriäilucfen. — " redagowac rebigieren. — ^ zacitigntic do akt in 
bie 3l!ten bringen, einrcgiftrieren. — ^" uwinac sie z czem momit 
jd^neU fertig Serben. — " I]örte man ein ©eroffel. — ^- fütiren uor. 

— ^^ eine l?aroffe nad^ ber anberen. — ^^ breiecfig. — '" Segen. — 
^® na^ oben. — ^^ ogon, m. ber Sc^luanj, ber Sditoeif. — ^** kogucie 
pazury §af)nen!ratlen. — ^■> beö ^h-äfibierenben. — "^^ f)ieB ii)" 
bleiben. — -^ wozny, m. ber ®ericf)tebote. — ^- einfüliren. — -^ sruiec- 
magen. — -^ spieszyr sie fid; beeilen. — '^ beftetit. — "^ bie $öer= 
untnbcrung. — '-' gruntownie, 2(bü., grünblicf). — -' mit falidier ®e= 
fefeeefenntniö. — "^'^ dowodzic belreifen. — ^" mecenas, m. ber 
3lbt)Dfat. 



3uiaminengeie^le Sä^e; Sßortfolge. 275 

w Korouie' i Litwie. Skoüczyl jeden, zac/yna drugi, a djabli 
z najwiekszii w swiecie powag;i sluchaja. Toc to dopiero cuda 
wymowy!" jeden po drugim dowody zbija. wykretne wykazuje 
rozumowania^, obejscia*, podstepy'^ i prawde, jak sie miala, 
wyswieca." Przypomina wszystkie okolicznoöci, o ktorych 
nawet wdowa sama nie wiedziala, opisuje wszystkie szachrajst- 
wa^, ktörych sie dopuszczano i wylicza kwoty^. jakie depu- 
taci probali, nie wyjmujac nawet pana pisarza. 

Byloby stad wielkie zgorszenie^ i powaga^** trybunalu 
przepadlaby na zawsze^^; lecz na szczescie, po skoiiczonem 
posiedzeniu pierwszem, rozeszli sie^" wszyscy sluchacze^^, nie 
spodziewajac sie tak niezwyklej^* sesyi^'^. Obaj adwokaci po- 
koiiczyli swe wywody^'^ i prezes zadzwonil^', a wozny zawolal: 
«na ustep!»^** 

Nie dlugo trwala narada^'*, przyzwano strony-" i pan 
pisarz musial odczytac wyrok, ktöry mu gwaltem podykto- 
wano"\ a byl najsluszniejszy w swiecie, kasujiicy-' uchwale 
trybunalu, przyznajacy-^ wies wdowie, skazujacy przeciwnika 
na koszta procesu"* i zwrof-'^ innych nalezytosci.-'^ Po od- 
czytaniu wyroku, prezes i s^dziowie w miejsce podpisöw"^ 
lub pieczfci^^, wypalili"® na akcie kogucie pazurki i roze- 
szli sie. 



(StitunbDierätgfte Sefttoii. 

5u)ammengefeye S%; IVovtfolqe, 

§ 1. 2)ie guiammengefe^ten (£ä|e (zdania zlozone) bieten 
in ber polnifd)en Spradje feine Sd)n3ierigfeitcn ; benn meber 
über bie Stellung beö einen Saljeä 3um anbeven, nod) über 

^ 3m ßönigreid^ (^olen . — - tDQf)ve Sßunber bcr S9e- 
rebiomfeit. — '^ wykrtjtne rozuwoAvania 4^1.) t)er)(f)mi^te e(^IuB= 
folgerungen, ßniffe. — * Sc^Iti^e. — '" SRänfe. — " beleuchtet. — 
• Sdjacfjereien, SSetrügercien. — ^ kwota, f. bie Summe. — '■' zgol- 
ezenie, n. ha^ i'lrgeriiis, ber Stnftoß. — ^" bie Slutorität. — '^ iDÜrbe 
für immer bnliiu fein. — '- rozejsc sie auSeinonbcr^e^en. — ^'^ slu- 
chacz, »i. bie 3"f)över. — ^^ niezwykly, -a, -e ungeJüöliulid^. — 
'•' sesya, f. bie ©i^utig, bie Seffion. — ^'' wywöd, m. bie 9tu§= 
eiuanberie^iing. — *' zadzwonic- füngeln. — ^"^ „bitte ben Saal 5U 
uertaffen." — ''■' narada, f. bie Beratung. — '-" man rief bie ^^ar= 
teieii Iierein. — '-' biftierte. — -- kasowai- faffieren, üeruicf)ten, 
für nichtig erflären. — -^ juerfennen, juipredieu. — '-* jur 2ragung bcr 
^ro3eBfo|ten uerurteiten. — -'' zwrot, m. bie Stücfgnbe. — -'' nale- 
zytosc, f. bie ^orberung; ba%, loaö jemanb sufommt. — -" po(l])i8, 
m. bie Untcrfdirift. — -'* pieozec, f. ha^ Siegel. — -"' w ypalic auf=, 
Qiiöbrennen. 

18* 



276 Seftion 41. 

bie äßortfolge in bcn abt)ätigigeu (untergeorbneten) «Säuert ftnb 
irgcnblt)e(d)e Siegeln 311 geben. 2)ie ©tellung ber ©ä|e 3u= 
einanbcr, folüie bie $ffiortfü(ge im ©o^e finb im allgemeinen 
fel)r frei; fie tcerben nnr bind) bie -^(arf)eit, bie logifc^e ^id)= 
tigteit unb ba§ ä[tl)etijcl)e ©efüljt beö ©d)rei6enben beftimmt. 

§ 2. ^jm ©egeiifaU ^um 2)eiit|d)en liebt aber bie poU 
niid)e @prad)e nid)t, ^lebcnfät^e, nament(id) wenn fie lang finb, 
innert)alb anberer ©äl3e ein,^ufd)alten; um ein ®in]d)Q(ten jn 
üermeiben, uuiB man ben ©a^ alfo ber Uxi aufbauen, ba^ 
ba§ SBort be§ ^auptfal^eö, auf tüe(d)eö fid) ber 9^ebenfa^ be= 
3ie!}t, an§ @nbe beö ©akS fommt; 3. S. : 

3l[(e§ ba§, lüoS in ben oor{)erget)enben Kapiteln gefagt 
lüorben ift, mirb öieüeid)t el)er unb fd)ne(Ier, a(§ maS ic^ im 
folgenben 3U fagen ijahi, ben Sefer über3eugen = Predzej 
raoze i latwiej trafi do przekonania to wszystko, co Biq 
rzeklo w poprzednich rozdzialach, nizeli to, co mam jeszcze 
nastepnie powiedziec. 

^Inmerfung. <Bi^t erleid^tert mirb im ^olnifd^en bie 33er= 
meibung ber Sin)c^altungeu burrf; ^ilnraenbung ber ^QrtijipiQl= 
fa|e; 3.58.: 

©tatt ba^ er (©op!^o!(e§) fic^ in Zamiast cofnac sig w zacisze 

hin ©c^otteu beä $riüatleben§ zycia prywatnego, nie wy- 

gurüdjog, ba§ freilid) freier öon stawionegoprzeciez na zadne 

®efa()r gemefen märe, übernafim niebezpieczeiistwa, przyjal 

er bei bem 3uge, bm ^scrifleS Sofokles wspöldowödztwo we 

gegen ©amD§ führte, ba§ fi(^ wyprawie, podjetej przez 

ben ?U^enern nid)t fügen Peryklesa przeciw wyspie 

mollte, eine gelbl^errnfteüe, bie Samos, opör stawiajacej 

mnn i^m al§ 3?eIobnung für Ateiiczykom, wspöldowödz- 

feine ?üitigone aubertraute. two, ofiarowane muw na- 
grode za jego Antygon^. 

3lm beften ift e§ aüerbingö im ^o[nifd)en, fott^ie in allen 
©pradjen, lange 5J[^erioben 3U üermeiben, unb ftatt einer langen 
^eriobe lieber 3lüei ober brei für3ere an3un)enben; mit bem 
obigen ©at3e fönute e§ fel)r leidet gefd)et)en; eg ift bie§ g(eid)= 
fam fd)on burd^ bie 2Biebert)oIung be§ 2Borte§ dowödztwo 
gefd)ef)en. 

§ 3. S)a^ ba§ ^Ibjeftiö in ber potnifd^en ©prad)e ben 
©ubftantiocu nad)gefteüt loerbeu fann, mürbe fd)on früt)er gefagt; 
biefeOtegel entfjätt aber feinen 3iDflug, man rid)tet fid) babei I)äufig 
nac^ bem älßofjltant, fomie nad) ber 23ebcutung be§ ^Ibjettioö. 
©et)ören namenttid) jmei 2tbje!tioe, bie oerfd)iebener %xt finb, 



^iiiaiiimciu^cicijte «äljc; Üßoitfolijc. 277 

3ii|timmcii, fo [teljt Qcuui()nlicf) bao iiminifenbcre, aücjemcincve 
über hci§ fernere, Qlcirijfain nid)t 511111 Ji^ejcii beö (gubftniitiDö 
get)örenbe öor, boei onberc nad} bein Subftantui; 3. 35.: jest 
to czlowiek dobry i zacny, ober: biedny i nieszczesliwy 
czlowiek; bagegeii : slodkie i smaczne figi tureckie, ober: 
nasz piokny o<i:r6d saski. 

§ 4. 3)e§g(eirf}eii, t)crjd)icbcn Dom beutid)eii ©ebrniid), 
mirb im $ü(nild)cn bic -liegation nie ftetö uiimitteltiar 511m 
negierten 3i>orte gcftelit; 5. ^. : 5^ev U^oget Strang ta nn 
iiid)t ftiegen = strus nie umie latac. ßnnn ber StviuiB 
nid)t fliegen? = czy strus nie umie latar? ^jd) l)nbe 
nie ettt)a§ «Sd^önereS gefet)en = nie widzialem nigdy 
nie pi^kniejszego, ober: czegos piekniejszego nie widzi- 
alem nigdy. 316er: nie dzis dopiero oie poznalem = 
nid^t erft t)eute t)abc id) bid^ fcnnen gelernt. 

§ 5. S)ie 'ipräpofitionen ftet)en ftetä üor bem gnbftan^ 
tiüum, Don bem fie nnr etlüo burd) ba§ ba3ngel)örenbe 2Ib== 
ieftiö getrennt lüerben fönnen ; 3. 93.: pijemy z wielkiej bu- 
telki: ido przez zlamany most drewnian}' n. bergl. 

9htr bie ^Präpofition gwoli, tuegen, fteljt mitunter aud^ 
nac^ bem §Qupttüorte. 

§ 6. S)ie ßoninnftiüneii ftet)cn immer am Einfang bcä 
Sa^eS, nur zas, tez unb bowiem ftetjen nur an 3ireiter 
©teile, lüäl)renb przeto, tedy, zatem unb wiec foiuotjt an 
erfter tt)ie 3U)eiter ©teile fielen fönnen. 

§ 7. 2)ie einfilbigen Q^ürtuörter sio, mi, ci, mie, oie, 
ferner: go, mu unb je irerben mir enflitifd), b. l). nad) einem 
betonten Jßorte, gebrand)t, fönnen aljo nie an erfter ©teile ftct]en. 

S^rifft si(: mit einem anbern ^ürmorte 3ufammen, fo loirb 
eß nad) bemfelben geftellt; 3. 35.: zdaje mi si^, zdaje mu siq 
(nie aber: zdaje siomi; ober: zdaje si(j mu), fonft mu^ man 
bie längere {yorm bcö ^Pronomens U}äl)len: zdaje sie jemu, 
mnie zdaje «ie. 

VOöxtcv. 

(il^eracya, f. bie Cpenition stan iniejski ber 33üriierftQiib 

krwawy. -a, -e blutiij odrodzii'sic Uiicbergebovenuicrbcu 

dokonac, Do(lfül)ren, nii§fül)ren odrodzenie, n. bic SBiebtnijetnut 

zbawienny, -a, -e f)eilittin, it)of)(= uklad, m. baö 5lbfaffeii, bic 9{e= 

tätig baftioii 

nnlo.^inik, »1. ber Siefctiabev, ber smak. m. ber @efcf)macE 

5reunb doznar (üoU.) czeiro geiücfeeit, 
sztuki piekne, bie Ainiflc fiel) crfvciien 



278 Seftion 41. 

pobudzic (öotl.) anlegen clnvalebny, -a, -e fobenötoert 

powstrzymac (Doli.) auff)atten poparcie,'w. bie Unterftü^ung 

pomyslec (noü.) 3n benten ün= wydanie, n. bie ^'^eranögabe 

füttfle" odniöwic- (üoü.) nerjagen, ab' 
dochöd, m. (^f.) bie ©infünfte icEiIogen 

marszalek nadworny Cberf)Df= pogodzic eiq (üotl.; fid^ öerfö^nen 

, marjc|all poröznic (poü.) entjineien 

podkanclerzy, m. Unterfanjter przystapic (poü.) beitreten. 

SCufgaüc 89. 

Zdawalo sie, ze operacja krwawa, dokonana na ciele 
Polski bedzie zbawienna dla niej. Przez pewien czas uzywat 
kraj glebokiego spokoju i w tym czasie zajasnial dlugi szereg 
pisarzöw, znanych pod nazwa pisarzöw epoki Stanisiawowskiej. 
Kröl, milosnik nauk i sztuk pieknych, nie mogac wröcic ojczyz- 
nie swietnosci politycznej , chcial przynajmniej rozkrzewic 
w Polsee smak lepszy i oswiecenie. Przemysl, handel i rol- 
nictwo doznaly röwniez jego opieki. 

Tymczasem z drugiej strony doznane (erlittene) nieszczescie 
pobudzilo wiekszosc Polaköw do szukania srodköw, przez ktöreby 
dalszy upadek ojczyzny mögl byc powstrzymany. Pomyslano 
znowu i nawet szczerze o refornaacli. üstanowiono zarzadzajaca 
rade nieustajaca (permanenten 9iegierung§QU§f(J^u^), nalozono po- 
datki, ktöre podniosly znac/.nie dochody panstwa, i inne zba- 
wienne zaprowadzono urzadzenia. 

Roku 1788 zebral sie sejm konstytucyjny (fonftituierenbe), 
aby nadac panstwu nowa zupelnie konstytucye. Ti-wal on 
az do roku 1792 i zowie sie dla tego sejmem czteroletnim. 
Na zasadzie (auf ©riinb) konstytucyi nowej zamienila si§ Polska 
republikaiiska na monarchie ; tron mial byc dziedzicznym 
w domu elektoröv,' saskich; zniesiono «veto» oraz prawo kon- 
federacyi; religia panujaca byta katolicka, ale i wszystkie inne 
byly dozwolone. Stan miejski otrzymat wstep (iDurbe jugelaffen, 
erhielt 3ittritt) do urzedow cywilnych i wojskowych, tudziez do 
szlachectwa (^(bel), bo mieszezanie av urzedach zostajacy (be= 
finblidien) stawali sie tem saraein (juz) (bamit) szlachta (abeltg). 
Z tego widac, ze Polska byla na najlepszej drodze do odro- 
dzenia sie. — Ta piekna konstytucya, jakiej wöwczas zadne 
paiistwo nie mialo, i ktörej ukladem zajmowali sie: Ignacy 
Potocki, marszalek nadworny, i Hugon Kollataj, podkanclerzy, 
zostala ogloszona 3 maja 1791 roku, i stad nazwana kon- 
stytucya trzeciego maja. Kröl i naröd zaraz na nia przysigge 
zlozyli ((5ib Iei[ten, Bejc^irören), a kröl pruski Fryderyk -Wil- 
helm II kazal przez posla swego wyrazic swe zyczenia (®Iüd= 
löünjd^e), uznajac ja za chwalebna i dla szczescia Polski ko- 
nieczna. 

Niestety bylo kilku magnatow z tej konstytucyi nieza- 



3iiiiimmciujcicljte 2ä^c; 2i>ürtfolgc. 



279 



dowolonymi, i niepr/.yjacioliui wszelkiej refonny paustwowej. 
€i, luianowicie S/.c/.i'Sny (i^fü^") Potocki i Ksawery (.^'iiDer) 
Branicki, z poplec/.nikatni (?lu[)äiiger) swymi, zawia/.ali (fdjlofienj 
przeciw nowej konstytucyi konfederacye w Targowicy (2;Qrgo= 
iDijo) (14 maja 179-) i wezwali pomocy rosyjskiej (riefen 
ruififci^e §ülfe an), 

Rzeczjnviscie wyslala tez cesarzowa Katarzyna na po- 
parcie konfederacyi 100 tysiecy wojska. Daremnym byl opör 
wojsk polskich, dareinnem zwycicstwo Kosciuszki pod Du- 
bienka. Kröl prnski ofiarowal (anbieten) swa pomoc Polakom, 
ale zadal w zamian (bafür) wydania mu Gdanska i Torunia; 
a gdy mu sejm tego odmöwil, pogodzil sie znowu z Rosya, 
z ktöra byl porozniony. A kiedy i kröl Poniatovvski przystu- 
pil do konfederacyi, dobra sprawa upase (ju ^aü. tommen) 
musiala. Wojska pruskie wtargnely do Polski, zajely Wielko- 
polske, Gdai'isk i Toruii, a Rosya zabrala prowincye wscho- 
dnie, mianowicie: Podole, Ukraine i wojewödztwo Minskie 
(9J?in§!). Sejm przez kröla do Grodna zwolany (berufen) roku 
1793, gvvaltem zmuszony, zatwierdzil ten drugi rozbiör Polski. 

Sj?tedfül>iing. 

(3(uf bem ^af)nl)ofe, na dworcu kolejowym.) 



Poslaniec (®tcnftmann)! proezQ 
Avziac te rzeczy i oddac do 
bagazu. 

Tu sa dwie walizki (Koffer), i 
jeden kosz ;.Rovb); to torbe 
JXafd^e) zas i pudelko od ka- 
pehisza (^utfc^ai^tel) wezmQ 
do wagonu (SÖaggon). 

Nie prosz^ mi kupic i przy- 
niesc do sali drufjiej klasy; tu 
sa pieniadze; prosze kupic dwa 
bilety drugiej klasy <lo Wro- 
clawia (Sreälou); ile to wy- 
niesie? 

Tu niacie 25 rubli; a prosze 
nie nie zgubie. 

Prosze 8i(j pospieszyc, bo nie 
nia wieie czasu. O kturej 
odohodzi pociiig? 



Ile sztuk nia Wielmozny Pan? 



A bilety (93i((et§) czy Wielmozny 
Pan saui kupi? 



Druga klasa do Wroclawia kosz- 
tuje 11 rubli 70 kopiejek. 



Niech Wielmozny Pan b^dzie 
s]iokojny i eparaieta niöj 
numer — 17y- 

O godzinie O^J-, minut 40; 
niech tylko Wielmozny Pan 
idzie do sali, ja zaraz i)rzy- 
lüosQ bilety. 

ProszQ Wielmoznego Pana, tu 
sa dwa bilety do Wroclawia, 
i kwit od bagazu; zaphicilera 
2 ruble 65 kopiejek za ba- 
gaz ; nalezy mi si(j wiec jesz- 
cze rubel i 5 kopiejek. 



280 Seftioii 41. 

Tu macie rubel 50 kopiejek i Dzi^kuje Wielmoznemu Panu; 
podajcie mi te rzeczy do mozemy isc, juz l)yi dnig;i 

wagonu. dzwonek (man i)at fc^DU jum 

äiüeiteumal geläutet). 

Scfcftürf. 

Leszek Bialy.^ 

Otoczona niewiastami" swego dworu'^, siedziala krölowa 
Helena, wdowa po Kaziniierzu Sprawiedliwym, i wraz z niemi 
zajmowala sig^ wyszywaniem'^ ozdobnych szat*^. Glebokie 
milczenie panowalo w tem gronie'; wszystkie czola pochylone^, 
oczy zwracaja sig^ na igle^''. . . . 

Wtem szybko^^ otwieraja sig^'' drzwi^'^; do izby wbiega^* 
mlodzieniee : wlosy jasne, modre^' spojrzenie, twarz deli- 
katna^^ biala. 

«Skadto, möj Leszku?» zapytala z troskliwoscia^ ' Helena, 
— «widzg, zes zmgczony^^: czy wojewoda sandomierski nie 
byl z tob%?» 

«Zaraz nadejdzie^^; pozostawilem go na placu^**, gdzie 
po dAvakroc miecz möj z rak mu szable wytracil»^\ zawolal 
wesolo krölewicz Leszek. 

«To dobrze», rzekla z usmiecheni"'-^ Helena, — «czy 
tylko czasem wojeweda nie umyslnie""' dozwolil^* ci sig 
rozbroic?»^^ 

«0 nie! — ale oto i on nadchodzi.»"^ 

W tej chwili w komnacie"' krölowej ukazal sie"^ powazny 
starzec, z wyrazem-^ dobroci na twarzy, byl to Goworek, 
wojewoda sandomierski^^ cala dusza przywiazany^^ do mlo- 
dego Leszka, ktöry tez odwdzieczal'" mu milosc najtkliwsza^^ 
przyjaznia. 

«Wstydzcie sie, panie wojewodo», rzekla do wcbodzacego 



^ ßefd^e! ber Sßeifee (SBIonbe). — - oon ifiren getanen iimt^ebcu. 

— ^ dwör, m. ber |)Df. — * zajmowac sitj fic^ luoinit bejcfiäftigen. 

— ^ wyezywac ,au§näf)en, ju szyc. — '^ foftbare ©eluäuber. — 
' grono, n. bie 2raiibe, bie ©efeKjd^aft, ber S^xM — „in t^rer 
5!Jiitte". — * gefenft. — ^ zwracac sie fid) ttienben, ri(f)ten. — ^" igia, 
f. bie 9lä^nabel. — ^^ eilig. — ^- otwierac öffnen. — ^^ drzwi, 'ßl., 
bie Sür. — ^■^ wbiegac fjineinftürjen. — ^'^ niodry, -a, -e bun!el= 
blau. — ^'^ delikatny, -a, -e gart. — ^' troskliwosc, f. bie jarte 
Äorge. — ^^ ermübet. — ^^ nadejesc anfotnmen. — -° plac. m. ber 
■ipia^. — -^ wytracic ^erau§=, au§fcE)Iagen. — -^ läc^etnb. — -^ umyyl- 
nie, 3lbt)., Ql)fi(f)tli(^. — '-■* dozwolic äulaffen. — -' rozbroic ent= 
inaffnen. — '^^ nadchodzid (unO.) öon nadejsc. — '' komnata, f. 
in£)b. .ßemenate, ein ©emocE). — -^ ukazac siq erfd)einen. — '^^ wy- 
raz, m. ber 2lu§bnic!. — ^^ ber SJßojetDobe Don canbomir. — ^^ przy- 
wiqzany, -a, -e anl^änglic^. — ^'^ odwdzi(jczac sitj fiö) banfbar er= 
uieifen. — ^^ tkliwy, -a, -e innig. 



3iiiainmciigeie^te Sä^e; Sßortfolge. 281 

zartobliwie' ksic/.na, < ze was starego wojownika taki mlodzie- 
niaszek, jak nasz Leszek, pokonai.»" 

«Cöz robic? milosciwa ksiozno»'', odpowiedzial Goworek, 
starosci nie radosc* . . ., czlek chocby nie chcial, musi przed 
mlodszym ucbylic czola.»' 

Gdy tak rozmawiano, nagle w sasiedniej izbie zabrzg- 
czaly** ostrogi^ i wszedl dworzanin** z wiadomoscia o przy- 
byciu wyslancöw''' z Krakowa, ktörzy w imieniu calego narodu 
zapraszali Leszka na tron Polski. 

üdali sie Leszek i Helena na przyjecie^" poslow; za nimi 
poszedl Goworek, radujac sie*^ w duszy z wyboru, jaki nad 
pokrewnycb ksiazat, jego wywyzszal^""^ wychowanca. Lecz 
poslowie kladlj warunek^'^, azeby w^ojewoda sandomierski, 
ktöremu wielu panöw bylo nieprzychylnych^*, natyebmiast 
z Polski oddalonym^'^ zostal. 

Oburzylo sie^*^ szlacbetne serca Leszka na mysl, ze 
mialby zyskac^' korone, a stracic najlepszego przyjaciela; nie 
namyslajac sie^** przeto, odpowiedzial poslowi : 

«Bylbym uiewdziecznym, gdybyni usluchaP^ was. Nie 
chce berla, jakie mi ofiarujecie; bo nad nie przyjazii cenie!» 

Goworek nie dal niu dokoiiczye, a przyskakujac'-'^ doii zawolal: 

«Nie czyii tego, ksiaze! nie opuszczaj dla ninie monar- 
cbii, ktöra do ciebie prawnie"^ nalezy! Mnie i w obcej stronie 
Bog nie opusci, a i tak nie wiele juz potrzebuje.'" Juzem 
stary, nie dlugo umre, a tym sposobem wszystko sie skoriczyl» 

«0 nie! möj drogi przyjacielu!» zawolal ze tzami Leszek, «ja 
na to nigd}' nie zezwole I» a zwracajac sie do wyslaiicöw, dodal: 

«Wy idzcie i powiedzcie tym, ktörzy w^as tutaj przyslali, 
iz przyjmuje korone, lesz bez warunköw.» 

Xaprözno poslowie nalegali"^ na Leszka, aby zmieniP* 
swoje postanowienie''^, nie nie pomagalo; musieli w'iec odejsc, 
i powröcic do Krakowa. Tarn zas obrano na ksiecia Wla- 
dyslawa, dla cienkich"*' nög przezwanego Laskonogim.-^ 

' fd^er^enb. — - pokonae überiuaUiflen. — ■' Siu. ßiebben ! — 
•* «starose nie radosr» polnifc^eö Spric^lDort — ba§ 2llter rift) feine 
3-reube nief)r. — '" ucbylic czola fid^ netneigen. — *^ zabrzezec cr= 
flingeii, raifedt. — " oetroga. /'. bcr Sporn, bte Sporen. — * dwo- 
rzanin, m. ein §ofbeaintfr, .öofmann. — " wyelaniee, m. bcr 5Bote. 
— '" przyjfjcie, n. bev (Srnpfang. — ^' radowac si(j ficf) freuen. — 
^'- wywyzszac erf)öf)en — lior jemonb. — '-^ warunek bie 53cbingung. 
^•' nieprzychylny, -a, -e nngünftig, abgeneigt. — ^'^ entfernt 
toerbe. — ''■ oburzyc sie fid) empören. — '^ zyskac gewinnen. — 
'* namyslac sie fid^ befinnen. — ''•' upluchac erfiören. — '-' ])rzyska- 
kiwac l)tn,^ufprtngen. — -' prawnie, 2lbt)., red)tlicf), gcfe^Iicf;. — '-'- po- 
trzebowac nötig f)aben, bcbürfen. — -■'' naiepar briingen. — -^ zmie- 
nic änbern. — '-' postTnowienie, n. bcr Gntfc^lu?!. — '-'^ cienki, 
-a, -e bünn. — -' ber „Siinnbcin", „Stodbcin". 



282 ßeftion 42. 



3tDeiimbt)ierätgfte Seftton. 

(Drtbograpbie^ Silbentrennung^ 3nterpun!tion. 

§ 1. 2)ie poInil"d)e €rt[)09ra|)f)ie lüiib burc^ jtüei Ohgetn 
beftimmt, nämtid) bie pt)onetiicf)e unb bie eti)mo(ogild)e. 

S)ie erfte, q1§ ^auptreget, roddjt öeftimmt, man foüe olle 
Sßörter jo jd^reibcn, inie man fte QuSfpricl)! fjprec^en I)ört), 
tüirb Dielfacf) beirf)rän!t burd) bie gtueite, ber ^ufolge in öielen 
gäüen bie (Sttimotogie (bie ^ibftammung be§ 2Öorte§) gegen 
ben ÖQut entfd)eibet; ]o g. 53.: leb, ber .ßopf, (outet lep, njirb 
aber mit b, nid)t p gefc^rieben, benn bie ireitere 2)eftination 
be§ 2Öorte§, 5. S.: ©en. Iba, geigt, boB b ber 33ud)ftabe be§ 
Stammes ift. 

'^tf)nlic^: obraz ba§ 33i(b (nid)t'obras), beun: obrazu, obrazv; 
lawka bie '-öanf fnicf)t lafkaj, benn: lawa; 
bog ©Ott (nidjt buk), benn: boga, bogu u. bgl. 

@5 ift bat)er nid)t möglid), fefte unb für alle ^äüe be= 
ftimmenbe Siegeln aufgufteUen, — man muB, ebenfo lüie bie 
beutfc^e, aud) bie potnifc^e Drtl)ograpt]ie burd) Übung erlernen. 
— 2;rotibem finb einige 93emerfungen Don D^u^en. 

§ 2. ߧ gab früfjer brei nmgetautete 3}ofa(e fügt. 2aut= 
tef)re): a, e unb 6; Don biefen ift ber erfte: ä fd)on tängft 
in ber Schrift au^er ©ebraud), ba er auc^ im DJhinbe ber 
©ebilbeten nid)t met)r eriftiert ; hü§ e ift aud) im 2}erfc^n)inben 
begriffen, fomot)( in ber (Sd)rift — , mie in ber Umgangs^ 
fprad)e, obmotjt es üon ©rammatifern nod) gerne erhalten 
luerben mödjte. -^ie unb ba I}ört man nod): olej (DO, in 
ber 5lu5fprad)e faft: olij; zlodziej = zlodzij, ser (.ßäfe), faft 
= syr; mleko ^= mliko u. bgt. 

§ 3. 5lm meiften ift ert)atten ha§ p 6 getrübte o (;um= 
geläutete a), n)eld)e§ raie u tautet. Xosfetbe müBte atfo ftete 
ba gefc^rieben unb gefproc^cn merben, too ein o einer offenen 
«Stammfitbe gu einer gefcbtoffenen Silbe tt3irb; 3. ö.: so-li — 
söl ha§ Salg; mo-wa bie ®prad)e, mow-ic; aber strö-za — 
ströz ber 2ßäd)ter; no-ga ber {yu^, — nög, IL 5)}(. ; raro- 
zic eiSfatt machen, — mroz ber ^^roft; mo-jego — möj; 
sto-lu — stöl u. f. tu. 

Utnmerfung 1. @§ ift aber ermä^nenSroert, ba^, ä^nlic^ roie 
fi(fi "ita^ ä nur im 2öeften ^^olena crbalten f)nt, fo aud) ba§ •'• Don 



Drtljograp^ie, Silbentvciuiimg, oiitevpiinftiLHi. 283 

Sßefteu lind) C[teu 311= ober in um9efe()rtcr 9iic{)tung otmimmt. 
SBä^renb mnn j. 53. im ^ofenfdjen ^ört: aktor (lüie aktur) ber 
©d^aufpicler; doktür (= doktur), iroS ^ür ein 2Barid)Quer Ol^r 
f(f)rccflid) flingt, fprid^t man in ben öftlid^en ©egenben ^oIen§ (2i= 
tauen u. j. id.): mowic, przyjaciol (fJatt przyjaciolj ober gar: 
rozbior [tatt rozbior u. bgl. 

5lnmerfung 2. Xie @d)reibung unb ^Iu§iprad^e ber übrigen 
5ßofaIe, namentlid) bic (Jnbungen yin. em. a nnb v, ergibt fic^ au§ 
ber 9^ormcnlet)re ber ©rnmmatif. 

§ 4. Über bie Sdjrcibitng bcö au§ z entftanbenen S- 
ßaute§ gilt nad) ben neneften 23e[timmungen ber Profaner 
3lfabemie ber SBiffcnidjaftcn foIgenbeS: 

1. z alö ^^H-äpofition iinb getrennt gefd^rieben, lüirb immer 
burd^ z be5eid)net, alfo aurf) Dor l^orten ^onfonanten, tro c§ 
lüie beutfdjeS ^ füngt; 3. 23.: 

z tobii, z tego, z piasku. 

2. 9Benn jebod) z (unb ebenjo wz, wez) mit bem foIgen= 
ben 2Borte in ber Sdjreibung Dereint lüirb, iüirb eS Dor l^arten 
ßonfonanten ju s üermanbelt, nlfo: 

stad t)0n t)ier wspak rüdmärt§ 

skad üon mo wesprzec unterftü^en. 

3. S)ie Sßörter, in benen ski, sko, skosc, stwo ©nbungen 
finb, werben mit s geid)rieben; voo aber nur ki, ko. kose, ka 
©nbungen finb, ba§ Dor^ergefienbe z ober jum ©tamm gef)ört, 
wirb e§ beibebatten; alfo 3.93.: 

boski göttlid) bagegeu: 

praski ^4-^rager waz-ki fdimal 

francuski fran^öfifd; bliz-ki nat)e 

zwyciestwo (Sieg francuz-ka ivranjö[in 

papieski päpfttid^ wiaz-ka Sünbel. 

4. ^m Sinfinitib, tt)o z jum «Stamm get)ört, fc^reibt man 
zc, atfo: znalez'c finben, wiezc (wioze) faf)ren, gryzc (gryzo) 
beiden; ebenfo znalazca ^^^inber, zwyciezca Sieger u. a.; tuenn 
aber im Stamme fein z i[t, wirb ic im 3"f- gejd^rieben, atfo: 
wiese (wiode) führen, niese (niose) tragen u, f. W. 

§ 5. Dz tüirb gefd)rieben, obwot)! wie c auögefprod^en, 
in ben Sßcirtern, wo d im Stamme i[t; atfo: 
ludzki mcnid)lic^ 
dowödztwo C'berbefcl)! 
przechadzka (Spaziergang. 

Sbenfo wirb auc^ bort dz gefc^rieben, wo g im Stamme 
ift; alfo: 



284 



i'cttion 42. 



biedz (biegac) laufen przysiadz (przysiegai-) f(^iDÖren 

mödz (möge) fönnen strzedz (strzege) l)üten 

strzydz (strzyge) lcf)trcn u. f. m. 

§ 6. Db h ober ch gu ]d)reibeu i[t, entjdjeibet nur bie 
(Etymologie unb ba bicfc nur auf ©runb ber Kenntnis be§ 
?Utpotnijd)en, be§ 5((tf(aloifd)en re]|). ber anbereu flatnifc^en 
©prad)en ju erlangen ift, jo mu^ ber ßernenbe bie £)rtt)o= 
i]ra)3t)ie fid) burd) Übung aneignen. 5((ö 9?ege( fnnn gelten, 
ba^ mit h biejenigen äöörter geidjricben n^erben, tneldje frem= 
ben Urfprungö finb unb in ber fremben ©prad)e entiüeber mit 
t) ober mit g gefd)rieben ttierben. S)ie am i)äufigften mit 
einem einfad)en h gefdjriebenen äOörter finb folgcnbc: 



blahy, -a, -e eitel, nic^t§fogcnb 
bohater, jn. ber §elb 
bubaj, m. ber ©her, SSuIIen 
czyhac, II. loueru 
druh, m. ber 5^ameu§6ruber, 

ber 58ufenfreunb 
baft, m. bie (Stieferei 
hajduk, m. ber §eibucf, ber ^e= 

biente in ^eibucfcntlcibung 
bajdamak, m. ein iJuiuber 
bak, m. ber i^afcn 
halastra, f. ba» ©cfinbel 
halas, m. ber 2üxm 
hamowac, III. f)cmmen [5?remic 
hamulec. m. ber §emmfd;ut), bie 
hanba, f. bie Sdjanbe 
baracz, m. ber 2ribut 
harap, m. bie £ye|jagb 
bare, m. ein ©trau§, ^ampf, 

bn§ (Sd)armü|el 
hardy, -a, -e tro|ig, [tolj 
barmider, m. ber Jiirm 
bart, m. bie Sparte 
basac, IL t)üpfen, fpringen 
baslo, n. bie Sofung 
beban, m. hü§! ©benfiolj 
bej ^e! 

berb, m. ba§ SCßappen 
berszt, m. ber 9iQbel§füf)rer 
betrnan, m. ber gelb^err, %ilh= 

f)auptmann 



bodowac, III. jüdjteu, jiei^en 
tojny, -a, -e freigebig 
bolowac, III. bugfieren 
hold, m. bie ^ulbigung 
bolota, /;, ta^ ©efinbel 
holysz, m. ein armer ©c^fuder 
borda, /. bie ^orbe 
horyzont, m. ber ^orijont 
brabia, m. ber Öraf 
breczka, f. ber 33ud)Uiet5en 
hufiec, m. bie ©d)ar, eine ?ln= 

sa^I IKotten 
buk, m. ber ,^nall 
hubie, II. fc^roelgen, luftig 

leben 
bultaj, m. ber S^alunfe 
burmem, 5lbö., t]aufeniDei)e 
burtem, 3lbö., in 33aufc^ unb 

^^ogen 
busarz, »;. ber §ufar 
bycel, m. ber ©d)iubcr 
kurban, m. ber ©rab^ügel 
mahon, f. tü§ ÜJJabngoni 
obyda, f. ber '^Ibfdjcu, bie 

©c^anbe 
pobaniec, m. ber S^ilbt 
porob, m. bie ©tromfdjnelle 
pubacz, m. ber U()u 
pubar, m. ber 33ed^er 
wabac sie, II. fd^iranfcn 
wabadlo,'«. ba§ 5penbel. 



Ovtt}03vapf)ie, ©ilboiitveimung, ontei'punttion. 285 

§ 7. Ter Untei-fdiieb in bcr 9(uüiprarf)e öon rz unb rz 
ift id)einbar fel)i- iimuc|cnUid), er muü ober borf) beobad^tet 
werben; rz ift bnrd) @rnieid)un(^ non r entftanben, rz bagegen 
ift ein enueidjtcö vi^ ober rz (getrennt r-z, nid)t rz); 3. ^.: 
pokora — w pokorze in S)emnt; göra — na görze auf 
beni 23ergc; bngegen: oberza, nom fran3öfifd)en auberge (eigent= 
lid) inbirett üon Verberge, itatienifd) albergo); f>karzyc mn 
skarga bie ßtage; drzec jittern — benn: drgac gncfen. 

§ 8. ^Bereits in ber S3nut(e^re würbe gefagt, ha^ man 
bie lueid^en Sippentante im ^Instant nid)t me^r bur^ boö 
3cid)en bcr iSrUicidinng be,5eid)net, ba fie and) fetten ireid) 
anögefprod)en werben. 

X tantet wie ks, wirb aber nnr fetten nnb nnr in ^^■eii^'^^ 
Wörtern gebrand)t. 

§ 9. Tie grembwörter im atlgcmeinen, fpejiett bie (5igen= 
namen, ert)altcn t)änfig eine potonifierte (ben potnifd^en Saut= 
gefetien angepaßte) g^orm; mon fc^reibt baljer: Sofokles, Alcy- 
byades, Edyp, Eschil, Cezar, Tacyt, Grecya, Szekspir, 
Wolter, Rasyn, Paryz, Loara, Dunaj, Men, Ren, Poezdam. 
Lipsk, Elba, Tamiza, Adyga u. bergt. Tod) fängt man 
jettt an, baüon abjuge'^en unb bie Dramen, namentlid) bie 
frcmben ^^amitiennamen, in it)rer eigenen (Sd)reibart ju ge= 
brand)en; 3. 23.: Goetbe (nid)t met)r Gete), Schiller (nid)t 
met)r Szyller), Rousseau (nid)t me^r Ruso), nnb and) Vol- 
taire unb Shakespeare. 

?(nmerfung. Ter frembe 2aut qu mirb im ^oInifd)en ju 
kw, nur in Eigennamen wirb er bei6et)atten ; 3. 33.: kwadrat, 
Quintus. 

Tie ßaute ge, gi werben im ^otnifd)en l)änfig in gie, 
je, i üerwanbett, man fd^reibt atfo ^äufig: gieografja ober 
jeografja, gieneral, jeneral, loika; bod) pflegt man in ber 
ueueften 3cit baoon ab3utommen nnb fd)reibt: geografia, 
general, logika. 

Tie Toppettaute moa, nn, tf u. f. W. werben üerfdiieben 
gefd^rieben, entWeber beibe^atten ober bnrd) einen ßonfonanten 
wiebergegeben, ba bie 3tn§fprad)e biefelbe bteibt; atfo: grama- 
tyka unb grammatyka, kolegium nnb kollegium, afFekt 
unb at'ekt. 

Tie fremben ßnbuugeu -tia, -tio, -tius, -sio, -sio, -sia, 
-sius, -ius, -gia, -chia, -ssio, -ssia lüerben 3u: -cya, «zya, 



286 Seftion 42. 

-cyusz, -sya, -zya, -zyusz, -gia, -dya; 5. 53,: kolacya, racya, 
Horacyusz, Teodozya, teologia, tragedya u. bergl. 

S)er Qu§ bcm ©ricd)ifc^en fommenbc Saut seh tüirb nid)t 
tüte ba§ beutfc^e ]d) gelejen, fonbern getrennt s-ch (\mt bie 
üßeftfalen e§ anSjpredjen); olfo: schizma — nid^t szyzma. 

3n ben urfprüngtid) lateinifdicn 2Börtern, wie: konsul, 
uniwersytet, konsens, konsolacya, barf ba§ s nidjt tüeid^ 
mie im S;eutfd)en, fonbern mu^ jc^arf gelefen lüerben. 

§ 10. DJlit großen ?lnfangöbiid)ftn6en ld)rci6t man nur 
bie Eigennamen, 3U benen aud) 23ö(fer= nnb ßänbernamen ju 
rechnen ftnb, fotoie meift bie öon (Eigennamen gebilbeten 5lb= 
jeftiüa, ferner foId)e 2Borte, in benen eine ^{djtungSbegeugnng 
(iegt, alfo S^itet, 5lnreben u. f. lu. 

§ 11. ä'ßaS bie S^rennung ber äßörter am ®nbe einer 
3eile betrifft, fo ift bafür bie ©prad^e maf3gebenb. 9)lan trennt 
aber bie ©i(ben beim Sprechen getüöt)n(id) fo ooneinanber, bo^ 
bie Silbe eine offene bleibt, toenn nidjt etwa ba§ äßort bnrd) 
feine 33i(bung (^(bleitung, 3ufammenfe^ungj eine anbere 2;ren= 
nung erforbert; 3. S. : ko-me-dyj-ka, ro-ze-drzec (beffer nur: 
roze-drzec), du-mny, o-gro-mny, gwia-zda, przy Ign^c, u-]zyc, 
klam-ca, klam-li-wy, ma-tka, i-skra, cza-szka, zfj,b-ki, pr^d- 
ki, groz-ba. 

5tnmerfun g. (S§ gilt olfo al§ Siegel, bo^ eine ^onfonanten= 
fombination, bie iü(f)t ein SBort beginnt, auc^ bei ber Trennung 
md)t ben '2lnlaut einer (Silbe bilben barf; 3. S.: bka, dkl u. bgl. 
'^oä) and) f)ierüon fommen ?lu§naf)men iior, benn man trennt: 
opa-ctwo, oblDot)! -ctwo feinen 2BortonIaut bilbet. 

§ 12. 5)ie 3t^iterpun!tion ift im allgemeinen biefetbe 
wie im S)eutf(^en, nur pflegt man im ^^o(nifd)en bie (üer= 
füräten) ^^artiäipialfä^e and) ftet§ burt^ ein ßomma gu fd)ei= 
ben; g. 35.: majac pieni^idze, nie potrzebowalbym tak ciezko 
pracowac: ober: odebrawszy pieniadze, kupilem sobie konia. 

Stufgafie 90. 

®ie .^äupter (glöwni przywödcy) ber nationalen Partei, 
^DSjiufjfo, ''^ollontai, Sgnaj ^otojti unb anbere l^atten fid) nac^ 
©reiben geflüdjtet (schronic sie) unb bereiteten (przygotowac) 
bier einen ^üifflanb üor. ®er ^"^u^hxnä) (wybuch) erfolgte in 
^ratau, wo am 24. 53förj 1794 .5?o§jiuiafo oI§ S)iftator (dyktator; 
erfc^ien, al§ folc^er bie Dtegierung übernahm (objal), ba§ 5BoIf 
berooffnete, bem bie 5tuff)ebung ber Seibeigenfdiaft (poddanstwo; 



Crtf)09rot)f)ie, 6ilbentiemuuuj, ontevpiinftioii. 287 

Dcriprorficu unirbe. DDHt in bcr Silc qu§ £Qnbleuten gebilbetcn unb 
mir geringen regulären Gruppen gelang e§ ^oy^iujjfo, bei UiajlQmije 
über bie 'Kuiicn einen ©ieg ju erringen nnb Sl^arjdjau unb SBilna 
tton i()nen ju befreien. 

''}{[§ bie ^üfe non 33erliu unb <Bt. tj^eterc'burg bie 'liacf)rid)t 
üon ber (frl}etning (powstanie) bcs polnijrfjcu i^olfe§ erf)ieltcn, be= 
eilten )ie jicf), gemciniam bicfelbe ^u untcrbrücfen fpr/.ytluraie). 'J)er 
ßönig Don ^^^reu^en belagerte perjönlid) an bcr gpilie einc§ i^cere§ 
üon 500U0 ÜJJann SBarjdjau, unb mit i^m ücrbonb fid) ber ruji'iic^e 
©eneral fVcrfen mit 10000 DJIann. 2)urd) bcn in bcn ^u ^^Nrcu^en 
get)örcnben pDlniid}en ^^^rouinjen aulgebro^cnen '^lufftanb marb ber 
^önig oon ^4>rciiB^'" ge^mungen, bie ^^elagerung Slniridjaua aufäu= 
geben (zaprzestac czego) unb in jeine Räuber 5urürf3ufe^ren. lyerfen 
ober ging bem aix^ ber Sürfei fiegreid) (z\vycii.'zko) f)cimfef)renben 
©umoroni entgegen. Um bereu ikreinigung (potaczenie) ju uer= 
f)inbern (przeszkndzic czemu). Derfolgte iiOüjiufjfo ben S^rN- 6§ 
tarn jur ©(^ladjt bei Dltajiejomije, in meldjer burd) bog red)t5eitige 
(na czas) (Jintreffen (przybycie) <SumDroin§ unb bie ^I^ermunbung 
unb ®efangennQl)me (wziecie do niewoli) .^ToSsiuijfoS bie ^^-''-"''fi^ 
eine üollftänbige ^lieberlage erlitten (poniesli). 5)ie ©ieger jogen 
öor 3*.^Qr)cf)QU. '^.k Tsorüabt ^^rnga leiftete (stawie) einen tjer^ireifeU 
ten (rozpaczliwy) 2Biber[lnnb, tourbe ober mit Sturm genommen, 
iDorauf auf ^cfe^l Suraoroms bie Ginmof)ncr'mit graufamem DJJorb 
unb Sranb (mordem i pozogaj beftraft Ujurben. 

3)er ^önig, ber mäl^renb biefer 53orgängc Tzajscie) faft al§ 
befangener (a. ®. jako wiezienj in 2Bar)d)au gehalten mar, übcr= 
gab (poddal) je^t bie ©tabt ben Üiuffen. 6ine ruifijd)e ^Befa^ung 
(zaloga) nat)m biefelbe ein, ber i?önig ober erf)ielt ben ^efe()l, ficf) 
nad^ ©robno ^u begeben unb I)ier meitcre 3?efet)le ab^umorten 
(oczekiwae). Senfelbcn ^ufolge (wskutek) mu^te er obbanfcn. -^Im 
■2.'). 9Joüember IVO-"), bem 3o]^re§tage (rocznica) feiner Krönung, 
legte er bie ^rone 3ugunften (na rzecz) 5?Qt{)arina§ nieber unb 
begab fid) 1797 nod) ©t. ^^etersburg, mo er im näd)[tfoIgenben 
3at)re fein trauriges £eben beenbete. 

5)ie 9[)?äd)tc (mocarstwo) aber berflänbigten fid) (pomzumiec 
sie) über (co do) eine brüte üöüige Teilung '^-^olenS, ben 24. Cftobcr 
17'95. ^^^reupen erl)ielt ^sobIad)ien (Podiasiei unb 93iafoinen mit 
3."5>arfc^ou, Cfterreid) i^leinpolen mit ßrofou, 9iufelanb IHtauen. 

®o cnbete (taki jest knniec) ba§ einft (ongi) fo mächtige 
polnifdie DJeid), ha§i Wii} ber ''4>iaftcn unb bcr ^ogiellonen. Cv§ ift 
5U ^aU. gefommen (upadlo) burd) eigene 3c^ulb, burc^ ben llniier= 
ftonb be§ ^J(bel§, — aber ouc^ bie Sd)ulb ber 'Oiad)barn, bie e§ nid)t 
julaffcn (dopusciu) moÜten, bo^ ^^^olen gefunbe (wyzdrowiec) unb 
lüieber mäd)tig mcrbe. 



288 



Seftion 42. 



{^m (£oiipc, we \va.ironie, w przedziale wagonu.) 

Czy wolno siQ zapytac, dokad Jad§ do Warszawy. 
Pan jedziesz ? 

A, i ja takze jade do War- 
szawy. 

Po raz pierwezy rzeczy wiscie ; 
a Pan juz znasz Warszawe? 

A, to moze zechcesz mi Pan 
poradzic, w ktürym hotelu 
mam stanqe. 



Czv daleko od dwovca? 



Czy etoja powozy hotelowe na 
dworcu. 

A zechciej ninie Pan objasniö, 
czy na granicy nie bede mial 
ambarasu (Umftänbe)? 

Ovvszeni, ale boje si^ rewizyi 
bagazu na komorze (Steitcr= 
reoifion). 

i^ie, ale niam dcsc znaczn;i 
garder obe. 



Jsie, mani tylko pudelko 
{Bd}aä)td) cygar i butelke 
koniaku. 

A czy urzednicy nie szykanuja 
(jc^ifanieren)? 



Mam. 

A to dla czego ? 



Czy Pan po raz j)ier\vszy je- 
dziesz do Warßzawy. 
Jestem z Warszawy. 

Najwi^kszyhoteljesteuropejski; 
ale najprzedniejszy fDornef)m= 
fte) moze Brülilowski lub Bri- 
stol. Bardzo dobry jest tez 
hotel Wiktorya z usluga nie- 
miecka. Wielkie i dobre ho- 
tele -sa nadto; saski, poleki, 
niemiecki. Ja sam staje zwykle 
w saskim. 

O dose dalel<;o, w srodku mia- 
sta, przy Krakowskiem Przed- 
mie.sciu. 

Owszem, stoja. 

Czy masz Pan paszport (.^afe) 
\v porzadku, zawizowanyprzez 
konsulat (mit bem ÄonfulQt§ = 
infuin öerfe^en)? 

A czy Pan wieziesz jakie to- 
wary, ktöre podlegaja ocleniu 
(bem Steuer unteruiorfen finb;? 

E, to nie! urzednicy (bie 58e= 
amten) poznaja czy to do 
wiasnego uzytku. Ale cy- 
gar i spirytuozöw Pan nie 
wieziesz? 

To takze nie, tylko Pan musisz 
to zadeklarovvac (angeben;. 

Boze zachowaj (®ott belualjrc); 
rascy nrz^dnicy tego nie robisi, 
jezeli nie podejrzewii ja kon- 
trabandy (5DtIpf(id)ttge Söare). 
Ale czy Pan nie masz ksiazek? 

A te Panu zabiora. 

Bo przeslq je do cenzury (3^"= 
fut) do Warszawy ; tarn je 
Pan bedzieez mögl odebrac, 
jezeli nie sa zakazane (t>er= 
boten). 



Ort^ocivapr)ie, SifOeiitrciiiuuig, ^"'t^vpunftiüii. 289 

i*cfcf<ürf. 

Karol^ Chodkiewicz. 

üroczystym byl dzieii dla uczniöw wileiiskiego kolegium-, 
w kt(3rym kröl Stefan Batory, znakoraity wojownik i polityk, 
troskliwy o oswiecenie podleglego ludu'', osobiscie, w towarzj'st- 
wie hetmana .lana Zamqjskiego i innych znakomitych panöw, 
przybywal w murr szkolne, azeby zwiedzic je i obecnoscia' 
swa do nauk i pilnosci mlodzie^ zachecic.'^ 

Z dobrocia nieraz odzywajac sie** do povvstalych' na jego 
przybycie ralodzieiicow, spogladaP Batory na te niedorosle" 
szczepy"^ na ktörych przyszle pmistwa spoczywaly^^ nadzieje. 
Przypatrujac sie tym twarzom swiezym i wesoloscia tchnacym^^, 
kröl z rysöw i z blasku spojrzenia, staral sie odgadnac^"^ przy- 
szlosii niejednego z tych na pol jeszcze dzieci. 

W ten sposöb przechodzac^*, zatrzymal sie^'^ Stefan przed 
mlodziencem, ktörego otwarte oblicze i wysokie czolo wykazy- 
waty wielki, przedsiebiorczy'*' uniysl, a zywe przenikliwe 
spojrzenie zdawalo sie tchnac geniuszem/^ Chwile z Kajeciem^'"* 
spogladal nan kröl, potem z ojcowska poufaloscia^^ opierajac 
reke na jego raraienin, rzekl: 

«Jak sie nazywasz, cblopeze?» 

«Karol Chodkiewicz » , odpowiedzial niezmieszany -" 
mlodzian. 

«Podobales sie""^ nam», rzekl dalej Batory, «ucz sie, badz 
pilnyni, a zrobiuw sie czlowiekiem.»"'- 

Uradowany-"' laskawoscia""* irionarchy Chodkiewicz, nie 
umial slowa odpowiedziec i podana niu przez kröla reke przy- 
cisnal do ust"'^ i z zywem uczuciem po kilkakroe ja ucalowal. 



* ^m $oienfd)en Karöl. — - boö ÄJirnaer ßollegiiim — ba^ 
franj. collei^e, ba^j ©i)mnafiiim. — ■' bac untergebene 33oIf, bie nnter= 
tonen. — * obecnosc, /. bie ©egenmart. — ■' zach«;cie anregen. — 
* odzywar sie ba§ 2Bovt ergreifen, jprerfien. — ' bie 3'.. lueW)e bei 
feiner 3lnfnnft fid) luon ben Si^en) erboben batten. — '^ spogladai- 
binbürfen. — ■' niedorosly, -a. -e unerUiad)fen. ininberjä{)rig. — 
^" szc/.ep, m. ber Stamm. — " s])oczy\vai'' berut)cn. -- ^- oon Sröf)= 
lidEifeit, ?yrof)finn befeett. — " odparhiar erraten. — '* przectiodzir- 
t)orbeiget)cn. — '"' zatrzymac sie ftef)cn bleiben. — "' przedsiebior- 
i'zy, a, -e untcrnel)menb. — ^^ geniusz, vi. baö ©cnie. — '"* zajccie, 
n. ba§ ontereffe. — '' ponfalos('', f. bie 3iitraulid)feit. — -" nie- 
zmieszany, -a, -e nniieriuirrt, nid)t Dertegen. — -' pndobac siQ gc= 
falten. — -- anetbotifd) iuirb mitgeteilt, ber .König bnt^'' i» bim ba= 
male 9ebräuc^lid)cn „ßitdjcntatein" gcfagt: «disce puer latinara, 
faciam te inoscintn i)anie». — -' erfrent. — -' laskawose, f. bie 
©iite, baS 2l>of)tU)olIen. — " usta (-^jit.) bie Sippen. 

5J5oliuic5e Äonö.'SrQinmatif. ü' 



290 Scftion 42. 

«Badz zdröw», dodal oddalajac sie^ kröl, — «a pami^taj 
o radzie naszej I» 

Kiedy zas o tyle odsunal sie"- od Chodkiewicza, iz go 
uslyczec nie mögl, raz jeszcze zwracajac sie ku niemu, rzekl 
do Zamojskiego: 

«Zobacz3'Sz, betmanie, ze ten chlopiec kiedys znakomitym 
mezem i ■\vielkim rycerzem bedzie.» 

Spelnily sie'^ wieszcze* slowa Stefana Batorego. Karol 
Chodkiewicz, po opuszczeniu' kolegium, odznaczajac si^*'bystros- 
cia umyslu' i odwaznem sercem, j^i'zebiegl w ciagu lat kil- 
kunastu nizsze ■\vojskowe stopnie i nakoniec zraudzkim starosta^ 
mianowanym zostal. W roku 1604 mianowany hetmanem 
litewskim, w tymze roku Karola, kröla szwedzkiego, porazil^ 
i miasto Dorpat, dotad w mocy wroga bedace, z rak jego 
odzyskal.^** Kiedy zas wkrotce potem Szwedzi oblegali Ryge, 
wtedy Chodkiewicz, tylko z 4000 rycerstwa spieszac na odsiecz 
miastu, pod Kircholmem nad Dzwina^^ spotyka^' Karola, ktöry 
w 18000 zaszedl mu droge^'^ i bitwe rozpoczal. 

Nie ulakt sie liczniejszego nieprzyjaciela Chodkiewicz i 
tak dzielnie ze Szwedem sie spotkal, iz 9000 nieprzyjaciela, 
pomiedzy nimi wielu oficeröw i dowödcöw trupem na placu 
polozyl, reszte zas wraz z Karolem mocno ranionym do ucieczki 
zmusit. 



^ oddalac sie iiäj entfernen. — - odsunac si(j ttegrürfen. — 
^ spelnic sie in ßtfüüung gefien. — ■* wieezczy, -a, -e prop^etifd^. 

— ° opuszczenie, n. ba§ S5erlaffen. — ^ odznaczac sie iiä) am= 
^eic^nen. — ' bystro^c uraysiu bte ®eifteöjcf)ärfe. — ^ ©taroft öoni 
Samogitien. — ^ porazic jdjtagen. — ^^ odzyskae surüderfangen. 

— " Swina, 2üna. — ^'- epotykac treffen, begegnen; spotkac si^ 
z kim mit jemanb äufainmenfornmen, =fnmpfen. — '^ zajsc droge 
komu jemanb in ben Söeg fommen, entgegentreten. 



■^Kr- 



291 



^it^ancj. 



I. J» p r i lij ta ö r t c r. 

(Przyslowia.) 

1. Bez ochoty\ nie spore- roboty. 

(Of)ne red)te i'u[t loirb bie ^IrBeit iiic^t gebeif}cn.) 

2. Be/ prace^ nie beda kolaeze/ 
(C^ne 'Olrbeit luirb eä fein 33rot geben.) 
„2Ber nxdjt arbeitet, joU aurf) nid)t effcn." 
«Qui vitat molam. vitat farinam.» 
5lud): „O^ne gleiB fein ^^rei§". 

•'). Brzuch tlusty, leb ma pusty. 
(Sin fetter 2Ban[t, ein leerer ^opf.) 
«Pinguis venter non studet libenter.» 

4. Boli gardto spiewac danuo. 

f6§ tut ber §Ql§ loet), nmionft 311 fingen.) 
„Umfonft ift nur ber Job." 

5. Blizsza koszula ciala ' nizeli suknia. 
„5)a§ §emb ift mir nä^er al§ ber 9{ocf." 

La chemise est plus proche que le pourpoint. 
Tunica pallio propior est. 

6. Bog nie opnsci''', kto sie naii spusci.' 
„9iVr ©Ott ßertrout, f)at raül)lgebaut." 

7. Cbcacemu nie trudnego. 

(^em ai^ollenben ift nid)t§ fc^rcer.) 
„S)er 5!}^enfd^ tonn, rcaS er toitt." 

8. Co sie predko wznieci, nie dlugo sie swieci. 
(Sßag fc^neüe auflobert, Ieucf)tet nid)t lange.) 
„(Strol)feuer ücrbreunt fd)neÜ." 

9. Choc ubogo, ale cbedogo. 
2Benn aud) arm, aber reinlid;. 



^ ochota, f. ßuft. — - Bpory bcbeutctib. — ^ alte ^oi^"'' 

etijentltt!^: pracy. — ■* kolacz SiUiBbrot. — ^ dato, n. ber .ßDrtier. 

— ^ opuscic Derlaffen. — ' spuscic si^, na kogo fid) auf jemanb 
Derlaffen. 

19« 



292 3(nf)ang. 

10. Chleb z sola, z dobra wola. 
lörot mit Salj, mit gutem äöillcu. 

^eujelben ©inn enthält: 

11. Czem chata bogata, tem rada.^ 

aBQ§ bie glitte entf)ä[t, ha^ Inetet fie gerne. 

12. Cicba woda brzegi i'wie.- 
(Stille§ 3Öaffer untent)üf)lt bie Ufer.) 
„Stille SBafjer finb tief (ober unergrüublic^j." 
En eau endormie, nul ne se fie. 

Altissima quaeque flumina minimo labuntur sono. 

13. Chodzi jak owieczka, a tryka^ jak baran. 

(®e()t lüie ein 3^äf(ein ^erum, unb fti)f5t loie ein ^od.) 
„SBolf im ®(^nf§peläc." 

14. Co glovva, to rozum. 
„S5iel Äöpfe, üiel «Sinne." 

Quot capita, tot sententiae (sensus). 

15. Co nia wisiec, nie utonie. 
„SBaä pngen foE, erfäuft nicf)t." 

Qui est destiue ä etre pendu, n'est jamais noye. 
Quod corvis natum est, non submergitur aquis. 

16. Co sie zwlecze*, nie uciecze.' 
„?tufge)d)o5en ift nic^t aufgehoben." 

17. Co za Aviele, to niezdrowo. 
„'JtKjubiel ift ungefunb." 
Omne nimium nocet. 

18. Czego oko nie widzi, tego sercu nie zal. 

2öa§ baS ?tuge nid)t fie^t, tut bem öerjcn nid)t m^. 
„2Ba§ ic^ nid)t voti^, mad}t mic^ nid)t ^eijj." 

19. Czego sie skorupka'"' za mlodu napije, tem na starosc traci.^ 
(9Bomit fid) eine Sd)Qle in bcr ^ugenb nolltrinft, banoc^ ried;t 

fie im ^3tlter.j 
„3ung gemof)nt, alt getan." 
Consuetudo est altera natura. 

20. Czapka na zlodzieju gore.^ 

®em ®iebe brennt bie 9)iü^e auf bem ßopfe. 

21. Czlowiek" strzela, Pan Bog kule niesie. 

(2)er Mnxiä) fc^ief^t, ©Ott trägt fleitetj bie ^ugel.) 
„2^er DJJenfdj benft, ©ott lenft." 
Homo proponit, Dens disponit. 



' SJgl. baö Öefeftüd: «Plast» in Ccftion XXXVI. — '^ rwac- 
reifien. — " trykac mit beu .öörnern fto&en. — ■* zwlekac auf^ 
fcf)ieben, jurücf. — •' nciec entfliegen, entgef)en. — '' skorupka 
eigentlid): bie Scfierbe. — ' tracac, fr. ju trade, ftoßen, anftoüen. — 
'' niört(i(^ : auf bem Siebe. — '' getDÖt^ntid) : chlop. 



£prid)Uuh1ev. ' 293 

22. Darowanemu koniowi, nie zagludaja w /obv.' 
„(Sincin gc)cf)cnften Waul fic()t man nicl)t in§ 9J{qii1." 
Donato non sunt ora inspicienda caballo. 

23. Do czasu dzban wod^ nosi. 

{^uv eine ^citlanc] trägt bcr 5?rug bti§ JÖnijer.) 
„Ter $lrug gcljt jo lange 3um SBalJcr, bi§ er brid^t." 
Tant va la cruche ä l'eau qu'ä la tin eile se casse. 

24. Go8c i ryba trzeciego dnia cuchna." 

(2^cr &a\t uub ber ^i)d) ricdicn am brittcn 3:Qge übel.) 
„2Ber etraa§ tütÜ gelten, ber fomnie jclten." 
Cbose ravement vue est plus chere tenue. 
Cosa rara, cosa cara (ital.j. 
2.5. Glodnemu chleb na mysli. 
S)er §ungrtge benft an§ 5Brot. 

26. Glupi, kied}- milczy, za madrego ujdzie.'' 

„(So lange ein "liarr jrf)meigt, mixb er für lueife gefialten." 
8i tacuisses, pbilosopbus mansisses. 

27. Ja Pawle, a on o Gawle.* 

gtroa: \ä) jpred^e üon ^aul unb er Dorn (Saul — b. ()., mir 
Herfielen einanbcr nid^t. 

28. Jak cie widza. tak cie pisza. 

(2Bie man bid) fiet)t, |o fdjreibt, b. i. beurteilt man bid^.) 

„Ä? (eiber matten Seute." 
2!». Jak sobie poscielesz, tak sie wyspisz.' 

„2Bie man fi^ bettet, fo idjUift man." 

üomme on fait son lit, on se coucbe. 
oO. Jaka praca, taka placa. 

„aiMc bie Arbeit, i'o ber ?of}n." 

Par pra:'miam labori. 

31. Jaki krüj, taki ströj. 

(2Bie ber ©djnitt, fo ber (8d;nuK!.) 

32. Jaki pan, taki kram. 

(2Bie ber $)err, fo ber öanbel.) 
„2Bic ber ir^err, fo ber jRnec^t." 
„2Bie ber £)irte, fo bie .^erbe." 
Qualis rex, talis grex. 

33. Jakie drzewo, taki owoc. 
(2Bie ber 33aum, fo bie §ruc^t.) 

„S)er Gipfel fäüt nir^t meit öom ©lamm." 
Non procul a proprio stipite poma cadunt. 



^ ^Potiiifcf): in bie 3ftf)"f- — ' cuchnar muffig mcrben. — 
'■' ujsc, unretj., enttje^^en, tjelten. — ^ ßigcnname. — "' im '^^olii. ^u= 
tiiriim. 



294 ' Stnriang. 

34. Jest to cuota nad cnotami, tvzymac jezyk za zebami. 
(@§ ift ba§ bie Xugenb aller ^iigenben, bie 3unge t)inter ben 

3ä!)nen ju i)altcn.) 
„«Sd^meigen unb 2)enfen fauii nienmnb frän!en," 
„3teben ift ©Über, aber ©d^ioetgeit ift ®olb." 

35. I w Paiyzu nie robia z owsa ryzu. 

(^lud) in ^ari§ lüirb au§ ^^a\ii !eiu üiei§ gemodf^t.) 

„Sine (55an§ flog über ben 9t^ein, eine @an§ fam lüieber !^eim." 

„@in (S)el bleibt ein @fel, unb ging' er aucf; nad^ 9iom." 

Ccelum, noa animuin mutant, qui trans mare cui'runt. 

Fou va ä ßome, fou en revient. 

In quo nascetur asinus corio, morietur. 

36. Im dalej w las, tem wiecej drzew. [inirb er.) 
(Se tiefer in ben 2Ba(b, befto me^r 33äume, ober befto bidjter 

37. Kazdy poczatek trudny. 
„5111er Einfang ift fd^iner." 
Omne initium difficile. 

38. Kazda pliszka^ sw(5j ogon chwali. 
(3ebe Q3ad)ftel5e lobt if)ren ©d)it)an5.) 
„3ebem Dtarren gcföEt feine Ä'appe." 
A tout oiseau son nid est beau. 

39. Kazdy pies na swoich smieciach^ hardy.^ 
„^n feinem §au§ ift feber l^öntg." 

„Seber ^a\)n ift ^önig auf feinem 5)lift." 
Charbonnier est maitre chez soi. 
Domi suae quilibet rex. 

40. Kazdy kraj ma swöj obyczaj. 
(@in febe§ Sanb fjcit feine Sitten.) 

„Sänblid^, fittlic^" ober beffer: „^anbeSbrauc^ ift SanbcSred^t". 
Proprius cuique genti mos. 

41. Kiedy wejdziesz miedzy wrony, musisz krakac jak i one. 
(SBenn bu unter bie ^rät)cn fommft, mu^t bu fd)reien [fräd)jen] 

lüie biefe.) 
,Man mu^ mit ben 2BöIfen l)eulen." 
II faut vivre ä Roms selon les coutumes roraaines, 

42. Kiedy trwoga, to do Boga. 

(Sn ber ?lngft benft man an ©olt.) 

^enfelben ©inn l^at: ,/)tDt le()rt beten". 

43. Kiedy bieda, to do zyda. 

(3n ber 9bt menbet nian fid) an ben Suben.) 

44. Klin klinem wybic. 

„Sin ^eit treibt ben anbern." 
Cuneus cuneum trudit. 
(Ungefäf)r auc^:) Similia similibus. 



1 ober auc^: liszka 5-u(f)§ (3rü(f|fin). - ^ smieci (^t.) ber 
^e^Ttd^t. — ^ hardy tvo^ig, fed. 



©prid^iüörtcr. 295 

45. Kto rano wstaje, temu Pan Bog daje. 

(^en i5rüf)aufftef)enbeu beicf)enft ©Ott.) 
„5)^or9eui"tunbc t)at @olb im llhmbe." 
Aurora musis amica. 
4G. Kto pod kiru dolki kopie, sain w nie wpada. 
„2Ber anberix eine ®rube grabt, fällt felb[t hinein." 
Incidit in foveam, qui primus fecerat illam. 

47. Kociol garnkowi przymawia. a oba sniola. 

(6§ [ti(^elt ber ^eifel bcn 2opf, unb beiöe jc^mieren.j 
(2.Bte ber lopl }o ber Tecfel.i 
„6in @)el ic^impft bcn anberen 2angof)r." 
Dignum patella operculum. 

48. Kogo Bog chce skarac. temu wprz<'»d rozum odejmie. 
(2Ben @ott 3Üd)tigen tüill, bem nimmt er hm 93er|"tanb.j 
„2ßen ©Ott [trafen lüill, bem mad)t er bic 'Jlugen ^u." 
Quem deus perdere vult, eum dementat. 

49. Kruk krukowi oka nie wykole. 

„(Jine ßrä^e ^acft ber anberen bie ^^(ugen nic^t au§." 

Corvus corvi oculum non eruit. 
oO. Kto sie raz sparzy na goraeem. ten na zimne dmucba. 

(2Ber fid) am öeiB^n Derbrannt ^at, ber b(ä[t aui§ ßolte.j 

„®ebrannte§ ßinb i'c^eut ha^ i^euer." 
-51. Kurze dae grzedy\ to ona chce wiezy.- 

Cii>enn man ber ^enne eine Stange gibt, fo mii fie gleich einen 
2;urm ^aben.) 

„2Bem man eine öiinb geroäf)rt, ber nimmt eine GÜetang." 

Cum servo nequam palmus datur, aceipit ulnam. 

52. Lepsza cnota w blocie, niz nieenota w zlocie. 

33eiier Siigenb in Sd;mu^, all Safter (Untugenb) in ®oIb. 

53. Lepszy rydz, niz nie. 

(Sin Oiei^Jer ift beifer a(§ nid^t§.) 
„Stroal ift beffer all nichts." 
Mieux vaut peu que rien. 
„'-Beffer ein f leiner %\id) all feiner." 

54. Lepszy jeden wröbel w reku, niz dziesiec na dachu. 
cBiefir gilt ein Sperling in ber Öanb all if)rer je^n ouf bem 

2ac^e.) 
„Keffer ^eut ein (Ei all morgen ibrer brei." 
„(Jini i)abm ift beffer all ^roei friegen." 
Un ceuf aujourd'hui vaut mieux qu'un poulet demain. 
Mieux vaut aller ä petit pain que rester sans pain. 



* grzeda, -y, f. bie .^ü^nerftange fim öü^nerftalle . — ' 3(uc^ 
in ben SSerfionen: pozwöl (gciüä^re) kurze grzedy, ona pöjdzie 
■vvszedy (überall ober: daj kurowi (kur ^ai)n irrzede, a on nöwi: 
jeszcze wyzej bede. 



296 ^^(lUjang. 

55. Laska paiiska na pstrym koniu jezdzi. 
f)errn9iin[t reitet auf einem ©d^ecfeii fift nid^t beftänbig). 

56. Mara sie jak groch przy drodze. 

i^ä) befinbe mic^ loie ein Grbi'cnfclb am SBcgc.) 

57. Ma sie jak jjaczek w masle. 

(@r befinbet \xd) wie ein ^faiinfuc()cn in Butter.) 

58. Madrej glowie dose dwie slowie.^ 
(ßincm fingen ^opfe genügen jroei Sßorte.) 

59. Madrj glupiemu ustepuje. 
„®er klügere gibt nod)." 

60. Madry Polak po szkodzie. 

(S)er ^ole ift flug — nod) bem ©djaben.) 
„©urd) Sdjoben mirb ninn fing." 
Qaae nocent, docent. 

61. Nie wszjstko zloto, co sie swieci. 
„e§ ift nit^t aüeS ©olb, m^ glänjt." 

62. Nie od razu Krakow zbudowany. 
„9iom ift nic^t au einem xage gebaut", 
ober: „®§ fällt fein DJieifter üom ^immel". 
Alta die solo non est extructa Corinthus. 

63. Xiema rözy bez kolcöw. 
„^eine 9tofe of)ne ©ornen." 
Point de roses sans epines. 

64. Nie möw hop! az nie przeskoczysz. 

(IRufe nid)t: bopp! fn§ bu binübergefprungen bift.) 

,Mün foU be§53ären ^^ell nict)t etjer oerfaufen, al§ man if}n fiat." 

II ue faut pas vendre la peaa de Tours avant d'avoir 

tue la bete. 
Priusquam mactaris, excorias. 

65. Nie taki djabel czarn}-, jak go maluja. 

(Xer Scufel ift nid)t fo' fd)!üar5, wie man i^n malt), 
mit bem (ginn: bie 'Badji mirb nid}t fo fcf)limm fein, wie e§ 
fd)eint. 

66. Nie wywoluj wilka z lasu. 

(5Rufe ni(^t ben SBoIf au§ bem Sßaibe ljcrau§.) 
„Wan foll ben 2;eufel nid)t an bie SIßanb malen." 

67. Od rzemyczka do kamyczka. 

(DJiit bem Siiemen beginnt man unb enbet mit bem ©fein.) 
„3Jßer lügt, ber ftiel)It"; beffer ba§ lateinifd)e: 
Juvenis mendax, homo für. 

68. wilku gada, a wilk w sieci. 

(OJian fpridjt bom SBolf, unb ber SSolf ift gefangen, im 9Je^.) 
Quand on parle du loup, on en voit la queue. 
Lupus in faljula. 

^ 2Ute ungebräu(^Iid)e ^yorm; be§f)al6 fiäufig ftatt beffen: do!<c 
na elowie, genügt ein 2ßort. 



©pvid^nun-tcv. 297 

69. Oko pai'iskie konia tuczy. 

(^e§ .<perrn 5lugc tiiadjt ba^:: ^ferb fett.) 

,/5elb[t i]ctan i[t lialb getan." 

On ne trouve Jamals meilleur messager que soi-memo. 

Oculus domini saginat equura. 

70. Obieeanka, Iganka, a glupiemu radosc. 

33eripred)cn i[t lügen — unb (nur) bcr ^umme I)cit eine ^^reiibc 
biiraii. 

71. Po deszczu pogoda. 

„%n\ Oiegen folgt <SDnnen)d)ein." 
Post nubila Pbo?bus. 

72. Pieczone golabki nie leca same do gabki.^ 
(®ebriilenc iaubcn fallen nidjt Don jeldft in ben ü^hmb.) 
„2cf)lafenber %nd}§ fängt feine ^ü^ncr." 

Raro lupi lenti i)r;fbentur t'ercula denti. 

73. Prawda jak oliwa zawsze wyjdzie na wierzcb. 

(2)ie Sö}al)rt)eit fommt luie ha^ £1 flet5 an bie Cberfläd^e.) 
„3Brt()r(;eit fonnnt an ben lag." 

„lliid)ta ift fo fein geiponnen, e§ fommt ana ^id^t ber ©onnen." 
\'eiitatem dies aperit. 
71. Prawda w oczy kole. 

(2Bal)rI}eit ftid)t in bie klugen), mit bem 8inn: c§ unÜ fie 

niemanb i)ören ; 
ettra: „3JBer mitl bie 9i^o^rf)cit jagen, mnjj fd)ncll non bannen 

jagen". 
75. Psie glosy nie ida pod niebiosy. 

(s^unbeftimmen fteigen nid)t 6i§ jnm ^immcl); 

etma: „2Bic niel iUel)l bei ^aben joüt', ber alle 5Jiäu(er öer= 

fleben icoUt'."'-' 
iSeffer: „6ine§ üoren ©cbet mirb nid)t er()ört." 
Stultorum vota non exaudiuntur. 
7G. Posiiac z mowy, jakiej kto glowy. 

('iJIn ber 'Jiebe fann man erfennen, iceld) ©eifieS jemanb ift.) 
Ungefähr: ex ungue leonem (pgt. aud) 'Der. 95), 

77. ]{eka rcke myje (noga noge wspieraj. 

„(Sine Jpanb mäfdjt bie anbere" (ein 53ein ftü^t ha^ anbere). 
Manus nianum lavat. 

78. Sen mara, Bog wiara. 

(Ter Sraum ift ein ®efid)t, ®ott [allein] ift [nerbient] ©lanben.) 
„träume finb 3d)äume." 



1 gfjbka ift 3:imtniitiü ,vt ^'(.'Ini — alfo DJliinli^en; fünft lieifet 
j:abka auc^ Sd)Uiamm. — - Gibt aber aud) nid)t ben Sinn beö 
potnifcben SpvicbmovtQ lüieber, ha ba§fclbc cigentlid^ fflSen miU, bafe 
böfe üßünfd^e nid)t in Grfüliunt] gefjcn. 



298 3tnf)nng. 

79. Sila (wiele) zlego na jednego. 
([3u] üiel iBöfeS auf einen einzelnen.) 
„53iele §unt)e jinb be§ §a)cn loh." 
Nee Hei'cules contra plures. 

80. Strzezonego^ Pan Bog strzeze. 
(2)cn 53oriicf)tt9en )d)ii'|t ©ott.) 
„^ilf bir iclbft, fo liilft bir ©ott." 
Aide-toi, Dieu t'aidera. 

81. Slöwko wröblem wyleci, a powröci wolem. 

(iDaS 2öort fliegt aU ©perting ^tnau§ unb fe()rt als ein 

D(^§ jurücfj; 
etraa: „'^q§ entid)Iüpfte 2Bort ift bein §err, bal 6eiüat)rtc bein 

S)iener" -; 
ober: „'!)Iu§ ber ^Mt einen Elefanten mad^en". 
Fama crescit eundo. 

82. Sowa nie urodzi sokola, ani soköl sowy. 

(Sine Sule gebiert feinen galten, noc^ ein gälte eine Gule), 
entipri(|t nngefd^r 'Ta. 3o. 

83. Trafila kosa na kamieii. 

(®§ traf bie (Senfe auf ben ©teinj, mit bem «Sinn: 
„3Bnrft ttjiber SBurft" ober „3Bie hu mir, fo id) bir". 

84. Trafil, jak kula w plot. 

(@r traf, mie mit ber ßugel in ben 3ttun.) 
„gefllgef hoffen." 

85. Traiilo mu sie, jak slepej kurze ziarno. 

„(Sine blinbe ^enne finbct .^uroeiten aiiä) ein i?orn." 

86. Umie jak za pania matka pacierz. 

((Sr tonn e^ mie bo§ ©ebet ber grau D3hitter norf), 
b. i. gebanfenlD§ nad))pred}en.) 

87. Wilk srty, a koza cala. 

(®er SBoIf ift fatt, unb bie S^tQt bleibt gan^), 
näin(i(^ etroa§ fo ein5urid}ten, boB ber eine befriebigt luirb, of)ne 
baf5 ber anbcre einen «Schaben t)at. 

88. "Wygral (ober zarobilj jak Zablocki na mydle. 

({Jr gewann babei, luie §err 3'iblocfi an ©eifc), mirb gefagt, 
menn iemanb bei einem ®ejd)äfte, oon bem er nid)t§ oer= 
ftanben f}at, oerliert. 

89. Wedlug stawu groble sypia.^ 

(9lac^ bem 2eid)e mad^t man ben ^amm.) 
„Scber mufe fid) nad) ber ^ede ftreden", ober: 
„53ian mufj ben @d)nitt nac^ bem %VLä) modjen". 

90. Wiedzfj; sasiedzi, jako kto siedzi. 

((J§ roiffen bie 9iad)barn mo^I, mie jemanb fi|t.)-^ 



^ ftatt: ostroznego. — - Saö poiniii^e Spric^inort \mü. eigent= 
lid) iieranf(f)aii(id)en, mie bie „gama" mädift. — ^ sypae- fi^titten. — 
•* nne jemanb beftedt ift. 



©pridömörter. 299 

91. Wilka natura ciugnie do lasu. 

(Xen SBolf flirrt "feine 'Jiatiir in ben 2BQlb.) 
Naturam si expellas t'urca tatnen usque recurret. 

92. Wszedzie jest dobiv.e — w doniu najlepiej. 
(Überall ift gut — ,^u Jöauje om beften.) 
„DJorb, Cft, 8üb, 2Bc|"t — bal)eim am beft." 

93. Wyrwal sie, jak Filip z Konopi. 

(@r platte — mit einer ©umm^eit — tjerauS, mie öerr ^f)i= 
lippua t)ou i?onopie\) 

94. Zgoda Imduje, niezgoda rujnuje." 
((Sintradjt baut, o^iuietrac^t jerftört.) 
„Sintrad^t bringt 5J}a(f)t." 

Coucordia res parvae crescunt, discordia vel maximae 
dilabuntur. 

95. Znac ptaka po pierzu. 

(5^er 53ogel ift (eid)t an bem ©efieber ju erfennen), ngl. 9]r. 76. 

96. Zna sie. jak koza na pieprzu. 

(Sr üerftet)t e», roie bie ^iege ben Pfeffer), luenn jemonb non 
einer Sad^e feinen 33egriff t)at. 

97. Z deszczu pod ryne. 

„?(ua bem Stegen in bie 2raufe." 

98. Z jakini przestajesz, takim sie stajesz. 
(DDiit roem man umgef)t, jo mirb man.) 
„SiJi'eg 3?ei)piel Derbirbt gute Sitten"; ober: 

„(Sage mir, mit tcem bu umgel)[t, unb id) toill bir fagen, mer 

bu bift". 
Ex socio cognoscitur vir. 

99. Ze sraiechu zbytniego poznae glupiego. 

COln üielem — überflüifigen — £'ad}en ertennt mon ben 2;oren.j 
Post risum multum potes cognoscere stultum. 
100. Z wielkiej chmurv maly deszcz. 

(Ö'ine grofje 20olfe bringt fleinen üiegen.) 
„33iel £ärm unb nid}t§ ba()inter." 
Parturiunt montes nascetur ridiculus mus. 



^ konopie (^(.), f. ber §anf, ba§ .<panffelb — bann müBte 
man <;konopie» flein jcfireiben. Gd fann ober Konopie baS ©ut 
(Stammgut be.^eicfjnen; — baö Spric^iuort ift fel)r att — ed)t pol^ 
uifd), »üie 9h:. 88. — - ruina — bie 9iuine, bie 2rümmer — ift brei= 
filbifl; rujnowac fprid^t man gcuiötjulid) brei=, nirfjt nierfilbig au§. 



300 2tiif)Qng. 



IL (!5 c f it) a f t ü ü r i c f i\ 

(Korespondencya handlowa.) ^ 

33et jcbem 'Briefe — alfo nuc^ bei einem ©efc^äitäbriefe — i'iub 
folcjeube Seile besjellien 511 unterjdjeibeu: 

1. S^ie ^^lufi'c^vift (ineldje ber IJlbreffe auf bem '-Bnefum= 
]d)la(\t cntipricf)t), nadpis; 

2. bie O'iuleituiig, wstep; 

0. ber ^nlialt, trese wlasciwa; 
■i. ber Sd)lii^, zakoüczenie; 
5. bic llntcrirf)riit, podpis. 

1. 'S'ie gett)ö()iüid)eu 33riefc !^aben geiuöfjulid; a(§ 'Mufidjrift: 
Szanowny Panie! 
Laskawj' Panie! 
"\Vielm0zn3- Panie! (bie gebräudjlidifte) = (^w. 2ßD{)(= 

geboren. 
Jasuie Wielmozny Panie! = ©ro. ^Dd)geboren. 
Jasnie Oswieeony Panie! ^ (£iö. ®nrd)laud)t, (vrjellenj. 
5Inmerfung. S)er 2;itel rairb geroofinlic^ fjin^ugefügt, 5. 53. 
Laskawy Panie Doktorze! Wielmozny Panie Profesorze! Ja.<nie 
Wielmozny Hrabio! — Cft finbet man nod) (namentlid^ in 'Briefen, 
bie QU ober Don älteren ^^erfDnen gefc^rieben i'inb) {)in5ugetügt: 
Dobi-odzieju (irörtlid) : 5IBoI)Itäter), aljo Wielmozny Panie Üobro- 
dzieju, an Manien: Wielmozna Pani Dobrodziejko. 9Jkn gcfjt 
baoon aber Qllmä[)li(^ ab. 

3n fanfmännijc^cn 33riefen pflegt man nur ba§ SBort: Wiel- 
mozny bem Flamen (ober ber §trma) norjulefeen, alio j. 33.: 
Wielmozny 

Stanislaw Laskowski 

w Poznaniu. 



ober: 



Wielmozni 
Rudzki, Baraiiski i sp. (über wspc'lka)- 

we Lwowie (Lemberg). 



^ (?g fann natürlid) nitfit im 3iaf)mcn btefeö Siid}c§ bie flonje 
üe^re ber öanbelölDirffponbcnj cntfjalten iein; mir begnügen unä 
ba^er, nur ba^ 2Bid)ttgfte, iowie eine Jlnjalit non 9?riefcn als S8ci= 
fpiele mitjuteilen, jo baf? ber Serncnbe nötigenfallö anä.) einen poU 
nijc^en ffirief mirb ucrfaficn fönnen. ^m. übrigen empfel)len mir ba§ 
preiögetrönte 20erf: Wyktad teoretyczny i praktyczny korespon- 
dencyi handlowej, przez ]S"ikodema Krakowskiego, buchaltera 
banku handlowego w Warszawie. Warschau, 1880. — - wspölka 
= fiompagnie. 



©efcf)ttftö6vicfe. 



301 



2. 9BäIircnb bic (Sinlcitnug cincc' t3einöl)iilid)cn .soöilicl)fcitv= 
bricfes inomöi^lid) eine mcljr ober minber au3fii[)rlic()e SJtotiüicning 
be§ SdjreiOeiiä ent()nltcii niufj, pflegen bie faufuuinnijdjcn 53iiefc mit 
einer ber furjen S>>enbungcn anjii()eben, lüclrfje [tercohjp finb; 3. 53.: 

1. Potwierd/.ajac (ober po- 1. Subcm luir nnferen 33rief 

twierdziiiuy) list nasz z dnia lioni . . , beftätigen, — 



2. Podwierdzamy (ober po- 
wierdzajac) odbiör listu WPa- 
na z dnia . , . wraz z ti'zema 
wekslami na sume Rs. 400^, 
II. f. lü. 

o. Odpowiadajac na list . . . 
— über: Odpowiadajac na sza- 
nowne pismo WPanöw z dnia 
... — ober: Powolajac sie na 
list z dnia . . . 

4. W3'petniajac w liscie 
WPana z dnia . . . dane nam 
zlecenie, maniy zaszczyt — 

5. Dziekujac WPanu za u- 
dzielone nam \v liscie z dnia 
. . . zlecenie, niamy zaszczyt 
doniesc Mu — 

6. W posiadaniu listu WPa- 
na (ober szanownego pisma 
Jego) z dnia . . . pospieszamy 
zawiadoniic Go, ze — 

7. Odebralismy (ober otrzy- 
malismy ) szanowne pismo 
WPana z dnia . . . 

8. List WPana z daty . . . 
dopiero w dniu dzisiejszymu 
odebralem; ober: dopiero dzi- 
siaj mnie doszedl: ober:doszedl 
rak moich. 

9. Pisalismy do WPana w 
dniu . . . i pozostajemy dotad 
bez Jego odpowiedzi. 



2. 2Bir be[tntigenben@mp^ing 
3^re§ 2?riefe§ oom . . ., foiüie 
breier 3Bed))el im ^ßetrnge non 
3i9i. 40O, u. f. m. 

3. 3u Söeantmortung be§ 58ric= 
fea . . . - ober: ^nbem mir 
ha^ merte 'Sdjrciben föcr §erren) 
oom . . . bcantmorten, -- ober: 
^-öe^ng ne^mcnb auf bcn 53rief 
oom . . . 

4. ^nbem mir bm un§ in 
^"^(}rcm 53riefe oom . . . gegebenen 
■Odiftrag auc<iii[)rcn, ^aben mir bie 
g^re — 

."). Snbem mir 3£)ncn für ben 
un§ in ^{)xtm 53 riefe oom . . . 
gegebenen ''^üiftrog unferen ©tinf 
au5fpred)en, ()aben mir bie 6^re, 
3f)nen mitzuteilen — 

6. Sm 58efitie S^re§ ^Briefes 
(ober 3()re§ merten ©c^reiben^) 
oom . . ., beeilen mir un§, (Sie 
5U bennd^rid)tigen, bafj — 

7. Söir ()nben ^i)V @d)reibcn 
oom . . . erhalten (ober emp= 
fangen) . . . 

8. Sl)ren «rief b. b. . . . 
l^iibe id) erft am f)eutigen löge 
erhalten; — ober: 3f)v 33ricf i[t 
mir erft beute ?;ugcfommen, ober: 
gelangte in meine -V'änbe. 

it. SBir ()aben an Orm. äL^o()l= 
geboren unter b. . . . gefd)riebcn 
unb bleiben bi§ jc^it o!^ne?lntmort. 



^ Rs ober rs bcif^t Silberrnbel, baö l)eiBt bev 'iuipierrubet, ber 
naä) bem IHnfenfurfe bevecf)net mivb; bagegen gilt ber 9iiibcl in 03olb 
= 4 5-rautS ober 3 Mf. 20 ^^f. 



302 



3tn{)ang. 



10. Mialem prz3'jemnosc 
(oier zaszczyt) pisac do WPana 
w duiu . . . ; celem niniejszego 
jest . . . u. \. tu, 

11. W dalszym ciagu mego 
liztu z dnia . . . mam honor 
doniesc, lt. f. U). 

12. W dopelnieniu listu me- 
go z dnia . . . donosze u. f. ID. 

13. Listy nasze z dni . . . i 
. . , min^ly sie w drodze, — 
ober : List möj z dnia . . . 
minq;l si^ w drodze z listem 
WPana z tejze samej daty, w 
odpowiedzi na ktöry mam 
zaszczyt doniesc, — 

14r. Powröciwszy z podrözy, 
znajdnuj^ list WPana z dnia . . . 

15. Dopiero dzisiaj jestem 
w moznosci (w stenie) od- 
pisac na list WPana z dnia . . . 

16. Pozostajq;C przez czas 
dlugi bez wiadomosci od 
WPana, U. f. IT. 

17. Po dlugiem milczeniu — 
über : Po dlugiej przerwie w 
naszych stosunkach (ober w na- 
szej korespondencyi) u. f. tD. 

18. Niniejszem mam honor 
prosic WPana, — ober: mam 
zaszczyt upraszac, U. f. lü. 

19. Niezwtocznie po ode- 
braniu niniejszego (pisma ober 
listu) zechciej WPan — , u. f. W. 

20. Korzystaj^c ze zdarzonej 
sposobnosci — 

21. Czuje sig w obowit^zku 
doniesc WPanu, — 

22. Adres WPana zawdzig- 
czam grzecznosci WPana N. N., 
korzystajac z tej sposobnosci — 



10. Sd) (jatte 'iia^i ^ßergnügen 
(bie ß^re), an (&m. 2Bo()(geboren 
Qtn . . . 311 id)reiben; ber ^\md 
btefeS ©d)reiben§ i[t . . . u. f. irt. 

11. ^n 5>crfolg (gDrtfe|ung) 
meines 33riefc§ Dom . . . f)Qk 
id) bie ®f)re, S^nen mitjuteilen, 
u. ']. \D. 

12. 3n Sröänjung meincä 
Briefes Dom . . ., benachrichtige 
id) u. f. ID. 

13. Unfere Briefe Dom . . . 
unb . . . t)aben fid) uuteriDeg§ ge= 
Ireujt, — ober: 33iein ^rie^ Dom 
... ^Qt jid) untenoegS mit ^i)xtm 
53riefe Dom i'elben ©nlum gefreujt, 
iDornuf antiDortenb id) bie 6t)rc 
:^abe, 3f)ncn mitjuteilen, — 

14. D^QC^bem ic^ Don einer 
äieife jurüdgefetjrt bin, fanb iä) 
S^ren 33riet Dom ... üor — 

15. @r[t {)eute bin id) imftonbe, 
3'^ren 53rief Dom . . . ju beant= 
iDorten . . . 

16. S)q id) längere ^üt oI)ne 
9iac^rid)t Don 6tü. 2BoI)Igeboren 
berbleibe, — 

17. Tiaä) längerem Sdjrceigen 
— ober: d^ad) längerer ^>Qufe 
in unferen 53er!^ältnijjen (ober: 
Unterbrechung unferer ^orrefpon= 
benj) — 

18. hiermit I}abe ic^ bie @^re, 
@m. 2ßo{)lgeboren ju bitten, — 

19. Unücrjüglid) nod^ @m))fang 
biefe§ ((S^reiben§ ober ^riefe§) 
lüoEen 6ie — 

20. Snbem x6) bie ixä) bQr=-- 
bictenbe ©elegenl^eit benü|e, — 

21. 3d) fül)le mid^ üer^füc^tet, 
6ro. 2Bof)Igeboren mitjuteilen, — 

22. S^re 5Ibrefje Derbonfc \ö) 
ber ©efäüigfeit be§ §errn 9i. 9i, 
biefe ©elegenl^eit benü^enb, — 



CöcfcOäftäbriefe. 



303 



23. Pragnac zawiazaü stale 
stosunki z Warszawa, udajo 
si^ do WPana z zapytaniem 
(t) prosba) — 

24. Dowiedziawszy sie z 
gazet, ze WPan posiada na 
skladzie — 

25. Dziekujac WPanu za 
nadeslane mi pröby (za na- 
deslany rai cennik), upraszam. 



2o. ®a id) fefle 33cvbinbunflcu 
mit ä\>nrid)au nn^ufuüpfen )ucf)e, 
)o iDcube id) mid) an fem. 2Bo(}l= 
geboren mit ber ^Jlnfroge (ober 
iöitte), - 

24. 2;a id) au§ Leitungen er= 
fa()reu f}dbt, bü^ (Sie auf ?agcr 
— befi^en, — 

25. Snbem id) gm. 2Bo^lgc= 
boren für bie mir überfonbten 
^4>roben (bo§ mir übcrfanbte ^rei§= 
Derjcid^ni^) meinen ®anf ou§= 
fpred)c, erfud)e iä) — 

3. S)er Sn^ött ber faufmänuifd)en ©riefe ift ju mannigfaltig, 
al§ bafe er f)ier bebanbelt merben fönntc. S§ ift bie§ ein 5Bortcit 
ber faufmännifd)en .ft'orrefponbenj, ba^ fie Hon weiter nid)t§ ju t)anbeln 
l)at a(^ — ol)ne Umfd)rocife — nom ©egcnftanbc fclbft. lnberer= 
feita aber beruht eben bie ©djmierigfeit berfelbcn borin, bafi fie, meit 
mcljt aly anbere 3?riefforten, flar, furj unb präzis ge()alten toerben muf3. 

Sie tneitcr gegebenen 23ricfc fönnen al§ 53eiipiele unb 9}iufter 
gelten, unb bürftcn für benjenigen, ber bie ^■^anbeI§tortefponben5 in 
ber eigenen DJtutterfpradje ju führen oerfte()t, au§reid)en. 

4. ®er iBd)Iu^ ift bei gemiD^nlicfjen 33riefen jeremoniell unb 
bangt fomobl Don ber ^^trt be§ 33riefe§, al§ aud) (unb noc^ mef)r) 
non bem 5^er^ältniffe bc§ @d)reibenben jum ^Ibreffaten ((Smpfänger) 
ab. 5lud) in faufmänniid)er ^orrefponben^ bebient nuin fid) t)äufig 
gemiffcr §öflid)feitaformeIn unb 9ieben§ortcn, bie mir im nac^fte{)en= 
ben angeben, obmof)! man aud) baüon abjugefjen anfängt, fo bafe 
man ben 53rief o!^nc alle i^oi'mcln, mit ber einfachen Unterfd^rift 
f(!^lie^t. ®ie 2Benbungen, bereu mau fid^ fonft ju bebieneu pflegt, 
finb etma folgenbe: 



1. Wo czekiwaniu rychlej 
odpowiedzi, pozostaje z powa- 
zaniein, — ober: z szacunkiem, 
ober: uszanowaniem, 

ober: wysokim szacunkiem, 
ober: glebokiem uszanowa- 
niem — 

2. Prosze o laskawe udziele- 
nie mi rychlej odpowiedzi i 
pozostaje — ober : pisz^ si^ z 
uszanowaniem — 



1 G^iner balbigen ^^(ntmort eut= 
gegenfef)enb, üerbleibe in 5l(^tung 



] mit §od^ac!^tung — 

2. 3d) bitte ©ic um gefättigc 
balbige ^Jlntmort, unb öerbleibc 
— ober: jeic^ue oc^tungäooll — 



304 



2liil)üiuj. 



3. Polecam sie WPanu i 
zostaj^ — ober: polecajac 
WPanu moje uslagi^ zostaje 

— ober: polecajac WPanu wy- 
roby mojej fabryki, zostaje — 

4. Przyjm W Pan (ober: racz 
WPan przyjac) zapewnienie 
mego szacunku i powazania — 

5. Lacze (ober: zalc];Czajac) 
wyrazy szacunku'-^ i powazania, 
pozostaje — 

6. Zalaczajfj;C cedule naszej 
gieldy, pozostaje — ■ 

7. Posylam przy niniejszem 
(ober: w zalaczeniu) WPanu 
pod przepaska pi'öby, i pozo- 
staje — 

8. Lf},cze szczere zyczenia no- 
woroczne i pozostaje — 

9. Za zyczenia dziekujemy i 
nawzajeni je WPanu skladaray. 

Z uszanowaniem — 

10. W przekonaniu (ober : 
w nadziei), ze WPan i nadal 
zaszczyci mnie swojem zaufa- 
niem, pozostaje — 

11. Prosz^ przyjac wyrazy 
szacunku i powazania, z jakie- 
mi mam zaszczyt pisac sie — 

12. Zapewniamy WPana, ze 
zlecenie Jego ze szczegöln£| 
wykonamy starannoscia — , 
ober: ze postaramy sie zasluzyc 
i nadal na zaufanie WPana 

— ober: ze szczegölnem naszem 
staraniem bedzie pod kazdym 
wzgledem zasluzyc na zadowo- 
lenie (ober: zaufanie) WPana, 
pozostajemy — 



^ eigentticf;: meine Sienfte. 
Ibeifücjenb. 



3. ^d) cnipfefjle mid^ 51)"^" 
unb üerbleibe — ober: Snbem 
i(^ niid^ Sfinen be[ten§ empfehle, 
berbleibe — ober: Snbem \d) 
3l)nen bie ©rjeugniffe meiner 
gabrif enipfel)le, oerbleibe — 

4. (f,m|.ifangen Sie (ober : tuoI= 
len ©ie empfancieiO bie 33cr= 
fic^erunfl meiner ^Ic^tung — 

5. Wxt bem ^uSbruc! meiner 
§od)ad)tung öerbleibe — 

6. Snbem iä) ben ^urajettef 
iinjerer '33örjc beifüge, uerbleibe ~ 

7. 3^ überjenbe anbei dvo. 
3SD{)(geborcn unter J^reujbanb bie 
groben, unb Derbleibe — 

8. Wit aufrichtigem ®Iücf= 
iDunfd}e jum Dteuen Sa'^r l)er= 
bleibe — 

9. Söir fagcn Sbnen unferen 
S)anf für 3t)re ©lücfroünfdje unb 
erroibern biefelben unfererfeitS. 
?Id)tung§üoü — 

10. 3n ber Ilberjeugung (ober: 
Hoffnung), bafe 8ie mic^ ferner 
mit S'^rem l^ertrauen beef)ren 
merbcn, berbleibe — 

11. 3c^ bitte ©ie, ben 5tu§= 
brud meiner ^oc^Qdjtung ent= 
gegennebmen gu moÜen, mit bem 
id) bie (5(}re I)abe ju ^eic^nen — 

12. 2Bir oerfidjern ©ro. 2öoI)(= 
geboren, ha\i mir ^Ijrm ^tuftrag 
mit bcfonberer Sorgfalt au§fiib= 
reu werben, — ober: bafs mir 
un§ bemüben merben, aud) ferner 
S^r 5ßertrüuen ju nerbienen, — 
ober: ba^ e§ unfer befonbereg 
33emüben fein mirb, in jeber 
^infid)t ^t)t ferneres 5}ertrauen 
Qi)xt ^ufi'iebcnbeit) ju ermerben, 
unb nerbieiben — 

- - eigentlich : ben 5(u§brncf — 



(Seid^äftäbriefe. 305 

13. Reszte poleceh zalatwie 13. ©ic übrigen ''ilufträgc 
w przyszlym liscie, a tymcza- iDcrbc ic^ im iiäc^[ten 33riefe er= 
sempiszesiezuszanowaniem — lebigen, unb ^eidjne injtüiic{)en 

a(f)tung§t)oU. — 

14. Przy sposobnosci nie 1-4. 53ei @cfegenl)eit merben 
omieszkamv skorzystac z po- loir nid)t lierfcl}len, '^i)Xt 33ermitt= 
srednictwa"^ WPana, a tym- lung in ^Injpruc^ ju nc()men, 
czasem — unb injtr)iid)cn - 

15. Dalszych objasnien przy- 15. SBir Derfpred^en 3()nen, 
rzekamy WPanu udzielic n3eitere?(u§funftimnärf)[ten53riefe 
w przysztym liscie, a tymcza- mitjuteilen, unb injrcijc^en — 
sem — 

16. Uprzejmie prosimy o od- 16. 2Bir er)ud)en ©ie pflid)ft 
powiedz telegraficzna i pozo- um 2)rQt)tantroort unb öerblei= 
stajemy — ben — 

5. '^ie Unteri'c^rift pflegt in geirö^nlid^en 33riefen, je nac^ 
bem S3er^ältni§ bc§ ©djrcibenbcn ^um ^Briefempfänger, Derfd^ieben ju 
fein. Unter guten ^Befannten unb i^reunben genügt ber 33orname, 
in faufmännifc^en ^Briefen bogegcn mu§ bie llnterfd^rift [tet§ ben 
üollen DJamen (ober ^Firmennamen) tragen. 3[t ber ^ame ber 
xVirmo unb be§ ^ntjabera Derfd^ieben, ober unterfc^reibt bie x^'xxma 
ein iBelJollmäc^tigter f^roturift), fo mu^ entmeber 3uer[t bie ^irma 
mit DorangefteEten «p. p.» (per procura) unb bar unter ber SJame 
be§ Sc^reibenben, ober juerft bie ^irmo unb baruntcr ber DJame be» 
©d^reibenben mit nad^gefügtem «p. p.» [teilen; 3. 33.: 

entroeber: ober: 

p. p. Jözef Galecki & Sp. Jözef Galecki & Sp. 

M. Galecki. M. Galecki p. p. 

1. S^xMax, betreff enb bie Eröffnung eine§ ^ommiffionS^aufeS. 

Gdaiisk, w pazdzierniku 18 . .r. 
W. P. 
Nizej podpisani maja zaszczyt zawiadomic WPanöw, iz z 
dniem 1'" listopada r. b. otwieraja w miescie tutejszera 
Dom komisowo-handlowy 
pod firma: 
M. Baranowski & Co. 

W zakres naszej dziatalnosci wchodzic beda czynnoscikomi- 
sowe dotyczace rolnictwa, przemyslu i handlu, jak niemniej 
posi-edniczenie w ubezpieczeniach wszelkiego rodzaju. 

Dülozymy starania, aby posrednictwem naszem pod kai- 
dym wzgledem WPanöw zadowolic i jak najszersze dla przed- 
siewzigcia naszego zaufanie pozyskac. 

!PoInif(5e RDnti.=®rammQtif. 20 

1 



306 3tn^ng. 

Polecajac dorn nasz wzgl^dom WPanöw, prosimy o laskawe 
zwröcenie uwagi na nizej zamieszczone podpisy i pozostajemy 

z wysokiem powazaniem 
M. Baranowski. 
W. Goleniewicz, 
M. Baranowski podpisy wac b^dzie: M. Bai-anowski & Co. 
W, Goleniewicz podpisy wac bedzie: M. Baranowski & Co. 

2. SBrief mit her 33itte um SSecfifelfrebit. 

Warszawa, dnia . . . 
Wielinozny 

Jözef Ostrowski 

w Lodzi. 
Otrzymalismy we wlasciwym czasie okölnik i list WPana 
z dnia . . . grudnia 18 . . r. i rozwazylismy wai'unki, pod jakimi 
WPan gotöw jest wejsc z nami w stosunki. 

Poniewaz cz^sto jestesmy w posiadamiu weksli pierwszo- 
rzednych firm z Krölestwa i Cesarstwa, zapytujemy przeto 
WPana, w celu usuni^cia wszelkiej w naszych stosunkach 
w^tpliwosci: czy, i do jakiej mianowicie wysokosci, WPan 
gotöw bylby skupywac weksle przez nas indosowane? oraz, 
czy i do jakiej wysokosci moglibysmy w razie potrzeby ci^gnac 
na szanown^ firmg WPana z terminem trzy — do czterech- 
miesiecznym ?^ 

Co do naszej wartosci kredytowej mamy zaszczyt powolac 
sie na opinie WPanöw : 

"Wladyslaw Pradzynski w Poznaniu i 
W. Leszkowski & Sp. w Krakowie, 
ktörzy wszelkich o nas objasnien na zadanie WPana udzielie 
s^ gotowi. 

W oczekiwaniu laskawej odpowiedzi , mamy zaszczyt 
pisac sie 

z wysokim szacunkiem 
Boleslaw Galewski & Co. 

3, 3uftinimenbe ^ntirort auf 5^r. 2. 

Lodz, dnia . . . 
Wielmozny 

Boleslaw Galewski Sc Co. 

w Warszawie. 
W odpowiedzi na szanowne pismo WPanöw z dnia . . b. r. 
donoszg, ze gotöw jestem skupywac weksle przez W Panöw 
indosowane, nie mog^ jednak stanowczo wifj-zac sie zadnemi 
stalemi warunkami; zalezec one beda od polozenia targu pie- 
ni^znego, terminöw, oraz jakosci przedstawianych weksli. 



^ auc^ : czteromiesiecznym. 



©efcf)äft§6riefe. 307 

Od weksli na Kosye stracac bedziemy, opvöcz dyskonta, 
damno w nast^pujacym stosunku: 

Od weksli na Petersburg i Moskwe . . . ^ s "o 
» » » Kijow, Charkow i Odesse . V5% 

» » » na inne niiasta . . . . ^3**o. 

Co do trat dlugoterniinowych, to oznaczamy ich wysokosc 
na teraz na Rs. oOOOO — z tem jednak nadmienieniem, ie 
prowizya od tych trat wyniesie nie \'8*'o lecz \4%. 

Zastrzegajac sobie moznosc ograniczenia wysokosci kredytu, 
stösownie do okolicznosci, z przyjemnoscia pozostaje gotowym 
do uslug W Panöw 

z uszanowaniem 
Jözef Ostrowski. 



Wielmozny 

Stanislaw Laski 



Warszawa, dnia . . 



we Wroclawiu. 
Powotujac sie na drugostronny^, (ober na zalaczony przy 
niniejszem) okölnik^ mamy zaszczyt ofiarowac W Panu nasze 
uslugi dla interesöw, jakie W Pan kiedykohviek miec bedzie w 
naszem miescie, i zapewniamy, ze wszelkie dane nam zlecenia^ 
wykonamy ze szczegölna starannoscia* i ku zupetnemu zado- 
woleniu^ WPana. 

W razie'' laskawego korzystania^ z naszego posrednictwa^ 
liczyc W Panu bedziemy w rachunku biezacym^ 6" o na ciezar, 
•l*'o na dobro^" W Pana, ^s°o prowizyi^^ od obrotu^", oraz 
koszta portoryi^^, stempli^* i depesz stösownie do rzeczywiscie 
poczynionych wydatköw^'\ 

Przyi'emnie nam bedzie jaknajpredzej otworzyc W Panu 
rachunek w naszych ksiegach; do stosunköw bowiem z W Pa- 
nem szczegölna przywiazujemy wartosc.^" 

Powolujac zie w koiicu na opinie^' W Panöw: 
N. N. w. Szczecinie^^, 
M. M. w Tarnowie^^ 
pozostajemy w oczekiwaniu laskawej odpowiedzi 

z wysokiem uszanowaniem 
W. Pisarski & Co. 

^ umfte^^enb. — - 3irf"föt. — ^ zlecenie, n. ber 3tuftrog. — 
•* ©orgfolt. — " Sefriebigung, 3uii^iebcn[teQunci. — '^ im Statte. — 
' Senu^ung, (Sebraiicf). — ^bie 5Bermttttung. — ^3^r ßonto belaften. 
— ^'^ liczyc- na dobro gutfcfireiben. — " bie ^roüifion. — *- ob- 
röt, m. ber Umfat!. — '^ koszta portoryi ^^oitofoften. — ^* koszta 
etempli ©tem^ieltüften. — ^■' ?lu§Iagen. — ^'^ przywiazywac szcze- 
<,'('>lnii wartosc ilo czego befonberen Üßert auf etlOQö legen. — ^" opi- 
nia. f. bie SlUinung. — '* Szczecin Stettin. — ^^ Tarnöw Stabt 
in ©aliäien. 

20* 



308 3ln{)ang. 

5. 3u[litnment)e '^(ntiuort auf "Der. 4. 

Wroclaw, dnia . . . 
W'ielmozni 

W. Pisarski &: Co. 

w Warszawie. 
Otrzymalem w wlasciwym czasie szanowne pisnio W Pa- 
nöw z dnia . . . b. m., wraz z okölnikiem daty 1 b. m., i 
uprzejraie W Panom dziekuje za laskawe wzgledy^ Przy spo- 
sobnoi^ci nie omieszkam" skorzystac z laskawie ofiarowanego 
mi posrednictwa, pod tym jednak warunkiem, ze WPanowie 
prOAvizye ograniczyc mi zechca do l^oo; tyle bowiem place 
dotychczas innym domom handlowym'^; bedzie mi bardzo 
przyjemnie, jezeli AV Panowie laskawie przychylic sie racza do 
mojei propozycyi*. 

Jednoczesnie" mam zaszczyt ofiarowac W Panom i moje 
uslugi dla interesöw, jakie WPanawie miec beda w mojem 
miescie. Pozostaje w oczekiwaniu jaknajrychlejszego otwarcia 
wzajemnych rachunköw 

z uszanowaniem 

Stanislaw Laski. 

6. %n[mxt auf 5lr. 5. 

Wielmozny Warszawa, dnia . . . 

Stanislaw Laski 

w Wroclawiu®. 
W odpowiedzi na szanowne pismo WPana z dnia ... 
jestesmy wprawdzie" sklonni '^ ograniczyc wyjatkowo^ dla 
WPana nasza prowizye do l'^oo, lecz tylko w tym razie, jezeli 
obröt roczny wyniesie^" najmniej 100 000 Rubli. 

Spodziewamy sie, ze nader przyst^pne^^ warunki umozeb- 
nia W Panu jaknajczestsze korzystanie^" z naszego posrednictwa 
i w tem oczekiwaniu piszemy sie 

z uszanowaniem 
W. Pisarski de Co. 

7. 33enac^ricf)ttgung Don ber 5Iu§fleEung einer Stratte auf eigene 
9iecf)nung. 

Warszawa, dnia . . . 
Wielmozny 

Karol Jablkowski 

w Poznaniu. 
Powoluj^c sie na list nasz z dnia 14 b. m., mamy 

^ für bie gütige 23erü(ffic^tigiing unfer fbafe |ie un§ berüc[fid)= 
tigt ^oben;. — - omieBzkac ermangeln; getobtinttc^ nur mit S^egation: 
nie cm. nid^t ermangeln, ni(^t öerfe^Ien. — ^ dorn handlowy .s3an= 
bet§f)au§. — * propozycya, f. ber Söorfc^tag. — ^ gletc^jeitig. — 
^ Sreslau. — " jiüar. "— ® geneigt. — ■' au§na^m§ir)eije. — '" be= 
tragen toirb. — " annel^mbar. — ^'- Senu^ung. 



®ei(f)ättöbnefe. 309 

zaszczyt zawiadowic WPana, ze w dniu dzisiejszym pozwolilis- 
my sobie wydac (wystawic, ciagnac ober wypisac)' na Niego 
przekaz- na: 

Rs. 400 - pt. *i na zl.'^ J. Görskiego, 
ktory na ciezar (ober ktöry na dlug), naszego rachunku wykupic 
uprzejmie prosimy (ober ktory W Panu do splaty na dlug na- 
szego rachunku poleoamy). 

Z uszanowaniem 
Bracia Godlewscy. 

8. ^Inttrort auf 'Tu. 7 mit ber ^ufidierung ber ^onorierung 
ber trotte. 

Poznan, dnia . . . 
Wielmozni 

Bracia Godlewscy 

v\' Warszawie. 
W posiadaniu szanownego pisma W Panöw z dnia . . . 
b. m. zapisatem wydany na mnie przekaz i 

Rs. -iOO — p. * + n z J. Görskiego 
na ciezar rachunku WPanöw. 

Z uszanowaniem 
Karol Jablkowski. 

9. IBenad^ricfitigung öon bem ^roteftieren einer 2:ratte bei 5'Jid^t= 
^onorierung berjelben mangels einer ^lüifotion. 

Warszawa, dnia 26?° . . . 

Wielmozny 

Karol Bniiiski 

w Poznaniu. 

Powolujemy sie na list nasz daty 21-*^' b. m., i pospieszamy 

zawiadomio WPana, ze w dniu dzisiejszym znowu nam przed- 

stawiono* do splatv träte Jego z dnia 22. b. m. 

Xr. 2467^ R. 800 pl.'^ -% z,^ L. Borowski 

wystawieniu' ktörej dotychczas pozostajemy bez wiadomosci 

od WPana: tym jednak razem z przykroscia zmuszeni bylis^my 

odmöwic jej zaplaty. pomimo. ze wlasciciel wekslu grozil nie- 

zwlocznem sporzadzeniem protestu*^ niezaplaty. 

Chcielismy wprawdzie zazadac od W Pana uwiadomienia 

droga telegraficzna, lecz wlasciciel wekslu w zaden sposöb nie 

ehcial wyczekiwac odpowiedzi, i nie z naszej winy W Pana 

na koszta narazil.^ ^ 

Z uszanowaniem 

Bracia Potworowscy. 

^ ausgeben (ausfteUen, jiehen, auöfd^reibeni. — - przekaz. >». 

bte Stnmetiung. -- ^ na zl. ober n. zl. = na zlccenie auf Crbre. 

^ przedetawic' tiorftellcn, faitfmännifc^: präfcnlieren. — '' pi. = 

platne ,^Qf)Ibar. — "^ z = na zlecenie. — ^ wystawiene, n. bie 2(u6» 

fteüung. — * ber ^roteft. — ' narazic na koszta llnfoften au§ie^cn. 



310 2tn£}Qng. 

10. 5Brief be§ ^uSftetteia ber öorgenannten Sprotte, mit 9leflQ= 
motion tüegen bes ^rotefte§. 

Poznaii, dnia 27«^ . . . 
Wielmozni 

Bracia Potworowscy 

w Warszawie. 
Otrzy malern list W Panöw z dnia 26^° b. m. i z przy- 
kroscia dowiedzialem sie o protescie z powodu niezaplacenia 
mojej traty z dnia 22 b. m. 

Nr. 2468. R. 800 p. ^^4 z L. Borowski. 
Bardzo mnie dziwi, ze W Panowie, widzac ze strony wlas- 
ciciela wekslu widoczna chec szykanowania^ inojej firmy, nie 
splacili traty, bez wzgledu na brak zawiadomienia, przez co 
WPanowie oszczedziliby'"' mi wiele nieijrzyjemnosci i kosztöw 
niepotrzebny ch ; mogliby Panowie tym razem zaplacic bez 
obawy, albowiem wlasciciel wekslu nalezy niezaprzeczenie^ do 
najpierwszych firm w Poznaniu. 

Zmuszony jestem w koncu nadmienic, ze tak nierozwazne* 
jak to ostatnie postepowanie' W Panöw w naszym interesie 
moze tylko jaknajgorzej wplynac^ na dalsze nasze stosunki. 

Z powazaniem 



11. Antwort auf Dir. 10. 



Karol Bniüski. 
Warszp,wa, dnia 



Wielmozny 

Karol Bninski 

w Poznaniu. 
Otrzymalismy list od W Pana z dnia 27 b. m. i przyznac'' 
musimy, ze tresc jego niezupelnie jest dla nas zrozumiala.^ 

W Pana dziwi: «zesmy nie zaplacili jego traty na R. 
800. — » nawet «bez zawiadomienia» ; doprawdy, to nam po- 
"winno dac powöd do jeszcze wiekszego i bardziej uzasadnionego^ 
zadziwienia. 

Stösownie do szanownego pisma WPana z dnia 4 stycz- 
nia roku zeszlego, bylismy upowaznieni^'^ do splacenia Jego 
trat «bez zawiadomienia», lecz tylko do wysokösci R. 400. — ! 
i to w tym tylko razie, jezeli na tracie znajdowac sie beda 
slowa : 

«podlug lub bez zawiadomienia» 



^ szykanowac fd^ifonieren. — - oszezedzic erfroren. — 
^ niezaprzeczenie. 2tbü., unleugbar. — * nierozwazny, -a, -e 
unüberlegt. — ^ postepowanie, «. bie 5iuffüf)rung, ba§ Jßerfabren. 
— ** jaknajgrorzej wplywac bie jc^Iiminften ^yolgen (ben fc^I. 6influ§) 
t)Qben. — " geftef}eu. — ^ berftänbüd^. — ^ bered^tigt. — ^'^ er= 
märfittgt. 



föeic^äftsbviefc. 311 

tymczasem trala, o ktörej mowa, brzmiala^ wyraznie : 

«podlüg zawiadomienia» 
i wystawiona byla na R. 800. — . 

Jakkolwiek ten wypadek jest dla nas niemniej jak dla 
W Pana przykrym, niemozemy jednak odstepowac" od wyraz- 
nie udzielonego nam polecenia, chocia2;by nam przyszlo nawet 
i wyrzec sie przyjemnych stosunköw z W Panem. 

Pozostajemy z powazaniem 
Bracia Potworowscy. 

12. ^infrage: oB unb unter treten ^ßebingungen bie ^irma 
Bei \\ä) Statten ju ^jlajieren erlaubt. 

Krakow, dnia . . . 
Wielmozni 

Bracia Berger 

w Poznaniu. 
Pozostajac w rozgalezionych ^ stosunkach z fabrykami 
Ksiestwa Poznaiiskiego, jestem zmuszony dose czesto wyplaty 
moich akceptöw^ umiejscowiac'^ w Poznaniu. 

Poniewaz firma, z ktör£| dotychczas pozostawalem w sto- 
sunkach ma podobno przystapic do likwidacyi'', udaje sie do 
W Panöw z zapy taniem : czy i na jakich warunkach W Panowie 
zezwoliliby na umiejscowienie u siebie moich akceptöw? 

Prosze o laskawe udzielenie mi w kazdym razie rychlej 
odpowiedzi i pozostaje 

z uszanowaniem 
Grzegorz Soplica. 

13. 3uftimmenbe ^Introort auf Dir. 12. 

Poznan, dnia . . , 
Wielmozny 

Grzegorz Soplica 

w Krakowie. 
W uprzejmej odpowiedzi na pismo szanowne W Pana z 
dnia 27 b. m., pospieszamy Mu doniesc, ze chetnie sie zga- 
dzamy^ na umiejscowienie u nas akceptöw WPana, pod tym 
jednak warunkiem, ze WPan za kazdym razem nadesle nam 
odpowiednie pokrycie** na dwa dni przed U2>lywem^ terminu 
umiejscowionej traty. 

Od obrotöw tego rodzaju liczyc W Panu bedziemy w 
rachunku biezacym: 

^;'3°,o prowizyi (opröcz portoryi). 



^ lautete. — - abroeid^en, abgeben. — ^ rozgateziony, -a, 
-e öerjiueigt, toeittäufig. — •* ba§ Slf^ept. — ■' bomijilteren. — 
® bie Siquibierung, Siqiübation. — ' zgadzac Bie. einüerftanbcn fein. 
— ® ®ecfiing. — '•' Dor Slblouf. 



312 3ln{)ang. 

Gdyby na rachunku okazala sie przewyzka^ dla W Panöw, 
liczyc od niej bedziemy 4*^0 na korzysc W Pana. 
Pozostajemy do uslug AV Pana gotovvi 

z uszanowaniem 
Bracia Berger. 

14. 33rief mit 33ejug au[ dlx. 12, ent()altenb bie 3iad)xxä)t üon 
ber ^omi^ilierung ber Tratte. 

Krakow, dnia . . . 
Wielmozni 

Bracia Berger 

w Poznaniu. 
Pisalem W Panom w dniu 27 p. m. i otrzymalem w 
wlasciwym" czasie szanowne pismo W Panrjw z d. 30 b. m., 
ktörego tresc z podziekowaniem przyjalem do wiadomosci. 

W dniu dzisiejszym pozwolilem sobie umiejscowic u W 
Panöw akcept möj na: 

M. 2,500.— platny'* 2 Sierpnia z W. Görski, 
ktöry polecam laskawej opiece W Panöw. 

Stösownie do umowy, pokrycie tak w tym razie, jak i w 
innych razach dostarczone* bedzie W Panom na dwa lub trzy 
dni przed uplywem" terminu umiejscowionej traty. 

Z uszanowaniem 
Grzegorz Soplica. 

15. Srief (mit öorQU§ge)'cf)idtcr jöepefcEie), \n loeld^em man 
©ecfung be§ am tiädjften Sage fälligen bomjilierten 3ißed)iel§ 
»erlangt. 

Poznan, dnia l&o . . , 
Wielmozny 

Grzegorz Soplica 

w Krakowie. 
Ortzymalismy we wtasciwym czasie szanowne pismo W 
Pana z dnia . . . 

W dniu dzisiejszym wysialismy W Panu nastepujaca; 
depesz^ : 

«Przyslijcie pokrycie dla platnych jutro 
2,500 marek — przeciwnie*' protest — » 
CO niniejszem potwierdzamy i odpowiedzi wraz z pokryciem dla 
jutro uplywajacych^ a u nas umiejscowionych : 

M. 2,500.— z/wtasne 
oczekujemy. 



^ Überft^ufe. — ^ 9ei)öri8. — ^ ja^Ibar. - ^ geliefert. 
21blauf. — ** ttiibrigenfatls. — ' ablaufenb. 



®eycf)äft5brtefe. 313 

Za koszta povvyÄszej* depeszy suiaa M. 6. — rachunek 
W Pana zadlu:^ylismy'-. 

Z uszanowaniem 
Bracia Berger. 

10. ?lntiüort auf ben öorfiergefienben S3rief nod) öorouSgc^ 

' ' ' Krakow, dnia 1-'" . . . 

Wielmozni 

Bracia Berger 

w Poznaniu. 

Jeslem w posiadaniu depeszy W Panöw: 

«Przyslijeie pokrycie dla platnych 

jutro 2,500 marek. przeciwnie protest — », 

na ktöra niezwlocznie odpowiedzialem 

«Pokrycie wczoraj wyslane juz nadej.sc musialo»^, 

CO niniejszem potwierdzam 

W uzupelnieniu^ powyzszego telegramu nadmieniam, ze 

pokrycie, o ktörem mowa, odeslalem jak nalezalo, na trzy dni 

przed terminem traty, to jest 30 p. m. i spodziewam sie. ze 

w chwili nadejscia mego listu, rzecz juz bedzie w porzadku. 

Proszac o laskawe odeslanie przekreslonej '^ (ober uniewaz- 

nionei*^) traty, zostaje 

z uszanowaniem 

Grzegorz Soplica. 

14. ^Intirort auf 9'ir. 16, 3u?cn55ung be§ au^gelöften ^Ifjepte?. 

Poznan, dnia 4~" . . . 

Wielmozny 

Grzegorz Soplica ^^ , 

w Krakowie. 

Wzamian listu naszego z dnia 1 b. m., otrzj^malismy 
telegram i list W Pana z dnia onegdajszego' i zaonegdajszego^; 
ostatni przyniösl nam: 

M. 2,510. — na Poznan, 
ktöre jak wyzej sciagn^lismy^ na dobro rachunku W Pana i 
uzylismy na wykupienie^" Jego wczoraj platnego akceptu na 
M. 2,500. — na ciezar rachunku W Pana. 

Przekreslony^^ weksel zwracamy przy niniejszem^- i zosta- 

jemy do ustug W Pana zawsze gotowi 

1 , z uszanowaniem 

weksel. -r, • r> 

Bracia Berger. 



' obig. — - zadluzyc belüften. — •' muB angefommen fein. — 
^ in Gri^än^ung. — ■' buvc^j'tridien. — '" annuUiert. — ' onegdajszy, 
-;i. -e Porgcflvig. — ** zaonegdajpzy, -a. -e üor=norgeftrig. — '•* sciiig- 
nac- l^cruntersieben — f)iev: notieren; -na dobro rachunku auf ba§ 
.»Konto gutl'c^reiben. — "^ wykuinc auölbfcn. — " burc^ftrid^en. — 
'■- przy niniej.szem anbei. 



314 3tn^ang. 

18. 5(ntiDort. — Jßcftätigung be§ 2Bed}ie{empfang§. 

Krakow, dnia 6?° . . . 
Wielmozni 

Bracia Berger 

w Poznaniu. 
Posiadam list W Panöw z dnia 4 b. m. : wraz ze zwrö- 
conym^ wekslem, wykupionym na tnöj rachunek na: 

M. 2,500.— pi. 2. VIII. na mnie- 
z ktörego posiadania^ W Panöw niniejszem zwalniam^. 

Z uszanowaniem 
Grzegoi-z Soplica. 

19. Auftrag einer @injQf)Iung für eigene Diec^nung. 

Warszawa, dnia . . . 
Wielmozni 

Z. Kisielnicki & Co. 

w Lodzi. 
Tresc listu W Panöw z dnia wczorajszego przyjelismy do 
wiadomosci. 

Niniejszem prosimy W Panöw o wplacenie'^ przyblizonej* 
pozostatosci'' J/R^", to jest, sumy okolo: 

Rs. 4,500.— 
do Banku Handlowego^ w Lodzi, na nasz rachunek, i o las- 
kawe przeslanie nam odnosnego^ pokwitowania^". 
Oczekujemy odpowiedzi 

z uszanowaniem 
J. Kowalski &; Co. 

20. 3DlitteiIung über bie geleiftete (Sinjofilung — Überfenbung 
ber Outttung. 

Lodz, dnia . . . 
Wielmozni 

J. Kowalski & Co. 

w Warszawie. 
Na skutek listu W Panöw z dnia . . . b. m., wplacilismy 
w dniu dzisiejszym do Banku Handlowego w Lodzi na rachu- 
nek W Panöw: 

Es. 4,500.— 
za ktöre W Panowie rachunek nasz za uwiadomieniem uznac^^ 
zechca. 

Odnosne pokwitowanie zal^jjczamy i zostajemy 

z uszanowaniem 
Z. Kisielnicki it Co. 

^ zwröcic juriicficnben. — ^ sa^Ibar - s auf mtc^. — ^ 23efi^. 
— * fretj^3reÄ)en. — ^ wplacenie, n. bie ©injafilung. — '^ przybli- 
zony, -a, -e annä^ernb. — ^ pozostalosc ber 9ieft. — * ^anbelö-- 
banf. — ' betreffenb. — ^" bie Cuittiing. — '^ bcfennen. 



©ef(f)äft§briefe. 315 

21. Cuittung. 

Lodz, dnia . . . 

Otrzymalismy od W Panöw Z. Kisielnickiego & Co. 

na racliunek i t t.'- i i • c n 

, . , pp. J. Kowalskiego & Uo. 

z polecenia / ^ ^ ° 

«Rubli cztery tysiace piecset» 
z ktörycb odbioru kwitujemy w dwöch jednobrzmiacYch\ a 
pojedyncza tylko waznosc^ majj|cych egzemplarzach. 

Bank Handlowy w Lodzi. 
«Rs. 4,500.» (Sraei Unterf Triften.) 



©Ictd^Iautenb. — - ©ürtigfeit. 



316 



I. ©eil - Polnirdl-ifutrdj. 



A. 

Albo ober 

albo — albo enttoeber — ober 
ale aber, fonbern 
ambicya, f. ber G^rgetj 
ani — aui ineber — noc^ 
aniöl, m. ber ©ngel 
apteka, f. bie 2Ipot^ete 
aptekarz, m. ber 3{potf)efer 
arcybiskup, vi. ber (Sräbijcfiof 
arcydzielo, n. ba§ DJteifterlDert 
arcyksij^ze, n. unb m. ber @r3= 

f)'er3og 
arkusz, m. ein Sogen Rapier 
armia, f. bie Strmee 
artykul, m. ber 3XrtifeI 
artylerya, /". bie 2(rttüerie 
atrament, m. bie 2inte 
autor, m. ber 2lutor, ber (2if)ri|t= 

fteüer 
Azya, /". Slfien. 

B. 

Baba, f. ba§ alte SBeib 

baczyc, I. beachten 

bajeczny, -a, -e fabelhaft 

bankier, m. ber Sanfter 

baranina, f. ©cfiDpfenfteifc^ 

bardzo fel^r 

baronowa, /". bie Saronin, bie 

3^reifrau 
batog, w!. bie ^Peitfc^e 
bawetna, f. bie SaumluoIIe 
bawelniany, -a, -e baumtoollen 
bawic, I. unterf)alten, öeriüeilen, 

amüficren; — sif; fiif) ergoßen, 

ficf) beic^äftigen 



bazant, jh. ber g^afan 
berto, n. ba§ ©äepter 
bez. 5ßräl)., o^ne 
bezdzietny, -a, -e ünberloS 
bezkarnie, SIbü., ftrafIo§ 
bezkrolewie, n. ba§ Qnterregnnnt 
bezpieczny, -a, -e filier, gefaf)rlo§ 
bezrzq,d, m, bie ?(nard^ie 
bezeilny, -a, -e fraftIo§ 
bezustanny, -a, -e fortttiäl^renb 
bezwtadny, -a, -e !ra|tIo§, mac^t= 

Io§; 3(bö. bezwladnie 
bezwzgledny, -a, -e rücffid^t§to§ 
beben, m. bie Srommet 
BiaJorus, f. Söei^ru^Ianb 
biaiy, -a, -e lueiß 
biblia, f. bie 23ibel 
bieg, m. ber Sauf 
biegac, II. laufen, eilen 
biegiy, -a, -e erfahren 
biezf|cy, -a, -e laufenb 
biskup, m. ber Sifd^of 
bitny, -a, -e ftreitbar, tapfer 
blady, -a, -e bfafe 
blasic, m. ber ©lanj 
bliski, -a, -e naf)e; 2(bö. blisko 
bl^d, ber S^e^Ier, ber Qrrtum 
blfjkitny, -a, -e blau, l)eEbIau 
blogoelawiö, I. fegnen 
bloto, n. ber Scf)mu^ 
bjyskac;, VII. ( ^^.^ ^^-^^^^ 

by8nqc,\I. fdji^inern 

biyszczec, \ III. | ' ' 
bochenek, m. ßaib JBrot 
bocian, m. ber ©torct) 
Bog, m. ©Ott; 

bogaty, -a, -e reic^ ; ?tbD. bogato 
bogini, f. bie ©ottin 
bojazliwo.se, f. bie Stngftlid^feit 



2ä)örtcrtierjeicf)iÜ£ 



317 



bojazliwv, -a. -e furc^tiaiu, ängl't» 

lid) 
bok. m. bie Seite 
1)61, m. ber Scfimerj 
bolesö, f. ber Sd)mevj 
bor, m. ber !ö}alb, ©en. boru 
bÖ8c, \'. ftoßen (mit §ijrnern), 

ftid)eln, fränfen 
böstwo, n. bie (§ottf)eit 
brar. VII. nel)mcii 
brama, f. baö 2or 
braniec, wi. ber (befangene 
brat, m. ^I. bracia ber 33ruber 

— przyrodni ber Stiefbruber 

— stryjeczny, wujeczny ber 

(ioufin 
bratanek, m. 23ruber6iof)n, 3leffe 
bratoböjczy, -a, -e [irubermör= 

berijd^ 
bratowa, f. bie ©c^lüägerin 
brew, /'. bie Slugenbraue 
broda, f. ber iöart 
brodaty, a, -e bärtig 
broii, /'. bie aSaffe 
bronic, 1. oerteibigen 
bryla, f. ber ßlumpeu ^ 

brzeg, m. baö Ufer 
brzeini^, ??. bie ßaft 
brz(jczec, I. iummen, i'd^aUeit, 

tönen 
brzok, m. ber filang, baö ©eflirve 
brzniienie, n. ber 2on, ber Saut, 

ber aSorttaut 
brzuch, m. ber Squc^ 
brzydki, a, -e t)äBtid) 
budowa, /". ber 23au 
budowac, III. bauen 
budowla, f. baä (Sebäube 
bulion, m. bie S3ouilIon 
biilany, -a, -e falb, ifabeHenfarbig 
bulawa, f. ber 5elbi)errnftab; bie 

ßeule rpörung 

bunt, m. ber 9tufrui)r, bie 6m= 
buntowac, III. aufiuiegeln, — Biq 

iii) empören 
buntownik, m. ber 3(ufrü]^rer, 

ber 9iebeU _ 
burza, f. ber «türm, baö ©einitter 
but, m. ber Stiefel 
buta, f. ber Übermut 
bydlo, n. baö Jüief) 
bynamniej 3lbw. feineölnegS 
bystry, -a, -e ic^arf, fc^arffic^tig. 



C. 

Calkowity, -a, -e ganj, gänjttct) 
calosc, f. ba§ ©an.^e 
calowac, III. tüffen 
caly, -a, -e gan^; 2ibo. calo l^eit; 

wcale ganj 
cel, m. ha^ Si^l, ber S'^ved 
i-elowac, 111. jielen; ficf) aus^eic^^ 

nen, l)erDorragen (morin) 
ceua, f, ber ''^}reiö 
cenic, I. fc^d^en 
cennik, »;. ha^ *PreiäDer3ei(^niö 
centnar, m. ber 3cntner 
ceutymetr, m. 36"tintsts'^ 
cesarski, -a, -e faiferüc^ 
cesarstwo, n. baö ßaiferreid^ 
cesarz, m. ber ßaifer 
cesarzowa, /'. bie ßaiferin 
chatka, f. bie -'ptitte 
chciec, unreg., rcollen 
chciwy, -a, -e gierig 
cbetny, -a, -e tt)tUig; 3tbt). chetnie 

gern 
chleb, m. baö SSrot 
chlop. m. ber iöauer, ber fierl 
chtopiec, m. ber ßnabe 
chmura, f. bie SBoIfe 
fhociaz übgleid^, wenn auc^ 
chodnik, ?«. ba§ irottoir, ber 

23ürgerfteig 
chodziö, I. ge^en 
chorobliwy, -a, -e fräntlicf) 
chory, -a, -e fran! 
chrzcip, I. taufen 
chrzest, m. Die Xaufe 
chwalebny, -a, -e lobcnöTOert 
chwila, f. ber Slugenblicf, bie 

2ßeile 
chwilowy. -a, -e augenbfidlicf); 

3IbD. chwilowo 
cialo, n. ber ßörper, bie öeidie 
ciastko, n. ber ,ßucf)en 
ci^gnae, VI. jietien, fc^Ieppen 
cicby, -a, -e ftill, ruf)ig 
ciec, V. triefen 
(.■iekasvy, -a, -o neugierig 
cielesny, -a, -e förperlid^ 
cielecina, f. büö ßalbfleifd) 
ciemnota, f. bie Sunfellieit, bie 

5tnfterni§, baö 2)unfel 
ciemny, -a, -e bun!el 
cieii, m. ber Schatten 



318 



SSörteröerjeid^niS. 



cienki, -a, -e büiin 
cierpiec, VIII. leiben, bulben 
cieszyc. I. tröften, erfreuen; — 

si^ iiä) freuen 
ci^zar, m. baö ©etüid^t, bte Saft 
ci^zki, -a, -e fd^lcer 
cios, m. ber ©tretet, ber §ieb ; — 

smiertelny ber iobegftrei(| 
ciotka, f. bie Slante 
cisnac, VI. Werfen 
cnota, f. bie Sugenb 
cnotliwy, -a, -e tugenbfiaft 
cofn^c, VI. 3urücfjie^en, 5urücf= 

ne{)men; — sie fic^ jurürf^ie^en, 

ttieic^en 
cokolwiek etttas 
cörka, /. bie Zoä)ttx 
cudowny, -a, -e iDunberBar, iDun= 

bertötig; Zeitig 
cukier, m. ber 3ucfer 
cukiernia, bie ftonbitorei 
cwiczyc, I. üben, jücfjtigen 
cwierc, f. ein 93iertel 
cygaro, n. bie 3^90i^r£ 
cytryna, /. bie S^txont 
czajnik, m. bie Seefanne 
czarny, -a, -e fc^warj 
czas, m. bie S^^^i czasem, cza- 

sami 2(bD. mitunter 
czekac, II. »arten, entarten 
czerwony, -a, -e rot 
cz^stv, -a, -e l^äufig ; SIbo. czesto 

oft' 
czlowiek, m. ber 5Jlenf(f) 
czoio, n. bie Stirn 
czuly, -a, -e empfinbfant, empfinb= 

litf), järtlicf), gefü^lDoE; 2Ibü. 

czule 
czwartek, m. S)onner§tag 
czy ober; in ber fjrage: ob? 
czj'j, -a -e toeffen ? 
czyn, m. bie %at, bie §anblung 
czytac, II. lefen. 

D. 

Dach, m. baö Sacf) 

dac, V. 2. geben 

dalej Slbo. toeiter 

daleki, -a, -e toeit; Stbo. daleko 

daremny, -a, -e Oergeblid^; Stbo. 

daremnie öergebenS 
darowac, III. f(f)enfen 



darzyc, I. befc^enfen 

dawny, -a, -e etjemalig; 2(bü. 

dawno lange l^er; z dawna fett 

langem; dawniej früher 
dab, m. bie @i(i)e 
d^sac, II. sie fd)moIIen 
dbac, II. Sorge tragen, forgen 
deska, f. ba§ Sirett 
deszcz, m. ber IRegen 
dla für 

dloii, f. ber §anbteüer, bie §anb 
dlug, m. bie Sc^ulö 
diugi, -a, -e lang; dlugo Stbü. 
dluzny, -a, -e fc^ulbig 
doba, /'. bie öotte S^agetänge (24 

Stunben) 
dobro, n. ba§ 2ßof)l; ^I. dobra 

Öanbgüter 
dobrobyt, m. ber SBo^Iftanb 
dobroc, f. bie (Süte 
dobrowolny, -a, -e freitüiüig 
dobry, -a, -e gut; 3tbD. dobrze 
dochöd, 7)1. bie (Sinna^me; 5pi. 

bie ginfünfte 
dogonic, I. einf}oten, erjagen 
dogryzc, V. j^ufe^en, äubeifeen 
dokladnosc, jf. bie (Senauigfeit 
dokiadny, -a, -e genau 
dokonac, II. Doltfübren, au§fü^ren 
doliua, f. bas 2al 
döl, m. bie (Srube, bie Stefe; w 

dot herunter, bergab ; na döl 

nacf) unten ju; w dole in ber 

2iefe 
dorn, HL ba§ §au§ 
domagac sie, II. czego etWaS 

forbern, oertangen 
domowy, -a, -e bäuöü;^, §au§=; 

Subft. §ausgenoffe 
domyslac sie, II. üermuten 
domyel, m. bie SSermutung 
doniesc, V. mitteilen, melben; fr. 

donosic, 1. 
dopiero erft 

doradca, m. ber ^Berater 
dorozka, f. bie Srofc^fe 
dorzucic, I. fjinjuiüerfen 
dosiegnac, VI. erlangen, erreid^en 
doskonaly, -a, e oorjügliti^ 
dosh-szec, VIII. :^ören, oerne^men 
dostac.unreg., erf)alten, befommen 
dostatek, m. bie 2ßol^l^abenl)eit, 

§ab unb ©ut 



Stßörterücrjeic^niö. 



319 



dostarczyc. I. liefern, öerjdÖQffen 
dotJid bi§ ()ier, biö jettt 
dotychczasowy, -a, -e biö^ertg 
dowiedziec sio, unreg., erfat)ren; 

fr. dowiadywac sie; ficf) crfun= 

bigen 
doznac, II. erfahren, erleben, emp= 

ftnben 
dozwolic, I. jugeben, erlauben 
drapiezny, -a, -e räuberifd^; 

zAvierzi; — ba§ Ütaubtier 
(Irewniany, -a, -e l)Dt3ern, §oIä= 
drewnik, m. ber JpoIjftaE 
Drezno SreSben 
dr^jczyö, I. quälen 
droga, f. ber 2Beg ; — zelazna 

bie @tienbal)n 
drogi, -a, -e teuer 
drzewo, ???. ber 93aum, ba^ §oIä 
drzwi, ^I., bie 2ür 
duch, »I. ber (Seift 
duchowieii8t\vo, n. bie ®ciftli(i)= 

feit 
duchowny, -a, -e gciftlic^; m. ber 

©eifttitf)e 
dumac, II. träumen, finnen 
Dunczyk ber 2;äne 
dusza, f. bie Seele 
dwör, m. ber §of 
dworzanin, m. ber §ofmann, ber 

§ofbeamte 
dymic, I. räu(f)ern, — sie rauchen 
dzbanek, m. ber firug 
dziac, sie,', VII. gefc^el)en 
dziad, m. ber ©roBüater, alte 

5mann, ber 3ü)n 
dziaiac, II. f)anbeln 
dzieciq, n. bo§ßinb; ^I. dzieci, 

dziatki 
dziecko, n. ba§ ßinb ; ^U. dzieci 
dziedzictwo, n. bie (ärbfcf)aft, ber 

(ererbte) Sefi^ 
dziedziczny, -a, -e erblich 
dziedziniec, tn. ber Sd^Iofe^of, 

33orf)of 
dzieje *pi. bie (Scf(^i(f(te 
dzielir, I. teilen, — sii' z kini, 

mit jemanb teilen 
dzielno.^c'-, f. bie 2ü(f)tigfeit 
dzielny, -a, -e tü(f)tig 
dzielo, n. baö Sßerf 
dzieii, ni. ber 2ag; ©en. dnia 
dziewczQ, n. ba§ 5DUbd)en 



dziewica, f. bie Jungfrau 

dziekowat-, III. banfen 

dziki, -a, -e lüilb; dziko 2lbü. 

dziöb, m. ber Schnabel 

dzis, dzisiaj beute 

dzisiejszy, -a, -e f)eutig 

dzinrawy, -a, -e, lödjerig, burc^= 

lDdf)ert 
dziwny, -a, -e n^unberbar 
dz\vi(,'k, m. ber Son, ber Saut. 

F. 

Faisz, m. bie Unftiatjr^eit 
faiszywy, -a, -e falf(|, irrig, irr= 

tümlid) 
farsa, f. bie ^offe 
fenyg, m. ber ^Pfennig 
tigura, f. bie 3'igur 
filizanka, f. bie 2affe 
frak, m. ber gracf 
francuski, -a, -e fran^öfifd^ 
Francuz, m. ber jjranjofe 
Francya, f. iJranfreicE) 
fimt, m. ba§ ^^funb 
futro, n. ber ^elj. 

G. 

Gaj, m. ber §ain, ba§ ©ebüf(f) 

ganek, ?». ber ßorribor 

garnek, ?h. ber Sopf 

gatunek, m. bie ©attung 

gazeta, f. bie 3situn9 

Gdai'iek Sanjig 

gdy uienn, alö 

go^^, /■. bie ®an§. 

g(;8ty, -a, -e bic{)t 

glina, f. ber Se^m 

gladki, -a, -e glatt 

glab, f. bie Xiefe 

globoki, -a, -e tief; Slbö. gleboka 

glöd, m. ber junger 

gtodny, -a, -e tiungrig 

glos, m. bie ©timme 

gioiiny, -a, -e laut, berül^mt 

gtowa, f. ber ßopf, baö ^aupt 

glöwny, -a, -e f)auptfäd^lid^, 

€)aupt=, ber Uiid^tigfte 
glupi, -a, -e bumm 
glupota, f. bie ®ummfieit 
gmach, m. baä ©ebäube 
gnaö, VIT. jagen, treiben 



320 



SBörteröcräeicfiniö. 



gn^bicS I. bebrüden 
gniady, -a, -e braun (^ferb). 
gniazilo, ba§ .lieft 
gniew, m. ber Soi^"/ ^^r 5(rger 
gniewac, I. ärgern 
gnusny, -a, -e trag, faul 
godlo, n. bog Sinnbilb, ba^ 
2ßa^r3cicf)en, baö DJlotto, ba§ 

godzic, I. Oerföbnen; jicien 

godzina, f. bic ©tunbe 

gonic, I. jagen, üerfolgen 

göra, f. ber 58erg 

gor^icy, -a, -e beiß 

gorlhvy, -a, -e eifrig 

görnik, m. ber Sergmauu 

gorycz, f. bie SBitterfett 

gorzki, =a. -e bitter, 2tbö. gorzko 

goscinno.sc, f. bie ®aftfreunbfd)aft 

gospoda, f. ba§ 2Birt§(}nu§ 

gospodarstwo, n. bie Söirtfd^aft 

gospodarz, m. ber SBirt 

gotowac, III. fo(^en 

gotowy, -a, -e fertig, gar 

gra, f. baä ©piel 

grac, II. fpieten 

granica, f. bie ©renje 

Grek, tn. ber ©rieche 

grob, m. ba^ ©rab 

groch, m. bie (srbfe, bie Sobne 

grom, m. ber SBIi^ftrobl, =fd)iag 

grozic, I. broben 

grozny, -a, -e brobenb, fd^redlid^, 

graufam 
grudzieii, m. S)c,^ember 
gruszka, f. bie $ßirne 
grzebien, m. ber ßamm 
grzech, m. bie Sünbe 
grzeczny, -a, -e artig 
grzmot, m. ber ®onner 
grzyb, m. ber ^Üj 
grzywa, f. bie DJläbne 
guma, f. ber ©ummi 
gwalt. 7)1. bie ©elcalt ; gwattem 

mit ©etnalt 
gwiazda, f. ber ©tern 
gwözdz, 7n. ber 9kgel. 

H. 

Haias. m. ber 2ärm 

herb, m. ha§ Sßappen, ©en. -u 

herbata, f. ber 2ee 



herbatnik, vi. bie 2eefanne 
hetman, m. ber §etmann, ber 

tyelbberr 
hi8toryk,»!.ber©efcf)i(bt§f(i^reiber, 

ber ijiftortfer 
Hiszpan, w. ber Spanier 
hodowac, III. ,^ü(bten 
hold, 7)1. bie §ulb, bie ^ulbigung; 

— skiadac bulbtgen 
holdowaö, III. bulbigen 
hrabia, ber ©raf 
hrabina. f. bie ©räfin 
Hugon Jpugo 
buk, JH. ber ^naü. 



Ile? toieötel ? 

imie, ». ber 3lamt 

inaczej anber§ 

innowierca, ni. ber 2tnber§gläu= 

bige 
inny. -a, -e (inszy) anber 
interep, m. ba^ ©efc^äft 
isc unreg. geben 
istniec, IV. befteben 
istnienie, n. bie (Jriftens, ba§ 

SBefteben 
izba, f. bie ©tube. 

J. 

Jabiko, n. ber 3tpfel 

jad, 7)K ba^ ©ift 

jadowity, -a, -e giftig 

jaki. -a, -e tt)a§ für ein? 

jarzyna, f. ba^ ©entüfe 

jasny, -a, -e i)tü; 3Ibt). ja8no(jaB- 

nie) 
jastrzab, 7n. ber §abt(|t 
jazda, /. bie ^fabrt 
jechac, unreg., f obren; kenne 

reiten 
jednak benno(b, aber inbeffen 
jedyny, -a, -e einjig 
jeleii, m. ber -^irfd) 
jesc, unreg., effen; fr. jadac 
jesieii, m. ber §erbft 
jesienny, -a, -e berbftlic^, §erbft= 
jeszcze nocf) 

jezdzic, XI., fr. 3U jechac 
jezdziec, w?. ber IRetter, ©en. 

jezdzca 
jezioro, n. ber See 



SOßörteröerjcic^niö. 



321 



JQzyk, m. bic 3i'"9^ ^ic ©prad^e 

jezeli luenn 

jutro, 7)1. ber folgenbc S^ag ; 3lbii. 

morgen 
juz fd}on; juz nie nid^t mel^r. 



K. 

Kaczka, f. bie @nte 
kajet, m. baö Sd^rcibljeft 
kaiamarz, ni. ba§ Stnteufafe 
karaasz, m. bie ®amQfd)e 
kaiuieii, m. ber 8tein, — wq- 

gielny ber ©rimbftetu 
kamienisty, -a, -e fteinig 
kamizelka, f. bie 2Befte 
kanclerz, m. ber ßanjler 
kapelusz, ni. ber C">ut 
kapelusznik, w. ber ^utmad^er 
kapitan, »h. ber ßapitän, ber 

Hauptmann 
kaplan, m. ber ^riefter 
karczma, f. bie <Bä)enh 
kareta, f. bie ßaroffe 
kark, m. ber 9tQcfen, ba§ ©enicf 
kartofel, m. u. f. bie Kartoffel 
kary (koii^ ber Dtappen 
kasztan, vi. bie ßaftanie, ber 

Suc^ä (^ferb) 
kasztanowatv (koi'u ber x^üä)^ 

(^ferb) 
katedra, /'. ba§ ßalfteber; bie 

ßatf)ebralf'ird)e, ber Som 
katolicki, -a, -e fatf)0lif(^ 
kawa, f. ber ßüffee 
kawiarnia, f. ba§ ßoffce^auS 
kazac, VII. befcf){en, prebigen 
kazdy, -a, -e jeber, =e, =e§ 
k^paö, VII. babetx 
k^piel, f. bQ§ äJab 
k^dy (k^dy.s) irgenbtüo 
kiedy? luann? 
kieliszek, m. ba^ 2ßeinglQ§ 
kierowac, III. leiten, tenten; OoU. 

skierowac 
kieszeii, f. bie Safd^e 
kij, »i. ber ©tocf 
kiika einige 

kUisztor, JH. baS ßto[tcr 
kiejnot, »i. ba§ ßleinob, ber (£bct= 

ftein 
kl^kn^c, VI. auf bie ^nie foüen 

5Potniid)e Äcnti.'SraiiuitQtif. 



kl^ska. /'. bic DUcberloge, großer 

»erluft 
klucz, H(. ber ©äilüffel 
khimacü, VII. lügen 
klamca, tn. ber Sügner 
klaniac siq, U. fid^ Derneigen, 

grüfeen 
klamstwo, 7i. bie ßüge 
kochanek, m. ber (Beliebte 
kochanka, f. bie ©eliebte 
kogut, m. ber §Qt)n 
kolacya, /'. ba§ Slbenbbrot 
kolano, n. ba§ ßnie 
kolej, f. baä ©eteife, bic Steige, 

bie ?leil)enfoIge; — zelazna bic 

@ifenbn()n; po kolei, kolej^ 

ber 9teif)e nadf) 
kolor, m. bie S'arbe 
kolumna, f. bie Säule 
kotdra, f. bie SJettbecfc 
kolnierz, m. ber fragen 
koto, n. ba§ d\ab; do kola ring§ 

t)erum; w kolo imi?rcifef)erum; 

^räp. kolo bei 
kolyska, f. bie Söiege 
komio, m. ber ©ctiornftein, ber 

9tau(^fang, bie i5^euereffe 
kompania, f. bie ßompagnie 
koii, m. baö 5Pferb 
koiiczyc, I. cnben 
koniec, m. ba§ @nbe, ber Sd^Iufe 
konny, -a, -e reitenb, beritten; 

2lbö. konno 
kopa, f. ba§ ©c^odE 
kopalnia, f. baö Scrgluert 
koperta, f. baö ßuDert 
koronowac, III. fronen 
korzec, m. ber ßorjej (OJtafe), 

ettoa gleidf) Sicffel 
korzeii, m. bie SEßurjel 
korzenic, sie, I. Sßurjcl faffen, 

jd)Iagen 
kos6, f. ber ßnod^en 
kosciöt, m. bie ßirdje 
kostka, f. ber SlÖiirt'el 
kosztüwny, -a, -e f oft bar 
koszyk, m. ber ßorb 
kot, m. bie ßa^e, ber §a)e (3Ägev= 

fpraifie) 
kozak, JH. ber Äofaf 
koziet, JH. ber 23ocf 
kozuch, m. ber i^etj 
kraj, jjj. ba^ 8anb 

21 



322 



2Öörterüeräei(%tii§. 



krajac, Vll, jcfineiben 

krajowy, -a, -e Sanb» 

krasc, V. [te{)Ieit 

krawcowa, f. bie Sc^neiberin 

krawiec, m. ber Sdjneiber 

krew, f. h(ns> Slut 

krewny, -a, -e Derluaiibt 

kr^cic, I. bre^en 

krok, m. ber iScf)rttt 

kröl, m. ber ßönig 

krölestwo, n. h<x^ ßönigreic^, 

Königtum 
krölewicz, m. ber ^rin,^ 
krolewski, a, -e föniglic^ 
krölowa, f. bie Königin 
kropla, f. ber Sro^^feit 
krötki, -a, -e fitrj 
krowa, f. bie ßul) 
kruk, m. ber 9labe 
krwawy, -a, -e blutig 
krzesto, n. ber ©tul)l 
krzyczec, V'III. jcf)reien 
krzyk, vi. ha% ©efctirei 
krzyknac, VI. aun"c[)reien 
krzywda, f. ba§ llnre^t, ber 

©(^aben 
krzj^vy, -a, -e fritmm 
krzyz, m. bog ßreuä 
krzyzak, m. ber ßreujritter 
keijize ber S^ürft, ^crjog, ^ßrinj 
ksij^zka, f. ba§ 53uc^ 
k6i<?stwo, n. ha^ tJürftentum, 

§eräogtum 
ksi(?zna, f. bie g^ürftin, §er3ogin 
kei^zyc, m. ber DJtoiib 
ktöry, -a, -e toeli^er, =e, =e§ 
kuchaika, f. bie Äödöin 
kuchaiz, m. ber ßod) 
kuchenny, -a, -e ßürf)en= 
kula, f. bie ^ugel 
kulawy, -a, -e la^m 
kupic, I. faufen 
kupiec, m. ber i^aufmann 
kupiecki, -a, -e faufmänniicf;; po 

kupiecku, Slbö, 
kura, f. bie §enne 
kurczQ, n. ha.^ §uf)n 
kurnik, m. ber ^übnerftotl 
kuropatwa, f. bQ§ $Rcbi)uf)n 
kwadrans, m. bie SSierielftunbe 
kwasny, -a, -e fauer 
k\viat(®im.kwiatek,kwiateczek), 

»?. bie 35(ume 



kwiecieii Stpril 

kwiecisty, -a, -e 6(ütenreid^, blu= 
mig. 

L. 

Lac, VII. gießen, ausgießen 

lampa, f. bie ßatnpc 

las, m. ber Sßalb 

laska. f. ber ©pajierftoci 

lata, ^I. öon rok 

lato, n. ber Sommer 

leciec, I. fliegen, eilen; fr. latac 

lecz aber, fonbern 

leczyc, I. :^eilen, furieren 

ledwie, ledwo, 2Ibo., fauttl 

lekarstwo, n. bie Slrjenei 

lekarz, w?. ber Strjt 

lekki, -a, -e Ieicf)t 

leniwy, -a, -e faul 

lew, m. ber Sötue 

\es\j, -a, -e linfer, =e, =e§; na 

lewo Iinf§ 
lezec, VIII. liegen 
l^kac 8i(?, II. fid) fürdjten 
liczba, f. bie '^a^l 
liczyc, I. 3äf)(en 
lipiec 3uü 

litera, f. ber S8ucf)ftabe 
litewski, -a, -e littauifd) 
litosc, f. ba4 DJ^itleib 
lis, m. ber iJuc^S 
lisc, m. baä 23Iatt; ^I. ba§ Saub 
lisciasty, -a, -e blätterig 
list, m. ber 93rtef 
listopad 9ioliember 
lubic, I. gerne ^abtw 
lud. m. ha^ SSoIf 
ludowy, -a, -e öDl!ätümIi(^ 
ludzie, ^l., öon czlowiek 
ludzkosc. m. bie ÜJlenfc^fjeit, bie 

9J^enfi$ric^feit 
luty, m. ber fyebruar 
hvica, f. bie Sölnin 
ladny, -a, -e fd^ön 
lakomy, -a, -e lüftcrn, naf(i)f)aft 
laiicucb, m. bie ^ette 
laska, f. bie ©unft; z laski swojej 

gefäUigft 
latwy, -a, -e leitfjt 
tawa, lawka, f. bie Jßanf 
lazienka, f. bie Sabeanftalt 
l^cznosc, f. ba§ Sufimmenl^olten 



Söörteröevjeid^nii. 



323 



lödz, f. ber ilül)ii, bn^ Jöoot 

lokiec, m. bic ßtle, bcr Güenbogen 

lono, n. ber Sc^ofe 

iowic, I. fangen, jagen, fiid^en 

iözko, ». baö Söett 

luna, /". bie 3reucrri3te, bcr 2f6itev= 

icf)ein 
iup, HJ. bie SBcute 
lupic, I. berauben, plünbern 
tut, m. ho.?) Sot 
lyzka, f. ber Söffet 

— stolowa ©ülöffel 

— od kawy i^affcelöffet 
Iza, f. bie 2rnne. 

Macocha. /". bie Stiefmutter 

maj, m. ber 5Dtai 

maj^tek, m. ha^ Siermögen, ba§ 

©ut; ein Öanbgut 
major, m. bcr SJtajor 
malarz, m. bcr DJlaler 
malina, f. bie §imbeere 
malowac, III. malen 
malj-, -a, -e ficin; 3lbb. mato 
malzonek, m. ber ©ema^l 
malzonka, f. bie ©attin, bie ©e= 

ma[)ün 
marezalek, m. ber DJ^arfäiail 
martwy, -a, -e tot, lebloS 
marzec SlJlärj 
inasc, f. bie Salbe, bie garbe 

(bei ^ferben) 
masio, n. bie 93utter 
matka, f. bie DJhitter 
mjjdrosc, f. bie ß[ugt)eit 
madry, -a, -e ftug 
maz, JH. ber DJlann 
mdlec, VII. olinmöc^tig tnerben 
mendel, m. bie DJlanbel 
metr, m. ba§ (bcr) SUleter 
mtjtny, -a, -e trüb 
meski männ(ict), mannf)aft 
ruQstwo, m. bie 2apferfeit 
mgla, f. ber Siebet 
mialki, -a, -e flad^ 
mianowitie namentlid), nämlitf) 
miara, /". baö OJfaB 
miasto, n. bie Stabt 
miech, m. ber Sacf 
miecz, m. baö ®(i)Uicrt, po mieczu 

männlicf)e !3lbftammung; 



mieJBce, )i. ber £vt, bie Stelle 
miesijic, m. bcr DJIonat, ber 

DJIoub 
mieszczaii-ski, -a, -e bürgetlidf) 
mieszkac, I. luof)nen 
mieszkanie, n. bie Sßol^nung 
mieszkaniec, m. bcr Ginlüoljner 
mi^kki, -a, -e uicii^ 
ini^so, n. baö S^teifcf) 
milczenie, n. baö Sc^lreigen 
mitcsciwy, -a, -e gütig, gnäbig 
mitosierny, -a, -e milbtätig, mit= 

leibig 
milosny, -a, -e liebeöooü, Siebeö= 
mily, -a, -e angenef)m; 2lbt). miio, 

mile 
minuta, f. bie 93tinute 
mleczaniia, f. bie DJlild^fammer, 

Wi((^anfta(t 
mleko, m. bie DJUlc^ 
mlody, -a, -e jung 
mlodzieniec, m. ber Jüngling 
mlodziez, f. bie Sugenb (Sammel= 

namej 
mniej lueniger 

mniejszose, f. bie 93nnorität 
moo, f. bie ßraft 
mocaretwo, n. bie 9iKacf)t, ber 

Staat 
mocny, -a, -e ftarf; SIbö. mocno 
moda, f. bie DJtobe 
model, m. ha'i, DJiobett 
modlic sie, I. beten 
modny, -a, -e mobifc^, mobern 
mogilä, f. büö ©rab, ber ©rab= 

f)ügel 
möj, inoja, inoje mein, =e, =eö 
morga, f. bcr SOlorgen ;3Ider) 
morze, n. ha^j 9Jlecr, bie See 
Moskal, ber OD^oöfauer, ÜJIoöfO' 

tt)iter 
Moskwa ^Dloöfau 
most, m. bie Srüde, ®en. mostu 
mowa, f. bie Sprache, bie 3?ebe 
möwca, JH. ber Ütebnev 
müwic, I. fpred^en 
moze, 2lbo., oieüeic^t 
moznosi-, f. bie OJiöglid^feit 
mozny, -a, -e mäd^tig 
mrüz," m. bie ßälte, ber S^oft 
msza, f. bie DJtcffe 
mszQ odprawiac IReffe lefcn 
mar, m. bie 93lauer 

21* 



324 



Uöörterberjeid^niö. 



musiec, VIII. muffen 

myc, Y. toaf(f)en 

mydlo, n. Die ©eife 

mylic, I. täuf(i)en ; — sUi fidf) 

irren 
mysliwy, w. ber 3fäger. 

N. 

Nadzieja, f. bie Hoffnung 
nadzwyczajny, -a, -e au§er= 

gelt)b^nli(5 
nagrobek, m. ba§ ©rabmat 
najmowac, III. mieten 
nalezec, VIII. geljören, jufommen 
namöwic, I. Überreben, fr. nama- 

wiac II. 
nareezcie, SIbö., enblid^ 
naröd, m. bie Dlatiou, ba^ ^olt 
narodowy, -a, -e national 
narzedzie, n. ba§ Sßerfäeug 
nasienie, n. ber Same 
nastfipic, I. folgen, erfolgen 
nast^pny, -a, -e folgenb 
nast^pstwo, n. bie fjolge, bie 

5Rad)fotge; — tronu bie 2^rDn= 

folge 
nauczyc, I. lehren 
nauczyciel, m. ber Cetirer 
nauka, f. bie Se^re, ber Unterrid^t, 

bie ißiffenf(|aft 
nawet fogar 

nawröcic, I. um!cf)ren, befefiren 
nazywac, IL nennen, l^eiBen 
nedza, f. ba§ ©lenb 
niby gteidjfam, fi^einbar 
nie nict)t§ 
niebo, n. ber §immet; $(. nie- 

bio.sa 
niedostatek, m. ber 2)];angel 
niedziela, f. Sonntog 
niedzwiedz, m. ber $8är 
niegrzeczny, -a, -e unartig 
niektöry, -a, -e man(^er, =e, =e§ 
niemal, faft, beinol)e 
Niemcy, ^L, ©eutfc^Ianb 
Nieraiec ber S)eutf(^e 
niemiecki, -a, -e beutf(| 
nienaoc, f. bie ©cf)lDac^l)eit 
nienawisc, f. ber §afe 
niepewny, -a, -e unfi^er, unbe= 

fttmmt 
niepogoda, f. ba§ Unlnetter 



nieposluezeiistwo, n. ber Unge= 

'^orfam 
niepozorny, -a, -e unanfel^nlid^ 
niese, V. tragen, fr. nosic, I. 
niesmiertelnosc, f. bie Unfterb= 

lidlfeit 
niespokojnj-, -a, -e unru'^tg 
niestaiy, -a, -e unbeftönbig 
niestety leiber 
niewiasta, f. ba§ SOßeiB 
niewierny, -a, -e treuIo§ 
niewinny, -a, -e unfd^ulbig 
niewola, jf. bie ©efangenft^aft, bie 

©ttaüerei 
niezalezny, -a, -e unabl^ängig, 

felbftänbig 
niezapominajka, f. ba§ S5ergife= 

meinni(i)t 
niezdro-\\y, -a, -e ungefunb 
niezgoda, f. bie Uneinigfeit, ^wn- 

txaä)t 
nigdy nie, niemals 
nigdzie nirgenbS 
nikt niemanb 
nim, zanim bebor 
niniejsz)', -a, -e biefer, =e, =e§, ber 

beiliegenbe 
niszczyc, I. öernid^ten 
niski, -a, -e niebrig 
niz als 

nocny, -a, -e näc^tlid), 9lac^t= 
noga, f. ba§ 23ein, ber iJufe 
nowina, f. bie Dleuigfeit 
noAvy, -a, -e neu 
nos, m. bie ^lafe 
nosic, I. tragen 
n6z, m. ba§ DJleffer 
nudny, -a, -e langmeilig. 

0. 

O um 

obey, -a, -e fremb 

oberza, f. baS ©aftf)auS 

obficie, Slbo., rei(5Itd) 

obietnica, f. ba§ 93erft)red^en 

obj^c, V. umfaffen; urzjvd ein 

Slmt ontreten 
oblegac, II. belagern 
oblicze, n. ba§ Slntli^ 
oblok, JH. bie Söolfe 
obmyc, V. abmafd^en 
obora, f. ber SSiefiftatt 



äßörtcröetjetd^niS, 



325 



obowiiizek, »». bie 5Pf(ic()t 
obrac VJl. liiäl}len ; z czego, 

einet <Baä)t berauben ; fr. obie- 

rac, II. 
obraz, rn. baö Silb 
obrazie, I. beicibigen 
obn^czka, /'. ber ^Jieifen, bcr 2rau= 

ring 
obrona, f. bie Jücrteibigunö 
obstalowac, III. beflcden 
obszar, m. ber Umfang 
obudzic, I. metfen, crlueden 
obuwie, n. baö Sc|nl)iuerf 
obyczaj, m. bie 6itte 
ochota, f. bie Suft 
odkrycie, n. bie ©ntbecfung 
odpowiediii, -a, -e entfpred)enb 
odpo\viedziahio>^e, f. bie 3}erant= 

iDortung 
odpowiedziec, nnreg., antiDorten 
odrodzenie, n. bie Söiebergebittt, 

bie äiegeneration, bie 3tenaif= 

fance 
odwieilzic, I. befud)eu 
oGara, f. ba^ Cpfer 
ofiarnosc-, f. bie Opferluitligfeit 
ofiarowac.lll. opfern, meinen, an= 

bieten 
ogieii, m. baö tj^^ci-' 
ogloszony, -a, -e DerÜinbigt 
oglf^dac, II. beje{)en, betrad)ten; 

— sio fic^ umfcEianen 
ogni.sty, -a, -e feurig, p^euer 
ogniw'o, ». ba§ ©lieb einer ßette) 
ogou, JH. ber ©d)Weif, ber Scfiuianj 
ogröd, m. ber ©arten 
ogromny, -a, -e ungeheuer 
ojciec. m. ber Später 
ojczym, m. ber Stiefuater 
ojczysty. -a, -eDäterli(^, t)eimatlid^ 
ojczyzna, f. ba§ Jöaterlanb 
okno, n. bos ^ycnfter 
oko, n. haii 2(uge; ^I. oczy 
okolo um, ()erum, ring§()eruin 
okragiy, -a, -e runb 
okres, m. bie Spodje, bie ^eriobe, 

bae 3citaltcr 
okr(jt, m. ba^ <Sd)iff 
okropnv, -a, -e fc^redlid) 
okulary, ^I., bie Sritte 
otöw, »1. ba§ 93Iei 
oiöwek, m. ber S3Ieiftift 
oharz, »(. ber 5tltar 



onegdaj, 5(bü., öorgeftern 
opiekun. »;. ber JÖormunb, ber 

Sefc^ü^er 
opröcz aufeer 
orac, VII. pflügen, acfern 
orzel, ni. ber 3lbler 
osadzic, I. beurteilen, Ocrurteilen; 

fr. osadzac, II. 
osiet, wi. ber Sfel 
osina, f. bie @fpe 
osoba, f. bie ^^'erfon 
osobi.sty, -a, •« perfönlid) ; 31 bö. 

osobiscie 
osobliwy, -a, -e eigentümlid), 

fonberbar 
ostatecznie, Slbo., fc§IicBli(^ 
ostatni, -a, -e le^t 
ostrozno^i('•, f. bie 33orfic^t 
ostry, -a, -e fdiarf 
oswiata, f. bie 93ilbung, bie S^^^' 

lifation 
oszukae, II. betrügen 
otaczac, IL umgeben 
otruty, -a, -e uergiftet 
otwarty -a, -e offen 
otworzyc, I. öffnen 
otwör, m. bie Cffnung 
otwierac, IT. offnen 
6\v, -a, -o jener, =e, =eS 
owaki, -a, -e ein foldjer 
owca, f. baö ©djaf 
owczarz, m. ber Schäfer 
owczarnia, f. ber ^diafftatl 
üwczesny, -a, -e bamalig 
owies, m. ber .^afer, ®en. ow.sa 
owszem, gern, jatool)! 
ozenir si^, I. heiraten Jemanb 

jur i^rau nehmen). 

P. 

Pacierz, ni. ba^ ©cbet; zinöwie p. 

baö ©ebet berfagen 
pagorek, m. ber Jpügel 
palec, m. ber Jinfl^i^ 

palec u nogi bie 3^^^ 
palic, I. brennen; üoU. epalic Der= 

brennen; — cygaro raudjen 
palto, >i. ber Paletot 
patac, VI. ber *PaIaft, baö ^afaiö 
palka, f. bie i?eule 
pamiatka, f. ba^ 2lnbenfen 
pami<^*tai', II. gebcüfen 



326 



2öörterber3ei(f)niö. 



pantalony 0$L^ bie Seinfleibcr 
papier, wi. baö Rapier; - listowy 

Briefpapier 
papieros, w. bie 3^90^"^''^ 
papiez, m. ber ^ap[t 
para, /. ba§ ^aax; ber Sampf 
parasol, m. ber Scfiirm, ber 9ic9eu= 

jcf}irm 
parasolik, vi. ber Samenfcfiirm, 

©onnenfrf)irm 
parnj-, -a, -e fd)Jüüt 
Paryz ^ari§ 
pas, ?«. ber ©urt 
pasmo, n. bie 9iei'^e, bie tyotgen= 

rei^e 
patryotyzm, m. ber Patriotismus 
patrzec, VIII. jet)eit, I)iniel^en 
paw, VI. ber i^fau 
pazur, VI. bie firatle 
pazdziernik, m. Cftober 
pelny, -a, -e üoU; 2lbD. peino 
Petersburg ©t. ^^eterSburg 
pewny, -a, -e gelnife, jotib, fieser, 

ein gelüiffer; 3lbö. pewno be= 

ftimmt, fidjer, iinb pewnie Diel= 

teilet 
piasek, vi. ber ©anb 
piaszczysty, -a, -e janbig 
pif^tek, VI. i^reitag 
pic, V. Irinfen 
piec, m. ber Cfen 
pieciiota, f. bie Infanterie 
pieczeii, f. ber S3raten 

p. barania ®(f)bpfen= (v>ammel= 
braten 

p. cieleca Kalbsbraten 

p. woiowa DiinbSbraten 
piekarnia, f. bie SSäcferei 
piekarz, vi. ber SSäcfer 
piekielny, -a, -e i)C)Ilif(^, §büen= 
pienif^dz, m. baS ©elbftücf; 5pi. 

ba§ (Selb 
pieprz, VI. ber ^^feffer 
piers, f. bie Sruft 
pierscien, m. ber 9ting 
pierscionek, vi. ber Sling 
pierzyna, f. baS ^^eberbett 
pies, VI. ber §unb; — mysliwski 

ber 3iigbl)unb; pokojowy (Stu= 

ben{)unb; — owczarski ©(f)äfer= 

^unb 
piesn, f. baS Sieb, Sim. piosenka 
piekny, -a, -e i(f)5n 



piesr, f. bie ^yauft 

pieta, f. bie ^yerfe, bie §acfen 

pietro, n. bie ©tage, ber ©tocf 

bie SSiege 
pijaiistwo, n. bie Svunlcnljeit, bie 

33öIIerei 
pilny, -a, -e fleißig; SIbü pilnie; 

pilno mi icf) t)abc 6ile 
piöro, n. bie fjeber 
piorun, in. ber SBtitj 
pisac, VII. |d)reiben 
pisarz, m. ber ©(^reiber, ber 

©(f)riftfteüer 
pismiennictwo, f. bie ßiteratur 
pismienny, -a, -e f(f)rift(i(^ 
pivvo, n. baS 5Bier 
plac, m. ber ^Ua| 
plecy, *pt., bie ©ci)ulter, ber3iüdEen 
pleraie, n. ber ©tanim, baS ®e= 

ptakac, VII. meinen 

plaski, -a, -e flat^ 

plaszcz, VI. ber ÜJlantel 

pJatny, a, -e ^a^Ibar 

plng, VI. ber ^f(ug 

pobozny, -a, -e anbäc^tig, fromm; 

poboznie 3lbü. 
pocalowac, III. einen Kufe geben 
pochowac, II. begraben, beftatten 
pochwalic, I. loben 
poczfitek, in. ber Stnfang; z po- 

czatku anfangs 
poczciwosc, f. bie 9iebUcf)feit 
poczta, f. bie ^oft 
podarty, -a, -e ^erriffen 
podatek, m. bie 2lbgabe 
podejmowac, III. aufnef)men 
podeszwa, f. bie ©o^te, bie 3^ufe= 

fof)le 
podly, -a, -e gemein, fd)Iecf)t, 

nieberträt^tig 
podlegly, -a, -e untergeben, unter= 

niorfen 
podnie.sc, V. auft)eben; — sie fi(| 

cr'^eben, fid^ aufraffen 
podübae sie, 11. gefallen 
podobieiistwo, n. bie 2if)nlid)feit 
podobny, -a, -e ö^nlidE); 9Ibl), po- 

dobnie; podobuo angeblich 
pod pisac, VII. unterfc^reiben, 

unteräeid^nen 
podporucznik, m. ber ©etonbe= 

(eutnant 



2ßörtcvöcrjeid)niC'. 



827 



podpulkownik, vt. bev Cberft» 

leutnont 
podröz, f. bic Oictje 
podziat, m. bie Teilung, bie 3Jer= 

teilung 
podzieÜL^ I. tfifen; — sie z kim 

mit jemanb teilen 
podzivviac, II. beluunbem 
poeta, m. ber Siebter 
poezya, f. bie ©id^tunoi, bie ^^oefie 
pogaiiski, -a, e ^eibnijc^ 
pogoda, f. bie Söittening, ba§ 

aßetter 
pogrzeb, ?h. ba^ JBegtübniä 
pojsc (unreg. i^c; (t)in)ge!^en 
pokazac. VII. jeigen; fr. pokazv- 

^vac, III. 
pokochac, II. liebgeiuinnen 
poküj, m. baö 3ii^i"er, ber ^Ji^i^be 
Polak, in. ber ^ole 
policva, f. bie ^^olijei 
polityka, f. bic ^olitif 
polowac-, III. jagen 
polowanie, n. ^aQ,b 
polski, -a, -e l^olniicf) 
pola.czenie, n. bie SJereinigung, 

SSerbinbung [einigt 

polaczony, -a, -e Derbunben, Der= 
pohioc, "/'. bie 531itterna(f)t, ber 

Diorben 

— 2^ölnociiy, -a, -e nörblid) 
poiozyc, I. legen, i)inlegen 
potudnie, n. ber DJUttag, ber 

Süben 

— pohidniowy, -a, -e jüböftlid^ 

— popoludnie. n. ber 9tacf)mittag; 
Sibü. popoludniu, nad)mittQg§ 

pomieszanie, n. bie SJerlüirrung 
pomnik, vi. baö ©enfmni 
pomnozenie, n. bie 93ergrößerung, 

bie 3}ermet)rung 
i:>omoc, f. ber ^öeiftanb, bie §ütfe 
poniüdz, V. belfen 
pomysiliiy, -a, -e günftig 
poniedzialek, m. OJlontag 
poniewaz Joeit, ba 
ponizej unterbalb 
popiöl, »i. bie Sijdie, ber ©taub 
pora, jf. bie ©etegenf)eit, — roku 

bie ^ii^ireöjeit 
porcya, f. bie Portion 
porozuraiec' siit'. unreg., fic^ Uer= 

ftänbigen 



porozuiiiienie. n. tie 9}erftän= 

bigung, baß Ginüerftänbni§ 
port, m. ber -Spafen 
porto, n. ba§ ^^^orto 
porucznik, jh. ber ^h"etnierleut= 

nant 
porwaö, VII. rauben; — sitj fid^ 

ftürjen, lieben 
porzadek, ni. bie Drbuung 
porzadny, -a, -e orbentlid) 
posada, f. bie (Srunblage, ba§ 

fyunbament, bie Slnftetlung 
posadzka, f. ber Q^uBbobeu 
posag, m. bie 93Jitgift 
posag, m. bic 23itbiäule 
poseletwo, n. bie ©eianbifd^aft 
pose>. m. ber 3tbgeianbte, ber 

Sote 
posiadlOHc, f. bie 23efitiung, ba§ 

a9efi|tum, baö ©ut 
poslaniec, m. ber 58otc 
poshichanie, w. baö ©ef)br, bie 

Slubicnj 
posluszenstwo, n. ber ©e^^orfam 
posluszny, -a, -e gel^orfam; po- 

sluRznie, 2tbö. 
posrednik, m. ber Slermittlcr 
postac, f. bie ©ewalt 
postanowieuie, n. ber 93e|d^(ufe, 

ber 6ntfd^[u{5 
postarac, si^. II., o co etlüaö be= 

Jörgen 
postawa, f. bic Stellung, bie 

gfigur 
posterunek, »i. ber Soften 
poswi^cic, I. ireiljcu, opfern 
posylac, II. fr. binfenben 
poszukiwaö, III. fucE)en, forfd^en 
potem bann 
potezny, -a, -e mächtig 
potok. m. ber ©trom 
potrawa, f. bie Speife; 3)im. po- 

trawka baö 9iagout 
potrzeba. f. bic 9lot, baö $Be= 

bürfniö 
potrzebowac, III. brauchen, be= 

bfirfeu 
powazanie, n. bie Stiftung 
powazany, -a, -e gead^tet, gcfc^ä^t 
povvazny, -a, -e ernft 
powiat, m. ber ßret§ 
powiedzier unreg., fagen 
powieka, f. ba§ Slugenlib 



328 



SSörterbcrjeid^niS. 



powiernik, m. ber Sßertvaute 
powiesc, f. bie Srjä^Iung 
powieeic, I. aufhängen; — sie 

fic^ aufhängen 
powietrze, n. bie Suft 
powietrzny, -a, -e luftig, Suft 
powitanie, n. bie Segrüfeung 
powöd, 7n. bie Urjacfie, ber ©runb 
powodzenie, n. ber ®rfotg, ba§ 

2ßof)(erge^en 
powoli, Sibti., langfam 
powolny, -a, -e langfam, fd^tx)er= 

fdüig, noi^giebig 
powöz, m. ber SBagen, bie @qut» 

page 
powröcic, I. äurüdbringen, äu= 

rüdfe^ren 
powröz, m. ber StridE 
powstac unreg., entfte{)ert; fr. po- 

wstawac, 11. 
powstanie, n. ber Shifftanb 
powstrzymac, II. jurüd^alten, 

äugeln 
powtarzac, II. toteber^oleu 
jjozbawic, I., kogo czego jemanb 

um eine ®ad)e bringen, einer 

©at|c Berauben 
pozdrowic, I. begrüben 
poznac, II. erfenncn 
Poznan ^ofen 
pözny, -a, -e fjjät 
pozar, m. bie 3fcuer§brunft 
pozadany, -a, -e ertDÜnfc^t, 6e= 

ge^ren§n)ert 
pozegnac, II. öerabfcfiieben 
pozegnanie, n. ber Slbfcbieb 
pozyteczny, -a, -e nü^tic^ 
pozytek, m. ber Dlu^en 
praca, /. bie 2lrbeit 
prac, VII. ti)ai(|en 
pracowac, III. arbeiten 
pracowitosc, f. bie Slrbeitfamfeit, 

ber S^Ieife 
pracowity, -a, -e arbeitfam 
pracownik, m. ber 3Irbeiter, 33lit= 

arbeiter, ^yunftionär 
pragnf^c, VI., czego Derlangen, 

etteas begehren 
pragnienie, n. ber ®urft 
pralnia, f. bie SÖafcf)anftaIt 
prawda, f. bie 5löabrf)eit 
prawdziwy, -a, -e »abr, \vai)X= 

baftig 



prawie faft, bcinat)e 
prawnuk, m. ber Urenfel 
prawodawstwo, 71. bie ©efe^= 

gebung 
precz fort, teeg 

pr^dki, -a, -e fcf)neü; 3tbü. predko 
pr^t, m. bie tRute, ber Stab 
proba, f. ber Jöerfuc^, bie ^robe 
pröbka, f. bie ^ßrobe 
proca, f. bie S(£)leuber 
procent, m. ber 3in§f"&» ^'^^ 

5ßro3ent 
prög, m. bie ©c{)tt)eüe 
promyk, m., promieii, m. ber 

©trabi 
prorok, m. ber ^rop^et 
prosic, I. bitten 
prosty, -a, -e gerabe, einfach 
protestancki, -a, -e proteftantifcb 
prowadzic, I. fübren, leiten 
prowizya, f. bie 5Proüifion 
pröznosc, f. bie ©itelfeit 
prözny, -a. -e leer, öergebliib; 

2lbt). prözno, na prözno um= 

fonft, t)ergebenö 
pruski, -a, -e preufeifd) 
Prusy, ^L, ^Ureufeen 
prymas, m. ber ^rima§ 
przecie(zj bD(^ 
przeciwnik, m. ber ©egner 
przeciwny, -a, -e gcgnerifc^; 3tbö. 

przeciwnie im ©egenteil 
przed öor 

przedmiescie, n. bie 93orftabt 
przedmiot, m. ber ©egenftanb 
przedstawic, I. üorfteüen 
przegubie, n. bie grufefpanne 
przejazd, m. bie ©urc^fabrt, bie 

©urtbreife 
przejechatS unreg., burt^fabren, 

überfaljren, oorbcifabren 
przekJad, m. bie Übertragung, 

bie Überfc|ung 
przekonac, II. Überjengen 
przekonanie, n. bie Überjeugung 
przemiana, f. bie SScränberung, 

bie UmtDonblung 
przemoc, f. bie ©eloalt 
przemysi, >«. ba^ ©etüerbe, bie 

Snbuftrie 
przeniesc, V. l^inübertragcn, ücr» 

Rieben; fr. przenosic'!, I. 
przepis, m. bie 23orfd^rift 



SCßöTteröerjeid^niS. 



329 



przeprosiö, I. abbitten, um 3}ei= 

jei^ung bitten 
przeszkoda, f. ba§ §inberni§ 
przeszio über, tnebr alö 
przewodniczyc, I. prüiibieren 
przöd, m. ha?! SSorbertcil; na 

przodzie (przedzie ; Dorne ; z 

przodu öon Dorne 
przyblizony, -a, e annäl^ernb 
przychylny, -a, -e geneigt, gc= 

ttiogcn 
przyczyna, /. bie llriad^c, bcv 

©riinb, bie SSerantaffung 
przyczynic sie. I., do czego luoju 

beitragen 
przyjaoiel, m. ber y^reunb 
przyjaciölka, f. bte f^reunbiu 
przyjazii, f. bie 5reunbicf)aft 
przyjf^c, V. an=, aufnet)men ; fr. 

przyjmowac, III. 
przyjemnosc, f. bie 2{nnel)mli(^= 

feit, baö S^ergnügen 
przyjemny, -a, -e angenehm 
przyjsL-, unreg., fommen 
przyjscie, n. h(i^ fiommeu 
przykiad, m. büG Seifpicl 
przykro.s('-, f. bie Unannefimlic^f eit, 

bie ^ein 
przykrv, -a. -e unangenehm, pcin= 

Ii(i) " 
przykryr, V. bebeden 
przyhiozyc, I. {}in5ufügen, üer^ 

binben 
przymierze, n. boä Sünbniö, ber 

53unb; — zawrzec- ein SBünbniä 

ic^ließen 
przynieHc, V. bringen; fr. przy- 

nosic, I. 
przypatrywac sie, III. jufeben 
przypomniec, VIII. erinnern 
przypomnienie, n.bie Erinnerung 
przypuscic, I. julaffen, annebmen 
przypuszczenie, n. bie 2tnnal)me, 

bie 33ermutung, bie 3"fßffi'n9 
przyrzec, V. tieriprei^en 
przyrzeczenie, n. ha^ ä]er)l.n"etf)en 
przyeifj^a, f. ber @ib, ber S^mur 
przysiowie, n. ba§ Sprichwort 
przysluga, f. ber Sienft 
przystepny, -a, -e jugänglicf;, 

mäßig, anncbmbar 
przysztofse, f. bie 3ufn'lft 



przywiezc, V.: fr. przywozic. I. 

bringen (gefaf)reni 
przywilej, 7??. ba§ iPriüilegium 
przywhi.szczyc-, I. etloaS unred^t= 

mäßig \\i^ aneignen, ufurpieren 
pszenica, f. ber SBeijen 
ptak, in. ber 93oget 
publicznosc, /. ba6 ^ublifum 
publiczny. -a, -e öffentlict) 
puch. m. ber ^fanni/ öie %{a\xvn.- 

febern 
pud. m. ein "^wh ruf). !ERaB = 

40 ^]h.) 
pukac, II. flopfen, pDcf)en 
pulk, m. ba§ Regiment 
piiikownik. m. ber Cberft, Diegi= 

mt^ntifommanbeur 
pusty, -a, -e leer, ipüft, mutloitlig, 

übermütig; 2(bu. pusto 
puszczac. II. loölaffen, freilaffen 
pyezny, -a, -e ftolj, präd^tig. 

R. 

Rabowac. III. rauben, plünbern 

radosc, f. bie tjvcube 

radosny, -a, -e früb, frö!§Iid^, 

freubtg; radosnie Slbo. 
radzic, I. raten 
rak, VI. ber ßrcbö 
raiui^, «. ber 3lrm 
ranek, m, ber DJlorgcn 
raniec, m. ber 2ornifter, ber 

Stanjen 
ranny, -a, -e wunb, Dcrwunbet 
rano, n. ber DJloraen; Slbo. frü^ 
rasa, f. bie 3toffe 
ratowac, III. retten 
ratunek, wi. bie 9lettung 
ratusz, in. baö 9tat^aua 
razem jufammen 
reszta, f. ber Üteft, bie übrigen 
robak, m. ber 2Burm 
robic, I. malten, tun 
robota, f. bie 9(rbeit 
robotnik, m. ber 3h"beitcr 
röd, m. baö ©efdifedjt, bie ©eburt 
rodzeiij^two, n. bie ©efcf)anftcr 
rodzic, »I. ber ©rjeuger, '4^1. bie 

©Item 
rodzinny, -a, -e f)etmatli(ö, 

^eimat 
rög, Hl. ba§ §orn 



380 



SiJörterOeräetdjntS. 



rok, m. ha§ ^a\)x; ^il. lata; co 

rok jebeö 3aT)r, aüe ^ai)xt 
lola, /'. ber Slcfer, bie DioEe 
rolnik, m. ber Sanbmann 
rose (rosnac), V. )ua(i}ien 
Rosya, f. Ütufelanb 
rota, f. bie Flotte, bie Bd)üx 
rotmistiz, m. ber 3iittmeiflev 
röw, m. ber ©rabeii 
röwnoczeny, -a, -e flleii^seitig 
röwnosc, f. bie (Sleic^Ijeit 
rowny, -a, -e Qleicf), eben; 2(bü. 

röwno, röwnie 
roz])i6r, m. bie Seilung, bie 3er= 

glieberung 
rozdac, V. austeilen, öerj^djcnfen 
rozdzielic, I. tierteilen, trennen 
rozebrac, VII. au§einanbernelj= 

tuen; — sIq fic^ entüeiben 
rozeslac, VII. umf|er=, t)erum= 

jd)icfen 
rözga, f. bie 3tute 
rozkaz, m. ber $BefeI)l 
rozkazac, VII. befef)Ien 
rozlac, VII. au§giefeen, »ergießen 

(rzeki), überfd)tüemmen 
rozlegly, -a, -e »ueit, umfangreid^ 
rozlew, VI. ba§ 35ergieJ3en 
roziozyc auSeinanberlegen, a\i§i= 

breiten 
rozmy.slnie, Slbü., mit S>orbeba(f)t, 

Qbficf)tlid) 
rozmy.slny, -a, -e Qbficf)tlid), ge= 

plant, öerftänbig, überlegt 
rozruch, m. ber 2IufruI)r, bie Un= 

ru^en 
rozumny, -a. -e öerftänbig 
rozwiaö, VII. auSeinanberine^en, 

öern3ei)en 
rozwijac, II. entfalten 
rozwöj, wi. bie ©ntfaltung 
röza, f. bie iftofe 
rubel, m. ber Ütubef 
ruina, f. bie 9tuine, ber 3;rümmer= 

baufen 
rumak, m. bai 9io^, ba§ ©treit= 

rofe 
Rus, f. Üieufjcn 
Rusin, wi. ber äiutbenec 
ruski, -a, -e ruffifii) 
ruszac, II. berüt)ren 
ruszyc, I. belnegen, rühren 
rwac, V. reiben, bred)cn, pflücfen; 



— sie [türjen, abbrechen, ah' 

fatten 
ryba, f. ber fjift^ 
rybak, vi. ber j^tfc^er 
rycerz, vi. ber Dritter 
rychly, -a, -e jeitig, früf); 2lbb. 

rychto, nierychio ju jpät, za 

rychlo 3u frül^ 
rynek, vi. ber 93tar!t 
rzadki, -a, -e feiten; 5tbü. rzadko 
rzad, ni. bie Dtegierung 
rzadzic, I. regieren 
rzecz, f. bie <Büä)e 
rzeka, f. ber i^-luß, ber ©trom 
rzucac, II. lüerfen 

S. 

Sam, -a, -e (-o) allein, fetbft 
samica, f. )ia§ SBeibc^en [samca 
samiec, vi. bQ§ SJlännd^en, ®en. 
eamodzielnosc, f. bie ©elbftän= 

bigfeit 
samodzielny, -a, -e felbftänbig 
sanie, '^L, ber Sd^litten 
sanki = sanie 
sarna, f. ba§ 9ie^ 
saski, -a, -e fät^fifif) 
sfjd, m. ba§ ©eridjt 
Basiad n. ber 9tacf)bar 
sazen, vi. bie Klafter, (§en. saznia 
scena, f. bie Sjene 
sciana, f. bie SBanb 
scyzoryk, m. ba§ S^ebermeffer 
sejm, m. ber 9teid)§tag 
sekretarz, vi. ber iSefretür 
sen, VI. ber ©i|Iaf, ber Sraum, 

@en. snu 
serce, n. ba§ -Sperj 
serdeczny, -a, -e berjüd; 
eedzia, jh. ber 9ii($ter 
s^dziwy, -a, -e alt, grciö 
eiano, n. ba§ §eu 
sierota, m. u. f. bie SGßaife 
sierpieii, m. 3luguft, ©en. -pnia 
siegaö, II., piegnfic, VI. langen, 

ret(i^en 
silny, -a, -e ftatf, fräftig 
eila, f. bie ßraft, bie HKad^t 
siny, -a, -e blau unb braun 
siostra, f. bie @d)tt)efter; — przy- 

rodnia, bie ©tief fd^toefter ; — 

Btryjeczna,— wujecznaSoufine 



2öörterberjetd^ni5. 



331 



siostrzenica, f. bie DHc^te 
siostrzeniec. »n. bcr (Sd)tt)efterfo'^n, 

DJeffe, ©eil. -lica 
siwy, -a, -e grau; — koi'i 8d^im= 

inel 
skarb, m. bei" SdjüU 
skazac, VII. Derurteileu 
ekapy, -a, -e geiäig 
sklep, m. ber ßeEer, ba§ ©etoölbe 
sktad, m. h\x^ Säger, bie 3lieber= 

läge, bie 3iiianimcnieljniu3 
skonac, IJ. uerenben, fterben 
skora, f. baS Scber 
skorzystac-, II. 3}ortciI jieljcn uio= 

Don, etuiae benüljeti 
skromny beid)eibcn 
skron, f. bie Scf)Uife 
skrzyillo, m. ber ö'^üget 
ekrzynia, f. ber ftaftcn 
skutek, m. bie tyolge, ber ©rfofg; 

— przyjsL' do skutku, 31t ftanbe 

fommen 
skwer, m. h(X^:> Siiitare 
slatl, m bie Spur; \v slad \m6)^ 

folgenb 
slepy, -a, -e, blinb 
slub, m. bie Srauuug 
slubny, -a, -e {)ü(I)5eitlic^ 
slusarz, m. ber ©djloffer 
slabosc, f. bie ®cf)ltiäc^c 
slaby, -a, -e fc()iuad) 
shiwa, f. ber 9iut)m 
slawny, -a, -e berüf)mt 
slodki, -a, -e jüß 
etoii, m. ber ©lefant 
slonce, n. bie Sonne 
slota, f. ho.^ Stegenioetter 
slowik, m. bie 9tüc()tigall 
sluch, m. ba§ (Scf)ör 
ßhichac, II. {}or(f)en, l)ören 
shiga, m. unb f. ber 3)ienft6ote, 

Wiener 
shiszny, -a. -e geredfit, bitlig 
ehizacy, -a. -e bienenb; m. ber 

2)iener; f. bie Wienerin 
shizyc, I. bienen 
slyciiac, VII. man ()ört 
elyszec, VIII. l^ören 
ßmaczny, -a, -e t^macf^aft 
snaak, m. ber ©ejd^macf 
smakoAvai-, III. id)mecfen 
smialosc, f. ber SDUit, bie Sreiftig= 

feit, bie ßü^n^eit 



.smiech, in. ba^j C§eläd)ter, baö 

Sacf^eu 
sniierc, f. ber Sob 
emutek, m. bie Trauer 
smutny, -a, -e traurig 
sniadanie, n. ha^j ^x\\.^\iü^ 
sobör, wi. baö ^onjit 
sobota, f. Sonnabenb 
söl, m. ba§ ©0(5 
Bos, m bie ©auce 
sosna, f. bie .fticfer 
spac, VII. ic^Iafen 
speinic, I. erfüllen 
spiewac, II. fingen 
spocic sie fd)lüi|!en 
spodnie, '^i., bie §ofeii/ 58ein= 

fleiber 
.spodziewac eitj, II. f)offen, er= 

Unarten 
spogladac, II. (linblidfen 
spojrzec. VIII. I)iublicfeu. binfef)en 
spokojnosc, f. bie %\\\)t 
spöleczeiistwo, n. bie ©efetlfi^aft 
spör, m. ber Streit 
sposob, »(. bie ^trt unb Söeifc, 

sposobnost-, f. bie ©elegenf)eit 
spotkac. IL, kogo jentaub 16e= 

begnen 
spowiadac'- sie, II. beicC)ten 
spra.sniony, -a, -e burftig 
sprawa, f. bie Slngelegentjeit 
sprawic, I. beU)ir!en, maii)en, be= 

f(36affen 
sprawiedliwy, -a, -e gere(f)t 
sprowadzic. I. bejiefien, befd^affen, 

tomnten laffen; fr. .sprowadzac, 

IV. 
sprzedac, V. uerfaufen 
srebrny, -a. -e fitbern 
srebro, n. baß Silber 
sroda, f. 9JiittU)ocf) 
srodek, m. bie 53titte, baö DJtittel 
srodze, 2tbD.,l ^^ 

srogi, -a, -e ; ' ' ^ 
ßtac, unreg. 5, ftefjeu ; — si^ 

luerbeu 
stado, n. bie ."perbe, bie S^ar 
.stajnia, f. öer *Pferbeftatt 
stah-, -a, -e beftimmt, feft, fidler 
stan, m. ber ©tanb, 3uftanb, bie 

SaiUe 
— pokojowy ^riebenöjuftanb 



332 



3B5rtcvtierjetc^ni£ 



fitan miejski ber 23ür9ev[tatib 
— wiejski ber 23aueraftanb 
Stanislaw StaniSlauS 
Btanowczy, -a, -e entfcfieibenb, ent= 

jc^ieben ; ^bü. stanowczo 
ßtaiiowisko, n. bie ©tellung 
Btarac, II. sie iiäj bemüf)en 
staranie, n. bie 35emü()ung, bie 

Sorge 
stary, -a, -e alt 

starzec, m. ber ®rei§, ®en. starra 
statek, m. bog ©erat, bas Scfiiff ; 

5pi. bie ©erätftfiaften 
ster, ?«. ba§ Steiterruber, bie 

ßeitung 
stoczyc, I. ^^erablnäljen; — bif\v(j 

eine B<i)ia6)t liefern; fr. staczac-, 

II. 
ßtolarz, m. ber ^ifcfiTer 
stolica, f. bie ^auptftabt 
stöi, m. ber Sifcf) 
stopa, f. ber tJufe 

— wojenna Äricgäfufe 
stopieü, m. ber ©rob, bie ©tufe 
stosiinek, m. ba§ 2}er£)ä(tiü§; ^I. 

Umftänbe, S}erbinbungen 
strach, m. bie Stngft, ber Sd^recfcn, 

bei ©efpenft 
straszny, -a, -e ]ä)Xidüä); strasz- 

nie, kbt). 
etrata, f. ber Sßerluft 
straz, f. bie Söad^e 
strona, f. bie Seite, bit ©egenb 
stronnik, m. ber 2{nf)ängeT 
etrumieri, m. \ ^^^ ^^^ 
etrumyk. jh. f ' 

strzelaö, II. f^ie&en 
strzelec, m. ber Säger 
stukac, IL pochen '!^nia 

styczen, m. '^va.^x(xx, ©eit. ßtycz- 
stworzyc, I. f(i)affen 
euknia, f. b<x^;> ßleib 
Bukno, m. bas 2u(f) 
surdut, m. ber 9iocf 
Burowy, -a, -e rof), flrcng 
swiat, m. bie SÖelt 
swiecic, I. Ieu(f)ten 
swi^to, n. ber Q^eicrtag 
swi(jty, -a, -e f)ei(ig 
swiezy, -a, -e frifd) 
.syn, wj. ber Sotin 
eynowa, f. bie Sc^H)icgcrto(^ter 
sypiac, II. fr. ju spac 



sypialnia, f. baö Schlafzimmer 
szabla, /. ber Säöel, bQ§ Sd)h3ert 
ezafa, f. ber Sd^ranf 
szczegölny, -a, -e einzeln, fonber» 

bar, merftüürbig 
szczery, -a, -e aufri(J)tig'; Stbt). 

szczerze 
szczesliwy, -a, -e glücffid^ 
szeroki, -a, -e breit 
szerzj'c, I. öerbreiten, ausbreiten 
szewc, m. ber Scf)u{)mai$cr 
szklanka, f. b^^ ©(a§ (Xrinfgrae) 
szkoda, f. ber Scf;abe; unpcrf. 35. 
szkodli-\vy, -a, e f(i)äblid) 
szkodzic, I. ft^aben 
szkoia, f. bie Schule 
szlachetny, -a, -e ebel 
szpada, f. ber -Tegen 
szpona, f. bie filaue, bie ßraüe 
sztuka. f. boA ©tücf, bie ßunft; 

5PI. — i piekne bie fünfte 
Bzukac, II. fuc^en 
szwagier, m. ber Schwager 
szwagrowa, f. bie Sc^lnägerin 
szybki, -a, -e fd)neU, eilig 
szyja, V. näljcn. 



T. 

Tablica, f. bie 2afel; - szkolna 

®d)ultafel 
tak — jak fo — Wie 
taki, -a, -e folc^er, =e, =ee 
takowy, -a, -e fold^er, =e, =e§ 
takze au(^ 
talar, m. ber Saler 
talerz, m. ber Heller 
taiu bort 

taiicowac, IL \ \q\\x^\x 
tariczyc, I. ( ^ 

tani, -a, -e billig 
targ, m. ber SDlarft 
ten, ta, to biefer, =e, =e§ 
terazniejszy, -a, -e je^ig 
tesc, m. ber Sc^ioiegeroater 
tesciowa, f. bie Scl)iüiegermutter 
tepy, -a, -e ftumpf 
tlömaczyc I. überfc^cn, über= 

tragen, beuten 
to fo, alfo 

topniec, IV. fcbmeljen 
topol, f. bie Rappel 



SÖürtevDerjeid^nis. 



333 



torba, f. bic Safd^c 

— mysliwska bie ;)ngbtafd^e 

towar, m. bie 2öare; towary ko- 

lonialne .ßoloiüaliuaren; — }ok- 

ciowe Sdjnittnnircn 
towarzystwo, n. bic ©efettfrfiaft 
towarzysz, m. bei" (Scnoffe, ber 

©ejelle, ber ßamerab, ber 93e= 

gleitet 
towarzyszyc, I. Begtetten 
tracic, I. iierlieren, eiiibü§en, üer= 

geuben, {)inric^ten; ))f. straoic 
tresc, f. ber 3nl)alt 
trocha, troszka, troszeczka, f. 

{(x\\6) 2lbü.) ein loenig, ein bi|= 

d^en, etma§ 
trud, m. bie ÜTlüf)? 
trudny, -a, -e jd^iDcr, fd^lüierig 
trumna, f. ber Sarg 
trup, m. bie Jieidie 
trwac, II. bauern 
trwoga, f. bie ^iiigft, ber ©c^recfen 
trwozny, -a, -e ängftli(^, angft= 

erfüllt, erjd)rotfeu 
trwozyc Bie, I. fit§ fürchten, 

ängftigen 
trzeba (trza, eö ift nötig, man 

trzewik, m. ber Scfiut); Sim. 

trzewiczek 
trzymaö, TL f)Q(teu 
tu,"2lbt). I)ier 
tum, m. ber Som 
tutaj, Slbii. l)ier, l)ier^er 
tutejszy, -a, e l^iefig 
tuzin, m. boö Sutjenb 
tuzurek, m. ber (©e]^=,1Ro(J 
twardy, -a, -e l^art 
twarz," f. ba§ ®efi(i)t 
twöj, twoja, twoje bein, =e, =e§ 
tworzyc, 1. bilben, i(|a|fen 
tvdzien, »;. (Sen. tygodnia) bie 
' Sßoc^e 
tyle fooiel; nie tyle — ile raczej 

nic^t joinol}! — alä üietmel^r 
tylko nur 
tyl, m. bie 9lüctfeite; — z tyiu 

öon l)inten 
tymczasem, inbeffen, inßiüifcfien. 



r. 

Ubüstwo, n. bie Slrmut 
ubranie, n. ber Stnjug 
ucalowac, IL, botl. jn calowae 

füffcn 
uciekac, IL fliel)en 
ucieszyr, I. erfreuen 
uczci\vy, -a, -e el)rlicf), reblid) 
uczeii, m. ber S(i)üter 
uczony, -a, -e gelehrt 
uczucie, n. ha^ (§efül)l 
uczyc, I. lel)ren, nnterric^ten; — 

sie lernen 
uczynic, I. niad)en, tun; — za- 

doi^c genüge tun 
uderzyc, I. ic{}lagen, ftoßen 
ugotowaö, Pf. ju gotowac, III. 

fod)en, bereiten 
ukarac, VJI. beftrafen 
uklonic sie, I. fiä) öerneigen, 

grüßen 
ulewa, f. ber 9iegengu^ 
ulica, f, bie Strai^e 
ulubiony, -a, -e beliebt, Sieb= 

ling§= 
umiec, unteg., fönnen, Derfteben 
umrzec, V. 45 fterben; unü. 

umierac, IL 
umyst, m. bnö ©etnüt, ber ©eift 
upadek, m. ber %a^, ber äJerfaÜ, 

ber Untergang 
uprzejmy, -a, -e l)i3flid^ 
uratowac, IIL erretten 
uroczyscie, 3tbD., feierlic^ 
uroczystosc, f. bie S^cier, bie 

^yeierlicfifeit 
uroczysty, -a, -e feierlicb 
uroda, f. bie ©ct)önl)eit (förper= 

liebe: 
urodzic, I. gebären; — sie ge= 

boren toerben 
urzt^d, m. ba^ Slmt, bie Sßürbe 
urzfjdzenie, n. bie Ginrid^tnng 
urzj^dzid, I. einrid;ten; fr. urza- 

dzac, IL 
nrzQdnik, m. ber ^Beamte 
usciskac. II. umarmen 
uscisnaö, VI. umarmen 
uscisnicnie, n. ber Srucf, bie Um» 

armung 
u.'^miechae, IL sie lad) ein 
usta, ^t., n. bie ßippen, ber 5Dlunb 



334 



2ßörteröeräeicf)nis. 



utwor, m. ba§ Sßcrf 
iitworzyc, I. fiilbeu, jtfiaffeit 
uwazac, II. achten, bead^leii 
uwierzyc, I. p\. glauben, ©lauben 

befommen 
uwolnienie, 7i. bie 23efvciung 
u\vzgl(^dnienie, n. bic 23erüc{= 

fi^tigung 
uzdolnienie, n. bie Scfäliigung 
uznac, II. aner!enrten 
uzuanie, n. bie 5(nerfennung 
uzytek, vi. bev (Sebraud). 

W. 

Walka, f. bev Streit, ber -ßampf 
■\val, m. ber Söatt, bie Bä)an^i, 

bie 2ßeüe 
warga, f. bie Sippe 
\varowny, -a, -e befeftigt, feft 
warunek, m. bie SSei)ingiiiig 
\vart(y), -a, -e Inert 
wata, f. bie SDüatte 
wawrzyn, m. ber Sorbeer 
waznosc, f. bie 23ebeutung, bie 

©iiltigfeit 
wazny, -a, -e loit^tig 
w^s, m. ber ®cf)nurr=, ©c[)nau5= 

bart 
■w^itpic, I. ätDeifelit 
wcale, 3ibt»., gonj itnb gar 
wchöd, m. ber (Eingang 
wczesnie geitig 
wczoraj geftern 
wdowa, f. bie Söitlue 
wdziQcznosc, f. bie Sanfbarteit 
wedle, 5ßräp., und) Iäng§ 
wejsc, unreg., eintreten 
wejscie, n. ber (Eingang, ber 

eintritt 
■wesoty, -a, -e fröölitf); 3Ibt). we- 

solo 
w^gierekj, -a, -e ungarifd) 
wiac, VII. tueben 
wiatr, m. ber Sßinb 
wi^zac, VII. binben 
■wicher, in. ber ©turmttiinb 
widac man fief)t 
widelec, m. bie ©abel 
widziec, I. fe^en 
wiecznosc, f. bie ©loigfeit 
wieczny, -a,-e eloig ; 9lbö. wiecznie 
wiedza, f. ba^ SHsiffen 



wiedziec, unreg., loiffen 
•wiele üiel 

Wielkanoc, f. Dftern 
wielki, -a, -e grofe 
Wielkopolska ©rofepolen 
wielkosc, f. bie (Sröfee 
Avieniec, m. ber .Rranj 
wieprzowina, f. ®d)tt)einefleifcf) 
■wiernosc, f. bie Sreue 
wierny, -a, -e treu 
wierzyc, I. glauben 
wies, f. ba§ ®orf; na wsi auf 

bem Sanbe 
wieza, f. ber 2urnt 
wi(jc alfo 
wi^nej me^r 
wilk, m. ber 9ßoIf 
wina, f. bie ©djulb 
winny, -a, -e td)u{big, gebü^renb 
wino, n. ber SBein 
wiosna, f. ba^ 5rii^jat)r, ber 

i^rü^Iing 
wi.snia, f. bie .ßirdje 
witac, II. grüben, begrüßen 
wladca. m. ber §crrfd)er 
Wladyslaw 2Blabi§Iau§ 
wlasciciel, ni. ber SSeft^er 
wlasciwy, -a, -e eigen, etgen= 

tütnlic^ 
wiasnosc, f. bie ©igenfd^aft, ber 

wtasny, -a, -e eigen 

wlos, m. ba^ §aar 

wtoöcianin, m. ber Sanbmann 

wloski, -a, -e lüeljd), italienifd^ 

wnet lialb 

wnuczka, f. bie ©nfelin 

wnuk, m. ber @nfel 

woda, f. ba^ Söaffer 

wodocic^g, m. bie 2Gßaffertcitung 

wödz, m. ber g^elbf)err 

Wojciech 51balbert 

wojna, /". ber .^rieg; — doraowa 

ber S3ürger£rieg 
wojownik, m. ber ßrieger 
wojfiko, n. ba^ ^ttx, bie Slrmee 
wola, f. ber Sßiüe 
wolny, -a, -e frei; Stbü. wolno 

langfam, e§ [tef)t frei, ift erlaubt 
wöi, m. ber Dä]^ 
woIaL', II. rufen 
wolowina, f. Sliubfleijd) 
worek, ??;. ber <Bad 



Sßörteröevjeicfini'j. 



335 



wuz, wi. ber äöacjcii 
wozownia, /". bie 9Bngcnremijc 
wprzöd, wprzödy üoi"{)er 
Wroclaw iöreölaii 
wrög, m. hex S^eiiib 
wrona, /". bie ßrä^e 
wrzesieii September 
wrzucic, I. f)ineimDei-fctt 
wBchtkl, ni. ber 3(nfi3am3, ber 

Dftcn 
wspanialy, -a, -e pracfitüDÜ, präcf)= 

tig, ^errlid), er()a6en 
■wBpölny, -a, -e i^emetnld)attli(^ 
•wstydzii" Bie, I. fidj l'djämen 
wpzak bod}, gelt, ni(f)t lua^r? 

gleir^lüol}! 
■wezelki, -a, -e jebloeber, =c, =e§, 

= wszelaki, -a, -e 
wBzedzie, 2IbD., überall 
wszystek, -tka, -tko att 
wtem ba, JiUiljticf) 
wtorek, m. SienStag 
wuj, m. ber Dnfel 
wujenka, /'. bie 2ante 
wybör, m. bie SBat)!, bie 3{u§lüal^I 
wybrac, VII. Jüü^Ieit 
wychowac, IL erjiefjen 
■wychowaniec, m. ber 3ö3(ing 
wycho-vvawca, m. ber ©rjietjer 
wyci^gnac, VI. au5=, ^erau§= 

jie^en ' 
wydatek, »i. bie Sluögabe 
■w-ygnanie, n. bie 9}er6annuiig 
wyjasnic, I. auf=, erflären 
w•^•jazd, tu. bie Stbreifc, bie 3(u§= 

■fQf)rt 
wyjqc, V. ^erau§ne£)men 
wyjsc, unreg., QUöge{}en; za kogo 

einen f)eiraten 
■wyjscie, n. ber 5lu§iüeg 
wyksztalcenie, n. bie Silbung 
wyleczyc, I. I^eilen, t^erftefien 
wymagac. II. nerlaiigcn 
wymaganie, n. bie [forberung, 

ba§ 9}erlangen 
wynajmowac, IIT. Vermieten 
wypadek, )». ba§ Greigniö 
wyplacir, I. nu§,^af)Icn 
wyplata, /". bie 3lui,5at)Iung ; — y, 

zawieeic bie S'^^tu^Qf" ^^^= 

fteQen 
■vvyprawa. f. ber ßriegöjug 



wyrazny, -a, -e beutlid), au§= 

brücflid) 
wyröb, ni. buö '^robuft, ba§ 

gobrifat 
wyrok ba§ Urteil 
wysoki, -a, -e ^odö 
wysokosö, f. bie -tiöfie 
wyBtrzelic, I. loöJ^ieBen 
wytrwaly, -a. -e be^arrli(^ 
wytrzymac, II. aushalten 
wyzdrowiec, IV. gcfunbcn, gefunb 

werben 
wyznac, II. betennen 
wyznanie, n. ba§ S3efenntni§, ba§ 

©laubenöbefenntniö 
wyze}, 7)1. ber §üf)ner(iunb 
wzajemny, -a, -e gemeinid)aftlid^, 

gegen) eitig; 3tbt». wzajeinnie 
•wzglfjd, 711. bie 9iücf|id)t 
wzgörek, m. ber §üger, bie 3ln= 

wzi^c, V. nebmen 

wzör, JH. btt§ 9)lufter 

wzrok, >». ber $8tidE 

wzrost, 771. ber 2Bucb§, ba§ 2ßad^§= 

tum 
wzriiszenie, n. bie Erregung. 

Z. 

Z mit, QU§ 

za für, bititer 

zab, 771. ber 3afin 

zabawka, f. ba§ opieläeug, ba§ 

Spiel 
zabic, V. töten, fcbtadbten 
zaböjca, ;». ber 93törber 
zaböjczy, -a, -e niörberifd) 
zacböd, m. ber Sonnenuntergang, 

ber aSeften 
zachodni, -a, -e raeftlid^, Söeft= 
zacz^c, V. anfangen, beginnen; 

fr. zacsynac, IV. 
zadanie, n. bie 5lufgabe 
zadatek, ?». ba§ 2tngelb 
zagranica, /. baö 5Iu§Ianb 
zagraniczny, -a, -e auSIänbifcb 
zajac, 771. ber ^afe 
zajecie, n. bie Söefcbäftigung 
zajmowac, III. unterf)alten, in= 

tereificren 
zaktad, jh. ba§ 3nftitut; bie Sffiette 



336 



JüiörterOeräeicfini'; 



zakonnica, f. bie 9tonne 
zakonnik, m. bcr DJlönd^ 
zamek, m. ba§ ©c^Iofe, bie 23uvg, 

zamiana, f. ber S^aufi^; w zamiau 

taujc^tücife 
zamienic, I. umtaufc£)en, öer= 

tQUJ(f)en, terlüanbeln 
zamilowanie, «. bie 3]orltebc 
zamkn^c, VI, zamykad, II. 

|d)Iie|en, öer=, äujc^liefeen 
zamordowac, III. ermorben 
zamöwic, I. befteüen 
zamozny, -a, -e tiermöcjenb 
zapalic, I. anjünben, anbrennen 
zapaika, f. baS 3ünbf)oIj 
zapewnic, I. oerfic^ern, ft(^ev= 

ftetten; fr. zapewniae, II. 
zapewnienie. n. bie ä^erfidjerung 
zapomniec, YIII. Oergeffen 
zapraszac, II. einlaben, auffor= 

bern 
zaraz 9let(^ 
zai-aza, f. bie 2ln|tecfung, bie 

©eud^e 
zarazic, I. anfterfen 
zar^czyc, I. üertoben 
zas aber, inbeffcn 
zasada, f. ber ©runbfa^ 
zashiga, f. ber unb ba§ SSerbienft; 

zaslugi polozyc okolo fic^ um 

etttiaS öerbient madjen 
zaslugiwac, III. öerbienen 
zasluzony, -a, -e oerbienftöotl 
zaslazyc, I., na co ettoaS ßcr=: 

bienen 
zastqpic, I. bertretcn 
zast^powac, III. üertreten 
zaszczyt, in. bie @^re 
zatem atfo 

zawiadomic, I. benac^rt(|ttgen 
zawieraö, II. entölten 
zawinj^c, VI., zawijac, IL etn= 

toicfeln 
zaw'olac, II. rufen, anrufen 
zaAvsze immer, ftetö 
zazdrosc, f. ber Dleib 
zazdroscic, I. beneiben 
zazwyczaj geluöbnlicE) 
zböjca, m. ber Siäuber 
zboze, n. ta^ ©etreibe 
zbrodnia, f. ba§ Jßerbrec^en 
zbrojny, -a, -e betooffnet 



zbyteczny, -a, -e überflüffig 
zbytek, in. ber Überflufe 
zbytni, -a, -e übermäßig, über= 

zdala fern (f. dal) 
zdarzenie, n. ba§ ®reigm§ 
zdolac, IL öcrmögcn 
zdolnosc, f. bie ijäl)ig!eit 
zdrajca, in. ber SSerröter 
zdrowie, n. bie ©efunb^eit 
zdrowy, -a, -e (zdrow) gefunb ; 

3lbö. zdrowo 
zegar, m. bie Uf)r; zegarek, bie 

3;afd)enul)r 
zegarmistrz, m. ber Ufjrmat^er 
zepsuc, V. üerberben 
zepsucie, n. bie SerberbniS 
zeszyt, m. ba§ §eft 
zgadzac si^, IL fid§ »ertragen 
zgin^c, VI. üerloren gelten, um= 

tommen 
ziarno, n. ba§ ßorn 
zielony, -a, -e grün 
ziemia, f. bie @rbe 
zi^c, m. ber <&d^ttiegerfDf)n 
zima, f. ber Söinter 
zimny, -a, -e falt; SIbü. zimno 
ziomek, in. ber 2anb§mann 
zjazd, in. bie Swfammenfunft, ber 

9ieid)§tag 
zjesc, unreg._, aufeffen 
zlo, n. ba§ Übel 
zlocisty, -a, -e golbig 
zlosc, f. bie So§£)eit, ber 3otn 
zlosliwy, -a, -e boäfjaft 
zloto, n. ha^ ©olb 
zloty, -a, -e golben; zloty, m. ber 

©ulben; — czerwony S)ufaten 
zly, -a, -e böfe, fc^lcc^t; 2lbö. zle 
zmysl,wi. ber Sinn, bteJBefinnung, 

ber SJerftanb 
znac, IL tennen 
znaczny, -a, -e bebeutenb 
znajomy, -a, -e befannt 
znak, m. '^t\6)tn 
znakomity, -a, -e angefef)en, bor= 

nef)m 
zniszczyc, I. öernid^ten 
znowu toieber 
znudzony, -a, -e, ?Part., ermübet, 

gelanglneilt 
znuzony, -a, -e ermübet 
zrebiQ, n. ba§ ijüllen, iJ-ol^Ien 



SDßörteröerjeid^niS. 



337 



zrenica, f. ber 3Uigcn|'tern, bie 

zreszta üfirigenö 

zreczny, -a, e 9efd)icft, geioanbt 

zrobic, I. mad)cn, tun 

ztjid bälget = st^d 

zupelny, -a, -e Düüflänbig, gans 

zwierze. n. ha?> %\tx 

— domowe ba§ §au§tier 

— drapiezne ba§ 9iQut)ticr 
zwierzyna, f. ba§ 2öilb 
zwyciezca, m. ber ©ieger 
zwyczaj, m. bie (Selüo{)nl)eit, Sitte 
zwykly, -a, -e gelüöt)nlic^; Slbn. 

zwykle 
zysk, m. ber Oelüinn 
zaba, f. ber S^rofc^ 
zaden^dny), -a, -e fein 
zal, m. bie 9leue 



zaloba, f. bie -Iraner 

zalowac'-, III. berenen 

zadac, IL Derlongen 

zadanie, n. ba§ SJerlangen 

ze ha."^ 

zebro, n. bie tRip^ie 

zegnac, I. fegnen, befrenjcn; — 

kogo ober sit^ z kiin fic^ Don 

jemanb nerabfd^ieben 
zolj^dek, m. ber SJlagen 
zohiiei-z, m. ber ©olbat 
zona, f. bie ß^efrou 
zöhy, -a, -e gelb 
zyc, V. leben 
Zyd, m. ber Sfube 
Zydöwka, f. bie Stübin 
zyto, «. ba§ ßorn 
zyzny, -a, -e frucf)tbQr. 



IL '^txl — Jlniträj-Pölutfrij. 



21. 

3lbbitten przeprosic 

Slbenbbrot, h<x^ kolacya, f., wie- 

czerza, f. 
aber ale, lecz, jednak 
Stberglaube, ber zabobon, »i. 
Slbgabe, bie podatek, m. 
Stbgeianbte, ber poset, m. 
Slb^ängigfeit, bie zaleznosc, f. 
Qbnel)men odjac, iijfjc, odebrac; 

fr. odbierac 
Slbreife, bie odjazd, wi., wyjazd, m. 
abreißen zerwac, zrywac 
5tbia§, ber odstep, /«., obcas, m. 
abjcJieuIitf) ezkaradny, -a, -e 
2tbid}ieb, ber pozegnanie, n. 
abfid)tlicl} rozmy.slny, -a, -e; 2lbö, 

z roziiiyslem 
ab3a()Ien od-, uplacic 
Slbjatjtung, bie odplata, f. 
2t(i)ie, bie os, f. 
adjten zwazar, uwazac, na co 
2(d)tung, bie uwaga, f., powaza- 

nie, n. 
Slrfer, ber rola, f. 
2lcfer§mann, ber rolnik 
Slbalbert Wqjciech 
2Ibfer, ber orzel, m. 
öl^nlid) podobny, -a, -e 
5Potnifiä6e Äouii.=(5rainmotlf. 



2tf)nlid)!eit, bie podobienstwo, n. 
att wszyetek, -a, -e, wszelki, 

-a, -e 
allein sam, -a, -e 
allgemein ogölny, -a, -e; 2lbö. 

ogölnie, w ogöle 
Sllmojen, ha^ jalmuzna, f. 
al§ gdy, kiedy, niz, nizeli, anizeli, 

jako 
alio wiec 
alt stary, -a, -e; — 3at)re alt 

ma lat 
alt stary, -a, -e; alt loerben ze- 

starzec sIq 
2IItar, ber oltarz, »;. 
SlÜer, ba§ wiek, /«., starosc, f. 
3lmt, ba§ urzad, m. 
anbieten ofiarowac 
anbäc^tig pobozny, -a, -e 
SInbenfen, ha?> pami^jtka, f., pa- 

mii^ö, f. 
anber inny, -a, -e, insz}', -a, -e 

drugi, -a, -e 
änbern zmienic 
anberS inaczej 
aneignen, fid^ przywlaszczyö, so- 

bie, przywlaszczaö 
ancrfennen przyznac 
Slnerfennung, bie przyznanie, w. 
Stnfang, ber poczi^tek, m. 

22 



338 



2öörterüer3ei(f)iü§. 



anfangen zaczac 
anfongö, 2(bö., poczatkowo 
Slngelegen^eit, bie sprawa, f. 
angenehm przj-jemny, -a, -e 
an9eie[)en znakomity, -a, -e, po- 

wazuny, -a, -e 
angewöhnen przyzwyczaic, — sie 

ii(f), — przywyknac 
Slngft, bie obawa, /"., strach, m., 

bojazii, f. 
2tn()5^e, bie wzgorze, in. 
anf)ören •wysluchac, przysiuchi- 

wac sie 
anfommen przybyc 
3lnfunft, bie przybycie, n. 
2lnmut, bie wdzicjk, m. 
onmntig wdzieczny, -a, -e, uroczy, 

-a, -e 
annef)men przj^'fic 
9Innef)mlidE)feit,bieprzyjemnosc./'. 
SlnfleÜung, bie posada, /"., miej- 

sce, n. 
Slntliti, ba§ oblicze. «.. twarz, f. 
ontlDorten odpowiedziec 
annetlDanbt pokrewny, -a, -e 
3In^ei(|en, ba§ oznaka, f. 
anjünben zapalic 
3lpfe(, ber jabtko, n. 
3tpDtf)efe, bie apteka, f. 
2lpott)efer, ber aptekarz, m. 
SIppctit, ber apetyt, m. 
3tprit kwiecieii, m., ©en.kwietnia 
3lr, ber ar, m. (WoBJ 
Slraber, ber Arab, m. 
arabifcf) arabski, -a, -e 
Strbeit, bie robota, f., praca, f. 
arbeiten pracowac 
2(r6eiter, ber robotnik, m. 
arbeitfam pracowity, -a. -e 
Slrbeitfamleit, bie pracowitosc, f. 
5irger, ber gniew, m., ztosc, f. 

zmartwienie, n. 
ärgern gniewac 
2lrm, ber ramie, n. 
Strmee, bie armia, f. 
Slrt, bie rodzaj, m., sposöb, m. 
artig grzeczny, -a, -e 
Slr^enei, bie lekarstwo, n. 
Slrjt, ber lekarz, m. 
2ti(f)e, bie popiöl, m. 
3Ifien Azya, f. 
Sttem, ber dech, ®en. tchu 
atmen oddychac 



auc^ takze, i 
auf na 

aufeffen zje.sc 
auffallen poj^c 
9Uifgabe, bie zadanie, n. 
Stufgting -wej.scie. m., wechöd, m. 
anff]ängen powiesic 
auff)ören ustac, przestac 
aufncf)men podnie.sc, podjqc, 

przyjac 
aufric{)tig pzczery, -a, -e 
9(ufruf)r, ber bunt, m. 
2tufrü[)rer, ber buntownik, m. 
2(uftrag, ber zlecenie, n. 
auftragen zlecic 
3tuge, ha^ oko, n. 
9(ugenblicf, ber cbwila, f. 
angenblirflici^ chwilowy, natycb- 

miastowy, -a, -e 
3lugenbraue, bie brew, f. 
3(ugenlib, ba§ poAvieka, f. 
2tugenftern, ber zrenica. f. 
3(uguft August; 5CRonat: sier- 

pieii, m. 
auö z 

auebeuten wyzyekac [cic 

auSbilben wytworzyc, wyksztal- 
auSbrücftic^ wyrazny, -a, -e 
9(usfüf)rt, bie wyjazd, m. 
2(u5fa(I, ber wycieczka, f. 
3{uäfut)r, bie wywöz, m. 
auSfüören wyprowadzac, wy- 

wozic 
2lu§gabe, bie wydatek, m. 
ausgeben wydac 
ausgeben, wyjsc, wychodzic 
ausgezeichnet wybornj^ -a, -e, do- 

skonaly, -a, -e 
ausgießen wylac 
5lu§guB, ber wylew, m., zlew, m. 
austjolten wytrzymac , wycier- 

piec 
5Iu5lanb, ba§ zagranica, f. 
auölönbifc^ zagraniczny, -a, -e 
au§ruf)en wypocz^c 
auefagen wypowiedziec 
ausfeilen wygladac 
auf^ergelüö^nlidö nadzwyczajny, 

-a, -e 
ausftatten obdarzyc, uposazyc 
auSfteüen Awstawic 
auöftrecfen wyci^gnac, fic^ — 

rozcia.gac si^ 



ÜLßorterüerseic^JÜö. 



339 



aufteilen, rodzieliO 
2(iiöniat)(, bie wybör. tu. 
3tuölDeg, ber wyjscie, »?., wybieg, 

JH. 

au§jaf)tcn wyplacic 
3luö,ja(}tun(^, bie wyplata, f. 
auö3cid;ucu odnaczyc. 



33a^, ber strumieii. m. 
SBäcfcr, ber piekarz, >». 
Säderei, bie piekaruia, f. 
33ab, baS kapiel, f. 
JBabeanftalt/bie iazienki (^I.) 
Saf)ii, bie tor, m., kolej, /'. 
fcolb wnet 
S3anb, ber tora, m., — haä 

wstazka, f. 
Sart, ber broda, f. 
bärtig, brodaty, -a, -e 
S8au, ber budowa, f. 
bauen budowaö 
SBaum, ber drze^vo, n. 
SauinliiDÜe, bie baweina, f. 
beabfirfitigen zamierzac 
beacf)ten dbac o co , uwazac 

na CO 
Seamte, ber urz^dnik, ni. 
$8ec^er, ber puhar, m. 
bebeuten znaczyc 
bebeutenb znaczny, -a, -e 
23ebeutiing, bie znaczenie, n. 
SSebinguiuj, bie warunek, »«. 
SSebürfniö, baS potrzeba, f. 
bee()ren uczcic, uszanowac 
$8eet, ba^ zagoii 
S3efef)I, ber rozkaz, m. 
befct)len rozkazac, rozkazywac 
befreien uwolnic, zwolnic, oswo- 

bodzic 
^Befreiung, bie uwolnienie, n. 

oswobodzenie, n. 
befriebigen zadowolnic 
23efriebigung, bie zadowolenie, «., 

zaspokojenie, m. 
befiirc{)ten, obawiac sie 
begeben, fic^ udac eie 
begegnen spotkaö kogo 
begehren zjjdac, pozadac 
beginnen rozpoczac 
Segteiter, ber towarzysz, m. 



begraben zakopac, pogrzebac, 

pocliowae 
5Scgräbni§, ba^ pogrzeb. m. 
begrüßen pozdrowie 
iBcgrüfjung, bie pozdrowienie, n. 
bct)altcn zatrzymac 
bet)errjc()en opanowac 
beid)ten spowiadac siq 
33ei|all, ber poohwata, f., 

oklask, m. 
beiliegenb, 2tbt>., przy niniejszem , 

3lbj. zalaczony, -a, -e 
Sein, baö noga 
beinofic prawie, niemal 
93ein{(eiber, bie, ^(., 8i)odnie, '$(. 
23ciipie(, baö przyklad, m. 
^öeiftanb, ber pomoc, f. 
beii"tel)en pomagac, pomödz 
befannt znany, -a, -e 
befcbren nawröcic 
befennen wyznac, iiznac 
SJetcnntniö, ba§ wyznanie, n. 
23e!Ieibnng, bie ubiör, w., ubra- 

nie, )i. 
befoiumen dostac, otrzymac 
beleibigen obrazic kogo, ublizyc 
beliebt ulubiony, -a, -e [komu 
23e(ol)nung, bie nagroda, /. 
bemüf)en, ]iä) starac, sie 
Semübung, bie staranie, n. 
benaci^rid)tigcn zawiadomic 
beneiben zazdroscic komu 
benennen nazwac 
benüljen, etluaö korzystac, z czego 
S3equemli(^feit, bie Avygoda, /'., 

dogodnosc, /'. 
bereiten zgotowac 
bereuen zalowac, czego 
Serg, ber göra, f. 
beritten konny, -a, -e 
berül)iut slawny, -a, -e 
bcrüfiren dotknac 
23cid)äftigung, bie zajecie, n. 
befd)eiben fkromny, -a, -e 
befd^cnfen obdaizyc, obdarowae 
beid)lieBen postanowic 
58cid)luB, ber postanowienie, ». 
beid)ränfen ograniczyc 
bcid)ü^en bronic, obronic, opie- 

kowac, si^ czem 
befeben obejrzee 
befiegen zwyt'iezye 
23cfitj, ber posiadlosc, poeesya, 

22* 



340 



Söörtetöeräeii^niö. 



wlasnosc ; in Sefi^ nelf)men 

zawladnac, czem 
SBefi^er, ber wlasciciel, w. 
Ibeiorgen postarac sie, zalatwic 
Beftätigen (za-)utwierdzic 
be[tatten pochowac 
beftcüen oljstalowac, zamowic 
beftiminen przeznaczyc, oznaczyc 
beftimmt pewnj-, -a, -e, stanow- 

czy, -a, -e 
bcftrafcn ukarac 
S5eju(|, ber odwiedziny fjßl.), 

wizyta, f. 
beten modlic sie 
t)eti"Q(i)ten przypatrywac si^, 

ogladac, rozmyslac 
betragen wynosic 
betreffenb dotyczacy, -a, -e 
^Betrübnis, bie smutek, m. stra- 

pienie 
betrügen oszukac, oszukiwac 
Seit ba§ lözko, m. 
beurteilen osadzic 
beDor zanim 
beuiai^en strzedz 
bemol^ren zacliowac 
bettegen i^oruszyc 
SSeluegung, bie poruszeuie, n., 

■\vzruszenie, n. 
58ejQf)(ung, bie zaptata, f. 
Sier, bas piwo, n. 
bieten ofiarowac 
$8ilb, ba^i obraz, m. 
bilben tworzj'c, ksztalcic 
Silbnng, bie wyksztalcenie, n. 
billig tani, -a, -e, sluszny, -a, -e 
binben vviazac 
Sirne, bie grnszka, f. 
bt§ do, bi§ f)ier, hxQ je^t dotad 
bie^erig dotychczasowy, -a, -e 
Sitte, bie prosba, f. 
bitten prosic 
bitter gorzki, -a, -e 
blaß blady, -a, -e 
SBIatt, hai lisc, m., karta, f. 
blau niebieski, -a, -e, blekitny, 

-a, -e 
bleiben zostac, pozostac 
SIeiftift, ber olowek, m. 
Slicf, ber spojrzenie,n.,\vzrok, w. 
blinb slepy, -a, -e, niewidomy, 

-a, -e 
blinten swiecic, blyszczec 



23Ii^ btyskawica, f., piorun, m. 
bitten blysnac, i)lj-skac, bly- 

szczec 
blühen kwitnqc 
Slume, bie kwiat 
SIumenftrauB, ber bukiet, m. 
Slut, ha?j krew, f. 
blutig krwawy, -a, -e 
Socf, ber koziol, m., gen. kozla 
Sogen, ber luk, m. {^apux), ar- 

kusz, m. 
So^ne, bie grocb, m., fasola, f. 
Soot, baS tödka, f. 
böfe zty, -a, -e 
boSl^aft zlosliwy, -a, -e 
So§^eit, bie ztosc, zlosliwosc 
Sote, ber poset. m.. poslaniec, m. 
Sraten, ber pieczen, f. 
Sraud^, ber zwyczaj, m. 
brau(f)en uzyc, potrzebowac 
braun brunatny, -a, -e 
bredien lamac 
breit szeroki, -a, -e 
brennen palic 
Srett, ba§ deska, f. 
Srief, ber list, m. 
Sricfpa;ner, ba§ papier listowy 
Sriüe, bie okulary (^I.) 
bringen przyniesc 
Srot, baö chleb, m. 
Sriicfe, bie most, m. 
Sruber, ber brat, m. ; 5ßL bracia 
Sruft, bie piers, f. 
Su(^, bae ksiazka, f. 
Su(f)ftabe, ber litera, f. 
Sunb, ber zwiazek, »?i. 
SünbniS, ba§ przymierze, n., so- 

jusz, m. 
Surg, bie zamek, m., warow- 

nia, f. 
Sutter, bie masto, n. 

®a tarn, wtedy, ponlewaz 
®a(f), ba§ dacb, m. 
bagegen natomiast 
bamatig öwczesny, -a, -e 
®ame, bie dama, f., pani. f. 
2)ampf, ber para, f. 
©anfbarfeit, bie wdzi^cznosc, f. 
bauten dziekowac 
bann potem 



SÜäörteroerjeic^niö. 



341 



bavbicten ofiarowaO 

bafe ze, zeby, aby 

bauerii trwac 

®ecfc, bie pokrywa, f., koMra. /"., 

derka, f. 
ScdEiing, bie pokrycie, n. 
Segen, ber szpada, f. 
bein, =c twöj, -a, -e 
bemütigen upokorzye 
benfcn mysleö 
S)en!mal, bnö poranik, m. 
bennod) jednak 
beutüd^ wyrazny, -a, -e 
beutfrf) niemiecki, -a, -e 
S)eutfcf)e, ber Xienaiec 
SDeutjc^Ianb Niemcy (*;pi.) 
Sejember grudzieri, m. 
bic^t gesty, -a, -e 
®iii)ter, ber poeta, vi. 
Sichtung, bie poezya, f. 
bienen sluzyc 

Siener, ber eluga. m., sluzacy, m. 
Siencriti, bie sluga, f., shiz^ca, /. 
©icnft, ber ehizba, f. 
©ienätag wtorek, m. 
bieicr, =e, =c§ ten, ta, to 
boc^ jednak 

Sonner, ber grzmot, m. 
Sonnerätag czwartek, m. 
®orf, ha^j wies 
Sorn, ber cierü, f. \\. m. 
bort tarn 
Srac^e, ber smok 
brängen pchac, przec 
brefien krtjcic 
bringenb nsilny, -a, -e, natar- 

czywy, -a, -e 
brofien grozic, -a, -e 
brof)enb grozny, -a, -e 
SroicI)fe, bie dorozka 
Srucf, ber ucisk, m. 
Suft, ber zapach. ?«., \soii, f. 
bnftig wonny, -a, -e, pachniJicy, 

-a, -e 
bniben cierpiec 
Snibung, bie tolerancya, f. 
bumm giupi, a, -e 
Snmmf)eit, bie ghipstwo, »., glu- 

pota, /: 
bunfel ciemny, -a, -e 
bunfelblau granatowy, -a. -e, mo- 

dry, -a, -e 
Sunfelljeit, bie ciemnosc, f. 
bünn cienki. -a, -e 



S)nrcf)fat)rt, bie przejazd m. 
burc(}füf)reu przeprowadzic 
bnrd)nä()en przeszyc 
burd)fd)neibcn przeciac, prze- 

krajac- 
burcöftreid)en przekreslic 
Snrft, ber pragnienie 
burftig ^^pragniony, -a, -e 
büfter pos(>pny, -a, -e, pomiry, 

-i\, -e 
Su^enb, baö tuzin, w. 

€. 

®ben röwny, -a, -e; 2lbo. wlasnie 
ebel szlachetny, -a, -e 
gbelftein, ber klejnot, m. 
(£f)e, bie malzeiistwo; in Sf)e 

nef)men poslubic 
ß^efran, bie zona, f., malzon- 

ka, f. 
ti)dxä)in poslubic 
et)emalig dawny, -a, e 
(äf^emann, ber ma.z, ?».; malzo- 
. nek, nt. 

@^re, bie honor, zaszczyt 
©ftrgeij, ber ambicya, /'. 
cf)rli(f) uczciwy, -a, e 
©icf^e, bie dab, m. 
@ib, ber przysifjge, f. 
©ifer, ber zapal, m., gorliwosc, f. 
eifrig gorliwy, -a, -e 
eigen wlasny, -a, -e, wlasciwy, 

-a, -e; osobny, -a, -e 
Eigenliebe, bie eamolubstwo, n., 

milosc' wlaena 
@igenf(^aft, bie przymiot, >«. 
cigentünüicf) ezczegölny, -a, -e, 

■wlasoiwy, -a, -e 
@igenUiil(e,berkapryH,?H.,upör,wi. 
@ile, bie pospiech 
eilen spieszyc (si^) 
eilig spieezny, -a, e, pospieszny, 

-a, -e 
ein, =e, ein jeden, pewien 
einfa(i^ prosty, skroniny 
©influß, ber wplyw, w!. 
einflnfjreic^ wptywowy, -a, -e 
(fingang, ber wejscie, n. 
einig zgodny, -a, -e 
einige niektörzy, -a, -e 
Sinfunft, bie dochod, m. 
einleben zaprosic 
(Sinnafime, bie dochöd, m. 



342 



SßörtcrlievjeidjiüS. 



einnet)men przyjraowatS zazywac, 

zajmowac 
einrid)tcn urzadzic 
6tnrid)tuug, faie urzadzenie, n. 
einfd)Iiefecn zamknaö, zaiuykae 
eini(i)rän!en ograniczyc 
einid)reiben zapisac 
eintreten wejsc, wetiipic 
Eintritt wejscie, n. 
©inlierftänbniS porozumienie, /?. 
©inliiof)ncr, bcr rnieszkaniec, m. 
einjafjten wplacic 
@in3aI)Utnfl, bie wplata 
einzeln pojedyiiczy, -a, e 
etn,^ig jedyny, -a, -e 
6ijen, ba§ zelazo, n. 
Gifeufial^n, bie kolej (droga) ze- 

lazna 
eitet czczy, -a, -e, prözny, -a, -e 
©itelfeit, bie pröznosc, f. 
Glenb, b(i§ nedza 
©tefant, ber sloii, m. 
6ße, bie, (Sttentiogen, ber lo- 

kiec, m. 
Gftern, bie rodzice (^l.) 
em^ifangen otrzymac, przyjac 
empfet)Ien polecic 
empfinbfam czuly, -a, -e, tkliwy, 

-a, -e 
Snbe, Da§ koniec, m. 
enben koiiczyc 

enblidj,9(bU.,\vre9zcie,ostatecznie 
Gnergie, bie energia, f. 
enerqii'di energiczny. -a, -e 
(Snc^et, ber aniöl, m. 
6n!el, ber wnuk, m. 
©nfetin, bie wnuczka, f. 
Gnte, bie kaczka, f. 
entfernen oddalic 
enthalten zawierac ; fi(^ — wstrzy- 

mac si^, powseiagac sie 
entfommen ujsc, umknac 
entfd)eiben rozstrzygnac 
entid|eibenbroz?trzygajacy, -a, -e, 

fltanowczy, -a, -e 
entfdöieben stanowczy, -a, -e; Stbo. 

stanowczo 
Sntfd^tufe, ber postanowienie, n. 
entfpredienb odpowiedni, -a, -e 
entftef)en powstae 
ent^iidEen zachwycic, uniesc, po- 

rywac 



erbarmen, fid; ulitowac si^ 

erbauen zbudowac 

erblid) dziedziczny, -a, -e, 

erblicfen ujrzec 

®rbfd)aft, bie dziedzictwo 

©rbfe, bie groch, m. 

®rbe, bie ziemia, f. 

®rcigni§, ba§ zdarzenie, n. 

crfat)ren dowiedziec siQ 

Grfolg, ber skutek, wi., wynik, 

?H., rezultat, m. 
erfreuen iiradoAvac, ucieszyc, 
erfüllen spelnic, wypelnic, 
ergeben przywi£izany, -a, -e 

ulegly, -a. -e 
erf)aben wzniosty, -a, -e, wysoki, 

-a, -e, szczytny, -a, -e 
crt) alten otrzymac, dostac 
erl)eben podnie«c, dzwign^c, \\^ 

— wzniesc siQ 
®r{)Dtung, bie odpoczynek, m. 

wytchnienie, n. 
erbören wystuchac 
erinnern przypomniec 
Erinnerung, bie wspomnienie, n. 
ertälten zazi^bic, przeziQbic 
erfennen poznac, uznac 
erflären wylozyc, objasnic, oz- 

najmic 
ertunbigen, fid) dowiadywac si^ 
©rfunbigung, bie wywiadywanie, 

n., wiadomosc, f. 
erlangen osic^gnf^c, osi^gac 
ertauben pozwoliö, zezwolic 
Erlaubnis, bie pozwolenie, n., 

zezwolenie. n. 
ertöfen oswobodzic. wyswobo- 

dzic, zbawic 
©rlöfer, ber zbawiciel, m. 
ermal)nen napomniec, napomi- 

nac 
ernft powazny, -a, -e 
(srnte, bie zniwo, n. 
erobern zdobyc, zdobywac 
Eroberung, bie zdobycie, «., zdo- 

bycz, f. 
erraten zgadnfjc 
Erregung, bie wzburzenie, n. 
erfc^einen pojawic si(j 
Erfd^cinung, bie zjawieko, n. 
crfd)recfen przestraszyc, przestra- 

szyc sif 



SOßörterberjeidfiniö. 



343 



erfc()nt upragniony, -a, e 

crft, Jiievft wpierw, wprzckl, iiaj- 

pierw, najprzöd 
©vftauiicn, baS zdziwienie, «. 
eriüäljitca wspomniec 
eriüQtteii oczekiwac 
ßruiartiing oczekiwanie. n. 
©riiurb, bcr zarobek, dorobek, m. 
cvuicrbcii nabyc, uzyskac 
crlt)ünid)t pozadany, -a, -e 
6r3, bü§ spiz, m. 
@r^äf)(ung, bie opowiadanie, n. 
(Srjeitger, ber rodzic, m., wy- 

tw('>rca, m. 
crjiel)en wychowac, wychowy- 

\va('' 
Grjiftiev, ber wychowawca, /». 
6r3ie!)iiitg, bie wycbowanie, n. 
©icl, ber osiol, m. 
©Blöffct, ber tyika stolowa 
cttiia§ cos, cokolwiek 
(fluigtett, bie wiecznosc, f. 

f^^äfiigfeit, bie zdolno.sc. f. 

iya{)ne, bie cboragiew, /. 

tQf)ren jecbac, jezdzic 

3rat)rt, bie jazda, f. 

2faü, ber upadek, m., przypa- 

dek, V7. 
faßen pasc. upa«c 
falfd) lalfizywy, -a, -e 
fangen cbwytac, chwycic 
fyaröe, bie kolor, m , farba, f. 
faft prawie, niemal 
faul leniwy, -a, -e 
3fauft, bie piesc, f. 
f^ebrunr luty, ??»., ®en. lutego 
tveber, bie piöro, n. 
^eberbett, baö pierzyna, f. 
^ebermeffer, ba^ scyzoryk. ?n. 
3fe{)Icr, ber blad, m. 
tjfeier, bie obchöd, m., akt uro- 

czvetv, swiecenie, n., uroczy- 

t^töstS f. 
feierüd) uroozysU'. -a, -e 
ijfeierli(|feit, bie uroczyeto.sc, f. 
^yeicrtag, ber swioto, n., dzieii 

swiateczuy 
Si-einb, ber nieprzyjaciel, ?«. 
iJelb, bae pole. n. 
3^elbi}err, ber Avödz, m. 



Jyelb^errnftat), ber bulawa, f. 

^enfter, baö okno, n. 

fern daleki, -a, -e, Slbö. daleko; 

ferner nadal 
J5fernc, bie dal, f., oddalenie, «. 
fertig golowy, -a, -e, skoiiczony, 

-a, -e, wprawny, -a, -e 
S^eft, baö swieto, n., uczta, f. 
feft staly, -a, -e, raocny, -a, -e, 

tegi, -a, -e 
Ö^ener, ba§ ogien, 7n. 
^yeuerröte, bie iuna, f. 
Sreueröbrunft, bie pozar, m. 
feuerig ognisty, -a, -e 
finben znalesc 
S^inger, ber palec, m. 
finfter cienmy, -a, -e 
O^infterniö, bie ciemnosc, f. 
tjifc^, ber ryha, f. 
fif(i)cn ryby towic 
tyifd)er, ber rybak, m. 
2fi)(f)erei, bie rybactwo, n.; iyiicf)= 

fang rybolöstwo, n. 
flad} plaeki, -a, -e 
^yleifrfj, ba§ mieso, n. 
S-Ieife, ber pilnosc, f. 
fleißig pilny, -a, -e 
fliegen latac, leciec 
fliel)en uciec, uciekac 
flieBen plynac 
lylui^t, bie ucieczka, f. 
i5IüdE)tUng, ber zbieg, m. 
tJIug, ber lot, polot, m. 
O^Iügel, ber skrzydlo, n. 
?y(u|, ber rzeka, f. 
fjint, bie nurt, »n., fala, f. 
3^of)Ien, bas zrebit^, n., zrebak, m. 
golge, bie nastepstwo, skutek, 

wynik 
folgen naßt^powäc, isc za kirn 
S^orberung, bie zadanie, w. 
forfc^en badac 
fort precz 
fortniäf)renb bezustanny, -a, -e, 

ciagly, -a, -e 
fragen pytaö Bie 
^rau, bie kobieta, f., niewiasta, 

f., zona, f., pani, f. 
S^räulein, ba§ panna 
t^reitag piatek, m. 
freiwillig dobrowolny, -a, -e 
frcmb obcy, -a, -e 
i3-reubc, bie radosc-, f. 



344 



SÖörterüer^eid^niö. 



freubtg radosny, -a, -e 

freuen, ftd^ radowac si^, cieszyc 

sie 
Qfreunb, ber przyjaciel, m. 
{Jreunbin, bie przyjaciötka, f. 
55reunbicf)ait, bie przyjazn 
S^riebe, ber poköj, m. 
frifc^ swiezy, -a, -e, czerstwy, 

-a, -e 
fjrift, bie termin, m., przeciag 

czasu 
fro^ rad, -a, -e, wesoly, -a, -e 
fröfilic^ wesoly, -a, -e 
fromm pobozny, -a, -e, swi^to- 

bliwy, -a, -e 
S^roi'tf), ber zaba, f. 
Srroft, ber mröz, m. 
3frucf)t, bie ovvoc, m., (Seit, owocu 
fru^tbar urodzajny, -a, -e, zyzny, 

-a, -e 
frü^ ranny, poranny, -a, -e; Stbö. 

rano, rychlo, wczesnie 
frü{]er dawniej 
^yrü^ja^r, ha§, iJrü^ting, ber 

wiosna, f. 
Srü{)ftücf, bQ§ sniadanie, n. 
t5ud)§, ber lis, m.; i^inb) kasz- 

tan 
führen wiese, wodzic, prowadzic 
für dla 

fünften, \iä) bac sIq 
furdjtjam bojaziiwy, -a, -e 
i^ürft, ber ksif^ze, m., ©en. -u 
j^ürftin, bie kzi^zna, f. 
O^ürftentum, ba^ ksii^stwo, n. 
0-uB, ber noga, f., stopa, f. 
S^ufeboben, ber posadzka, f. 
^u^ioijh, bie podeszwa, f. 
füttern karmic, pasc. 

©abef, bie widelec, m. 

©amajcfie, bie kamasz, m. 

©an§, bie g^s, f. 

ganj caly, -a, -e 

gar gotowy, -a, -e, ugotowany, 

-a, -e; 2tbD. bardzo, nawet 
©ärtncr, ber ogrodnik, m. 
©aft, ber gosc, m. 
©aflfreunb)c^aft, bie goscin- 

nosc, f. 
©aftf)au§, ba^ oberza, f. 



©atte, ber malzonek ; bie ©attin 

malzonka, f. 
©Qttung, bie gatunek, m. 
gebären rodzic 
©ebäube, ba^ budowla, /"., gmach, 

m. 
geben dac 
©ebet, ba§ pacierz 
©ebot, ba§ przykazanie, w., na- 

kaz, m. 
©ebraucf), ber uzycie, «., zwyczaj, 

m. 
gebü^renb nalezny, -a, -e 
©eburt, bie urodzenie, n. 
©ebüfd^, bQ§ krzak, m., krzew, m. 
gebenfen pami^tac, pomniec, 

w8j)omniec 
gefaf)rroQ bezpieczny, -a, -e 
gefallen podobac sie 
©efangenid)aft, bie niewola, f. 
©efängni§, ba§ wiezienie, n. 
©efecfit, ba§ walka, f. 
©efüf)l, baä uczucie, n. 
gefübiootl nczuciowy, -a, -e 
gefüüt napelniony, -a, -e 
©cgenb, bie okolica, f. 
gegenfeitig wzajemny. -a, -e 
©egenftanb, ber przedmiot, m. 
©egner, ber przeciwnik, »n. 
gegnerifc^ przeciwny, -a, -e 
geheim tajny, -a, -e, (po)tajemny, 

-a, -e 
get)en 'nie, chodzic, pöjsc 
geboren nalezec 
geprtg nalezny, -a, -e 
©e()oriam, posluszenstwo, n. 
ge^orfam, posluszny, -a, -e 
©eift, ber duch, umysl 
@eiftli(^e, ber, duchowny, keijidz 
©eiftlic^feit, duchowienstwo, n, 
gelb zölty, -a, -e 
©elb, ba§ pieni£idze(5pr.), ©elbftürf 

pieni.'^dz, m. 
©etegcnbeit, bie sposobnosc, f. 
geIe()Tt uczony, -a, -e 
©eleije, ba§ kolej, f., tor, m. 
gelingen udac sIq 
©emaf)I, ber tnatzonek, in. 
©emaf)Iin, bie malzonka, f. 
gemauert murowany, -a, -e 
gemein powszechny, -a,-e, prosty, 

-a, -e, podiy, -a, -e 
gemeinfam wspölny, -a, -e 



SOßörlcröerjcid^nij 



345 



®emü|c, baS jarzyna, f., wa- 

rzywo, n. 
©emüt, ba§ uczucie, n., duBza, f.. 

serce, n. 
genau dokladny, -a, -e, scisly, 

-a. -e 
©enauigfeit, bie doktadnosc, f. 
geneigt 5)rzychylny,-a,-e, sktonny, 

-a, e, pochopny, -a, -e 
©enicf, t)(\.^ kark, in. 
©enoffe, ber towarzysz 
genug dose, dosyc 
gerabe prosty, -a, -e 
gerecf)t ehiszny, -a, -e, sprawie- 

dliwy, -a, -e 
(Seiid)t, baö potrawa, /"., sad, m. 
gern clu'tnie 

©efointtieit, bie calosc, /■., ogöt, m. 
©eianbljcfeaft, bie poselstwo, n. 
©eiang, ber spiew 
©eic^äft, bQ§ eprawa, /"., inte- 

res, m. 
geic^el)en stac sIq, dziac sie 
©efc^ic^te, bie dzieje (^^I.j, hi- 

storya, f. 
©eid)ici)tic^rei6er, ber historyk, 

pisarz histoiyczny 
gefd^idt zreczny, -a, -e, zdatny, 

-a. -e 
@ei(^Iecf)t, ba§ r6d,7«., rodzaj,»«., 

plemie, n. 
®ei(f)mQ(i, ber smak, m., gust, m. 
©efc^rei, bag krzyk. m. 
©cjdianftcr, bie rodzeüstwo, n. 
©eiclle, ber towarzysz, m., cze- 

ladnik, m. 
©efeEid^aft, bie towarzystwo, n. 

spöleczeiistwo, n. 
©eje^gebung, prawodawstwo, n. 
©efict)t, bQ§ wzrok, »i., twarz, f. 
©eftalt, bie postac, f. 
geftern wczoraj ; geftrig wczoraj- 

szy, -a, -e 
ge^unb zdrowy, -a, -e 
gepinben wyzdrowiec 
©efunbl^eit, bie zdrowie, n. 
©ctrcibe, baö zboze, n. 
©eluatt, bie gwalt, »n., wladza, f. 

moc, przenioc, f. 
gewanbt zreczny, -a, -e 
©euierbe, ha§> przemyeJ, m. 
©ettiid^t, ha^ waga, /., cigzar, m. 
©ewinn, ber zysk, m. 



geinife pewny, -a, -e, 3lbD. pewno 
©elüiijent)Qftigfeit, bie sumien- 

nosc, f. 
©eiüitter, baö burza, /"., zawie- 

rucha, f. 
©en)of)nf)eit, bie zwyczaj, ?n. 
gett5ijt)nlid) zwyczajny, -a, -e 
©elDÖlbe, baöeklepieDie,»i.,8klep, 

m. 
gierig chciwy, -a, -e 
gießen lad 
giftig jadowity, -a, -e, trujacy, 

-a, -e 
©ültigfeit, bie waznosc, f., zna- 

czenie, n. 
©ipfel, ber wierzchotek, jh., 

ezczyt, m. 
©Ia§, " baö szkto, n: 2ÖQffer= 

szklanka, f; *-IÖein= kieliszek 
glatt giadki, -a, -e, sliski, -a, -e 
©laube, ber wiara, f. 
glauben wierzyö 
©Iaubenöbefcnntni§, hd^j wyzna- 

nie (n.) wiary 
gleidb röwny, -a, -e; 3{bt). rovvno 

u. zaraz 
©leic^^eit, bie röwnosc, f. 
glei(i)iam jakoby, niejako 
gtei(i)niDt)t jednak, jednakze 
gteid)jeitig röwnoczesuy, -a, -e; 

2lbt). -czesnie 
©lieb, ba§ czlonek, m. 
gtücflic^ szozesliwy -a, -e 
gnäbig hiskawy, -a, -e 
©olb, bae zloto, n. 
golben zloty, -a, -e 
©Ott bog, m.\ ©öttin, bie bo- 

gini 
©otttieit, bie böstwo, n. 
©rab, ba§ grob, m. 
©raben, ber röw, «j. 
®rabf)ügel, ber mogihi, /". 
©rabmal, baö nagrobek, m. 
©rab, ber stopien, m. 
©raf, ber hrabia, m. 
©räfin, bie hrabina, f. 
grauiam okrutny, -a, -e 
greifen pojniac, chwytac 
©reis, ber starzec, @en. starca 
©renje, bie granica, f. 
groß wielki, -a, -e 
©röße, bie wielkosc, f. 
©rofepolen Wielkopolska 



346 



aöörtevöerjeiilnt^. 



©rofeoater, ber dziad. dziadek 

©rube, bte dol, m. 

grün zielony, -a, -e 

©riinb, ber grnnt, m., pTzyaz^^-na, 

f., ])odsta\va, f., tlo, n. 
grünbcn zalozyc, vi. 
<Srünbcr, ber zalozyciel, vi. 
©ruubbcfi^, ber posiadiosc ziem- 

ska 
©runblagc, bie podstawa 
<Sruubfal3, ber zasada, f. 
grüBen pozdrawiac, ^vitac, kla- 

niac sie 
©iilben, ber zloty, m. 
(Sinnmi, ber guma, f. 
©uiift, bie laska 
Qünftig przychylny, -a, -e, pomy- 

slny, -a, -e 
©Vit, ba§i dobro, n., wies, maja- 

tek, in. 
gut dobry, -a, e 
©Ute, bie dobroc, f. 
gütig dobrotliwy, -a, -e 

§aar, ba§ wios, m. 

^abe, bie mienie, n. 

§afer, ber owies, m. 

<*6aget, ber grad, m. 

§a5n, ber kogut, m. 

§al§, ber szyja, f. 

galten trzymac 

ban'ö, bie reka, f. 

§anbteKer, ber dloii, f. 

I^ängen wisiec 

ftart twardy, -a. -e 

^artniidigteit, bie zacietosc, f. 

§aB, ber nienawisc, f. 

l)äßli(f) brzydki, -a, -e 

f)QU|ig fzesty, -a, -e 

§aupt, ha^ giowa, f. 

.t)tiut)ttnann, ber kapitan, in. 

^auptfäd)Ii(i) glöwny, -a, -e 

^auptftabt, bie stolica, f. 

§au'3, baä dorn. m. 

•ÖauStiof, ber podwörze, n. 

t)äuelic^ domowy, -a, -e 

^^auStier, ba§ zwierze domowe, n. 

•f)cer, ba^ wojsko, n. 

^eft, baö zeszyt, m., kajet, in. 

$>ni, ba^ zbawienie, n. 

öeilanb Zbawiciel, in. 



r^eilig swiety, -a, -e 

i^eilen leczyc 

tieilfam zbawienny, -a. -e 

f)eiratcn (eine S^rau) ozenic sIq, 

(einen DJlann) wyjsc (isc) za 

inaz 
I]ei^ goracy, -a. -e 
fteifeen nazywac si(j; kazac 
I]elfen pomödz 
Iietl jasny, -a, -e 
§enne, bie kura, f. 
§erb[t, ber jesien, f. 
t)er6[tli(f) jesienny, -a, -e 
§err, ber pan 
|)errc^en panicz 
§errin, bie pani, f. 
I)errlicf) wspanialy, -a, -e, swietny, 

-a, -e 
I)err|cf)en panowac 
§errf^er, ber wiadca, m., panu- 

jacy, m. 
l^ernm wkolo 
l^erunter na döl 
Öerj, bciä serce, n. 
I)er,5lidi serdeczny, -a, -e 
t)er,5og, ber ksiiize, n. 
^er^ogin, bie ksiezna, f. 
^eräogtum ksi^stwo, m. 
§eu, ba§ siano, n. 
I)eute dzis 

l^entig dzisiejszy, -a, -e 
l^ier tu, tutaj; =f)er dotad 
l^tefig tutejszy, -a, -e 
§imbeere, bie malina, f. 
§immel, ber niebo, n.; ^l. nieba 

n. niebiosa 
I)infQf)ren (tranj.) zawiezc, (in= 

tranj.) pojeohac 
f)inlegen polozyc 
Ijinjc^en posadzic, fidf) — usiasc 
hinter za, po za 
l)intragen zaniesc 
Ijinjufügen dodac 
f)oä) wysoki, -a, -e 
.'potf)3eit, bie wesele, n. 
f)of, ber dwör, m. 
I)Dffen spodziewac sie 
•tjoffnnng, bie iiadzieja, f. 
!)öflidö grzeczny, -a, -e, uprzejmy, 

-a. -e 
§bf}e, bie wysokosc, f. 
§Df,5, ba§ drzewo, n. 
pl.jern drewniany, -a, -e 



SDSörteröerjeid^ntS. 



347 



.^oljftall, ber drewuik, f., drwal- 

nia, f. 
f)orc^eii stuchac-, poilsluchiwac 
I)ören sluchac, sJyszeö 
§oje, btc spodnie (^I.) 
§uf)n, ha^j kurrzQ, n. 
§üf)nerauge, ba§ odcisk, w., na- 

eiiiotek, m. 
§üt)ncvftall, ber kurnik, m. 
§ülfe, bic pomoc, f. 
§unb, ber pies, m. ; ©en. psa 
junger, ber frtod. ?«. 
Iiungrig frlodny, -a, -e 
§ut, ber kapelusz, m. 
§ütte, bie chata, f. 

3. 

^nimer zawsze 
inbeffcn tytnczaseui, jednak 
^nbuftrie, bie przemvsl, m. 
;3nfantcrie, bie piechota, /'. 
3!n^Qlt, ter tresc, f. 
injlDifd^cn tvinczasem 
Stauen Wlöchy (^I.; 
Italiener, ber Wioch; bie =in 

Wloszka 
italieniid) wloeki, -a, -e. 

3a tak, przeciez 

3acf ett, ba§ marynarka, /"., zakiet, 

w. 
3iagb, bie polowanie, «., towv 

S[af)r, ba§ rok, m. 

Sla^teöjcit, bie pora roku, eezon 

^a^rtjunbert, baö wiek, m. 

Januar styczen, m. 

jeber, =e, =e§ kazdy, -a, -e 

je^ig terazniejszy, -a, -e 

je|t teraz 

3to()ann Jan 

3D{)annQ Janina 

3ube, ber Zyd; 3übin Zydöwka 

Sugenb, bie mlodziez, /". ; bie =jeit 

ndodosc, f. 
jugenblid^ mlodociany, -a, -e, 

mloilzieiiczy, -a, e 
3uli lipiec, m. 
jung niiody, -a, -e 
Jungfrau, bie dziewica, f. 
Qüngling, ber mlodzieniec. m. 



K. 

Äaffec, ber kawa, f. 
Äaffee^auä, ha^, kawiarnia, f. 
^a\)n, ber lödz, f. 
ßaiier, ber cesarz, m. 
ßaifcrin, bie cesarzowa, f. 
faijerlid^ cesareki, -a, -e 
ßaiferreicf), ba§ c-esarstwo, n. 
ßarbfleifcf), ha'?) cielecina, f. 
falt zimny, -a, -e 
ÄQÜe, bie zimno, n. 
ßamm, ber grzebien, m., grzbiet 

(gor) 
ßompf, ber walka, f. 
Äarl Karol 
l^artoffel, bie kartofel, m., kar- 

tofla, f. 
haften, ber pudlo, n., skrzynia, f. 
fatf)oIiid) katolicki, -a, -e 
ßa^e, bie kot, m. 
taufen kupic, kupowac 
Kaufmann, ber kupiec, m. 
faufmänniidö kupiecki, -a, -e; 

3lbli. po kupiecku 
ßauallerie, bie konnica, /"., ka- 

walcrya, /. 
fein, =e, — zaden, -na, -ne 
feineöTOcgö bynajmniej 
^eEer, ber piwnica, f. 
tennen znac 
ßerl, ber chlop, m. 
ßiefer, bie sosna, /"., chojna, f. 
ßinb, baö dziecie, n , dziecko, n. 
finberloö bezdzietny, -a, -e 
ßinbicin, ba§ dziecia.tko, m. 
Äircf)c, bie kosciül, n. 
k\x\ijt, bie wisnia, f. 
ßleib, baö snknia, f. 
Ä(eib(^en, ha% sukienka, f. 
ftein maiy, -a, -e 
ßleinpolen Malopolska 
Köpfen pukac, stukac 
ftug madry, -a, -e, rozumny, 

-a. -e 
ßlugf)eit, bie madrosc, vi., ro- 

zum, m. 
ßnabe, ber chlopiec, m. 
ßnie, ba§ kolano, n. 
fino^en, ber kose, f. 
fioci), ber kucharz. in. 
fod^en gotowac 
ßöi^in, bie kucliarka, f. 



348 



2ßörtertier5eic^ni§. 



tommcn przyjsc, przychodzic 

ßonbitovei, bie cukiernia, f. 

Völlig, bev kröl, m. 

Königin bie krölowa, f. 

fönigticf) krölewski, -a, -e 

ßönigreicE), ba§ krölestwo, n. 

fönnen mödz 

fiopefe, bie kopiejka, f. 

ßopf, ber glo^va, f. 

ßorb, ber kosz, m., koszyk, m. 

ßorn, ba§ zyto, n. 

Körper, ber ciato, n. 

förpertitf) cielesny, -a, -e 

ßorribor, ber korytarz, m. 

foflbar kosztowny, -a, -e, drogi, 

drogocenny, -a, -e 
firaft, bie sita, f., moc, f. 
fräftig silny, -a, -e, mocny, -a, -e 
fraftlos bezsilny, -a, -e 
•ßragen, ber kolnierz, m. 
ßrafau Krakow 
franf chory, -a, -e 
fränflii^ chorowity, -a, -e 
,Rrei§, ber kolo, n. 
.ftreu5, bas krzyz, m. 
Ärieg, ber wojna; wojnQ pro- 

wadzic, toczyc ßrteg fül^reu 
j^rieger, ber wojownik, m., bo- 

jownik, V}. 
.(?rteg53eit, bie czas wojenny 
firone, bie korona, f. 
trumm krzywy, -a, -e 
.Rucfien, ber ciasto, n. 
•ßugel, bie kula, f. 
9.\xi), bie krowa, f. 
tüf)n smialy, -a, -e 
ßüt)n[)eit, bie smiaiosc, f. 
fur,5 krötki, -a, -e 
für,^en skröcic 
ßuB, ber pocalunek, m. 
füffcn catowac 
ßuDert , boS nakrycie, n., ko- 

perta, f. Srieffuüert}. 

£. 

Cäc^efn usmiechac sIq 

lat^en smiac sie 

Sacf)en, ba§ smiech, m. 

läc^erlid^ smieszny, -a, -e 

lQf)tn kulaw\', -a, -e 

Saib, ber u. h<x^ bochenek, m. 

Sampe, bie lampa, f. 



Sanb, ha^ kraj, m. 

Sanbmann, ber rolnik, w?., wie- 

sniak, m. 
Sanbsmann ziomek. m., rodak, m. 
Sartgetneile, bie nudy (!pi.) 
längs wzdtuz 
langfam powolny, -a, -e; 9(bü. 

wolno, powolnie 
langlueilen nudzic 
langtoeilig nadn}', -a, -e 
Särm, ber halas, m., wrzaek, ?n., 

zgielk, m. 
£au6, hü^ liscie (^I.) 
Sauf, ber bieg, m. 
laufen biedz, jjiegac 
laut glosny, -a, -e 
leben zyc 

Seben, ha^ zycie, n. 
lebljaft zywy, -a, -e, zwawy,-a, -e, 

rzezwy, -a, -e 
*IebIoä niezywy, -a, -e, martwy, 

-a, -e 
Seber, ba§ sköra, f. 
leer pusty, -a, -e, prözny, -a, -e, 

czczy, -a, -e 
legen klasc 
lehren uczyc 

Sef)rer, ber nauczyciel, m. 
Seiche, bie trup, m., cialo, n. 
leicht lekki, -a, -e, latwy, -a, -e 
leiben cierpiec 
lefen czytac 
le^t ostatni, -a, -e 
leuchten swiecic 
leugnen przeczyc, zaprzeczac 
Siebe, bie milosc, f. 
lieben kochac, liibic, milowac 
Siebling, ber ulubieniec, m. 
Sieb, ba§ piesii, f. 
liefern dostarczyc 
liegen lezec 
Sinbe, bie lipa, f. 
linfer, =e, =eä lewy, -a, -e; ünfö 

na \e\\o 
Sippe, bie warga, f. 
loben ch walle 

Söffel, ber iyzka; Sttn. lyzeczka 
Sol)n, ber zaeluga, f., zaptata, f. 
Scuig (Subttiig) Ludwik; Soutfe 

Ludwika 
Sötte, ber lew, m. Sölüin, bie 

Iwica, f. 
Suft, bie powietrze, m. 



SßörtevberjeicfiniS. 



349 



luftig powiewiiy, -a, -e, lekki, 

-a, -e 
Siigc, bie Ulanistwo, n. 
lügen klamac 
Sügner, ber klamca, m. 
ßuft, bie clior, f., ochota, f. 

m. 

9Jia(|en robic, czynic 
9JtQd)t, bie moc, f., wladza, f., 
- potega. f. 

niä(J)tig potozny, -a, -e 
mad)tlo§ bezsilny, -a, -e 
5Jläbd)en, baS dziewezyna, f. 
DJtagen, ber zoladek 
DJlai maj, vi. 

mancher niejcden, -na, -iio 
SlJlann, ber maz, yn. 
ajtantef, ber plaszcz, m. 
50lQrie I\Iarya 

9Jlarft, ber ryuek, ?«., targ, m. 
2Rär3 raarzec, m. 
JDtaB, ba^ miara, f. 
mäfeig mierny, -a. -e, umiarko- 
. wany, -a, -e 
Wolter, bie mur, m. 
mauern murowac 
SOteer, ba§ morze, n. 
5)le^I, baö maka, f. 
tnefir wiecej 

Wel)rjal)l, bie \vi(jkszosc, f. 
mein, =e, =en möj, -a, -e 
meinen mniemao, sadzic 
. 3Dleifter, ber mi.strz, m. 
mclbeu donosic, oznajraiac 
5D]engc, bie mnöshvo, n., thim, m. 
SJIcnid), ber czlowiek, »?. 
9Jtenicf)t)eit, bie ludzkosc, f. 
9Jlenic^Ii(f)feit, bie ludzkosc, /. 

uczucie ludzkosoi 
merftt)ürbigosob]iwy,-a,-e,godny 

l>ami(,;ci 
9)lefie, bie msza, f. 
— lefen iii8Z(j odprawiaö 
meffen mierzyc' 
DJleffer, boö nöz, ?h. 
IDleter, ber mctr, m. 
50hlci), bie mleko, n. 
mit z 
SJlitleib, ba§ litosö, f., polito- 

wanie 
mitleibig litosciwy, -a, -e 



9}Uttag, ber poludnie, n. ; ba§ 

9JHttageffen objad, m. 
DJlitte, bie srodek, m. 
mitteilen doniesc, donosii; 
DJ^ittel, ba§ srodek, ?>?., sposob, m. 
OJtittelalter, bQ§ wieki srednie 
5Jtitterna(i)t, bie pölnoc, f. 
53tittn)od^ sroda, f. 
mitunter niekiedy, czasaini 
SJiöglii^f eit, bie moznoKc, f., moz- 

liwosc 
5JlDnat, ber miesiac, m. 
9}tonb, ber ksi^zyc, m., miesiac, 

m. 
2)lDntag poniedziaiek, in. 
Worb, ber morderstwo, «., za- 

b(')jst\vo, n. 
DJ^örber, ber morderca, m. 
mörberif^ morderczy, -a, -e 
SDlorgen, ber poranek, m. 
morgen jutro 
9Jtüt)e, bie trud, m., fatyga, f., 

mozöl, f. 
9Jhinb, ber ueta (^l.) 
muffen musiec 
5Jhifter, baä wzör, wi. 
mufter{)aft wzorowy, -a, -e 
9Jhit, ber odwaga, smialo.sc 
9Jtutter, bie matka, f. 

n. 

9ta(^ do, po, za 
9lad)bar, ber sasiad, »?. 
Staci^mittag, ber popohidnie, n. 
^aä.)t, bie noc 
iJiad^tigatl, bie slowik, m. 
näc^tlid) nocny. -a, -e 
Dlacfen, ber kark, w. 
9tabel, bie ezpilka, f. ; 9Mt)nabeI 

igia, f.; §narnabe( szpilka do 

wlosöw 
9lnge(, ber gwözdz, m. 
na^e blizki, -a. -e 
nät)en szyc 

näf)ern zblizyc, zblizac'- 
9ial)rung, bie pokarm, tu. 
9lame, ber imio, n. 
namentlich zwiaszoza 
nämli^, to jest, mianowicie 
9iafe, bie nos, »?. 
Station, bie iiaröd, m. 
national narodowv, -a, -e 



350 



SBörtetOerjeitfiniö. 



DIeffe, bei" synowiec, m., eio- 

strzeniec, wi. bratanek 
neJ)men wziac, brac 
3tixb, ber zazdrosc, f., zawisc, f. 
nennen zwac, nazwac 
9teft, bas gniazdo, n. 
neu now}', -a, -e 
neugierig ciekawy, -a, -e 
5teuigfeit, bie nowosc, f. 
nicf)t nie 
Dltüjte, bie synowica, /., sio- 

strzenica, f. 
ni(^t§ nie 
nieblid^ ladny, -a, -e, ladniutki, 

-a, -e 
niebrig nizki (niski), -a, -e 
niemals nigdy 
niemanb nikt 
nirgenbö nigdzie 
nocf) jeszcze 
D^orben, ber pölnoc, m. 
nörtlic^ pölnocny, -a, -e 
9Id1, bie bieda, n^dza, f. 
Dlote, bie nuta, f. 
nötig potrzebny, -a, -e 
Sloüember iietopad, m. 
nü(f)tern trzezwy, -a, -e, czczy, 

-a, -e 
nur tylko 
SJu^en, ber korzy.sc, f., — 3ief)en 

korzystac 
nü^Iiii^ pozyteczny, a, -e, uzy- 

teczny, -a, -e. 

(D. 

Cb czy 

Cberft, ber pulkownik, m. 

obgleich chociaz, jakkolwiek ' 

Cc^5, ber -nöl, m. 

ober albo, lub 

Cfen, ber piec, m. 

offen otwarty, -a, -e; 3IbO. ot- 

warcie 
öffentlich) publiczny, -a, -e 
öffnen otworzyc, otwierac 
oft cz^sty, -a, -e; 2lbO. czesto; 

öftere niekiedy, nieraz 
of)ne bez 

£ftoBer pazdziernik, m. 
Cn!el, ber stryj, m., -wuj, m. 
Cper, bie opera, f. 
Cpfer, ba§ ofiara, f. 



opfern ofiarowac, poswi^cic 
orbentlic^ porzadny, -a, -e 
orbnen porzadkowac 
Crbnung, bie porzadek 
Crt, ber miejsce, n. 
£ften, ber wscböd, m. 
Cftern Wielkanoc, f. 
Ctto Otton. 

%aax, ha^ para, f.; paar kilka 
5J3a(aiö, ha?:>, ^ataft, ber palac, m. 
5i3apft, ber papiez, m. 
^uriö Paryz 
^^artie, bie partya, f. 
i^eitfi^e, bie bicz, w., bat, m. 
'^t^l, ber futro, n, kozuch, m. 
Sßerfon, bie osoba, f. 
perjönlitf) osobisty, -a, -e 
%i\xv., ber paw, m. 
Pfeffer, ber pieprz, m. 
^Pfennig, ber fenyg, n. 
5pferb, bo§ koii, m.; 9lettpferb 

wierzchowiec, m. 
^ferbebaf)n, bie kolej konna, f. 

tramwaj, m. 
^ferbeftült, ber stajnia, f. 
^fingften Zielone ^wii^tki 
'i'flicijt, bie obowiazek, m. 
^^^ftug, ber pbig, m. 
pflügen orac 
$funb, ba§ funt, m. 
5J}iI,5, ber grzyb, m. 
%'ia%, ber plac, ?«., miejsce, n. 
plöljlic^ naglv, -a, -e ; 3tbD. nagle 
$oIe, ber Polak, m.; ^olin Pol- 
ka, f. 
ipolen Polska, f.; poInif(| polski, 

-a, -e 
^Joligei, bie policya, f. 
^ofen Poznan, m. 
^ßoffe, bie farsa, f. 
4^oft, bie poczta, f. 
^jjoften, ber stanowisko, «., poste- 

runek, m. 
■Prad^t, bie przepycb, m. 
prä(|tig, pracf)tüoü (prze-) pyszny, 

-a, -e 
'^xn%, ber cena, /"., nagroda, f. 
^rei§öer3eid^ni§, ba§ cennik, m., 

•nykaz cen 
^Preußen Prusy (ißl.) 



aöortevüerseid^niS. 



351 



t)reuBtfc^ pruski, -a, -e 
^riefter, ber kaplan, m. 
ih"in3 ksiaze, ???., n. 
'^xobe, bie pröba, f., pröbka. f., 

doswiadczenie, n. 
^^robitft, ba^ Produkt, m.. wy- 

twör, m . \Yyr6b, m. 
^ßupitle, bie zrenica, f. 
"flippt, bie lalka, f. 



dual, bie m(jka, f., niQczarnia, f. 
quälen inQczye, dreczyc 
Cuelte, bie zrodio, f. 
Ciiittiing, bie kwit, m , pokwito- 
wanie, n. 

H. 

3?abe, ber kruk, ni. 

3ia(^e, bie zemsta, f. 

Dtab, ba'j koio, n. 

raten radzic 

5Rat{)au§, ba§ ratusz, »i. 

Ütaubtier, ba^ zwierzQ drapiezne 

raucficn dymiö, — Sigatren palic 

9taum, ber przestrzeii, f. 

raufcf)en pzumietS szelescic 

9tebf)nlin, ba^ kuropatwa, f. 

Siebe, bie mowa, f. 

9tcblici)feit, bie ucziwosc, f., rze- 

telnosr, f. 
9tebner, ber möwca, m. 
regflmäßig re^jularny, -a, -e 
^Regen, ber deszcz, m. 
9iegentiogen, ber t^cza, f. 
Dlegengnfe, ber deszcz ulewny, 

ulewa, f. 
JRegenfc^irnt, ber parasol, m. 
regieren rzadzic, panowac 
9iegierung, bie rzad, m. ; (^I.) 

rzady. panowanie, n. 
^Regiment, bo^ pulk, m. 
9tei), baö sania, f. 
Tili) bogaty, -a, -e 
9ieid)ötQg, ber sejm, ???., zjazd, m. 
reif dojrzaly, -a, -e 
reinigen czy«cic 
Steiö, ber ryz, »j.; ba^ 3iei§ ga- 

hizka. latorosl 
Steife, bie podröz, f. 
reiien podrözowac 



reißen rwar, drzec 

reißenb bystry, -a, -e, drapiezny, 

-a, -e 
reiten jcchac konno 
9{eiter, ber jezdziec, m. 
reijcnb sliczny, -a, -e, powabny, 

-a, -e 
5)ieft, ber reszta, f., ostatek, m. 
üieftauration, bie restauracya, f. 
retten ratowac 
Stellung, bie ratunek, m. 
Steue, bie zal, m. 
9iiii)ter, ber sodzia, m. 
SiinbfUiidj, ba§ wolowina, f. 
Siing, ber pierscieii, m., pier- 

scionek, m. ; 
ring§l)erum wokolo 
Slippe, bie zebro, n. 
Slitter, ber rycerz, m. 
Stittmeifter, ber rotrnistrz, m. 
tRocf, ber surdut, m. 
rof) surowy, -a, -e, dziki, -a, -e^ 

nieokrzesany. -a, -e 
Slote, bie röza, f. 
rot czerwony, -a, -e 
Dtubet rubel 
cRücien, ber grzbiet, m., plecv 

m.) 

9lücffid)t, bie wzglad, vi. 
TÜ(ffi(^t§Io§ bezwzgledny, -a, -e, 

niewyrozuruialy, -a, -e 
rufen wolac 
5Ru[)e, bie spoköj, m. 
rul)en spoczywac 
ru^ig epokojny, -a, -e, cichy, -a,-e 
rujfifcf) ruski, -a, -e, rosyj.ski, 

-a, -e 
SiuBlanb Rosya, f. 
Stute, bie rözga, 

5. 

(ganf, ber sala, f. 
(Säbel, ber ezabla, f., palasz, m. 
<Baiii, bie rzecz, f., sprawa, f. 
'Bad, ber worek, 7/?., miech, m. 
jagen mowic, rzec, powiedziec 
Sal3, ba§ söl, 7?!. 
©ame^n), ber nasienie, n. 
fammeln zbieraö, zebrac 
®anb, ber piasek, in. 
fanbig piaszczysty, -a, -e 
Sarg, ber trurana, f. 



352 



2öörtert)erjei(^ni§. 



©Quce, bte eos, m. 

lauer kwasny, -a, -e 

fd^abert szkodzic 

1(f)äblid) szkodliwy, -a, -e 

©tl)af, baä owca, f. 

<5(^äfer, ber owczarz, w?. 

ic^ äffen tworzyc 

fdlämen, fic| wstydzic sIq 

(Sd)anbe, bie wstyd, ?»., hanba, /. 

Sc^ar, biegromada, /"., zast^p, m. 

fdjarf ostry, -a, e 

fci)arffi(^ttg bystry. -a. -e 

Sd)atten, ber cieii, m. 

fcf)attig cienisty, -a, -e 

fd^enfeu darowac 

(Scheune, bte stodola, f. 

fdjieBen strzelac 

©d^iff, ba§ okret, m., statek, m. 

Sd)infen, ber szynka, f. 

Schirm, ber parasol, m. 

<Bd)lad)t, bie bitwa, f. 

<&(^Iaf, ber sen, m. 

Schläfe, bie skroii, f., skronie, m. 

jcf)lQfen spac 

©dllaffammer, bie sypialnia, f., 

poköj sypialny 
fc^iagen bie, uderzyc 
fcf)lQuf eraagty, -a, -e, wysmukly, 

-a, -e 
idilei^t zly, -a, -e; Stbü. zle 
fd)IieBen zamknac, zamykac 
j($lieBlicE) ostateczny, -a, -e; 3tbü. 

wreszcie 
8df)Iilten, ber sanie (^(.), sanki 

m.) 

iSt^IoB, boe zamek, m. 
Sc^Ioffer, ber slusarz, m. 
©if)luB, ber zamkniecie, n., ko- 

niec 
Sc^Iüffet, ber klucz, iti. 
fi^macf^aft smaczny, -a, -e, sma- 

kowity, -a, -e 
fcbma[ waski, -a, -e 
jd^mecfen smakowac (lüoOon) ko- 

sztowac, czego 
©(^mer^, ber böl, m., bolesc, f. 
fd)merjcn bolic, dolegac 
©^luufe, ber brud, m., btoto, n. 
fc^miil?ig brudny, -a, -e 
fc{)ueibeu rznac, krajac 
©(^neibcr, ber krawiec, m. 
Sc^neiberin, bie krawcowa 
jdinell predki, -a, -e, szybki, -a, -e 
Schnurrbart, ber wqa, $1. wasy 



©(^Dcf, ba^ kopa, f. 
i(i)ön pi(^kny, -a, -e, ladny, -a, -e 
S(f)önf)eit, bie pi^knose, f. 
(Sc^öpienfieifi^, ba§ haranina, f. 
{5(f)ornftein, ber komin, w, 
©c^recf(en\ ber strach, ni., trwo- 

ga, f. ■ 
fd^recfen straszj-c 
jc^redflid) straszny, -a, -e; 3tbt. 

strasznie, straszliwie ■ 

fc^reiben pisac ■ 

(S(f)reiber, ber pisarz, m., pisa- " 

rek, m. 
(5(i)reib^eft, ba§ kajet, «;., zeezj't, 

m. 
fi^reien krzyczec 
f(f)riftlic5 pismienny, -a, -e 
©(^riftfteller, ber pisarz, autor, m. 
©c^ritt, ber krok, in. 
©(f)uf), ber trzewik; ba§ ©d^u'^: 

mer! obuwie 
©c^ufimac^er, ber szewc, m. 
©d)u(b, bie wina, f., dlug, m. 
fdiulbig winny, -a, -e, dtuzny, 

-a, -e 
©diule, bie szkola, f. 
©d)üler, ber uczeii, m. 
Sd)UB, ber strzal 
©c^u^, ber opieka, f. 
fd|tt)ad) elaby, -a, -e 
©d)tt)ä(|e, Sd^toad^t)eit, bie Bla- 

bosc, f. 
©d)lr)an3, ber ogon, m. 
idiUiarj czarny, -a, -e 
ft^toeigen milczec 
©d)iDeinefleifc^, ba3 wieprzowi- 

na, f. 
©(^lüelie, bie prög, ni. 
fc^ttier ciezki, -a, -e, trudny, -a, -e 
©(^tuerc, bie ciQzkosc, f., ciezar, 

m. 
©(^wert, ba§ miecz, m. 
©(^»efter, bie siostra, f. 
©d)tt)iegennutter, bie tesciowa, f. 
©d^toiegerfo^n, ber, ziec, m. 
©(^toiegertoditer, bie synowa, f. 
©(^lüiegeroatcr, ber tesö, m. 
fcfilDierig trudny, -a, -e 
|dE)lüüt parny, -a, -e, duszny, 

-a, -e ^ 

©ee, ber jezioro, f.; ©ce, bie 

morze, n. 
©eele, bie dusza, f. 
fet)en widziec, patrzec 



SÖörteröerjeid^niö. 



353 



^if)X bardzo 

©cife, bie luydlo, n. 

Seite, bie strona, f., bok, m. 

Ulbix (felbft) sani, -a, -o 

jetbftänbig Bamodzielny, -a, -e 

©elbftänbigteit, bie samodziel- 

nosc", niezaleznosc, f. 
leiten rzadki, -a, -e 
©eptember wrzesien, m. 
jc^en sadzar, posadzic. fid) fe^en 

sijjsc-, usiiisc'- 
fi(i)cr pewny. -a, -e; 3lbt). pewiio 
liegen zwyriezyc 
Sieger, ber zw-yclezca^ 7». 
Silber, ba§ srebro, n. 
filbern srebrny, -a, -e 
fingen spiewac 
Sinn, ber zmys}, m. 
finnen myslec, dumac 
Silv ber eiedzonie, n., siedlisko, 

n. 
Sfraüe, ber niewolnik, n. 
StluDerei, bie niewolnictwo, n. 
Sinne, ber Slowianin 
ilaoifcf) slowiaiiski, -a, -e 
|o — wie tak — jak 
jofort natychmiast; Sofortig na- 

tychmiaBtowy, -a, -e 
fogar nawet 
Sof)Ie, bie podeszwa, f. 
So^n, ber fivn, m. 
told^er, =e, =e§ taki, -a, -e 
Solbat, ber zoinierz, m. 
Sommer, ber lato, n. 
lonbern lecz, ale 
Sonnabenb sobota, f. 
Sonne, bie sioiice, n. 
Sonncnicf)irm, ber parasolik, m. 
Sonntag niedziela, f. 
Sorge, bie troska, staranie, kto- 

pot 
fohjol)! — als auä) tak — jak ; 

nirf)t foUiol)t — alö öielme^r 

nie tyle — ile raczej 
fpät puzny, -a, -e 
SpajierftocC, ber laska, f. 
S^jeid^er, ber spichrz, m. 
Speife, bie potrawa, f. 
Spiel, baö gra, f. 
fpielen grar, bawic si^ 
Spieler, ber gracz, m. 
Sprache, bie mowa, f., jezyk, m. 
ipred^en iiii)\vii'' 

spoluif^e fionö.:©romniatlt. 



Sprid)niürt, baö przyslowie, n. 

ipringen skakai- 

Spnr, bie slad, m. 

Staat, ber pai'istwo, f. 

Stab, ber laska, f. 

Stabt, bie miasto, m.; ftäbtifrf) 

miejski, -a, -e 
Stanb, ber stan, m., stanowis- 

ko, n. 
ftanbf)aft etaly, -a, -e 
ftarf silny, -a, -e, mocny, -a, -e 
Staub, ber kurz, m., kurzawa, /'. 
ftef)en etac 
ftel^Ien krase 
Stein, ber kamien 
Stelle, bie miejsce, n. 
Steflung, bie miejsoe, n., stano- 

wisko, n. 
fterben umrzec, umierac 
Stern, ber gwiazda, f. 
ftetö zaweze 
Stiefel, ber but, m. 
ftitt cichy, -a, -e, spokojny 
Stimme, bie glos, m. 
Stirn, bie czolo, n. 
Stocf, ber kij, m. 
ftolj dumny, -a, -e, pyszny, -a, -e 
Stolj, ber duma, f., pycha, /. 
Strafe, bie kara, f. 
Strat)!, ber promieiä, in. 
Strafee, bie ulica, f., droga, f. 
Streit, ber spör, m., walka, f. 
ftreng surowy, -a, -e, ostry, -a, -e 
Strom, ber strumien, m., rzeka, 

/"., j»otok, ni. 
Stube, bie poköj, m., izba, f. 
Stücf, baß sztuka, f., kawal, m. 
Stufe, bie stopieii, m. 
Stut)I, ber krzeslo, n. 
ftumpf tepy, -a, -e 
Stunbe, bie godzina, f. 
Sturm, ber burza, /■., wicher, m., 

szturm, m. 
fu^en szukac 
Silben, ber ])ohidnie, n. 
füblict), pohidniowy, -a, -e 
Sünbe, bie grzech, m. 
fünbigen grzeszyc'; 
füfe slodki, -a, -e. 

C. 

2afel, bie tablica, /"., stöt, m. 



354 



2ßörterüer3etcf)nis. 



%aq,. ber dzieii (®en. dnia) 

Sante, bie ciotka, f. 

%ani, ber taniec, m. 

tanjen taiiczyc 

tapfer waleczny, -a, -e 

Sapferfeit, bie walecznosc, f. 

%a]<i)i, bie kieszeii, /"., torba, f. 

%a\äitnni}X zegarek, m. 

2affe, bie filizanka, f. 

2at, bie czyn, m. 

2aufe, bie chrzest, m. 

taufen chrzcie 

See, ber herbata, f. 

2eefanne, bie herbatnik, »?., 

czajnik, m. 
teilen dzielic, podzielic 
Teilung, bie podzial, m. 
2eller, ber talerz, m. 
teuer drogi, -a, -e 
Sli^ron, ber tron, yn. 
tief gl^boki, -a, -e 
Siefe, bie gJebia, f., gl^bina, f. 
%itx, ba§ zwierzQ, n. 
2inte, bie atrament, m. 
Stntenfafe, ba^ kaiamarz, m. 
%i\<i), ber stöl, m.; ben %. becfen 

nakryc do stolu, stöl zastawic 
Slifdiler, ber stolarz, m. 
2oc^ter, bie cörka, f. 
Sob, ber smierc, f. 
2opf, ber garnek, m. 
%ox, ber blazen, jh., glupiec, m.; 

— ba§ brama, f. 
tot utnarly, -a, -e, niezywy, -a, -e, 

martwy, -a, -e 
töten zabic 
trag leniwy, -a, -e 
tragen niese, nosic 
2räne, bie Iza 

2rauer, bie srnutek, m., zaloba, f. 
traurig smutny, -a, -e 
Trauring, ber obraczka (slubna) 
Srauung, bie slub, m. 
treffen trafic , jemanb treffen 

8potkac, zastac 
treiben p^dzic 
treu wierny, -a, -e 
2reue, bie wiernosc, f. 
treulos niewierny, -a, -e 
trinfen pic 
trorfen suchy, -a, -e 
Stopfen, ber kropla 
2rottoir, ba§ chodnik, m. 



2uc^, ba§ sukno, n., chustka, f. 

tüd^ttg dzielny, -a, -e 

Süciitiöfeit, bte dzielnosc, f. 

Sugenb, bie cnota, f. 

tun czynic 

Sür, bie drzwi (^t.) 

Surm, ber wieza, f. 

UM zly, -a, -e; 2tbt). zle 

Übel, ba§ zlo, n. 

üben cwiczyc 

über nad, o u. f. tu. 

überall wsz^dzie 

überbie§ nadto 

Überlieferung, bie podanie, n. 

überfe^en tlomaczyc, przetlo- 

maczyc; przeniesc 
Überlegung, bie przeklad, m., 

ttomaczenie, n. 
überjeugen przekonac 
Überjeugung, bie przekonanie, «., 

przeswiadczenie, n. 
übrigen^ zreszta 
Ufer, baS brzeg, m. 
Ui)r, bie zegar, m. 
U^rmat^er, ber zegarmistrz, m. 
umänbern zmienie 
umarmen usciskac 
Umarmung, bie uscisk, m. 
Umfang, ber obj^tosc, f., obwöd, 

m. 
umfangreid) obszerny, -a, -e 
umfommen zgintjc 
Umfati, ber obröt, tn. 
umfc^auen, fid^ obejrzec si^ 
umfonft daremnie, nadaremnie 
Umftanb, ber okolicznosc, f. 
umtaufd^en zamienic 
unangenebm nieprzyjemny, -a, -e 
Unannebmlic^feit, bie nieprzyje- 

mnosc, f. 
unartig niegrzeczny, -a, -e 
unbeftänbig niestaty, -a, -e 
unbeftimmt niepewny, -a, -e 
unb i, a, ale 

Uneinigteit, bie niezgoda, f. 
ungeheuer ogromny, -a, -e 
Ungef)orfam, ber nieposluszen- 

StwO, 11. 

ungeborfam nieposluszny, -a, -e 
ungefunb niezdrowy, -a, -e 



Sajörteröerjeic^niö. 



355 



I 



ungeiuö'^nlidö niezwyezajny, -a, -e, 

niepoei)olity, -a, -e 
Unred)!, ba§ krzywda, nieslusz- 

nosc-, ezkoda 
unrein nieczysty, -a, -e 
Unfd^ulb, bie niewinnosc, f. 
unfd)ulbi9 niewinn}-, -a, -e 
unfid^et niepewny, -a, -e 
unfterblid) niesmiertelny, -a, -e 
Unftertiltd^feit, bie niesmiertel- 

nosr, f. 
Untertjang, ber upadek, zguba: 

zach(')d (bet Sonne) 
Unterricht, ber nauka, f. 
unterridjten uczyc 
untcrid)reiben podpisac 
Untt)a^r!^eit, bie nieprawda, f., 

falsz, m., klainstwo, n. 
Unttietter, bo-j niepogoda, f., 

buiza, f. 
Uriadje, bie przyc-zyna, f. 
Urteil, baä wyrok, m., ead, m. 

V. 

93ater, ber ojciec, m. 
Jöaterlanb, baö ojczyzna, f. 
DÖterlic^ ojcowski, -a, -e 
Jöeilc^en, ba§ fijolek, m. 
öerabfd)teben fid^ pozegnac sie, 

z kirn 
2}erac^tiing, bie pogarda, f. 
öeränbern zmienic 
üeränberlic^ zmienny, -a, -e 
SSeränbernng, bie zmiana, f. 
üeranlaffen spowodowac- 
93eran(ajiung, bie powöd, jh., po- 

budka, f. 
üerbergen ukryö, ukrywac 
Derbinben zwiazac, ziaczyc 
3)erbinbung, bie zwiazek, m. 
üerbleiben, pozostac 
a}erbre(f)en, ba§ zbrodnia, f. 
SSerbrec^er, ber zbrodniarz, m. 
nerbrennen spalic 
öerbanfen zawdzi^czac- 
berbecfen zakryc 
nerberben zepsuc, zgubic 
Jßerbcrben, baö zguba, f. 
Jl^erberbniö, bie zepsiicie, n. 
üerbtenen zasJnzyc, zaslugiwac 
Söerbienft, ber, baö zasluga, f. 
üere^ren czcic, wielbic 



33erfaffnng, bie ustawa,/"., konsty- 

tucya, f. 
Derfolgen scigac, przesladowac 
33erfoIgung, bie prze.sladowa- 

nie, n. 
üergebenö daremnie, nadaremnie 
Dergcblid) daremny, -a, -e 
Dergeffen zapomniec 
Jöergnügen, ba§ uciecha, f., przy- 

jemnosc, f. 
2]er()ültniä, baö stoeunek, m. 
üerbeeren spustoszyc 
üertaufen sprzedac 
Derfünben oznajmic 
Derlongen za.dac, wymagac, pra- 

gnac 
Jöerlangen, ba§ za.danie, n., pra- 

gnienie, n. 
üerlai'fen opuscic 
Derte^en (s)kaleczyc, zranic 
«erlxeren tracic, gubic 
Dermeliren pornnozyc, zwiekszyc 
3}erme()rung, bie powiekszenie, «. 
Jöermögcn, haii, moznosc, f., ma- 

jatek, m. 
liermuten domyslac sie 
SJermutung, bie domysl, wi., przy- 

l)uszczenie, n. 
Bernac^Iäifigcn zaniedbac, zanie- 

dbywac'- 
öerneigen, fid^ klaniac sie, uklo- 

nic si^ 
üernic^ten niweczyc, niszczyc 
t)erpflid)ten (z)obowiazac, (z)obo- 

wiazywac 
S3erpflid)tung, bie zobowijizanie, H. 
SJerrat, ber zdrada, f. 
»erraten zdradzir 
SBerräter, ber zdrajra, m. 
nerräterifc^ zdradziecki, -a, -e 
üerid)IieBen zamknac 
Derid)reiben zapisac, przepisac 
üerfdiwiegen dyskretny, -a, -e 
3}erid^n)örung, bie spisek, m., 

sprzysiezenie, n. 
öerfic^crn zapewnic, (u)zabez- 

pieczyc 
3}erfid)erung, bie zapewnienie, n., 

(za-ubezpieczenie. n. 
Oeripred)en przyrzec 
S3cripred^en, ba§ przyrzeczenie, n. 
S^erftanb, ber rozum, m. 
üeri'tänbig rozumny. -a, -e 
23* 



356 



SöörterDerjeirfirtiö. 



eerftänblic^ zrozumialy, -a, -e, 

jasny, -a, -e 
SJerftänbuis, baö zrozumienie, 7h. 
öerftef)en rozumiec 
SBeriud), ber proba, f. 
Jöetfucfiung, bie pokuszenie, n. 
öertaufcfien zamienic 
nerteibigen bronic, obronic 
Ißerteibigung, bie obrona, f. 
Derteilen rozdzielic, rozdzielac 
Söerteilutig, bie rozdzielenie, n., 

podziah m. 
SSertrag, ber ugoila, /"., nklad, m. 
Dertrauen zaufac, zawierzyc 
33ertraiien, bQ§ zaufanie, n. 
üerttQuIic^ poufny, -a, -e 
oertreiben wygnac, wypedzic 
Dertreten zastapic, zastepowac 
tierurteilen skazac 
Derinatten zarzadzac 
Derroanbt krewny, -a, -e, po- 

krewny. -a. -e 
oerrounben zranic 
Dertounbern zadziwic, fic^ r)eTiüun= 

bern zdziwic sie 
öerjeifien przebaczyc 
SSer^eifiung, bie przebaczenie, n. 
Der^ic^ten (auf etuia§) zrzec sie, 

czego 
SSief), ba§ bydlo, n. 
35ie(iftQlI, ber obora, f. 
t)ie( wiele, duzo, innogo, mnogi, 

-a. -e 
Diedeic^t pewnie, raoze 
33iertel, ha^^i cwiere, f. 
SSiertelftunbe, bie kwadrans. m. 
33ogeI, ber ptak, m.: $[. ba§ ®e= 

Döget = ptactwo, n. 
Sßolf! ba§ lud, m. 
Dolfötümlic^ narodowy, -a, -e, 

rodzimy, -a, -e 
X)o\i peien fpeiny;, -a, -e 
Doüftänbig zupelny, -a, -e 
Dorbeigefien przejsc, przechodzic 
corgeftern przedwczoraj 
Dort)er wpierw, naprzöd, przed- 

tem 
Sßoric^rift, bie przepis. m. 
95ornc6t, bie ostroznoi^c, f. 
33orftabt, bie przedmiescie. n. 
ßorftetlen przedstawic 
SSorteil, ber korzysc, f. 
Dorteilfiaft korzystny, -a, -e 



öorüber mimo, przez 
üor^üglici) doskonaiy, -a, -e, wy- 
borny, -a, -e. 

2ßa(J)e, bie straz, f. 

Sßaffe, bie broii, f. 

SBage, bie waga, f. 

ipagen smiec 

2Bagen, ber woz, r«., powöz, >n. 

roägen wazyc 

Sßaf)!, bie wybor, »i., obranie, n. 

ttiäf)ten obrac, obierac 

\-oo.\)X, maf)rf)af tig prawdziwy, -a, -e 

SÖafjrfieit, bie, prawda, f. 

tnafirid^einlic^ prawdopodobny, 

-a, -e 
SGSaiie, bie sierota, m. u. f. 
SQüalb, ber las, m., hör, m. 
SBonb, bie sciana, f. 
SBange, bie lico, n. 
roann kiedy 
SÜJare, bie towar, vi. 
toarten czekac 
aBofcfianftQlt, bie pralnia, f. 
ttaidjen myc 
SSJoiler, boS woda, f. 
Slöafierleitung, bie -wodocia.g, m. 
Sßütte, bie wata, f. 
lüeber — nod^ ani — ani 
Weg prerz 
2ßeg, ber droga, f. 
toegnef)men (za-;odebrac, odj^ 
SBeib, ba§ kobieta. /., niewiasta, 

f., aües Sßeib fstara) baba 
ttiei(f) miekki, -a, -e 
2Bei{)nnc^ien Boze Narodzenie 
toeil poniewaz 
SÖeile, bie chwila, f. 
SÖein, ber wino, n. 
tneinen ptakac 
SBeinglas, ba§ kieliszek, m. 
2ßeint]anblung, bie winiarnia, f. 
tüeife madry, -a, -e 
2ßeiie, ber medrzec, m. 
ineiB biaiy, -a, -e 
toeit daleki, -a, -e, obszerny, -a, -e 
»eiter dalej 

Söei.^en, ber pszenica, f. 
ine((J)er, =e, =eö ktöry, -a, -e 
TOette, bie fala, f., balwan, m. 
2Belt, bie swiat, m. 



2ßörteröerjet(ä^ni§. 



357 



roeltitcf) swiecki, -a, -e, swiatowy, 

-a. -e 
ruenig malo 
wenn jezeli 
werfen rzucic, rzucaö 
3Cßerf, baö dzielo, n. 
SBerfjeug, bae narz^dzie, n. 
lüert wart, -a, -e, godny, -a, -e 
$ßeftc, bie kamizelka, f. 
^JBeftcn, ber zachöd, m. 
meftlitf) zachodni, -a, -e 
SCßcttcv, ba§ powietrze, «. ; jd^öncS 

SBetter pogoda, f. 
Wi^tig wazny, -a, -e 
lüiber przeciw, przeciwko 
2ßiberftanb, ber opör, m. 
lüie jak 
lüieber znowu 
iDteberertangen odzyskac 
lDiebert)oIenpo\vt6rzyc,powtarzac 
SGßieie, bie iaka, f. ' 
luilb dziki, -a, -e 
Sßilb, ba§ zwierzvna, f. 
mm, ber wola, f. 
willig chetny, -a, -e 
2ßinb, ber wiatr. m. 
Sßinfet, ber kat, m. 
SSinter, ber zima. f. 
SSirt, ber gospodarz, m. 
2Birtj(§aft, bie gospodarstwo, n. 
2ßirtö^auö, bae oberza, f., go- 

spoda, f. 
wiffen wiedziec 
*4Biffenic^Qft, bie nauka, f., umie- 

jetnos('-, f. 
SBitwe, bie wdowa, f. 
2Boc^e, bie tydzieii, w., ®en. ty- 

godnia 
lDof)I dobrze, podobno, moze 
2BDt)(, ba§ dobro, n. 
2ßof)If)abenl)eit, bie zamoznosc, /". 
lr)of)nen mieszkac 
2Sof)nung, bie mieszkanie, n. 
2BoIf, ber wilk, m. 
wollen chciec, zecheiec 
SBolfe, bie chmura, f., obbk, m. 
2öort, ba§ wyraz {^l SBörter), 

siowo (23JorU) 
'Ißunbe, bie rana, f. 
Söunber, baö cud, m. 
wnnberbar cudowny, -a, -e, dzi- 

wny, -a, -e 



Wunbern, fic^ dziwic si(j 
wunbertätig cudowny, -a, -e, 

cudotw(')rczj', -a, -e 
wünftf)en zyczyc. 

3nf)l, bie liczba, f. 

3ät)len liozyr 

jaf)lreic& lirzny, -a, -e 

jart delikatny, -a, -e 

jdrtlicl) cziüy, -a, -e, tkliwy, -a, -e 

3el)e, bie palec u nogi 

3ei(ijcn, ba§ znak, m. 

jeigen pokazac-, pokazywac 

3eit, bie czas, m. 

3eitatter, baö wiek, wj. 

äeitig WL'zesny, -a, -e 

;ieitli(}| doczesny, -a, -e 

3eitung, bie gazeta, f. 

3eri($lagen rozbic 

3euge, ber swiadek, m. 

jeugen 1. rodzic, plodzic, 2. 

swiadczyc 
jie^en ciagnac 
3immer, ba§ poköj, m. 
3orn, ber gniew, m. 
3ucfer, ber eukier, m. 
3ug, berpocifig; ©efid^tSjug, ber 

rys, m. 
3uf)ören przysluchiwac sIq 
3nfunft, bie przyszlosc 
äulaffen dopnscic 
3ünbf)olj, bQ§ zapalka, f. 
jnrücffe^ren powröcic 
3urücfne{)men odebrac, cofnqc 
^ufammen razem 
3uiammenfommen zjechac sIq, 

zebrar sie 
3uiQmmentunft, bie zebranie, n., 

zjazd, m. 
äujammenlegen skladac, zlozyö 
3ufc^nuer, ber widz, m. 
jnfel^en przypatrywac si^ 
juienben przyslac 
3uftanb,ber 8tan,w.,polozenie, )j. 
3uftimmung, bie zgoda, f., przy- 

zwolenie, n. 
3nt)erli(f)t, bie otucha,/'.,ufnosö,/'. 
jweifeln watpic 
3wietra($t, bie niezgoda, f., roz- 

dwojenie, n. 
zwingen zmusic. 



I 

I 



I 



Cebrbücber 



jun 



^tubium der neueren J^pracöen 
nad} l£x ület^oiJe Q3a5pcij-Q)tUi-Snucr 

au^ bem SSerlage ton 3ulm5 (5roo3 in />cibe!btcg. 



3Rit iebet neurricrnten ©prct^e geteinnt man «ine nene SetU." 

Äarl V. 
.2ie 2BeIt am (gnbe bei 19. Ja^TÖuniertä fc^t UTtiex bem 3et(fte!i bei 
Serfe6r§; st bun^bri^t bte Sdjranferi, tüel^e bie SölJer Irinnen 
unb fnü|)ft jtotfdjen ben Stationen neue äJesietuiHäen an." 

äBirfeelm II . 

,3c^o» ieit ben fönfjiget 3a§ren f)CLt bie SSerlagsbuc^^anbtung pon 3ultu5 
tSrooa in §eibelberg ibre bejonöere ^tufinerffainteit ber neuj?jrac§ti(§en Unterri£^t§= 
ateratur jugewanbt unb in einer le^t pattlic^en Äei^e tjon gröBeteü unb fleinerm 
Seifen eine ^tnjafil Don §üU§ntttie(n für ba^ Shibium ber gcngbarftcn neueren 
Sprachen beröffentlic^t, ttie fit Bi§ ic$t nso^l fein anJetrr Dcutfi^er Seriag cu? 
btejem Gebiete curjuroeiien Derm5d)te. e§ nn5 nafecju 200 SaaUe nnö g?äntli^cn, 
bei benen ein cin',i8c§ Boa Ben SerfüffcTu iren ffftge^aüeacs ^tinji^ faft buri 
öte ganäe Sammlung gef)t. ®leic^ Der erfte «lief in öie JÖau^.taerfe (wir mein>:n 
bie ©rommatifen) läßt ein iolc^e§ ^rin.iip unätoeifel^aft erfennen; benn ne gkitöen 
cinanöer ffiie IBrüber: trer bie eine lennt, »irb V-^ un)c^tt)er in aflerfüräefter ?riu 
audi) in ber anbern jurec^lfinben, ein ilmftcnb, ber com päbagogifttien stanbpun!:-; 
gewiß nur ju toben ift, ba unferer anipruc^aDoüen 3"w bte fid) meiji ni^t mit ein^r 
fremben Spraye bcgi.r -.t, nicbt§ erroünfc^ter fein fann cl§ ^araüel=®ratnmciihn. 

3;ie Se^tbüc^er . -r 3Ket5oDe ffiD95f9=CttJ3=2aneT ^aben fic^ innerhalb bjr 
legten ^a^rse^nte einen 2B eltruf erworben, je mehr bie ertemung bet neuen 
Spraiien ein unabweisbares erforbem:§ be§ mobernen ßeben§ würbe. S^re Srr» 
jüge, öermöge beren \ii )\d) bur:^ Jnufenbe ä^nlij^er «fi^er 9?ü§n gebrochen, bepe^en 
neben biüigem ^^reiJe unb guter ^usiiattung in ber glüiliien Bereinigung oon 
Theorie unb ^raji§, in bem Karen, wifienid5artlid)en «ufbau bet eigentlichen 
©rommcti!, Cerbunben mit praftijdjen Sprechübungen, in ber fonfe^iietüen 
5:urd)Tübrung ber ^ier jum eriiemnal flcr erfaßten Aufgabe: ben Schüler bie 
frembe Sprache wirflic^ fprec^en unb fc^tetben ju lehren. 

2i}a§ nun junäc^fi bie Snorbnung un5 Setjanblung be§ grammatifcfien Stoffe^ 
angebt, jo finb bie ©rammatüen öur^ge^enbS in jwn Äurfe (mit Seftionen) ge» 
teilt, benen eine fpflematiic^e S^arfteßung ber Sulfprac^e ocrauigefc^ch iji. 3«ber 
^uriu§ be^anbelt ber 5Rei^e nac^ bie »ebeteile, unb äwar gibt bet etHe me^ bie 
©runblage in aHgemeinen Umriffen, wäfirenb ber 'jWeite ben etften erweitert unb er= 
gänjt (nac^ bem au^ auf anberen ©ebieten Dietfc^l mit @Iäcf angewanbten Spfteme 
fonjentrii^er .Greife); in bem etften richtet ficft bie ^tufmerfiamfeit mebr auf bie 
Formenlehre, im jweiten me^t auf bie eijutaf, o^ne baß jebccft biefe beibcn S;ingc, 
wie in ben lebiglicb ftjflematiic^en ©rammatilen, ftrtng au§einanbergeboIten finb. 



IKetljoöe (Ba5pet?=(Dtto--Sauer, 



53ci ben Siegeln \\t e§, wie un§ jd^eint, üorpgSwetje auf mögUc^ft etnfod^e unb 
geincinücrftänblic^e 3)ltttetlung Don %^ai]ttd)in abgefefien. S)er Übungsftoff tft ief)r 
veid^iid^. 

S)tefer neuen 9Jiet{)obe öcvbanfen bie &a§pe\)'OiiO'^auix]ä)en 2ef)rbüc^er i^ren 
Grtolg gegenüber ben meiften anbevn ®rammatifen, bte enttoeber mit ber t^eoretijd^en 
Darlegung ber grammatijc^en Öor'"^" fi^ begnügen unb ben ©d^üler mit einem 
Slßuft ber entlegensten, nie jur ^Inmenbung fommenben Unregelmäßig» 
feiten unb 3tu§na|men quälen, ober föeli^e, in ba§ anbere ßjtrem umjc^Iagenb, 
ifin lebiglic^ jum ^erjagen einiger Umgang§^^rafen abrichten, of)ne i^n 
ben (Sei[t ber fremben Sprache erfaffen ju laifen. 

S)er ©^tüerpunft ber SJlet^obe liegt in bem ©treben, ben ßernenben mil>g[ic^ft 
batb 3um SSer[tänbni§ jujammenfiängenber Cejeftücfc, bejonberS aber ju bem münb= 
liefen ©ebrauc^e ber fremben ©proc^e ju befähigen. ®iefer le^te 5ßan!t fc^eint ben 
5ßerfQffern an if)ren 2ef)rbü(^ern )o djQrütteriftijc^ 3U fein, baß fie biefetben, um fie 
üon anbern lu unterfct)eibcn, Äonüerjationa'Srammatifen nennen. 

2)ie erfte ©rupfe umfafjt bie 2ef)rbüci^er für S)eutfc^e mit 56 SBänben für 
15 Sprad^en. 

Unfer ©tounen über ben SReic^tum unb bie ^onfequenj biefer Sammlung, 
wie über bie grui^t^orWi einselner SSerfaffer, er|)5^t fid^ um ein 58ebeutenbe§, toenn 
n)ir bie boppelt fo ftarfe anbere ©ruppe, nämlic^ bie für 3lu§tänber, bc= 
trachten. 

Sßir muffen ben ißerfaffern biefer Se^rbüc^er ba§ SSerbienft laffcn, bafe fie bem= 
jenigen ^^eile be§ fprac^enlernenben ^ublüuml, ber üoräugSlneife au§ proftifd)en 
(Srünben ein frembeg Sbiom fid^ bi§ jur Sprac^= unb ©c^reibfertigfeit aneignen 
will, ben grammatifc^en Stoff in fef)r munbgerec^ter unb tei^tfaBlic^er i^oxm bar» 
bieten, toie wir aud) ni^t umt)in fönnen, ber ^[Jerlagä^ünblung für bie elegante unb 
fd^öne ?lu§ftattung unjere üollfte ?lnerfennung au^äufpred^en. liefen Umftänben ift 
e§ Wof)I ganj befonber§ ju öerbanten, bafe biefe fiel^rbüc^er fic^ einer fotd^en 58eliebt= 
^eit erfreuen, unb mef)rere berfelben ungewö^nli^ rafc^ il)ren 2Beg gemad^t t)aben. 

So wirb man benn gern fonftatieren, ba& bie ganse in i^ren gieien wie in 
i()rcn 9Jiitte(n mo^t abgerunbefe Sammlung ein guteä StüdE f^teife unb ?lrbeit§!raft, 
fowie eine anerfennenSwerte Seiftung ouf bud^l)änblerif(^em (Sebiete repräfentiert unb 
in biefer ^e3ie:^ung wo^l al§ cinjig in i()rer 3Irt ju bejeid^ncn ift." 

^abcrborn. . . . . t. 

(SuSjug ou§ ber ßitteTOTii(^cn JRunDfiftou.) 



%üt %ü(i)c>; Tint> gebunden. 

(»Preife in SDlart unb SPfenntg, im 2{u§tanbe ju ben öon ben bovügen aSuc^^onblungen 
fe[tgef e^ten Sßreifen !) 



iUet^oöe ©a5pci}--(Dtto--Sauer. 



kleine 6c:itft^e Sprac^leljvc jür ^Iratier üon .^artmann 

^rmeinfd>e Kuegabc: 

steine enalifd^c Spradjlc^re für ^hmenier oon ®ultan 

25iilgavildv ^Hii^gabc: 

ßleine 6ciltfd^e Sprad()le()re für 3?ulgarcn öon ©Q>nril)5fQ 

Beutfd)c Kuggaben: 

llvahi^dfc ßoniicrfatton§=®ramniatit oon aparter . . 

Sdjliifiel baju öou 4iatber 

€I}ineftfd^e ßDm)ciiQtton§=®rQmmotif Don Scibel . . 

S(6iiiiiel öajii i>on ®eibcf 

ßletne c^tnefiii^e Sprachlehre öon ©eibel 

Sc^lüfiel öaju oon eeibel 

DänifAc ßonDeriottoni^Srammatit »on SBieb . . . 

2d)lüiiel bttjii von SBicB 

t^uala €prQc^[el)re unb äBörterbii^ üon Seibcl . . . 

(Englifi^c .<^onüerfation§=®ramtiiattf con ®a§pet)=i)(unfle. 23 
S^IüjicI Saju »011 iRunge. (9Jur für yeljrer unb iuiii Selbitutittrriiöt.) 3. ^lufl. 
Gngliicf)c§ J^Dnoerjationä^Seiebud) öon ©ögpe^^JHuncic. 6. ^luff. 

Äleine cngüjt^e Spracl)IeI)ve oon Ctto^üJunge. 5. 3lu[( 

ßnglifcfie ©cjpräc^e oon 3Junge. 2. ?[ufl 

93iaterialien jum iibcric{3en tn§ (Jnglii^e oon Ctto=9iungc. 
(fnglijc^e 6t)rcftomat{)ie Oon ©ü^)fle=2ßrigl)t. 9. ?lufl. 

^ransöfifd^c ßonOerfationS^Srammatif Oon Ctto=5Rimge. 

St^liiljel baju oon SRutigf. (91ut für ücljrer unb jum (Selfaftunterritftt.) 

gvanj. .ßono.'Sejebuc^ I. 9. 5IufI., O. 5. "aufl. oon Ctto=91unge. a 



^ufl 



3. ?lufl. 

27. 5lufl 

4. 91ufl. 



öranj. ftono.'2ejcbud) f, ^DJäbdienjc^. oon Clto=3hiti9c, 
kleine [ranjöliid^e Sprachlehre Oon Ctto 9\iingc. 7 
öranjöfifctie (Scjprad^c oon Ctto^Üiunge. 7. ^liifl. . 
(5rönjöfii^e§ SejcOud; ocu Süpfle. 11. *4ufl. . . 

3apaittf<d^e ßonoertation§=©ramnmtif oon 5ßlaut 

Ädbliiffel baju Hon Spiaut 

^talicnif^c ßonoeriation§=@ranunntif bon Sauer 



I. 5. 5lufl., II. 3. ?Iufl 
?tufl 



11. ?lufl 



) 3. 9lufl 



st^lüfjel baju Don gatlaneo. (y!ur für Sctjrcr unb jum Selbfluntcrrit^t 
StQlieni)d)e§ Aonoerjotionä^Ceiebud) oon Sauer. 5. ?luf!. 
3tlQlieni)c^e 6t)re[toniatl)te oon ßattaneo. 2. 'iiufl. . . 
kleine itnltentjc^e Sprac^Iebve bon Souer. 8. ?lufl. . . 
Stalienijd^c ©ejprädje oon Sauer=5JJotti. 4. 2lufl. . . 
iUmngeftücfe 3um Übcri. a. b. Seutjc^en i. ^ial. bon 2arbclli. 4. ?lufl 
ilcugricd^tfc^e Äonberiation§=(SrQinniatif bon ^^etrariS . . . 

St^lüifcl baju oon ^(trariS 

£ei)rbud) ber neugriec^ijc^en SBolfejprad)e bon 5)3ctrari§ .... 

ntc6crlän6tf<^c ßonberjation§»®rammatif bon SSoIette. 2. ^ufl. 

Sc^tüffel baju oon Inifcttc 

Üüeberlönbiid^eS ßonberiation§»Jeiebuc^ oon 53aIeUe. 2. 3iufl. . . 
Aleine nieberlänbijc^e Sprac^(el)re oon Sialette. 2. ^lufl 



an. 


JJ- 


3 


— 


o 


— 


2 


40 


10 






80 


8 


— 


1 


— 


2 


— 




80 


4 


60 


1 


60 


2 


— 


3 


60 


1 


60 





— 


1 


60 


1 


80 


1 


80 




an 






3 


60 


1 


60 


2 


40 


2 


40 


1 


80 


1 


(>0 


3 


— 


6 


— 


2 


— 



3 


60 


1 


60 


3 


60 


2 


40 


1 


80 


1 


80 



ületljoöe (Sa5pei}--(Dtt0--Sauer. 



polntfd^c ^onticvSation§=@ian!mati! öon SBidjerfietttcä. 2. ^ufl. . . 

Sdjlüficl baju öon aBi^erficwicj. 2. Slufl 

portugtcfifd^e .^onöeriat[on§=®rainmati! Don ßortgun. 2. ^ufl. 

Äd^lüfiel bajii uon fioröflicii. 2. 9l;ifl 

kleine tjortugicfiidic SprQii(c{)re lion ßorbgien. 3. ?lufl 

Huffifd^e ßonüerfattDn§=(^VQmmati! öon gu(^§=2öt)C3{in§!i. 4. ^Kufl. . 

Sd);üi)el baju öon 5u(i)?=a3i)C5liü?ti. 4. Slufi 

9tui)tfc^eö ,ftonöcrJQtton§=!iieiebud) bon ©erf^Qiipt 

Kleine ruinid[)e S;iraci^Ief)ve Don 9J{otti. 2. ?lufl 

e^lüficl iaju öon moM. 2. Slufl ... 

Sdfwebilidfe JiontieriQtion§=®rammattI bon SBoIter 

S^lüffcl baju öon SBaltcr 

Kleine jd^ttebifdje &prac^(e^ve öon gort 

Spartifd^e Konöeiiation§=®ranimatif bon ©auer=9iu|)perl. 8. ?hifl. . 

iSii)Iüf|cl basu öon SRup^iert. 2. 2lufl 

©panii^es Setebuc^ bon ®auer'9fö^rtc^. 2. ?(ufl 

Kleine jpQnijc^e ©prac^lef)re bon ©auer=9{unge. 4. ^Uifl 

■Spanifrae ©ejprädje bon Sauer. 3. ?lufl 

©panifc^e 3{e!tion§li[te bon ©auer=Korbgien 

5ual)tlt 4iDnberiation§=®rammQtif bon ©eibcl 

S^Iüfict bnju öon Seibel 

Sua^ili'lPörterbuc^ bon Seibel 

Ciirftfd?« KonberfatiDn§=®rQmmatif bon Srf)(iti^fa 

©d^lüijel baju öon 3«f)Iiti(i)ta 

Kleine iingati^dfc Sprac^Ic'^re bon Diagt) 

Elementary Modern Aruieiiian Grammar by Gulian . . , 
Oermaii Conversation-Grammai' by Otto. 28. Ed , 

Key to the German Conv.-Grammar by Otto. 20. Ed 

Elementary German Grammar by Otto. 7. Ed 

First German Book by Otto. 8. Ed 

German Reader I. 7. Ed., IL 5. Ed., III. 2. Ed. by Otto, k . . , 
Materials for tr. Engl, into Germ, by Otto-Wright. Part I. 7. Ed. 

Key to the Mater, for transl. Engl. i. Genn. I. by Otto. 3. Ed 

Materials for tr. Engl, into Germ, by Otto. Part II. 2. Ed. . . , 

German Dialogues by Otto. 4. Ed 

Äccidence of the German language by Otto-Wright. 2. Ed. . , , 

Handbook of English and German Idioms by Lange 

German verbs with their appropriate prepositions etc. l)y Tebbitt . 

Frencli Conversation-Grammar by Otto. 11. Ed 

Key to the French Convers.-Graminar by Otto. 6. Ed 

Elementary French Grammar by Wright. 2. Ed. .' 

Materials for transl. English into French by Otto. 4. Ed 

French Dialogues by Otto-Corkran 

Italian Conversation-Grammar by Sa,tier. 8. Ed. 

Key to the Italian Convers. -Grammar by Sauer. 7. Ed 

Elementary Italian Grammar by Motti. 2. Ed 

Italian Reader by Cattaneo 

Italian Dialogues by Motti 



jv» tSjj.s.-rTi.t»-.i 



UIeH)Oöe (5ai5pci}--(Dtto--Sauer. 



€ng!ifd>c yimqaUn: ' "^^'^ 



Dntcli Conversation-Grammar by Valette. 2. Ed 5 — 

Key to the Dutch Convers.-Graminar by Valette 1 60 

Dutch Reader b)^ Valette. 2. Ed 2 80 

]fIoderu Persian Conversation-Grammar by St. Clair-Tisdall . l^ — 

Key to the Mod. Perslan Conv.-Grammar by St. Clair-Tlsdall ^ ■ ~ 

Portug;iiese Conversation-Grammar by Kordgieu and Kunow 5 -— 

Key to the Portug. Conv.-Gi-amiiiar by Kortlgien and Kunow , 1 i 60 

Rtliiisiaii Conversation-Grammar by Motti. 2. Ed ^ ■ ~ 

Key to the Russian Convers.-Grainmar by Motti. 2. Ed 1 i 60 

Elementary Russian Grammar by Motti. 2. Ed 2 | — 

Key to the Elementary Rnsslan Grammar by Motti. 2 Ed — I 80 

Tviissian Reader by Werkhaupt and Roller 2 1 — 

Spanish Conversation-Grammar by Sauer- de Arteaga. 7. Ed. . 4 — 

Key to iho Spanish Convers.-Grammar by Sauer-de .\rteaga. 5. Eid 1 i 60 

Elementary Spanish Grammar by Pavia 2 1 — 

Spanish llcador by Sauer-Röhrich. 2. Ed. . , 3 60 

Spanish Dialogiu s by Sauer-Corkran 1 ! 80 

Elementary Swedi^ih Grammar by Fort 2 ■ 

Grammaire alleniande par Otto-Nicolas. 17. l5d. 3 ; 60 

Corrige des themes de la Gramm, all. m. par Otto-Nicolas. 6. Ed 1 j 60 

Petite grammaire allemande par "^^o -Verrier. 9. Ed. . . • . . . ; 2 — 

Lectures allem, par Otto. I. p. 6. Ed., TL p. 5. :^d., III. p. 2. :ßd. ä 2 | — 

Erstes deutr^ches Lesebuch v. Verrier 2 "lO 

Conversations allemandes par Otto. 4. £d 1 80 

Grammaire ailjo^laise par Mauron- Verrier. 9. I^d 3 60 

Corrige des themes de la Gramm, angl. par Mauron-Verrler. 3. £d. ... i 60 

Petite grammaire anglaise par Maurpn. 5. Ed 2 — 

Lectures anglaises par Mauron. 2. Ed 2 80 

Conversations anglaises par Corkran 1 feO 

Grammaire italienne par Sauer. 10. I^d 3 60 

Corrige des themes de la Gramm, ital. par Sauer, ß. £d l 60 

Petite grammaire italienne par Motti. 3. i^.d 2 — 

Chrestomathie italienne par Cattaneo. 2. fid 2 — 

Conversations italiennes par Motti 1 i 80 

Grammaire neei'landaise par Valette. 2. Ed '^ i ?^ 

Corrige dos themes de la Grammaire ueerlandaise^ par Valette 1 60 

Lectures neerlandaises par Valette. 2. Ed 2 80 

Grammaire portng^aise par Armez 4 i 60 

Corrige des thferuea de la Gramm, portng. par Armez 1 60 

Grammaire rnsse par Fuchs. 3. l^d. '"' : " 

Corrige des themes de la Gramm, msse par Fuchs. 3. i.d - i ~ 

Petite grammaire russe par Motti 2 ] 

Corrige des themes de la petite grammaire nisse par Motti — 80 

Lectures i-usses par Werkhaupt et Roller 2 — 

Petite grammaire snedoiMe par Fort 2 — 

Grammaire espagnole par Sauor-Serrauo. 5. Ed . 4 — 

Corrige des themes de la Gramm, espagiiole par Sauer-Serrano. 4 fid. . . 1 60 

Petite grammaire espagnole par Tanty '^ ~ 

Lectures espagnoles par ^auer-Röhrich. 2. l^ä 3 tiO 



kleine {»cutfc^e 6pi-oc^(ef)re für (Sriedjen üon 5RaUo§ ■ 2 40 

©cutjd^e ©ejpräc^e für ©riechen üon 5JiQltD§ 2 

CTrammatica tedesca di Saiier-Ferrari. 6. Ed 3 60 

Chiave della Grammatica tedesca di Sauer-Ferrari. 2. Ed 1 60 

Grammatica elementare tedesca di Otto. 5. Ed '2 

Letture tedesclie di Otto. 4. Ed [! 2 

Antologia tedesca di Verdaro ;| 3 

CoDversazioui tedesche di Motti. 2. Ed ; 1 j 80 

Avviamento al trad. dal ted. in ital. di Lardelli. 3. Ed 1 i 60 

I 

Grammatica ingiese di Pavia. 4. Ed : 3 i 60 

Chlave della Grammatica inglese di Pavia. 2 Ed 1 i 60 

Grammatica elementare inglese di Pavia. 2. Ed n 2 j — 

Grammatica framcese di Motti. 2. Ed 3 60 

Chiave della Grammatica francese dl Motti ' 1 60 

Grammatica elementare francese di Sauer-Motti. 3. Ed 2 — 

Grammatica spagnnola di Pavia. 2. Ed 4 60 

Chiave della Grammatica spagniiola di Pavia l 1 60 

Grammatica elementare spagnuola di Pavia. 2. Ed 2 — 

nie5ei-länbifd)e Kuegabe: 

Kleine Hoogflnitsclie Grammatica door Schwippert. 2. Dr. . 2 ~ 

steine öeutf^c ©prad^Ie^re für ^olen oon ^aulu§ ij 1 | 80 

portugtefifd^e Kuggaben : 

Grammatica allemä por Otto-Prevot. 2. Ed ^ 4 i _ 

Chave da Grammatica allemä por Otto-Pr6v6t i! 1 1 60 

Grammatica elementar allemä por Otto-Pr^v6t. 2. Ed ''2 — 

Grammatica franceza por Tanty : 4 i — 

Chave da Grammatica franceza por Tanty .; 1 | 60 

:Hmnänif(i>e ^uggaben: 

Gramaticä germanä de Leist 4 — 

Cheea gramaticii germane de Leist 1 60 

Elemente de gramaticä germanä de Leist. 2. Ed 2 — 

Conversa^iuni germane de lieist 1 ' 80 

Gramaticä francesä de Leist 4 

Cheea gramaticii francese de Leist ] 

Elemente de gramaticä francesä de Leist. 2. Ed 2 

Conversa^iuni francese de Leist 1 80 



c{s..r»i.-.v^ 



jnet^obc (5a5peT}--(Dtto-Saucr. 
lUtffifd)e Huögaben: 



t>eiitfd^c ßom3eryatiDii§'®rQininati{ für 9tuijcn öon ^auff 

Sc^Iüfjcl baju Oon .'Tinuff 

(Engltfc^e ßonüeiiation§=®rQmmati! für IRuffen öon §auff 

Sd^Iiifjet l)aäu uou C^auff 



Liteu tysk Spi äkliira af AValter 

Bpanifd>e :Hu0gaben: 

Gramätica alemaua por Ruppert. 2. Ed 

Clave de la Gramutica alemana por Euppert. 2 Ed 

Gramätica elemeatal alemana por Otto-Ruppert. 6. Ed 

Gramätica ilig^lesa por Pavia 

Clave de la Gramätica iuglesa por Pavia 

Gramätica sucinta de la lengua iaglesa por Pavia. 4. Ed. . . . 
Gramätica francesa por Tanty 

Clave de la Gramätica francesa por Tanty 

Gramätica suciuta de la lengua francesa por Otto. 4. Ed 

Libro de lectura francesa por Le Boncher 

Gramätica sucinta de la lengua italiana por Pavia. 3. Ed. . . 

g^ürfiftf)e :Hit6gabc: 

9tkinc bcxit^d}C ®pvnd^Ief)ve für dürfen u, 2Belt) 33el)=^oaanb .... 

^onpcrfalion6buct)er von (Sounor. 

2fprad)ig: 

'S)eu{jd)=en(iüid^ 

35eutic^=iyvait3öiiji1) 

®eutjd)=3[ta(ieniid) 

2:'eutic^=9iuniätüfc^ 

S)cutic^=Sj)antj^ 

5ranjönicf)=Gnglt)d) 

i5ranäöiiicf)=3talieiuid() 

en9lifd)=3tQlieniic^ 

(SngUid}=&pani|d) 

5ranäbfifc^=S)eutic^=engtijd;. 12. ?Iuf( 

4jpracf)ig: 

5vanjbfijd)=S)cutid^=GngUfd^=3talieni|c^ 

getner finb erfd^iencn: 
tiie ricbtige iluefprac^e bea lIluftcr^eut|d)c^ bon Dr. Q. ©onnl^eiifer. brojd^. 

€nc;U{*c 1>an^el'5fonH'fpon^l'n5 üon ^). "'Jlrenbt. 2. 2lufl 

:Srän3öü)*t' 6prad>lcbre für I^aiiöclefcbulen »on Dr. g. ©ann^eiüer, 

Dr. (y>. ßüüncr iinö %4). Cffenmüücr .' 

lur^e fran3ööi'd)c (J)raimnatif oon iq. Stunge 

Jtaltennche Jtaufma'nniichc Sovrciponöcn3=(5rainmatit oon S:ünnr)eiifer 

utib öaiier 

}{iUeituno[ 311 öciitfcbcn, fran3Öp|*t'i^ encjliiiticn mxb itaUcnii'c^cn (Be= 

ftftäft^briefeii, bvojc^. 



*f. 



3 60 



2 


50 


2 
1 


40 
GO 


4 


80 





80 



aiet^obe (Ba0peij-(Dtto-Sauer. 



„Solange S3eIIam^§ Su^wnft&ftaat nod^ nid^t fertig ift, folange e§ nod^ SKtHionäre 

unb Sojinibcmpfratcn gibt, folange nicf)t jcber Sd^uftcrjunge mit afabemif^er ^ilbunc? 
üu§gcvüftet ben erftcn ©c^ritt auf ben ad^auplntj jeincr 2Btrf)amfcit tut, *o (ange toirb 
mau auä) noc^ ^riöatunterrid^t nötig {)abtn. ^^a ben 5)}rioat(et)rer f^i.. „väbagogifc^en 
JRüctiic^ten" fejfehi, ioüte man beuten, bie 9Ba{)t eine§ £■. buäjc^ fönnte if)m nidjt 
fd^TOcr fallen; i^eißt e§ boc^, unb mit Stecht, 'öa^ jebe§ 39ud) gut fei, h)cmx nur ber 
2e(;rer et»ü§ tauge. 2(ber bie Qai)l berjenigen, n)elrf)e ©rammatifen fc()reiben, tiom 
feligcn 'il^n bi§ ju benen, bie nur fc^reiben, um i^r Sic^tlein nid^t unter öen 
Steffel 3U fteücn, ift ju groß, ©er groecf ift boc^ lebigfid), ben Sd^üler balbmöglic^ft 
auf feine eigenen i}n^e 3U ftetten, b. i). ben ßeljrer cntbedrlic^ ju machen, ^eit unb 
(Selb jU fparen. Ta l^eifet c§ benn: „Sin i()rfn ^rüc^ten follt il)r fie erfennen", unb 
be§^alb -folt ^ier ein Söort gerebct toerben für bie ^iicl)er nac^ ber 9Jietf)obe 
®a5pel) = Ctto = >s:>auer, bie im 35erlage ber fjirma Julius ®roo§ in §eibelberg 
erfdjienen finb. 31u(| in <Sd^u(en i)aben fi^ biefe ^Büc^er be»ä{)rt, ober für ben 
'^ritiatuntcrric^t finb fie geraDe unentbe^rlid^. ®er Dta^men berfelben entbält 
genau ba§, waä ic| oben beanfpruc^te, nic{;t 3U bicl unb ni(^t ju ft)enig. 2ei(tt 
fafelic^ finb bie ßapitel fo eingeteilt, baß fie fic^ bon einer Stunbe jur anbeven 
beiüältigen laffen, unb Dabei wirb ber Stoff in einer 2Beife bearbeitet, bog Der 
Sd}üler alsbalb jum Spredjen gclongt. ffißeli^ einen Erfolg biefe 33üc^er l^oben, 
bafür fpric^t bie immer toad^fenbe IReic^^altigfeit be§ S5erlag§, ber in berfi^iebenen 
®ruppen für S^eutf^e, ^ranjofen, (inglänber, Staltener unb Spanier nid^t weniger 
als 64 §aupt= unb ^ebenwerfe entt)ält, öon benen ic^ felbft mit bem beften ©rfolg 
beuüljte unb benütje jum Unterricht für S}eutfd)e: bie fran3öfifc^e ©rammatif C24. 51uF= 
läge), bie englifii^e (21. ?luflage), bie jpanifc^e, italicnifc^e, ijoüänhi'\ö)i unb ruffifcf)e; 
für Gngiönber unb ^ranjofen u. f. w.: bie beutfc^e ©rammatif, oI}ne öon ben9leben= 
biid)ern 3U reben. äÖaS man mit biefer 93ietl)oDe innerhalb 6 — 12 5D?onaten eräicien 
!ann, ift ganj erftaunlic^. ^laä) einem fol(^en .fturfug mu^ ber Sd^üler befähigt 
fein, fic^ in ber betreffenben Önnbelsforrefponbenj felbft fort3ubilben." 

Slugjng aus tiem „^ränttft^cn (Sonriet"* 



Sie 9?erlag§bud^^anblung ift fortwä^renb bcmüfit, ben S^fluS i()rer Unterric^t§= 
Sßerfe nod^ allen Siic^tungen ^in 3U oerooUftänbigeu; eine Slnjaljl neuer Se^rbüc^er 
ift in Sßorbereitung. 

Siie neuen 'Auflagen werben unabläffig berbeffert unb auf ber §ö^e be§ Sprad^» 
ftubium§ erhalten. 



3ulius <5roo5 in J?eii>clt>crg. 






I 

1 — I 
0) 



•H 
-P 
CO 



I 

CO 

ö 
o 

-p 

Co 

tQ • 

^ H 

a) Cm 

> 3 

O 

^ Q) 
■P 

x; 0) 

m ö 
.h:3 
c u 

o > 

ü 
cd 



H 
O 

• to 

Co CO 



tfniversityof Toronto 
Library 



DO NOT 

REMOVE 

THE 

CARD 

FROM 

THIS 

POCKET 



Acme Library Card Pocket 
LOWE-MARTE^ CO. LIMITED 



ft Co. 

NEW YORK