(navigation image)
Home American Libraries | Canadian Libraries | Universal Library | Community Texts | Project Gutenberg | Children's Library | Biodiversity Heritage Library | Additional Collections
Search: Advanced Search
Anonymous User (login or join us)
Upload
See other formats

Full text of "P. Ovidii Nasonis Opera omnia"

Google 



This is a digital copy of a book that was prcscrvod for gcncrations on library shclvcs bcforc it was carcfully scanncd by Googlc as part of a projcct 

to make the world's books discoverablc onlinc. 

It has survived long enough for the copyright to cxpirc and thc book to cntcr thc public domain. A public domain book is one that was never subjcct 

to copyright or whose legal copyright term has expircd. Whcthcr a book is in thc public domain may vary country to country. Public domain books 

are our gateways to the past, representing a wealth of history, cultuie and knowledge that's often difficult to discovcr. 

Marks, notations and other maiginalia present in the original volume will appear in this flle - a reminder of this book's long journcy from thc 

publishcr to a library and fmally to you. 

Usage guidelines 

Googlc is proud to partncr with libraries to digitize public domain materials and make them widely accessible. Public domain books belong to thc 
public and wc arc mcrcly thcir custodians. Nevertheless, this work is expensive, so in order to keep providing tliis resource, we liave taken stcps to 
prcvcnt abusc by commcrcial partics, including placing lcchnical rcstrictions on automatcd qucrying. 
Wc also ask that you: 

+ Make non-commercial use ofthefiles Wc dcsigncd Googlc Book Scarch for usc by individuals, and wc rcqucst that you usc thcsc filcs for 
personal, non-commercial purposes. 

+ Refrainfivm automated querying Do nol send aulomatcd qucrics of any sort to Googlc's systcm: If you arc conducting rcscarch on machinc 
translation, optical character recognition or other areas where access to a laige amount of tcxt is hclpful, plcasc contact us. Wc cncouragc thc 
use of public domain materials for these purposes and may be able to help. 

+ Maintain attributionTht GoogXt "watermark" you see on each flle is essential for informingpcoplcabout thisprojcct and hclping thcm lind 
additional materials through Google Book Search. Please do not remove it. 

+ Keep it legal Whatcvcr your usc, rcmember that you are lesponsible for ensuring that what you are doing is legal. Do not assume that just 
bccausc wc bclicvc a book is in thc public domain for users in the United States, that the work is also in the public domain for users in other 
countrics. Whcthcr a book is still in copyright varies from country to country, and wc can'l offer guidance on whether any speciflc usc of 
any speciflc book is allowed. Please do not assume that a book's appearancc in Googlc Book Scarch mcans it can bc uscd in any manncr 
anywhere in the world. Copyright infringement liabili^ can be quite severe. 

About Google Book Search 

Googlc's mission is to organizc thc world's information and to makc it univcrsally acccssiblc and uscful. Googlc Book Scarch hclps rcadcrs 
discovcr thc world's books whilc hclping authors and publishcrs rcach ncw audicnccs. You can scarch through thc full icxi of ihis book on thc wcb 

at |http://books.qooqle.com/| 



»0X LlBRARY 




itrk ('oUri4tim. 
fttt*i»ittt87». 



P. pVipiI NASONIS 
OPERA, 

E TEXTU BURMANNI; 

CUM NOTIS BENTLEII 

MACTENUS INEDITI3, NECNON 

HARLESII, GIERIGII, BURMANNI, LEMAIRII, 

ET ALIOnUM SELECTISSIMIS. 
VOLUMEN QUINTUM. 




OXONII, 

I.MPENSIS TALBOYS ET WHEELER ; ET 

GULIELMI PICKERING, LONDINI. 

MDCCCXXVI. 



XVI 



KALENDARIUM. 



c y Kal. Festum Jani, Conoordiie, Pacis, et Salutis. 

d iv Kal. 

e iii Kal. 

f ii Kal. Festa Lunie habentis templum in Aventino monte. 

APRILIS. 

g Kal. Aprilis. Festum Veneris et Virilis Fortunae. Scorpius 

ooddit. 
iv No. Pleiades oriuntur. 
iii No. Meretrices lavantur sub myrtho. Fors Fortuna 

Virilis. Scorpius occidit cosmice. 
ii No. Hebae et Matri Deorum Megalenses ludi fiunt. 

Nonis. Festum publicae Fortunee. 
viii Id^ Orion ocddit chronice. 
vii Id. Festum Cerealium ludorum. Libra occidit cos- 

mice. Juba victus est a Julio Caesare. 
vi Id. 
V Id. 

iv Id- 
iii Id. 
ii Id. 

Idibus. Festum Jovis Victoris. Templum — ^Libertatis. 
xviii Kal. Maii. Dies grandinosa. Augustus Csesar vicit 

Mutinenses. 
xvii Kal. Forda litatur Telluri. 

xvi Kal. Triumphus Augusti. Hyades occiduiit heliace. 
XV Kal. Sol in Taurum. 
xiv Kal. Equiria. Combustio vulpium. 
xiii Kal. Festa Palis. Roma condita. 
xii Fal. Festa Veneris Vinalia. 
xi Kal. 
X Kal. 

ix Kal. 
viii Kal. 
vii Kal. 
vi Kal. Festum Rubiginis. Aries oritur lieliace. Prothius 



A 

b 

c 
d 
e 

f 

g 
A 

b 

c 

d 

e 

f 

g 
A 

b 

c 

d 

e 

f 

g 
A 

b 

c 

d 



KALENDARIUM. xvu 

oritur oosmioe^ ooddit heliace. Tempora VeriH 

prima finita sunt. 
e V Kal. 

f iv KaL Festum Flor« et VeaUd. 

g iii Kal. 
A ii Kal. 

MAIUS. 

b KaL Maii. Amalthea capra oritor oosmice. Ara Laribus posita. 
c ri No* Flat Tentiis Argestes. Hyades oriuntur oosmice. 

Finis Flondium. 
d y No. Panthera Chinmis oritur chronioe. 

e iv No. 

f iii No. Stellificatio Lyrse. Sagittarius oritur. 
g ii No. Soorpius apparet in parte media. 

A Nonis. 

b viii Id. Lemuria celebrantur. Non est bonum nubere. 
c vii Id. Orion ooddit chronice. 
d vi Id. Festimi Martis Bisultoris. 
e V Id. 

f iv Id. 

g iii Id. 

A ii Id. Pleiades oriuntur heliace. ^tas incipit. 

b Idibus. Ora tauri oriuntur heliace. Scirpea simulacra mit- 

tuntur in Tiberim. Festum est Mercurii. 
c xWi Kal. Junii. 
d xvi KaL 

e XV Kal. Sol in Greminos. Agonia Junii fiunt. 
f xiv Kal. Canis Orionis exit. 
g xiii Kal. Lustra Vulcani fiunt. 
A xii Kal. 
b xi Kal. 

c X Kal. Mos sacrorum pro fuga Tarquinii ^Eiciundoruui, 

non modo inest fuga Tarquinii : inest viii Kal. 

Mart. 
(l ix Kal. Festum Publicae Fortuns. 

VOL. V. c 



xviii KALENDARIUM. 



e 


• • • 

vni 


KaL Roctmm aquiUe oritur chronioe- 


f 


• • 

Vll 


Kal. Bootes ocddit heliace. 


g 


vi 


Kal. Hyas occidit heliace, oriens cosmice. 


A 


V 


Kal. 


b 


iv 


Kal. 


c 


•• • 
m 


Kal. 


d 


• • 

11 


Kal. 



JUNIUS. 

e Kal. Junii. Festa Cmm, Jimonis Monet»> Alartis et Tem- 

pestatis. Aquila oritur chronice. 
f iv No. Hyades orinntur heliaoe. 
g iii No. Bellonse Festum. 
A ii No. Dedicado templi Herculis. 

b Nonis. Festum Trinomii Dei Fidei Sancti Semipatris. 

Malum est nubere ante Idus. 
c viii Id. 
d vii Id. Tergum ursse ocddit heliaoe, et regis Lycaonis. 

Lycaonida fiunt, ludi Tyberis. 
e vi Id. Datum est templum Menti^ Festum est Vestae^ 

Asinus coronatur. Ara Priapi. Priori Palla- 
dium liberatur ab igni Gallico^ Mors Crassi et 
suorum. 
Id. Delphin oritnr chronice. 

Id. Matralia fiunt. Rutilius et Didius occiduntur. 
Templum Fortunae Servius, Concordise Livia 
dedicavit^ 
Id^ 
Id^ 
Idibus^ Jovi invicto datum est templum^ Minora quin- 

quatria Palladis fiunt. 
Kal^ Julii^ 

Kal. Dione orta est heliace in fronte Tauri^ 
KaL Flat Zephyrus prosper navigantibus. 
Kal. Sol in Cancrum. Pallas colitur in Aventina arce. 
Kal. Secundus ventut. Orion oritur heliace. 



f 


v 


g 


iv 


A 


• • • 

ni 


b 


• • 

n 


c 


Idibi 


d 


xviii 


e 


xvii 


f 


xvi 


g 


XV 


A 


xiv 



KALENDARIUM. xix 

b xiii Kal. Delphin oritur chronice. Sol in Caneram. Volsci 

et .^^ui vincuntur. 
Kal. Templum datum est Summano Jovi. 
Kal. ^culapius, qui et didtur Ophiuchus et Serpen» 

tariu8> chronice oritur. 
Kal. 

Ksl. Victus est Flaminius. 
Kal. Syphax vindtur. Hasdrubal ocdditur. Festum 

fortis Fortunse. Solstitium. 
Kal. Festum Larium et Jovis Statoris. 
KaL Orion apparet a Zona inferius. Solstitium. 
Kal. Laurum. 

Kal. Templum Quirino factum. 
Kal. 
Kal. Festum Pieridum. 



c 


Xll 


d 


• 

XI 


e 


X 


f 


ix 


g 


••< 
vni 


A 


• • 

▼11 


b 


VI 


c 


V 


d 


iv 


e 


111 


f 


• • 

11 



Quem ortum occasumve siderum astronomi heliacum, quem 
comicum, quem acronychium dicant, admonitum est ad lib. L 
ver295. 



LIBRI PRIMI 



ARGUMENTUM. 



Argumenti expositio et dedicatio, 1 — 26. Digestio anni per Romulam et 
Namam« 27 — 44. Discrimen dieram, 46—62. Kal. Jan. invocavit Jani et 
bona Tota, 63 — 74. Consnles munns ineont, comitante populo, 75—88. Jani 
mythologia. Inteirogatos a^j^paret Ovidio cnm insignibns, 89 — 99. et ipse res 
snas ezplicat, ac primnm quidem originem suam atque iiguram, 100 — 114. tum 
officia et inde orta nomina, 115 — 132; causam quoque figurs, 133 — 144. 
Hinc expedit nonnuUa, qus ad Kalendas Jan. pertinent, cur novus annus media 
broma, non vere incipiat,145 — 164; cur eo die causs forenses agantur, 165— 
170; cur sibi primo sacra fiant, 171 — 174; cur Inta verba dicantur, 175—182; 
cur munuscula dentur, 183 — ^226; cur nummi antiqui navem habeantet formam 
bilrontem, 227 — ^254 ; cur ipae in uno templo statuam habeat, 255—277 ; cur 
tempore belli reseretur ipdus templum, 278 — ^288. Hinc, misso Jano, poeta 
incipit e Fastis haurire. Dedicatio duorum templorum, i&culapii et Jovis, 
289 — 294. De exortu et occasu siderum dicturus, laudes astronomorum prs- 
mittit, 295—310. Occasus Cancri et Lyre, 311 — 316. Agonalium nomen et 
ratio, 317 — 334. Digressio ad nomina victim» et hostis, ad sacra prisca et 
initia victimarum cssarum ; quibus Aristsi fabula intexta, 335 — 456. Del- 
phini ortus, 457 — 458. Media hiems, 459 — 460. Carmentalia, ubi multa de 
Carmenta, Evaudro, Herculis adventu et Caci nece, 461 — 586. Sacra Jovis, 
687 — 588. Octavianus Augusti nomine omatus, cujus noroinis vis exponitur, 
689 — 616. Iterum Carmentalia, quibus Porrima et Postvcrta placantur, 617 — 
636. Concordis templum aXiberio restitutum, in quo et Livis quxdara opera, 
637 — 650. Sol ingreditur Aquarium; Lyra occidit, item Leo,651 — 656. Sacra 
Sementiva, requies, festa, preces rusticorum, pacis salus, 657 — 704. Castoris 
et PoUucis templum a Tiberio dedicatum, 705 — 708. Pacis ara excitata ; vota 
pro pace et domo Cssarea, 709 — 724, 



LECTORI MONITUM 

QuuM in uberrimo Amorum, Fabularum, Reli- 
gionum^ neque eodem politissimo scriptore Ovi- 
dio, quid dixerit potius, quam quomodo dixerit, 
rerum studiosis indagandum videatur, textum per- 
paucis mutatum Burmannianae illius editionis in 
hanc nostram placuit recipere» adnotationes au- 
tem, si minus ad emendandum, ad explicandum 
forsan Poetam idoneas e criticorum doctissimis 
adferre. Cui incoepto in primis subsidio fuerunt, 
hic suisy alienis ille copiis, Lemairius quidem et 
Harlesius ; ne tamen e prelo Britannico prodiret 
omni Britannicae eruditionis ope destitutus Ovi- 
dius, cavit diligentia patroni sui typographici, 
qui notas lectionesque Bentleianas e schedis in 
Mus. Britt. depositis nunc primum depromptas 
adjici curavit. 

OxoN. Mar. 1827. 



PUBLII OVIDII NASONIS 



FASTORUM 



LIBER PRIMUS. 



TEMPORAcumcausisLatiumdigestaperannum, 
Lapsaque sub terras, ortaque signa, canam. 

ExciPE pacato, Caesar Germanice, vultu 
Hoc opus ; et timidae dirige navis iter : 



1 — 2. Argumtntwn,] Partes, in 
qnas annas tpud Romanos divisos, 
cnm canais iUius divisionis, atqne si- 
derum et ortus et occasus canam. Sic 
fastot circumloquitur. Fattorvm enim 
tibri, interprete Festo, appellantur, in 
qnibui totiut annifit deteriptw, In iis 
ordo et discrimina dieruro, ferie, tem- 
plorum dedicadones, res P. R. maxime 
roemorabiles verbo notat», post etiam 
Cesarum tituli et honores additi. 
R«cte cttusat meroorabilium dierum 
diserte memorat ; in iis enim maxima 
versatur carminis pars, et inde pluri- 
raus ejus omatus. Sidera labuntur tn 
arlot dum procedunt ; Virg. Georg. i. 
6. iahentem ectlo dueitit annum ; Lu- 
cret. i. 2. ctgli ttJtter labentia tigna* 
Ubi occidunt, labuntwr tub terrat; 
quemadmodum et hiemem cedentem 
•ol jmltmm agit tub terrat, Virgil. 
Georg. iv. 51. Parum interest, utrum 
eoMam legas, an cura MSS nonnuUis 
cano, Posterius Heinsius et Burman- 
■us ezempUs confirmant; illud com- 
probant Virgil. Georg. ii. 2 ; iit. l ; iv. 

VOL. V. 



5 ; Hor. I. Od. z. 5. et multa atta 
loca. 

3 — 26. Dedicatio, cui etiam de or^ 
gumento carminis plura inneza. Ger- 
manico carmen dedicavit, taun principi 
plurimis insignibusque virtutibus or- 
nato, quam poet» egregio. Suetonios 
Calig. l — 4. Tacitus, An. ii. 73 ; Dio» 
lib.lvii. Sed in hac dedicatione con- 
fundit diversa, Germanicumque spec- 
tat, moz ut fautorem humanum, dum 
opus absolutum cognoscit, moz ut 
Deum, qui scribendi nisum adjuvat. 
Utrique convenit et paeutut, Noster 
Metam. iv. 3L ad Bacchum, pacatut 
mititque adtit,TK£t^ Kal tbfutnn, Of' 
ficii honor in ipsalibri dedicatione cer- 
nitur. IV. cz Ponto viii. 43 : " Nec 
tamen officio vatum per carmina facto, 
Principibus res est gratior ulla viris." 
Servavi autem hic lectionem Heinsia- 
nam, quippe librorum bonorum aucto- 
ritate suffultam, neque sensu commodo 
destitutam. Namque MSS Nangerii» 
Ursini et tres alii habent, En tibi de- 
voto munere, et Ursini cod. ettam Ofi' 
B 



2 



P. OVIDII NASONIS 



Officiique levem non aversatus honorem, 

In tibi devoto munere dexter ades. 
Sacra recognosces Annalibus eruta priscis ; 

Et quo sit merito quaeque notata dies. 
Invenies illic et festa domestica vobis : 

Saepe tibi pater est, saepe legendus avus : 
Quaeque ferunt illi pictos signantia Fastos, 

Tu quoque cum Druso praemia fratre feres. 



10 



eiique; et adeste in aliqua re recte di- 
citur. Sed Mitscherl. revocavit vul- 
gratam: Officioque,levem non adversatus 
k&nonm, Huie tibi devoto numine dei> 
ter adeit ut Germanicus vi sua et nuta 
officio poets ipsi devoto adesse roge- 
tur. 

7. Annales, dicti et ipsi Fasti, ad 
ordinem dierum in Fastis Kalendari- 
busstabilitum, res P. R. singulis annis 
gettas uberius enarrabant, atque no- 
roina magistratuum habebant. Ovi- 
dius Fattos sibi Kalendares exomandos 
surasit, sed adhibitis etiam Annali» 
bus, Inde jura cognoscebantur Horat, 
I. Serm. iii. 3 ; gentium nobilitas Cic 
Mur. 16; honores virorum illustrium 
Valer. Maxim. VL ix. 14. et similia. 
De fide eorum vide Perizon. in Ani- 
jnadv. hist. p. 293. Verba Annalibus 
eruta priscis iv. 11. repetita leguntur. 
Bene emta; in Annalibus enim ex 
magno rerum variarum acervo singula 
conquirenda erant. Itaque et Cicero 
dicto loco : " £x Annalium vetustate 
eruenda est memoria nobilitatis tue." 
Qtto loco confirmatnr simul lectio pris- 
eis, pro qua duo MSS primis, Sed et 
IJTius iv. 7,priscos Annales dixit. Quo 
nt merito, etc. quare dies qusque vel 
ut fesu, vel ut profesta sit notata. 

9. Gensqus^ue et familia Romana 
habebat, ut Penate» Laresque suos, 
ita et domsstiea sacra, qua quotannia 
pro familisB salute fiebant, atque here* 
dittte tradebantur, Diebus lcstis res 



memorabiles adscribebantur in Fastis. 
Summum honorem afierebat noraen sic 
additum ; Cicero, ad Brut. episU 15 1 
Tacitus, i. An. 15. Vid. Wolfius ad 
Suetonium Tiber. 4. p. 319. In pri- 
mis Augusti res gests, honores ei de- 
creti, ara posits commemorabaBtor. 
Hiac Horatins, lib. iv. Od. 14. init. 
" Qus cura Patrum, qusque Quiri- 
tium, Plenis honorum muneribus, tuss, 
Auguste, virtotes in svum Per tituloa 
memoresque fastos iEtemet." Iltno 
intellige sqq. pater avus, Germani- 
cus, Drusi et Antonis minoris filius, 
volente Augusto, adoptatus erat a Ti- 
berio, cujus filius naturalis Drususi 
Tadtus, An. i. 3. De at?o vide v. c. 
i. 590 sqq; 709; u. 119—144; iil. 
419 ; iv. 673 : de patre i. 617 sqq ; 
705 sqq ; ii. 55. et alibi. Signant 
fastot qus in iis scripta sunt. Ita et 
signare saium et alia. Quaraquam 
ngnare etiam est insignire, decorare. 
Vide Cort ad Plinium V. £p. i. 11. 
Passim de fastis hoc verbum legitur» 
ut ii< 7 ; Claudianus, 8« 154. de puero 
ad consulatum evecto, «t^iuu posito 
modo nomine fastos, Fro eo Plinius, 
paneg. 54. 2. Honcr atemus anualium 
te colU, Fasti, ut alii Itbri, pingi, 
variis coloribus omari, solebant. For- 
tasse tamen nunc iidem intelligendi 
qui a Martiali xi. 4. purpurei Fmsti 
Tocautur, et in Jani sde servabantur ; 
Schwarzius, ad Plimum, pAueg. 92« 
Mitscherl. habet dictou 






• • • 

• • • 

• • • 



FASTORUM LIB. I. 8 

Csesaris anna caBant alii ; nos Gsesaris aras ; 

£t quoscumque sacris addidit ille dies. 
Annue conanti per laudes ire tuortrm ; 16 

Deque meo pavidos excute corde metus. 
Da~ mihi te placidum ; dederis in carmina vires : 

Ingenium vultu statque caditque tuo. 
Pagina judicium docti subitura movetur 

Principis, ut Clario missa legenda Deo. 20 
Quae sit enim culti facundia sensimus oris, 

Civica pro trepidis quum tulit arma reis. 
Scimus et, ad nostras quum se tulit impetus artes, 

Ingenii currant flumina quanta tui. 



l^ Ccaoru wrti potsent esse ane 
Canri podUe ; Honttius, IL £p. i. 
15. Sed netiiis inteUiguntiir ans ab 
Anguslo Diis dedicats, diesque, quos 
iUe neioe esse jnssit. A livio Au- 
^ustus dictns est Umpkfnun omiitiiin 
c&mditor, oMt reMtitutor, Vide Casaub. 
ad Saetanium, August. 30. Confer 
iofra iu 59. Per laudu aliontm it, 
qui eas traetat, receoset ; ii. 16. psr 
tiiuUm ingredimur tuot, Ingenium tuo; 
ingemum menm valet aut frangttur, 
prout tu Tultn vd sereno, vel iniquo 
me respicis. IV. ex Pont. viii. 68. ad 
«nmdem Germanicumy '* Judicio pre- 
tinm res habet ista tuo." 

19. Pagiua, liber ; tii. 791 : io pri- 
mis de Fastis dicebatur. Vid.Schwar- 
«ius ad Pliniura» paneg. 92. In li- 
bmm transit metns auctoris ; itaque 
wmetur veverentia» tamqnam legendns 
mitteretnr ApoUini. De Clario vide 
ad Metam. i. 616. Doctrinam Ger- 
manici vere landat, et commode in 
dedicatiooe carminis. Confer locum 
ioeignem II. ex Pont. v. 49 sqq ; tum 
Suetooium Calig. 4. ubi ei tribuitor 
** ingenium in utroque eloquentie 
doctrinsBqnegenereprscelleas." Mox 
additiir, " Onurtt caniae etiam tnum- 



phales, atqne inter cstera studiorum 
monumenta >eliquit comcBdias g^- 
cas." De caosis, quas in foro egit, 
conf. Dio Cass. Ivi. 26. E^queatiam 
commendat ab honestissimo ejus usu, 
ut Horatius, II. Od. i. 13. ubi PoUio 
*' insigne moestis pnesidium reis." 

23. ImpetuM, calor, spiritns, eothu- 
siasmos poeticus, etiam vi. 6 ; IV. ex 
PontOy ii. 26. " ImpeUis Ule sacer, 
qui vatum pectora nutrit." De Ger- 
manici iogenio IV. ex Pooto, viii. 60. 
'* Qood nisi te numen tantum ad ma- 
jora vocasset, Gloria Pieridum summa 
futurus eras." £t poeticum ejus in- 
genium etiam hodie testatur venio 
Arati. Deuintango observat, eumdem 
a poetica virtute a QuiotUiaoo summis 
efferri laudibus. Verum QuintUianus, 
X. i. 91. non hunc Germanicumy sed 
Domitiaoum Imperatorem inteUexiC 
•cui, necessitate ooactns, passim adula- 
tus est. Si Ucet etfas est formula so- 
lemnis, etiam sacra. Livins, i« 2. 
*' Quemcumque eum dici jos fasque 
est" de ALaeu. inter Deos rdato. Sed 
quo nunc iUa referturl Lenzins tubin- 
teUigit, vel, ut vates vatero iospiret, 
vel ut tu exsuU faveas. Possis et sub- 
jicere cogitando, si Ucet tirani auxi- 



P. OTIDn NASONIS 



Si iicet, et £m est, ¥ates lege Tstis hahena» : 

Auspice te fetix tota» at annoft ent. 
TcMPORA digemet qoiun cooditorQfbis^ in anno 

Constitait menses qainqoe bis esse sno. 
Scilicet arma magis^ qoam sidera, Romule, noras : 

Caraque finitimos Tincere mayor erat. 30 

Est tamen et ratio, Caesar» qaae moTerit illam : 

Erroremque suum quo cueatur, habeL 




▼m.<l7.ad 
^CMi pQtts ono^ 
Fdu 



tngai. Sed dc lcctione mpic» r< 
pvtatv. BcnticnB cinm ad illod Ho- 
i. Od. 7. •• 



dc 
dc 



Tcre, c& 
Itaqptlwc 
ct 



q 

X. Ni 

Mihi 



avcl 



cjcs ratio 



Bbi eac cft 
Rcgii co(&ccs noctzi A ci 
B habcnt AuipifitfeUx ; ct in eodicc 
C, prima «cii p tiu A cfast, lcg:itv a wt- 
cuda Bian Jaipirt ufdix ; noo in- 
gratam jodico anenduioocm. Lb- 

■AIRB. 

27. Uic looB confcxcndas cst cvm 
Kacfobio» Sat. i. 12. ct indc illos- 
trandns. Is tradit, apod iolos .^£g7p- 
tios ccrtnm icmpcr faisic anni mo- 
dnm, apad acteras gentcs disparem 
mcasinm nvmcrvm, Arcadas nonnisi 
trcs compntamc» Acamanas scx. Sic 
ct Flntarcbns in Nnma, cap. 18. In 
kac igitnr rarietatc non nimm ▼idcri 
dcbet, Romanos qnoqnc olim siiimi. 
propfinmy amuun habnime, cam- 



«pac fKBmpu Au tantnm 
anmtiK illnm 6m ab afio Italis 
popnlo» band dnfaic 4lham>, dc qno 
CcBSoriniB, 20l Scd qvia bcc £- 



illi, 
ciN 



Pintarcbo, dXajmtc 1%' 

Hinc 



ctMacxobins, 



i. 15. ci 




looo 9cq. 
ier iii. 99 aqq. nbi hmc cadea 
aina tractaatar. Dc digetfaonc ai 
anai Roaaani indc a Romolo doclc 
diyital Idcler ia iibffo Uitimiaekt 
UmUrmckMm^em ubtr die mttrom. Bm' 
k^kt, dtr AlUm^ p.343 aqq. 

33. IVo kabH Heinsio nnins Me- 
dioei lectio pbcct, kmke, accipc a mc, 
In BtcfO matris in£ui8 dmm 

si Innares mcnacs in* 
telligaB. Iiaqnc iUc nnmeras axpc 
sic apnd Vetcffes occnmt; Menandcr, 
r»vi| BVfi 2«i|i9POC. Erant gram- 
aaatici, qni ex Uoaaero, Od. A. 247. 
wtptwXaitbtw f fyiarrov ri^ac «7- 
Xod riCMi doccre rolebant, ctiam 
Homcfi etale annom haboiswr decem 
mcnaes. GeUins Xoct. Att. iii. 16. 
Per Uiidmm bunms, etc. confer iii. 
133. ct Cic. Cluent. 12. Id fiiit 
hand dabic ex institato Romoii, ct 
inde, qnod annos decem menscs ha- 
bcbat, nnde et luctus illc anaiiiu vo> 
catnr a Scncca, £p. 63. Nnma luc> 
tni ▼atia icmpora constitnit; decimo 

ivn fiut icrminatnm ; 



• • 



FASTORUM UB. I. 



5 



Quod satis est, utero matris dum prodeat iufans ;. 

Hoc anno statuit temporis esse satis. 
Per totidem menses a funere conjugis uxor 3$ 

Sustinet in vidua tristia signa domo. 
Hoc igitur vidit trabeati cura Quirini^ 

Quum rudibus populis annua jura daret. 
Martis erat primus mensis, Venerisque secundus : 

Haec generis princeps, ipsius ille pater : 40 
Tertius a senibus ; juvenum de nomine quartus : 

Quae sequitur numero turba notata fuit. 
At Numa nec Janum, nec avitas preeterit umbras, 

Mensibus antiquis apposuitque duos. 



PlnUrchin, Ntmi. 13. Trittia tigna. 
Koa prodibant in pnblicum, abstine- 
bmnt a conviviis, focam non instrae- 
bant; Kirchmann. de Fun. iv. II. 
Curu Qpirini, ipie Quirinns, ut I. Me- 
tam. 47. eura Deu Trabea fuit in 
insignibns regum Roms ; Livius, i. 
41. Serviut cum trabea et lietoribut 
prodit, Quin apnd Virg. Mn, vii. 
188. jam Picus rex tuccinctiit trahea. 
Populi, dves. Hi a Livio, i. 8. genut 
kominitm agrette vocantur, cui Romu- 
lusjura dederit 

39. £ Plutarcho et Macrobio ap- 
paret, jam antiquiores de ordine men- 
sium prisco multum qussivisse. Fe- 
neritque teeundut, Etiam Horatius, 
IV. Od. zi. 15 : " Mensis Veneris 
marime." Macrob. " Hanc Romuli 
asserunt fiiisse rationem, ut primum 
quidem mensem a patre suo Marte, 
secundum ab MnttR matre Venere 
nominaret, et hipotissimum anni prin- 
cipia servarent, in quibus esset Ro- 
mani nominis origio." De nomine 
horum duorum mensium vide III. et 
IV. init. plunu Tertiut a tenibut, 
etc. Etiam Fulvius Nobilior in Fastis 
anctor fuerat,Ilomulum postquam po- 
pnlnm in wn^aret ti juaUoret divitiaset» 



in honorem ntriusque partis alterum 
Maium, alterum Junium vocasse. 

43. Erant olim, auctore Cenosrino, 
cap. 20. qui Numam dicerent ordinem 
tantum mensium retexuisse, et pri- 
mum posuisse, qui fuerit sub Romulo 
ondecimus» Januarium, vel quia Ja- 
nus, Dens biceps, et transacti anni 
finem respiciat, futurique prospiciat 
principia, vel quia Numa artes civiles 
praeferre volaerit bellicis, Janum enim 
civilium fuisse cultorem, vitamque fe- 
ram mollivisse. Ipse Plutarchus in 
eam senteotiam incKnat. Sed vid. 
Ideler d. 1. p. 347. Secundum Nos- 
trum, iii. 153. id fecit auctore Pytha- 
gora. Avitat umbrat, nempe justa 
Diis Manibus solvebantur hoc mense ; 
ii. 533 sqq. De nomine vide ii. 19 
sqq. Appoiuitque, Unus Moreti pott- 
potuitque, quum vulgo exhibeant prc- 
pmuitqtte, Neutra lectio ferri potest ; 
namque Numa Januarium preposuit, 
Februarium contra in aoni finem re- 
jecit, ut Noster ipse ii. 49. monet. 
Alios tamen auctores Macrobius se- 
cotus est ; is enim, teeundum, inquit, 
Numa dieavit Februo Deo, Prope ad 
nostram lectionem accedunt, qui od- 
didit ilU ezhibent; qnoverbo et alii 



8 



P. OVIDII NASONIS 



Prospera lux oritur : linguisque animisque ikvete ; 

Nunc dicenda bono sunt bona verba die. 
Lite vacent aures ; insanaque protinus absint 

Jurgia : differ opus, livida lingua, tuum. 
CemiSy odoratis ut luceat ignibus aether ; 75 

Et sonet accensis spica Cilissa focis ? 



S. 46. Ltttut inUrtu populo Quirini ; 
Noitcr zt. Bfetuiiorph. 572 et 756. 
jMtruB Uttum popuhqu$ Quirinu Sed 
cv patret dicuiitor e»e Jani, populut 
aatcm Qutriuil Barmanntu conjicit 
tui, id est, tni Martis, ut et patres et 
pofmlni MazfOM, id est Romanns, sint 
in tntela JanL Assentitar Tanbner. 
Ipse Janus dictns est (luirinut, idque 
fbit nomen ejns religiosum, Bfacrobius, 
Sat. i. 9. " In sacris invocamns Jannm 
Qnirinnm, quasi bellorum potentem, 
t^ basta, quam Sabini curim vocanL" 
Atque ita et a scriptoribus vocari solet, 
nt ab Horatio, IV. Od. zy.9. Suetonios 
Aug. 22. Janum Quirinum ter clutit. 
Itaque et nunc forte legi possit Qui- 
rine, qnemadmodum zv. Metam. 862 
▼er. in hnnc ipsum vocativ. desinit 
Qoamquam correctione viz opus esse 
videtur, modo hcc sic capiantur : et 
patribus tuis et populo tuo Romano. 
Sic et Krebsius accipi voluit. Kalen- 
dis Januariis templa adiri solebant; 
Jani templum eo tempore erat clau- 
sum ; itaque Ovidius id introituris ab 
ipso Deo reterari cupit, non maou, 
sed, ut Deum decet, nutu» Candida 
possunt templa dici a marmore, aot 
omnino a materia candida. Ita III. 
Trist. i. 60. eandida tanpla ApoUims. 
Sed nunc prsstat intelligere, qus 
plena sunt horoioibus candida veste 
indutis. Candidi enim coloris usus 
novo anno ; quo tempore Nero etiam 
stragulis albis utebatur. Sueton. 50. 
71 — 86. Solemnia novi anni apud 
Romanos. Operam dabant, ut fausta 
loquerentur, et sacra faciebant ; con- 
solet magistratum inibant. Linguit 



favere, lif^fifuiv, et hana verba dkere 
non di£ferunt; "nbullus, 11. ii. 1. 
" Dicamus bona verba, venit Natalis, 
ad aras ; Quisquis ades, lingua, vir 
mulierque, fave." Noster tamen la- 
tins dizit, atque etiam litibns, jurgiis, 
maligne dictis opposuit, animUque^ 
Hoc idem est, quod SeDeca, Ep. 87. 
commendat, " annum faustum et fe- 
licem reddamus bonis cogitationi- 
bus." 

75. Kalendis Jan. tota Roma reli- 
gumUnu occupata. Odoratit ignUmt, 
quia tus, croci flos, cinnamomnm et 
casia injici solebant ; Tibullus, IL iu 
3. " Urantur pia tura focis, urantnr 
odores, Quos tener e terra divite mittit 
Arabs/' ubi vid. Heynius. " Pan- 
chcis ignibus " dizit Virg. Georg. it. 
379. Spica Cilitta, crocus ; etiam Pro- 
pertius, IV. vi. 74. Optimum enim 
Corycusmittebat,monsCilicie. Spiea, 
capiUamenta et fila croci : vide Sal- 
masium ad Solin. p. 749. Etiam nardo 
tpic^ et aritta passim tribuuotur. Bo- 
dcus ad Theophrastem, p. 662. boc 
loco odores ez croco et aliis rebus 
compositos intelligit; tonit^t optimi 
croci indicium ; PliDiu8,zzi.6. Quam- 
quam in eo et vis boni omiois. Tibul* 
lus, II. V. 81 . " succensa sacris crepitet 
bene laurea flammis." Cemit, aut 
videt, ut, quemadmodum, solemne in 
vividioribus descriptionibus. Aurum, 
lacunar auro obductum. Id dum tre- 
mulo motu relucet ab igne, verberari 
splendore flamms dicitur; Virgtl. 
Georg. iv. 385. " Ter flamma ad sum> 
mum tecti subjecta reluzit ;" quod et 
ipsum erat fausti ominis. 



FASTORUM LIB. I. 



9 



Flamma nitore suo templorum verberat aurum, 

Et tremulum summa spargit in sede jubar. 
Vestibus intactis Tarpeias itur in arces : 

£t populus festo concolor ipse suo est. 80 

Jamque novi prseeunt fasces ; nova purpura fulget ; 

£t nova conspicuum pondera sentit ebur. 
Colla rudes operum praebent ferienda juvenci, 

Quos aluit campis herba Falisca suis. 
Jupiter, arce sua totum quum spectet in orbem, 

Nil nisi Romanum, quod tueatur, habet. 86 
Salve, laeta dies, meliorque revertere semper, 

A populo rerum digna potente coli. 
Quem tamen esse Deum te dicam, Jane biformis ? 

Nam tibi par nuUum Grsecia numen habet. 90 



79. Inde ab aono U. C. 601. quo Q. 
FNilyrai Nobilior, T. Annius Luicus 
derignati consules, Kal. Jao. frequenti 
popnlo eoraitati, adscendebant in Ca- 
pttolium» sacrisqne faciendis Jovem 
coDciliabant reipubHcs. Coofer iii. 
147 ; IV. ez Ponto iv. 23—32 ; et iz. 
ioit. ubi eadem fere, quai hic, verba. 
Arcm poetis et mootes, et templa ia 
Bontibus posita. Intactis, puris. Can" 
eohr, candidu vestibns» qus candido, 
id est, lato diei conveninnt ; V. Trist. 
V. 6. eadem vestis alba, qus toto su- 
mitur anno, diteolnr fatis poete voca- 
tur. Purjmra, etsi ea omnium magis- 
trataum toga prsBtexts, consularis 
tamen pottssimam dignitatis decus 
habebatur. Plinios, pan. Iviii. 5. 
"somraam purpur» decos" consula- 
tus, et lix. 2. '* induere prsteztam et 
ascendere curulem/' sumere consula- 
tum. Ptmdera, ipse consul sellam 
coralera premens. 

83. Bndet operum, qui nondum ju- 
gum lubiere. Faliseus ager, circa 
Falerios, Etrnri» oppidom, victimb 
pMcendis dicatos. Candidi enim ju- 
venci aut bovet in sacris prsfereban'- 

VOL. V. 



tur; Clitumni autem amnis aqua 
potata candidos hoves reddere crede- 
batur; Plioius, ii. 103. Ars, domus 
Jovis in summo coelo, Metam. i. 163« 
onde despicit terras ; Virgilio, ^n. i. 
223. Possis tamen Capitolium intel- 
ligere, in quod Jupiter illo die» at 
sacris Buis interesset, descenderit. 
Namque I. Trist. v. 69. etiam Roma 
** de septem totum circumspicit orbem 
Montibus." Moz imperium Romanum 
superbe circumloquitur, Nil nisi, etc. 
ii. 138. " Quodcunque est alto sub 
Jove, Cesar habet.*' Meliarf Istior. 
Rerumpotente; Metam. ii.259. " Cui- 
que fuit rerum promissa potentia» Ti« 
bris/' iroperium orbis terrarum. Re- 
rum rectorei Rutil. Itin. i. 555. ubi 
vid. Wemsdorf, 

89. Locus, qui sequitur paulo lon- 
gior, Jani mythologiam complectitur. 
De ea, quum satis esset impedita, 
jam antiquiores Romani magna dk- 
seotione disputabaot, quum alii eam 
ex historiaexplicareot, alii exphysicis» 
Vide Macrobium, Sat i. 9. et e recen- 
tioribus Heynium io £xc. V. ad i£o. 
vii. Ac hic quidem Jaoi religionera 

e 



10 



P. OVIDII NASONIS 



Ede simul causam, cur de coelestibus unus, 

Sitque quod a tergo, sitque quod ante, vides. 
Haec ego quum sumtis agitarem mente tabellis, 

Lucidior yisa est, quam fuit ante, domus. 
Tum sacer, ancipiti mirandus imagine, Janus 95 

Bina repens oculis obtulit ora meis. 
Obstupui ; sensique metu riguisse capillos ; 

Et gelidum subito frigore pectus erat. 
IUe tenens dextra baculum, clayemque sinistra, 

Edidit hos nobis ore priore sonos : 100 

Disce, metu posito, vates operose dierum, 

Quod petis, et voces percipe mente meas. 
Me Chaos antiqui, nam res sum prisca, vocabant. 

Adspice, quam longi temporis acta canam. 



patat ab initio faisse symbolicam, ad 
declaraDdam reram mitaram, varias- 
qae ejas proprietates. Hoc cert^m est, 
fictam eam esse bifrontem cam clave 
et viiga, appellatam Patrem, omnibos 
janais prsfaisse» in omnibas sacris 
primam esse invocatam, arbitram de« 
nique faisse belli et pacis. 

Qitm tamen — habet,'] Qaam omnis 
fere Romanoram mythologia samta 
esset a Grecis, non temere hec qas- 
rontar. Responsio tamen faciiis est, 
si sumis Janwn antiqaissimam fuisse 
Italorum regem. Lux signum Dei 
prasentis. Virg. ^n. ii. 590. " pura 
per noctem in luce refulsit Venus ;" 
confer eumdem iv. 358. Hac igitur 
Jani luce et dmnut collustrari potuit, 
et, qaod Ezcerpta Vossi» Polit et £r- 
ford. Cod. pnBferunty nec*Burmannus 
damnat dies, 

/99. Macrob. i. 9. Janus " et cnm 
dave ac virga figaratur quasi omnium 
portarum custos et rector viarum." 
Ore prwre, ore ad me cooverso. Vates 
operotut dienim, poeta serio occupatus 
lliebus describendis. Ita et iii. 177. 



Mars poetam vocat. Janus prindpinm 
habelMitar omnium reram ; inde dictos 
est ehaot, Quin erant, qui ipeom ^us 
nomen a voc. ehaot dedacerant, de- 
tracta adspiratione. Vid. Festasin b.v. 
Chaos ejusqae formationem hie de- 
scribit, ut V. 11 sqq ; Metam. i« init. 
Confer et ea» qus ex M. Messala li- 
bro de Jano Macrobius d. 1. adlert 
Lite rerum tuarum, pugna, scil. fer- 
mentatione elementonim contrario- 
rum, quam Metam. d. 1. descripsiL 
Flamma, sther» cujus natara ignea. 
Sederunt, subsederant, qaod v. IS. 
legitur. Tibul. IV. i. 19. pro eo, deti' 
dere, Solo pro loeo Heinsius ex pla- 
rimis et mdioribus MSS. reoepit, qaia 
solum uniuscujusque rei fundamen- 
tum, et quia Metam. i. 73. " astia 
tenent co&Ieste solam." Sine imagine, 
informis, ut Metam. i. 87. tine imagiiue 
tellut, In faeiem redii, formam dis- 
tinctam accepi. Nota est ipsa fonna 
biceps, cujus sic prior caasa allata wt. 
Ante quod, etc. pars capitis anterior el 
posterior. Lenzius prsterita e't liitaia 
intelligit. 



PASTORUM LIB. I. 11 

Lucidus hic aer, et, quae tria corpora restant^ 105 

Ignis, aquee, tellus, unus acervus erant. 
Ut semel haec rerum secessit lite suarum, 

Inque novas abiit massa soluta domos ; 
Flamma petlt altum ; propior locus aera cepit : 

Sederunt medio terra fretumque solo. 110 

Tunc ego, qui fueram globus, et sine imagine moles^ 

In faciem redii, dignaque membra deo. 
Nunc quoque, confusae quondam nota parva figurae^ 

Ante quod est in me, postque videtur idem. 
Accipe, qusesitse quae causa sit altera formae; 115 

Hanc simul ut noris, officiumque meum. 
Quidquid ubique vides, coelum, mare, nubila, terras; 

Omnia sunt nostra clausa patentque manu. 
Me penes est unum vasti custodia mundi : 

£t jus vertendi cardinis omne meum est. 120 
Quum libuit Pacem placidis emittere tectis ; 

Libera perpetuas ambulat illa yias. 
Sanguine letifero totus miscebitur orbis, 

Ni teneant rigidse condita bella seree. 

1 15. Ab offieio iniUuin facit, e( inde Numa iDdicem belli et pacis ease vo- 

m ver. 34. alUram eausam lubjicit luerat. Id poetSB varie exornarunt. 

Janoa omniun jannarum, tam per or- Hoc loco Janus templo soo Pacem et 

bem terrarum, qnam in coeb, prsaea Bellum, tamquam personas, tenet 

claviger et cnstos. Jannc opera ja- clausa, et pro arbitrio nunc hoc emit- 

nitoris vd patent» vel claose tenen> tit, nunc illam. Apud Horatium, II. 

tor. Ifincomnislocussequenspendet. £p. i. 265. ipse dausis januis, ut pacia 

A c|uibosdam Janus Sol habebatur, et auctor et custos, cohibetur. Apud Vir- 

ideo geminus, quasi utriusque janusB gilium, ^.n. vii. 607 seq. Bellom et 

eoelestis potens, qui ezoriens aperiat Mors vincta tenentur, custode in fori- 

dicm, occidens claudat. JVufri/a, aera. bus Jano. Perpetua$, VetusUores 

Vertere eardinem, ^erire et claudere plerique per tutaf, quod mihi placet. 

jannam. A Jano, antiquissimo ItalisB Sed Heinsius tuetur perpetuas, quia 

rege, domonim valvs, sersB et claves ambulare cum accusativo construitnr. 

ezeogitatc, jannaque dict» esse cre- Letiferum $anguinem Noster dixit 

debtntor. EzempU causa e terrestri- etiam Rem. Am. 26. quia profusio 

biis Poeta memorat, qne Roms in sanguinis mortem adfert. Mieeebitw, 

primit memorabiles» januas Paei», ut apod historicoa ferro Jlamma^ 

videlicet tampli Jano dicati, quod mitceri cmnia dicantnr. 



12 



P. OVIDII NASONIS 



Praesideo foribus coeli cum mitibus Horis : 125 

It, redit officio Jupiter ipse meo : 
Inde vocor Janus : cui quum Cereale sacerdos 

Imponit libum, mixtaque farra sali ; 
Nomina ridebis : modo namque Patulcius idem, 

Et modo sacrifico Clusius ore yocor. 130 

Scilicet altemo valuit rudis illa vetustas 

Nomine diversas significare vices. 
Vis mea narrata est : causam nunc disce figurae. 

Jam tamen hanc aliqua tu quoque parte vides. 



125. De his Horis Homerus» II. E. 
749. ubi de portis coeli : &q 1%*^ ^^' 
pcu, ryc iviTkTfMTrrai fdyaQ obpavhQ 
oijXvfiirocrrt, *Hfikv avosXtvoi irvKi- 
vhv vk^, Tf ^ IwiBtivat, " quibus 
commissum est magnum ccelum, ut et 
aperiant densam oubem et claudant." 
Nempe, probante Heynio, efficts sunt 
ex anni conversionibus, iisque suavi- 
ter ministerium ad fores co&li datum. 
Pro foribus ibi nubes obditur. Genus 
et nomina earum habent Hesiodus 
Theog. 901 ; Orpheus h. 42. It, redU 
Heinsius e MS. Vossiano et septem 
aliis assumsit, pro Et redit, quod 
scripti plerique prsferunt. Olim vulgo 
Et redit officio Jupiler, itque meo, quod 
9(rrcpov irp&rtpov non infrequens. 
Heinsius putat, Ovidium hic respex> 
isse ad etymon nominis, quum Cicero 
Janum ab eundo Eanum dictum exis- 
timet. Vid. Sagittarius de Januis. 
£t sic putandum est, si inde refers ad 
verba tf , redit, Sed potest etiam ad 
prasideoforibut referri et multo rectius, 
quia non Janus iens inducitur, sed 
Jupiter. Noster eos potius secutus est, 
quibus Janus a Janua dictus videba- 
tur, quia januis preesset. Cui, cujus 
altari. Libum; Festus: <* Janual, 
libi genus, quod Jano tantummodo 
Ubatur." Patulcius, etc. Etiam Ma- 
crob. " In sacris quoque invocamus 



Janum Patnlcium et Clansium ; quia 
bello valvs ejus patent, pace claudun- 
tur." Alterno, altero munus aperiendi» 
altero claudendi. Heins. malebat, al- 
ternas diverso, quod placebat Taub- 
nero. Alterum est exquisitius. Viees, 
munera, qus per vices aguntur. 

133. Vis, officium : ex hoc tu jam 
quodammodo spoote causam figurs 
mes cognosces. Pojmlum spectat, 
versa est ad plateas. Janitores in 
aditu sdium inter duas fores vel sede^ 
bant, vel stabant, vel cubabant ; Sa- 
gittarius de Januis ep. 1 6. Burmannus 
putat, inferiorem domus partera, ubi 
janua, non recte primum tectum dici. 
Conjicit igitur hic quoque privi, ut 
domus privats custos comparetor 
Jano. Immo e sermone poetioo prima 
pars rei recte prima res dicitur. Ita 
primum ver, primus sol et multa alia. 
Confer vi. 302. ubi prm(g ades occur- 
runt. Prospicio, Meliores, ootante 
Heinsio, perspicio; sed prospido, in loa- 
ginquum specto, verum est. Partes, 
regio. Quum Dea tric^s adeo, aut 
triformis haberetur Hecate in triviig 
culta, non male illa comparationis 
causa est adhibita. Prster has, et 
alis causs commemorantur quare bi- 
ceps Janus ; in prirois hsc, quod Janus 
rex et prsterita sciverit, et futura pro- 
viderit. 



FASTOBUM LIB. I. 



13 



Omnis babet geminas/ hinc atque hino, janua 
frontes ; 135 

E quibus haec populum spectat ; at illa Larem. 
Utque sedens vester primi prope limina tecti 

Janitor, egressus introitusque videt ; 
Sic ego prospicio, coelestis janitor aulae, * 

Eoas partes, Hesperiasque simul. 140 

Ora vides Hecates in tres vergentia partes, 

Servet ut in ternas compita secta vias. 
Et mihi, ne flexu cervicis tempora perdam, 

Cemere non moto corpore bina licet. 
Dixerat : et vultu, si plura requirere vellem, 145 

Se mihi difficilem non fore fassus erat. 



145—164. CuT annus media hieme 
tndjnat.] Hic suavis verni temporis 
descriptio intexta, quacum conf. Ana- 
creon, Od. 37 ; Lucretius, i. 5 sqq ; 
Horatius, i. Od. 4 ; iv. Od. 7 et 12 ; 
Virgilios, Georg. ii. 324. et Noster 
infra iii. 236 sqq ; iv. 87 sqq. Fa$nu 
erat, e vultn hilari apparebat, eum 
mihi non difficilem fore ; Metam. vi. 
35. " confessaque vultibus iram.'* 
Non territus quidem egit, verecuodui 
tamen, tptetans humunu Ptr ver, dvh 
rante vere. Nova temparit atat, omnia 
tnnc quasi renascontur. Gemma ad 
articulos sarmentorum existit, et inde 
oriens uva se ostendit. Cicero de Se- 
nect. 15. AmieiturfrondUmt, Ami- 
eire, nt vestire, de frondibus floribus- 
qne cque bene ac de vitibus dicitnr : 
et in descriptione veris solemne est 
etiam folia redeuntia memorare. £ti* 
am, ni fallor, modo formatis, recens 
natis, melitts frondibus, quam vitibus 
convenit. Desaintange monet, mtibut 
positum esse nro frondUmt ; quod ferri 
non potesl. Senunit herba prsfero, id 
estfSata* Tspor de calore verno ; mu/- 
cera de leni cofncussione aeris, quam 
effidt vel mitis Zephyms, vel suavis 



concentus avium. Luxuriare laetos et 
petulantes motus indicat, ut Mn, xi. 
497. Pro eo Metam. vii. 321. agnus 
lascivit fuga, Verum ea notio quum 
jam insit verbo ludit (Horat. III. Od. 
xi. 10 ; xviii. 9.) possis nunc ad mem- 
bra vegeta referre, ut Metam. vii. 292. 
membraque luxuriant ; Virg. Georg. 
iii. 8 1 . luxuriat torit pect%u ; Plin. II. 
£p. xvii. 1 . pecora tepore verno nitet^ 
eunt, Jgnota, advena. De hirundinit 
reditu vide ii. 853. Fingit receplt 
Heins. ex MS. Petav. et multis aliis, 
quia^n^ere in primis de luteis operi» 
bus : quidam nectit : \\x\go figit, quod 
et ipsura de nido hirundinis bene dici- 
tur; Virgilius, Georg. iv. 307. tigni» 
nidum sutpendit ; Horat. IV. Od. xii. 
5. Nidtim ponit, Adeo illud variari 
potest. Tum patitur, etc. Non agno- 
scit hic Heinsius numeros Ovidianos, 
itaque conjicit Tunc euUum patietur 
ager, rencvattit aratro, Futnnim qui* 
dem patietur nunc vix locum habet 
commodum : patitur, admittit cultunt, 
tunc enim ** Zephyro putris se gleba 
resolvit/' Georg. i. 44. A bruma, 
sive solstitio hiemali Romani novum 
annum incipiebant ; Censorinus, cap« 



14 



P. OVIDII NASONIS 



Sumsi animum, gratesque Deo non territus egi : 

Terbaque sum spectans pauca locutus humum. 
Dic, age, frigoribus quare novus incipit annus, 

Qui melius per ver incipiendus erat? 150 

Omnia tunc florent : tunc est nova temporis 8etas ; 

£t nova de gravido palmite gemma tumet ; 
£t modo formatis amicitur frondibus arbos ; 

Prodit et in summum seminis herba solum ; 
£t tepidum volucres concentibus aera mulcent ; 

Ludit et in pratis luxuriatque pecus. 156 

Tum blandi soles ; ignotaque prodit hirundo ; 

£t luteum celsa sub trabe fingit opus. 
Tum patitur cultus ager, et renovatur aratro : 

HsBC anni novitas jure vocanda fuit. 160 

Quaesieram multis : non multis ille moratus, 

Contulit in versus sic sua verba duos : 
Bruma novi prima est, veterisque novissima solis : 

Principium capiunt Phoebus et annus idem. 
Post ea mirabar, cur non sine litibus esset 165 

Prima dies : Causam percipe, Janus ait. 



31. Hinc bruma ponitur etiam pro 
ipio novo anno. Vid. omnino Scaliger 
de Emendat. Temp. v. 412 ; et Ide- 
ler,.p. 354. 

165—170. Primtu anni diei curfat- 
ftw.] Veteres habebant dies auspicaUt, 
id est, quibuB boni ominis causa ne> 
gotia qusdam leviter agerent. Sic 
Vulcanalibns multi auapicandi causa 
lucubrare solebant ; acil. ante dilucu- 
lum, lychnis adhibitis, aliquid trac- 
tare. In iis diebus in primis erant 
Kalends Januar. Columella, zi. 2 : 
'* Per hos dies abstinent teirenis ope- 
libus religioaiores agricols ; ita tamen, 
ut ipsis Kal. Januariis auspicandi 
causa omne genus operis iostaura- 
veot" Conf. Lipdos ad Tacitum, 



Ann. iv. 36. Idem ergo fiebat in foro 
Romano. Non erat, cur Heinsius mi' 
rabar in tcitabar mutari vellet ; etenira 
mirari est mirabundum interrogare, ut 
dubiiare, dubitanter qusrere. Jners, 
qui ab inertibus transigitur. Ab aiu- 
jneio, propter auspicium. Delibart 
artet eleganter dicitur, qui non serio 
iis instat, sed leviter eas, boni omiois 
causa, attingit. Pro ob idem Heinsius 
conjidt obiter ; quod quum in BuUialdi 
codice esstaret, nec Burmanno displi- 
cebat: est enim leviter, nou id agens, 
quamquam vis ejus jam inest ia verbo 
delibat, Heinsius prsterea e corruptis 
MSS. vocibus obid, obide etiam resti- 
tuere volebat, obit et dtUbat, Bur- 
mannus vehementer dubitat, an obire 



FASTORUM LIB. I. 



15 



Tempora commisi nascentia rebus agendis, 

Totus ab auspicio ne foret annus iners. 
Quisque suas artes ob idem delibat agendo : 

Nec plus quam solitum testificatur opus. 170 
Mox ego : Cur, quamvis aliorum numina placem» 

Jane, tibi primo tura merumque fero ? 
Ut per me possis aditum, qui limina servo, 

Ad quoscumque velim prorsus habere Deos. 
At cur Iseta tuis dicuntur verba Kalendis ; 1 75 

Et damus alternas, accipimusque preces ? 
Tum Deus incumbens baculo, quem dextra gerebat : 

Omina principiis, inquit, inesse solent. 
Ad primam vocem timidas advertitis aures : 

£t visam primum consulit auger avem. 180 
Templapatent, auresque Deiim : neclinguacaducas 

Concipit illa preces ; dictaque pondus habent. 
Desierat paucis : nec longa silentia feci ; 

Sed tetigi verbis ultima verba meis : 



arte$ recte dicatur. Ipse suadet» QuU' 
^» tuas partet obiter delibat agendo ; 
etemm agere part§» esie obvium et 
▼ulgve ; et illos, quos Aactor iotelli- 
gat, perfunctorie tantum opus suum, 
nt in scena histriones» delibare. 

171 — 174. Primu» in taerit invoea" 
tw Jaims.] Inde et in Senec. ApocoL 
primas sententiam rogatur in coelo. 
Cansa ejus honoris non una redditur. 
Q. Fabins Pictor habet hane» quia 
Janns primus far et vinnm ad sacri- 
ficia docuerit ; Cicero Nat. D. ii. 27. 
quia prima et extrema omnibus in re* 
bus maximam vim habeant ; Macro- 
bins d. L qnia Janus in Italia primus 
Diis templa fecerit; Festus, quia 
Chaos omninm primum. Far ei obla- 
tum esse, Fabius auctor fuit ; Noster 
et Martialis tura memorant; nempe 
iuraferre ant dare formnla «olemDis 



pro, sacra facere. Itaque Metam. i. 
369. jam de Deucalionis sacris legitur, 
aditum ad Deos, £tiam Amob. adv. 
Gent. iii. p. 117. eum dicit viam paa* 
dere Deorum ad audientiam, 

175—182. De Uti» ffreeationibut, 
Quem ; Heiosius malit <^iod, quia 6a- 
eulum neutro genere Metam. ii. 789. 
legitur. Sed non est, cur invitis libris 
eam formam adoptemus. Omina, etc« 
Itaque et operam dabant Romani, ut 
orationes verbis bene ominatis auspi- 
carentur. ConmUt, auspicia capit, 
Caduett, qus cadunt ad irritum, non 
exaudiuntur. Coneipere preee» non 
modo de mente dicitur, quc eas ezco- 
gitat, sed et de lingua qu» eas profert ; 
Metam. viii. 682. Pondu» Kabint, qui- 
bus eventus constat ; Metam. ix. 495. 
tomnia pondu» habent. 

183—226. Strenet, de qnibus vid. 



16 



P. OVIDII NASONIS 



Quid vult palma sibi rugosaque carica, dixi, 185 
Et data sub niveo candida mella cado ? 

Omen, ait, causa est, ut res sapor ille sequatur, 
Et peragat coeptum dulcis ut annus iter. 

Dulcia cur dentur, video : stipis adjice causam, 
Pars mihi de festo ne labet uUa tuo. 190 



Frankenstein \n Disp. de novo anno, 
cap. 4. Eanim originem ad Tatium 
regem refert Symmach. Paucit, pauca 
locutus, praetulit Heinsius ez uno 
Mazarin. nam reliqui habent Jantu, 
In itrenis erant caryots, palma fruc- 
tus, auro oblits ; Martialis, xiii. Epigr. 
27 ; viii. 33. " Hoc linitur Sputo Jani 
caryota Kalendis, Quam fert cum 
parvo sordidus asse cliens." Cadu$, 
Tti, variis rebus recipiendis serviens, 
etiam melli. Martialis, i. 4. " Flava- 
que de rubro promere mella cado." 
Sed in strenis niveui cadus, candida 
mella, qua optiroa. Ut ret, etc. ut 
resi qus per annum eveniunt, dulces 
aint, quemadmodum mella sunt dul- 
cia. 

189. De ttipe inter ttrenat data 
nonnuUa habet Neapol. Ipsi Cesares 
talem stipem accipiebant; et exstant 
plures inscriptiones, quibus Augustus 
monumentum ex stipe, quam Pop. R. 
ei Kal. Jan. contulerit, posuisse nar- 
ratur. Vid. Sueton. Aug. 91 ; Calig. 
42. et qu» Ursin. ad priorem locum 
dedh. LtdHint, que incerta fluctuant. 
Tua tt^cula, mores publici hominum 
tui svi. Tacitus, Mor. Germ. 19. 
" Nec, corrumpere et corrumpi, sscu- 
lum vocatur.'* £x moribus jam ha- 
bendi cupidinem perstringit. Failunt, 
latent. Vix ego, etc. Aliter Noster 
III. Amor. viii. 35. " At quum regna 
senex coeli Satumus haberet, Omne 
lucrum tenebris alta preroebat hu- 
mus.*' Sed hoc loco Jaous prope jocose 
rem urgere vult. De eata Romuli 
plura apud Veteres ; Seneca de Con- 
•ol. 9. p. m. 84. '< Ne tu pusilli animi 



es, si id ideo fortiter pateris, quia Ro- 
rauli casam nosti.'* Dionysii adhuc 
«tate casula sustentabatur, quam Ro- 
mulusetRemusstruxerant. Archsol. 
I. Ixxvi. p. 205. edit. Reisk. Sed 
nunc intelligenda ea, quam Romulu^, 
condita jam urbe, inhabitabat qu» et 
iii. 183. seq. memoratur; Valerius 
Max. iv.4. " Per Romuli casam,per- 
que veteris Capitolii humilia tecta." 
Leges tum non sinebant fortuitum 
spernere cespitem ; Horatius d. 1. Ca- 
jnebat, satis ampla erat ad recipien- 
dum Romulum. Martigena, ut dra^ 
eonigena, aurigena et similia apud 
Nostrum. £x ulvii fluminum facere 
toros olim pauperes solebant, Metam. 
viii. 655. ut Lacediemones kic ori- 
Pddiiw, Serius in culcitis plumeis 
malebant mollius requiescere. Confer, 
iti. 184 sq. Jupiter angutta, etc. Pu- 
tant intelligi Jovis Feretrii teroplum, 
cujus longitudo vix quindecim pedum 
erat, secundum Dionysium, ii. 34. 
Potius omnino hoc vult : admodum 
humilia et angusta olim erant templa. 
Vix stabat, si non sedens in templis, 
sed stans effictus esset, vix stare po- 
tuisset. Vide Burm. in Jove Fulg. 
cap. 14. Fictilefulmen. Quin statun 
tum tots fuere fictiles; Plin. Hist. 
Nat. 35 ; TibuUus, I. x. 10. " Tunc 
melius tenuere 6dem, quum paupere 
cultu Stabat in exigua ligneus ede 
Deus." Adde Propertium, IV. i. 5. 
Gemmis. Augustus una donatione ia 
cellam Jovis Capitolini sedecim millia 
poodo auri, gemmasque ac margaritas 
quingenties HS. contulit ; Suetonius» 
Aug. 30. 



FASTORUM LIB. L 



17 



Risit, et, O quam te falhint tua seecula, dixit, 

Qui stipe mel sumta dulcius esse putes ! 
Yix ego Saturno quemquam r^^nante videbam, 

Cujus non animo dulcia lucra fbrent. 
Tempore crevit amor, qui nunc est sunmius, ha^ 
bendi: 195 

Vix ultra, quo jain progrediatur, habet. 
Pluris opes nunc sunt, quam prisci temporis annis ; 

Dum populus pauper, dum nova Roma fuit ; 
Dum casa Martigenam capiebat parva Quirinum, 

Et dabat exiguum fluminis ulva tomm. 200 
Jupiter angusta vix totus stabat in aede ; 

Inque Jovis dextra fictile fulmen erat. 
Fixmdibus ornabant, quee nunc Capitolia gemmis ; 

Pascebatque suas ipse senator oves. 
Nec pudor in stipula placidam cepisse quietem, . 

Nec foenum capiti supposuisse, fuit. 206 

Jura dabat populis posito modo consul aratro, 

£t levis argenti lamina crimen erat. 
At postquam Fortuna loci caput extulit hujus, 

Et tetigit summos vertice Roma Deos : 210 



207. Coiiferui«779iqq. Ab aralro 
coQsalct ad fuces arcenebantar. L. 
Qntnetios Ciaciiinatas dictator dictas 
vcl fossam fodiens, ycI aratro incam- 
bens: livios, iii.26. Argentilamina ; 
Flitt. xviii. 8: '* Praeipiebant ista, 
qvi trinttpbali denas argenti libras in 
snppeUectile crimini dabant" Nempe 
Cornel. Rnfinum, bis coosulem et 
dictatnra fiinctnin, Fabricins censor 
anno U. C. 478. senatu movit, quod 
decen pondo tibras facti argenti ha- 
bertt $ Gellins Noct. Att. iv. 8 ; xvii. 
2L Ltminmm fere scriptores po- 
iitiat, qnando contemtim de argento 
ant anro loqnnntur; Seneca Benef. 

VOL. V. 



vti. 10. 'Maminas utriasqne mate» 
risB." Horatius, II. Od. ii. 2. " ini- 
mice lamns." 

209. Postquam Roma finibus opi- 
bosque crevit, loco cuique Fortuna 
qnsdam preesse, ejusque fata regere 
credebatnr; Metam. iv. 565; x. 339. 
Ad Fortunam Pop, R, omnes imperii 
vicissitudines referebant scriptores. 
Creverunt et opet, etc. Juvenalis, xiv. 
189. "Crescit amor nummi, quan- 
tum ipsa pecunia crescit." Fnrorem 
istius cupidinis describit Sallustius 
Cat. xi : Ea '* semper infinita, in- 
satiabiUs, neque copiai neque inopia 
minuitur." 
D 



18 



P. OVIDII NASONIS 



Creverunt et opes, et opum furiosa cupido ; 

Et, quum possideant plurima, plura volunt. 
Quaerere ut absumant, absumta requirere certant ; 

Atque ipsae vitiis sunt alimenta vices. 
Sic, quibus intumuit suffusa venter ab unda, 216 

Quo plus sunt potae, plus sitiuntur aquee. 
In pretio pretium nunc est : dat census honores ; 

Census amicitias: pauper ubique jacet. 
Tu tamen, auspicium si sit stipis utile, quseris, 

Curque juvent nostras sera vetusta manus : 220 
^ra dabant olim ; melius nunc omen in auro est : 

Victaque concedit prisca moneta novse. 
Nos quoque templa juvant, quamvis antiqua pro- 

Aurea ; majestas convenit ista Deo. [bemus, 
Laudamus veteres, sed nostris utimur annis : 2^5 

Mos tamen est aeque dignus uterque coli. 
Finierat monitus : placidis ita rursus, ut ante, 

Clavigerum verbis alloquor ipse Deum : 



215. Suffundi et venter dici potest 
aquis, ut alibi om mffusum pudore, et 
aqu» sab cute collectc. Eadem au- 
tem siroilitudiDe avaritis naturam 
illustrarunt Polybius, ziii. 1; Hora- 
txoM, II. Od. ii. 13. ubi "Crescit in- 
dalgens sibi dirus hydrops»" etc. Pre- 
tium in pretio m^ pecunia sstimatur. 
Dat cemnu honoret. Confer III. Amor. 
▼iii. 55. Plinius, xiv. procem. " Pos- 
teris lazitas mundi, et rerum ampli- 
tudo damno fuit, postquam Senator 
eemu legi coeptus, judez fieri centu 
magistratum ducemque nihil magis 
ezomare, quam censut,'* Jaeet, con- 
temnitur, nec honores consequitur, 
nec amicitias. 

219. Cur ahenei nunmi dentur. 
Quenit, fortasse qusris ; Ovidius enim 
non qussierat. Si, an. Lenzius verba 
sic conjungit, Si tu tamen quitrit tiine 



stipit, etc. Heinsius vero malebat, ti 
eur stipis utile quaris. Tunc apodosis 
foret omissa : causa est hsc : editiones 
antiqus et multi MSS. cur sit. Sed 
commode dus diverss interr^^ationes 
locum habent; Curjuvent, cur gratum 
Dobis sit sneos nummulos accipere. 
Omeedat, cedat, et victu e copia poe- 
tica additum. Antiqua ita probabat 
illa stas, ut et homines et res, quas 
eztollerevellet, anti^vai vocaret. Vide 
Dos ad Plinium, pan. 95. Anni, mo- 
res temporis. CoUfre morem, observare 
morera. 

227 — 254. De oAventu Satumi, qui 
e coelo Jovis arma fugiens ad Janum 
venit, ab eoque hospitio ezceptus, 
Latio nomen dedit, et Aboriginibus, 
hominum generi agresti, roeliorem 
culturo intulit ; Virgil. i£n. riii. 316 
aqq. Vide Heynii Ezcunus, ii. et v. 



FASTORUM LIB. I. 



19 



Multa quidem didici : sed cur navalis in eere 

Altera signata est, altera forma biceps ? 230 
Noscere me duplici posses in imagine, dixit; 

Ni vetus ipsa dies extenuaret opus. 
Causa ratis superest : Tuscum rate venit in amnem 

Ante pererrato falcifer orbe Deus. 
Hac ego Saturnum memini tellure receptum : 235 

Ccelitibus regnis ab Jove pulsus erat. 
Inde diu genti mansit Saturnia nomen : 

Dicta quoque est Latium terra, latente Deo. 
At bona posteritas puppim servavit in sere, 

Hospitis adventum testificata Dei. 240 

Ipse solum colui, cujus placidissima laevum 

Radit arenosi Tibridis unda latus. 



ad ^D. vii. Sed eur navali», etc. Ma- 
crobias, Sat. i. 7. "Quum primus 
quoque era signaret, servavit et iu 
hoc Satumi reverentiam, ut quoniam 
ille navi fuerat advectus, ex uua qui- 
dem parte sni capitis effigies, ex altera 
vero navis exprimeretur, quo Satumi 
memoriam etiam in posteros propaga- 
ret." Coofer Minucium Fel. 22 ; et 
Cyprianum de Idol. Vanit. i. 3 ; Lac- 
tantium Inst. I. ziii. 7. ubi nummi 
veteres, quales bic describuntur, com- 
memorantur. Omnino vide Raschii 
Lexic. numar. voc. Janus. Navalis 
formot forma navis, iignata : Heinsius 
tignaio malebat. Noseere me pottn, 
etc nosceres, bicipitem illam formam 
esae raei capitis, me ipsum referre, 
Diai tempus, quod omnia extenuat, 
etiam in «re illo lineamenta oris mei 
obliterasset, exientAorot, minueret par- 
tes. Male librarii extenuauet substi- 
taerunt \ Auctor enim universe loqui- 
tnr. 

233. Falx Satumi symbolum inisse 
pntatur agricultur» ab ipso io Italia 
reperta. Alii eam putant ei attribu* 
tam, qaod tempus omnia metat, ex- 



secet, incidat ; Macrob. i. 8. Recep' 
tum scil. a me. Ab Jove pultut; 
Macrob. " Eumdem a filio pulsum, 
quid aliud est, quam tempora senes- 
centia ab his, quae post sunt nata, 
depelli V* Satumia, In inscript. quam 
Dionysius Halic. ArcbsBol. i. 14. com- 
memorat Srelxcrf iun6iuvoi SuciXdv 
Saropviav &uiv, Idem cap. 24. narrat, 
ante Herculis adventum totam oram, 
quae post Italia dicta, Saturno Deo 
fuisse sacratam, et ab incolis Sator- 
niam vocatam; esse etiam urbet 
quasdam, qus ita appellentur. Janum 
ipsum terrs hoc nomen indidisse, 
auctor est Macrob. Sat. i. 7. Latni»!, 
latente Deo. Sic vulgo putabant, de- 
cepti inepta etymologia. Etiam Virg. 
i£n. viii. 320 sqq. Bona, grata. Pup- 
pim tervavit, Nempe multi nummi, 
etiam post Servii Tullii tempora sig- 
nati, servant vel Jani biformis vel 
navis 6guram. Inde forte opinio nata, 
jam Janum signasse nummos. L«vihii 
iatut. Fabius Pictor : '* Is Janos snb 
initium aurei seculi Isvum latus Ti- 
beris Hetruris tenuit." Raiere sque 
ac rodere et mordere de fluvioallnente. 



ao 



P. OVIDII NASONIS 



Hic, ubi nunc Roma est, incaedua sylva virebat ; 

Tantaque res paucis pascua bubus erat. 
Arx mea coUis erat, quem cultrix nomine nostro 

Nuncupat hsec aetas» Janiculumque vocat. 246 
Tunc ego regnabam, patiens quum terra Deorum 

Esset, et humanis numina mixta locis. 
Nondum Justitiam facinus mortale fugarat; 

Ultima de superis illa reliquit humum : 250 
Proque metu populum sine vi pudor ipse regebat : 

NuUus erat justis reddere jura labor. 
Nil mihi cum bello : pacem postesque tuebar : 

Et clavem ostendens, Haec, ait, arma gero. 
Presserat ora Deus : tunc sic nostra ora resolvo, 

Voce mea voces eliciente Dei : 256 

Quum tot sint Jani, cur stas sacratus in uno, 

Hic ubi juncta foris templa duobus habes ? 



243. Vaatitatem illorum locorum 
plores poetffi descripsere, et cum mag- 
■ificentiaurbisRomans compararunt, 
ut Virgilitts, i£n. viii. 314 sqq. In" 
^edua. Plinitts, V. £p. vi. 8. nemora 
mntiqua distinguit a cidiut, in quibus 
aolent arbores csdi. Tanta res, tam 
magnificum caput tants reipublics. 
Arx mea, etc. non arcem, pabtium, 
babebam, aed nudum collem, in quo 
degebam. Cultrii, incolens mon- 
tem. 

247. Patient Deonim et humanit 
mixta numina locit paulo audacius 
dictum, quum Dii babitarent in terris 
atque inter bomines ; id quod erat in 
bonis aurei seculi . Nondnm Just\tiam, 
etc. Sic et Metam. i. 150. uhi post- 
quam /octnuj mortaU, facinora morta- 
lia, descripsit, pergit : ** Virgo caede 
madentes Ultima coelestum terras 
Astraeareliquit." £tiam cum sqq.con- 
fer Metam. i. 90 sqq. et 129. quibiM 



similia Fabius Pictor narraverat. Pti- 
dor, moderatio omnium cupiditatura 
causa justi et aequi. 

257. Jani Romae dicebantur sdifi- 
cia fomicata et pervia, per qus in 
alios vicos transire licebat. Tales Jani 
erant plures, ad forum tres. Livius, 
zli. 27. de Fulvio Flacco censorer 
" Curavit forum porticibus tabernis- 
que claudendum, et Janos tres facien- 
dos.'* Sed hoc loco Lenzius sacella 
Jani inteliigit. Stas tncratus, habes 
statuam. Templa Janus habebat tria : 
primum conditum est a Romulo, pace 
inter ipsum et Tatium facta : quod 
ipsum Nuroa tempore pacis claudi 
instituit : alterum quatuor portarum 
fuit in foro Romano, ab Augusto de- 
dicatum : in quo Janus quudrifrons 
colebatur : tertium junctum eratybrt« 
duobut, piscario et boario, a Duiilio 
positum et a Tiberio instauratum; 
ii. 201. 



FASTORUM LIB. I. 



21 



Ille manu mulcens propexam ad pectora barbam, 

Protinus (Ebalii rettulit arma Titi : 260 

Utque levis custos, armillis capta Sabinis, 

Ad summae Tatium duxerit arcis iter, 
Inde, velut nunc est, per quem descenditis, inquit, 

Arduus in valles et fora clivus erat. 
Et jam contigerat portam, Saturnia cujus 265 

Demserat appositas insidiosa seras. 
Cum tanto veritus committere numine pugnam, 

Ipse meee movi callidus artis opus. 



260. Tatius, Sabinoram rex, qiivm 
passim a scriptoribiu Titi pnBnomiiie 
insigiiiatar, atque etiam h. 1. MS. 
Voasii idem prcferat, tnm moz 7«ltMi 
occurrat, Heiosiiu illud merito prstu- 
liL (Ebahu antiquissimiis Lacedcmo- 
niomm rez. Sabini aatem a Lace- 
dserooniis, quemadmodom Etrusci a 
Tyrrfaenis descendere credebantar ; 
Plutarch. Rom. 15 ; quamquam falso. 
Inde iii. 230. (Ebalidit matret. 

261. Confer. cum his Noster, Me- 
tam. ziv. 751 sqq ; Dionysius HaUc 
ti. 38 — 40 ; Livius, L 11 ; Servius ad 
^neid. i. 396. Sp. Tarpeius arci 
Roman» preerat, filiaque ejus CMf- 
todiebat portam, de qua moz. L«iri$, 
coi non tuto custodia credita, aut 
qu9 faeile corrumpi potuit muneribus. 
ViT^^o, quum Tatius id ageret, ut eam 
comimperet, aureas armillat, quas 
raagni ponderis levo brachio Sahhu 
gestabant, pepigit. Ita Tatius tumma 
aree potitus est. Sic Fabius et Cincius 
tradiderant. SaHoi autem, ut Etrusd, 
moUi victu cultoque gaudebant. Ar' 
duut tn vallet, arduus imminens val- 
libus. 

265. CofUigfrat, sdl. Tatius. Por- 
tam. Macrob.Sat.i. 9 : "Quum Ro- 
mani portam, qusB sub radicibus collis 
Viminalis erat, quas postea ez eventu 
Janualit «ocata «st, cla«dere festi- 



narent, quia in ipsam hostes irrue- 
baot»" etc. Satumia, Juno ; hinc se- 
quitur tanto numine, et Voas. habet 
Satknua Juno. £a autem indignaba- 
tur, ut omnibas Trqjanis, ita JEtMtm 
ejusque posteris. Ad eam igitur Hor. 
II. Od. i. 25. multo seriora mala refert. 
Non male ergo nunc quoque interpo- 
sita est. Coofer Metam. ziv. 787. 
5«rc scil. ligna, qu» ez transverso 
januis objiciebantur, passim dicuntur 
afjponi. l\sappotitit,]9n\imobterantur; 
demtis, reteranttir, 

268. Movi opnt nMt artit, edidi 
opos, patravi facinus raihi conveniens; 
Macrob. d. 1. "Quumque Sabini per 
portam patentem irrupturi easent, fer* 
tur ez edc Jani per hanc portam 
magna vis torrentiom, undis scatenti* 
bus, erupisse, multasque perduellium 
catervas, aut ezustas ferventi aqua» 
aut devoratas rapida voragine depe- 
riisse." Ora fontana, ezitum fontis. 
Janus autem omni ezitui pneest ; hinc» 
ipia potent tum ope, De aqua prosi- 
liente ^aculari etiam Metam. iv. 424. 
Alibi sic egerere, ut Plin. IV. £p. 
zzz. 7. Varro de ling. Lat. it. 
*' Lautolae a laTando, quod ibi ad 
Janum geminum aqus calids fue- 
rint." Inde nata videtur fabala, Mel. 
ziv. 785. Venus Romanorum causam 
agit, atque a Naidibus, loca Jano 



23 



P. OVIDII NASONIS 



Oraque, qua poUens ope sum, fontana reclusi ; 

Sumque repentinas ejaculatus aquas. 270 

Ante tamen gelidis subjeci sulphura venis, 

Clauderet ut Tatio fervidus humor iter. 
Cujus ut utiiitas pulsis percepta Sabinis ; 

Quaeque fuit, tuto reddita forma loco est. 
Ara mihi posita est, parvo conjuncta sacello : 275 

Haec adolet flammis cum strue farra suis. 
At cur pace lates, motisque recluderis armis ? 

Nec mora, quaesiti reddita causa mihi : 
Ut populo reditus pateant ad bella profecto, 

Tota patet demta janua nostra sera. 280 

Pace fores obdo, ne qua discedere possit : 

Ceesareoque diu nomine clausus ero. 
Dixit : et attollens oculos diversa tuentes, 

Adspexit toto quidquid in orbe fuit. 284 



joncta cum gelido fonte tenentibus, 
impetrat, ut fontis sui flumina eliciant : 
qoae quum nondum iter prscluderent 
bostibus, sulpbura supponunt fonti, 
atque bituroine venas incendunt ; un- 
de aqua calida. 

275. Vetus et primum Jani tem- 
plum Romulus, pace cum Sabinis 
lacta, ibi posuit, ubi Janus auxilium 
contra Tatium tulit ; Terent. Maurus 
in Wemsdorfii Poet. Min. tom. ii. pag. 
279. Tibi vetta ara ealuit Aborigineo 
tacello, Recte vocat parvum sacel- 
lum; auctore Procopio, cujus tem- 
pore restabat, nil nisi Jani statuam 
quinquepedalem capiebat, forma qua- 
drata et aere constructum, portas 
utrimque habens sneas a fronte et a 
tergo. H^c adolet, in hac adolentur. 
Strues, libi genus. Festus : ** Ferctum 
genus libi dictum, quod crebrius ad 
sacra ferebatur, nec sine strue, altero 
genere libi : qu9 qui afferebant, stru- 
fectarii appellabantur.*' 



277. Latere ipse dicitur qaia tem- 
pore pacis ejus templum clausum. 
Horat. II. £p. i. 255. " claustraque 
custodem pacis cohibentia Janum." 
Vide ad ver. 121. Reditut pateant, 
Secundum Macrob. i. 9. ad finem, 
tempore belli fores reserantur, velut 
ad urbis auxilium profecto, Deo. Fortt 
abdo, foribus seram obdo. Postit nempe 
Pax. Hoc melius est, quam quod 
Marcil. ad Horatium, II. Cp. i. 255. 
praefert possim, Nomine Heinstus ex 
MSS. Ursin. Voss. Arund. recepit, ut 
CsBsarea domus intelligatur. Potest 
dictum esse, ut nomine suo terrere 
gentes, Cacsareum nomen ita terrebit 
gentes, ut ab armb abstineant, egoque 
clausus esse possim. Vulgo« numine* 

283. Diversa, loca sibi opposita; in 
tales enim partes faciem Janus con- 
versam habet. Pax erat, Anno U. C. 
770. C. Caecilio Rufo, L. Pomponio 
Flacco coss. ad VU. Kalend. Jun. 
Criar Germanicut de Cherusds» Chat- 



FASTORUM LIB.I. 



28 



Pax erat ; et vestri, Germanice, causa triumphi 

Tradiderat famulas jam tibi Rhenus aquas! 
Jane, face aetemos Pacem Pacisque ministros: 

Neve suum prsesta deserat auctor opus. 
Quod tamen ex ipsis licuit mihi discere Fastis, . 

Sacravere patres hac duo templa die. 290 

Accepit PhcEbo Nymphaque Coronide natum * 

Insula, dividua quam^premit amnis aqua. 
Jupiter in parte est : cepit locus unus utrumque : 

Junctaque sunt magno templa nepotis avo. 294 
QuiD vetat et stellas, ut queeque oriturque cadit^^ 

Dicere? promissi pars fuit ista mei. [que. 



tiiet Angivariis triumphum egit ; Ta- 
citua, Ann. ii. 41. Norisius de Ceno- 
tapb. Pb. p. 201. putat Ovidium 
Gennanico triumpbam tantum augu- 
rari : Maaonus contra in vita Ovidii, 
ad annnm 770. contendit, scripta hec 
post actnm triumpbnm, eoque tem- 
poce paccm foisse per ori>em terrarum 
c om poa it am. Id sane Poet» verba 
indicare videntur. Serviebant jam 
Germani Romanis ; sed poetas fluviis 
tribuunt, quod accolis convenit; et 
Jamuhu fluvius passim occurrit, ut 
Heinsius docet. Fae9 ietemot, etc. 
da nobis semper moderatores pacis. 
Heinsias vocem mimtirot indignam 
censet majestate Cassaree domus; 
corrigit ergo tBquettrot, id est, media- 
tores. Verum etiam minitier de mo- 
deratore dicitur : Virg. Mn. ii. 100 : 
*' Cakbante ministro ;" v. 640." Deus 
animum ministrat." Nevetuum. etc. 
effice, ne is, qui pacem nobis peperit, 
ad anna mrsus convertatur. 

289. Snperiora didioerat ex Jano ; 
progreditar ad ea, qusB Fatti suppe- 
ditabaot. Dies dedicationis admo- 
dnm solemnes Rom» ; inde igitur et 
Kalend. Jairaar. aliquid celebritatis 
■ccessit : ez Phetbo et Ceronide Nym- 



pha natus est iEsculapius, Metam. ii. 
542—632. Ann. U. C. 462. Q. Fabio 
Gurgite, D. Junio Bruto Sceva coss. 
peste urbem agrosque vastante, Ro* 
mani, libris SibyUinis moniti, iEscu- 
lapium ab Epidauro arcessitum in 
insulam Tiberis deportarunt, eique 
templum ibi consecrarunt ; Livius, i. 
47 : edit. Reisk. quam deportationem 
et consecrationem Noster Metam. zv. 
622 — 744. copiose persecutus est. 
Insula, cujus originem Livius. ii. 6. 
refert, inde dicta JEtcuUtpii inttila; 
Sueton. Claud. 25. Hoc loco premere 
est cingere. Jovit templum una diot 
non autem ejusdem anni, sed multo 
serius post bellum punicum secundum, 
a C. Servilio duumviro dedicatum est. 
liv. zzxiv. 53. 

295. De ttellanun ortu et oceatu 
jam primum dicturus ; prsmittit pne- 
dare laudet eorum, ^tit prtmi tiderum 
naturam invettigarunt, Triplicem an- 
tem astrorum ortum et obitum astro* 
nomi memorant, heliacum, quum solia 
radiis vel emerguntur, vel occultan- 
tur; unde Plinius emertionem et oc- 
eultationem vocat: cosmicumscil. ma- 
tutinum, quum sidus circa solis ortum 
oritur aut occidit : acronycbium deni* 



24 



P.OVIDII NASONIS 



Felices animos, quibus hsec cognoscere primis, 

Inque domos superas scandere cura fuit! 
Credibile est illos pariter vitiisque locisque 

Altius humanis exseruisse caput^ 300 

Non Venus et vinum sublimia pectora fregit, 

Officiumve fori, militiseve labor : 
Nec levis ambitio, perfusaque gloria fuco, 

Magnarumve fames soHicitavit opum. 
Admovere oculis distantia sidera terris, 305 

iEtheraque ingenio supposuere suo. 
Sic petitur ccelum : non, ut ferat Ossan Olympus, 

Summaque Peliacus sidera tangat apex. 
Nos quoque sub ducibus ccelum metabimur illis, 

Ponemusque suos ad stata signa dies. 310 



<\me tciL vespertinum, quum idem 
£t circa solis occasum. Moz plu- 
rimi, Felices anim». Sed nunc de 
co^oscendi studio sermo est ; itaque 
rectios puto animoi. Beatos autem 
«osdem praedicat et Plinius, ii. 12; 
** Macti ingenio este, ccbH interpre- 
tes, reromque naturae capaces, ar^- 
menti repertores, quo homines Deoa- 
qne victstis." £os paulo ante viros 
ingenU9 Tocat, supraque mortaliom 
naturam, qui numinom legem depre- 
henderint. /n domoi iupertu scanderg, 
sidera coeli contemplari ; Horat. I. 
Od. xxviiu 6. de Archyta, ** A^rias 
' tentasse domos, animoque rotundum 
Percurriase polum." Confer. Lucre- 
titts, i. 74. Locit humanis exserit ca- 
put, qui non tantum intuetur, quod 
ante pedes est, sed suspicit et con- 
templatur coelestia. Huic accommo- 
davit, ut ingeniose loqueretur, et al- 
ierum, vitus exseruisse eaput. 

302. Officium fori, omnis opera 
JCtorum, patrononim et advocato- 
rum. Perfusa fwo, cujus splendor 
^laz. Heiosius octdis monet sexto 



casu ease capiendom, ut istis tam- 
quam instrumentis adduxerint sideia 
distantia : id quod parum plaoet. Im- 
mo sidera quasi de coelo deducta ad* 
moverunt oculis suis, atque ingemu 
tupposuere, id est, tam diligenter con- 
templati sunt sidera, ac si illa mensae 
esseut imposita. 

307. Horatius, I. Od.iii. 38. CcUmm 
ipsum petimus stuUitia, alludens et 
ipse ad gigantas, qui, montibus coo- 
gestis, coelum petierant, regnum cee- 
leste affectantes. Ordinem montium 
congestorum eumdem Noster servat 
et II. Amor. i. 13. atque e lectione 
nostra Metam. i. 154 s. Peliacus apex, 
quatenos Pelion, minimus mons, su- 
premum occupat locum. Meiari pro 
metiri. Sensus: Ex inventia eorum 
nonnulla repetam. Stata sidera op- 
ponuntur vagis sc. erraticis ; ergo fixa ; 
Censorinus de D. Nat. 7. " vitam 
nostraro stellis, tam vagis quam statis, 
esse subjectam ;*' Plinius, xvii. 25. 
" stata sidera et coelo afiixa." Jam 
ponere suos, etc. dies notare, quibus 
sidera illa oriuntur et cooduntnr. 



FASTORUH UB. I. 



95 



ibi nox aderit venturis tertia Nonis, 
saque coelesti rore madebit humus : 
lis frustra queeruntur braehia Cancri ; 
:eps occiduas ille subivit aquas. 
saiNT Nonae: missi tibi nubibus atris 315 
SL dabunt imbres, exoriente Lyra. 
OR adde dies ductis ex ordine Nonis; 
s Agonali luce piandus erit. 



astts cosmicos scil. mata- 
i, sub finem Doctis, qus 
cnndam et tertiam mensis 
«rtia ante Nonas« 
« ortus cosmicus. Colu- 
. " Nonis Januariis Fidis 
aoe : tempestas varia;" 
iii. 26. seu, 64. " Pridie 
lar. Cssari Delphinus ma- 
itor, et postero die Fidi- 
ttttmnt — Lyra; Nonis et 
nit et Lyra exoritur. Sen- 
Lis ; modo teneas ante tn- 
Mnteliigendum esse st, de 

vid. Cortius ad Sallust. 
S; tum, tigna dare esse 
m. imfftifialviiv, se osten- 

quod apud Gemin. sae- 
empestatis vicissitudinibus 
cus nostro similiimus est 
'naque dant imbres, Bxori- 
u Sed Taubn. aliter vide- 
lodis : pro mim recipi vo- 
et sensum constitui bunc : 
t Non», tigna, sidera, da- 
ndentf nunc imhru mitti, 

Unus Vatic. isque opti- 
iUrini imbret: mitti tibi 
i, N(nuK tigna dabunt, ex- 
I. Quod si his interpunc- 
rius lectionis dare velis, 

•ensum tolerabilem ha- 
>res obstiterint, quo minus 
xortum cemere possis, ez 
potas cognoscere. Multi 
I Naap. usus, Inttiterint 



im6r«f mitn HH timbSbut atris, Nonts 
4igna dabunt. Ita in Regiis A. et C ; 
at codex B. Signa dabunt Nonts ; nftt 
st tibi nubibut atrit I$utittrint vmbrei. 
317. Dies Januarii nonos. Agoni^ 
sive AganaUa etiam ez Kalendario 
veteri in diem Januarii quintam in- 
cidebant, secundum alios in diem 
antecedentem. Agonalium originem 
Antias, scriptor vetustai, ad Numam 
Pompilium retulerat ; Macrob. Sat. i. 
4. Nominis eausas Ovidius plures 
reddit. Suecinctut minister, popa, 
victimarius. Duo popa; aderant, quo- 
rum alter feriebat victimam, alter, 
cultrarius, percussam jugulabat. Am- 
bo erant sticclnctt, id est limo tantum 
pudenda tecti, caetera nudi. Limum 
Plutarchus vocat ircpi^w^a tbw&pv- 
^ov, Vide Torrent. et Casaub. ad 
Suetonium« Calig. 32. CsBterum tiic- 
cinetia minitter, pro vocativo. Quod 
quum non observarent librarii, multi 
potett, rogat et ag}t dederunt : confer 
ad iv. 731. Sewxper, Agone, etc. Hanc 
Romanorum in sacris diligentiam, qua 
cavebant, ne victimarius nisi Jusiut 
victimam feriret, Grasci inprimis scrip- 
tores notarunt, Dionysius Halic Plu- 
tarchus et alii. Tb temper ad hoc po- 
tissimum sacram referendum^ roonet 
BttrmanBus. 8ed adhibita haec for- 
mula etiam in aliis sacris ; quemad- 
modum et in illis pecudes, non sponte 
venidiant, sed agebantur, Inanes sunt 
istse etymologie, ut m^lts veterum. 
E 



J26 



P. OVIDII NASONIS 



Nominis esse potes succinctus causa minister, 

Hostia coelitibus quo feriente cadit ; 320 

Qui calido strictos tincturus sanguine cultros, 

Semper, Agone? rogas; nec, nisijussus, agis. 
Pars, quia non veniant pecudes, sed agantur, ab 

Nomen Agonalem credit habere diem. [actu 
Pars putat hoc festum priscis Agnalia dictum ; 

Una sit ut proprio litera demta loco.; 326 

An, quia preevisos in aqua timet hostia cultros» 

A pecoris lux est ista notata metu ? 
Pars etiam, fieri solitis eetate priorum 

Nomma de ludis Graia tulisse diem. 330 

]St pecus antiquus dicebat Agoniasermo; \ 

Veraque judicio est ultima causa.meo. 
Utque ea nunc certa est, ita rex placare sacrorum 

Numina lanigerae conjuge debet ovis. 
Victima, quae dextra cecidit victrice, vocatur : 335 

Hostibus amotis hostia nomen habet. 
Ante, Deos homini quod conciliare valeret, 

Far erat, et puri lucida mica salis. 



325. AgruMa Neapol. monet; ar- 
gutias magit inesse etymo, quam veri- 
tatem ; Don agnam, led arietem tum 
ccsum. In aqtta per pelves disposita 
juzta aram ; confer zv. 124 s. Timet, 
iiyuttnaZii» MetUp dytavi^. Nittata, 
vocata, quod est in variis lectionibus. 
Graia pro Graca dedit Heinsius quum 
quidam grata haberent ; Metam. iv. 
16. per Graias gentes, Apud Graecos 
autem, quod constat, certamina ath- 
letarum gymnica Agones dici solebant. 
Et pectu, etc. Sic et Festus : " bos- 
tiam enim antiqui Agoniam voca* 
bant." £t : " Agonias hostias puta- 
bant ab agendo dict^ ; unde agolum 
pastorale baculum, quopecudesagun- 
tur." 



334. Confux ovis ex antiqao ser- 
mone poetico, aries. Vide ad Metam. 
i. 660. Dextra cecidit vietrice, ob 
victoriampartamDiisoffertur. AfMtis 
ubi nulli hostes sunt, tempore pacis. 
Taubner. hoc divisim scribi mlt, • 
motis, 

337 — 456. Digresno, que fctstono» 
rerum DOs offerendarum contioet; 
confer iii. 727 sqq. Ante oIim« Mola 
salsa tenuissimum sacrifidum: nee 
apud Gnecos antiquissimoa odores 
adolebantur aut victime, tantum ber- 
has et fruges. Vid. Rhodiginus, zii« I. 
Purum, quod sacris adhibetur, et 
propter vim purificandi lustrationibus. 
Farris autem oblationem a Jaoo iosti- 
tutam esse, Fabius Pictor» lib. i. 



FASTORUH LIB. I. 



27 



Nondum pertulerat lacrymatas cortice myrrhas 

Acta per aequoreas hospita navis aquas. 340 
Tura nec Euphrates, nec miserat India costum, 

Nec fuerant rubri cognita fila croci. 
Ara dabat fumos, herbis contenta Sabinis, 

Et non exiguo laurus adusta sono. 
Si quis erat, factis prati de flore coronis 345 

Qui posset violas addere, dives erat. 
Hic, qui nutic aperit percussi viscera tauri, 

In sacris nullum culter habebat opus. 



raverat. Hinc sspe ejus fit mentio. 
Horatius, fll. Od. zxiiu 19. ubi urget 
boc, Deot non muneris pretinm. sed 
mentem piam respicere, " Mollirit 
aTeraoe Penates Farre pio et saliente 
mica." 

339. Flinius, Histor. Nat. xiii. 1. 
'* Iliacis temporibus non erant un- 
gnenta ; nec ture supplicabatur." De 
Romuli et Nums temporibus idem 
monet Amobius contra Gent. vii. p. 
232. Noster tamen iii. 7 13. a Baccho 
jam, India debellata, odores, cinnama, 
tora data esse tradit, Myrrha, frutez 
in multis Arabie locis nascens,ex cu- 
jus cortice inciso gutts manant ; Pli- 
feias, xii. 15 ; Diotcor. i. 64 et 69 ; 
Ovid. Metam. k. 500. de myrrha, 
" Flet tamen, et tepids manant ex 
arbote guttSB : Est honor et lacrymis, 
etc." Hotfita, peregrina. Tura apud 
Sabeoa sndabant ex arboribus iocisis; 
Pliafait, xii« 14 ; Virgil. Georg. ii. 1 17. 
Ex Arabia per EMfhraUmt qui in si- 
num Peiacum se exonerat, subvecta 
mnt io alia* terras. Quia igitur ad 
Eaphratem maxima talium mercium 
copia, praplerea ille eas nutUrt did- 
tsr. Onnino orientales merces in Sy* 
riset Ftoaicis oppida maritima con* 
fluabant, uode Romani eas petebant. 
Corttet radix et folia Indis in maiimo 
pralfo pn^ter eiimium odorem. Pli« 
■ius, xii. 12. Croeum mittebat Cilicia 



ex Corylo monte. £i mox fila, mox 
capilli tribuuntur, tmde CciyMrpcxa 
KpSKov Greci dixerunL Vid. Salmaa. 
ad Solin. p. 749. 

343. Herbu Sabmu.'] Plin. xiiv. 
61. " Herba Sabina, brathy appellata 
a Grccis, doorum generum est: altera 
tamaraci similn folio, altera cupresso. 
Quare quidam Creticam cupressum 
dixerunt. A multis in suffitus pro ture 
adsumitur ;*' vide iv. 741 : lustrationi 
inservit. Etiam Virg. in Cul. 403. 
" Herbaque turis opes prisds imitata 
Sabina." Utebantur aulera foliis ejua 
in eam rem ; Dioscorid. i. pag. 104. 
Cum lauro conjungitur et iv. 741 a. 
Crepitu* lauri luiit eziguu* bonum sig- 
num; Tibull. II. v. 81 s.; confer et 
supra ver. 76. Coroni* tifloribu* or- 
nabantur Dii in templis. LactanL 
Inst. ii. 1. Arnob. contra Gent. vii. 
237. 

347. De victinus saoguinolentis. 
Viteera hic iipmri, alibi nudari dicun* 
tur ut i£n. i. 211. ubi Servius : " Via* 
cera quidquid sub corio est.^' PrtJiui 
Cere*, etc. Ita et Varro de Re Ruat. 
ii. 4 : " A suillo genere pecoris immo- 
landi initinm primum sumtum vide* 
tur. Cujus vestigia sunt, quod initisa 
Cereris porci immolantur, etc'' Con- 
ferOvid. Met.xv.lll-~115. Avidee, 
dum aemina eruit rostro, spctnqoe anofi 
iiitreipit. Ope* nuu, frumeota. Pro 



38 



P. OVIDII NASONIS 



Prima Geres avidee gavisa est sanguine porcaB, 

Ulta suks merita caede nocentis opes. 350 

Nam sata, vere novo teneris lactentia succis, 

Eruta setigersB comperit ore suis. 
Sus dederat pcenas ; exemplo territus hujus 

Palmite debueras abstinuisse, caper. 
Quem spectans aliquis dentes in vite prementem» 

Talia non tacito dicta dolore dedit : 356 

Rode, caper, vitem : tamen hinc quum stabis ad 

In tua quod spargi cornua possit, erit. [aram, 
Verba fides sequitur : noxee tibi deditus hostis 

Spargitur affuso cornua, Bacche, mero. 360 
Culpa sui nocuit : nocuit quoque culpa capellae. 

Quid bos, quid placid-ae commeruistis oves ? 
Flebat Aristeeus, quod apes cum stirpe necatas 

Viderat inccBptos destituisse favos. 



tmceit Heinsiai ez MSS. DOQHuUis ml- 
eif adoptaverat. Sed Burmannas recte 
tueeit revocavit, quia nec tener, nec 
laetent tulcis convenit. Succi contra 
fnigum aepe lactit noroine insigniun- 
tar. Mitscherl. tamen Heinsium ae- 
qui maluit. Regii tres nostri tuleit ; 
bcne: sulci emm pro scrobibus su- 
mnntnr, in quibns arbores plantantur. 
353. ExempluM, poena. Pha»drus, 
III. fab. vi. 20. " Justoque vindicavit 
exempk) impetum/' ubi vide Scheffer. 
Similiter irafD^^ftyfia. Vid» omnino 
Oellins Noct. Attic. vi. 14. Abttinu^ 
Mse. Sic Horatius Poterat dixitu, 
Premere, imprimere, ut frettum ara- 
tfum. TibulloIV. i. 161. Nontacite 
doiore, non retinens dolorem. Verba 
Rode — ertt notant ex Eveni Epigr. ez* 
prassacsge: Ki^ iuf6yyQiiripU^av, 
tfMC ^ri icopirofop^w, "OiFtfov ciri- 
ermeai croi rpdyi ^voftivi^, Hine, 
Heinsius legi volebat huic, scil. viti. 
Sed BnrmaBnns jam moniit, cnmd«n 



sensum, et elegantiorem etiam exsor- 
gere ex hine. Spargi, fundi libatione. 
Verbafidet t&juilur, fit, quod ille pr»- 
dizerat. Hoxtt deditut, e formnla so- 
lemni. Festus : *' Quum lex jubet 
noxs dedere» pro peccato dedi jubet." 
De culpa autem hac capri conf. Varro 
de Re Rust. I. ii. 18 s.; Virgilius» 
Georg. ii. 375 sqq. 

363—384. Causam reddere vnlt» 
enr bos qnoque et ovis mactari coepts 
sint. Sed qus de Arittteo addidit, ea 
arcessita sunt et inducta ; non eaim 
monstrant, cur Diis offeratnr bos. 
Latius autem illa Virgil. Georg. iv. 
S8l — 568. persecutus est. Arittdnu^ 
Apollinis filius et Cyrenes Njsapha 
hflj>itu8, latissimas possessiones in Ar- 
cadia habuit, ibique apum et meUis, 
etiam lactis ad coagula usnm hoaini- 
bus tradidisse narratur. A Virgilio 
Areadiut magitter vocatur. Post mor* 
tero in Cycladibus Jovis Aristasi et 
ApoUinis Nomii nominibus cultns fnit. 



FASTORUM LIB. I. 



99 



Cserula quem genitrix segre 8olata dolentem, 365 

Addidit heac dictis ultima verba suis : 
Siste, puer» lacrymas : Proteus tuadamna levabit; 

Quoque modo repares, quae periere, dabit. 
Decipiat ne te versis tamen iile figuris ; 

Impediant geminas vincula firma manus. 370 
Pervenit ad vatem juvenis : resolutaque somno 

Alligat «quorei brachia capta senis. 
Ille sua faciem transformis adulterat arte ; 

Mox domitus vinclis in sua membra redit : 
Oraque ceerulea toUens rorantia barba, 375 

Qua, dixit, repares arte, requiris, apes ? 
Obrue mactati corpus tellure juvenci : 

Quod petis a nobis, obrutus ille dabit. 
Jussa facit pastor : fervent examina putri 

De bove : mille animas una necata dedit. 380 



DetUtmiut, uon perfecitte. dtruia 
gmitrit» Kempe CyreBe oiMi erat ex 
Nympliis PcBei, «otntin fiindo flmni* 
tts jam jam mari at eommittentis in« 



967. Lnabit dMmia, ostendet, imde 
ftiMcifctnr damnnm. res amissa. Prv- 
tguM antem vates omnia noverat. Non 
tamen sine vi adhibita monita dabat ; 
sed difficnlter cogi poterat, qnum cor* 
reptas maaibns in yarias se vert§r§t 
j^ttraf» et ita dsCTp«r0t tenentem. Da^ 
bit, edoeebit. JEqnoreut, nempe in 
Carpathio in primis prope .£gyptum 
mari babitans. Sammo jacentem ag- 
gredi et vincire ab ipsa matre jnssus 
erak Vide Viigil. d. 1. Trantfomui, 
^ni in alias formas transire potest. 
£o sensa etiam Metam. viii. 87. trant' 
forwtta eorpora fiK« Erisichthonis. 
Aduitarat fkciem, alienam sumlt fa- 
cicm ; qonm aduUerare alias vitiandi 



notionem habeat. Sed et IV. Pont« 
z. 59. adu^«rat vtidas, aliam naturam 
tribnit, quam marina aqua habet. 
Oraque^-barba, Sic et IVitonis oa 
Metam. i. 339. describitv. Apiid 
Virgil. Plroteus morbi tantnm apum 
causam memorat, et Aristmum ooasilii 
in opem relinquit ; sed Cyrene mater 
inde a ver. 690. subjicit, quod dcerat. 
Ibidem non <^ruere oorpus jttvenci ju- 
betur, sed contusumiocludere angust* 
tecto, substratis fragmentis ramomm. 
Ibi Interpretes malta de hac opiniono 
veterom collegerunt, e cadavere con- 
tuso et sepulto nova apum examina 
nasci: quod .£gyptiorum inventum 
vulgo jactabatur. Anima pro aniroan- 
tibus. Fervere de magna copia dici- 
tur qua quid cum motu et sonitu im- 
pletur. VirgiL Georg. iv. ver. 556. 
"Stridere apes utero et ruptis eflervere 
coatis." 



80 



P, OVIDII NASONIS 



Poscit ovem fatum : verbenas improba carpsit, 

Quas pia Dis ruris ferre solebat anus. 
Quid tuti superest» animam quum ponat in aris 

Lanigerumque pecus, ruricoleeque boves ? 
Placat equo Persis radiis Hyperiona cinctum, 385 

Nie detur celeri victima tarda Deo. 
Quod semel est triplici pro virgine caesa Dianae, 

Nunc quoque pro nuUa virgine cerva cadit. 
Exta canum vidi Triviae libare Sapeeos, 

Et quicumque tuas accolit, Haeme, nives. 390 
Caeditur et rigido Custodi ruris asellus. 

Causa pudendaquidem est, huic tamen apta Deo. 



381. Casu fatali accidit, at etiam 
ovis culpam contraheret, et mactare- 
tur. Poscere verbum proprium de fati 
potestate. Vtrbena, berba e sacro 
loco petita; iuterdum illud herbas 
genus, quod hien^tane dicitur; Li- 
vius, i.24; Plin. xxii. 2. In epithetis 
lanigerwn et rurieoUB causa latet, cur 
triste sit et ingratum, illas mactare. 

385. Solem, qui Persis Mithres di- 
cebatur, numen mazimum et sanctis- 
simum, e mythologia Graeca Hyperiona 
appellavit. Strabo, xv. p. 732. Ti^- 
mikKol "HXiov, dv KoXoim MiOpav. 
U«ychius, MiOptic 6 irpiaroQ iv ILkp- 
aatc 0t6Q, Hunc equit esse placatnm« 
docent Hutchins. ad Xenoph. Cyrop. 
Dissert. ii. 1. et Brisson. de R. Pers. 
i. 8. Triplex Diana etiam Heroid. xii ; 
triformu Silius Ital. i. 120; Virgil. 
^n. iv. 611. tria virgini* ora Dianetf 
ubi vid. Cerda : rpifrpSounroQ et rpi- 
IMp^OQk Huic pro virgine Iphigenia 
aemel in Aulide occidit eervoj quas 
supposita erat a Diana virgini Tauros 
translats. Sic Eoripides in Iph. Aul. 
et Taur. Verum Ovidius, Metam. xii. 
24 sqq. alteram traditionem sequitur, 
qua ipsa Iphigenia mactata est« Pro 



nulla virgine, quamquam doo^ ut dim, 
pro virgine. 

389. Sapei, quos imperiti librarii in 
notiores Salneos mutaverant, populus 
erant Thracis. Herodot. vii, 110. 
Strabo, x. p. 463. et Stephan. de Urb. 
Hos Ovidius ipse vidit, Anoo enim 
U. C. 763. Tomos migrans, appalit in 
Thracie litora ; inde pedibus iter pet 
Bistonios fecit. IV. ex. P. v. 5. Vid* 
omnino Masson. Vit. Ovid. ad illutt 
annum. Hoc enim opus Romss coep- 
tum absolvit in exsilio: Libare omnino 
offerre. Ab hoc autem sacrificio He» 
cate a Lycophr. ver. 77. Kvvoir^aytjc 
9fd vocatur : ibique Tzetzes observat, 
Ovovoi ^ Avrf KvvaQ, ifQ ^tim S<#- 
^piav Iv fiifiotc 6 ydp K(ftv \vh rd 
^daftara, Vide ibi Potter. Idemetiam 
factum in Zerynthio Thradss antro. 
Vide Suidam in ZripvvBiov. Plura de 
canum immolatione habet Plutarchus 
Quaest. Rom. tom. vii. pag. 131»edit« 
Keisk. Etiaro Romae Robigini canis 
exta dabantur ; iv« 908. ^ttn^olim 
notus Haemus» Thraciam a parte sep- 
temtrionali claudens. 

391. Fabulis petulantioribus quudk 
Ovidius delectaretur, non potoit a st 



FASTORUM LIB. I. 



31 



Festa corymbiferi celebrabas, Greecia, Bacchi, 

Tertia quae solito tempore bruma refert. 
Dl quoque cultores in idem venere Lysei, 395 

Et quicumque joci non alienus erat : 
Panes, et in Venerem Satyrorum prona juventus, 

Quaeque colunt amnes solaque rura, Deae. 
Venerat et senior pando Silenus asello, 

Quique rubro pavidas inguine terret aves. 400 
Dulcia qui dignum nemus in convivia nacti» 

Gramine vestitis accubuere toris. 
Vina dabat Liber : tulerat sibi quisque coronam ; 

Miscendas parce rivus agebat aquas. 
Naides effusis aliae sine pectinis usu, 405 

Pars aderant positis arte manuque comis. 



impetnre, qoin hic quoqne talem in- 
tereret de Priapo, custoda roris, quam 
Metam. iz. 346. verbo tantum attigit. 
Rigtdus, ieverus, nt Horat. I. £p. i. 
1 7. rigidut tuUlUi virtutit, Huie lig* 
nificanter, tam libidiDoso et obscoeno 
Deo. v4pte, conveniens. Futa inteUi- 
gendum trieterica, qus tertio quoque 
anno cekbrabantur. Vid. Bames. ad 
Eorip. Bacdi. ver. 133. CcrymhtftT 
Baccfaos et Ko^fipofdpoc dictui a 
eorymbi», racemis hedens in orbem 
circumactis, in quibus acini ac baccB ; 
Plinius, zvi. 34. £tiam Baccha co' 
rymbit coronats ; £nrip. Bacch. Ixzzi. 
106. Cod.pluresh. l.roctmi/ert. Hoc 
quoque reete vocatur; etenim Bac- 
chus etiam racemis tam caput, quam 
thyrsum velare solebat. Rrfert, re- 
ducit. /« idsM wnirf est bona locutio, 
qu« etiam Ueroid. xv. 121. legitur, 
" Non veniunt in idem pudor atque 
amor." CuUoret autem Lff^ti sunt ipsi 
Fanes et Satyri cum Sileno, qui mox 
BBemorantnr, atqne ad Bacchi sacra 
oonvenire solebant ; joeut dicitur nunc 
de sahatioDe lasciva, nnnc de Insu 
Venereo. 



397. PoiMi.] Ab initio Pan n(m 
nisi unus, Arcadi» Deus. Fost phires 
Panet et Panitci ficti, qui Bacchi sa- 
cris interessent. Vide Heynium d. L 
Similiter olim unus SHenut, Bacchi 
educator: seriore tempore plures Si- 
leni, quorum prsesul Silenus prior. 
Satyrorum lascivia jam Hesiodo nota- 
ta, e quo Strabo, z. pag. 471. ycvo^ 
oimSay&v Sorvpttfv laudat. Siletiutf 
etsi tenei, tamen amabat et ipse jocos 
et saltationes. Anacreon. zzzvii. 11. 
Aut ateUo insidens, aut ferula nitens 
ezhibebatur ; Metam. iv. 26 s. P.ria-' 
put ad mare etiam Indicum in Bacchi 
comitatu erat. Nonnullis adeo Bacchi 
habebatur filins. Schol. Apollon. ad 
i. 932. £jus statoe rubro colore, 
nempe minio pictsB, et inguine enor- 
mis magnitudinis instructc erant. £o, 
quamquam eifalce (Tibul. I. i. 18,) 
terrebat aves ; Uorat. I. Sat. viii. 5« 
" Obscoenoque ruber porrectus ab 
inguine palus." 

401. Digntun, aptum convivii hi- 
laritati; Met. iv. 692. '*dignos tem- 
pore fletus." £t sspe absolute ponitur. 
Vid. Bentl. ad Uorat. II. S. i. 85. 



32 



P. OVIDII NASONIS 



IUa super suras tunicam collecta ministrat : 

Altera dissuto pectus aperta sinu. [bas ; 

Exserit haec humerum : vestem trahit illa per her- 

Impediunt teneros vincula nulla pedes : 410 
Hinc aliee Satyris incendia mitia praebent ; 

Pars tibi, qui pinu tempora nexa geris : 
Te quoque» inexstinctee Silene libidinis, urunt ; 

Nequitia est quae te non sinit esse senem. 
At ruber, hortorum decus et tutela, Priapus 415 

Omnibus ex illis Lotide captus erat. 
Hanc cupit, hanc optat ; sola suspirat in illa ; 

Signaque dat nutu, soUicitatque notis. [mam : 
Fastus inest pulchris, sequiturque superbia for- 

Irrisum vultu despicit illa suo. 420 

Nox erat : et, vino somnum faciente, jacebant 

Corpora, diversis victa sopore locis. 
Lotis in herbosa, sub acernis ultima ramis^ 

Sicut erat lusu fessa, quievit humo. 



Gramin»—t0rt< dignioiquam gramiiie. 
Pare* conjunge» non cum agtbat, sed 
cum muctndai. OpUmus putabatur 
potus e tribui aqnae partibus tempe- 
ratns, ac duabus vini. ArisL Equit. pag. 
d55. Alii quartam aut quiotam vini 
partem commendabaat. Vide Span- 
hem. ad Callim. hymn. in Pallad. 47. 

407. Ministre mensas epulis in* 
fttruentes succinct» esse soiebant. 
Metam. viii. 6d0. TumcA mulierum, 
qu« Nymphis et alibi dantur, ut ii. 
171. luDgiores erant, ad talos usque 
demissas. Dumtosiitti. Neapelisputat, 
fasciam pectoralem esse solutam : sed 
hoc non potuisset verbo diuui exprimi. 
Immo, de soluta sutura oogitandum. 
rifioci/a, cakeamenta. Imptdiunt, 
cingunt. 

412. Pan caput frondibus yMM#>< 



cingere solebat, Metam. i. 699. Inej^ | 
jrtncde, quia ad teaectutem usque' 
dorabat; in Jbide, 428. inexwtinctt, 
famet. Urunt, ut illad Urit me G<y- 
eer^ nitor Horat. I. Od. 19. N«fuili«, 
libidinosa levitas, qus in ooneubitus 
vetitos fertur. DMiadebemmHcittsio. 
Sin decut verum est, jocoae dictum 
videtur. Nota de nutibus et signis 
amantium ; Amor. III. xi. 23. " verba 
coropositis dissimulata notts." Tibul. 
I. ii. 22. " Blandaque compoaitas ob* 
dere verba notis." SelUcitare, ul 
Grsc. iretpfv, scil. ad concubitum. 

419. Pulchrii,'] Heins. pn/e^tf ma« 
lebat. Mihi alterum magis placet, ut 
sit generalis sententia, quse ver. aeq. 
pronomine illa deflectit ad Lotida. 
Foitus et superbia de iis, qui non reda* 
mant amatores suos ; Metam. iti. 854« 



FASTORUM LIB. L 



33 



Surgit amans ; animamque tenens, vestigia furtim 

Suspenso digitis fert taciturna gradu. 426 

Ut tetigit niveffi secreta cubilia Nymphse ; 

Ipsa sui flatus ne sonet aura, cavet. 
Et jam finitima corpus librabat in herba : 

Illa tamen multi plena soporis erat. 430 

Gaudet ; et, a pedibus tracto velamine, vota 

Ad sua felici cceperat ire via. 
Ecce rudens rauco Sileni vector asellus 

Intempestivos edidit ore sonos. 
Territa consurgens Nymphe manibusque Priapum 

Rejicit, et fugiens concitat omne nemus. 436 
At Deus, obsccena nimium quoque parte paratus, 

Omnibus ad lunae lumina risus erat. 
Morte dedit pcenas auctor clamoris : et hinc est 

Hellespontiaco victima grata Deo. 440 

Intactae fueratis aves, solatia ruris, 

Adsuetum silvis, innocuumque genus ; 
Quae facitis nidos, quee plumis ova fovetis, 

Et facili dulces editis ore modos. 
Sed nihil ista juvant : quia linguae crimen habetis» 

Dique putant mentes vos aperire suas. 446 
Nectamen idfalsum : nam, Dis ut proxima queeque, 

Nunc penna veras, nunc datis ore notas. 



42&. Confer vi. 331 sqq. ubi Pri- 

mjKif nmiliter Vestam audet corrum- 

pere, aed ec ipse aselli voce impeditur. 

Digiii pediaintellig. et mspemo digitis 

gradu nil eat ntsi suBpensis digitis 

pedum. Seereta, quia ultima jacebat. 

Iptm — emvet id quod, animam tenebat. 

C^rpiu libnAat, in aequilibrio tenere 

corpus tentabat, ut solent, qui sus- 

penso gradu incedunt, tamquam fu- 

Dunbnloiies. Eadem formula Metaro. 
VOL. V. 



viii. 201. de Dcdalo jam volare co- 
nante. 

436. Omne nenut, omnes Deos in 
nemore cubantes. 

442. Adsuetum silvis, adeoque re- 
motum ab hominibus. Solantur rus- 
ticos, faciunt ut labores minus sen- 
tiant. Virgilius, Georg. i. 293. solari 
eahtu labmres, Faeile o$, quod facili 
negotio sonos edit, flexihile ; dicitur 
et iequax, Nihil juvant, non defen* 
F 



8i 



P. OVIDII NASONIS 



Tuta diu volucrum proles, tum denique caesa est : 

Juveruntque Deos indicis exta sui. 450 

Ergo saepe suo conjux abducta marito 

Uritur in calidis alba columba focis : 
Nec defensa juvant Capitolia, quo minus anser 

Det jecur in lances, Inachi lauta, tuas. 
Nocte Deae Nocti cristatus caeditur ales, 455 

Quod tepidum vigili provocat ore diem. 
Interea Delphin clarum super aequora sidus 

Tollitur, et patriis exserit ora vadis. 
PosTERA lux hiemem medio discrimine sig^at, 

^quaque prseteritse, quee superabit, erit. 460 



duDt Yos a mactatione, ut et ver. 453. 
Lingvit erimen, loquacitas ; Metam. 
fi. 640. DUproxhna, altisime volans. 
Notat, auguria, signa, ore dant oscinea ; 
pmnat scilicet volatu, alites. 

460. De singulis avium generibus. 
Abdueta, erepta. Proprie ahduci di- 
cuntur pecudes. Uritur, adoletur. 
Inachii, Isis Inachi filia. Metam. i. 
fab. 8. £i et Osiridi anser sacer, 
atque mactari solitus ; Juven. Sat. vi. 
538. Lauta, quia poscit jecur anse- 
rinum, quod erat in cibis lautiorum 
hominum. Plinius, Histor. Nat. x. 
26, ibique Harduinus. Non igitur 
«udieDdi, qui Inachi vaeea habent. 
Lance et tura offerebantur et exta ; 
^n. viii. 284. Ejusdem usus et tn coe* 
nis horainum. Det in lanees tnas, sic 
scite variavit immolationis notionem. 

466. D««r Noeti ex MS. Ursini 
Heinsius dedit. Vulg. Dea noetis, id 
est, HecatSB, cui vero gallus non mac- 
tatus. Ales, ut Gr»c. 'Opvig, per ex- 
cellentiam gallus. Is provocat diem, 
quiacantumejusdiessequitur; Virgil. 
Georg. i. 388. cornix vocat pluviam, 
Tepidum diem dixit ; tepor enim tem- 
pori ut vespertino, ita matutino tri- 
buitur ; Heroid. iv. 160. Delphinis 
ortue cosmicus sive matutinus; Pli- 



nius, Histor. Natur. xviii. 64 : " Pridie 
Nonas Januar. Cesari DelphioDS ma- 
tutino exoritur." In die igitur diasen- 
tit ; nam Nostro inteUi(ritur v. Id. 
sive dies nonus mensis. PatriiM, De 
delphino sidere loquitur, ut de sidere 
pisce, cui equor patria est. SiniKter 
Manilius, v. 389 : " At quum ae pa> 
trio produxit ab squore piscis." 

469. Pottera lux, iv. Id. sive dies 
Januarii decimus. Hiemem mediaro 
circumloquitur. Discrimen, limes dt- 
rimens rem in partes. Diserimine 
medio signat hiemem, in medio facit 
discrimen, dividit hiemem in duas 
partes squales. In media aulem kieme 
constituenda non consentiunt Veteres. 
Columella et PtolemsBus eam ad diem, 
qui Nonas proxime antecedit, refe- 
runt. Sed Plinius, xviii. 25. Eudoxum 
et Metonem secutus, ad diem viii. 
Kal. Jan. sive diem 25 Decemb. ubi 
Capricorni partem octavam aol cmen- 
sus est, brumam esse statuit. De 
quo dissensu plura disputare, non hu- 
jus loci est. Taubnerus monet, cua 
Columel. et Ptolem. Ovidium con- 
ciliari posse, si post ver. 314. duos 
hos de media hieme ponas, et qiue 
de Delphini ortu dicuntur. Superabit, 
supererit. 



FASTORUM LIB. I. 



36 



Proxiha prospiciet Tithono nupta relicto, 

Arcadiae sacrum pontificale Deae. 
Te quoque lux eadem, Turni soror, aede recepit ; 

Hic ubi Virginea campus obitur aqua. 
Unde petam causas horum moremque sacrorum ? 

Dirigat in medio quis mea vela freto ? 466 

Ipsa mone, quae nomen habes a carmine ductum, 

Propositoque faye, ne tuus erret honos. 
Orta prior Luna, de se si creditur ipsi, 

A magno tellus Arcade nomen habet. 470 



461—586. m. Id. live XI. die Jan. 
Cannentalia : de quibus ita lefert, ut 
multa de Evandri adventu, de Car- 
wienUt matns viticiDiis, de Hereulit et 
Cad pugmi inserat. Proxima Titfumot 
etc. Auronm circamloquitur; ea e> 
nim oritvr Tithoni eroeeum Itn^uem 
cubiie; Virgilius, Georg. i. 447. Ar- 
cadia Dea, Carraenta, cui sub porta 
Carmentali ad pedem Capitolii ara 
posita; Dionys. i. 32; Virg. JEn. 
viiL 327. Sacrum ejus jam sub Ro* 
malo institutum ; Plutarch. Rom. 21. 
Tumi toror, Juturna, Nympha fluvii 
«t lacus Latii, haud procul ab Albano 
monte ; Vizg. ^neid. xii . 134 sqq. 
ibique Hcynii Excurs. Ei Romani 
ad aquam Virginem in Campo tem- 
plam dedicaverant. Hanc aquam tactu 
pnestantMB Agrippa deduzit Romam. 
Plinins, zxzi. 26. Passim a poetis 
cum Mareia aqua conjuogitur. 

466. Ut alii poeta in remm anti- 
qaaram memoria repetenda Musas 
invocant, sic Noster nunc commode 
ipsam Carmentam sibi adesse vuJt, 
tam propler nomen, quam propter 
ipsiaa sacra. Mot taerorum, eorum 
ritus. ^neid. zii. 836 : " Morem ri- 
tasqoe saororum adjiciam." H. 1. 
ezpUcatio rituon. Non dizit, doce, 
sed mone, qaod propne est vatum. 
Ductum, ut Horat. II. Serm. ii. 56. 



ex vere duetum eognomen, ubi vide 
Bentl. A earmine autem Carmentam 
habuisae nomen, tradunt et Dionys. 
i. 31 ; Plutarchas, in Rom. 21. et in 
Quest. Rom. tom. vii. p. 124. ed. 
Reisk. Erret, iocertus sit livios, 
i. 24 : " In re tam clara nominis er- 
ror (incertitudo) manet.'' Supra ver. 
190. Pars miki ne labet ulla. Potest 
tamen hic locus et sic capi, ne tuas 
honos falso a me proferator. 

469. Docte Arcadiam circumloqai- 
tur. Tellui, gens, ut ssBpe apad poe- 
tas yala et x^pa, Arcadas irpofffX^ 
vovQ primus dizerat Hippys Rhegt- 
nus, scriptor Xerzis tempore ;Stephan. 
Byzant. in 'Apjcdc. Inde vulgaris tra- 
ditio, quam Ovid. etiam ii. 289. v. 90. 
repetit, Arcadum originem anteces- 
sisse lunam. Vide Heynium in Opp. 
Acad. vol. ii. p. 332 sqq. ubi fabuUB 
sensum obscurum esse ostendit. Kreb- 
sius monet, sensum esse hunc : Sele- 
nen muUerem habitasse inter Arcadas 
et post mortem inter Deas esse rela- 
tam. Areat, Lycaonis nepos, Calistus 
et Jovis filius, inter sidera relatus; 
Metam. ii. 401 sqq. Inde magnui. 
Evander e Pallantio^ urbe Arcadica» 
in Italiam venit. Fuit autem Mer- 
curii et Nymph» Arcadic» filiaa. 
Matrem, qoippe vatem, Cr»ci The-' 
min, Latini Carmentam dixeruiit ; 



38 



P. OVIDII NASONIS 



Jamque ratem doctse monitu Garmentis in amnem 

Egerat, et Tuscis obvius ibat aquis. 500 

Fluminis illa latus, cui sunt vada juncta Terenti, 

Adspicit : et sparsas per loca sola casas. 
Utque erat, immissis puppim stetit ante capillis; 

Continuitque manum torva regentis iter. 
£t procul in dextram tendens sua brachia ripam, 

Pinea non sano ter pede texta ferit. 506 

Neve daret saltum properans insistere terrae, 

Vix est Evandri vixque retenta manu. 
Dique petitorum, dixit» s^vete locorum ; 

Tuque novos ccelo terra datura Deos ; 510 

Fluminaque et fontes, quibus utitur hospita tellus, 

Et nemorum Nymphae, Naiadumque chori ; 



603. Immims in faciem eapUlis, 
niore Ttticinaotium ; Tibul. II. v. 66. 
Etiam Metam. ii.635. Ocyrhoe, fati- 
dica et ipsa, " venit rutilis humerot 
protecta capillis." Utqus erat. Vid. 
ad Metam. ii. 272. In puppi ad clavum 
sedet rtgens Uer, gubemator. Ante 
hunc atetit torva, quippe furore divino 
concita. Virg. Geocg. iv. 450, Pro- 
teus vaticinaturus, ** vi multa arden- 
tes oculos intorsit, et graviter fren- 
dens dixit.*' De nave pinaa texta 
etiam Metam. xiv. 530. Vide ad 
Metam. xi. 524. Non sano, insano. Ne 
dforet Maltum, ne exsiliret e nave in 
terram. Metam. iii. 599. Acoetes, do- 
fus leves saltus» 

509. More advenarum novam ter- 
ram cum Diis ejus salvere jubet. No' 
iwf Deost Faunum, Romulum, Ce- 
sares. Inde Roma genetrix Deorum, 
Rotil. Itiner. i. 49. Hotpita, vel pe- 
regrina, ut ver. 340. vel qu» excipit 
hospites; Metam. iii. 637. " vobis 
erit hospita tellus." Nemorum Nffm' 
phsc, Heins. e melioribus suis notabat, 
nenutrum silwr, quod Krebsio place- 



bat ; ipee tamen aut cum triboa male- 
bat nemorum divm, id est, Dryades, 
aut et ftemora et tUvtt, quod Burasan* 
nus ex uno Petavii amplexus esL 
Improbat hoc Taubo. quia Carmenta 
Deos salvere jubeat, quos intar Fki- 
mina quidem sint et Fontes, non item 
nemora. Sed hoe nihili esL Cadmus, 
Metam. iii. 25. io Boeotia *' ignolos 
montes agrosque salutat," Nemora 
autem et sihM sepe sic juncts legun- 
tur. Placet tamen vulg. namarym 
Nymph4t propter alterum, Naiadmm' 
que ehori, Ripaque, etc. MS. Patean. 
secundus, Istaque feliei ripa tU ieta 
pede; quam lect.Burm. elegantiorQm 
judicat, quam qne provenire a Ubra- 
rio potuerit. Regii tres servant vul- 
gatam. In nostro codice C. librarios 
hanc paginam continuavit hisce veisi- 
culis : Uxor onus magnum, <t fMm tit 
pulchra, marito ; Si sit puJehru, vtnifli 
despicit ilLa •ttum. Quos si non Ovi- 
dianos, et rei accommodatos, saltem 
satis facetos lector mihi eondooare 
velit. Lem. 



FASTORUM LIB. I. 



Este boms avibus visi natoque mihique : 

Ripaque felici tacta sit ista pede. 
Fallor ? au fai fient ingentia moania colles ? 515 

Juraque ab hac terra caetera terra petet ? 
Montibus his olim totus promittitur orbis. 

Quis tantum fati credat habere locum ? 
Et jam Dardaniee tangent haec litora pinus. 

Hic quoque causa novi femina Martis erit. 520 
Care nepos, Palla, funesta quid induis arma ? 

Indue : non humili vindice csesus eris. 
Victa tamen vinces, eversaque Troja resurges : 

Obruet hostiles ista ruina domos. 
Urite victrices Neptunia Pergama flammae : 525 

Num minus hic toto est altior orbe cinis ? 



515. NbTnm ▼aticiniam de imperii 
R. magnitadioe, JEo/tm adventu, et 
JnliaB gentis splendore, qnalia et Vtr- 
gilttts babet Apud Dionys. Halic. i. 
20. Evander vicum panmm condit, 
^v IfuXXi rb Ttirpktfuvov a^ XP^^ 
^iimaf S<nfv oW 'tiyXMa ir6Xw, o&rt 
pApfiapav, Kard yt •iinin*i»Q fMkyt^, 
wai warA hnmffniOQ diiiamv, fcai rj)F 
SXXffv &ira9av tirrvxiav, XP^*'^ ^^ 
Aw6o9v av 6 Bvffrbc <i^XV» *^^*^ 
-pdki^a fTOffwv ^vifffovtv0i|(n>fi<vifv. 
Etiam k. 1. imperium totiui orbis ter- 
raimn his momtibut, ut Metam.ii,259. 
Tiberi, id ett, haic urbi promittitur. 
PtUrt Jurm, est subjecti populi, ut 
dan Jura imperantis. Locum habero 
tmntwm fati; loco destinatam ease a 
€slo taotam dignitatem ; confer ii. 403. 

590. VaticinatuT adventum ^nesB 
et bellum cum Tumo. " Tumus, rex 
Rutuloram, cui pacta Lavinia ante 
jkdventum iEnee iuerat, prBlatum 
aibi advenam «gre patiens, simul 
^neiB Latinoque beUum intulerat ;" 
liv. i. 2, NejM, PaUas, de quo 
VirgiL Mxk. vtii. 104 sqq. Evandti 



filius, secundum alios Herculis ex 
Evandri filia filius ; Dionys. i. 82. Fu» 
nntaquidinduitarma, PrisdicitetCK- 
dem Pallantis : sedTnmusocdsorca- 
det, inquit, .£nesB dextra. Lxm. Pris- 
cianos notat vocativ. Palta foctun 
esse ad Homeric Uo^vddfia, Non 
kumiH, nobilissimo. Hoiat. 1. Od. 
xxxvii. 32. Cleopatra non hwnilis mu- 
Uor, ubi ad animum generosum re- 
fertur. Vieta Trafa vieit, quatenus 
Trojani novum in Italia regnum con- 
diderunt. Obruet hMtilm ruina do^ 
mos. Ruina Troje eiBciet, ut in Italia 
imperium condatur, quod aliquainlo 
GrfBConim hostinm terram sibi snb- 
jiciet 

525. Neptunia Pergamm, ut ^n. ii, 
625. Neptunia Trqja, quia in Nep- 
tuni et Apollinis tutela, et quia muri 
ab istis Diis sdificati ; Metam, xi. 
203 ; Xa. ii. 20L Num minut, etc 
nihilo tamen minus ex illo dnere im- 
perium orietur, totum terraram orbem 
occupans. Jam jriut JSneat, etc. Sie 
de eodem et iv. 37. et Metaa. xiii. 
624. Hectosis umbra JEatm tacra 



40 



P. OVIDII NASONIS 



Jam pius iEneas sacra, et sacra altera patrem, 

AflFeret : Iliacos excipe, Vesta, Deos. 
Tempus erit, quum vos orbemque tuebitur idem, 

Et fient ipso sacra colente Deo ; 530 

£t penes Augustos patrisB tutela manebit. 

Hanc fas imperii frena tenere domum. 
Inde nepos, natusque Dei, licet ipse recuset, 

Pondera coelesti mente paterna feret. 
Utque ego perpetuis olim sacrabor in aris, 535 

Sic Augusta novum Julia numen erit. 
Talibus ut nostros dictis descendit in annos ; 

Substitit in: medios prsescia lingua sonos. 



Troje, umulacra Deonim patrionim 
lignea, coromendaverat ; Ai.neid. ii. 
293. Itaque ille patrem humeris im- 
posatum et lacra manu tenentem se- 
cum extulit ; i£n. ii. 707 sqq ; Dionj^s. 
1. 46. et 47 : nam pater pio filio vim 
Bacrorum habere videbatur. Patrem 
iii ora Drepanitana amisit, (^n. iii. 
710.) ubi monumentum ejus etiam- 
imm ostenditur. Vid. Dorvill. Sic. p. 
49. Sed sacra secum attuUt in Ita- 
liam, atque sacra translata signum 
habebantur sedis translats. Vid. Hey- 
nii £xc. IX. ad ALn. ii. At quia pa- 
trem non attulit secum in Italiam, 
propterea Heinsius roonet, posse cum 
uno Vatic. avferet legi. Burmanno 
non displiceret, efferet, Fuere tamen, 
qui Anchisen in Italiaro usque ad- 
ductum traderent, in quibus Cato, 
Strabo, Dio Cassius. Vid. Muretus, 
Var. Lect. xiii. 3. Hos forte secutus 
ett Ovid. Fatale etiam erat, Penates 
^nes Italis inferri ; i£n. iii. 167 
aqq. Collocati ab initio Lavinii, inde 
Bomam trans^lati. In Vestit ede eos 
esse aervatos quidam putabant ; Taci- 
tot, Annal. xv. 41. Immo, sdes eo- 
nim fuit sub Velia, non longe a Veste 



sde ; Dionys. i. 67. Qnutn vos, etc. 
Julius Cffisar Pontifex Max. atque 
adeo preses Vestalium, tuebilur Ilia- 
cos Deos, et imperator orbem. Qui 
post mortem Deus erit, bomo eolet 
tacra, sacra faciet. Alii hec de Au- 
gusto intelligunt ; et possunt etiam 
de hoc intelligi. 

533. Haec inseruit Ovidius, mortuo 
Augusto; intel. euim Tiberius, Julii 
Ciesaris Divi nepos, Augusti per adop- 
tiooem iiatus, qui per simulationem 
recusavit iropehum, nec nisi precibus 
Senatus impulsus accepit ; Tacit. An. 
i. init. Sueton. Tib. 24. Conf. Noster 
iv. ex Ponto, xiii. Pondus, ut tnotes, 
de imperio. Calestia, eximia qus- 
que. In primis Dei nepoti et filio 
convenit. Mulier fatidica desinit in 
mulieris consecratione. AugttHa Ju^ 
Ua est Livia, quie Augusti testamento 
iu familiam Julium nomenque Augus- 
ttt assumta ; Tacit. Ann. i. 8. ibique 
Lipsius. £jus consecrationem Ovidius 
non vidit, prsdixit tantum; et facta 
est per Ciaudium. Sueton. v. II. Qui 
in memoriam antiquorum temporum 
redit, adscendere ad ea dicitur ; qui 
de venturis loquitur, descendere. 



FASTORUM LIB. I. 



41 



Puppibus egressus Latia stetit exsul in herba. 

Felix* exsilium cui locus ille fuit ! 540 

Nec mora longa fuit: stabant nova tecta; nec 
alter 

Montibus Ausoniis Arcade major erat. 
Ecce boves illuc Erytheidas applicat heros 

Emensus longi claviger orbis iter. 544 

Dumque huic hospitium domus est Tegesea» vagan- 

Incustoditae lata per arva boves. [tur 

Mane erat : excussus somno Tirynthius hospes 

De numero tauros sentit abesse duos. 
Nulla videt taciti quaerens vestigia furti : 

Traxerat aversos Cacus in antra feros ; 550 



540. G«inttaiD httnc, ut aUoc io hoc 
opere, Ovidio expressit haud dubie 
ipeioa exsilium. De novis illis tectit, 
vide ad ver. 615. £i oppidulo sive 
▼ioo Evaoder nomeD dedit PallaDtii 
in memoriam veteris patris. Alter, 
aliut. Nec a]ius in rooDtibus AusoDiis 
major erat Evandro Arcade. Alii 
maJe Arcada montem explicant, in 
quo jam fuerit Arcas. Au»onia sspe 
pars Italie ea, cui postea Latii nomen 
hesit. Vide ad ver. 55. 

543. De Hereulis adventu conf. v. 
643 ; Dionys. Halic. I. xxxiv. 39 ; 
Liv. i. 7. Cum classe Greconim in 
Italiam venisse credebatur. Leviter 
autem hic adventus cum poetae propo- 
sito cohsret, ut e ver. 583. apparet. 
EryUua, Gades insula, ubi Geryon, 
cum cujus interemti bubus Hercules 
in Italiam venit, et prope Tiberim, ut 
qniete et pabulo Into boves reficeret, 
procubuit. Sic Liv. et Dionys. Sed 
h. h eum excipit tUmut Tegeaa Car- 
mente Arcadis, a Tegea, oppido Ar- 
cadi» sic dicta. Tegeea Burman. 
Mox disputatur» utrum lata, an Utta 
iegendnm idt. Posterius verum judi- 

VOL. V. 



cat Heins. recepit Mitscberl. et possit 
verum videri, quia et liv. Uetutn po' 
hulum, et Dionys. Hal. irSav iroWi^u 
Kai KaXifV mcmorat. Alterum lata, 
ut et Burm. vidit, melius convenit ver- 
bis ineuUoditie et vagantur: atque 
latis in arvis facilius nonnullas pote- 
rant averti. PrsBfertur igitur et a Beni- 
leio ad Horat. III. Od. ii. 9. ubi et de 
leetis et de lati» campis multa loca 
collegit. Conf. Noster ii. 210. 

547. Caei furtum omnes similiter 
narrant, rerum scriptores nude, ut 
erat traditam, sed poets exomarunt. 
In his fons est Virg. i£n. viii. 185 
sqq. quem Noster expressit. Conf. et 
Propert. iv. 9. init. Martial. v. 60. 
Exeussus somno nil nisi expergefac- 
tus. Livius somno excitus, Dtios, 
Dionys. iXiya^ rivdc raemorat ; liv. 
" eximium quemque pulchritudine/' 
Virg. ver. 207. " quatuor tauros toti- 
demque juvencas." Cacus Xf;<rr^ 
TUQ iyx^uK Dionys. Feros ex uno 
Fames. Heins. recepit, neque male ; 
ferus enim sspe pro bove, cervo,equo 
ponitur. Averaos, quia cauda eos 
traxit in speluncara. 
G 



44 



P. OVIDII NASONIS 



Constituitque sibi, quae Maxima dicitur, aram, 

Hic ubi pars Urbis de bove nomen habet. 
Nec tacet Evandri mater, prope tempus adesse 

Hercule quo tellus sit satis usa suo. 
At felix vates, ut Dis gratissima vixit, 685 

Possidet bunc Jani sic Dea mense diem. 
Idibus in magni castus Jovis aede sacerdos 

Semimaris flammis viscera libat ovis : 
Redditaque est omnis populo provincia nostro ; 

Et tuus Augusto nomine dictus avus. 590 

Perlege dispositas generosa per atria ceras ; 

Contigerunt nuUi nomina tanta viro. 



587. Jdtu omnes Jovi sacrc. lis 
ovis eidem, inde idulU dicta, macta- 
batur, sed Idibus Januar. vervex. 
Sqq. reddita<iM — avu» paulo negli- 
geotius scripta et addita, quamquam 
ad Augustum pertinent. An. U. C. 
727. quum Octavianus simularet, om- 
ne se depositurum esse imperium, Se- 
natus, auctore Munatio Planco, ei 
Augusti nomen dedit; Sueton. Aug. 
7. De die autem, quo id nomen ei 
oblatum, dissentiunt scriptores. Vid. 
lipuus ad Tacit. Ann. i. 9. Sed 
paulo ante onerosas provincias ipse 
iuscepit administrandas, pacatas po- 
fmlo restituit. Vide Ernesti Exc. 6. 
ad Suet. Aug. 

591 — 616. De vi nominis Augusti 
per comparationem. Atque ita cata- 
logum struxit virorum Romanorum 
cognominibus insignium. Cera, ima- 
gines ceres virorum illustrium, quas 
per atria ditposita: habebant titulos 
sive inscriptiones rerum gestarum, ho- 
norumque attributorum. Inde igitur 
et cognomina cujusque cognosceban- 
tur. GeneroMt familiarum nobilium. 
De cognominibus nobilium Komauo- 
rum, etiam eorum, qui jam memoran- 
tur, vide Perizon. io Anim. hist. p. 



41. et 272. P. Servilius, devictis pi- 
ratis, Isauroque, ipsa CilicisB arce, 
eversa, Isauriei cognomen adamavit ; 
Florus, III. vi. 5. Q. Cecilius Metel- 
Ins Cretum, qui Mithridati favisse 
videbantur, opes domuit» totam insu- 
lam igni (erroque populatus est, tnde 
Creticus dictus ; Florus, iii. 6 ; Dio, 
lib. xxxvi. init. A Jugurtha devicto 
Numidici cognomen Q. Cectlio Me- 
tello, L. Calvi filio tributum ; Vellei. 
II. xi. 2. Messanici cognomen ne- 
mini datum ; sed Claudius Caudex, 
Maraertinis auxilio missus, urbem ob- 
sidione liberavit. Polyb. i. 1. Neque 
Noster de cognomine loquitur; tan- 
tum dicit tuperhumy quod crebro apod 
poetas de victoribus legitur. Nota, 
id, quo quis ita insignitur, ut discerni 
ab aliis possit. Nunc cognomen, quod 
Scipioni iEmiliano impositum. De 
formula trahere notam vid. Bentl. ad 
Horat. IV. Od.ii. 59. Drusus, Livis 
ex priore roarito Tiberio Nerone filius, 
Tiberii frater, rebus m Germauia pre- 
clare gestis, ad Rhenum in sstivis 
castris, ex fractura, equo super crus 
ejus collapso, an. U. C. 745. mortuus 
est : de qua morte sub Ovidii nomine 
consolatio exstat ad Liviam Augus- 



FASTORUM LIB, I. 



45 



Africa victorem de se vocat : alter Isauras, 

Aut Cretum domitas testificatur opes. 
Hunc Numidae faciunt, illum Messana superbum : 

Ille Numantina traxit ab urbe notam. 596 

Et mortem et nomen Druso Germania fecit. 

Me miserum ! virtus quam brevis illa fuit ! 
Si petat a victis ; tot sumat nomina Caesar, 

Quot numero gentes maximus orbis habet. 600 
Ex uno quidam celebres, aut torquis ademtae, 

Aut corvi titulos auxiliaris habent. 
Magne, tuum nomen rerum mensura tuarum est : 

Sed qui te vicit, nomine major erat. 
Nec gradus est ultra Fabios cognominis ullus. 

lUa domus meritis Maxima dicta suis. 606 



tam. Senatus ipii poeterisqae ejus 
Gtrmaniei cognomeD decrevit; Sue- 
toaiiis, Claad. 1 ; Dio, lib. xv. Virtu» 
iUa. Velleius, u. 97. de eo : " Ado- 
lescens tot tantaramque virtutum, quot 
et quantas natura mortalis recipit» vel 
industria perficit." Vid. ejus laudes 
etiam Horat. IV. Od. 4. Julius Ca- 
sar cognomine nuUo insignitus erat; 
nihilo tamen minus hic ejus mentio 
fit, et in maximam ejus laudem. Vi* 
cerat enim ille gentes numero infini- 
tas. Cic. pro Marc. 2. 

601. T. Manlius Torquatus, qui an. 
U. C. 392. ad Anienem Galli, quem 
ab eo provocatus occiderat, torque 
detracto, cognomen invenit ; Cic. Off. 
iii. 31 ; Liv. viii. 10. M. Valerius 
Corvinos, Trib. militum, an. U. C. 
406. Gallum magnitudine et armis 
insignem in certamine singulari occi- 
dit, adjutus a corvOf qui, in galea ejus 
sedens, quotiescumque certamen ini- 
tum est, 08 oculosque hostis rostro et 
unguibus appetiit ; Liv. vii. 26. Cn. 
Pompeio Magni cognomen ab assen- 
tatioae familiari tributum. Liv. xxx. 



45. Nomine major, superans omne 
nomen ac titulos. Taubner. monet, 
Ovidium per gradus ire voluisse : 
Pompeius fuit magnutt Cssar major 
rerum gestarum gloria, Fabius maxt- 
mut. Non probo. 

605. An. U. C. 499, quum Fabina 
omnem forensem turbam in quatuor 
tribus conjecisset, urbanasque eas ap- 
pellasset, " adeo eam rem acceptam 
gratis animis ferant, ut Maximi cog- 
nomen, quod tot victoriis non pepere- 
rat, hac ordinum temperatione pare- 
ret;" Liv. ix. 46. extr. Illa domus, 
mansit enim ei genti hoc nomen. £t 
omnis illa familia de civitate bene 
meruit; ii. 195 seqq. Sancta, etc 
GIossaB Philoxeni, Augustus, ttpbc, 
tanetut, Quibusdam censeotibus Oc- 
tavianum Romulum appellari opor- 
tere, pnevaluit, ut Augustns vocare- 
tur, non tantum novo, sed et ampliore 
cognomine, " quod loca quoque reli- 
giosa, et in quibus augurato quid con- 
secratur, augusta dicantur, ab auctu» 
vel ab avium gestu gustuve, sicut 
etiam Ennius docet, scribens ; Augus- 



46 



P. OVIDII NASONIS 



Sed tamen humanis celebrantur bonoribus.omne$ : 

Hic socium summo cum Jove nomen habQt, 
Sancta vocant augusta patres : augusta vocantur 

Templa, saoerdotum rite dicata manu. 610 

Hujus et augurium dependet origine verbi, 

£t quodcumque sua Jupiter auget ope. 
Augeat imperium nostri Ducis, augeat annos : 

Protegat et vestras querna corona fores ; 
Auspicibusque Deis tanti cognominis heres 615 

Omine suscipiat, quo pater, orbis onu8. 
Respiciet Titan actas ubi tertius Idus^ 

Fient Parrhasiae sacra relata Deae. 
Nam prius Ausonias matres carpenta vehebant : 

Haec quoque ab Evandri dicta parente reor* 620 



to augurio postquam inclyla condita 
Roma est." Sueton. Aug. 7 ; Flonis, 
IV. xii. 66; Dio, lib. liii. ^ravra rd 
ivrifiwrara xai rd Upuirara avyov- 
ard icaXfcrac. Inde et Augusti pala- 
tium peculiari ratione ianctum dice- 
batur. Vide Bentl. ad Uoratium, IV. 
Od. iv. 26. Sacerdotiim manu, Tem- 
pla ita dedicabantur, ut Pontifex pos- 
tem manu teneret. H\\jiu et angu- 
rium, etc. ab hoc nomioe fluxit et 
voc. augurium. Querna corona, Su- 
pra fores Palatii civica e qnercu co- 
rona suspensa erat, et ad utrumque 
latus laurus stabat, triurophalis arbor. 
Corona ofr eives servatos inscripta erat. 
Heres est liberius, cui Augusli noraen 
hereditarium. Sueton. Tib. 26. 

617 — 636. Die decimo quinto, scil. 
xviii. Kalend. Februar. rursus Car- 
mentalia, Confer Plutarch. Quaest. 
Rom. tom. vii. p. 124. edit. Reisk. 
ActaSf transactas, exactas. Relata, 
iterata, repetita. De Parrhasia Dea 
vide ad ver. 478. Matres, matrooae, 
mulieres. Carpenta, currus cum tecto 
arcuato rotisque duabus, qui siepe in 



nummis cernuntur. Beckmann. in 
Beytraegen zur Gesckickte der Erfin- 
dungen, P. ii. p. 391. serius haec ia- 
venta putat. An. U. C. 360. Roms id 
honoris decretum matronis, " ut pi- 
lento (vehiculo peosili et commodiore 
aliis) ad sacra ludosque, carpentis festo 
profestoque uterentur ;" livius, v. 25. 
Ab Evandri parente, quod vix verum 
esse potest, honor eripitur, A Senatu 

prohibitas sunt '0x4/*^' XP^^'^* 
ZivKroXg; Plutarch. d. 1. Dettinare, 
sibi proponere, constituere. Vide ad 
Plin. I. £pist. viii. 1 : Plutarcbus, 
(rweBtvro, Ingr/aXos viros, «ive quia 
viris oranibus Senatorum interdictum 
imputabant, sive quia et virorum 
culpa aliqua in hac re. Etiam Pln- 
tarchus, afivvofuyai roi>s dvipOQ. 
C<££o, clandestino. II. Amor. xiv. 4. 
ubi de puellis onus ventris sic excu- 
tientibus, *' c«cas armant in sua fata 
manus.'* Jus restituiise, Hinc mu- 
lieres ivnKvowrai jcac froKvriKvowsai 
templum Carmentae posuerunt. Ex- 
emtum, ademtum. Vide Burni. 



FASTORUM LIB. I. 47 

nor eripitur : matronaque destinat omnis 
tos nulla prole novare viros. 
uret partus, ictu temeraria esBco 
ribus crescens excutiebat onus. 
isse patres ausas immitia nuptas, 625 
BLinen exemtum restituisse, ferunt. 
3 nunc pariter Tegeaeae sacra parenti 
meris fierl virginibusque jubent. 
non illi fas est inferre sacello^ 
iolent puros exanimata focos. 630 

amas ritus veteres, assiste precanti : 
ina percipies non tibi nota prius. 
i placantur Postvertaque, sive sorores, 
fugae comites, Msenali Nympha, tuae. 
quod porro fuerat, cecinisse putatur : 635 
a, versurum postmodo quidquid erat. 
DA te niveo posuit lux proxima templo, 
fert sublimes alta Moneta gradus. 

rf«a, qux ex corio et pel- h. I. apparet, dictnm etiam esse de 

icta ; Varro de Ling. Lat. tempore priBtfirito, cujus significati- 

addit : " Inde in aliquot onis ezemplum sibi occurrisse negat 

icellis scriptum habemus : Burmannos. In Regiis tribus reperi- 

corteum adhibeatur, ideo, mus venturum, quod quadrare non po- 

lum quid adsit." Nympha test, nisi cum Pottventa ; hoc quidam 

irgilio, iEneid. viii. 336. dederunt sine auctoritate. 

vocatur. Heinsius malit 637. Proximo die, nempe die xvii. 

ot apud Macrobium, Sat. Kalend. Februar. tuum templum, Con- 

it Antevorta et Postvorta, eordia, dedicatum. £a Dea quinque 

tcilicet aptissimae comites, Roms templa habebat; nunc anti- 

anos coluntur." Denique quissimum intel. In area, ubi Manlii 

sunt Gellii Noct. Att. xvi. domus steterat, populus sdem Deae, 

ii de mulieribus legre eni- quam Monetam vocabant, ndificavit ; 

rmo : ** hujus periculi de- Plutarch. CamiL 36 ; adscendebatur 

usa are statuts suntRoms centum gradihui. M, Furku Camillux 

rmentibus : quaruro altera Dictator, orto motu civili, ad Capito» 

nominata est, Prosa (alii lium respiciens, Deos precatus est, ut 

tera; a recti perversique seditionem bene vertere juberent» 

otestate et nomine." Porro sdemque Coneardig, si motus esset 

ficat, in futuTum ; sed ex sedatus, vovit. Motu composito, de- 



48 



P. OyiDlI NASONIS 



Nunc bene prospicies Latiam, Concordia, turbam : 

Nunc te sacratae restituere manus. 640 

Furius antiquum populi superator Hetrusci 

Voverat, et voti solverat ante fidem. 
Causa, quod a patribus sumtis secesserat armis 

Vulgus ; et ipsa suas Roma timebat opes. 
Causa recens melior : passos Germania crines 645 

Porrigit auspiciis, Dux venerande, tuis. 
Inde triumphatae libasti munera gentis ; 

Templaque fecisti, quam colis ipse, Dese. 
Haec tua constituit genitrix et rebus et ara, 

Sola toro magni digna reperta Jovis. 650 

HiEC ubi transierint, Capricorno, Phcebe, relicto, 

Per juvenis curres signa gerentis aquam. 



cretum, ut sdes vota prope forum ex- 
stmeretur. Plutarch. Camil. 42. Tem- 
plum foro imminens recte pratjncen 
turbam aut populum in foro dicitor. 
Id Tiberius, consulatum cum Cn. Pi- 
sone iniens reficiendnm suscepit, ut 
suo et Drusi nomine inscriberet, at- 
qne an. U. C. 762. quo pax in Pan- 
nonia et Dalmatia composita, Druso 
jam mortuo, de manubiis dedicavit; 
Suetonius Tib. 20. Sacratum et sanC' 
tum, quidquid ad Imperatorem perti- 
nebat. Vide Rittersh. et Cortium ad 
Plin. X. Epist 1. Infra ii. 60. sacra- 
ttu Dux papuli Hetnuci. Veientino- 
rum in Hetruscis opulentissimorum, 
atque Faliscorum. Ante, olim. Quod 
a patribus, etc. Omnis multitudo per 
Tribunos plebis in principes, in primis 
in Camillum, incitata postulabat, ut 
alter consul e plebe crearetur; Li- 
vius, V. 25. Suas timehat opes, opes 
plebis metuebant senatores. Noster 
ingeniose loqui voluit. 

645. Sensus : Germania tuis auspi- 
ciis victa. Victi victori porrigebant 
ea, quibus essent insignes; Germani 



erines suos promissoa ad tontoram; 
Amorr. i. 14 : " Jam tibi captivos 
mittet Germania crines : Calta tri- 
umphats munere gentis eris ;*' loter- 
preti Gallico Dus venerandut Germa- 
nicus esse videtur. At bella tum 
omnia gerebantur auspieii» Impcra- 
toris. Libasti munera gentis. Neapo- 
lis ad prandium civibus exhibitum et 
congiarium ex manubiis datum refert ; 
Burmannus ad detonsos crines, quot 
Augustus (immo Tiberius) libaverit. 
Obscure sane poeta locutus est : puto 
tamen sensum esse : tu manabias in 
usum sacrum adhibuisti et templa 
inde fecisti. Quam colis, vita tua et 
moribus. Genitrix, livia. £a con- 
cordiam rebus ipsis Augusto, et ara, 
quam forte. ut Const. Fanensis et 
Burraannus suspicantur, in ConcordiB 
ede eonstituit, exhibuit, quemadmo- 
dum et Bons Des templum restituit, 
V. 167. Magnta Jupiter, Aug^ustus. 

651 — 656. Solis transitus e Capri- 
corno in Aquarium. Lyras et roedii 
Leonis occasus. Plinius, xviii. 26. 
*' £t quum sol in aquarium sentitur 



FASTORUM LIB. I. 



4B 



ScPTiMUS hinc oriens quum se demiserit undis, 

Fulgebit toto jam Lyra nuUa polo. 
SiDER£ ab boe, ignisyYenienti nocte» Leonis 655 

Qui micat in medio pectore, mersus erit. 
Ter quater evolvi signantes tempora Fastos ; 

Nec sementiva est uUa reperta dies : 
Quum mihi, sensit enim, lux hsec indicitur, inquit 

Musa : quid a Fastis non stata sacra petis ? 660 
Utque dies inceita sacro, sic tempora certa ; 

Seminibus jactis est ubi fcetus ager. 
State coronati plenum ad prsesepe juvenci, 

Quum tepido yestrum yere redibit opus. 
Rusticus edieritum palo suspendat aratrum : 665 

Omne reformidat frigida vulnus humus. 
Villice, da requiem terrae, semente peracta : 

Da requiem, terram qui coluere, viris. 
Pagus agat festum : pagum lustrate, coloni ; 

£t date paganis annua liba focis. 670 



ransire, qood fere xvi. Kalend. Fe- 
»nuir. evenit." Juvenii, quem Gan^f- 
Dedem noiioiilli dixerunt. Hygin. 
?, A. ii. 29. Aquam urnlim und^ 
iqiMm effundit; Horatius, Sat. I. i. 
IS. Inde umiger vocatus. Septimu^ 
ime OrienSt dies tertius et vigesimus 
rattuar. Stella in medio peetcre Leenit 
Btignis Regulus dicitur. Intelligen- 
lus autem occasus Leoiiis matutinus. 
led lapsus est Ovidius. 

657 — 704. Sementita, aut, ut et hoc 
Bco in MSS. qnibusdam et apud alios 
.octores scribitur, Sementina, (ttim 
ationis finits9 causa suscept«, et a 
etnente appellat», auctoribus Var- 
oae et Festo. Eraot in feriis concep> 
ivis» qus quotannis a magistratibus 
ut sacerdotibus coocipiebantur ; Ma- 
robina, Sat. i. 16. Itaque in Faetit 
'gnmUt reperiri Bon poterant. Sed 

VOL. V. 



Ovidius se frustra in illis qusBsivisse 
finxit» ut Sementiv» descriptionem 
commode inserere posset. In ea Ti- 
bnll. ii. init. ante ocolos habuisse vi- 
detor ; obi Ambarvalia describootur» 

663. Requie» et fetta rurieolarum 
describuotur, additis precibus pro frn- 
gum copia et pace. State — humui, 
Coronari animalia solebant feriantia, 
oflScio functa et diebus festis ; v. 62. 

669. De illo feuo conf. Varro de 
Re Rust. i. 3. Sed Virg. i. 389 sqq. 
doo alia rusticorum fjssta descripsit. 
In pagot Servios Tulltus agmm Ro- 
manum divisit, instituitque, ut Diis 
tutelaribus cojosqoe agri are excita- 
rentar, io iisqoe quotannis sacra eom- 
muoia fiereot; qos pagemaHa dicta. 
In iis Uba, iriXavoi, conferebantor a 
singoUs familiis ; Dionyt. Halic. iv. 16. 
Pmgmt Iwtmimtur boatlis circuaMCtis ; 
H 



62 



P. OYIDU NASONIS 



Sarcula cessabant ; versique in pila ligones, 

Factaque de rastri pondere cassis erat. 700 
Gratia Dts, domuique tU8&: religata catenis 

Jam pridem nostro sub pede bella jacent. 
Sub juga bos veniat ; sub terras semen aratas : 

Pax Cererem nutrit : Pacis alumna Ceres. 
At, quae venturas prscedet sexta Kalendas, 705 

Hac sunt Ledaeis templa dicata Diis. 
Fratribus illa Deis fratres de gente Deornm 

Circa Juturnae composuere lacus. 
Ipsum nos carmen deducit Pacis ad aram ; . 

Haec erit a mensis fine secunda dies. 710 



705—708. PoUucu et Coitoris Um^ 
piwm.] VI. Kal. Febr. an. U. C. 769. 
Tiberius Castoris et Pollucis sdem 
dedicavit, iascripto et suo et Drusi 
fratris nomine ; Dio, lib. Iv. p. 567. 
Confer Consolat. ad Liviam, ver. 283 
sqq. Fuit illud templum ad lacum 
Jutumwn (ver. 463.) in foro Romano 
prope Julii Caesaris templum : II. ex 
Pont. ii. 85 sq ; Suetonius Css. 10. 
LetUtu, Unus MS. Ledaeis, unde 
Heins. Ledaicis conjiciebat : sed forma 
Ledoiui satis usitata ; Consol. ad Li- 
viam, 283 ; Martialis, iv. 58. Leda:ai 
Lacedttmonis paUtttra$, De gente Deo- 
rum, de gente Caesarea. Compeiuere, 
conjuncti posuere. Nove sic dictum. 

709. Ara Paoi.J Arai veteres sta- 
tuebant rei, quam cuperent laudatam. 
Vid. Lipsius ad Tacit. An. i. 13. Pad 
Deas jam Athenienaes aras consecra- 
ront; sed Bome ante Augusti tem- 
pora nullis fuit monumentis honestata. 
£o tandero iroperante, senatus populi- 
que jussu ara PacU posita est anno 
U. C. 74L die vi. Non Jul. ia ipsa 
curia. £o eniro anno Augustus, re- 
bus in Gallia, Hispania, Gerroaniaque 
prospere confeclis, Roroaro redierat. 
Aram et Noster lib. iii. 882. et Juve- 



nalit Sat. i. 1 15. memortnt, twn nnm- 
mi exhibeot. Vid. Goltzius in Aug. 
p. Ivii. n. 12. Ad eam bis quotanni?, 
Januarii et Martii tricesimo die sacri- 
ficatum. Vide omnino Fiscber. de 
Ara Pacis. H^c, nempe qua sacra 
fiunt ad aram illam. In veibis Iftm 
noi carmen, etc. commodni et gratus 
transitus. Victoria Actiaca quum tan- 
dem orbi Romano, bellis continuis per 
plura sscula pro6igato, pacem red- 
didisset, prsclare nunc Pax/roii<<t6iii 
vel olee vel lauri (nam utraqae paca- 
iis) quibus post illam victoriam or- 
nata erat. adesse jubetur. Heinsius 
vero intelligit frondem laureum Apol- 
lini Actio sacram. Sic et Lenzint. 
Bochartus malebat, frondilntt Aet^it, 
id est, olea. Comtoi jam Ciofiuius ex 
optimis cod. invexit. Burmannut no- 
tat, canos, quod reliqui praeferunt, 
diuturnam et quasi perpetnam pacem 
indicare. Mihi vero cana Pax parum 
placet ; neque sic bene perpetuitatis 
rationem poeta expresserit. Comti 
contra capilli venerandam reddunt 
faciero (Tibul. IV. ii. 10.) et convc- 
niunt his soleronibus. Possunt euara 
verba comtos retUmita e copia poetica 
dicta esse pro uno comta, Ita iEneid. 



FASTORUM LIB, I. 



53 



Frondibus Actiacis comtos redimita capillos, 

Pax ades, et toto mitis in orbe mane. 
Dum desunt faostes, desit quoque causa triumphi : 

Tu ducibus bello gloria major eris. 
Sola gerat miles, quibus arma coerceat, arma ; 

Canteturque fera nil, nisi pompa, tuba. 716 
Horreat ^neadas et primus et ultimus orbis : 

Si qua parum Romam terra timebit, amet. 
Tura, sacerdotes, pacalibus addite flammis ; 

Albaque percussa victima fronte cadat. 720 
Utque domus, quee prsestat eam, cum Pace peren- 

Ad pia propensos vota rogate Deos. [net, 

Sed jam prima mei pars est exacta laboris, 

Cumque suo finem mense libellus habet. 



vii. 751. " sacerdos Fronde super ga« 
leam et felici comtus otiva;" Mn. 
lib. VIII. V. 128. vitta comtos pne- 
tendere ramot." 

716. Tube usat et in bello et in 
ncrit tpectacuUtqne ; Calpum. EcL 
i. 67. " Inter tacra tubat, noo inter 
befla ionare." Que ad bella perti- 
nent, ea ftra vocantur. UUimut or- 
bit, terrs remotitaime ; Bentl. ad 
Horatium, I. Od. xxxv. 29. Primut 
eigo tunt propinqu». Paealii vox 
fonan ab Ovidio facta; Metam. vi. 
111. oU^ paeaU». Percutsa. Alii 
perfuta, quod Taubner. ad morem re- 



fert, quo merum ez patera inter comua 
bostte ef!undebatur. Alteri lectiont 
timilit ett, ted plenior, locut IV. Tritt. 
ii. 5 : " Candidaque adducti| coUum 
percuata tecuri Victima purpureo tan- 
guine tinguat humum." Confer tu- 
pra 83. 320. Pro pr^uua Francofurt. 
et undecim alii jrrtutet, ut simul vo- 
tum includat. Hamburg. paeem qum 
prattat, pace perennet, qualem lutum 
Ovidius sane amat, ut vers. 25. 72 ; 
ii. 52. et sepe. Passim autem in hoc 
opere pacem commendat, detestatur- 
que bella. 



56 



P. OVIDII NASONIS 



Haec mea militia est : ferimus, quae possumus, arma, 

Dextraque non omni munere nostra vacat. 10 
Si mihi non valido torquentur pila lacerto, 

Nec bellatoris terga premuntur equi, 
Nec galea tegimur, nec acuto cingimur ense ; 

His habilis telis quilibet esse potest ; 
At tua prosequimur studioso pectore, Csesar, 15 

Nomina, per titulos ingredimurque tuos. 
Ergo ades, et placido paulum mea munera vultu 

Respice, pacando si quid ab hoste vacas. 
Februa Romani dixere piamina patres: 

Nunc quoque dant verbo plurima signa fidem. 
Pontifices ab Rege petunt, et Flamine lanas, 21 

Qu!s veteri lingua Februa nomen erat : 



1 1 . Pila ei htsUB (orfu«6atitttr la- 
certo adducto, ad quod et viribus et 
arte opus erat; Met. viii. 28 tqq. 
Hahilis, idoneus. At, tamen, certe. 
Prouquimur, Dousa pater volebat, 
peruquimur: nne causa; namque et 
proiequi et penequi dicitur qui singulas 
rei partes ordine explicat. Plinius, I. 
£p. viii. 8. *' munificentie rationem 
atik) prosequi." Vide et ad iv. 724. 
Nomina, laudes. Per titulot ingredi- 
mnr, Vide ad i. 15. Paeando. Alii 
paeato, Taubnerus utramque feren- 
dum censet. At, si hostes jam paeati, 
otium erat Germanico. 

19—30. Vis vocahuli Februa. Res 
tenuis et jejuna. Patre$, priores, 
antiqui : ver. 30. avi, et 36. tenet vo- 
eantur. Februa dijerunt piamina, 
Varro de Ling. Lat. v. p. 46 : " Rex 
quum ferias menstraas Nonis Febraar. 
edicit, hunc diem febraatum appellat. 
Februum Sabinis purgamentum et in 
tacris nostris verbum." Festus: "qus- 
cumqoe purgamenti causa in quibus- 
que sacri6ciis adhibentur, februa ap- 
pellantur." Piamina, liaTapftol, sancti 



quidam ritiis* quibus Deomm ultia 
ac poena avertitur, quibus dyoQ, scil. 
•celut summovetur. Fidem dmt aut 
facit verbis, qui ea confirmat et veit 
esse Oftendit ; Cortius ad Sallost. Jog. 
xxiv.9. Sed nunc est : eonfirfflare tig- 
nificationem verbi memoratam. Signa, 
argumenta. 

21. Ritus non aliunde notus attin- 
gitur. Rex nempe sacroruro. Lana» 
illas rufi fiiisae coloris, Neapol. ex 
Clem. Alex . Strom. vii. conjicit, nbi 
Ipta levppd, in ritibus sacris memo- 
rantur. Interpres Francogallua male 
apicem in pileo sacerdotis intelligit. 
Lietor, nempe Flaminis Dialis. Ttfr- 
rida, tosta. ut sspe. Vide Heimium. 
De mica salis vide ad i. 338. Puram 
arborem esse pinum, e versu 2$. et 
aliis locis monet Neapolis. Vocator 
pura propter vim purificandi. Fiami' 
nica, Flaminis Dialis uxor. Bvrman. 
non damnat, quod in Hamb. exstat, 
laurea ; namque et lauro veteres uioa 
esse in lustrationibus, iv. 741 tqq. et 
tcrfa et ^tirea commeroorantor. /»- 
tonsus, omnino priscus ; vi. 264. i»- 



FASTORUM LIB. II. 



57 



Quaeque capit lictor domibus purgamina certis» 

Torrida cum mica farra vocantur idem ; 
Nomen idem ramo, qui caesus ab arbore pura, 25 

Casta sacerdotum tempora fronde tegit. 
Ipse ego Flaminicam poscentem februa vidi : 

Februa poscenti pinea virga data est. [mur, 
Denique quodcumque est, quo pectora nostra pia- 

Hoc apud intonsos nomen habebat airos. 30 
Mensis ab his dictus, secta quia pelle Luperci 

Omne solum lustrant, idque piamen habent; 
Aut quia placatis sunt tempora pura sepulcris. 

Tunc quum ferales praeteriere dies. 
Omne nefas, omnemque mali purgamina causam 35 

Credebant nostri toUere posse senes. 



c« 



tmmu Nwma ; lloni. IL Od. xv. 11. 
inUmn Catonis. Tonderi Romani coe- 
penint vrb. cond. 454. quum antea 
nt intonii et barbati ; Plin. vii. 59. 

31 — 34. Februarii nomen. Festus : 
Febmarioi mensif dictus, quod tum, 
id est eztremo anni mense populus fe- 
bmaretar, id est lustraretur ac pur- 
garetur : vel a Jnnone februata, quam 
alii febraalem, Romani februalim 
▼ocant: qnod ipsi eo mense sacra 
fiebant, ejuaqne feris erant Luper- 
caHa, etc." Confer Macrob. i. 13. 
Lmptrealia describnntnr inde a ver. 
267. Tempora pyra, civitas eo tempore 
pora, piaeatiM ttpulerii. Conf. ver. 52. 
et t. 43. De FeralUfut vide infra 433 
— 470. Sepuleris, nam ad tumnlos 
Maaet pkicijNuitur. 

36. Luttratio, ikaopbc, ayvKrph^, 
coOapcoyidc» Bane apud GrccM mos 
antiqiiisiimns, et apnd Homerum pas- 
vam obvins. Lostnbantur autem va- 
rias ob eaiiMs, propter sacra facienda, 
ot sordes peccatorum abstergerentur, 
poet reditum e b^Uo, post facinus ad- 
Pmtrefaeia, liberari a cul- 

VOL.V. 



pa scelerum. Ipse Apollo, Pythone 
occiso, expiandus erat. Menoetius, 
Aetorii filius, fuit inier Argonautas; 
Opunte in ludo interfecit Clysony- 
mum* Arophidamantis filinm; ezsul 
ezceptus est a PeUo; Apollod. III. 
ziii. 8. Phoeits, JEacx et Psammathes 
filius, a Telamone et Peleot quos pater 
ex Endeidesusceperat, ioterfectusest ; 
Diodorus Sic. iv. 72 ; Pausanias ii. 
29. £t tractata ea res in tragoediis 
veter. Hinc Telamon Salamina fugit, 
PeUut contra in Phthiam, ubi pur- 
gatur ab Eurytione, Actoris filio; 
Apoll. III. xii. 13. Ab ipso Actore 
qui tamen diversus a superiore, por- 
gatum narrat Diod. Sic. d. 1. Inde ad 
venationem apri Calydonii profectns 
Eurytiona socerum occidit, lum ab 
Aeatto, loka rege, purgatusest; ApoU. 
III. ziii. 2. Ovidius igitur miscuit 
diversa. lolcus pars Httmoniit, scil. 
Thessalie. £tiam aquit usus in lustra* 
tionibus, in primis marine, quam- 
quam et fluminalis. Secnndum Euri- 
pidem enim 96Xaooa k\6Kh ir&vra 
T iLvBpMmf leaKd, 
I 



58 



P. OVIDII NASONIS 



Gra^ia principium moris fiiit : illa nocentes 

Impia lustratos ponere facta putat. 
Actoriden Peleus, ipsum quoque Pelea Phoci 

Caede per Haemoniaa solvit Acastus aquas. 40 
Vectam frenatis per inane draconibus iBgeus 

Credulus immerita Phasida juvit ope. 
Amphiaraides Naupactoo Acheloo, 

Solve ne£as, dixit : solvit et ille nefas. 
Ah ! nimium faciles, qui tristia crimina cttdis 45 

Fluminea toUi posse putetis aqua ! 
Sed tamen, antiqui ne nescius ordinis erres, 

Primus, ut est, Jani mensis et ante fuit : 
Qui sequitur Janum, veteris fuit ultimus anni : 

Tu quoque sacrorum, Termine, finis eras. 60 
Primus enim Jani mensis, quia janua prima est; 

Qui sacer est imis Manibus, imus erat. 



41. Medea, interfectit Corintbi li- 
berii 8uis, fugit Atheuas, ubi ab ^gto 
•xcipitur ; Metan. yii. 398 sqq. Ibi 
** Titaniacis ablata draconibus intrat 
Palladias arces." Crtdulus, credebat 
eniro Medea poUicenti, orbitate eum 
liberaturam; Plutarchus, Thes. 13« 
Alcnueon, Am^kimrai filius, ob £ri- 
phylen niatrem interfectam lustratus 
est priroum a Phegeo, Psophide, que 
fuit urbs Arcadis. Sic nondum in- 
sania liberatus, jubente oraculo, in 
terram recentem se contulit» quam 
Aekeloi limus congestus fecerat ; ibi- 
que ab Aeheloo purgatus est ; Thucyd. 
ii. 102. ubi fluvius ille satis describi- 
tur ; Pausanias, VIII. xziv. p. 646 ; 
et ApoUodor. III. vii. 5. Naupactut, 
urbs MtoWm, nunc LepatUo. Facilee, 
creduli, superstitiosi. Gravis sententia. 

47—^. De ordine hujos mensis 
Itmporibus antiquis. Ultimum eum 
locum tenuisse, non secundum, nt 



Plutarch. putabat, docet etian Idokr. 
p. 349. Et ante, nempe a NanMS 
temporibus. UUimut; Maciob.i.13: 
*' Omni intercalationi mensis Februa- 
rius deputatus est, quoniam is ultimus 
anni erat Quod ipsum GnBOomm 
more faciebant. Nam et Uli ultimo 
anni sui mensi superfioos interserebaBt 
dies." Romani autem interealabant 
post vicesimum tertium diema Term' 
uaUbui jam peractis. Imt» inferi. 
Noster lodere verbo voluiu Vide ad i. 
731. DehacDecemvirorummutatiooe 
silent aUiscriptores ; ipoe Nosterdnbie 
loquitur, ereduntur, Yidentur aMtena 
ut aUa, ita et meUorem anni digeilio- 
Bom ab Atheniensiboa snmsisae : vid. 
Ideler. pag. 356. ComHnumeee f— ytns, 
efiecisse, ut hi duo measea. milio in- 
terposito» se exciperent, quom antea 
dktarent hngo tpatio, decem ipsia 
mensibus interjectis: vido Pelavium 
de Doct. Temp. lib. U. cap. 74. 



FASTORUM UB. II. 



50 



Postmodo creduntur spatio distantia longo 

Tempora bis quini continuasse Viri. 
Principio mensis. Phrygi« contermina Matri. 56 

Sospita delubris dicitur aucta novts. 
Nunc ubi sint illis, quaeris, sacrata Kalendis 

Templa Deae ? longo procubuere die. 
Caetera ne simiii caderent labefacta ruina, 

Cavit sacrati provida cura Ducis : 60 

Sub quo deiubris sentitur nuUa senectus, 

Nec satis est homines^ obligat ille Deos. 
Templorum positor, templorum sancte repostor, 

Sit Superis, opto, mutua cura tui : 
Dent tibi coelestes, quot tu coelestibus annos, 65 

Proque tua maneant in statione domo. 
Tum quoque vicini lucus celebratur Asyli, 

Qua petit aequoreas advena Tibris aquas. 



65— T3. Kaltnd, Ftbruar, memora- 
kilmftommMa, £o die Junonb Soiptf« 
iMDplitti erat dedicatum. Id conter- 
niftQni erat ttdi Phrygiit MatrU, sive 
Cybelei, ib Angwto in monte Pala- 
tino {KMite, qnum antea ejusdem Deai 
a imala c mm ibi enet. Vid. Monum. 
Aacfu el Dio, lib« IxTi ; sed quo 
•eMpoi^OvidiuBhectcribebat; tem- 
frfam ilKid fonditoa perierat. Ab eo 
divcnnn ejuidem Des templum ia 
fsco Otitorio, quod Cn. Comelius Cc- 
t l wgn i ooa. nb initinm belli Insubrici 
f o w i t, quadrienaio pott dedicatum ; 
IMn, ixzii. 90 ; zxxiv. 53. Longo 
«Ut^vatotate. Cadtrent labefaeta ruina 
piettnB et elegaBtiut, quam corruerent. 
Tnm umiimr teneetut saaviter ab ho- 
miikibiis ad delubra translatura. Sa- 
cr«litfdii;r,Imperalor. VideadL640: 
Mmmnu Vit. Ofid. ad an. 59. et 60. 
p. 1I9. Tlberium intel^it de quo 
Tadt. An. ii. 48 : "DeAm sdes ve- 
toatate Mt igni abolitas, oosptasqae 



ab Augusto, dedicavit.'' Tum plares 
tales tedes memorat. SedetAugustum 
Liv. iv. 20. *' tempiorum omnium con- 
ditorem aut restitutorem" nominat; 
et de eo Sueton. 30 : " iEdes sacras 
vetustate coUapsas aut incendio ab- 
samtas, refiecit." Difficile est definire, 
uter nunc intelligendus sit, quoniam 
Ovid. hoc opus sub Aagusto inchoavit, 
sttb Tiberio autem absolvit, et parti 
jam absoluts postmodo noonulla in- 
seniit. Obligat ille Dtot conveniea* 
ter Romanorum de Diis sais opinioni 
dictum. Maltm cura tuii Metam. 
viii. 724. ** Cora pii Dls sunt, et, qoi 
ooluere» coluntur." Diis annos dabat, 
quatenus aras eoram, statuas, tem- 
plaque pereanabat. Maneant in ita- 
tioM, pergant tuam domum toeri. 

67. Tum, iisdem Kalend. Romulus 
sane inter duos luces Aiylum aperuit» 
qui locus dictus est imier duot luees, 
Hii9opu>y ivoiv SpvfiAv, Sed seriore 
tempore non exstabant tuei, et Atytum 



60 



P. OVIDII NASONIS 



Ad penetrale Numee, Capitolinumque Tonantem, 

Inque Jovis summa cseditur arce bidens. 70 
Seepe graves pluvias adopertus nubibus Auster 

Concitat, aut posita sub nive terra latet. 
Proximus Hesperias Titan abiturus in undas 

Gemmea purpureis quum juga demit equis : 
IUa nocte aliquis, toUens ad sidera vultum, 75 

Dicet : Ubi est hodie, qu» Lyra fulsit heri ? 
Dumque Lyram qu8eret,mediiquoque terga Leonis 

In liquidas subito mersa notabit aquas. 
QuEM modo cselatum stellis Delphina videbas, 

Is fugiet visus nocte sequente tuos. 80 



ita septuiD erat, ut Demo introire pos- 
set ; Liviiis, i. 8 ; Diooys. ii. 15 ; Dio, 
47. Advena omnis fluvius aliunde ve- 
niens dici potest. Penetrale Kunut 
edes Vest«, in cujus atrio, cui Regis 
nomen, Nuroa habitabat ; vi. 264 sq ; 
Trist. III. i. 29 ; Solinus, cap. 2. Sic 
j£det illa, exstructa et ipsa a Numa, 
hujus penetrale non male dici poterat. 
Arx, pars altera montis, in quo Capi- 
tolium erat. Itaque arx et CapitoUum 
saepe distinguuntur. Livius, iii. 18. 
arx capta CapUoliumque occupatum ; 
v. 47. arx Roma Capitoliumque, Nunc 
vero templum Jovis Capitolini. Sic et 
iv. 635. S^tpe gravet, etc. vid. Colu- 
mella, xi. II: " Kalend. Februar. 
ventus Eurinus, et interdum Auster 
cum grandine Mt." 

73 — 78. Proximus Titan die se- 
cundo Febr. Juga, lignum transver- 
sum in temone, quod equorum coUis 
imponcbatur, in curru Solis gemmis 
ordine positis distinctum erat ; Met. 
ii. 109. Male igitur unus Regius pro 
varia lectione ignea. Purpuretis om- 
nino lucidum et splendidum colorem 
apud poetas indicat; itaque et quaB 
solis sunt, purpurea vocantur. Etiam 
Heroid. xxi. ver. 86. Sol pnrpureis 



equis juga demit. Jam obsenra coo- 
versionem, qua siderum quorumdam 
occasum indicat. Lyrm occasui cos- 
micus, Leonis acronychius intelligi- 
tur. Medii, usque ad medium, media 
terga. 

79 — 1 1 8. DelphinU oceasus heliacus. 
Quoniam in coclatis operibus figur» 
ita expresss sunt, ut emineant, prop* 
terea et sidus stellis distinctum atU' 
tum dici potuit. DelphinU originem 
triplicem Hyginus Poet. Astr. ii. 17. 
refert. Una, quam Ovid. paucis at- 
tingit, est hsc : Delphio quidam no- 
mine a Neptuno ad Amphitriten, qvm 
fugerat, investigandam dimisitts est, 
eamque quum reperisset, impulit, ^ 
Neptuno nuberet. Sed Noster Ari^ 
nis fabulam merito amplexus est, 
eamque et ordine et jucunde narravit. 
De ea vid. Hcrodotus, i. 23. miil- 
tique alii. Male Neapolis ad ver. 111. 
monet, Herodotum ad unguem a Nos- 
tro expressum esse; immo in multis 
ab eo discrepat. Dominus lyret, qui 
eam habet. Arion Methymna LeAitu, 
Citharoedum excellentissimum, oMc- 
vbQ Sivripov, coloribus iis nolat, qui- 
bus vis carminum in Orpheo, et AlcBo 
alibi descripta; Metam. x. 86. 



FASTORUM LIB. II. 



61 



Seu fuit occultis felix in amoribus index, 

Lesbida cum domino seu tulit ille lyram. 
Quod mare non novit, quae nescit Ariona tellus ? 

Carmine currentes ille tenebat aquas. 
Saepe sequens agnam lupus est hac voce retentus ; 

Saepe avidum fugiens restitit agna lupum ; 86 
Saepe canes leporesque umbra cubuere sub una ; 

Et stetit in saxo proxima cerva leae ; 
£t sine lite loquax cum Palladis alite comix 

Sedit ; et accipitri juncta columba fuit. 90 

Cynthia saepe tuis fertur, vocalis Arion, 

Tamquam fraternis obstupuisse modis. 
Nomen Arionium Siculas impleverat urbes, 

Captaque erat lyricis Ausonis ora sonis ; 
Inde domum repetens puppim conscendit Arion, 95 

Atque ita quaesitas arte ferebat opes. 
Forsitan, infelix, ventos undamque timebas ; 

At tibi nave tua tutius aequor erat : 



83. Quod mare,'} Nempe circa in- 
sulas ille questus causa vagabstur. 
Rautere pro coosistere, subsistere. 
Vide Schwarts. ad PliDium, pan. x. 4. 
Sub umbra solemne, uam et tub pro in, 
et umbra pro arbore ponitur. Jn taio 
offendit Heinsium, pro quo malebat e 
Pateano infesUe, Sed in saJLi* et rupibus 
commoratio cervorum atque leonum. 
Prclerea, quod e Burman. observa» 
tum, ttare m iaxo bene coovenit prc- 
cedenti eubare tub liinfrra. Comieem 
et noctuam inimtcitia intercedit ; JE- 
lianus Hist. An. iii. 9 ; confer Metam. 
ii. 590 sqq. ubi res ex fabnlis refertur. 
Csterum his similia etiam in SS lite- 
ris leguntor ; Isai. xi. 6. " Habitabit 
lupus cum agno, pardus cum hoedo 
cubabit : vitulus et leo ct ovis simul 
morabuotur.*' 
- 91. JEtiam Dii et homines capti illa 



voce, obtupuisse dicuntur. Sic Cerbe- 
rus ap. Horatiuro, et intima Leti tar- 
tara apud Virgilium ttupent cantu 
Alcsi et Orphei ; at de Dea minus 
hoc verb. placet. Melius Horat. III. 
Od. xi. 8. *' Dic modos, Lyde quibus 
obstinatas Applicet aures." Vocalit, 
cantus, ut vocalit Orpheut Horatio. 

93. Etiam Herodotus Siciliam et 
Italiam nominat, ubi opes collegerit. 
Iliuc, venia ab Periandro impetrata, 
abierat. Tarento profectus, domum 
redire voluit. Qu^tat opet, Herodo* 
tus, Ipyatrdfuvog xpi^fuira fuy&ka; 
Hyginus, fab. 194. '' Magnum patri- 
monium acquisiverat." Idem de Si- 
monide traditur. 

97. Nempe hoc illud est, quod 
Horatius, II. Od. xiii. 13 — 20 monet, 
non quod quisque maxime timeat, sed 
improvisaro leti vim nobis instare. 



G2 



P. OVIDII NASONIS 



Namque gubernator destricto condtitit ense, 

Caeteraque artnata conscia turba manu. 100 
Quid tibi cum gladio ? dubiam rege, navita» piniun; 

Non sunt faoec digitis arma tenenda tuis. 
lUe metu vacuus, mortem non deprecor, inquit ; 

Sed liceat sumta pauca referre lyra. 
Dantveniam, ridentque moram : capit iile coronam, 

Quae possit crines, PhcBbe, decere tuos : 106 
Induerat Tyrio bis tinctam murice pallam : 

Reddidit icta suos poUice chorda sonos ; 
Flebilibus veluti numeris canentia dura 

Trajectus penna tempora cantat olor. 1 10 



Aiion tamtn «t iiaataa thnuisse Tide- 
4ar, Herodotus, irurrcvovra Sk oidu' 
fU)Vn fiAWov, 1l KopivSioan. Gvber» 
nator, Hoc de suo Ovidius exornavit. 
Apud Herodotum omnino nauts com- 
memorantnr. Servalis ipsius Arionis 
hoc consilium Hy^nus tribuit. Con' 
ttitit pro, adstitit. Destrieto Heins. 
recte r^ districto prstulit; etenim 
dtUringert est nndare, dtttringere in 
varias partes distrahere. Vide Dra- 
%6mb. ad Sil. xvii. 164. Csp-terum nota 
boc versu tot voc. ia a desineotia, ut 
ter. 266. 

101. £nsts gabematoris locum dedit 
httic consilio, qu4> suavitas qusedam 
Gonci)iaiur narrationi. Dubia navii, 
nesciens qno eat, quum nemioem faa- 
beat, a quo regatur. Martem non d«- 
pruor, Apud Herodot. tamen if^^^v 
irstpacrcirai Xpi^fiara irpouig <r0k 
Tandem minis ad incitas redactus, 
rogat, at sibi liceat Iv rj mvy ir6ffy 
nrAvTt ivnH&tiiBmXunai Aiimu, lllud 
ibi<yat Noster expressit referre lyra, 
Horat. Art. Poet. 57^ *' Musa dedit 
fidibus libera vioa referre." Rident 
moram, Apud llerodot. se sperant 
pQlcherrimum aadituros cantum. Jam 
deacribitur ^rev^, ornatus citharoedi, 



de quo confer ad Herem* iv. 47 ; He> 
tam. xi. 165. et que ibi notanmus. 
Hjgin. P. A. d. 1. petiit, ut sibi Kceret 
" se omare, qua sape vicerat» vaste." 
In eo ornatu primum est eorona, 
nempe aarea, quam HygtnitB fab. d. 1. 
diserte memorat ; Phmbmi vero can- 
taturus, Metam. d. ]. lauro tantnm 
Pamaside vinctus, Crinet tuot, quia 
Phcebus crinibus deconis, qiiia tem- 
pora ejus longo crine deo6Btia : Met i. 
450. Pallm vestis citharosdoitiB Iob- 
gior cum syrmate. Tzetzea Chil. L 
r^ fiotMnK^w 0roXi)y vocat. Vide ad 
Metam. xi. 166. ubi ** Tyrio satorata 
murice palla." Pro aaturmta, aatis 
imbuta colore, nunc est hi$ tmeia, 
dibaphe, qus et iterata, aut Umta 
mnrice dici solet. PoHiee Tel rntdo, 
vel pectine armato pulsabantur lyr» 
fides. Suos, quos sfdet reddere et de- 
bet. Non semper '*cbordi sonum 
reddit, quem vult manus et mens," 
Horat. Art. Poet. 348. 

109 — 110. Non erat, cur HeiBiioB 
hoc de olore distichon spurim jodica- 
ret. Etenim tam musici, quam poeta 
cum cycno s»pe comparantur, qnia 
veteres suavissimum ei cantttm tribue- 
bant. Inde AkKus cvKvec Aitf^ioc* 



FASTORUM LIB. H. 



03 



Protinus in medias ornatus desilit undas» 

Spargitur impulsa c^rula puppis aqua. 
[nde, fide majus, tei^ delphina reeurvo 

Se memorant oneri supposuisse novo. 114 

[lle sedens citharamque tenet> pretiumque Tehendi 

Cantat» et sequoreas carmine mulcet aquas. 
Di pia facta yident : astris delphina recepit 

Jupiter, et stellas jussit habere novem. 
NuNc mihi miile sonoa, quoque est memoratua 
AchiUes, 119 

Vellem, Mseonide, pectus inesse tuum ; 
Dum canimus sacras alterno carmine Nonas, 

Maximus hinc Fastis accumulatur honos. 
Deficit ingenium, majoraque viribus urgent: 

Haec mihi prsecipuo est ore canenda dies. 



et Piadam Direeu$ cycwu» Hor. IV. 
Od«u. 2^ Inde proverb. c^cyou doft- 
9^r^»0K. Hioc et Cycnus, r«x lign- 
ROD» moftica ezcellens, in eamdem 
avem mvtatas etie tradebatur; Me<* 
tam. ii. 252. 367. In primis morti 
Yiciniis,/ifk'(ef caQtua exercere crede- 
batur. Hetotd. vii. 1 ; Cic. Tusc. i. 
30; Fliflius, z. 32. Atque etiam 
Arioii miBe, qood Hygio. P. A. di- 
seiie monet, mortem swun deflebat. 
Noa male igitur h. 1. adhibita illa 
comparatio. Pennam Burmannus in- 
telUliit sagittam, qua trajectus olor, 
vkuiaa morti flebiliter canit, qunm 
altt de penna qnadam duraloquantnr, 
^mm oler in senectute habeat. Ca-^ 
wtmlda Heins. interftretatur, senilia. 
Sed cycni oorpas sempt r caneru, id est 
candidnm, candens. Metam. ii. 373. 
nlii Cycnus rez in hanc avem transit, 
*' canm eapillos dissimulant phimc." 
£l k. L tres cod. tamdadia prsfemnt. 
Secandam Herodotam, Arion tum 
ca n tabat v6ittnf rhf%Bp$unf, carmen 



summa fidiam ac vocis coatentieQe. 

U4. Now innaitalo. Pretium vt^ 
hntii^ carmen» quo delphino cantua 
amanti remuneretur operam Tehendi. 
Plinius» I. £p. zii. 4. prttia ffivemdi, 
ubi vide not. nostr. Vident faeta, iis 
dekctaatur, prsmiis ea afficiunt. Re^ 
eepit Jupiter, Hygin. P. A. astrologis 
hoe tribuit. 

119—144. Mille »onot.2 AHi poet« 
centum ora centumque linguas sibi 
dari in re umili cupiunL Memoratut, 
memoria ejus celebrata. Meonide» 
aut Mitoniut Homeriis dictus a Smyr- 
na, Mnonin, id est hydim orbe. Plin. 
Hist. NaL V. 30 ; HoraL I. Od. vi. 2. 
Mieontt osmtn» ale»» Pr^ijmo ote ; 
Virg. iii. 294. " Nuac, veaeranda 
Pales, magno nunc ore toQSjodum." 
Hiec rei magnitudine abreptus dizerat. 
Jam aentit, tale argumentum non con- 
veaire elegis ; itaque corrigit se : moz 
tamen rursus assurgit oratio. Herou» 
pe» etiam a&ibi, ot IV. Trist. z. 47, 
Hoc loco quidsm heroiei. 



64 



P. OVIDII NASONIS 



Quid volui demens iBlegis imponere tantum 125 

Ponderis ? heroi res erat ista pedis. 
Sancte Pater patriae, tibi plebs» tibi Curia nomen 

Hoc dedit ; hoc dedimus nos tibi nomen eques. 
Res tamen ante dedit : sero quoque vera tulisti 

Nomina : jampridem tu pater orbis eras. 130 
Hoc tu per terras, quod in eethere Jupiter alto, 

Nomen habes : hominum tu pater, ille Deiim. 
Romule, concedas : facit hic tua magna ttiendo 

Moenia: tu dederas transilienda Remo. 134 



127. Nonia Febr. sive die quintu 
Febr. An. U. C. 752. Valerius Messala 
mmien Patris Patrut ad Augustum in 
coria detulit hia verbis : " Senatus te 
consentiens cnm. Pop. Rom. consa- 
lutat PatrisB Patrem." Sueton. Aug. 
58. De tempore quo id factum, vide 
Masson. V. H. p. 246. Nos eques, 
icil. Equiles, quia Ovidius e gente 
equestri. Gratiam Augusti meriturus, 
se quoque memorat. Ret ante dedit: 
itaque et Horat. I. Od. ii. 50; zii. 57. 
eum ante sic vocavit. Similiter de 
Trajano, Plin. paneg. 21. disputat, 
ubi falso additur, ** soli omnium con- 
tigit tibi, ut pater patri» esses ante, 
quam fieres." Res autem nisi ante 
dedit honorificum nomen, mera in eo 
est adulatio. Jupiter, auctore Ho- 
ratio, cumi quatiebat Olympum, Cae- 
lar latum orbem regebat. Sed Noster 
id accommodavit nomini Pater, 

133. Concederet cedere, priorem lo- 
cum relinquere. Mamia in dilogia ; 
nam et urbem, et muros significat. 
Dederas transilienda eleganter, ita ex- 
struxerat, ut ille transilire posset. 
Sensit, damno suo expertus est ejus 
fortitudinem. Vide nos ad Plin. paneg. 
xvi. 5. Romulum sensit Tatius, quum 
inter Palatinum et Capitolinum Col- 
lem Sabini, quorum metropolis Cures, 
proelio funderentur. Cctninenses levi 



certamine docuit» vanam sine vtribus 
esse iram. Utrumque latus, iiem me- 
ridionalis et septemtrionalis. Apud 
Horat. I. Od. xxii. 19. latus nmmdi de 
plaga boreali. Claudianus, xx. 242. 
australe latus. Lenrius partem orien- 
talem et occidentalem intelligit. Equi- 
dem putem, ortum et occasnm solis 
non bene ejus latera dici. Breve, 
exigunm, ut bretis sentut, brevepondus 
apud Horat. Quodeumque ett — kabet. 
Cf. i. 85 sqq. Duce se. Dueem nunc 
varie interpretantur. Dan. Heins. Im- 
peratorem, Cssarem intelligit. Bur* 
man; capit eo sensu, quo omnes Prin- 
cipes duces. Potest esse et is, qui 
exemplo suo praeit. Augostus autem 
Ilaliam moribus ornavit, legibus emen- 
davit: antea nullos legibus locos. 
Horat. II. Epist. i. 2. Tacit. Ao. i. 9. 
Hoc nomine ia primis laudabatur «jus 
ssculum. In lueo asyli etiam nefarii 
homines recipiebantur. Verbis m^ 
movet nefas Lenuus putat respici forte 
legem quamdam, qua Augintiia vim 
asylorum eoercuerit. Sed hoc potius 
fecit Tiberius ; Sueton. 37. Neqne 
antitheta h. 1. nimis urgenda sunt. 
Domini nomen poeta forte dedit oppo- 
sitioni; id enim adeo invisum erat 
priscis Romanis, ut ne patrem quidem 
familisB servorum dominum appella* 
rent ; neque se Romulus ut doiniiittm 



FASTORUM LIB. 11. 



66 



Te Tatius, panrique Cures, Caeninaque sensit: 

Hoc duce Romanum est solis utrumque latus. 
Tu brere nescio quid vict» telluris habebas : 

Quodcumque est alto sub Jove, Caesar habet. 
Tu rapis ; hic castas duce se jubet esse maritas. 

Tu recipis luco ; submovet ille nefas : 140 

Vis tibi grata fiiit ; florent sub Caesare leges. 

Tu domini nomen ; principis ille tenet : 
Te Remus incusat ; veniam dedit hostibus ille : 

Ccelestem fecit te pater; ille patrem. 
Jam puer Ideeus media tenus eminet alvo, 145 

Et liquidas mixto nectare iundit aquas. 
£n etiam, si quis borean horrere solebat, 

Gaudeat : a zephyris moUior aura venit. 
QuiNTus ab sequoreis nitidum jubar extulit undis 

Lucifer, et primi tempora veris eunt. 150 

Ne fallare tamen ; restant tibi frigora, restant ; 

Magnaque discedens signa relinquit hiems. 
Tertia nox veniat: custodem protinus Ursae 

Adspicies geminos exseruisse pedes. 



gesrit. Prineipis nomine cancta Au- 
gmtos sab imperimn accepit, qoin et 
imperiom ejm dictum Prineipium et 
Prineipatus Vid. lipsiiis ad Tacit. 
An. i. 1. et qni ibi landantur ab Er- 
not. Hiac Horatxus, I. Od. ii. 5. Hie 
amts diei Prineept. Delatum id no- 
men ad e«m An. U. C. 727. Dio liii. 
pag. 603. Te Remut, etc. Tu cru- 
delis fuisti in fratrem; ille clemens 
est ipsis liostibns. CttleHem, etc. Conf. 
ver. 475 sqq. Majus autem est, be- 
oeficia dare, quam accipere. 

145. Aquarii ertus eotmicus.'} Eum 
plnres Ganymedem, jmerum Jddmm, 
Erichthoini ant Trois, nps Trojani, 
filium ense dicebant. Is quoniam Diis 
nsetmr MBLUidit, nnnc jocoso figmento 

VOL. V. 



urna» quam ei astronomi tribuunt, 
murto nectare aqiias fundere dicitur. 
Exoritur et cadit capite prius, quam 
reliquis membris. Hygin. P. A. iii.28. 

149. Fawmii Jiatus vemi temporis 
initium ; Plinius, xviii. 59. Oritnr 
autem, eodem ii. 47. auctore, "sole 
Aquarii xzv. obtioente partem ; is dies 
sextus est aote Febr. Idas." Colnmel. 
xi. 2. septimum Id. Febr. noroinat. 
Qnintus Lucifer, V. Tdus, dies nonus 
Februar. Restant, etc. confer ver. 
854 sqi iii. 235. 

153-— 192. i4rcfo7*^^iaci'iortas. Hic 
mythus de Callisto inseritur, qui Me- 
tam. ii. 401 — 530. latius tractatus est. 
Tertia uot ante Idus, ergo nox diei 
undecimi. Ad polum arrtirutn c!uo 
K 



i 



a» 



P; OVIDII NA80NI6 



Ssevit adhuc, coDamque rogat Satumia Tethyn, 

M aenaliam tactis ne lavet Arcton aquis. 
Ipibus agre8tis fumant altaria Fauni, 

Hic ubi.discretas insula rumpit aquas. 
Haec fuit illa diesy in qua Yeientibus arvis 195 

Ter centum' Fabii ter cecidere duo. 
Una domus vires et onus susceperat urbis : 

Sumunt gentiles arma professa manus. 
Egreditur castris miles generosus ab isdem ; 

E quts dux fieri quilibet aptus erat. 200 



193—242. Fauni tacra et Fabianm 
eladU memaria. Fauntu, Latio et 
£tniriflB proprium numen. Fuit Pici 
Siiw, quaituf Italtas rex, ob merita 
in rem rusticam inter Deos agrestes 
rdatus, etiam vates insigQis habitus ; 
Dionys. Halic i. 24 ; Heynii £zcurs. 
V. ad ^neid. vii. Confer infra iii. 
9M sqq. Etiam ez Publio Victore 
constat, in Insula templa fuisse Jovis, 
.£sculapii et Fauni. Fauni aedem 
JEdiHes e pecunia multatitia fece- 
runt, eaque ann. U. C. 509. dedicata 
est, liv. xzxiii. 42 ; zxxiv. 5B. In^ 
t^UiM illam Ovid. Metam. xv. 739 
9qq. deacribit. Rumpit discretas, rum- 
pit sic, ut discemantur; uno verbo, 
discernit. Altera Faunalia Nonis De* 
oembr. agebautur, eaque Horat. III. 
Qd. 18. celebravit. 

195. De hoc Fabiorum cum Veienr 
tibus bello confer Dionys. Halicarn. 
ix. 15—22 ; Us, ii. 48—50. Et alios. 
Namque an. U. C. 275. quum Veiens 
bellnm adsiduo roagis, quam roagno 
piraBsidio egeret, Fabia gens id sola 
suscepit. Sex et trecentas milites, 
oranes patricios, oranes unius gen- 
tis, Roma esse profectos, omoesque 
ad Cremeram cesos a Veientibus coo- 
ttaoter veteres tradunt. Dionys. ad- 
dit, hos secum eduxisse quatuor 
hominum millia, quorum plurimi cH- 



entes et sodales fuerint. Sed in 
primb de hac re legendus PeriMB. 
in Animad. Hist. cap. 5. ubi ostendit, 
illo tempore vix onoium geothim pa- 
triciarum tot viros fuisse militaris c- 
tatn, nedum unius gentis ; coiitQ- 
lares Fabios, Marcum et CaMonem, 
sibi sumsisse hoc bellum, et vere tre- 
centos sex ad illud eduxine, AOa 
plures, neque tamen hos omnes gen- 
tiles suos, sed maxiroaro partem clien- 
tes: illos tamen orones vulgo dictos 
esse Fabios, quia Fabii bellum in ae 
recepissent. Secundum Liv. vi. 1. id 
non Idibiu Februar. factum, sed ante 
diero xv. Kalend. Sextiles, quo die 
etiam ad Alliam foede pugnatum sit, 
eumque insigoem rei nulli ageodc 
fecisse veteres. VeUns pro Veieoti- 
nus, ut Laurens, Laurentinus. 

198. Professa, qusB se promiseraot 
sumturas. 

199. Castra Lenzius intel. Rooiara 
ipsam, aut locura ante aedes consulis. 
Iromo eadem dorous, familia eadem 
iotei. Una domus, gentiles mantu, 
tadem castra, eamdem rera urgeoL 
Etiam Liv. '* quorum oemioem do* 
cem sperneret egregius quibuslibet 
temporibus senatus." Sic ct Silius. 
De Janis, scil. transitionibus perviis, 
et templis Jani, i. 257. £tiam Cear- 
mentalis porta duos habebat traoaitus» 



FASTQRUK UR II. 



09 



Carmentis porteB dextro via proxima Jano est. 

Ire per hanc noli, quisquis es : omen habet. 
IUa fama refert Fabios exisse trecentos ; 

Porta yacat culpa ; $ed tamen omen habet. 
Ut celeri passu Cremeram tetigere rapacem, 205 

Turbidus hibernis iUe fluebat aqiiis ; 
Castra loco ponunt : destrictis ensibus ipsi 

Tyrrhenum valido Marte per agmen eunt ; 
Non aliter, quam quum Libyca de rupe leones 

Invadunt sparsos lata per arva greges ; 210 
Diffugiunt hostes, inhonestaque vulnera tergo 

Accipiunt; Tusco sanguine terra rubet; 
Sic iterum» sic ssepe cadunt ; ubi vincere aperte 

Non datur, insidias s^rmaque caeca parant. 
Campus erat : campi claudebant ultima coUes, 216 

Silvaque montanas occulere apta feras. 
In medio paucos armen,taque rara relinquunt : 

Ceetera virgultis abdita turba latet. 



dextnim et siQistrum. LeDzius vero 
templam Jaoi %ote portam fuisse pu- 
tat. Sic et Krejbs. qui iroprobat Stro- 
thii ad liv. ii^ 49. explicatioQem, 
quam vero bm verioFem putamus. 
Via iUa propter dadem Fabiorum fcf - 
Urata dieta est ^t uifeUx. Flonis : 
tctUrato tigmta nomin$, Sic memo- 
riamreiadposterospropagabat. Apud 
Siliam omtn dat stridore, atque Maxi- 
ma Herculis ara mugit illis exeunti- 
Uoa. lUafama — habei. Hoc distichoa 
a MSS, qoibusdam abest. Cremera, 
£trttnsB flnmea baud longe a Veiis, 
hac ipsa dade aobilitatum. Tangere 
locum pfo perveoire eo, frequentat 
ooster. Turbidut, Nonaulli^ turgi' 
dut, Uibgmit aquit, solutis nivibus. 
Sasceptum hoc bellum hieme. Rebus 
enim nonnBllis gestis, e x«M^^ ^*^' 



voQ hiktvTa. Diooys. 13. extr. Jam 
fortitudiuem Fabiorum in honore po> 
nit. Coitra loeo ponunt ; in loco pras- 
rupto castelluro muniunt, cui a fluvio 
nomen inditum. Eunt per agmen, 
perruropunt agroen. 

209. Lybiea de rupe.l Metam. iv. 
114; quicum^e tub hac habitatit rupe 
leones. £t Claudian. iii. 80; leo 
aBstuat rupe reUcta Gxtulo comet ire 
patri, Atque etiam Fabii de loco 
praerupto decurrebant. Circa ex al- 
tero Puteano Heins. recte vulgari 
tecta pretulit. Cexa enim deganter 
clandestina, tecta dicitur, ut r«ca vul- 
nera, c&ci ignet; atque arma eetea 
sunt insidiflB. De campo coosentiunt 
historici. Occulereferat, hinc et apta 
insidiis. 



73 



R OVIDII NASONIS 



Immemor imperii sedisse sub airbore fertur» 255 

Dum fierent tarda dulcia poma mora. 
Inde satur nigris longfum rapit unguibus hydrum, 

Ad dominumque redit, fictaque verba refert : 
Hic mihi causa morae, vivarum obsessor aquarum : 

Hic tenuit fontes officiumque meum. '■ 260 

Addis, ait, culpae mendacia, Phcebus ; et audes 

Fatidicum verbis fallere velle Deum! 
At tibi, dum lactens hserebit in arbore ficus, 

De nuUo gelidae fonte bibantur aquae. 
Dixit ; et antiqui monumenta perennia facti, 265 

Anguis, Avis, Crater, sidera juncta micant. 
Tertia post Idus nudos Aurora Lupercos 

Adspicit, et Fauni sacra bicornis eunt. 



refereDdum. Tentat eawt-^ta Ugi. 
LeguDtur, colliguntur, fructus pro- 
prie ab hominibas, b. 1. a conro, qui 
decerpit. Sedis$e sub arbore, etc. Don 
inepte hoc fictum ; celerrime enim fici 
maturescunt. Plioius, Hist. Nat. xv. 
21 : " Admirabilis est pomi hujusce 
fettinatio." Itaque Hyginui ** post 
aliquot dies coctis ficis." Ne igitur 
urgeas r6 tarda mora. Vide ad ver- 
sum 170. 

269. Passim apud veteres serpentes 
occumint fontium custodes. Vide ad 
Metam. iii. 31. Veri ergo similia 
finxit corvus. Tenuit in dilogia po* 
situm, custodivit fontes, et impedivit 
officium meum. At tibit etc. Plinius, 
H. N. X. 15 : ** Corvi ante solstitium 
generant : iidem s»grescunt sexagenis 
diebus, siti mazime, antequam fici 
coquaotur autumno." Inde fabula 
nata. Nempe asstate, quod alvi fiuxu 
laborarent, ab humidis alimentis ab- 
stinere corvi credebantur ; iEIianus, 
H. A. ii. 5. Hinc dixerunt : quamdiu 
fici coquuntur» corvus bibere non po- 
taat. Hetrere in arbore dicuntur flores» 



▼. 265 ; fructus, Met, i. lOS ; £nDades, 
iii. 730. Lactere omnino de plantis 
succulentis, unde Metam. xr, 201. 
lactent annus tempore vomo* Sed 
ficis nominatim lactis succus aut hu- 
mor tribuitur. Plinius, H. N. xv. 21. 
nuiturescentibuseue succum lactis. At- 
qui de hoc eodem tempore nuoc est 
aermo. Et antiqui, etc. Nempe sitim 
corvi hsBC declarant, quem hydrm non 
patitur ad cratera accedere. Vide Hy- 
ginum. 

267. Die xv. Februar. sive xv. Ka> 
iend. Martias Lupercelia celebraban- 
tur, quibus describendis Ovid. immo- 
ratur usque ad ver. 452. De origiiie 
et ritibus horum sacrorum vide Liv. i. 
5 ; Dionys. Halic. I. xxxii. Noster, 
ut solent poetc, ad Homeri quidem 
exemplum, renim antiquarum memo> 
riam repetituri, Musas invocat. Fmu» 
nus pro Pane, ut apud Horatium, I. 
Od. xvii. 2. et alibi. Fabul» eoim 
Italorum priscae cum Grtecis mixtsB 
sunt. Vid. Heynii Excurs. iv. ad 
A^n, vii. 



FASTORUM LIB. II. 



73 



Dicite, Pierides, sacrorum quae sit origo : 

Attigerint Latias unde petita domos. 270 

Pana Deum pecoris veteres coluisse feruntur 

Arcades; Arcadiis plurimus ille jugis. 
Testis erit Pholoe ; testes Stymphalides undae ; 

Quique citis Ladon in mare currit aquis, 
Cinctaque pinetis nemoris juga Nonacrini ; 276 

Altaque Cyllene, Parrhasiaeque nives. 
Pan erat armenti custos, Pan numen equarum ; 

Munus ob incolumes ille ferebat oves. 
Transtulit Evander silvestria numina secum. 

Hic, ubi nunc urbs est, tum locus urbis erat, 280 
Inde Deum colimus, devectaque sacra Pelasgis 

Flamen adhuc prisco more Dialis agit. 
Cur igitur currant ; et cur, sic currere mos est, 

Nuda ferant posita corpora veste, rogas ? 



271. 'AfHcaai ^tStv &pxatoTaT6c Tt 
Kai TijiwraToc 6 Uav Dionysius, i. 32; 
roic 'ApKonv lirixiM|9ioc Pausanias 
Arcad. xzvi. p. 652. et de cuUu ejus, 
p. 677. In Jugis Arcadiae errabat fis- 
tula caoens, ibique plurima teropla, 
statuas, aras, sacra, antra, moutes lia- 
bebaL Paus. p. 574. 686. In monte 
Lycso fano cjus hippodromus et sta- 
dium adjacebant, in quo jam anti- 
quissimis temporibus Lupercalia \v- 
KouL, celebrata ; Pausan. 678. In 
catalogo montium M^nalium deside- 
ras, qui ei potissimum cune. Virgi- 
lius, Cieorg. i. 17 ; Paus. p. 674. La^ 
don in Alpheum influens, etiam v. 89. 
vocatur rapax^ sed Metam. i. 702. 
plaeidus; ubi v. n. Pineta etiam 
Lycei» Metam. i. 217. memorantur. 
Parrhanorum urbs Lycosura oronium 
orbium antiquissima habita. Pausa- 
nias, p. 678. 

279. liv. hoc unum habet : " Jam 
tum (quum Romulus et Remus inter 

VOL. V. 



pastores edncarentur) in Palatino 
monte Lupercal hoc fuisse ludicnim 
ferunt." Sed Diouysius originem 
ejus cnm Nostro diserte ab Evandro 
repetit. £um a Thernide, id esti 
Carmenti matre roonitum illa sacra 
patrio ritu fecisse, reperto loco com- 
modo, quem Romani Lupercal, Graeci 
Lycsuro vocent, nempe spelunca in- 
genti et opaca sub coUe Palatino, ad- 
jacentibus fonticulis. Silvestria nu' 
mina, cultum silvesths Dei. Hic ubi, 
etc. argute eloqui voluit illud, urbs 
nondum erat condita. De pritco more 
nihil esse mutatum testatur et Diony- 
sius, i. 32. Flamen Dialis hsc age- 
bat, ut Flamen Quirinalis Robigalia, 
iv.910. 

283. Luperci, peracto sacrificio, ex 
Lupercali profecti, per pagum curre- 
bant, pudenda succincti pellibus victi- 
ros recens mactats, reliqua nudi, 
Dionysius, dicto loco; Plutarch. Quxst. 
Rom.tom.vii. p. 131.Reisk. Utriusque 

L 



74 



P. OVIDII NASONIS 



Ipse Deus velox discurrere gaudet in altis 285 

Montibus, et subitas concitat ille feras. 
Ipse Deus nudus nudos jubet ire ministros : 

Nec satis ad cursum commoda vestis erat. 
Ante Jovem genitum terras habuisse fenintur 

Arcades, et luna gens prior illa fuit. 290 

Vita ferae similis, nuUos agitata per usus : 

Artis adhuc expers et rude vulgus erant : 
Pro domibus frondes norant, pro frugibus herbas : 

Nectar erat palmis hausta duabus aqua : 



ritus causas, cttrsui et nuditatis, Nos- 
ter enarrat usque ad ver. 380. Ferre^ 
habere, ut alibi gettare corpora fnem' 
bra, Velox soIeinQe Panis epitheton ; 
Horat. I. Od. xvii. 1. Secunduin 
Silium, xiiL 327. currit " pendenti 
similis. Vix ulla inscribens terrae ves- 
tigia cornu." Cancitatt ut Liv. xxii. 
17. " majore metu concitant se in lu- 
gam." Illam Panis concitationem 
describit Valer. Flac. Argon. iii. 56 : 
** pavidum prssepibus aufert pecus/' 
et facit, ut ** profugi sternant dumeta 
juvenci." Cf. Orph. h. X. vii. 23. 
Stibita, quia subito excitantur. £t 
excitabat feras e cubilibus coroes Dia- 
nae. Miniitros, nempe sacrorum. In 
Terbis nec satis, etc. prima ouditatis 
causa. 

289 — 302. Secunda causa nuditatis 
e ruditate priscorum Arcadnm repeti- 
tur. Et in pluribus sacris ritus qui-< 
dam in roemoriam rudis vetustatis 
culti. Ante Jovem, etc. De hac an- 
tiquitate Arcadum, vide ad i. 469. 
Aristoteles narraverat, barbaros ab ini- 
tio Arcadiam tenuisse, eosque expul- 
sos esse ab Arcadibus ante, quam Luna 
oriretur ; Schol. Apollon. iv. 264. 
' £rant Pelasgicae stirpis et diu ante 
Deucalionem Arcadiam habebantt in- 
colebant. Noster, ante Jovem geni- 



tum; namque Rhea in Parrfaasio, 
monte Arcadiae, Jovem peperisse tra- 
debatur. Fera vita, ferina, Oif piw^, 
qualis multarum gentium antiquiiu- 
marum fuisse traditur. Arcades qui- 
dem inde quercubus nati, in specubas 
habitare, et glandibus vesci soliti esse 
dicebantur. Vide Hejnium in Opus- 
cul. Acad. tom. ii. p. 343. Agitaret 
agere. Per nullos usus, sioe commo- 
dis, quae artes praebent vite huroanc. 
Vide Cortium ad Sallnst. Cat. xlviii. 
2 ; Diod. Sic. dicto loco, iirjfivbc ^^ 
wpbg fiiov x/Of^trifiMv Ivpnifuvav, 

293. Frondes, casas ex frondibns. 
Cf. Metam. i. 121. de argentea state : 
*< domus antra fuerunt, £t densi fra- 
tices et vinctas cortice rirgaB." Pre 
JrugUnu herbas, Comedebant rAv 
^{fWiov rd In x^^P^ '^^* ir6ac» ^ 
alia corpori noxia. Snccurrit his malis 
Pelasgus, Arcadum rex, qui docuit 
rdf /3aXavovc ^^C ^yov, rpoff^v ilvai. 
Pausaoias, viii. p. 599; quarum glan- 
dium usus inde frequentissimus in 
Arcadia. Idem Pelasgus docuit et 
tunicas facere. De herbis comestis cf. 
Noster, iv. 395 ; Art. Amat. ii. 475 ; 
et Amor. III. x. 10: Glans erat, et 
teneri cetpitis herba. Nectar, etc. at 
vino carebant, et poculis. 



FASTORUM LIB. II. 



76 



NuUus anhelabat sub adunco vomere taurus : 295 

NuUa sub imperio terra colentis erat : 
NuUus adhuc erat usus equi ; se quisque ferebat : 

Ibat ovis lana corpus amicta sua : 
Sub Jove durabant, et corpora nuda gerebant, 

Docta graves imbres et tolerare Notos. 300 
Nunc quoque detecti referunt monumenta vetusti 

MoriSy et antiquas testificantur opes. 
Sed cur pnecipue fugiat velamina Faunus, 

Traditur antiqui fabula plena joci. 
Forte comes dominae juvenis Tirynthius ibat : 305 

Vidit ab excelso Faunus utrumque jugo. 
Vidit, et incaluit, M ontanaque numina, dixit, 

Nil mihi vobiscum est : haec meus ardor erit. 
Ibat odoratis humeros perfusa capillis 

Mseonis, aurato conspicienda sinu. 310 



\ 



295. Anhelabat, quemadmodum 
Virg^ius, Geoii^. i. 45. Ingementem, 
depreaao aratro tanrum facit ; ueque 
temere» li durum Itali» tolum, nono 
demum sulco domandum, cc^tas. 
Imperare, ut cogere, de agricolis. 
Vide Burmannura ad Met. i. 103. 
Sub Jove durabant, sub dio molestiis 
toleraDdts perstabant. Cf. iv. 505. 
Doeta, assuefacta. Deteeti, ministri 
Panis nude curreotes, rrferunt, etc. 
servant mores antiquos. lidem teiti- 
JieantuT antiquai opet, quam nullas 
opes babnerit antiquitas. 

303. Tertia nuditatis causa. Fa- 
bolas joei petulantis plenas Noster 
etiam in boc opere ambabus maoibus 
arripuit. Hereulet vel ob Iphitum 
occisum, vel ob tripodem de ApoUinis 
fano subUtum, a Mercurio Ompbalas 
regins in aervitutem est datus. Phe* 
recyd. apud Schol. Hom. ad Od. ^. 



23 ; Hygin. fab. 32. Comites, famuli, 
ministjri ut ver. 333. ubi tamen Hercu- 
les ab iis distinguitur, et domini* an- 
numeratur. Ardor de persona qus 
ardorem excitat, sive amatur ab al- 
tero. 

310. Mitonii, Lydia. Omphale 
enim Lydiae regina, Tmoli uxor. 
Humeroi petfwsa, quum cumaB annuli 
in humeris fluctuarent. Apulei. Met. 
ii. <* Crines cervice dependuli, ac de- 
inde per coUa dispositi.*' Odorati» 
CapiUi interdum totam Arabiam spi- 
rabant. Lucianus, Am. s. 40. Culti 
capiUi et iinui vestis vel effusus, vel 
purpureus, vei auratta, in primis no- 
tantur, qnum habitus elegautium ho- 
minum, amorem aut captantium aut 
excitantium, describitur. v. 28. Au^ 
ratui, cui aurea iila vel acu, vel 
texendo addita. Vide ad versum 
319. 



76 



P. OVIDII NASONIS 



Aurea pellebant rapidos umbracula soles ; 

Quae tamen Herculeae sustinuere manus. 
J^mque nemus Bacchi, Tmoli vineta, tenebat; 

Hesperus et fusco roscidus ibat equo. 
Antra subit, tophis laqueataque pumice vivo: 315 

Garrulus in primo limine rivus erat. 
Dumque parant epulas potandaque vina ministri, 

Cultibus Alciden instruit illa suis. 
Dat tenues tunicas, Gsetulo murice tinctas : 

Dat teretem zonam, qua modo cincta fuit. 320 
Ventre minor zona est : tunicarum vincla relaxat, 

Ut possit vastas exseruisse manus : 



311. In instrumentis luxuris erant 
umbracula : VKiaSia, vela auro texta, 
quibus ope virganim obtentis, cstus 
solis arcebatur. Art. Amat. ii. 209 : 
" Ipse tene distenta suis urobracula 
virgis," quia plerumque, ut fiabella, 
ab eunuchis aut famulis gestabantur. 
Claudian. xviii. 464. Olim male ede- 
batur tepidos soles. Contra teporem 
non opus est umbraculis. Et Clau- 
dian. viii. 340. ubi nostrum loc. re- 
^xit, " neu defensura calorem Aurea 
summoveant rapidos umbracula soles." 
£t rapidus sol sspe legitur, quia ra' 
pidu4 epitheton ignis. 

313. Tmoli vineta, quse etiam Me- 
tam. vi. 15. memorantur, et satis ce- 
lebrata erant, bene nemns Bacchi di- 
cuntur per appositionem. Equus sin- 
gularis (rarius cumis, vid. Heynium 
ad Tibul. I. ix. 62.) dabatur, fuscus 
Hespero, candidus Lucifero. 

315. Antrum illud, ut e sqq. appa- 
ret, satis instructum erat mensis, toris, 
etc. Tophos et pumicem antris saepe 
dant poets. Vide ad Met. iii. 159. 
Laqueata (Met. viii. 563. lacunata) 
melius quam, induta aut strucla. 
Sumta enim sunt a tectis beatiorum 



hominum, qus a variis oraamentis 
suis lacunaria et laquearia dicta. Gor- 
rulus bene de rivo indesinenter stre- 
pente. 

319. Tenuium vesUum duplex ge- 
nus apud vett. quorum unum ex arbo- 
rum quarumdam apud Seres lanugine 
texebatur: qus Serum texta densiora 
Homans mulieres soluta denuo texe- 
bant: alterum bombycinum erat, e 
vermium filis textum ; Plinius, Hist 
Nat. vi. 20; xi. 26. In his erant 
vestes Co<c, quas TibuUus, II. iii. 53. 
ita describit : " vestes tenues, quu 
femina Coa Texuit, auratas disposnit- 
que vias," id est subtemine aureo. 
Tale subtemen etiam Omphals vestis 
habuisse e versu 310. videtur. Itaque 
stamina tantum erant Gtttulo muriet 
tincta; qus verba etiam Horat. II. 
£p. ii. 187. leguntur. Gtttulia, pars 
Africs interioris sspe pro tota Africa 
ponitur ; Plinius, viii. 16. Zcnit oon 
sole virgines, sed et aupts» erant 
cinctts. Vincla, laquei ad foramina, 
per qus manus exserebantur. Infini- 
tivus exseruisse, ut apud Hor. A. P. 
328. poteras diiisse, Ad brachiajactas^ 
aptas brachiis. 



FASTORUM LIB. II. 



77 



Fregerat armillas non illa ad brachia factas : 

Stringebant magnos vincula parva pedes : 
Ipsa capit clavamque gravem, spoliumque leonis, 

Conditaque in pharetra tela minora sua. 326 
Sic epulis functi, sic dant sua corpora somno, 

£t positis juxta secubuere toris. 
Causa : repertori vitis pia sacra parabant, 

Quae facerent pure, quum foret orta dies. [det? 
Noctis erat medium : quid non amor improbus au- 

Roscida per tenebras Faunus ad antra venit ; 
Utque videt somno comites vinoque solutos, 

Spem capit in dominis esse soporis idem. 
Intrat, et huc illuc temerarius errat adulter, 335 

Et prsefert cautas subsequiturque manus. 
Venerat ad strati captata cubilia lecti, 

Et prima felix sorte futurus erat. 
Ut tetigit fulvi setis hirsuta leonis 

Vellera, pertimuit, sustinuitque manum ; 340 



326. Molestiam creant tela minora. 
Ulitius suaserat, minore, quod Taub- 
Dcro placebat, ut Omphals pharetra 
minor fuiise dicatur pro modo et men- 
sura telorum Herculeorum. Verum 
qais credat, etiam Orophalen, tam- 
quam Dianam, gestaase pharetram, 
aat, st gestasset, sola tela sine phare- 
tra permata«e 1 Heinsius roonet, tela 
ndnora opponi clava, que teluro gra- 
▼ius. Num hoc vult poeta: Hercu- 
lem eo die de telis suis sumsisse mt- 
nora, eaqae condidisse in pharetra 
nia, illis telis minoribus congrua? 
Quamqtiam nec hoc placet. Vult 
enim poeta cultum ab Omphalae na- 
tara qaam maxime abhorrentem de- 
scribere. 

327. Sic, mutato cultu. Repetit 
hoc, quia inde pendebat fraus, quae 



jam narratur. Secxibare verb. pro- 
prium de iis, qui sacra facturi seorsim 
cubant et a Venere abstinent. Non 
autem semper Hercules et Omphale 
taro caste secubuisse videntur; hsc 
enim ex illo filiuro peperit. Apollod. 
II. vii. 8 ; Diodor. Sic. iv. 31. 

333. Comitu seu farouli, cubabant 
ante antruro. Videver. 351. Adulter, 
aroator, ut ver. 356. vocatur. 

337. Captata,'} MS. Mazar. trac- 
tata, quod Taubnero valde placet. 
Est quidero traetare pr. manibus con- 
tingere ; sed h. 1. captata, palpando 
reperta, melius convenit ; Heroid. xxi. 
200. ** tecto simulatur lumine soronus; 
Captantero tactus rejicioque manum ; 
Prima sors, \d, in quod prirouro inci- 
dit. Felix, coropos voti. Sustinuit, 
retinuit, retraxit. 



78 



P. OVIDII NASONIS 



Attonitusque metu rediit : ut saepe viator 

Turbatum viso rettulit angue pedem. 
Inde toriy qui junctus erat, velamina tangit 

Mollia, mendaci decipiturque nota. 
Adscendit, spondaque sibi propiore recumbit ; 345 

Et rigido cornu durius inguen erat. 
Interea tunicas ora subducit ab ima : 

Horrebant densis aspera crura pilis. 
Caetera tentantem cubito Tirynthius heros 

Reppulit : e summo decidit ille toro. 350 

Fit sonus : inclamat comites, et lumina poscit 

MsBonis : illatis ignibus acta patent. 
Ille gemit lecto graviter dejectus ab alto, 

Membraque de dura vix sua toUit humo. 
Ridet et Alcides, et qui videre jacentem : 355 

Ridet amatorem Lyda puella suum. 
Veste Deus, lusus, fallentes lumina vestes 

Non amat ; et nudos ad sua sacra vocat. 
Adde peregrinae causam, mea Musa, Latinam ; 

Inque suo noster pulvere currat equus. 360 
Cornipedi Fauno caesa de more capella, 

Venit ad exiguas turba vocata dapes ; 



342. Referre pedem de refugiente 
sic et PhflE>dr. fab. ii. 1. 

345. Sponda propior, ea pars spon- 
ds, quae ei propior; Horat. Epod. 
iii. 22. Extrema et in sponda cubet, 
Pars ad parietem versa sponda inte- 
riorf altera eiterior sive prior diceba- 
tur. Iq hac viri cubabant. Vide 
Neapol. Ora, extrema pars vestis, 
erat vel summa aut suprema in pectore 
(Metam. iii. 480.) vel ima ad crura. 
A summa ora deducitur vestis, ab ima 
subducitur. Horrere de rebus non 
laevibus. Sic horrere squamis, glebis, 
cautibus, Tentaret attingere velle. 



351. Servi, ad fores cubkuli vel 
excubantes, vel dormientes, lumeo 
alebant, quod excitati inferrent. Vix 
sua, quibus vix uti potuit. 

359. Quarta causa a Romulo et 
fratre repetita, quam non nisi remm 
Romanarum studio admiscuit. Are» 
am, in qua decurritur, nunc pulv^rem 
vocat. 

361. Ipsa Lupercalia intel. de qui- 
bus ad ver. 2G7. Mot est igitur ille 
ArcadicuB, ab Evandro in Italiam 
translatus. Comipedi retinendum, et 
de corneis capronim pedibus intelli- 
gendum. Etiam a Silio ziii. 327. ex- 



FASTORUM LIB. II. 



79 



Dumque sacerdotes verubus transuta salignis 

Exta parant, medias sole tenente vias, 
Romulus et frater, pastoralisque juventus 365 

Solibus et campo corpora nuda dabant. 
[Caestibus, et jaculis, et missi pondere saxi 

Brachia per lusus experienda dabant.] 
Pastor ab excelso, Per devia rura juvencos, 

Romule, praedones, eripe, dixit, agunt. 370 
Longum erat armari : diversis exit uterque 

Partibus : accursu praeda recepta Remi. 
Ut rediit, verubus stridentia detrahit exta, 

Atque ait: Haec certe non nisi victor edet. 
Dicta facit, Fabiique simul : venit irritus illuc 375 

Romulus, et mensas ossaque nuda videt. 



tremus Panis pes imum eomu vocatur. 
Exiguas, nempe unius capellx. Victi- 
ma cssa, femora excisa et cum fnistis 
impoiita lignis cremari, et interea exta 
verubus infixa torreri, tostaque comedi 
solebant. Postea etiam reliqus vic- 
tims partes in frusta concisas verubus 
infiguntur, aasantur et dapibu$ appo- 
nuntur. Sed h. 1. ills partes extorum 
nomine comprehenduntur. Distinctius 
Liv. i. 7. " Potitii ad tempus prssto 
essent, iisque exta apponerentur; H- 
narii, extis adesis, ad csteram veni- 
rent dapero." 

366. Campo eorpora nuda dabant, 
nudi erant in campo. Mox, eiperi- 
enda dabantt experiebantur. Ibi 1 aub- 
ner. primam verbi notionem urgens, 
explicat, alter alteri copiam faciebat 
experiendi brachia. Coutibut Heinsio 
non placet, quia oMtut Romanis non 
in usu. Itaque e MSS. prsfert vecti- 
but ; veetet enim, scilicet sudet, mili- 
tare erant exercitium, quod adeo poeta 
facile ad pastores illos antiquos trans- 
ferre potuit. Csterum hoc totum dis- 
tichon, quod tres cod. non agnoscunt. 



spurium haud dubie est, et ex supe- 
riori conflatum ; quod et Heinsius sus- 
picatus est. Itaque uncis inclusi, quod 
et Mitscherl. fecisse video. Jam dis- 
putant, utrum eripe, an et, Reme le- 
gendum sit. Illud debemus Heinsio 
qui ex Arondel. Voss. Mazar. et uno 
Vatic. recepit, ideo etiam, quia eripe, 
sic interpositum, animum constemati, 
ac prssentissimam opem urgentis egre- 
gie prodat. Non male. Taubnerus 
vero tuetur vulg. quia et Remus avo- 
lavit, ejusque accursu prsda recepta 
est. Quod argumentum mihi non ad- 
modum grave videtur. Satis erat a 
pastore coostemato unum evocari. 
Pastor autem ille in exeelto, ut in spe- 
cula, collocatus erat. Agere pecort, 
proprie de prsdonibus illa abigenti- 
bus. Inde formula agere atqueferre, 
dynv icai ^pciv. Partibut, regioni- 
bus. Accurtu, impetu. 

375. Fabiut et Quinctiliut prsfecti 
comitibus Remi et Romuli inde ipsi 
comites Fabii et Quinctilii dicti. Vide 
Perizon. Animadv. Hist. p. 201. 



80 



P. OVIDII NASONIS 



Risit ; et indoluit Fabios potuisse Remumque 

Vincere ; Quinctilios non potuisse suos. 
Fama manet facti : posito velamine currunt, 379 

Et memorem famam, quod bene cessit, habet. 
Forsitan et quaeras, cur sit locus ille Lupercal ; 

Quaeve diem tali nomine causa notet. 
Ilia Vestalis coelestia semina partu 

Ediderat, patruo regna tenente suo. 
Is jubet auferri pueros, et in amne necari. 385 

Quid facis ? ex istis Romulus alter erit. 
Jussa recusantes peragunt lacrymosa ministri ; 

Flent tamen, et geminos in loca jussa ferunt. 
Albula, quem Tibrin mersus Tiberinus in unda 

Reddidit, hibernis forte tumebat aquis. 390 



381. De origine voc. LupercaL Hic 
usque ad ver. 422. narrat, quomodo 
Romulus cum fratr^ natus, exposilus, 
servatus atque educatus sit : qus re- 
petuntur iii. 11 — 54. Secundum Dio- 
nys.i. 32. Evander, Pani Lycaeo sacia 
in Italia facturus, locum reperit ido- 
neum, qucm KoXovm *Pa>^iov \ov- 
WipKaXiov, r/fitt^ ^ dv lirroifuv \v- 
KoXov. Hsc duo enim eodem redeunt. 
Plutarchus, Quaest. Hora. pag. 131. 
'Reisk. AvKOQ fiiv 6 XoDttoc Iffri, Kai 
AvKaia rh AovirepKaXta. Noster igi- 
tur temere ab hoc nomine occasionem 
capit, Romuli fratrisque nativitatem 
ct reliquam sortem narrandi. Sequi- 
tur autem vulgarem traditionem.quam 
primus Diocles Peparethus ediderat, 
quamque inde Q. Fabius Pictor, Cin- 
cius, Porcius Cato et alii amplexi 
erant. Plutarch. Rom. 3; Dionys. i. 
79. Pro Ilia vulgo Silviat aeque recte. 
Plutarch. d. l. Taurijv oi fiiv 'l\iav, 
oX Bi 'Pkav, oi ^k ^iXovtav brofid- 
^01/01. Sspe Rhea Silvia conjunc- 
tim legitur. Sed Heinsius ex Voss. 
et sex aliis Ilia prstulit, quia poete 



eam sic appellare amant. 

386. Romuli nomen hic cum em- 
phasi positum, conditor ille maximi 
secundum Deonim opes imperii. Re- 
cusantet possunt tergiversantes, inviti 
intelligi. Lacrymosa, ut apud HoraL 
lacrymosum bellum. 

389. Liv. i. 3: *'Tiberinus, qui in 
trajectu Aibulse amnis submersus, ce- 
lebre ad posleros nomen flumini de- 
dit." £x hibernis aquis Neap. conji- 
cit, pueros illos hiemali tempore in 
lucem esse editos. Confer ad ver. 206. 
Verum hibernas aut hiemales aquas 
poetaa etiam memorant, quum copio- 
sas et rapidas dicere volunt. Vide ad 
Metara. ix. 105. Dionys. ex Q. Fabio 
Pictore narrat, Tiberim ripas esse 
egressum viro JUifiiMtvuiv 9vvex.S»v, a 
tempestatibus continuis; nam xc^fuiiv 
Grscis et teropestas est. Itaque et 
Varro, poetarum aut Gnecorum scr- 
mone induclus, potuit scribere : " Ad 
ficum Ruminalem hi inventi, quo aqua 
hibemaTiberis eos detulerat in alveolo 
expositos." 



FASTORUM LIB. 11. 



81 



Hic, ubi nunc fora sunt, lintres errare videres ; 

Quaque jacent valles, maxime Circe, tuae. 
Huc ubi venerunt, nec jam procedere possunt 

Longius, ex illis unus, an alter, ait : 
At quam sunt similes ! at quam formosus uterque! 

Plus tamen ex illis iste vigoris habet. 396 

Si genus arguitur vultu, ni fallit imago, 

Nescio quem vobis suspicor esse Deum. 
At si quis vestrae Deus esset originis auctor, 

In tam preecipiti tempore ferret opem ; 400 
Ferret opem certe, si non ope mater egeret : 

Quse facta est uno mater et orba die. 
Nata simul, peritura simul, simul ite sub undas 

Corpora. Desierat; deposuitque sinu. 
Vagierunt clamore pari : sentire putares. 405 

Hi redeunt udis in sua tecta genis. 
Sustinet impositos summa cavus alveus unda : 

Heu ! quantum fati parva tabella vehit ! 



391. Secundum Q. Fabium Picto- 
rem apnd Dionys. illi de Pallantii 
vertice de&cendenint ad aquam proxi- 
mam, collis radices alluentem. Circo 
maximo tribuit valles ; in longitudinem 
enim patebat tria stadia cum dimidio, 
in latitudinem unum stadium. Illud 
spatium extensum desuper spectanti- 
bus vallis esse videbatur. Jacere de 
locis depressis dicitur ; Met. ii. 179. 
Phaeton despicit ad sthere terras pe- 
nitus ja^ntes ; ib. viii. 750. sub silva 
jaeet keHfa. 

395. At nunc est vox adroirantis. 
Plane sic Metam. x. 631. " At quam 
Tirgineus puerili vultus in ore!" Iste 
positum SitKTiKufg, Arguitur bono 
seosii, indicatur, proditur. Trist. IV. 
iii. 80. Apparet virtuSf ar^iturque 
mali* rebus. Tres, «usptrer, ut pendeat 
a voc. neseio. Fuisse autem in Ro- 

VOL. V. 



mulo et Remo aliquid augusti, unde 
divina eorum origo agnosceretur. ex 
hymnis veterum Romanorum refere- 
bat Q. Fabius : vide Dionys. d. 1. 

400. PracepSf periculosum. Vagie- 
ntnt, etc. Confer Heroid. xi. 85. 

407. Alveus, quidquid in formam 
seroicircularem excavatum est. Ita- 
que cavus abesse quidem posset ; sed 
poeta eo causam diserte exprimere 
voluit, cur aqua sustinuerit impositos. 
Strotbio ad Liv. i. 4.parum verosimile 
videtur, pueros in alveo esse impositos 
aque, quum nudi in eam abjici potu- 
issent. Ego vero in hoc non ha$serim. 
Quidni pueros in alveo portarint? 
quidni eos sic, ut portarant, aqus im- 
posuerint ? Quantumfatit quanti regni 
conditorem ex fato futunim. Liv. i. 
4. " Debebatur fatis tants origo ur- 
'bis." In verbls quantumfati et parva 
' M 



82 



P. OVIDII NASONIS 



Alveus in limo, silvis appulsus opacis, 

Paulatim, fluvio deficiente, sedet. 410 

Arbor erat : remanent vestigia : quaeque vocatur 

Rumina nunc ficus, Romula ficus erat. 
Venit ad expositos, mirum, lupa foeta gemellos. 

Quis credat pueris non nocuisse feram ? 
Non nocuisse parum est : prodest quoque ; quos 
lupa nutrit, 415 

Perdere cognatae sustinuere manus. 
Constitit, et cauda teneris blanditur alunmis, 

£t fingit lingua corpora bina sua. 
Marte satos scires ; timor abfuit, ubera ducunt ; 

Nec sibi promissi lactis aluntur ope. 420 



tabella preclara est oppositio, quem- 
admodum vehit bene couvenit Ttf lus' 
tinet, In limo sedet. liv. ii. 6. " in 
vadis frumenti acervos sedisse illitos 
limo." 

41 1. Liv. i. 4. " in proxima alluvie, 
ubi nunc ficus Ruminalis est (Romu- 
larem vocatam ferunt.") Plutarch. 
Vit. Rom. 4. plures nominis causas 
adfert; maxime probat did rbu r&v 
Ppe^&v OfiXaaitSv 5rc rrfv re 917X1)1/ 
fMWfjtav dtvdfiaZov o\ vciKaioi. Conf. 
idem Qucst. Rom. tom. vii. pag. 125. 
Festus : " Mamma autem rumis dici- 
tor, tive ruma.'' Itaque putem, Ru- 
minam fuisse nomen antiquum, quia 
ruma non nisi antiquis usitatum. De 
ficu vid.Varro de Ling. Lat. iv. p. 16. 
In memoriam ejus alia sata est et cul- 
ia in Comitio Romano, quae aruit sub 
Nerone. Plinius, xv. 20. ibique Har- 
duin. Tacit. An. xiii. 58. 

413. Fctta, enixa. Dionys. viord- 
cowc <nrapy&9a roi)Q fjuxfnoifg virb yd- 
Xaxrog, Frojingit muUi MSS. lingit 
0t lambit, quae et Int. quibu9dam pla- 
cuere. Taubner. ait, se praeter koko' 
^dtviav nullam causam videre, cur 
Hngit improbetur. Imroo et plebeiura 



est verbum. Fingere lingua habet ei 
Virgilius, i£n. viii. 631. de hac ea- 
dem re, " Geminos huic ubera circum 
Ludere pendentes pueros, et lambere 
matrem Iropavidos : illam tereti cer- 
vice reflexam Mulcere altemos, et cor- 
pora fingere lingua." Ibi Servius ex- 
plicat, tergere, et addit : " Sed taroen 
et formare aliquid, et ad integram fa- 
ciem arte perducere, significat." Pos- 
teriore sensu Metam. xv. 3dO. de ursa, 
" Lambendo mater in artus fingit." 
Sed nunc priori sensu capiendum, 
tergere. Infra v. 409 ; IIU manus «• 
gras manibus Jingebat amieis. Plura 
exempla habet Heinsius ad Heroid. 
XX. 134. Lingua lambit puen» etiaro 
apud Livium, et in monumentis anti- 
quis. Fabius Pictor narraverat, eam 
coenuro, quo pueri repleti, larobendo 
abstersisse. Exempla ab Heintio al« 
lata vide ad loc. cit. tom. i. p. 372 et 
373. 

419. Marti lupi sacri. Inde Martii 
et Martiales dicti ; iEneid. ix. 566; 
Ilorat. T. Od. xvii. 9. Hinc fluzit et 
hoc, Marte satos seires, quod dicturo, 
ut Metam. 162. seires e sanguine na- 
tos. Ducere ubera bona locutio, quod 



FASTORUM LIB. II. 



88 



Illa loco nomen fecit: locus ipse Lupercis. 

Magna dati nutrix praemia lactis habet. 
Quid vetat Arcadio dictos a monte Lupercos ? 

Faunus in Arcadia templa Lycaeus habet. 
Nupta, quid exspectas? non tu poUentibus herbis, 

Nec prece, nec magico carmine mater eris. 426 
Excipe fecundae patienter verbera dextrae : 

Jam socer optati nomen habebit avi. 
Nam fuit illa dies, dura quum sorte maritae 

Reddebant uteri pignora rara sui. 430 

Quid mihi, clamabat, prodest rapuisse Sabinas ? 

Romulus ; hoc illo sceptra tenente fuit ; 
Si mea non vires, sed bellum injuria fecit : 

Utilius fuerat non habuisse nurus. 



Ueins. docet. Alii miniu bene, <u- 
gunu Elegantius etiam est pronum, 
destinati a natura, quod Burm. ex 
Fraocof. Voss. et ex aliis recepit, 
qnam ▼ulgare, promiua, lUa locot 
etc. Etiam Plutarch. ViL Rom. 21. 
HvaraA ydp dwb r^ \vKcUvtic yiyo- 
virttt y' ohvofta, Kai ydp dpxofuvov^ 
TTK iTfpiipofAfK ^ovg Aotnrepcovf 6p«iH 
/uy ivnvQtv, 5xov rdv 'Pa»/tvXov 
«rrc^Yvai Xiyov<rcv. Conf. ad ver. 
279. JUia^fia prdewua, nempe quod a 
Inpa loco nomen inditum. 

423. Alia causa, eaque verior. Vid. 
ad ver. 38 1 . Sensus : Quid vetat cre- 
dere, Lupercot nomen a Lycso, monte 
ArcadisB, accepisse 1 Lycttut, si latine 
reddas, est Lupercus, Lycma sunt Lu- 
percalia. Vii^ i£n. viii. 343. ** g^ 
lida monstrat sub rupe Lupercal, Parr- 
hasio dictum Panos de more Lycsbi." 
Conier Jusdn. XUU. i. 7. Male 
Bormaanus hic et alibi edidit Lycoui, 
Eat grac. Avcoioc. Sic et Zpog XO» 
Ktuov* Heinsius suadet pro dktoi le- 
gere duetot, h. e. eos originem trahere 



ex Arcadia. At nunc sermo est de 
causa nominis. De templit illb vide 
ad versum 27 L 

425. Bitus cujusdam ab Evandro 
non indocti origo. Luperci nempe 
currentes, pellibus victimanim sectis 
cedebant mulieres obvias, quo facilius 
conciperent. Conf.Plutarch.Vit.Rom. 
21. Maga cum herhit conjungebant 
carmina atque preeet ad Hecaten et 
Tellurem. Metam. vii. 194. Medea : 
" Tuque triceps Hecate, quae— can- 
tusque artesque magarum, Quaque 
magas, Tellus, pollentibus instmis her- 
bis." Metam. iv. 40. Nais cantu ni- 
tniumque potentibut ^6t« juvenes mu- 
tat in pisces. Vide et not. ad x. 397. 
Jam «oeer, etcjam concipies et pariet. 
Conf. ver. 448. 

429. Illo tempore tam maligna erat 
nuptarum natura, ut raro liberos eni- 
terentur. Sabinarum raptus sspe in- 
juri^ nomine notatur. Liv. i. 13 : 
*' Sabina mulieres, quarum ex injuria 
bellum ortum." Viret, multitudinem 
civium. Nurut mulieres. 



84 



P. OVIDII NASONIS 



Monte sub Esquilio, multis incaeduus annis, 435 

Junonis magnae nomine lucus erat. 
Huc ubi venerunt, pariter nuptseque virique 

Suppliciter posito procubuere genu : 
Quum subito motae tremuere cacumina silvae, 

Et Dea per lucos mira locuta suos : 440 

Italidas matres, inquit, caper hirtus inito. 

Obstupuit dubio territa turba sono. 
Augur erat : nomen longis intercidit annis ; 

Nuper ab Etrusca venerat exsul humo. 
Ille caprum mactat: jussae sua terga majit® 445 

Pellibus exsectis percutienda dabant. 
Luna resumebat decimo nova comua motu ; 

Virque pater subito, nuptaque mater erat. 
Gratia Lucinae : dedit haec tibi nomina lucus, 

Aut quia principium tu, Dea, lucis habes. 450 
Parce, precor, gravidis, facilis Lucina, puellis ; 

Maturumque utero molliter efFer onus. 



435. Lucut Jurumu Lucinffi memo- 
ratur et a Varrone de L. L. d. 1. In- 
cttduut ; sylvas sacras cadere nefas 
erat. Metam. iii. 28 : " Sylva vetus 
stabat, nulla violata securi." A Pli- 
nio, V. Epist. vi. 7. Nemora antiqua 
et stflv(t c ff du(E sihi oppon. Tremore 
tali Dii et indignationem, et favorem 
suum significabant. III. xlvii ; Metam. 
iz. 782. ubi vid. not. 

441. Italidas.'] Sic II ex Ponto, iii. 
84. Italis ora. Caper quum castra- 
tum hircum significet, a quo iniri rau- 
lieres uon poterant, monitum Junonis 
ex hac lectione lanto majorem obstu- 
pescendi causam pnebebat, tantoque 
magis dubium sonum, ambigua verba, 
reddebat. £t mox caper mactatur. 
Intercidit eleganter, non pervenit ad 
nostra tempora. Etruria sedes artis 
auguralis. liv. i. 34 : '* Tanaquil pe- 
rita, ut vulgo Etrusci, coelestium pro- 



digiorum mulier," et i. 66. " quum ad 
publica prodigia Etrusci tantum vates 
adhiberentur." Cf. Cic. Legg. ii. 9. 
Exsectis, in lora sectis. Supra ver. 31. 
secta pelle, 

447. Mox^fri etiam pro accrcscere 
dici, atque adeo motu bene se habere, 
quum alii cursu aut mense prsferant, 
docet Gronov. Obs. IIL i. p. 336. 
Alibi Nostro formula impUre aut r»- 
plere orbem in hac re solemnis ; ver. 
175 ; iii. 121. Vide ad Metam. ii. 
455. De Junone Lucina cf. iii. 255. 
Nomina tueus, Sic et Plin. xvi. 85. 
Alteram etymologiam amplexus est 
Plutarch. Qusst. Roman. p. 139: 
AovKivav "Hpav Ka\ov(nv, olov ^au- 
VT^, ri ifiutTiZowrav. Totum autem 
figmentum inde explicat, quod sub 
plenilunium mulieres facillime prolem 
eniti crederentur, Puelltt, nuptaB. 



FASTORUM LIB. II, 



85 



Orta dies fuerit : tu desine credere ventis ; 

Perdidit illius temporis aura fidem. 
Flamina non constant : et sex reserata diebus 455 

Carceris ^olii janua laxa patet. 
Jam levis obliqua subsidit Aquarius urna ; 

Proximus aetherios excipe, Piscis, equos. 
Te memorant, fratremque tuum, nam juncta micatis 

Signa, duos tergo sustinuisse Deos. 460 

Terribilem quondam fugiens Typhona Dione, 

Tunc quum pro coelo Jupiter arma tulit, 
Venit ad Euphratem comitata Cupidine parvo, 

Inque Palaestinae margine sedit aquae. 
Populus et cannae riparum summa tenebant, 465 

Spemque dabant salices, hos quoque posse tegi. 



453. Ventortun inconstantia inde ab 
eodem die, quo Lupercalia. Plinius, 
H. N. xviii. 65 : xiv. Kal, Martii tri- 
duum varie, scil. varia tempestas. Libri 
tres veteres prodiditjidem, quod Hein- 
sio non minus elegans videbatur. £go 
praefero altemm. Prodere Jidem est, 
noQ servare fidem datam. Q6i id ss- 
pius facit, is perditjidem, non amplius 
ei ereditar; qus notio h. L optime 
convenit. Carcer £oliiu, antrum in 
quo venti, ^Eolo imperante, inclusi, 
et in quod, tamquam in carcerem, a 
Jove damnati sunt. Ovidius, Metam. 
iv. 662 : " Clauserat Hippotadesaeter- 
Do carcere ventos," ubi vide not. 

457 — 474. Aquarii ocauus et Soli» 
ingressu» in Piicium tignum, cujus 
signi origo narratur, Levis, quia 
aquarius juvenis, i. 652. Umam tenet 
(^liquam, ut aqua inde effluere possit. 
Pisces dtto junguntur nodo illo, qui 
trvv^afioQ rdv IxBvwv vocatur, et, 
quia totius sphaer» esse videbatur, ab 
Arato trvvittrfioq iftrovpaviog, a Cic. 
nodus calestis. Hygin. P. A. iii. 29. 



De nominibus eomm vide iii. 402. 
Fabulam seq. Hygin. P. A. ii. 30. ez 
Diogeneta Erythraeo similiter refert. 
Aliter narrat Schol. Germanic. p. 112. 

461. De Typhone sciL Typluto gi- 
gante vid. Metam. iii. 303 ; v. 321 
sqq. ubi emissus ima de sede terna 
cunctos Deos in fagam vertit, et, 
quum in ili^gyptum usque eos perse- 
cutus esset, eliecit, ut variaram ani- 
mantium figuras sumerent, Venus 
pisce lateret. Pro caclo, Gigantes 
enim aflfectabant coeleste regnum. Eu* 
phrates vocatur PaUestina aqua, quia 
Syriam alluit, cujus pars olim Palass- 
tina. Hygin. d. 1. *' in Syriam ad 
fiumen Euphratem venit." Ovidio 
Metam. iv. 46. PaUutini sunt Syri. 

466. Hos quoque.^ Haec verba plu- 
res Intt. offendemnt ; et parum pla- 
cent. Heins. conj. his quoque vel hic, 
quia in uno Vatic. hoc, in qnatuor 
aliis se. Burm. malit his vel sic i. e. 
Venerem inter salices, licet humiles 
essent, et summa tantum tenerent 
riparum, tamen posse latere. Idem 



66 



P. OVIDII NASONIS 



Dum latet) intonuit vento nemus : illa timore 

Pallet, et hostiles credit adesse manus. 
Utque sinu natum tenuit, Succurrite Nymphae, 

Et Dls auxilium ferte duobus, ait. 470 

Nec mora, prosiluit ; Pisces subiere gemelli : 

Pro quo nunc, cernis, sidera munus habent. 
Inde nefas ducunt genus hoc imponere mensis, 

Nec violant timidi piscibus ora Syri. 
Proxima lux vacua est : at tertia dicta Quirino; 

Qui tenet hoc nomen, Romulus ante fuit. 476 
Sive quod hasta curis priscis est dicta Sabinis, 

Bellicus a telo venit in astra Deus, 
Sive suum regi nomen posuere Quirites, 

Seu quia Romanis junxerat ille Cures. 480 



OODJ. os quoqugf Don tantum inferioris 
oorporis putes, sed et caput. Tegi 
aitteni monet dictum esae, ut Liv. xxi. 
54: ''Locus equiti quoque tegendo 
satis latebrosus." 

468. Secundum Hygin. d. 1. Ty- 
phon revera apparuit : quo facto, Ve- 
Dus cum filio in fluvium se projicit, 
ibique figuram piscium forma mutat. 
Subiere, tergo sustinuere atque vexere 
Deos. Sidera, ut sidera, inter sidera 
relati. Passim Ovid. aliique poetas 
eemit et vides, scil. ut StucriaiQ in- 
lerunt. Genus hocs nempe animantium. 
Syrot piscium esu abstinuisse plures 
tradunt, Vide Neap. Etiam Hygin. 
d. loco : '* Itaque Syros, qui his locis 
sunt proximi, destitisse pisces esitare, 
quod vereantur eos capere, ne simili 
causa aut Deorum prssidia impugnare 
videantur, aut eoa ipsos captare." 
Hinc vocantur Timidit reverentes Deo- 
rum. Violare, quia talis esus nefarius. 

475—512. QuiritMlia, post Romuli 
excessum instituta, et xiii Kalend. 



Mart* sive die xviL Febr. celebrata. 
Vaeua, nempe sacris adeoque profesti. 
Dtcta, consecrata. Qutrtnus dictns, ut 
Deus ; Romulus, ut homo. Inde Ci- 
cero, Offic. iii. 10. " quod pace vel 
Quirini, vel Romuli dixerim." Apad 
Plutarchum, Vit. Rom. 28. in ooUo- 
quio cum Julio Proculo ipse ae Qiiin- 
num appellat. Hasta euris^ Festns : 
"Curis Sabinis est hasta: unde Ro- 
mulus Quirinus, qui eam ferebat, est 
dictus." Sic et Varro, Pluiarch. et 
alii. Inde et Sabini Mariem primo 
CuriHum, deinde tractu temporis Qau- 
rinum appeUarunt. In astra, in cos- 
lum. Telum, hasia. Si venit ab hasta, 
hastatus dici meruit; iii. 186. Romu- 
lus e sHfmla in astra venisse dicitar. 
Sive—Cures. Livius, i. 1 3 : " Ut St- 
binis tamen aliquid daretur, Quirites 
a Curibus appellati." Ab inttio scri- 
bebatur Curites, Male eigo est in 
nostris Regiis tribus Quiris priscis; 
litera enim q non utebantur Sabini. 
Lem. 



FASTORUM LIB. II. 



89 



Nam pater annipotens, postquam noTa moBnia vidit, 

Multaque Romulea bella peracta manu, 
Jupiter, inquit. habet Romana potentia vires ; 

Sanguinis officio non eget illa mei : 
Redde patri natum ; quamvis intercidit alter, 485 

Pro se, proque Remo, qui mihi restat, erit. 
Unus erit, quem tu toUes in cserula coeli ; 

Tu mihi dixisti ; sint rata dicta Jovis. 
Jupiter annuerat : nutu tremefactus uterque 

Est polus, et cceli pondera sensit Atlas. 490 
Est locus ; antiqui Capream dixere paludem ; 

Forte tuis illic, Romule, jura dabas. 
Sol fugit ; et removent subeuntia nubila CQslum : 

Et gravis efiusis decidit imber aquis : 



481. Romuli apotheosU, causa Qui- 
rinaliaiii. Traditioni vulgari poeta de 
ftuo pnBmitdt Martis preces pro filio in 
coelum redj^eDdo. Nam connectit 
orationem cum ver. 475. et reliqua 
qoasi per pareathesin sunt interposita. 
Habet, etc. Romana potentia satis 
coRoborata est, neque adeo diutius 
filii mei officio indiget. SanguUt filius, 
ut Metam. v. 513. Cereris umguis, 
filia. Rtdd§ palri natuMt recipe natum 
in ccBlnm. Sumtnm hoc a liberis hu- 
manis, qui aliquamdiu abfuerunt a 
domo patema. Morientes dicuntur d<- 
cidtre, et, u uon perveniunt ad ma^ 
turam statem, intereidtre, Pro se, etc. 
instar duorum mihi erit. Ita apud 
livium, pro hotte, pro vietit esse. Vide 
Drak. ad iii. 17. Ccnila ccbU, coelum 
cssnileum. Ennius : " Unus erit, quem 
tn toUes ad csrula cosliTempla.'' In- 
de accepit et Lucr. i. 1089 ; v. 770. 
e^rula cttU et mundi. Cf. et Metam. 
jEiv. 814. nbi eaBdem Martis preces ad 
Jovem pro Roroulo in coelum recipi- 
endo. 

489. Haec ad notum illum Homeri 



locum II. A. 529. sqq. adumbfita. 
Vide Metam. i. 179. C«/t pondera 
sentit propter concussionem coeli . Ali* 
ter, Metam. iz. 273. tentit Atlat pon- 
dut, Herculem coelo additum. 

491. Est locut in campo. Paludem 
et Caprtt et Capream dixere. Itaque 
variant et auctores ipsi et librarii, nt 
h. I. Heinsius prastuUt Capream, nt 
alibi legimus ** viam Appiam, Car- 
mentem portam, aquam Marciam:" 
at Plutarch. Homulo, 27. irtpi rb Ka- 
Xovfievov aiyb^ fj Kopiebg 'Aoc* Ibi 
Roroulus ad exercitum recensendum 
concionem habebat. Livius, i. 16; 
sed Ovidius generali illa forroula usus 
est, jura dare, imperium ezercere quo- 
cumque modo. 

493. Liv. *' Subito coorta tempestas 
cum magno fragore tonitribusque tam 
denso regem operuit nimbo." Fcedio- 
rero etiam iilam tempestatem Plu- 
tarchus describit. Tenebras tantum 
meroorat Dionysius, i. 56. Soljugit 
non de defectu solis capiendum, ut Sca- 
liger et cum eo Detaintange putabant ; 
sed nderafugere dicuntur, quum nu- 



88 



P. OVIDII NASONIS 



Hinc tonat, hinc missis abrumpitur ignibus ^ether : 

Fit fuga ; rex patriis astra petebat equis. 496 
Luctus erat, falsaeque patres in crimine caedis, 

Haesissetque animis forsitan illa fides : 
Sed Proculus longa veniebat Julius Alba ; 

Lunaque fulgebat ; nec facis usus erat : 500 
Quum subito motu nubes crepuere sinistras. 

Rettulit ille gradus, horrueruntque comae. 
Pulcher et humano major, trabeaque decorus 

Romulus in media visus adesse via, 



bibus tecta obscurantur ; Metam. iv. 
487. Abrumpi, scindi, fulminibus 
coelum passim dicitur. Pneiverat Lu- 
cretius, ii. 214. " abruptis nubibus 
ignes concursant." Virgil. iEneid. iii. 
199 : " Ingeminant abruptis nubibus 
ignes." Vid. Drakenb. ad Silium, iii. 
196. 

496. A fuga multitudinis dies ille 
populi fugium dictus, 17 rpoTri) roi; 
irXriBovQ, Dionys. i. 56. Livius ait, 
Romulum sublimem raptum; Dionys. 
V7rb rov vorp^c 'Apewc rbv dvdpa 
dvfjpirdaOai. Hinc figroentum poeti- 
cum accessit, eum, ut Ariadne Bacchi 
lyncibus, sic Martis equit in coelum 
assumtum. Etiam Horatius, III. Od. 
iii. 15 : " Hac Quirinus Martis equis 
Acheronta fugit." Plenius illud iter 
coeleste, Metam. xiv. 816 sqq. de- 
scribitur. 

497. De c<£de illa ejusque causis 
vide Dionys. i. 56. Fides, opinio, cui 
fides habetur. Illico Palres populo 
persuaserunt, Romulum ad Superos 
raptum ; cui persuasioni postea con- 
silio Proculi fides addita. JuUus Pro- 
cului Romulo familiaris, unus ex iis, 
qui Alba cum eo comroigraveraat ad 
Romam condendam. Plutarcb. d. 1. 
£i secundum Liv. Romulus appare- 
bat prima luce. Sed Ovidius, sive 
aliam traditionem, sive suum com- 



mentum secutus, hmamfulgmtem me- 
morat. Scaliger, qui temere sumebat 
Romulum raptum esae deficiente sole, 
notat : oblitum sui eaae Ovidium, qui 
in interlunio fulsisse lunam dicat. Ea 
nota motus Burmannus conjiciebat, 
vitium forte esse in Wlo fulgebat^ et 
verbum forsan fuisse quo latuisse lu- 
nam Ovid. dixerit ; in tenebris su- 
bito emicuisse fulgur, atque ita ap- 
paruisse Romulum. Sed haec sioe 
causa fingi elucet ex iis, qusB ad ver. 
493. monuimus. De/ociMu, quibus 
noctu iter facientes uti solebant, vide 
ad Metam. i. 493. Crepare de tonitru. 
^n. xii. 922. "nec fulmine tanti 
Dissultant crepitus." Sinistra auguria 
cur fausta fuerint, quaerit Plutarchus, 
Quaest. Rom. p. 139. Horruarunt 
com<£, liv. ** perfusus horrore vene- 
rabundusque." Cf. iii. 331 sqq. 

503. Humano major, forma augusta, 
qu£ Diis tribui solebat. Livius, i. 7. 
*' habitum formamque viri {Hereutit) 
aliquantum ampliorem augustiorem- 
que humana intuens." Apud Plutarch. 
Roroulus Proculo apparet coXdc xoi 
fikyaCf UQ ovTTorf irpoaOiv, 5)rXocc ik 
Xaprrpolg Kai ^XiyotMTi idKoafiijfikvoQ, 
£t arma satis decebant bellicoaum 
Deuro. Sed Ovidius trabea eum de- 
coravit, de qua vide ad i. 37. Nec 
violmt, etc. exquisitiuB et divinitati 



FASTORUM LIB. II. 



80 



Et dixisse simul : Prohibe lugere Quirites, 505 

Nec violent lacrymis numina nostra suis. 
Tura ferant, placentque novum pia turbaQuirinum ; 

£t patrias artes militiamque colant. 
Jussit : et in tenues oculis evanuit auras. 

Convocat hic populos, jussaque verba refert. 610 
Templa Deo fiunt, collis quoque dictus ab illo : 

Et referunt certi sacra paterna dies. 
Lux quoque cur eadem Stultorum festa vocetur, 

Accipe ; parva quidem causa, sed apta subest. 
Non habuit tellus doctos antiqua colonos : 515 

Lassabant agiles aspera bella viros. 
Plus erat in gladio quam curvo laudis aratro : 

Neglectus domino pauca ferebat ager. 
Farra tamen veteres jaciebant, farra metebant: 

Primitias Cereri farra resecta dabant. 520 



RomiiU convenietttiiis quam, nec la- 
crymeflt, defleant me. lUm milUar^m 
coUrt Romani jubentur etiam apud 
liv. altemm turafgrant, etc. pertinet 
vel mazime ad consilium poet». 

609. liTiua: lutc loeutiu, tublimis 
oMit, Id Noftter poetice exornavit. 
Etimm Metam. xiv. 432. '* inque leves 
pftulatim evanuit auras." Populos in- 
tellignnt Romanum et Sabinum. Sed 
poMunt esae omnino cives. Vide ad 
Met. i. edd. primB et MSS. quidam, 
jMtrcs ; sed et apud Liv. in eoneionem, 
et apud Plntarciu c/c Ayopdv prodit : 
atque civibus in primis hec dici de- 
bebant. CoUit quoque, etc. Sic qufdam 
putabant. Contra disputat Festus, quo 
inctore id nomen monti hesit, ex quo 
Sabini Curibus profecti eum occupa- 
bttot. Rrferunt, repetunt, ut i. 618. 
Reiata taera, Erant ergo Quirinalia 
stata. 

513—532. QuirinaVia etiam Slul- 
tarumferies dicebantur ; de quibus cf. 

VOL. V. 



Plutarch. Qua?st. Rom. p. 150. ijua 
nominis causam dum poeta affert, 
commode FomacaUum rationem in- 
serit, quae non stata erant, sed in- 
dictiva. Homines enim stulti, qui 
Fomacalibus des Fornaci sacra non 
fecerant, ea faciebant Quirinalibua, 
Partu, exigua, levis. Doeti, periri re- 
rum ad victum pertinentium. De rudi- 
tate primorum Romanorum, cf. iii. 
101 sqq. 

519. Far, quod adoreum veteres ap- 
pellavere, ab antiquissimis Italia tem- 
poribus domesticum Itali» fuit fru- 
mentum, et plura per secula unicum, 
quod coleretur, frugum genus, quum 
hordei et tritici usus esset nuUus. 
Plinius, xviii. 19 ; Heynius, in Opusc. 
Acad. vol. i. p. 330 sqq. Jaeere, 
serere. Etiam Virgil. jocttim temen. 
Culturam farris tribusmodus eloquitur, 
nec sine vi aut gratia rb farra ter 
repetit. Pximitias Cereri. Cf. i. 672. 
et Bentl. ad Horatium, IV. v. 18. 
N 



90 



P. OVIDII NASONIS 



Usibus admoniti flammis torrenda dedere» 

Multaque peccato damna tulere suo. 
Nam modo verrebant nigras pro farre favillas ; 

Nunc ipsas igni corripuere casas. 
Facta Dea est Fomax : laeti fornace coloni 525 

Orant, ut fruges temperet illa suas. 
Curio legitimis nunc Fornacalia verbis 

Maximus indicit; nec stata sacra facit: 
Inque foro, multa circum pendente tabella, 

Signatur certa curia quaeque nota : 530 

Stultaque pars populi, quae sit sua curia, nescit ; 

Sed facit extrema sacra relata die. 
EsT honor et tumulis : animas placate paternas ; 

Parvaque in exstinctas munera ferte pyras. 



Frequens nisticorum negotium erat 
" torrere igoi fruges et frangere saxo ;" 
Virgil. Georg. i. 267. Ustione illa 
fruges facilius domare folliculisque 
iuis nudare, quin adeo iis jucundum 
saporem conciliare poterant. Heynius, 
p. 367. Auctor ejus rei fuit secun- 
dam Heminam Numa, qui et Deam 
Fomacem fecit, quam precabantur, ut 
in fornacibus farra recte torrerentur. 
Inde Fornacalia. Plinius, xviii. 3. 
Festus : " Fornacalia, feris institut» 
sunt farris torrendi gratia, quod ad 
fornacem, qus in pistrinis erat, sa- 
crificium iieri solebat. Fornacalia 
sacra erant, quum far in fornaculis 
torrebant." Multa damna tulere, sspe 
frugum jacturam fecere ex ignota tor- 
rendi ratione. Nigrat favHUu, quia 
&rra diutius valido igni dederant. Si 
igni servas, per totum locum idem est 
subjectum, et eorripuere dictum pro 
incenderunt, verbo ab ignibus ad in- 
colas translato. 

526. Deam Fomacem, virosque doc- 
tos celebrandis Fornacalibus operan- 
tes ridet Lactantius, Fals. Rel. i. 20. 



Temperet fruges, justam temperiem 
frugibus det in furno. Quidam lires 
temperet, non improbante Taubnero. 
Legitima verba, formula lolemnis in 
aliqua re. Livius, ix. 9 : " Veiba le- 
gitima dedentium urbem." 

529« Multa tabella, multis tabellis, 
in quibus scriptum, in qua curia qus- 
vis populi pars sacra facereL Omnem 
enim populum Romulus in triginta 
curias distribuerat, quibus totidem 
euriis sciiicet ediculs assignatas, ubi 
curiales convenirent, de rebus com- 
munibus agerent, et per curionem 
suum sacra facerent. Triginta illb 
Curionibus prserat Curio MaitMttf. 
Sigonius, Ant. Jur. Civ. Rom. II. iii. 
p. 52. Sedfaeit, etc. Quod reliqui 
civcs die Fornaci consecrato fecerant, 
id stulti, suam curiam nesdeDtes, 
Quirinalibus adimplebant. Relate, 
dilata in diem extremum. 

533 — 570. Feralicu'} Mos antiquus 
et plurimis gentibus cuUus, mortuis 
justa publice persolvere. In Italiam 
translatus est ab i£nea ; vid. inf. 543. 
Numa Pompilius ea quoque ncra 



FASTORUM LIB. 11. 



91 



Parva petunt Manes : pietas pro divite grata est 

Munere : non avidos Styx habet ima Deos. 636 
Tegula projectis satis est velata coronis ; 

£t sparsae fruges ; parcaque mica salis ; 
Inque mero moUita Ceres, violaeque solutae : 

Haec habeat media testa relicta via. 540 

Nec majora veto : sed et his placabilis umbra 
est : 

Adde preces positis et sua verba focis. 
Hunc morem ^neas, pietatis idoneus auctor, 

Attulit in terras, juste Latine, tuas. 
IUe patris Genio solemnia dona ferebat : 545 

Hinc populi ritus edidicere pios. 



Ponti6ci subjecit; Iay, i. 20. RelaUi 
tnnt ' iD Februarium, ultimiim olim 
mensem. De die et tempore dura* 
tionis y\d, ad versum 569. De nomine 
FestQs: " Feralia Diit Manibus sa- 
crata festa, a ferendis epulis, vel a 
feritndis pecudibns." Varro, de Ling. 
Latina : '* Feralia ab inferis et feren- 
do, qnod ferunt tunc epulas ad se- 
pulcrum, quibus jus ibi parentare." 
Cf. V. 419 sqq. ubi Lemuria descri- 
bnntur. 

Honor tumulu erat publice priva- 
timque; publice bis ipsis Feralibcs, 
privatim Noyemdialibus et Denicali- 
bus. Exftinctas, Intell. tumuli» se- 
pulcra. Pyra enim, ut buttum, locus 
ubi mortuus et combustus et sepultus 
est. Avidot, maguomm munemm cu- 
pidos. 

537. Memorat parva munera, de 
quibus i, 337 sqq. Tegula in tectis 
sepulcrorum. De hoc coronarum usu 
▼ide Kirchman. de Funerib. p. 560. 
ubi et de fioribus tolutit, vagis, non 
in coronam coactis. Coronis non opus 
erat novis et arte factis ; huic pietati 
•nfficiebant eai, qus, conviviis exac- 



tis, a convivis domum abeuntibus 
projecte erant in viis. Heroid. xxi. 
165 ; Amor. I. vi. 67. Tegulam au- 
tem Lenzius mavult tegumentum foci 
aut ane intelligere, etiam mox tettam 
eodem sensu capere, projectat deni- 
que interpretari in aram conjectas. 
Velare verbura sacrum de coronis et 
vittis. De miea talis vide ad i. 338. 
Hetc habeat, etc. haec apponantur vel 
in vili testa vasis fracti et in publicum 
projecti. 

541. Sspe impensissimo officio pa« 
rentabant. Vide Kirchro. d. 1. Sua 
verha, illis sacris propria, e nota vi 
hujus pronominis. 

543. Pius JEneas; accommodate 
h. I. jtxetatis idoneus auctor : vir tan« 
tus, pietate sua iaclytus, merito pio- 
rum rituum auctor exstitit. Patri» 
quem apud Drepanum sepeliverat, 
sequenti anao in Sicilia sacrum fecit 
anoiversarium, quod AL.ne\d, v. 94 
sqq. describitur. Ibi incertus est, 
" GeDiumae loci, famulumne paren- 
tis Esie putet." Justut epitheton 
frequens regum et aliorum apud Nos- 
trum. Populi, Latini. 



i» 



P. OVIDII NASONIS 



At quondam, dum longa gerunt pugnacibus armjs 

Bella, parentales deseruere dies. 
Non impune fuit : nam dicitur omine ab isto 

Roma suburbanis incaluisse rogis. 550 

Vix equidem credo : bustis exisse feruntur, 

Et tacitee questi tempore noctis avi : 
Perque vias urbis, Latiosque ululasse per agros 

Deformes animas, vulgus inane, ferunt. 
Post ea praeteriti tumulis redduntur honores; 555 

Prodigiisque venit funeribusque modus. 
Dum tamen haec fiunt, viduae cessate puellae : 

Exspectet puros pinea tasda dies. 
Nec tibi, quae cupidae matura videbere matri, 

Comat virgineas hasta recurvacomas. 560 



548. Pareniales, quibus parentalia 
celebrantur. Deserere, non celebrare. 
Ille neglectus fuit mali omtnu. Rmna, 
etc. multitudinein morientium indi* 
cat, propter quam in suburbanis locis 
tot rogi erant comburendi, ut inde 
ipsa Koma incalesceret. Parentalibus 
reductis, modut venit fnnerihm, De- 
formes, etc. defunctorum umbrs, luctu 
deformes. Post Julii Ciesaris necem 
" simulacra modis pallentia miris Visa 
sub obscurum noctis :" Virg. Georg. 
i. 477. Lenzius contra deformei in- 
tellig. non certam formam habentes, 
inanes. Prateriti, neglecti. Venit 
iis modus, cessant prodigia, et ipsa 
rariora 6unt funera. 

557. Feralibus non fas est nubere. 
£tiam alii dies nuptiis copulandis re- 
ligiosi sive devitandi habebantur, iii. 
393. Viduas puellas Marsus inteiligit 
puellas nuper nuptaR, quae cessare a 
concubitu, secubare a viro jubeantur. 
Jmmo, de solis nuptiis nunc sermo 
cst. Quum alts feriae magis viduis, 
quam virginibus idones essc cre- 
derentur ad nubendum, (Plutarch. 



Quaest. Roro. p. 161 ; Macrob. Sat. i. 
15.) Feralibus Ovid. et has et illas 
abstinere jubet a nuptiis. Quamquam 
vidua puelliR etiam dici possunt in- 
nuptae ; Propert. 11. xxiv. 17. " qoid 
prodest viduas dormire puellut'' 
Pro pinea nonnulli epinea malunt; 
sane fax e spina alba, qus plurimuni 
in avertendis malis valere credebatur, 
praeferri in nuptiis solebat. Vid. Plin. 
xvi. 30. ubi, " spina, nuptiarum faci- 
bus auspicatissima." Sed et pinea 
taeda in usu. Puri dies, quibus ooo 
aguntur res sepulcrales, aut tris- 
tes. 

559. Cupida, cupiens accelerari 
filiae nupttas. Hasta reetirva. Amob. 
adv. Gentes, ii. p. 91. " Nubentinm 
crinem cxlibari hasta mulcetis." Plu- 
tarchus, Quaest. Rom. p. 148. quaerit, 
cur ruh/ y{movfuv(ov o-iXi^$ Sopariov 
T^v KofiTiv ^uiKpivovtriv, cur nuben- 
tium comam parv» hastae cuspide 
discriminent ; ejusque rei causas plu* 
res affert. Facum usua etiam tam 
in funeribus, quam in parentalibus. 
Vide Kirchm. d« Fun. ii.3. Tempore 



FASTOKUM UB. II. 



sa 



Conde tuas, Hymensee, faces ; et ab ignibus atris 

Aufer : habent alias maesta sepulera faces. 
Di quoque templorum foribus celentur opertis ; 

Ture vacent arae; stentque sine igne foci. 
Nunc animae tenuea, et corpora functa sepulcris 

Errant ; nunc posito pascitur umbra cibo. 566 
Nec tamen beec ultra, quam tot de mensesupersint 

Luciferi, quot habent carmina nostra pedes. 
Hanc, quia justa ferunt, dixere Feralia lucem : 

Ultima placandis Manibus illa dies. 570 

Ecce anus in mediis residens annosa puellis, 

Sacra facit Tacitse : vix tamen ipsa tacet ; 
£t digitis tria tura tribus sub limine ponit, 

Qua brevis occultum mus sibi fecit iter. 
Tum cantata ligat cum fusco licia rhombo ; 575 

Et septem nigras versat in ore fabas : 



fanesto etiam status Deorum in viis 
panno velabantur, templorumque forei 
claadebantur, ne Dii adspectu tristi 
polluerentur. Cibut, epulae Manibus 
appositc. 

567. Locus varie tortus et explica- 
tut. Nec tamen hite ultra, non diutius 
luec sacra durent, quam tot, etc. quam 
donec tot dies supersint. Vulgo, quum 
tai — mpertunt, quo die tot dies super- 
sant. FeraUa, scil. ultimam placan- 
dis Manibus diem, collocat Kalend. 
vtU in xii. Kalend. Mart. s. xviii. 
Febr. Quem diem si more Roroano 
simul numeras, supersunt undecim 
meosis dies ; et totidem pedet habent 
et h»c carmitia Ovidii. Itaque et 
antecedentium dierum quidam pla- 
candis Manibus dicati fuerint necesse 
est. Sez pedescarminisintelligi nunc 
Don possunt, ut Feralia viii. Kalend. 
Mvt. finita sint, propter ver. 686 et 
Kaleod. vet. Jusla, qu» debentur ali- 



cui , nominatim mortuis, quibus Jutta 
vel Jieri, vel solvi dicuntur. 

571 — 616. Cum Feralibus conjunc- 
ta sacra Tacitte magica. £a praserat 
compescendis detrahentium linguis. 
Numa unam ex Camoenis peculiariter 
et religiosissime coli voluit, quam Ta- 
citam nominavit. Plutarch. Num. 8. 
qui addit, eo silentium Pythagoreum 
esse expressum et honoratum. Sed 
hsc nostra garnila ab i)la divei-sa est. 
Ovidius primum ejus sacra vers. 572 — 
582. tum ipsam describit ; conf. quos 
laudamus ad ver. 599. Brevis, par- 
vus, exiguus. 

575. Rhombut in rebus roagicis tro- 
chus erat, seu turbo, qui rotabatur 
Uciis, scil. filis nunc versicoloribus 
( Virg. £c1. viii. 73.) nunc pullis nexus. 
Amorum, I. viii. 7. de roaga : " Scit 
bene, quid gramen, quid torto concita 
rhombo Licia." Sed et vulg. plumbo 
locum habct, quia et plumbi nigri 



84 



P. OVIDII NASONIS 



Quodque pice adstrinxit, quod acu trajecit ahena, 

Obsutum maenae torret in igne caput. 
Vina quoque instillat : vini quodcumque relictum 

Aut ipsa, aut comites, plus tamen ipsa^ bibit. [est, 
Hostiles linguas, inimicaque vinximus ora, 581 

Dicit discedens ; ebriaque exit anus. 
Forsitan a nobis, quae sit Dea Muta, requiras : 

Disce, per antiquos quae mihi nota senes. 
Jupiter, indomito Juturnae captus amore, 585 

Multa tulit, tanto non patienda Deo. 
IUa modo in silvis inter coryleta latebat, 

Nunc in cognatas desiliebat aquas. [nebas ; 
Convocat hic Nymphas, Latium, quotcumque te- 

£t jacit in medio talia verba choro : 590 

Invidet ipsa sibi, vitatque, quod expedit illi, 

Vestra soror summo jungere membra Deo. 
Consulite ambobus : nam quae mea magna volup- 

Utilitas vestrae magna sororis erit. [tas, 



usus in roagicis fuerit. Cantatat in- 
cantata. Septenarius numerus, ut ter- 
narius, etiam in magicis solemnis. De 
fabis conf. infra v. 436. 

578. Mama, fiaivrit fiaiviQt piscicu- 
lus marinus, qui sale conditus cibus 
erat tenuiorum hominum. Cic. Fin. 
ii. 8 ; Persius, iii. 76. Usus ejus etiara 
in sacris inferis, ut Hecat» ; Eustath. 
in Hom. i. 206. Neque mirum, mu- 
tum animal Tacits Des fuisse sa- 
crum. Aheneis instruroentis uteban- 
tur in re magica. Vide ad Metam. 
vii. 227. ubi falx ahena ; et de acu 
confer Amorum lU. vii. 30; saga 
" medium tenues in jecur egit acus." 
Vincire de magis, quae arte sua quem- 
quam functione sua prohibent. 

583. Deae Muttt aut Tacita origi- 
nem e fabulis antiquis narrat. For- 
sitan requiras formuia in tali transitu 



solemais. Antiquit natu grandes. Pli- 
nius, paneg. zv. 5. vetustut miUt, 
De Juturna vide ad i. 463. 708. uode 
et apparet, quo jure hic cognatit aqu€ 
commemorentur. 

589. Latium, Tiberis et Anien. ver. 
697 sqq. Jacit, Heins. in facit mu- 
tari vult; sed sine causa. Jacere 
verba bona locutio, nec prosaicis ma- 
gis, quam poetis usitata. livius, vii. 
2. versum jacere, faccre. Inde et ja- 
cere simpliciter pro dicere ; vi. 14. 
vera an faUa jaceret. Invidet ijaa 
sibi, fraudat se ipsa roagna voluptate. 
Jungere membra, ut Metara. x. 464. 
Jungere corpora, pro concubuisse, quod 
h. 1. olim vulgabatnr, et quod Taub- 
nero magis placebat, ut castis auribus 
animisque accommodatius. Immo. 
jungere memhra verecundius dic- 
tum. 



FASTORUM LIB. II. 95 

Vos illi in prima fugienti obsistite ripa, 595 

Ne sua fluminea corpora mergat aqua. 
Dixerat : annuerunt Nymphae Tiberinides omnes ; 

Quaeque colunt thalamos, Ilia diva, tuos. 
Forte fuit Nais, Lara nomine : prima sed illi 

Dicta bis antiquum syllaba nomen erat, 600 
Ex vitio positum : ssepe illi dixerat Almo, 

Nata, tene linguam : nec tamen illa tenet. 
Quee simul ac tetigit Juturnae stagna sororis, 

Effuge, ait, ripas ; dicta refertque Jovis. 
Illa etiam Junonem adiit; miserataque nuptam, 

Naida Juturnam vir tuus, inquit, amat. 606 
Jupiter intumuit : quaque est non usa modeste, 

Eripuit linguam ; Mercuriumque vocat. 
Duc, ait, ad Manes : locus ille silentibus aptus : 

Nympha, sed infernae Nympha paludis, erit. 610 
Jussa Jovis fiunt : accepit lucus euntes : 

Dicitur illa duci tum placuisse Deo. 

595.Jiipnmartpa,n]nulactetigerit Theophr. Char. 3 toit. Plato, \a\id, 

npam« lUam, Romoli matreiD, etiam iLKpattia \6yov aXoyoQ, Jam litera I 

Amor. III. vi. 45. facit Anienis uxo- a Grecis in pluribos vocabulii mutata 

rem ; sedaliiTiberijungunt, utHorat. eitinr. £x iroiakyla fecerunt xo» 

L Od. ii. 17 ; Claudian. i. 225. Nempe dapyia, ex dfuky^, d/ikpyta, etc. Vide 

Amulii eam jutsu alii Aniene, alii Schol. Aristoph. ad Plut. 1. A Ma- 

Tiberi mersam tradebant. Thalamoi crob. Sat. i. 7. extr. prseunte Var- 

tuos. Antrum, ex quo fons prodibat, rone» eadem Mania vocatur, quia Ma- 

babere 6ogebatur thalamos sive cubi- nium mater credebatur ; Amob. adv. 

Cttla Deorum. Vide Virg. Creorg. iv. Gentes, iii. p. 124. £x vitio, a lo- 

333. Male Krebsius ripam 'Hberis quacitate. 

intel. in qua Ilia dormiens conceperit 602. Tene, retine, coerce. Effitgg, 

geroellos ex Marte iii. 13. vita, cave, ne accedas ad ripas. Nup- 

599.Lactant.deFa]saRelig.I.xx. tam, Vulgo nupta$; Strozzs liber, 

35 : *' Haoc (Deam Mutam) esse di- marUa$, ut sit sententiageneralis»qu« 

cont, ex qua sint nati Lares» et ipsam tamen h. 1. non satis commoda. Nais 

Laram nominant, vel Larundam." unius Junonis misericordia se tangi 

Sic et Varro vocat. Dieta bis. Non declarat, quod nupta sit. 

LaUra, ut Neapol. putabat, illa olim 607. ModMte, modice, moderate. 

dicta, sed La^, locutuleia, quae tacere 611. Accipit nos locus, quem in- 

Dunquam vult, loquendi vices nun- gredimur ; mittit nos, per quem tran- 

quam aliis tradere. Vide Casaub. ad simus. Virg. Georg. iv. 362 : ** Ac* 



96 



P. OVIDII NASONfS 



Vim parat hic : vultu pro verbis illa preeatur ; 

Et frustra muto nititur ore loqui : [vant, 

Fitque gravis, geminosque parit, qi^i compita ser- 

£t vigilant nostra semper in a^de, Lares. 616 
Proxima cognati dixere Caristia cari, 

Et venit ad socias turba propinqua dapes. 
Scilicet a tumulis, et, qui periere, propinquis, 

Protinus ad vivbs ora referre juvat ; 620 

Postque tot amissos, quidquid de sanguine restat, 

Adspicere, et generis dinumerare gradus. 
Innocui veniant : procul hinc, procul impius esto 

Frater^ et in partus mater acerba suos ; 



cepitque siiui vasto, misitque tub 
imnein." Lare» erant et publici et 
privati. Hi, Oeoi KaTouci^ioit ut in' 
glossariis vocantur, tecta custodie- 
baot, illi vicos et itinera, unde compi- 
talet et viales dicti, cultique in com' 
pitii, Confer v. 139. £t eompita 
Larium Romte erant 265. auctore 
Flin. Hist. Nat. lU. ix. p. 156. Hard. 
Compitalia et ludos Laribus primus 
instituit Servius Tullius ; Dionys. Hal. 
iv. 14 ; Plin. zxxvi. 70 : restituitque 
Tarquinius Superbus ; Macrob. i. Sat. 
7. Vigilare, ut custodire, de Diis tu- 
telaribut. In ttde, id est in domo, 
quo sensu bic singularis Augusti aetate 
ft^uentabatur ; Horat. I. Od. xxx. 
4. Vide Vitruv. v. 1. Sic ergo noster 
locus vim omnium Larium, et publi- 
cam et privatam, complectitur. v. 135. 
de iisdem, pratunt nuznHnia Urbis et 
paulo post, ttrvant domum. Restant 
•tatu» Laribus pro talute et incolumi- 
tate domut posita. 

617—638. Die zi. Kal. Mart. sive 
die xix. Febr. erant Caiistia, quae bre- 
viter et perspicue describuntur a Va- 
lor..Max. ii. 1 : ** Convivium etlam 
Aolemne majores instituerunt, idque 
Caristia appellaveruot, cui prsBter 



cognatos et affines nemo interponeba- 
tur : ut, si qua inter neceasarios que- 
rela esset orta, apud sacra mensse et 
inter hilaritatem animoram, fautori- 
bus concordiie adhibitis, ioUeretur." 
Ovidhis primiim causam reddit, eam- 
que satis probabilem. cur post Feralia 
statim Caristia sint celebrata, et epi- 
tbeto cari originem nomiois indicat. 
Soeiat dapet illustrat Heins. Sic so- 
eiare hospitia, mentat, etc. Sanguit, 
gens. Dittumerare, numerare. 

623 sqq. Quo animo celebrari de- 
beant. Bene utitur poeta formnla, 
qua profani summoveri a aacris voce 
sacerdotis aut prafconis solebant. Im- 
piut et aeerbut, qui de morte aut cede 
suorum cogitat. Vivax, qui alteri 
nimis diu vitam protrahere videtur. 
Digerere, ordinare, disponere. Sed 
nunc exprimit operam eorum, qui 
per numeros Babylonios sive rationes 
Chaldaicas ex horoscopo annum re- 
perire volunt, quo moritura sit mater : 
quod studium tunc vulgare. Tadt 
Hist. i. 22; Ovid. Metam. i. 143: 
" Filius ante diem patrios inquirit in 
annos." Premere de onmi vezatioois 
genere dicitur. 



FASTORUM LIB. II. 



97 



Cui pater est vivax, qui matris digerit annos, 625 

Quae premit invisam socrus iniqua nurum. 
Tantalidae fratres absint, et lasonis uxor, 

Et quae ruricolis semina tosta dedit : 
Et soror, et Procne, Tereusque duabus iniquus ; 

Et quicumque suas per scelus auget opes. 630 
Dis generis date tura bonis : Concordia fertur 

Illo prsecipue mitis adesse die. 
Et libate dapes : ut grati pignus honoris 

Nutriat incinctos missa patella Lares. 
Jamque ubi suadebit placidos nox ultima somnos, 

Parca precaturae sumite vina manus, 636 



627. Docte catalogum impiorom 
cognatomm, qaos antiquitas habet, 
stniit. Tantalidte fratrei, Atreus et 
Thyestes, Pelopis filii, Tantali nepo- 
tes. De Medes in liberos impietate 
vide Metam. vii. 396. ibique not. 
/ro, Athamantis uxor,odioin Phrixuro 
et Hellen, Athamanti ex Nebula na- 
to», impulsa, ruricolis fruges tostas in 
sementem dedit, ne surgerent, et ut, 
quum ^naria frugum esset, civitas 
tota interiret; Hygin. fab. 2. Latius 
hoc infra iii. 851 sqq. narratur. /nt- 
^iiifi, doriore sensu, cnidelis, De illa 
crudeliute vide Met. vi. 412 — 676. 

631. Di boni, iyaOol BaifiovtQ, dicli 
sunt Genii et omnino Dii faroiliares 
aot domestici. Nunc ipsi Lares intel. 
quibus pro salute generis supplicaba- 
tur. Nonnulli boni, ut ad sacrificantes 
referatur. Hoc Mitscherl. recepit. 
Veieres etiam in conviviis ante, quam 
ipsi inciperent cibum potionemque ca- 
pere, pirtem ccens Diis consecra- 
bant. Hoc est libare, quod Grsci 
ploribus verbis exprimebant ; nam de 
liquoribus adhtbebant o-irev^ccv et \ti- 
Petv, de cibis dirApxKfBai. Cibi re- 
ponebantur in patella, lance Diis pro- 
pria. Cie. Fin. ii. 7 : *' ita non reli- 

VOL. V. 



giosi, ut edant de patella." Idem, 
iv. ver. 22. patellam vocat insigne 
penatium hospitalinmque Deorum." 
Illam coene partem vocat dapes, quo 
nomine, Festo auctore, proprie reli- 
giosae epul» significantur. Etiam Liv. 
XXX. 43 : " Inter pocula atque epulas, 
ubi libare Diis dapes, ubi bene pre- 
cari mos esset." Dapes in patella 
posits mittebantur ad focura, ut fiit- 
triretit (vide supra ver. 566.) Lares, 
qui ibi, ut etiam ex monumentis ap- 
paret, stabant tneincti, id est» suc- 
cincti. Infra v. 217. fnctis incinetit 
vettibus Hora, Honores, rifiat, dicun- 
tur etiara libationes et preces. ^neid. 
i. 736. " laticum libavit honorem." 

635. Nox uUima, ultima noctis pars, 
attingens primam lucem. £o usque 
sepe protrahebantur convivia, tam 
soleronia, quam familiaria; inprimis 
hsc Caristia, gentibus tam salutaria, 
sic extendi vult Ovidius. Satiatis 
edendo convivis, vinum apponebatur. 
Tum Uhatio facta doroestica, pareo 
vino in mensam aut terram eflfuso, et 
appellato numinum nomine, additis 
prccibus, votis, etiam hyronis. Au- 
gusto libationes et publicas et privata 
decretsB sunt. Dio, LI. xix. pag. 457. 
O 



96 



P. OVIDII NASONIS 



£t, Bene nos, patriae, bene te, pater, optime Caesar, 

Dicite, suffuso per sacra verba mero. 
Nox ubi transierit, solito celebretur honore, 

Separat indicio qui Deus arva suo. 640 

Termine, sive lapis, sive es defossus in agro 

Stipes ab antiquis, sic quoque numen habes. 
Te duo diversa domini pro parte coronant ; 

Binaque serta tibi, binaque liba ferunt. 
Ara fit : huc ignem curto fert rustica testu 645 

Sumtum de tepidis ipsa colona focis. 
Ligna senex minuit, concisaque construit alte ; 

£t solida ramos figere pugnat humo. 



FormuIaB in hac re solemnes, Bene 
fw, bene vo$, bene iUum, scilicet ya- 
lere precor.Tibullui, Il.i. 31 : " Bene 
Messalam, sua quisque ad pocula di- 
cat." Quamquam et dativ. addeba- 
tor ; Plaut. Pers. v. 1 : ** Bene mihi 
bene vobis, bene amic» meae." Burm, 
dubitat, utrum h. I. nos, an quod alii 
habent, vos praeferendum sit. Tum 
not intelligit de voto pro salute po- 
puli. Equidem intelligo votum pro 
salute convivantis familis. Heins. 
qui vos praefert, id refert, ad salutem 
Larium. Patrue cum pater junge. 

639 — 684. Terminalia Kalend. vii. 
Mart. Numa lapides poni jusserat in 
agrorum finibus, qui sacri essent Jovi 
Terminali, et sacra addiderat, qu& 
quotannis die stato ad illos lapides 
fierent ; quin, publicos etiam agros 
terminis complexus erat ; Dionys. ii. 
cap. 74. Confer Plutarch. Num. cap. 
16. et Quaest. Rom. tom. vii. p. 83 ; 
Lactant. de Fals. Rel. I. xx. 37 sqq. 
Noster Deum ipsum, et latius ejus 
•acra describit, hymnum adjicit, con- 
stantiam ejus in resistendo celebrat, 
precesque ad eum fundit. Desinit in 
Terminum imperii Romani. 

641. Sive lapis, etc.] Lactant. " la- 



pidem colunt inlbrmem atque rudem, 
cui nomen est Terminus— qui Deus 
non tantum lapis, sed etiam stipes 
interdum est.*' Confer Tibul. I. i. 
11. Hos ipsos Terminos Deos esse 
credebant; Dionys. Bto^ tiyovvTai 
roi)^ TkpfiovaC' Hinc additur sie qwh 
que, etc vilitas materis non iihpedit, 
quo minus numen habeas. 

643. Sacra Termini diligenter et 
jucunde descnpta. Duo €Um\ini, a- 
grorum utrimque possessores, te coro- 
nant, uterque in parte agro suo ob- 
versa. In trifinio tres domini hunc 
honorem habebant Deo. Libis cultum 
esse Terminum etiam e Juvenal. Sa- 
tir. xvi. 39. apparet. Bina Lenzius 
dictum putat pro, duo. In testa ferri 
solebant ignes aut carbones. Auct 
ad Heren. iv. 6. " ipse a vicinis quum 
testa ambulans carbunculos corroga- 
ret." Tum curtum frequens esse 
vasorum epitheton, exemplis docet 
Heinsius. Pro testa veteribus etiam 
testu in usu fuisse certum est. Vid. 
h. 1. antiquiores Intt. Tepidis, scilicet 
ex igne hesterno. 

647. Cf. cum sqq. infra v. 506 ; et 
Metam. viii. 641 sqq. Praeiverat Vir- 
gil. j£,n, i. 174. Minuit, confringit, 



FASTORUM LIB. II. 



99 



Dum sicco primas irritat cortice flammas^ 

Stat puer^ et manibus lata canistra tenet. 650 
Inde, ubi ter fruges medios immisit in ignes, 

Porrigit incisos filia parva favos. 
Vina tenent alii : libantur singula flammis ; 

Spectant, et linguis candida turba favent. 
Spargitur et ceesa communis Terminus agna ; 655 

Nec queritur, lactens quum sibi porca datur. 
Conveniunt, celebrantque dapes vicinia simple* ; 

Et cantant laudes, Termine sancte, tttas. 
Tu populos, urbesque, et regna ingentia finis : 

Omnis erit sine te litigiosus ager. 660 

NuUa tibi ambitio est : nuUo corrumperis auro : 

Legitima servas credita rura fide. 



«t breviora tiot. Heins. rawun intel- 
Kgebat ttipitem scilicet palmn, qni 
pro temuno esset. Immo stipes aut 
hpis jam adstabat; et nunc sacra de- 
scribuntur, qus ibi fiebant Ramif ut 
jam Bfarsns vidit, sunt pali, quibus 
fixis co^eries Itgnorum firmatur, ne 
dilabator. Nisum senis figeniis bene 
ezprimit fugnat, cui sic infinit. addi- 
tur, vt Metam. i. 685. pngnat evin- 
eere, ubi vide not. Pugna autem tali 
opus nonc erat, quia tolida terra, non 
mollfta fodiendo. 

649. Jrritat fiammas, eas suscitat. 
Met. viii. 642. *' foliisque et cortice 
sicco Nutrit et ad flammas anima pro- 
dncit anili." Ut bic lata, sic Metam. 
dicto loco, patula canistra. Prcter 
wtXdvovc AfifitirpoCf liba Cerealta, 
ofiferebant Termino Kal aXXag rivStc 
Kapirthf Axapx^- FUia parvafavot, 
Hme forte expressa e Tibul. I. z.23. 
Faere, qui porrigit in parricit mutari 
veUent, quia porrici dicuntur, qus 
mne imposita dantur Deo ; sed Hein- 



sius monet, filiam patri porrexisse fi'* 
V08, ne paternas partes perperam oc- 
cuparet. Candida veste paterfamilias 
cnm suis inter sacra indutns; Tibnl. 
II. i. 16. Cf.infraiv.906. 

655. Numa pntaverat, Deum Ter- 
minalem, quum pacis custos esset et 
justitis preses, csde pumm esse de- 
bere : hinc noluerat er aniraantia mac- 
tari. Itaque sacra ejus diu erant 
&vaipMKra ; Plutarchus, Dionys. Sed 
post accessit agns et porc» immo- 
latio. Inde et Horat. Epod. ii. 53. 
" agna festis csesa TerratnaYibus.*' 
Conveniunt ex Nums instituto, qui 
jussit QvaiaiQ IfrtriKiiv AiravraQ M 
rbv rSirov vvvipxopivoVQ, De dapi' 
but vide ad versum 362. 

659. Tales hyranos Noster et alibi 
inseruit, ut Met. iv. 11. in Bacchum j 
et Metam. vii. 434. in Thesei laudem. 
Finit, finibus includis, fines regoorum 
signas. Ambitio, studium gratise col- 
ligends. Legitimum, legibus consen- 
taneum, legibus constitutum. 



100 



P. OVIDII NASONIS 



Si tu signasses olim Thyreatida^terram, 

Corpora non leto missa trecenta forent ; 
Nec foret Othryades congestis lectus in armis. 665 

O quantum patriae sanguinis ille dedit ! 
Quid, nova quum fierent Capitolia? nempe Deorum 

Cuncta Jovi cessit turba, locumque dedit. 
Terminus, ut veteres memorant, conventus in 8Bde 

Restitit ; et magno cum Jove templa tenet. 670 
Nunc quoque, se supra ne quid nisi sidera cernat, 

Exiguum templi tecta foramen habent. 
Termine, post illttd levitas tibi libera non est : 

Qua positus fueris in statione, mane. 



663. Docte rem exemplo antiquo 
Ulostrat. Thifreaticu* ager inter Ar- 
givum et Laconicum ad mare perti* 
nens. Thucydid. ii. 27. Vicus aliis 
Thyrea, aliis Thyraa scribitur. Vide 
Intt. ad Thucydid. iv. 66. Incolie 
ThyreaUs, roonente Stephano de Urb. 
a quo et femin. Thyreatit memoratur. 
Thucydides roodo Thyreatida terram 
vocat, modo Cynuriam, quia Thyrea 
pars Cynuris. Contentione de hujus 
agri finibus aliquando inter Argivos 
et Lacedaemonios orta, ex utroque po- 
pulo treceni juvenes lecti sunt, qui 
armis de ea re decernerent. £x eo 
praelio duo Argivi superstites fuere, 
Alcenor et Chromius, atque unus La- 
cedaemonius, Othryades. lUi Argos 
avolarunt, victoriam nuntiaturi ; hic 
mansit, spoliavitque occisos. Hinc, 
quum victoria ambigua esset, novum 
pnelium commissum est, in quo vice- 
runt Lacedaemonii. Othryadet ante- 
quam animam exhalaret, tropaeo cly- 
pei hostilis inscripsit, digitis cruore 
oblitis : Kard 'Apytiutv 'OOpvdSrii 
Kai AaKidaifiSvtoi. Herodot. i. 82 ; 
Thuc. V. 41 ; Pausanias Corinth. p. 
201. Signare simiiiter fere Metam. i. 



136. '* Cautus humum longo signavit 
limite mensor." 

667. L.TarquinittS Priscus, ut vota 
solveret, qus in postremo cum Sabinis 
prslio nuncupaverat, templam Jovi, 
Junoni et Minervs exstruere voluit, 
idque in monte Tarpeio, multis Deo- 
nim aris et sacellis occupato. Ut 
libera a caeteris religionibus area es- 
set, exauguranda fana erant. Sed 
quum omnium ezaugurationes admit- 
terent aves, in Termini et Juventutis 
fanis non addixerunt. Hi soli oullb 
augurum precibus flecti potuerunt, ut 
loco cederent. Itaque eorum am 
templi ambitu comprehensas sunt ; ut 
aitera sita esset in Minervae vestibolo, 
altera in ipso teroplo. Vide Diooj- 
sium, iii. 69 ; Liv. i. 55 ; Lactantium, 
de Fals. Kel. I. xx. 38. Canvtntut, 
quum ad eum convenissent augures. 
De lapide ejus in Jovis Capitolini 
templo, Servius ad J£,n. ix. 448 : 
" Unde in Capitolio supema pan 
tecti patet, qu» lapidem ipsum Ter- 
roioi spectat : naro Termino non nisi 
sub divo sacrificabatur." ConferLac- 
tantiuro, I. xx. 40. 

673. Pott iUiid, post iUam constan- 



FASTORUM LIB. II. 



101 



Nec tu vicino quidquam concede roganti ; 675 

Ne videare hominem praeposuisse Jovi. 
Et, seu vomeribuSy seu tu pulsabere rastris» 

Clamato : Meus est hic ager, ille tuus. 
Est via, quae populum Laurentes ducit in agros, 

Quondam Dardanio regna petita duci. 680 

IUac lanigeri pecoris tibi, Termine, fibris 

Sacra videt fieri sextus ab urbe lapis. 
Grentibus est aliis tellus data limite certo : 

Romanae spatium est urbis et orbis idem. 
NuNC dicenda mihi regis fuga : traxit ab illa 685 

Sextus ab extremo nomina mense dies. 
Ultima Tarquinius Romanee gentis habebat 

Regna, vir injustus, fortis ad arma tamen. 



tiam, qoa tn Capitolio restitisti. Le- 
vitas ett ejut, qui facile sinit se mo- 
▼eri, facile cedit aliis. Jovit quam 
Jovis templum moliretur Tarquinius. 
Erat lez Num» : " Qui terminum 
exanuit, ipsut et boveis tacrei sunto." 
Erant tamen Horatii tempore, qui ut- 
q«e prozimoe revellerent agri termi* 
Bos, et ultra limitet cUentium tali- 
rent ; Od. II. xviii. 24. Hos terreri 
et coerceri a Termino vult Ovidius. 
In verbit Ne videare, etc. grave argu- 
mentnm. 

. 679. De finibut imperii antiquit et 
sacrifl ibi faciendis. Dardanium du- 
CCM, tcil. ^neam, elasse Laurentem 
temuiue agrum vel ez liv. i. I. con- 
atat. Vide Heynii Excur. iii. ad JEn, 
wn. Inter quintum et iextum vis 
lAurentine lapidem olim fuisse im- 
perii Romani iinet narrat et Strabo, 
V. p. 357. ubi et hujut tacrificii men- 
tionera facit. Sed usque ad tempora 
Aagatti imperiura Romanum immen- 
sii auctibus creverat. Hinc tcpe per 
crbem terrarum dedarabatur. Noster 
pro imperio urbem noroinat, ut verbis 



urbtM et orbis luderet. Lusit hic etiam 
Rutil. Itiner. i. G6, ** Urbem fecisti, 
quod priut orbit erat," ex orbe ter- 
rarum unam civitatem fecitti, omni- 
bus gentibut civitatit jure donatit. 

686 — 852. Regifugium, ] Sexiui, 
ergo xxiv. Febr. Unus Hamb. septimus, 
£x Kalend. Romano in ed. Mitscherl. 
Kalendas viii. Martias ; Petavius in 
Distertt. ad Op. de Doctrina Tempo- 
rum, V. 9. contendit illam fugam inci- 
disse in quintum diem. Atque ita ex 
antiquissimo libro suo Neapol. edidit. 

687. Tarquinium Ovidius notat, ut 
Liv. i.53 : " Nec, ut injustus in pace 
rex, ita dux belli pravus fuit." Pro 
ad arma Heinsius malebat in arma, 
Sine causa. Post adjectiva ad ele- 
ganter ponitur pro, quod attinet ad. 
Secundum Dionys. Hal. iv. 49 — 53. 
Latinis, Hemicis et Volscis in socie- 
tatem receptis, in Sabinos exercitum 
diixit, et, inde, vastatis hostium ign», 
in Pometinos, quorum urbem Suessam 
vi cepit, ejusque incolas, direptis bo- 
nis, partim interfecit, partim militibus 
in prcdam concessit. Tum Sabioos 



104 



P. OVIDII NASONIS 



Brutus erat stulti sapiens imitator, ut esset 

Tutus ab insidiis, dire Superbe, tuis. 
IUe tacens, pronus matri dedit oscula Terrae, 

Creditus offenso procubuisse pede. 720 

Cingitur interea Romanis Ardea signis, 

£t patitur lentas obsidione moras. 
Dum vacat, et metuunt hostes committere pug- 

Luditur in castris : otia miles agit. [nam, 

Tarquinius juvenis socios dapibusque meroque 725 

Accipit, atque illis rege creatus ait : 
Dum nos difficilis pigro tenet Ardea bello, 

Nec sinit ad patrios arma referre Deos : 



717. L. Junius Bruius Tarqaiaia, 
regis sorore, natus, quum fratrem 
suum una cum primoribus civitatis ab 
avunculo interfectum audivisset, con- 
temtu tutus ab insidiis esse voluit. 
Ergo de industria stulti simulationem 
induit, se suaque praeds esse regi 
passus est, neque Bruti (stupidi) cog- 
nomen abnuit ; Liv. et Dionys. Su- 
perbus hic spectatur, ut nomen pro- 
prium. Etiam Livius, ii. 1 : ** Su- 
perbo exacto rege." Pronus, prolapsus 
facie humum, vel quum exisset e 
teroplo, vel Italiam ingressus. Dionys. 
d. 1. Taeens simulationi Bruti bene 
convenire videtur Burm. 

72L Propius acceditad regifugium. 
De Ardett, urbis Rutulorum, obsidione 
cf. Dionys. iv. 64 ; Livius, i. 57. 
Cingitur obsidione, postquam primo 
impetu capi non potuit. Inde lenium 
roagis, scil. longum, quam acre bellum. 
De voc. lentus vide Bent. ad Horat.I. 
Ep. i. 2L Vacat, quies est. Ludere 
de rebus non seriis, quae fiunt tem- 
poris fallendi causa. Livius, " Regii 
juvenes interdum otium conviviis 
coroessatiooibusque inter se terebant." 
Turo iter eorum, quod noctu Roroam 



et Collatiam fecerant, noetumus» lu- 
dum vocat. 

725. De hoc convivio, certamioe 
ibi accenso, iUnereque communi nihil 
habet Dionys. Socios, sodales. Aeeipit, 
ut saepe. Atque illis, Olim edeb. » 
iUis: tum Heinsius corrigi volebtt, 
juvenes socios, ut Tarquinius pater 
juvenes convivio excepisset, atque ex 
illis juvenibus Sextos, rege ereatus, 
sermonero intulisse narraretur. Sed 
hoc adversatur Uvio, apud quem, 
" Forte potantibus his apud Sextom 
Tarquinium, ubi et Collatinus coena- 
bat," etc. 

727. Livius tantum : " incidit de 
uxoribus mentio." Ovidius definit, 
qualis illa fuerit. Difficitis, scilicet 
aditu, expugnatu. Pigrum, longum. 
Horat. I. £p. i. 21. " ut piger annus 
pupilUs. Soeialis, conjugalis. Ipse 
uxores iotell. Jn offieio est, Liv. viii. 
19 : " Fundanos in officio esse," m 
fide, fideles ; Trist. V. xiv. 26. " nihil 
ofificio, nupta, quod obstet, habet" 
Cura dicitur, et is, qui aroatur. £o- 
dero sensu Caesar, in Bello Alex. 
mutuum sentire, Lem. 



FASTORUM UB. II. 



109 



Bcquid in officio torus est socialis ? et ecquid 

Conjugibus nostris mutua cura sumus ? 730 
^uisque suam laudant: studiis certamina cres- 

Et fervent multo linguaque corque mero. [cunt ; 
Surgit, cui clarum dederat CoUatia nomen; 

Non opus est verbis, credite rebus, ait. 
Sox superest : toUamur equis, urbemque petamus« 

Dicta placent : frenis impediuntur equi. 736 
Pertulerant dominos : regalia protinus illi 

Tecta petunt ; custos in fore nuUus erat. 
Bcce nurum regis fusis per coUa coronis 

Inyeniunt posito pervigilare mero. 740 

[nde cito passu petitur Lucretia ; nebat : 

Ante torum calathi, lanaque moUis erant. 



731. Studia eorum sunt, qai faveot 
iltcm, ejasque causam fortiter agunt. 
linnM, zziz. 19. " accensii studiis 
m Scipione." Fervent, etc. incalue- 
iBt et sermonibua et mumo. Surgit 
iptime de eo» qui calidus iter illico 
■deiidQm soadere vult : is ante om- 
KS wmgtre sdet. Collatia Sabinis a 
rvqwnio Prisco ademta; Egerius, 
atjn fifins hic CoUatinui, in prssidio 
bi reUetas est ; liy. i. 34. ^ 38. Inde 
TtfUelmt oognomen ei inditum» Dionys. 
▼• 64. quod bac ipsa rerum commu- 
■lioiie imelaruiu Mentem CoUatini 
milo «pertias declaravit livius, 
* pAiicb id qnidem horis posse sciri, 
IMntnm caeteris pra»tet Lucretia sua. 
^mn oonscendimus equos, invisimus- 
(■eprsteotesiiostrarumingenial Id 
«qne cpectatissimum sit, quod nec 
fiiMto viri adventu occurrerit oculis." 
raliamur equit, avehamur equis. 

736. Frenii impedire efuot, pro 
iilgmri, frena addere equis. Dictum, 
it eamat impedire tertit. Cuttot, jani- 
or» «ujiis erat custodire et servare 
tomiun. Viiis f^vibus laudi duce* 

VOL. V. 



batur, custode tali carere ; Sagittarius 
de Januis, p. 95. Sed nunc absentia 
ejus effecta erat luxu, quo omnia in 
reg;ia miscebantur. Convivium, quo 
nurus regis tempus cum «qualibus 
terebat, invidiose notatum mero ; vini 
enim usus mulieribus Romanis inter- 
dictus erat. Ac ill» quidem, genium 
suum placature, coronat, adeo sum* 
serant, que coercere comas solebant, 
sed in ebriis/uiKie^ntur, solut» dela- 
bebantur per colUi, Futut de rebus 
negligenter dependentibus dicitur. 
Multi non coronit habent, sed capillit, 
quod Mo<no placebat. Sed/unt m- 
pHHt, quod et Burm. monet, domi esse 
vel castissim» solebant, ut ver. 772. 
ipsa Lucretia. 

741. Nebat.^ Bene sic uno verbo 
indicat, quaiem invenerint Lucretiam. 
Flura habet livias, sed singula cum 
pondere, " nocte sera deditam lan» 
inter lucubrantes ancillas in medio 
«dium sedentem inveniunt." De eo- 
lathitt in quibus penta sua reponebant 
lanifiee, dictnm ad Metam. iv. 10* 



«M 



P. OVIDU NASONIS 



Lumen ad exiguum famulae data peasa trahebant ; 

Inter quas tenui sic ait ipsa sono : 
Mittenda est domino, nunc nunc properate, pueUi^ 

Quamprimum nostra facta lacerna manu. 746 
Quid tamen audistis ? nam plura audire soletis, 

Quantum de bello dicitur esse super ? 
Post modo victa cades : melioribus, Ardea, restas» 

Improba» quee nostros cogis abesse viros. 750 
Sint tantum reduc^ : sed enim temerarius iUe 

Est meus ; et stricto quoHbet ense ruit. 
Mens abit, et morior^ quoties pugnantis imago 

Me subit : et gelidum pectora frigus habet. 
Desinit in lacrymas, intentaque fila remittit, 755 

In gremio vultum deposuitque suum. 
Hoc ipsum decuit: lacrymae decuere pudicam; 

£t facies animo dignaque parque fuit. 
Pone metum, venio, conjux ait : illa revixit ; 

Deque viri collo dulce pependit onus. 760 



744. Sequitur ingeniosuin figmen- 
tUBOu TennU eat vox muUebris : Met. 
11« 373. Cycno in avem transeunti 
virilis Yox tenuata ett, Cicer. Or. iii. 
11. moUit illa vox vocatur. Lacerna, 
qua muniretur in castris adversus 
frigora et imbres. Etiam Propert. IV. 
iii. 33. mulier scribit : " Noctibus hi- 
bemis castrensia pensa laboro." Bene 
ancillarum mores notant illa, nam 
plura ttfidire soletit. 

749. Sensum horum verbonun Bur- 
mannus bene constituit : Certo cades 
postea; sed mora me cruciat, per 
quam viro careo ; rettat, resistis, for- 
tioribus. iLLe cum vi dictum ; is, cu- 
jus temeritas satis nota. Sed in verb. 
sequenti Heins. et Burm. dissentiunt. 
Ule prsfert furit e conjectura sua, 
quod verbum passim, etiam addito 
voc. eme, de strenuis bellatoribus oc- 



currit -, hic verb. ruU meliua fYfH^ 
libet convenire mone^ et rusrs pfoprie 
temerariorum. Bene. MfiuaMipar- 
turbatis animo. Metam. iv. 17t>« 
" mens excidit," PHgnmUit imago mt 
subit, pugnantera oogito. Suknmi, 
qusB oriuntur in animo. 

757. Decut illud Noster 
notavit Met. iv. 230: "Ipse 
decuit;" et ver. 330 : " Sed et em- 
buisse decebat." Vide ad Met. viii. 
25. Post decuit igitur cum vi additu; 
lucrymte decuere p u dica m , Propter 
decus in flendo faciet digna eftt 
animo. Haec optime inter se cohe- 
rent. 

759. Repente se piodit vir, qui 
adhuc latens cum comitibos TtflM 
conjngis amantia audivexat. Ita tt 
dictis et factis constabat, qaantun 
Lucretia prestaiet c«tcrit« 



FASTORUM LIB. II. 



107 



Interea juvenis furiales regius ignes. 

Concipit, et ceeco raptus amore furit. 
Forma placet, nireusque color, flavique capilli, 

Quique aderat nuUa factus ab arte decor. 
Verba placent, et yox, et quod corrumpere non est : 

Quoque minor spes est, hoc magis ille cupit« 766 
Jam dederat cantum lucis presnuntius ales, 

Quum referunt juvenes in sua castra pedem. 
Carpitur attonitos absentis imagine sensus 

IUe : recordanti plura magisque placent. 770 
Sic sedit : sic culta fuit : sic stamina nevit : 

NegkctsB collo sic jacuere comee. 
Hos habuit vultus : haec illi verba fuere : 

Hic decor, haec facies, hic color oris erat. 
Ut solet a magno fluctus languescere flatu ; 775 

Sed tamen a vento, qui fuit, unda tumet : 



761 . Exornat usque ad ver» 779. 
quod Livius tenuiter Qarrat : *' Ibi 
Sextnm Tarquinium mala libido Lu- 
ctetim per vim staprands capit : tum 
forma, tam spectata castitas incitat." 
Jtfalam illam libidinem Noster graviter 
JwriaUtignatyocMlL Raptiu istis ignibus 
nelios conveciit, qnam captw aliorum, 

763. Foraia hujus matrons pendet 
a criticcMiim judicio. Namque 1® pro 
wv€U$qu€ nnus Vatic. viventque ; hinc 
Heina. snadebat vivutq[ue; equidem 
luhil muto. ^» Flavi capilii non 
placcnt Burm. quia meretriculis et 
liliidiiioais muUenbus a poetis adscri- 
t»aaUr ; itaque mavult cum uno cod. 
Heint. mgrique eapilli, ut ita niveo 
cris eolori capilli nigri jancti efficiant 
cmcndatigsinMB forme decus. Papas ! 
OvidioB tamen et pudicis ftavos ca- 
pilios tribuit; infra v. 609. Europe 
** flari capilli ;" Heroid. v. 122. (£- 
aoae ipsa "flaventes comas" suas 
jaoUt«" d^» Deearefn . Neapolis ad 



ruborem refert, qui non fuerit a fuco 
et pigmento, sed naturalis. £t phires 
MSS. habent cobr. Sed decor, qui 
mox ver. 774. a vultu, facie, colore 
diserte distinguitur, in habitu, gestu, 
motu corporis cemitur, Vide BentL 
ad Horat. IV. Od. xiii. 17. ubi color 
et decens nwtus, Hic quoque decor ar- 
tibut comparabatur. Vide Art. Amat. 
iii. 257 sqq. Quod corrumpere non 
ett, scilicet, pudor. Lenzius : placet 
in ea id, quod se corrumpi non patitur. 

767. Cantwn dare, cantum edere, 
ut Tibull. IIL iv. 40. Gallus cantn 
suo " evocare Auroram " dicitur Me- 
tam. xi. 598. Mox vis phantasis et 
impune libidinis verissime notatur. 
Carpi amore aut igne formula obvia. 
Eamdem vim carpendi habebat etiam 
imago, cogitatio mulieris amats. Etiam 
Remed. 723. imagine muta carpi." 

775. A ftatu, post flatum. Hantf 
similitudinem non vulgarem illustr^t 
Oellius, NocL Att. ii. 30. ubi de au- 



m 



P. OVIDII NASONIS 



Sic, quamvis ab^rat placitae prasentia formaB^^ 

Quem dederat prsesens forma, manebat amor. 
Ardet ; et injusti stimulis agitatus amoris, 

Comparat indigno vimque metumque toro.> 780 
Exitus in dubio est : audebimus ultima, dixit ; 

Viderit, audentes forsne Deusne juvet. 
Cepimus audendo Gabios quoque. Talia fatus, 

Ense latus cingit ; tergaque pressit equi. 
Accipit eerata juvenem CoUatia porta, 785 

Condere jam vultus sole parante suos. 
Hostis, ut hospes, init penetralia CoUatini : 

Comiter excipitur : sanguine junctus erat. 
Quantum animis erroris inest ! parat inscia rerum 

Infelixvcpulas hostibus illa suis. 790 

Functus eratdapibus: poscunt suatempora somBi: 

Noxerat, et tota lumina nuUa domo. 
Surgit, et auratum vagina liberat ensem ; 

Et venit in thalamos^ nupta pudica, tuos. 



«tro vel africo : " Quibus jam nihil 
ftpirantibus undae tamen facts diutius 
tument, et a vento auidem jamdudum 
tranquille sunt, sea mare est etiam 
atque etiam undabundum." 

779. Liv. i. 59. hoc ipsum Tarqui- 
nii facinus regiam injnriam vocat. 
Comparat, parat Indigno, qui talia 
non merebatur. Panlo post volebat 
dicere, audentibns omnia snccednnt. 
Vulgo successum illum FortUMt tri- 
buebanty /ortes Fortnna juvat: Sezto 
perinde est, quis hoc faciat, Forsru 
Detune, Viderit vox ejus, qui curam 
rei in alium rejicit. Vide Heinsium 
ad I. exPonto, ii. 9. 

785. Accipit nos locus, quem ingre- 

dimur. Mrata, aere obdncta. Hostis, 

*tU hospes. Hic lu8U»,in quo vis inest, 

placuit etiam Livio, qui " hostis pro 

bospite mihi sibique, etc." Collatini 



Heins. unius Medic. auctoritate in 
Collatina mutavit, quia et Virg. JEn. 
vi. 744 ; " Collatinas arces'* dixit. 
At Virg. totam uibem intellexit, Nos- 
ter unius CoUatini domum. Sanguine 
junctus. Egerius, CoUatini pater, fra- 
ter Tarquinii Prisci fuerat, cujus oe- 
pos Sextus Tarqninius. 

793. Tam hic, quam Mettmi. vi. 
5dL alii MSS. habent deripii enam, 
Sed nunc sermo non est de vehemeDte 
impetu. In verbis Sexti LIt. hsc 
habet : '* Sextus Tarquimus 
Pro iis Ovid. Tarquiniiuipu vel 
vel e lect. Pembroc. Reg. Petav. eC 
aliorum, quam Burmannus recepit, 
loquor ; quae duo eodem sensu capi 
possnnt. Burm. tamen vim quaiil 
io voce loquor: Sextum, ut vim ad- 
deret verbis, dixisse sublata inaoleii- 
tius voce, se loqm, Tarquiaiiim ci 



FASTOBUM LIB. 11. 



109 



[Jtque torumpressit : Ferrum^ Lucretia, mecum est, 

Natus, ait, regis, Tarquiniusque loquor. 796 
[Ua nihil : neque enim vocem, viresque loquendi, 

Aut aliquid toto pectore mentis habet. 
Sed tremit, ut quondam stabulis deprensa relictis 

Parva sub infesto quum jacet agna lupo. 800 
Quid faciat ? pugnet ? vincetur femina pugna : ^ 

Clamet ? at in dextra, qui necet, ensis adest : 
Effugiat ? positis urgentur pectora pahnis, 

Nunc primum extema pectora tacta manu, 804 
Instat amans hostis precibus, pretioque, minisque : 

Nec prece, nec pretio, nec movet ille minis. 
Nil agis ; eripiam, dixit, pro crimine vitam : 

Falsus adulterii testis adulter erit : 
Interimam famulum, cum quo deprensa fereris. 

Succubuit famae victa puella metu. 810 



filittm regts. Apud Dionys. juvenis 
UbidiDe accensus inepte in longiorem 
Ofitiooem ezcorrit. 

797. Livius : " Pavida ex somno 
mulier." Mensy sensus. Metam. iii. 
628. is cui guttur pugno ruptum, hs- 
ret aliquamditt amm*, post redwmt in 
ptetora aenita. In similitudine qtuni' 
dmm eat id quod, fere. Eadem autem 
amilitndo Metam. vi. 527. 

801. Nullam opem videbat, nuUum 
Mhitia remedium. Id deliberatione 
^pndam bene describitur. Pugmt, 
Callisto " quidem contra, quantum 
■lodo femina pocsit, pngnat : sed qusB 
tmptmn puella, Quisve Jovem pote- 
tai ;" Metam. iL 434. Potitu, etc. 
Lhr. *' sinistraque manu mulieris 
peetore oppresso." Extfma, viri 
tfieiii. 

805. Inttat, etc.] Sic et liv. NU 
agii, fhiiti« adversaris. Pro crimine, 
at cansam babeam crimiii«iidi« te ac- 



cusandi. Nisi malis, tamquam cri- 
men admisisses. Sabin. i. 79 : Tyn- 
daris has illi Isso pro foedere poenas 
Struzerat" Heins. pneferebat vulg. 
per erimina. Burman. objicit, hoc 
fore sceleste, nefarie vitam eripere. 
Itaque e pluribus libris alterum re- 
cepit, et prsterea sub crimitte con* 
jicit. FaUus, fictus, simulatus, ut 
passim in Metam. Verba Livii aper- 
tius et ad terrendum gravius etiam 
Sexti mentem declarant : " Cum mor- 
tua jugulatum servum nudum positu- 
jom ait, ut in sordido adulterio ne« 
cata dicatur." 

810. Vietrix Libido etiam apud Liv. 
Nox de concubitu. Hite te, etc. 
Talia minari solent injuriam passi. 
Nunc poeta eadem vaticinatur. Patti, 
id est, soluti et circa collum fluentes 
capilli signum erant luctus, in mu- 
lieribus potissimum. Heroid. x. 187. 
Vide Kirchm. de Funer. ptg. 200.' 



110 



P. OVIDII XASONIS 



Quid, yictor, gaudes ? hmo te victoria perdet : 

Heu quanto regnis nox stetit una tuis ! 
Jamque erat orta dies : passis sedet illa capiilis, 

Ut solet ad nati mater itura rogum : 
Grandeevumque patrem fido cum conjuge castris 

Evocat; et posita venit uterque mora. 816 

Utque vident habitum, quee luctus causa, requi* 

Cui paret exsequias, quove sit icta malo ? [runt ; 
Illa diu reticet, pudibundaque celat amicttt 

Ora : fiuunt lacry mse, more perennis aqnBs. 620 
Hinc pater, hinc conjux lacrymas solantur ; et orant, 

Indicet : et caeco fientque paventque metu. 
Ter conata loqui, ter destitit : ausaque quarto, 

Non oculos adeo sustulit illa suos. 
Hoc quoque Tarquinio debebimus? eloquar, inquit» 

Eloquar infelix dedecus ipsa meum. 826 

Queeque potest narrat : restabant ultima ; fievit, 

Et matronales erubuere genae. 
Dant veniam facto genitor conjuxque coacto. 

Quam^ dixit, veniam vos datis, ipsa nego. 830 



815. Patrem Roma evocavit, anc- 
tore Livio. Apud Dionys. ipsa car- 
pento vehitur Romam ad patrem. 
Evoeat, qui aliquem aliunde ad se 
▼enire jubet. Icta, percussa, per- 
culsa. Lacrymai verbo atting^t li» 
▼itts, qui multo melius animum et 
«fiectum mulieris geneross descripsit. 
Etenim mulierem nil nisi lacryman- 
tem et res turpes eloqui dubitantem, 
tum viros lacrymantem solantes no- 
tare quis non valetl Ineptior etiam 
inducitur a Dionys. Halic. Tales in- 
cptie facillime sentiuntur compara- 
tione cum exemplo illustri insti- 
tttta. 

8m» Laerymai toUiri, conaolari la- 



crymas fundentem, bona locutio. Cc- 
cta, cujuB causa latet. 

825. Hoc Neapol. inteK stttprum 
illatum; Constant. Fanens. et Bor- 
man. vero eloquium iUius dedecoris. 
Hoc, quod cogor ipsa dedecos meQm 
eloqui. Minus verecunda est apod 
Dionys. ubi Xkytt dwap rd irpSypta, 
U &pX*iC dvdKapov&a. Apvd liv. 
eloquitur, quas scire opoi enit : " Vce- 
tigia viri alieni, Collatine, in lecto 
sunt tuo-^xtus est Tarqttinius» qui 
hostis pro hospite/' etc. 

829. Dant veniam, etc.] MelitttctMi- 
solantur «igram animi, avertendo nox- 
am ab coacta in auctorem delicti : 
mentem peccaie, non corpas. 



FASTORUM LIB. II. 



m 



Nec mora ; celato figit sua pectora ferro ; 

Et caditin patrios sanguinolenta pedes. 
Tunc quoque jam moriens, ne non procumbat hb« 

Respicit : heec etiam cura cadentis erat. [neste, 
Ecqe super corpus communia damna gementes, 

Obliti decoris» virque paterque jacent. 836 

Bnitus adest ; tandemque animo sua nomina fallit ; 

Fixaque semanimi corpore tela rapit ; 
Stillantemque tenens generoso sanguine cultrum, 

Edidit impavidos ore minaate sonos : 840 

Per tibi ego hunc juro fortem castumque cruorem, 

Perque tuos Manes, qui mihi numen erunt ; 
Tarquinium pcenas profuga cum stiipe daturum. 

Jam satis est virtus dissimulata diu. 
Illa jacens ad verba oculos sine lumine movit ; 845 

Visaque concussa dicta probare coma. 
Fertur in exsequias animi matrona virilis ; 

Et secum lacrymas invidiamque trahit. 



832. Jn ptdes, pro ad pedes. Ho^ 
nette, deoenter, tiwxfif^f»K* Julius 
CmMtj, qoam mterficeretor, " &inum 
ad ima crara deduzit, quo honestius 
cideret." PneeuDte £urip. Hec.S68. 
veieres passim hanc cadentium cu- 
ram notsnmt, ut ad Metam. iii. 479. 
et ad Plin. IV. £p. xi. 9. jam mooui- 
mns. Polerat igitur, ut res trita, nunc 
onitti. 

837. Nomen Bruti, sive stapidi» 
^od ei per contemtum inditum erat, 
et cojus vim adhuc simulando ez- 
preMerat, nunc tandem falUt animo, 
coDsilio ac virtute oetendit, se esse 
iagenio longe alio. Hinc ceteri stupe- 
Kant, " «nde novum in Bruti pectore 



f* 



841. Per tiH «go,^ In obtestationi- 
bua et juramentis sspe hic ordo ver- 
bomm perturbatus reperitur. Virg. 



iEn. iv. 314 : *• Per ego has lacry- 
mas." Liv. xziii. 9 : ** Per ego te, 
fili, quacumqoe jura/' etc. Virtu$ 
dissimulata, celata, quia Bmtos ty-^ 
ranni metu se stultum simulaverat. 
Lem. 

845. Sine lumine id q\iod morte 
gravatos, per quos jam nihil cemebat. 
Coneussa eema approbat, ut Jupiter 
apud Homer. Sed inepte bunc lusum, 
aut hoc figmentum huic tali narra- 
tioni subjectum arbitror. Melins Me- 
tara. i. 666. de Daphne in laurum 
mutata simile figmentum additum. 

847. Fertur in exsequias pro, ejfer' 
tur, Scaliger conjicit Exsequiat fer-' 
tnr, ut dictum sit quemadmodum ex* 
sequias ire. Seeum invidiam et iaery'' 
mas trahit, quatenus ii, qui adsont, 
lacrymas fundunt, invidiaijue, odio, 
exardescunt in Tarquinium. Pro se 



us 



P. OVIDII NASONIS 



Yulnus inane patet : Brutus clamore Quirites 

Concitat, et regis facta nefanda refert. 850 

Tftrquinius cum prole fugit : capit annua consul 

Jura : dies regnis illa suprema fuit. 
Fallimur? an veris preenuntia venit hirundo, 

Et metuit, ne qua versa recurrat hiems ? 
SsBpe tamen, Procne, nimium properasse que- 
reris ? 

Virque tuo Tereus frigore leetus erit. 856 

Jamque duee restant noctes de mense secundo, 

Marsque suos junctis curribus urget equos. 
Ex vero positum permansit Equiria nomen, 

Quae Deus in campo prospicit ipse suo. 860 



qttisque scelos regium ac vim querun- 
tnr. Inane, aperlum. Hoc in foro 
omnibus conspiciendum prsbebatur. 
Annuajura, annuum imperium. £- 
tiam Liv. novam civitatis formam per 
annuM magistratus declarat : et, quum 
consules omnia jura, omnia insignia 
regis tenerent, diserte monet iu 1 • li- 
bertatem in eo fuisse, quod annum 
imperium consulare fuerit. Die* su" 
prtma fuit ann. U. C. 244. 

853. Hirundini* reditui,'} Columel. 
zi. 2. ad diem Kal. vii. Mart. hirun- 
dinem conspici aiL Plin. ii.47 : " Fa- 
voninm quidam a. d. Kal. viii. Mart. 
Cbelidoniam vocant ab hirundinis vi- 
Stt«" Vocatur verit prdsnuntia ; ^ia- 
nus, Hist. Anim. i. 52. tyiq &p<ic r^£ 
&pumiQ virwTfifiaivu ri^v ImSiifdav ; 
Oppian. Halieut. iii. 244. dapivri Zc- 
^vpov irporrdyycXoc 6pvtQ; Horat. 
I. Epist. vii. 13. vernum tempus indi- 
caturus: " Cum Zephyris et hirun- 
dine prima." Favonii secundum Co- 
lumel. die septimo, secundum Plin. 
sexto ante Februarias Idus spirare in- 
dpiebant, et roollire hibemum coe- 
lum« Is dies igitur principium habe- 



batur veris. Sed quoniam molliti coeli 
vis serius sentiebatur, hirnndo poterat 
veris pr^tnuntia vocari. Ad finem 
etiam vergente Februario, hiemt iden- 
tidem reeurrebat, et Kal. Mart. de- 
mum cedebat. iii. 235. Qua, qua 
parte. Hirundines interdum damno 
suo reditum properant. Plin. zviii. 57 : 
" Notatum est, advenas volucres ad 
diem." Kal. vi. Febr. " spem veiis 
attulisse, moz saevissima hieme con- 
flictatas." De Proene, Terei, regis 
Thracis, uxore in hirundinem mu- 
tata, vide Metam. vi. 425 sqq. Progne 
deterior scriptura est, quam tamen 
h. 1. omnes libri tuentur. Est verior 
UpdKvii Procne. Vide Heins. ad Me- 
tam. d. 1. 

857. Equiria Kal. iii. Mart. scil. 
die 27 Febr. De iis Festus : <* Equi- 
ria, ludi, quos Romulus Marti insti- 
tuit per equorum cursum, qui in 
campo Martio ezercebantur." Ex 
vero, ez re ipsa. Tua tempora, men- 
sis a te dictus. Locum poseunt, to- 
lunt jam a me cani, ezacto mense 
Febniario. 



FASTORUM LIB. II. 113 

Jure venis, Gradive ; locum tua tempora poscunt : 
Signatusque tuo nomine mensis adest. 

Venimus in portum, libro cum mense peracto : 
Naviget hinc alia jam mihi linter aqua. 



VOL. V. 



LIBRI TERTII 



ARGUMENTUM. 

Invocatio Martis, l — 8. Romuli et Remi fortuna inde a nataltbus usque ad 
urbis initia ; Martis cultus ; Martii mensis nomen, 9 — 86. De ordine huji» 
mensis apud varios populos, 87 — 98. De nuroero mensium apud priscoi 
Romanos, et de auctione eorum per Numam ; tum de Cesaris anno solari, 
99 — 166. Matronalia, quorum descriptioni raptus Sabinarum insertus, et 
vemi temporis vis, 167 — ^258. Saliorum origo et festum; ancile de codo 
delapsum, 259 — 308. Occasus alterius piscis, .399 — 402. Arctophylacis 
occasus et Vindemitoris ortus, 403 — 414. Vestae sacra et Augosti Pooti- 

. iicatus, 415 — 428. Vejovis sdes dedicata, 429 — 448. Pegasi colluin 
oritur, 449 — 458. Ortus Coronae, Thesei et Ariadnes fabula, 459 — 516. 
Altera Equiria, 517 — 522. AnnsB Perenne sacra; Dido et Anna, et hujas 
adventus in Latio ; secessio populi Romani, 523 — 696. Nex Julio Ccsari 
illata, 697 — 710. Scorpii medii occasus, 711, 712. Liberalium origo et 
ritus, in quibus solemnia togae virilis; tum Bacchi laudes, 713 — 790. Pro- 
cessio ad Argeos, 791, 792. Milvi sideris origo et quasdam ex Titanomachia, 
793 — 808. Quinquatria Minervae, 809 — 850. Solis ingressus in Arietem ; 
Phrixi et Helles fabula, 851 — 876. i£quinoctium vemum, 877 — 878. 
Festum Jani, Salutis, Concordiae, Pacis, 879 — 882. Lunae cultus in Aveo- 
tino, 883, 884. 



k 



n 



PUBLII OVIDII NASONIS 

FASTORUM 



LIBER TERTIUS. 



SELLICE, depositis clypeo paulisper et hasta, 

Mars, ades ; et nitidas casside solve comas. 
Forsitan ipse roges, quid sit cum Marte poetae : 

A te, qui canitur, nomina mensis habet. 
Ipse vides manibus peragi fera bella Minervae : 5 

Num minus ingenuis artibus illa vacat ? 
Palladis exemplo, ponendee tempora sume 

Cuspidis : invenies et quod inermis agas. [dos 
Fum quoque inermis eras, quum te Romana sacer- 

Cepit, ut huic urbi semina digna dares. 10 



1 — 8. MartU invoeatio.'] Ut libri i. 
st iv* initia Jani et Veneris laudibas 
ledit, sic nunc, Martiam mensem de- 
icribere aggrediens, Martem, qui modo 
idTenerat ii. 861. appellat, quam- 
|aam Deum poetis alienum, compa- 
mtione cum Minerva commode facta. 
?acis opus tractanti dum Mars adest, 
i4 depanat arma rogatur, quod idem et 
espirationis causa facit ; Statius Theb. 
ii. 10. Confer infra ver. 171. ubi ex 
»arte paret precibus poet». A te, etc. 
lon docet Martem, unde mensis no- 
sen babeat, sed boc sibi vult : adsis 
lihi, hoc enim jam ago, ut mensem a 
f dictum canam. Manibus, virtute et 
rmis. Vide Cort. ad Sallust. Jug. 
xxix. 1. SumertfCempora bonalocutio, 
e qua Vorstius, de Latinitate falso 
i^)ccia, cap. 15. PaUadii autem 



exemplum quam vim habeat, vide 
ver. 176. Inveniet, etc. Siccommode 
viam sibi munit ad sqq. 

9. Primum Mars recognoscit suum 
furtum ; accessus ejus ad Siiviam dor- 
mientem in nummis quoque expressus 
est. Noster phantasie sue ope rem 
exornavit. Vocatur Romana tacerdot, 
quatenus inde origo Romani nominis. 
Etiam Horatius, III. Od. ix. 8. Ro- 
mana Ifia. Moveri, incipere. Livius, 
ii. 58. " motam, c<rptam, remittere in- 
dustriam ;" v. 24. movere actumem, 
incipere. Solemne munus Vestalium 
erat aq\tas petere ad tacra vasa lavan- 
da, et penetralia lustranda ; in quem 
usum iis Numa fontem assignavit. 
Plutarch. Num. 13. Sed frustra qus- 
runt, unde Silvia hauserit. Res Aibs 
getta est. 



116 



P. OVIDII NASONIS 



Silvia Vestalis, quid enim vetat inde moveri ? 

Sacra lavaturas mane petebat aquas. 
Ventum erat ad molli declivem tramite ripam, 

Ponitur e summa fictilis uma coma. 
Fessa resedit humi, ventosque accepit aperto 15 

Pectore, turbatas restituitque comas. 
Dum sedet ; umbrosae salices, volucresque canorse, 

Fecerunt somnos, et leve murmur aquae. 
Blanda quies victis furtim subrepit ocellis : 

Et cadit a mento languida facta manus. 20 
Mars videt hanc, visamque cupit, potiturque cupi- 

Et sua divina furta fefellit ope. [tam, 

Somnus abit : jacet illa gravis: jam scilicet intra 

Viscera, Romanse conditor urbis, eras. 
Languida consurgit ; nec scit cur languida surgat ; 

Et peragit tales arbore nlxa sonos : 26 

Utile sit faustumque, precor, quod indagine somni 

Vidimus : an somno clarius illud erat ? 



13 — ^20. JLocus probabilis pne ce- 
teris. MoUis, eleganter leuiter de- 
scendens vocatur, qui et clement di- 
dtar. Vertice gestari solebant et sacra 
in pompis ; Met. ii. 712. De Vestali 
etiam Propert. IV. ir. 15. " at ilU 
Urgebat mediom fictilis urna caput." 

16. MSS. Bonon. et Moreti, cmn' 
fHttuitque eomat, quod placet Heins. 
quia componere in hac re siepe. Sed 
Burra. alterum recte tuetur, quia coma 
majori in otio et ad speculum compo- 
Hitur; turbata raptim mtitut^ur. 

21. Cupere sic saepe in Metam. In- 
terdum eonnubia additur. Et repetitio 
ejusdem verbi, quaib est in videt, 
visam; cupit, cupitam, grata et fami- 
liaris Ovidio; etiam celeritas rei 
peractas hic satis expressa, fere ut 
Metam. v. 395. in raptu Proserpinae. 



De voce potiri cum qiMuto casa ride 
Heins. Fallit, qui dam aliqoid agit, 
vel ut non innotescat, vel» ut hoc looo, 
ut non sentiatur. liberi inira vUeere 
dicuntur concipi,.«nde et ipei«isefr« 
vocantur ; Metam. ▼• 18. 

27 — 38. Somnium Stlvis, qnod ip* 
sios geminaeque prolia fata porteode- 
bat, egregie fictum, et nunc looo 
positum. UtiU, etc ad formulam so* 
lemoem : quod boftttm, felix faostuai- 
que sit. Imago foniiit, somiiittm, ut et 
MeU viii. 824. Viden M^atatum de 
somniantibus. Somno cUtrius, plas 
quam somnium. Uiaei ignet, sacfa 
Vest», ut ver. 142. lUacifoei; bmb 
^neas Uio " vittas, Vestamque po- 
tentem, sBtemumque ignem" attuiit, 
i£neid. ii. 296. In vitta iapm omea 
erat; vittaenim ooQvictai Vetfcali adi- 



■>. 



tf^ 



FA8TORUM LIB. IIL 



117 



Ignibus Uiacis aderam : quuia lapsa capillis 

Decidit ante sacros lanea vitta focoft. . 30 

Inde duse pahter, visu miserabile, pahnee 

Surgunt: ex illis altera major erat ; 
Et gravibus ramis totum protexerat orbem ; 

Contigeratque nova sidera summa coma. 
Ecce meus ferrum patruus molitur in illas ; 35 

Terreor admonitu^ corque timore micat. 
Martia, picus, avis gemino pro stipite pugnant, 

Et lupa : tuta per hos utraque palma fuit. 
Dixerat ; et plenam non firmis viribus urnam 

Sustulit : implerat, dum sua visa refert. 40 
Interea crescente Remo, crescente Quirino, 

Coelesti tumidus pondere venter erat. 



mebatnr. Labi et eadsr$ sic sepe jun- 
gontar ; liv. i. 56. " veUit si pro- 
laptoa cecidinet." 

31. Astyages e filia per somnum 
vidit vitem enasci, cujus palmite om- 
nis Asia obumbraretur ; Justin. i. 4. 
A vitibus et oleis proximam nobilita- 
tem palmu tribuit Plinius, Hist. Nat. 
zziii. 61 ; idemque zvii. 38. palmas 
memorat prodigii loco ez aris et sta- 
tois enatas; ut alias victoriam et 
tiittmpham portendebant, sic nunc 
magnitudinem imperii. Non autem 
hoc loco apparet, unde palme exie- 
Tint, utrum ez foco, an ex vitla lapsa, 
nam inde ad utrumque referri potest. 
Ccms nova, vertice, frondibus modo 
oatis. 

.35. Molitur, vibrat, jactat; prsB- 
ennte Virgilio, Georg. iv. 321. <* vali- 
damin vitesmolire bipennem." Etiam 
ficuM, ut Inpus, Marti sacer. Plin. z. 
20 : " Pici Martio cognomento in- 
signes et in auspicatu magni." Ut 
lupa Romulo et Remo expositis mam- 
mas pnebebat, ita picus frequenter 
ori eorum bucceas inserebat. Vide 



ver. 54 ; Plutarch. Rom. iv ; QiUBSt. 
Rom. p. 89. StipiU, arbore, palma. 
41. Romulum in uterojam Qktrt- 
num vocat. Repetitionem, qualis est 
in voc. crescenU, amat etiam Livius ; 
sic, ii. 5. "vetuere reddi, vetuere in 
publicum redigi," etcenties. Emeritu*, 
qui mereri desiit, eo, quod fieri debe- 
bat, perfecto; ergo, absolutus. iv. 
688. Nitidus Deus, FhoihuB, Vest^ 
simulacra, Scripsisse bec Ovid. vi- 
detur, quo tempore nondum sciebat, 
in Vests templo nullum esse simu- 
lacrum ; vi. 295 sqq. Neque erat in 
templis Grsecis ; Pausan. Corintb. 
cap. 53. Extra templum autem sta- 
tus ei pouebantur; vid. Lipsius de 
Veata, cap. 3. Oppotuisse manus. Idem 
figmentum vi. 614. Sirailiter Minerva 
oculos avertit, quum in templo ejus 
Ajax Cassandrs vim inferret ; Fragm. 
Callim. p. 419. Tremor artt aut alia- 
rum rerum sacrarum signum prssen- 
tis, et vel irs, vel benevolentisB di- 
vins. Vid. ad Metam. ix. 781. Subiit 
cineres, adeoque bene exstincta est. 
Exstinctus ille ignis phis aliis pro- 



118 



R OVIDII NASONIS 



Quo minus emeritis exiret cursibus annus, 

Restabant nitido jam duo signa Deo. 
Silvia fit mater : Vestae simulacra fenmtur 45 

Virgineas oculis opposuisse maniis. 
Ara Deae certe tremuit, pariente ministra ; 

Et subiit cineres territa flamma suos. 
Haec ubi cognovit contemtor Amulius aequi, 

Nam raptas fratri victor habebat opes, 50 

Amne jubet mergi geminos : scelus unda refugit; 

In sicca pueri destituuntur humo. 
Lacte quis infantes nescit crevisse ferino» 

Et picum expositis seepe tulisse cibos ? 
Non ego te, tantae nutrix Larentia gentis, 55 

Nec taceam vestras, Faustule pauper, opes. 
Vester honos veniet, quum Larentalia dicam : 

Acceptus geniis illa december habet. 
Martia ter senos proles adoleverat annos, 

£t suberat flavae jam nova barba comae : 60 



dtgtis terrebat animos Romanorum, 
liv. xxviii. 11 ; eratqne, monente 
IMonysio, signum i^vi<Tfiov r^c ^^~ 
Xf wc* Lipsins de Vesta> cap. 8. 

49. Revolvitur eo, quod jam ii. 
385 sqq. copiosius narravit. Opes, 
regnum. Sic Deorum opei, Liv. i. 4. 
In verbis xeliLS unda refugil non ma- 
lum figmentum. De pieo vide ad 
versum 37. 

55. Faustulus, vir bonus, regii pe- 
coris magister, ab ipsis Arcadibus 
Evandri comitibus, genus ducebat, 
montemque incolebat Palatinum : 
Dion. I. Ixxix. p. 204. et 218. Reisk. 
Gentis nutrix ; quia gentis auctorem 
natriverat. Opes ipsos pueros educa- 
tos intellige. Vocat opes, que bene 
paupertati opp. Larentalia, ab aliis 
Larentina/ia^vocantur : agebantur x. 
Kal. Jan. Acctptus geniis, ubi indul- 



getur genio conviviorum hilaritate. 
Virg. G. i. 300 : " Frigoribus parto 
agricole plerumque fruuntur, Mutua- 
que inter se lasti convivia curant : In- 
vitat genialis hiems." Bene igitur De- 
cembrera hoc epitheto omavit. Non 
taceam te ; solemne in hymnis. 

59. Hunc ipsum annorum nuroemm 
habet Dionys. I. Ixxix. p. 205. No- 
vam barbam; Noster elegantius Me- 
tam. ix. 398. eloquitur, " dubiaque 
tegens lanugine malas/' et Virgil. 
i£n. viii. 160 : " Turo mihi prima 
genas vestibat flore juventa." Jura 
dare aut reddere omnino est imperan- 
tis ; jura petere subjecti. A populis 
hoc nunc translatum ad pastores eo- 
rumque prssules. Auctoritate qua- 
dam pollebant inter pastores» et 
indoles divina jam nunc in iis emi- 
nebaU 



FASTORUM UB. III. 



119 



Omnibus agricolis annentonimque magistris 

Iliadee fratres jura petita dabant. 
Saepe domum veniunt prsedonum sanguine laeti, 

Et redigunt actos in sua rura boves. 
Ut genus audierunt, animos pater editus auget ; 65 

£t pudet in paucis nomen habere casis : 
Romuleoque cadit trajectus Amulius ense : 

Regnaque longaevo restituuntur avo. 
Mcenia conduntur : quse, quamvis parva fuerunt, 

Non tamen expediit transiluisse Remo. 70 

Jam, modo qua fuerant silvae, pecorumque recessus, 

Urbs erat ; eetemse quum pater urbis ait : 
Arbiter armorum, de cujus sanguine natus 

Credor ; et, ut credar, pignora certa dabo ; 
4 te principium Romano ducimus anno : 75 

Primus de patrio nomine mensis eat. 
Vox rata fit ; patrioque vocat de nomine mensem ; 

Dicitur heec pietas grata fuisse Deo. 



63. Liv. i. 4 : ** In latrones prcda 
oiistos impetns facere, pastoribusque 
mpta diTidere." Lctt sanguinej ut 
^tut vietoria, 

65. IleiDsius Don improbat lect. 
Jrs. duorum Patav. duonim Medic. 
mier agnitia» Burm. recte defendit 
diius, quod tameo non cum eo expli- 
«Bi, qui publice jam dicebatur ab 
imiubns pater, sed, quem Faustulus 
i» aperoerat. Hoc melius convenit 
[b, qujB historici habent. £t tdere 
ie alibi ; Met. ii. 43. " Clymene ve- 
os «didit orttts." Nomen de generis 
lobilitate etiam apud Cic. et alios. 
^mueis. Olim edeb. parvit: sed alte- 
Qm significantius est ; duplicem enim 
»udoris causam exhibet, in casis, iis- 
[ue paocis. Longevut vocatur quia 
am avut» 



70. Vulgarem hanc traditionem 
Noeter etiam ii. 134. iv. 840. seqoitur. 
Remi necem per enphemismum tangit. 
Peeudum commoratiooe vastitas decla- 
ratur; Horatius, III. Od. iii. 40: 
" Dum Priami Paridisque busto Insul- 
tet arroentum." £t pastores ibi de- 
gebant. 

72. Pater, conditor, qui Martio 
mensi nomen imponit. Pro eo bene 
Romulum voventem inducit et lo- 
quentem. JEtema, urbis epitheton 
Romanis admodum gratum : vide ad 
ver. 421. ilrWtor, praBses. Pigiioram 
Phaethon, Metam. ii. 38 : " Pignora 
da» genitor, per que tua vera propago 
Credar." £tiam h. I. Mitscherl. 
dato, Sed Roroulus hoc instituto 
posteris genus suum prodere volebat. 
iv.24. 



100 



P. OVIDII NASONIS 



£t tamen ante omnes Martem coluere priores : 

Hoc dederat studiis bellica turba suis. 80 

P^liada Cecropidas, Minoia Greta Dianam, 

Vulcanum tellus Hypsipyleacolit; 
Jtinonem Sparte, Pelopeiadesque Mycenae ; 

Pinigerum Fauni Meenalis ora caput. 
Mars Latio venerandus erat, quia praesidet armis; 

Arma ferae genti remque decusque dabant. 86 
Quod jsi forte vacas, peregrinos inspice Fastos : 

Mensis in his etiam nomine Martis erit. 
Tertius Albanis ; quintus fuit ille Faliscis ; 

Sextus apud populos, Hemica terra, tuos. 90 
Inter Aricinos^ Albanaque tempora constant, 

Factaque Telegoni moenia celsamanu. J- 



79. Neque tamen Komulus primus 
in istis locis aut Martis cultum invexit, 
«Qt mefisem ei coiueeravit. Id dum 
poeta explicat, a narratione transit ad 
disputationem, induitque personam 
grammatici. Priores, Latini aote 
Romulum. Diana, ubi adoleverat, 
relicta Dek>, Cretam profecta Dictyn- 
.o»um montem inhabitavit, unde Dic- 
.tynna dicta; SchoL ad Pindarum 
-Pyth. ai|i;um. p. 185. Spanhem. ad 
Callim. Dian. xii. h. 1. legit Minoia 
iurba, et intel. Cnossum insulam, quee 
ab Homero, Od. I. 178. Minois regia 
dicta sit. In insula Lemno, quum 
muUeres genus omne virorum interfi- 
.cerent, HypsipyU Thoantem patrem 
«lam navi impotitum servavit ; Hyg. 
Fab. XV. Sparte^Mycerue. Adde 
Argos, quae tres urbes Junoni sacrae 
•ad Homeri exemplum, infra vi. 47. et 
Metam. vi. 414. uno versu compre- 
heBdantor. £ consilio poetie non 
^tMNninandi fuissent, nisi populi, qui 
^Uudiis suis ducti Deum aliquem tute- 
larem sibi elegerant. Faunusy Pan, 
qui " pinu caput praecinctus acuta;'* 



Metam. i. 699. £um omnts Arcadia 
colit. Vide ad ii. 271. Hujus pan 
MdtnaHa cum oppidis quibuadam ; 
Pausanias, p. 233. M«iuUu ora vi 
Ausonis ora ii. 94. Armis rem (facul- 
tates) et decuSf gloriam parari, et alibi 
legitur. Vide Burmannum. 

87. Etiam Varro auctor fuerat, Bo- 
manos nomina mensium a Latinis ac- 
cepisse, Martiumque mensem a Maite 
quidem nominatum, verum non quia 
ille Romuli pater fuerit, sed quia sic 
Latini ; Censorin. de Die Nat. i. 20. 
De populorum sqq. communi origine 
e genere Ausonio vide Heynii Elxcurs. 
IV. ad i£n. vii. Eos quoque suos 
Fastos habuisse, etiam ex vi. 09. patet, 
et fragmenta quaedam eorum recentit^ 
ribus temporibus reperta sunt. 

91. Inter Aricinos et Tusculanos 
valet eadem temporis divisio, qu» in- 
ter Albanos. Tempora scil. menses 
constant, conveniunt, inter Aricinot, 
Albanaque moenia et faeta Telegoni 
muTiu, Taubner. monet, posse et i4/- 
bana pro roasculiuo capi. Albanos ; et 
Krebsio constatt convenit, magis pla* 



PASTORUM LIB. III. 



121 



^uintum Laurentes, bis quintum ^quicolus asper, 

A tribus hunc primum turba Curensis habet : 
Et tibi cum proavis, miles Peligne, Sabinis 95 

Convenit; hic genti quartus utrique Deus. 
Romulus, hos omnes ut vinceret ordine saltem, 

Sanguinis auctori tempora prima dedit, 
Nec totidem veteres, quot nunc, habuere Kalendas. 

IUe minor geminis mensibus annus erat. 100 
N^ondum tradideras victas victoribus artes, 

Graecia ; facimdum, sed male forte genus. 
Qui bene pugnarat, Romanam noverat artem : 

Mittere qui poterat pila, disertus erat. 
C^uis tunc aut Hyadas, aut Pleiades Atlanteaa 105 

Senserat, aut geminos esse sub axe polos ? 



:et; quod Heiosius quinqae MSS. 
:odd. auctoritate ia constant mutaTit. 
nnie Albama tempora sunt Albani 
DBeiaes* Dorities tainen qufedam in- 
eet in ilU coQJanctione, Aricinos, Al- 
benm tempora, et Telegoni moenia. 
T§Ug<mut, Circes iilius, Tusculum 
eoDdidit ; Silius, vii. 692« Vid. Cluver. 
Etal. sntiqna iii. 4 : et infra ad iv. 71. 
93. JEfuieoli, aut JEquicuU aut 
£fi»t, ad utramque Anienis ripam in- 
coleDtes, gens fera et agrestis, quc 
tnnata terram ezercebat, venatn et 
rapto vivebat ; iEneid. vii. 746 — 749. 
Hioc oMptr .£quicolus. iEn. v. 730. 
" gens dwa atque aspera cultu:'' 
qusB vita aspera i£n. ix. 603 — 613. 
plMnas describitur. Ante Heinsium 
edeb. aeer, A tribus primu», post tres 
menses primos, ergo quartus. Turba 
Cmrtntii, incols Curium, quae fuit 
BetropoUs Sabinorum. Vulgo Foren- 
th ; toBC Scaliger, assentiente Neapol. 
Fonlos intelligebat, Sabinorum oppi- 
dmsn ; sed vide Burm. Sabini anti- 
(|iiisBimi stirpis Ausoniae. Ad eos 
PeUgni cam aliis originem referebant ; 
VOL. V. 



Heyn. Exc. iv. ad A£.n, vii. Metropo- 
lis eorum Sulmo, patria Ovidii ; III. 
Amorr. xv. 8. Peligni, ut Marsi vi- 
cini, fortes mHitet erant. 

99. De numero meosium repetit, 
quod jam i. 27 — 44. tractavit. Ibi 
primam ejus numeri causam, inscttiam 
veterum Romanorum verbo tantum 
tetigit. Veram autem, nempe Alba- 
nos ita divisisse annum utroque loco 
omisit. Verbis victas victoribus lu- 
dere voluit, ut Horat.II. £pist.i. 156: 
** Graecia capta feruro victorem cepit, 
et artes Intulit agresti Latio." Ubi 
populus vincitur, vincuntur etiam qus 
ejus sunt. Similiter Ovid. supra. i. 
523. victa tamen vinees lusit. Krebsius 
victoM interpr. spretas a Romanis. 
Male forie, parum forte, molle, qua- 
tenuB succubuit Romanis. 

105. Astronomiam potissimum no- 
minat, quia inde temporis dtvisio pen- 
det. Sub axe, in fine utroque axis. 
Cynosura, Arctos minor. Hygin'. 
Poet Astron. ii. 2. pag. 366 : ** Om- 
nes qui Peloponnesum incolunt, pri- 
ore utuntor Arcto ; Phopnices autem 
R 



122 



P. OVIDII NASONIS 



Ease duas Arctos ; quarum Gynosura petatur 

Sidoniis, Helicen Graia carina notet ? 
Signaque quae longo frater percenseat anno, 

Ire per haec uno mense sororis equos ? 110 

Libera currebant, et inobservata per annum 

Sidera : constabat sed tamen esse Deos. 
Non illi ccelo labentia signa movebant ; 

Sed sua ; quae magnum perdere crimen erat : 
Illaque de foeno ; sed erat reverentia foeno, 115 

Quantam nunc aquilas cernis habere tuas. 
Pertica suspensos portabat longa maniplos ; 

Unde maniplaris nomina miles habet. 
Ergo animi indociles et adhuc ratione carentes, 

Mensibus egerunt lustra minora decem. 120 



quaxD a suo iDventore (Thalete) ac- 
ceperutit, observant Cynosuram: et 
hanc studioaius perspiciendo, diligen- 
tius navigare existimantur." Ibi vide 
Munker. Notet. Similiter Metam. 
iii. 595. nauta ait: " oculis sidera 
notavi." Petatur, quam sequantur. 
Ire per hac, etc. Quoniam cursus 
lunaB non multum declinat a cursu 
solis (verius terrae) propterea et ipsam 
duodecim signa zodiaci percensere 
cernimus. Hunc cursum diebus 27. 
horis 8. conficit; respectu solis autem 
diebus 29. horis 13. 

111. Libera eleganter eadem qu» 
inohservata, Sumtum hoc ab horoi- 
nibus aut pecudibus, qus, dum non 
observantur, libere errare dicuntur. 
Non illi, etc. non ilii astronomis stu- 
debant, sed rei militari. Signa habet 
et coelum, et ezercitus. Hinc iile lu- 
sus ; in quo tamen movebant justo du- 
rius etiam ad signa ccelestia relatum. 
ISigna movebant erat formula solemnis; 
jam hic iuxurians Ovidii ingenium 
interponit, non caelestia, sed sua. 
Cigio labentia, at Virgil. Georg. i. 6. 



" labentem coelo qus ducitb an- 
num." 

115—118. Hsc melius abessent; 
nihil enim ad rem pertinent, quum 
hoc unum moneatur, priscos BrOmanos 
astronomis fuisse ignaros. Fcmi an- 
tem manipulos e perticis suspensos 
fuisse signa antiquissima et aliunde 
apparet. Piutarch. Rom. viii : x^^^ 
Kai OXiyc OLyKaXida Kovrifi Tnpuuifd' 
vtiv memorat. Ab illis ipsis fioeni 
manipulit partes legionis nomen traze- 
runt. Aquilis magna reverentia, pne* 
sertim quum ornats essent Deoram 
Imperatorumque imaginibus. Vide 
ad Plinium paneg. x. 3. MaTupularett 
milites ejusdem signi. 

1 19. Ratio, doctrina, scientia side* 
nim. Lustra quinquennalia tum non- 
dum condebantur a Romanis. Annus 
erat, etc. Idem jam bis dixit, vers. 
proximo et 100. Jn honore sunt, qu» 
crebro adhibentur; Horat. de Art« 
Poet. 70: ** Cadentque Quse nunc 
sunt in honore vocabula.'' Femina 
parit, Confer i. 27 sqq. ibique notata. 
Spatia, decades numerorum. 



FASTORUM LIB. III. 



123 



Annus erat, decimum quum Luna repleverat or- 

Hic numerus magno tunc in honore fuit, [bem : 
Seu quia tot digiti, per quos numerare solemus ; 

Seu quia bis quino femina mense parit ; 124 
Seu quod ad usque decem numero crescente veni- 

Principium spatiis sumitur inde novis. [tur, 
Inde pares centum denos secrevit in orbes 

Romulus, hastatos instituitque decem ; 
Et totidem princeps, totidem pilanus habebat 

Corpora; legitimo quique merebat equo. 130 
Quin etiam partes totidem Titiensibus idem, 

Quo§que vocant Ramnes, Luceribusque dedit. 
Adsuetos igitur numeros servavit in anno : 

Hoc luget spatio femina moesta virum. 
Neu dubites, primae fuerint quin ante Kalendae 135 

Martis ; ad haec animum signa referre potes. 
Laurea Flaminibus, quae toto perstitit anno, 

ToUitur, et frondes sunt in hpnore novae. 



137. Pares, noo patres, legendum 
conjecerant Scaliger et Lipsius 
d« militia Rom. ii. 2. idqne MSS. po- 
ttoribDS comprobatnm Heinsius rece- 
pit. Sed id quoque ad senatures re- 
talenint, qnos Romnlus state et censu 
paret elegerit. Vemm ille senatores 
soos in decem decurias descripsisse 
nosqnam legitur. Laudat quidem 
Krebs. Liv. i. 17. Verum ibi de in- 
terregno sermo est, quo ineunte, patres 
ipii decem decurias fecerunt. Neque 
Oridins Patres simpliciter pares dictu- 
rus fnisset, neque eos tam arcte con- 
juocturus cnm hastatis et reliquis. 
Senno igitur est de militibus, quos 
etale et babitu corporis pares in qua- 
yis l^one in centum denos orbes, in 
denas centurias sive ordines divisit, 
ia decem ordines hastatorum, totidem 
piincipamy totidem pilanorum, ut adeo 



qusvis legio tribus millibus militum 
constaret. Vid. Lipsius d. 1. In qua- 
vis legione trecenti erant equites, qui 
equo publico merebaot, quem Ovidius 
legitimtan vocat, legibus coostituturo. 
li quoque in decem turmas descripti 
sunt. Hoc luget, etc. ; confer supra 
i.35. 

135. Redit ad ver. 97 seq. et signis, 
argumentis quibusdam probare cona- 
tur usque ad ver. 150. quod supra po- 
suerat, Martium fuisse mensem pri- 
mum. Conf. Plotarch. Num. ix; 
Macrob. I. Sat. ziL Anhnum referre, 
animum advertere. De laureis etiam 
Macrob. " eodem quoque ingrediente 
mense, in regia, curiisque atque 
Flaminum domibus laureaB veteres 
novis laureis mutabantur.'' Cf. Solin. 
c. 3. lUaci foci, ut ver. 29. ignes 
Iliaei, Cana, vetus. 



m 



P, OVIDU NASONIS 



Janua aimc regi:^ posita ¥iret arfaore PlKBbi : 

Ante tuas fit idem, curia prisca, ibres. 140 

Vesta qooque at folio niteak Telata recenti, 

Cedit ab Iliacis iaurea cana focis. 
Adde, quod arcana fieri novus ignis in aede 

Dicitur ; et yires flamma refecta capit. 
Nec milii parva fides, annos hinc isse priores; 145 

Anna quod hoc ctcpta est mense Pefeima colL 
Hinc etiam veteres initi memorantur honores 

Ad spatium belli, perfide Po&ne, tui. 
Denique quintus ab hoc fuerat Quintilis : et inde 

Incipit, a numero nomina quisquis habet. l^ 
Primus, oliviferis Romam deductus ab arris, 

Pompilius menses sensit abesse duos ; 



143. Mocrob. d. 1. '' Hajoa edam 
measis die priina tgnem oovum Vestae 
aris acceodebaotv tit incipiente amio 
cnra denno aervandi novati i^nis inci- 
peret." Qiiomodo illnm ignem ac- 
cenderint, docet Ups. de Vesta cap. 8. 
Fesetralia templi adire oon licebat 
viro. Ibi res arcans «ervabantur; 
hioc tKteana 4tdeu Fidei, id qood 
fidem faucit, argamentom. Anjia Pe- 
renna fuit tx nnmero indigetom, et 
ipdicabat Caosta. annx initia. Macrob. 
dicto loco : " Et pablice et privatim 
ad Annam Perennam sacriBcatam 
itar, ot anoare perennareqne commode 
liceaL" De hac Dea vide infra \er. 
523 sqq, nbi et ejos sacra describun- 
tur, et varia de Dea ipsa referun» 
tur. 

147. Uffnoret stve magistratns noa 
eodem aemper tempore Rooue snnt 
initi. Primi coss. monns aospicati 
vint, quo tempore reges ejecti, e^o 
Februa/io ad finem vergente ; ii. 685. 
An. t. C. 291. id KaleodU Seztilibus 
6eri solebat ; an. 304. Idibus Maiis ; 
Liviu), iii. 6. 36 : sed inde an. 600. 



Q. Fuivio Nobiliore, T. Aoiuo 
coss. Kal. Jan. liv. Eptt. xvii. Ovi- 
dius igitnr ooa satis accmrafie «'-^p^ 
Periidua Ptrnas, Hannilwl, ia qw per^ 
ptiia pltis tftutm PuMtca ; Livias,uL4b 
Quintiu ah koc, etc. Eodem argv- 
mento asi snnt etiam Plaiarch. 3da> 
crob. et Solin. 

151. Deducere esse verbvm oficsi 
et hoQuns, ubi cam magno et spien- 
dido comitatn aliqoiem prosequimar» 
ootavit Burmannus. £t N«mae, Cv- 
ribus relictis Bomam veaientiy seaa* 
tom populunaque Rora. obviam issr, 
ut eum sic dedocerent, coostat j Dio- 
njs. iL 60 ; Hutarch. Xum. vii. Oium 
Sabiiue magno pretio erant^ Coin- 
mella, V. viiL 5. Inde et Mataaca in 
Sabinis oiisifera a Virg. f^n. riii. 711. 
dicta. Samia Pythagoray cajus insti- 
tutioQe Numa vulgo, sed falso* osas 
esse credebatur, ut jam ad Metam. xv. 
7. monaimos. Confer et Dioojs. ii. 
59. Pythagoram a metempsjcliQsi 
circumloquitur, qui paste renaeei mee 
putat. Egeriat Nyropha aot Mosa» 
ad cujos velut congressam > 



FASTORUM LIB. III. 



125 



Sive hoc a Samio doctus, qui posse renasci 

Nos putat ; Egeria sive monente sua. 
Sed tamen errabant etiamnum tempora; donec 155 

Caesaris in multis hsec quoque cura fuit. 
Non haec ille Deus, tantaeque propaginis auctor 

Credidit officiis esse minora suis ; 
Promissumque sibi voluit pfaenoscere ccelum, 

Nec Deus ignotas hospes inire domos. 160 

IUe moras solis, quibus in sua signa rediret, 

Traditur exactis disposuisse notis. 
Is decies senos ter centum et quinque diebus 

Junxit, et e pleno tempora quarta die. 



t, tine arbitris, in lucum quem- 
dmm se cootolisae, atque sapientiae 
pnecepta accepisse ab ea credebatur ; 
Dioo]^. ii. 60. Plura vide ad ?ers. 
261. et 276. Secundum Plutarch. 
Nom. xTiii. ipse rerum coelestium 
stndium libaverat. Menses duos ; con- 
fer L 44. 

156i. Errabant tempora, confusaerat 
aimi dimensio, turbati erant fasti pon* 
tificum vitio per intercalandi Ucen- 
tiam; Censorin. de D. N. xx. £t 
erat tanta pertnrbatio, ut neque mes- 
sium feri» Bstati» neque vindemiarum 
antnmno competerent ; Sueton. Jul. 
C«s* acL " Inconstantiam temporum, 
▼agam adhuc et incertam " vocat Ma- 
crob. Errant antem livius et PIu* 
tarchns qui a Numa jam cyclum qua* 
tnor et viginti annorum invectum 
esn putant. Omnino quid Numa in 
digatione anni Innaris mutaverit, quid 
non, docet Ideler. in libro : Hittorisehe 
Untereuehungen iiber ^ astronomis- 
chen Beobaehtungen der Alten, in ad- 
ditamentis, p. 346 sqq. An. U. C. 
708. qiii fuit xv. mensiumy aut 445. 
diemm» C. JuHus C^sar, Pontifex M. 
a M. Flavio et Soiigene adjutus, ad 



cursum solis accommodavit annum, 
mutuans eam ratiouem ab iEgyptiis : 
Sueton. Caes. xl ; Plin. xviii. 57 ; Ma* 
crobius, I. Sat. xiv ; Scaliger dc 
Emend. Temp. lib. iv. init. Idelei^ 
p. 363. lUo tempore Cssar nondum 
erat Deus, sed Ovidius apotheosin ad- 
miscere, reique quam tractat, accom- 
modare voluit. Promissumquet etc 
Mortui Caesaris anima in stellam cri* 
nitam abiisse credita est; Suetonius, 
Ixxxviii. Hinc iile lusus. 

161. Mortp, tempora, quibus sol in 
singulis zodiaci siguis moratur, post 
qu» in primum signum revolvitur. 
Secundura Macrob. M. Flavius scrip- 
tos dies singulos ita ad dictatorem re« 
tulit, ut et ordo eorum inveniri facil* 
lime posset, et invento certus statos 
perseveraret. Exactis, certis. /#-*• 
junxit. Sensus facilis : is effecit aii» 
num solarem 365. dierum. Coasum^ 
marst ex partibus componere, ut totum 
efficiatur. Tota illa dies componitur 
senis illis horis, qus singulis annis sup 
perant. Csterum roiror Ovidium hic 
desiisse, nec quidquam de nuvo errore 
dixisse, quem Augustus correxit; de 
quo Macrob. d. 1. 



12G 



P. OVIDII NASONIS 



Hic anni modus est : in lustrum accedere debet, 

Quae consummatur partibus, una dies. 166 

Si licet occultos monitus audire Deorum 

Vatibus ; ut certe fama licere putat ; 
Quum sis of&ciis, Gradive, virilibus aptus, 

Dic mihi matronae cur tua festa colant? 170 
Sic ego ; sic posita dixit mihi casside M avors ; 

Sed tamen in dextra missilis hasta fuit : 
Nunc primum studiis pacis, Deus utilis armis, 

Advocor ; et gressus in nova castra fero : 
Nec piget incoepti : juvat hac quoque parte morari; 

Hoc solam ne se posse Minerva putet. 176 



167 — 258. Matronalia, quac Kal. 
Mart. a matronis Romanis celebrabaa- 
tur. Die illo satis religioso sacra fie- 
bant Junoni pro matrimonii felicitate, 
atque munera mittebantur tum uxo- 
ribus a maritis, tum aliis ab aliis; Plu- 
tarch. Rom. xxi ; Horat. III. Od. viiu 
init. TibuUus, III. i. init. ibique Intt. 
Sacra ipsa paucis Ovid. attingit in 
fine, sed totu:» est in causis eorum 
quinque afferendis. 

Jam in principio libri Martem, ut 
sibi per hunc mensem adesset, invo- 
caverat. Nunc denuo eum appellat, 
et, ut i. 89 sqq. multa ex Jano, sic 
hoc loco causas Matronalium ex ipso 
sciscitatur, et hunc quoque Deum fa- 
cilem habet. Si licet, etc. si poetis 
licet res abditas cognoscere a Diis. 
Monent Dii, quum hominibus aliquid 
revelant quocumque modo. Fama 
putat, namque, prseunte HomerOi 
muUi deinceps poet», et in primordio, 
et in singulis operis partibus, Deos 
canere jusserunt argumenta proposita. 
Quum sis — apttis, quum a viris coli 
Boleas. Officium, cultus, honos, qui 
alicui habetur, ut i. 5. libro dedi- 
cando. Vi clientes et amici i» nfflcio 
Consulis aut Prttoris esse dicebantur. 



quum eos deducendo colerent, lic et 
cultus Deorum simili modo exprimi 
poterat. Itaque et nunc offida vtriita 
opponuntur/«s(is matromirum. Leozio 
contra virilibus officiis aptus est is, qoi 
negotiis viri). pneest. 

171. Fit, quod poeta vers. 1, 2. 7. 
precibus poposcerat, ex parte; nam- 
que cassidem deponit Mars, hastam 
retinet. Ac cassis quidem deponi in 
conventu aliorum solebat a militibus, 
ut os vultusque cerni possent, ne vocis 
iter praepediretur» neve ipsi tenribiles 
viderentur. Hastam retinet, ut divi- 
nitatis et officii sui signum, vid. Met. 
xiv. 806. Studiis pacis advocor, invo- 
cor, ut poet» partem carrainis suppe- 
ditero. Omni enim seq. loco Mars 
loquitur. Utilis armis, idoneus armis 
tractandis; sic Curius utHis heUo, 
Horat« I. Od. xii. 42. Operam hanc 
suam bene ingresiMm in nova eastra 
vocat, ut Ovid. ii. 9. suum studium 
mUitiam et iirma. Minervam Ovidius 
ipse ver. 7. in exemplum vocavit, id- 
que nunc pungit Martis animum. 
Vates operose dierum etiam i. 101. le- 
gitur. Memori pectore nota dictum, ut 
Horat. Art. Poet. 367. koc tibi dictum 
ToUe memor, percipe et memoria tene. 



FASTORUM LIB. III. 



127 



Disce, Latinorum vates operose dierum, 

Quod petis ; et memori pectore dicta nota. 
Parva fuit, si prima velis elementa referre, 

Roma : sed in parva spes tamen hujus erat. 180 
Mcenia jam stabant, populis angusta futuris ; 

Credita sed turbae tunc nimis ampla suae. 
Quae fuerit nostri, si quaeris, regia nati ; 

Adspice de canna straminibusque domum. 
In stipula placidi carpebat munera somni ; 185 

£t tamen ex illo venit in astra toro. 
Jamque loco majus nomen Romanus habebat : 

Nec conjux illi, nec socer uUus erat. 
Spemebant generos inopes vicinia dives ; 

Et male credebar sanguinis auctor ego : 190 
In stabulis habitasse, boves pavisse, nocebat, 

Jugeraque inculti pauca tenere soli. 
Cum pare quaeque suo coeunt volucresque feraeque, 

Atque aliquam, de qua procreet, anguis habet. 



179 — 232.Prima causa^eaque vera, 
quam etiam Plutarchus, dicto loco» 
habet, cui referendflB Noster diu im- 
moratw : Matronof tub Romulo betlum 
'eum Sabinit <Uran«runU Elementa, 
origines nrbis. Ht^jut, qualis nuuc 
est, amplissimc Spet illa erat etiam 
e vaticiniis, v. c. Evandri ; Livius, i. 
7. PopuU sepe incolsB unius urbis. 
De regia Romuli vide ad i. 199. 
Ovidii Btate adhuc speetabatur ; hinc 
adtpies. Jn ttipula, Cf. i. 205 sqq. 
Nvnc quidem hsc non pertinent ad 
rem propositam. Munera tomni, ipse 
aomnus. Et puaun, etc. in tenuitate 
ilU vits tamen immortalitatem me- 
ruit. Sententia Romanis luxuriosis 
admodum commendanda. ii. 478. Ro- 
mnliis a telo venitte in attra legi- 
tmr. 



187. Sequitur raptus Sabinarum, 
qui accidit anno quarto ab urhe con- 
dita. Cf. Dionys. ii. 30 sqq.; Plu- 
tarch. Rom. xiv.; Liv. i. 9. Afq/iu. 
Sed illa magnitudo hominis etatem 
duratura erat, quippe quibus nec domi 
spes prolis, nec cum finitimis conna- 
bia essent ; Liv.d. 1. qui idem et verba 
contumeliosissima affert, quibus fini- 
timi contemtum declaraverint. Noa 
tam boves pavisse, quam convenas 
esse, coiluviem homioumy nocebat. 
Male, vix, parum. 

193.Vim iilius contemtus monstrat. 
Pluribus haec Art. Amat. ii. 481 — 
488. persequitur. Procreet absolata 
positum. £i trmix, vel remotissimist 
adeoque gentibus in toto terrarum 
orbe. Dantur connubia, permittitur 
e populo vicino uxores ducere. 



128 



P. OVIDII NASONIS 



Extremis dantur connubia gentibus : at, quae Ittj 

Romano vellet nubere, nulla fuit. 
Indolui ; patriamque dedi tibi, Romule, mentoi:; 

ToUe preces, dixi : quod petis, arma dabont 
Festa para Conso : Consus tibi caetera dicet, 

Illo facta die quum sua sacra canet. 900: 

Intumuere Cures, et quos dolor attigit idem : 

Tum primum generis intulit arma socer. [bsDt; 
Jamque fere raptae matrum quoque nomen habe* 

Tractaque erant longa bella propinqua mora« 
Conveniunt nuptae dictam Junonis in aedem ; 20S 

Quas inter mea sic est nurus orsa loqui : 

197. Patriatn tnentem, qus vim et 
anna spectat. Totle preces, ut Met. 
xiii. 556. " tolle moras ;" Horat. I. 
£pist. xii. 3. " tolle qaerelas." Con- 
tut, nomen Neptuni equestris ; Livlus, 
i. 9. Secundum Dionys. i. 33. jam 
Arcades in Italia Neptuno Hippio 
templum consecrarunt, diemque ei 
sacrum Hippocratia dixerunt, Ro- 
mani autem consualia; unde post ludi 
circenses. Cf. idem ii. 31 ; Plutarch. 
Rom. xiv. Ulo — canet. Sic haec verba 
edidi e conject. Gronov. Obs. ii. 21. 
probataetiam Heinsio. Hoc enim sibi 
vult Mars: quid illo die festo factum 
tit, jam tibi, Naso, non narrabo ; ipse 
Consus dicet, ubi iibro operis tui 
octavo, mense sextili, a te invocatus, 
lacnL sua tibi referet. Sic omnia 
plana. Vulgo : Iptofeita die dum sua 
waera canes, Stdfesta sacra non bene 
dicuntur, neque ipso habet, quo cum- 
mode referatur. Muiti illo aut iUa. 

201. Cures, Sabini, quorum omnis 
multitudo cum liberis ac conjugibus 
venit; Liv. Quos dolor, etc. Casni* 
nenses, Crustumini, Antemnates. Ver- 
bis tum primum, etc. Douzae videtur 
poetadissimulantersugillasse belli ci- 
vilis auctores, Pompeium et Cssarem 
afllines. Impietas illius beJli sic nota- 



tur etiam a liv. i. 13. ubi 

orant, " ne le sanguiiie neAad* »• 

ceri generique respergant." 

203. Matrum nomen,'] Neoipe tri» 
nium exactum erat ab initio belfi i^ 
que ad reditum in gratiam. Men 
scilic. Sabinorum : " Mora trahi bd^ 
lum" dicitur etiam Livio iz. 27. Die- 
tam, constitutam. Nurus Martis Hir- 
silia, quam et ipsam, tamquam nrgi' 
nem, quum nupta esset, raptam esse 
nonnuili tradiderant. Dionys. ii. 45. 
qui proxime ad venim videtur acce- 
dere, Hersiliam cum filia rapta spoola 
in urbe mansisse. Is quoque haac 
mulierum concionem et Hersilic coa- 
silium refert ; quin addit, eamden 
duxisse mulierum turbam in castra» 
et ibi quoque verba fecisse. In An< 
temnatium causa Liv. i. 11. ei partes 
quasdam dat. Commune sciL nomeiL 
Lente pia, quas pietas aequa in patm 
et in maritos frigide sedere jubet, nec 
quidquam moliri patitur. QtMreii- 
dum, etc. Sic et apud Livium mu* 
lieres : *' Melius peribimus, quam 
sine alteris vestrum viduac, aut orbe 
vivemus." ConsiUum ipsum non me- 
moratur, sed quale fuerit, jaro e sqq. 
apparet. Sirailiter Virgilius, i£neid. 
i. 50 sq<|. 



r 



FASTORUH LIB. III. 139 

f O pariter raptae, quoniam hoc commune tenemus, 

Non ultra lente possumus esse piae : 
H Stant acies ; sed utra Dl sint pro parte rogandi, 
j[ Eligite ; hinc conjux, hinc pater arma tenent. 

Quasrendum, viduae fieri malimus, an orbae : 211 

Consilium vobis forte piumque dabo. 
f' Consilium dederat : parent ; crinemque resolvunt ; 
f Mcestaque funerea corpora veste tegunt. 

1 Jam stabant acies ferro mortique paratae ; 216 
Jam lituus pugnae signa daturus erat ; 

Quum raptae veniunt inter patresque virosque ; 

Inque sinu natos, pignora cara, ferunt. 
Ut medium campi passis tetigere capillis, 

In terram posito procubuere genu : 220 

£t, quasi sentirent, blando clamore nepotes 

Tendebant ad avos brachia parva suos. 
Qui poterat, clamabat avum, tum denique visum : 

Et qui vix poterat, posse coactus erat. 
Tela viris animusque cadunt ; gladiisque remotis 

Dant soceri generis, accipiuntque manus. 226 

214. Etiam apud Dionysium et 225. Repentina animonim mutatio. 

Plntmrchum, vestibos lugubribus in- Omnes» qui aderant, cum omnibus 

dats, infantesque in sinu gestantes armis suis memorantur, breviter ta- 

avolant in castra, ibique procumbunt men. Tela — cadunt, et inc virorum 

in terram. Sed magis illae placent, molliuntur, et tela ad mortem infe- 

qaales a Livio notantur : " Crinibus rendam parata deponuntur. Metam. 

paans tcissaqne veste, ausas se inter iv. 175. Vulcano obstupefacto " et 

tela ▼olantia inferre, ex transverso mens, et quod opus fabrilis dextra 

inpetQ facto/' etc. tenebat, Excidit;'' ubi v. not. Tenere 

221. Quasi tentirent nempe, quid idem fere, quod amplecti, quo cum 

ageretor. Clamabat avum, clamando verbo interdum conjungitur, ut nota- 

appellabat avum. Poste eoactus erat ; tum ad Plinii VI. £p. vii. 1 . Affectus 

incitabatar a matre, ut avum balbu- avorum jucundo figmento proditur. 

tiret. Flnxit e luxuria ingenii Na- Scutoque, Burman. dubitat, utrum 



Taubnenis putat, matres mox scuti legendum sit, an cum qui< 

dolores creasse natist ut clamarent» busdam saitist quia wus utrumque ^ 

Ak vttl quod fere sonaret, nt ave, casum patitur. C^baiidest quia Sabini 

Sic et Kr^sius. Ridieulum scilicet ! ex opinione vulgari genus ducebant e 
VOL. V. S 



130 



P. OVIDII NASONIS 



Laudatasque tenent natas ; scutoque nepotem 

Fert avus : hic scuti dulcior usus erat. 
Inde diem, quae prima, meas celebrare Kalendas 

(Ebalides matres non leve munus habent. 230 
An, quia, committi strictis mucronibus ausae» 

Finierant lacrymis Martia bella suis ? 
Vel, quod erat de me feliciter Ilia mater ; 

Rite colunt matres sacra, diemque meum. 234 
Quid ? quod hiems, adoperta gelu, nunc denique 

Et pereunt victae sole tepente nives. [cedit, 
Arboribus redeunt detonsae frigore frondes : 

Uvidaque e tenero palmite gemma tumet. 
Quaeque diu latuit, nuuc se, qua tollat in auras, 

Fertilis occultas invenit herba vias. 240 

Nunc fecundus ager : pecoris nunc hora creandi : 

Nunc avis in ramo tecta laremque parat. 



Lacedsmoniis, quorum rex antiquissi- 
mus (Ebalus. Vide ad i. 260. 

231. Si paulo ante inde interpre- 
taris, propterea, hi duo versus An — 
suis otiose additi sunt. Malim igitur, 
inde, ab illo teropore. Jam hic du> 
bitat, utruni id factum sit, quia mu- 
lieres committi, etc. an propterRomuli 
partum ex Ilia. Etenim an pauci 
tantum MSS. habent ; csteri ant ex- 
hibent. Committi^ se committere, se 
inferre inter strictos gladios. Sacra, 
diemque menm, primum mensis a me 
dicti diem, quo mihi sacra fieri dc- 
bent. Secundam i^itur causam uno 
versu attigit. 

235. Tertia causa : *• Tempore fe- 
cundo pars est matronas fecunditatem 
precibus exposcere a Junone." Cum 
hac verna: vicissitudinis descriptione 
cf. i. 151 sqq. Adoperta gelu, gla- 
cialis Virg. dicitur. Hiems jam Febr. 
die scplimo cedere credebatur, sed 
ssepe recurrebat ; ii. 150. 854. Re- 



currebat etiam, auctore Colttmella, 
identidem per totum Martium. PeT- 
eunt victte, liquescunt, contabescunt. 
Perire sic de nivibus etiam Plinius, I. 
Ep. XV. 2. Bene detonut frigore, 
praesertim quum frondes sspe cum 
coma comparentur. *' Tonsa oliva.'* 
Virgil. Georg. iii. 20. HerlMt incre- 
menta suaviter descripta. OeeuUas 
illas vias Virg. Georg. i. 89. *' csca 
spiramenta" vocat, quamquam et vias 
atque venas. 

241. Calpurn. Ecl. v. 22. de vemo 
tempore : " Tunc Venus et calidi sdii- 
tillat fervor amoris» Lascivumque pe- 
cus salientes accipit hircos." Larem 
ctiam apibus tribuit Virg. Georg. iv. 
43. et penates ver. 155. Quarum mi' 
Utiam, etc. Taubn. explicat : qaanim 
proles vel militis officio fungatur» vel 
sacerdotio, sive votis, oportet. Immo 
partus, actus pariendi, quem uxorea 
in votis habent, et in quo mUitia ea- 
rum (conf. ii. 9.) cernitur. 



FASTORUM LIB. III. 



131 



Tempora jure colunt latise fecunda parentes, 

Quarum militiam votaque partus habet. 
Adde, quod excubias regi Romanus agebat, 245 

Qua nunc Esquilias nomina collis habet. 
Illic a nuribus Junoni templa Latinis 

Hac sunt, si memini, publica facta die. 
Quid moror, et variis onero tua pectora causis ? 

Eminet ante oculos, quod petis, ecce tuos. 250 
Mater amat nuptas; matris me turba frequen- 
tant : 

Haec nos praecipue tam pia causa decet. 
Ferte Deae flores : gaudet florentibus herbis 

HfiBC Dea : de tenero cingite flore caput. 
Dicite, Tu lucem nobis, Lucina, dedisti; 255 

Dicite, Tu voto parturientis ades. 
Si qua tamen gravida est ; resoluto crine precetur, 

Ut solvat partus moUiter iila suos. 
Quis mihi nunc dicat, quare ccelestia Martis 

Arma ferant Salii, Mamuriumque canant ? 260 



245. Quarta causa, quam etiam 
FesUu memorat : " Martias Kalendas 
matrooB celebrant, quod eo die Ju- 
Donii Lucine cdes coli ccepta sit." 
Podta autem illa sdes in eo Esqui- 
liamm vertice fuit, qui Cispius dic- 
tus. De illo moute etiam Varro, iv. 8 : 
" Esquilia Salii scripseruot ab excu- 
biis regis dictas." Haoc etymologiam 
Noster quoque afferre voluit : excubic 
ibi agebantur Romulo, quum Titum 
Taiium iofids societatis suspectum 
haberet. 

249. Qoinu causa, eaque Marti 
maxime decora : *' Junonis aroor in 
nuptas, et inde barum amor adversus 
Martem." Mater mea Juno. Matrit 
tur^, turba matronarum matrem co- 
lentium, me frequentant, celebran- 
dum sibi sumserunt primum mei men- 



sis diem: qua pietate ergo simul 
color. Taubnero videtur his verbis 
et haec sententia subjici posse : ideo» 
quod mater quslibet filias suas amat, 
me matrum (sic ante Heins. edeb.) 
turba frequentant,ut cladem a generis 
avertam. 

253. Exhortatio ad Deam rite et 
pie colendam. Florentes herbte sunt 
ipsi flores; Virg. Ecl.ix. 19. ** humum 
florentibus herbis spargere." In Ma- 
tronalibus, ut in aliis sacris, flores esst 
adhibitos etiam ex Horatii d. 1. patet. 
Quomodo adhibendi sint, jam addi- 
tur, de tenero cingite fiare caput effi- 
giem Junonis. £t de tenero flore 
dictum, ut " canitiem largo de puU 
vcre turpat*' apud Claudianum, xix. 
25. 

259 — 398. SuUorum origo et /«- 



182 



P. OVIDII NASONIS 



Nympha, mone, nemoti stagnoque operata Dianae : 
Nympha, Numae conjux, ad tua facta veni. 

Vallis Aricinae sylva praecinctus opaca 
Est lacus, antiqua relhgione sacer. 



tion.] SecundumPlutarcb. Num. cap. 
13. octavo regni Nume auno, quum 
pettis per Italiam seviret, atque Ro- 
mam etiam exhauriret civibus, pelta 
asnea e coelo delabitur. Numa ex 
Egeria Musisque se ait comperisse, 
missam illam esse in urbis salutem, 
iervandamque cum undecim aliis 
scutis ejusdem formc Quo facto, 
morbus cessavit. Hinc rex Salios in- 
stituit, peltarum istarum custoder et 
ministros. Dionys. ii. 71. hoc unum 
narrat, scutum quoddam in Num» 
regia inventum esse, a nullo mortali 
illatum. Verum Ovidius vel ipse, vel 
alios auctores secutus, aliud miracu- 
lum immiscuit, quod Plutarcb. cap. 
15. refeit. Amobius autem, lib. v. 
pag. 154. ex Antiate repetit et exagi- 
tat. Namque fulmina quum aliquando 
plurima cecidissent, Numa, monente 
Egeria, Picum et Faunum, vi adhi- 
bita, consulit de iis expiandis. Horum 
arte Jupiter coelesti e sede ad collo- 
quium cum Numa elicitur, eumque 
docet, qua ratione fulmina sint pro- 
curanda; quin pignora imperii certa 
ei promittit. Promissum fides sequi- 
tur ; altero enim die inter tonitrua et 
fulgura scutum leniter, populo spec- 
tante et acclamante, decidit. Id ne 
lurto auferri possit, Mamurius opifex 
jubetur plura scuta ejusdem figur» 
facere. 

259—262. Nova invocatio. Marti 
Gradivo lecti erant Salii, Liv. i. 20. 
et in flsde ejus arma coelestia serva- 
bantur. De Mamurio vide ver. 383. 
Egeria mox Nympha aut Dea vocatur ; 
mox Musis annumeratur ; Dionys. ii. 
60. A Liv. i. 21. concilia Musarum 
cum Egeria memorantur. Idem eam- 
dem et amjugmn Numas vocat» ubi 



Strothio hec vox forte nne cansa 
suspecta erat. Secundum alios acrip* 
tores non nisi noctnrnos cum ea em- 
gressus habuit in antro quodam. £a 
nunc commode invocatur, quippe pais 
fabulas aeq. De nemarB et ttagno Dimi£ 
mox plura. Ibi Egeriam operari JHne 
recte dici negat Heins. quia potioi 
gemitu questuque " sacra Dian» in- 
pedit/' Metaro. xv. 489. Operari 
etiam est operam dare ; sed tunc fere 
nomen rei additur, non loci. Ad tua 
facta veni, ades ad facta toa mihi 
suppeditanda. 

263 — 275. Nemua Dians prope 
Ariciam, urbem Latii, et in eo E^ric 
fons describitur. Conf. MeL zt. 479 
sqq ; Viiig. JEn, vii. 761 sqq. et in- 
primis Strabo, lib. v. pag. 239. Noo 
pertinet hic locus ad rem, led inaertns 
est varietatis et copi» causa. Prope 
Arieium, sub Albano monte, ntmta 
erat cum lacu, in quo nemore Dtana 
colebatur peregrino more, qui Scythi- 
cum ritum referebat. Hinc fabula 
nata videtur de Diana Taurica ab 
Oreste, Thoante rege interfecto, illoc 
tranalata. In eodem templo Diana 
heros indigena Virbius cultus, ex quo 
seriores Hippolytum fecere. Vid. Hey- 
nii Exc. viii. ad i£n. vii. De Hippolyti 
fatis et tristi morte vid. ad Met. dict. 
loc. Furiis, furore, gravius est quam, 
quod olim edebatur, lorist quamquam 
apud alios auctores larorum quoque 
roentio fit, ubi Hippolyti necem nar- 
rant. Sequentia nuUi* initur (vulgo 
aditur) equii, notat etiam ipse Viigil. 
causa addita: " Unde etiam Trivi» 
templo lucisque sacratis Comipedes 
arcentur equi, quod litore curmm 
£t juvenem monstris pavidi effodere 



mafims. 



>) 



FASTORUM LIB. III. 



1S3 



Hic latet Hippolytus furiis direptus equorum ; 265 

Unde nemus nullis illud initur equis. 
Licia dependent, longas velantia S8epes, 

£t posita est meritse multa tabella Deae. 
Saepe potens voti, frontem redimita coronis, 

Femina lucentes portat ab urbe faces. 270 

Regna tenent fortesque manu, pedibusque fugaces ; 

Et perit exemplo postmodo quisque suo. 
Defluit incerto lapidosus murmure rivus : 

Seepe, sed exiguis haustibus, inde bibes. 
Egeria est, quee praebet aquas, Dea grata Camenis : 

Illa Numae conjux, consiliumque fuit. 276 

Principio nimium promtos ad bella Quirites 

Molliri placuit jure, Deftmque metu. 



267. Sk supentitio Teteram colere 
■olebat loca lacra. Metam. viii. 744 : 
" Vitts mediam (arborem) memores- 
que tal>dlB Sertaqae cingebant, voti 
argiimenta potentis.'* Tabelle illas 
effigie Dee titulisqae inaignitaB erant. 
Vidc Heyn. ad Tibal. I. iii. 28. Velar^ 
verb. pr. in hac re. Mulieres potentes 
v&H, compotes fact» voti, Dians vota 
aolvebant etiam sic, ut facibus delatis 
ardentibas lucum ejus illustrarenL 
Vid. Werntdorf. Ezc. vii. ad Gratii 
Cyiieg. Matronia se immiscebant e- 
tiam poells amantes. Itaque Propert. 
n. zaiii. 39. vnm exprobrat, quod 
▼elit "accensis currere tssdis In ne- 
mus» et Trivia lumina ferre Des." 
Sacerdoa Diana in illo nemore Rex 
NemorenMit dictus. Id sacerdotium 
servi fugitivi (pedibutfugaees, ^pairi' 
rtu Strab.) ad se rapiebant, ita qui' 
dem, ut manu fortior priorem sacer- 
dotem ioterficeret: quem morem 
Slrabo d. 1. papPapiK^ icai ^vOucdv 
i9oQ Tocat. Conf. Art. Amat. i. 260. 
ttbi " parta per gladioa regna nocente 
mann." ^' 



273. Egeria, Numa mortuo, in illo 
nemore abdita, prs moerore itkfontem 
mutatit est; Metam. dict. loc. In- 
certum, quia adstantibus non apparet 
unde sit. Strabo de lacu Dians, ai 8* 
Airoppwrtm IvravOa pkv dSfiXot. Uoiv, 
etc. Eiiguit hauttibut, forte quia ei 
vis qusdam peculiaris tribuebatur. 
Grata Camenit ; vid. ad ver. 259. 
ContiUum. Dionys. vocat eam SiiAff' 
Kovoav ri)y PaotXuci^v oo^lavm £t si- 
mulabat Numa, ejus se monitu, qua 
acceptissima Diis essent, sacra in- 
stituere ; liv. i. 19. 

277 — ^284. Summa meritoram Nu- 
mSy qui conatus est r^v ir6\iv, Htnrtp 
oiiripov, Ik <ncXf|pac Kai TroXcfiuc^ 
fiaXaKurrtpav "rroirioai Kai diKaiori» 
pav Plutarch. Num. 8. ubi plura de 
audaclssima civium ferocia. Etiam 
a Dionys. 62. iwripetav irp&Tov ^- 
SaoKiov, liriiTa iucaioavvriv Numa 
inducitur. Virmior, robustior, viribus 
valentior; Plin. III. Epist. ix. 11. 
" robustissimus et firmissimus.'' Saera 
et a Romulo tradita renovavit Nnma, 
et ipse plura addidit; Dionys. 63 



134 



P. OVIDII NASONIS 



Inde datae leges, ne firmior omnia posset : 

Coeptaque sunt pure tradita sacra coli. 280 

Exuitur feritas, armisque potentius aequum est : 

Et cum cive pudet conseruisse manus. 
Atque aliquis, modo trux, visa jam vertitur ara; 

Vinaque dat tepidis salsaque farra focis. 
Ecce Deftm genitor rutilas per nubila flammas 
. Spargit, et effusis aethera siccat aquis. 286 

Non alias missi cecidere frequentius ignes : 

Rex pavet, et vulgi pectora terror habet. 
Cui Dea, Ne nimium terrere ; piabile fulmen 

Est, ait ; et saevi flectitur ira Jovis : 290 

Sed poterunt ritum Picus Faunusque piandi 

Prodere, Romani numen uterque soli. 



Pure id quod pie. Tibul. 1. iii. 25: 
" Pie dum sacra colis, pureque lavari 
Te, et puro secubuisse toro. Etmitur, 
Burm. cum MSS. Farnes, et Ambros. 
tamquam verb. efficacius malit, exi- 
gitur, Mihi vero alterum verbum satis 
grave et elegaus videtur; Claudian. 
XV, 397 : " Naturamque simul, fra- 
tremque cruentus ExuiU" Atque ali- 
quis, etc. Vira religionis in mentibus 
Quiritium declarat ; itaque vis in voc. 
modo ei jam inest. Verlitur rectius 
cum Burman.interpretaberis, mutatur, 
quam cum Neap. corpus dextrorsum 
circumagit more adorantium. Tru^ 
ad ingenium violentum referendum. 

285. Nunc demum narratio ipsa 
incipit, cujus prior pars simillima re- 
peritur iis, quae Virg. Georg. iv. 387 
sqq. de Cyrene, Aristso et Proteo 
habet. Neque tamen hsc adsimilavit 
Ovid. sed hausit ex Antiatis libro se- 
cundo, ficta, ut Plularch. monet, a 
superstitione antiquissims statis. Liv. 
igitur i. 20. iis spretis auguriis Nu- 
mam consuluisse Jovem Elicium nar- 
raty que suscipienda essent atque 



procuranda. Jupiter per nubila flam- 
mas spargens, minus terribilis, quam 
** per purum tonantes equos agens ;** 
Horat. I. Od. xxxiv. 8. Itaque Julio 
Cssare interfecto, " Non alias coeio 
ceciderunt plura sereno Fulgura;** 
Virg. Georg. i. 487. De formula pec' 
tora terror habet, vide ad Met. ix.291. 
289. Dea, Egeria. Piare, erpiare 
et ver. 343. procurare fulmen Arnob. 
d. 1. sic circumloquitur : "Scire re- 
media, quibus averti possint, quae per 
fulminis jactum in humanis fieri Ju- 
piter constituerit rebus." Faunus, 
Pici filius, Aboriginum rex, vir pru- 
dens, quem Romani, ut Deum pa- 
(rium atque fatidicum, sacrificiis et 
carminibus colebant; Dionys. i. 31. 
Sed jam ante Romam conditam, ora- 
culum ejusconsulebatur ; JEn, vii. 81 : 
" At rex soliicitus monstris, oracula 
Fauni, Fatidici genitoris, adit." Sed 
in societatem honoris divini etiam 
Picus venit. Plutarch. dicto loc. iis 
medicamentorum scientiam tribuit, 
atque artium magicarum. Vid. Ueyn. 
£xc. V. ad JEn. vii. 



FASTORUM LIB. III. 



135 



Nec sine vi tradent: adhibeto vincula captis, 

Atque ita, qua possint, erudit, arte capi. 
Lucus Aventino suberat niger ilicis umbra, 295 

Quo posses viso dicere, Numen inest. 
In medio gramen, muscoque adoperta virenti 

Manabat saxo vena perennis aqu8e. 
Inde fere soli Faunus Picusque bibebant. 

Huc venit, et fonti rex Numa mactat ovem : 30C 
Plenaque odorati disponit pocula Bacchi ; 

Gumque suis antro conditus ipse latet. 
Ad solitos veniunt silvestria numina fontes ; 

Et relevant multo pectora sicca mero. 
Vina quies sequitur : gelido Numa prodit ab antro ; 

Vinclaque sopitas addit in arta manus. 306 
Somnus ut abscessit ; tentando vincula pugnant 

Rumpere : pugnantes fortius illa tenent. 
Tum Numa : Di nemorum, factis ignoscite nostris, 

Si scelus ingenio scitis abesse meo ; 310 



295. Fauni oraculum in Inco Al- 
bnne» erat ; Virg. ^n. vii. 81 sqq. 
ubi vide Int. Sed nunc prior lucus 
memoratnr, sub Aventino, quem olim 
largos habuisse/imtes, lucosque opacos, 
e Plutarchi dict. loc. discirous. Niger, 
a nigricante ilicis virore ; Metam. ix. 
664, ** nigraque sub ilice manat." 
Cul. 138. " Ilicis et nigre species." 
Sic melius capies, quam de umbra 
obscura. Inde soli — bibebant, quia ip- 
sis sacer. Arnob. " illis aquandi so- 
lemne iter huc fuit." 

301. Odoratus Bacchus, vinum odo- 
rum, adeoquegenerosum, etiam Georg. 
iv. 279. Arnob. " liquoribus odoratis 
fragrantia pocula." Sed pro Dis ponit, 
quod Heins. non nisi ex ingenio suo 
dederat, disponit revocavi, etiaro prop- 
ter Arnob. apud quem Nuroa pocula 
" non 4>arvi numeri ** vino mulsoque 



complet. Apud Plutarch. vero fontem 
ipsum, ex quo illi bibere solebant, 
vino roiscet et melle. Cum suis, Nem- 
pe castos duodecim juvenes secum 
ductos celavit apud aquam cum vin- 
culis ; Arnob. dict. loc. Antrnm forte 
illud ipsum, in quo congressus cum 
Egeria habebat ; etenim id quoque 
sub Aventino. 

305. Vina quies sequitur,'] Sopor 
gravis ex ebrietate intel. Vid. Arnob. 
Secundum Plutarch. hi capti, teque ac 
Proteus, in varias se mutarunt formaa» 
oculisque horrendas objecerunt ima- 
gines. HsBC Noster omisit, forte quia 
nolebatcum Virgilio concertare. Ten- 
tare, periculum facere, an possis ali- 
quid efficere. Fortius tenent, arctius 
continent; Metam. ii. 127. ^rttus 
utere loris, de auriga. 



196 



R OVIDII NASONIS 



Quoque modo possit fulmen monstrate piari. 

Sic Numa ; sic quatiens comua Faunus ait : 
Magna petis : nec qu^ monitu tibi discere nostro 

Fas sit : habent fines numina nostra suos. 
Di sumus agrestes, et qui dominemur in altis 315 

Montibus : arbitrium est in sua tela Jovi. 
Hunc tu non poteris per te deducere ccbIo : 

At poteris nostra forsitan usus ope. 
Dixerat hsec Faunus : par est sententia Pici. 

Deme tamen nobis vincula, Picus ait. 320 

Jupiter huc veniet, valida deductus ab arte : 

Nubila promissi Styx mihi testis erit. 
Emissi quid agant laqueis, quae carmina dicant, 

Quaque trahant superis sedibus arte Jovem, 
Scire nefas homini : nobis concessa canantur, 325 

Quaeque pio dici vatis ab ore licet. 
Eliciunt coelo te, Jupiter, unde minores 

Nunc quoque te celebrant, Eliciumque vocant. 



312. Concussio capitis nunc diffi- 
cultatem rei propositae indicat. Nec 
que monitu, etc. Tradiderant tamen 
nonuulli, didicisse hanc procurationem 
Numamab ipsis. Vide Piutarcb. Nu- 
mina nottra, vis, potestas nostra di- 
vina. Hunc tu non poteiis, etc. Apud 
Amob. instituunt regero, quibus ipse 
Jovem modis et sacrificiis ad terras 
eliciat. Deducere verb. pr. magarum, 
quflB et lunam " coelo deducere " po- 
ierant. Plutarch. jcarayayfTv rbv 
Aia fiayttKravrag* 

321. Lectio deductus ab arte veris- 
uma mihi videtur ; namque deducere, 
quod ver. 317. prscesserat, hic com- 
mode repetitur, et valiila bene conve- 
nit r^ artCf et ah arte est ope artis. 
Male Taubn. putat, hunc usum prte- 
positionis ab inusitatum esse. Ntibila, 
quia nebulasexhalat iners ; Met. ii.435. 



323 sqq. Excusat se Ovidius, quod 
non enarrat, quid Dii illi egerint, ut 
iv. 552. Carmina Neap. intel. verba 
Pontificis, quum fulmina condebaU 
Immo formula incantationis cogitanda, 
qua illi Jovem eliciebant ; ii. 426. 
De formula scire nrfat, de iis, que 
scire conari impium est, vid. BentL 
ad Horat. I. Od. xi. 1 . 

327. Liv. i. 20 : " Ad ea elicienda 
ex mentibus divinis, Jovi Elicio aram 
in Aventino dicavit, Deumque consu- 
luit auguriis, qus suscipienda essent.'' 
Minores, posterL De tremore illo, di- 
vins prsBsentisB signo, alibi dictum; 
couf. ii. 439. Numam horror ille sa- 
cer corripit, Deo viso; et in precibus 
solemnis erat illa conditio, si te pie 
colui. £t cultum nunc pcr donariat 
pietatem per puras manus exprimit. 
Da piamina, edoce piamina. 



FASTORUM LIB. IIL 



187 



Constat Aventinae tremuisse cacumina silvds : 

Terraque subsedit pondere pressa Jovis. 330 
Corda micant regis : totoque e pectore sanguis 

Fugit ; et hirsutae diriguere comae. 
Ut rediit animus, Da certa piamina, dixit, 

Fulminis, altorum rexque paterque Deiim ; 
Si tua contigimus manibus donaria puris ; 335 

Hoc quoque, quod petitur, si pia lingua rogat. 
Annuit oranti: sed verum ambage remota 

Abdidit, et dubio terruit ore virum. 
Caede caput, dixit : cui rex, Parebimus, inquit : 

Caedenda est hortis eruta cepa meis. 340 

Addidit hic, Hominis : Summos, ait ille, capillos. 

Postulat hic animam : cui Numa> Piscis, ait. 
Risit ; et His, inquit, facito, mea tela procures, 

O vir colloquio non abigende meo. 
Sed tibi, protulerit quum totum crastinus orbem 

Cynthius, imperii pignora certa dabo. 346 

Dixit, et ingenti tonitru super aethera motum 

Fertur, adorantem destituitque Numam. 



337. Ambaget de ambiguis et ob- 
•curis ontculorum verbis dici, notum 
cst ; ir, 668 : Metam. vii. 761. At 
qui venim abdit, dubioque altenun 
terret ore, is ambages i^Has non re- 
noyet. Obscuritas nunc erat a bre- 
vitate, qoa Jupiter Nums sapientiam 
tentabat ; itaque ambagei circuitionem 
ioterpretabimur ; coUoquium autem 
illud, auctore Plutarcho, sic fere in- 
formabimos. J. Fulmina procura ca- 
pitibus. N. ceparumne? J. horoinis. 
N. crinibiisne? J. animaiis. N. ms- 
nis ? J. ridens, His facito, etc. Atque 
tribus ittis rebus Plutarchi adhuc state 
Romani procurabant. De mcena, ge- 

VOL.V. 



nere pticMim, vid. ad ii. 57^. 

346. Pignora tmpertt, munera Deo- 
rum fatalia, quorum conservatione 
perpetuitas et salus imperii nitebatur. 
Vid. Boccler. de pignoribus imperiL 
£a erant Palladium et, quod nunc 
promittitur, scutum coeleste. Male 
Rutil. Itin. ii. 55. libros Sibyllinos 
addit. Vid. Wernsdorf. £xc viii. 
extr. Dii, quando e coospectu bo- 
minum avolabant, signa quKdam da- 
bant divinitatis suc; Heyn. Excurs. 
xiii. ad Mn, i. Jupiter nunc cura tonitru 
aufertur. £o moveri coelum sspe di- 
citur, ut multis docet Heins. DeUi- 
tuit, reliquit. 
T 



140 



P, OVIDII NASONIS 



Plura jubet fieri simili cselata figiira, 

Error ut ante oculos insidiantis eat. 
Mamurius, morum fabrsene exactior artis, 

Difficile est, illud, dicere, clausit opus. 384 
Cui Numa munificus, Facti pete preemia, dixit: 

Si mea nota fides, irrita nulla petes. 
Jam dederat Saliis, a saltu nomina ducunt, 

Armaque, et ad certos verba canenda modos. 
Tum sic Mamurius : Merces mihi gloria detur, 

Nominaque extremo carmine nostra sonent. 
Inde sacerdotes operi promissa vetusto 391 

Prsemia persolvunt, Mamuriumque voeant. 
Nubere si qua voles, quamvis properabitis ambo, 

Difier : habent parvae commoda magna morae. 



381. Plurat permulta Dionysius 
ait. Coilata nunc nil nisi sculpta. 
Pignoribus imperii ituidiari populi 
finitimi solebant. Ut enor ante ocuUu 
«at. Sic exornavit illud, ut jam insi- 
dians dubius hsreat. Error etiam de 
incertitudine dicitur. Mamurium Plu- 
tarchus ab arte tantnni laudat, tva 
T&v Sxptav irifiiovpyCiv, sed morum 
etiam fama floruerit necesse est. Is 
clausit, absolvit, opui, ad quod post 
alios accessit. Lenzius clausit inter- 
pretatur, ab omni parte rotundum fe- 
cit, orbe certo inclusit. Sed claudere 
etiaro notionem absolvendi habere, 
docet Drakenb. ad Silium, xiii. 686. 
ExactuSf perfectus, nunc secundum 
casum adjunctum habet. 

387. A saltu, a tripudiis, quibuscum 
ancilia gestabant, per urbem. Plu- 
tarchus, &7rb r% bpxh^iiiK clXtuc^q ; 
Dionysius, airb Trjg awrovov rti/jj- 
fftutc, Ad tibiae modos citatos armati 
saltabant, modo omnes simul, raodo 
per vices, atque carmina canebant. 
Instructi erant sneis et balteis et ga- 
leis et tegumentis in pectore, atque 
pugionibus, quibus identidem ancilia 



pulsarent. Prster itfaiitttrtum serins 
«t aliomm nomina eamiiiu Saliari ia- 
certa esse, docet NeapoKs ad haie 
locum. Sonent ; Metam. z. 205: 
" Te lyra, te carmiiia' nostra soBi* 
bunt" 

393. Eodem tempore et iter facere 
religiosum erat. Vide lipsium ia 
Antiq. Lect. v. 16. Condi andlia di- 
cebantur, ubi templo reddebaator. 
Flamen Dialis solus albo galero aat 
apice insignitus erat, neque sine eo 
licebat ei sub dio versari. On^ 
ejus Flaminica venenato operta etria 
redimita prodibat. Erat autem omf- 
natum pallium flammeo colore, et ries 
peculiare capitis cingulum. Vide 
Gellium Noct Att. x. 15. ibique Intt 
Hinc et nunc cincta vocatur, qood 
Heinsius tuetur verbis I^esti: " Cincta 
Flaminica veste velata." Nam ilii 
sancia, capitis distincta aut dtscincto» 
etc. habent. Jam Flaminica mults 
legibus tenebatur, de quibus Gellins 
dicto loco et Schwarzius ad Plininm, 
paneg. Ixxxiii. 5. In iis erat, ne certis 
temporibus caput comeret, ungues re- 
secaret, etc. Confer iv, 226. 



FASTORUM LIB. IIL 



141 



Arma movent pugnam : pugna est aliena maritis ; 

Condita quum fuerint, aptius omen erit. 396 
His etiam conjux apicati cincta Dialis 

Lucibus impexas debet habere comas. 
Tertia nox emersa suos ubi moverit ignes ; 

Conditus e geminis Piscibus alter erit. 400 
Nam duo sunt : austris hic est, aquilonibus ille 

Proximus : a vento nomen uterque tenet. 
QuuM croceis rorare genis Tithonia conjux 

Coeperit, et quintae tempora lucis aget : 
Sive est Arctophylax, sive est piger ille Bootes, 

Mergetur, visus effugietque tuos. 406 

At non effugiet Vindemitor : hoc quoque causam 

Unde trahat sidus, parva docere mora est. 
Ampelon intonsum, Satyris Nymphaque creatum 

Fertur in Ismariis Bacchus amasse jugis. 410 
Tradidit huic vitem pendentem frondibus ulmi, 

Quae nunc de pueri nomine nomen habet. 



399 — 402. Piseii alterius occosum 
9€Mpertifnu die iii. Mart. «Te v. Nonas. 
Sideris hujiu, magDum coeli spatium 
occupantis, origioem habes, ii. 458 
•qq. Alter Piscis Notius vocatur, 
aher Boreus; Hyginus, Astr. Poet. 
IIL xtix, 40. 

403 — 414. Aretophylaeis et Vinde» 
mitoris ortus die quinto Martii. In 
Aretephyiaee, qui idem et B^iotes dici- 
tur (vide ad Met. ii. 176.) lapsus est 
Ovidius : occidit enim Maio exeunte, 
▼. 733 ; sed die t. Martii vespere ori- 
tur. Secundum Euctem. dpKTovpoc 
iwiriXku ical xporpvyfyr^C. Sic et 
Ptolemaeus, dpcroijpoc ivfriptoQ Ixi- 
riXXfi. Aget, adferet; Metam. iii. 
160. " redncit lucem." Piger: Mc- 
tam. ii. 176. tardus vocatur, ubi vide 
Qotam. 

407. Vindemitar, Graocis irporpv» 



ytirrJQ, stella in Virginis ala septem- 
trionali; Hyginus Poet. Astr. iii. 24. 
Intonsus nunc ad teneram aetatem re- 
ferendum, ut Met. vi. 254. non ad 
comam promissam ; Horat. I. Od. zxL 
2. Satyris ex optimis et plurimis 
MSS. recepit Burmannus, ut Ovidius 
oblique Nympham vulgato corpore 
infamem tetigerit. Mitscherl. vero 
Satyro revocavit. Ismarxu, mons 
Thraciae, jam Homeri aetate vitibus 
nobilis: Od. iz. 196; Virg. Georg. ii. 
37. Sequens distichon Tradidit — Aa- 
bet, judice Heinsio, adulteram et nu- 
gatoriam manum sapit : nec mihi pla- 
cet, quamquam non omnino damnave- 
rim ; eo enim sublato, manca videtur 
narratio. £t quum Ampelos Graocis 
vitem significet, non incredibiie est, 
Ovidium aliquid de nomine addi- 
disse. 



142 



P. OVIDII NA80NIS 



Dom legit ia ramo pictas temerarius \xvm, 

Decidit : amissum Liber in astra vehit. 
Sextus ubi oceano clivosum scandit Olympum 

Phcebus, et alatis eethera c^rpit equis : 416 

Quisquis adea, canaeque eolis penetralia Vest» ; 

Cratera Iliacis turaque pone focis. 
Caesaris innumeris, quem maluit ille mereri, 

Accesftit titulis pontificalis honos. 420 

Ignibus ffitemis aeterni numina prsesunt 

Caesaris : imperii pignora juncta vides. 
De veteris Trojae dignissima praeda favilla, 

Qua gravis ^neas tutus ab hoste fuit ; 
Of tus ab j£nea tangit cc^ata sacerdos 425 

Numina : cognatum, Vesta, tuere caput. 
Quos sancta fovet ille manu^ bene vivitis ignes ; 

Vivite inexstincti, flammaque, duxque, precor, 



415--428. Vesta: uxcra pridie No- 
nas, sive sexto die» quo eodem Attgu*- 
tM< Pontifex MaximuM factus est. Alati, 
ut alipedes Metam. ii. 48. omaiQO sunt 
TClocet. Penetralia Veskt etiam i£- 
neid. v. 744. pro Vesta ipsa poountur. 
Id iis velata et ab' hominum adspectu 
iotaeta colebatur. In cultu Deorum 
«dam erateret poiiti. Virgilius, Eclog. 
▼• 68 : " Craterosque duo statuam tibi 
phiguit olivi." De Jliacis focit vide 
ver. 39. et 142. 

419. An. U. C. 741. pridie Nonas 
Martias Augustus, Lepido mortuo, 
Pofilt/Scotum Maximum accepit, q\ii 
hoBOS ttnus ei defnerat ; Dio lib. liv. 
eap. 15 ; Suetonius August. xxxi. 
Idem Dotavit Kalend. vetus atqne 
Vorrius Flaccns. Hoc Ovidius sum- 
ma revorentia et in maximam Augusti 
kndem, more seculi Augustei, extol- 
Kc Bene hoc cum VestsB sacrts con> 
jttoctBOi ; Pontifez Maximus enim 
pmerat Vestalibus. Ci, iv. 949. 
ElQgium ttemi non imperio tanlnm 



datum, sed et Cesari. Vide SchwM. 
ad Plinii paneg. 67. In Vestss tem- 
plo non ignes tantum atemi, sed et 
Palladium, imperii pignus, vi. 421 sqq. 
que duo sspe junguntur. LiviaM, v. 
52 : ** Quid de sternis Vest« ignibiub 
signoque, quod imperii pignos cnsto- 
dia ejus templi tenetur,loq«ar1" Sed 
nunc accesiit novum pignua, Augn»- 
tOB. £a laudem maximam ! * < i£- 
neas/' Ilio ardente, " Vestamque po- 
teniem i£ternumque adytis efiert pe- 
netralibus ignem." ^n. ii. 296 aq. 
Vid. Ueynii excursum ix. ad iEiieid. 
ii. Gruvis, gnavatus, onustus. Ab 
^oea domus Julia, in quam Aagus- 
ttts adoptatus ; iv. 20 sqq. Hinc iUa 
eognatio, quam Ovidius celebrat. Co* 
put eleganter sic in commendatione 
pro ipso homine. Fovet, alit. Vivita 
inexstineti, Alterem ab homine ad 
ignem, alterum ab igni ad hominem 
translatum. Dux, C&sar. Vide 
Heinsium et Burmannum ad ii. 39. 



FASTORUM LIB. IIT. 



148 



Uka nota est Martis Nonis : sacrata quod illis 

Templa putant lucos Vejovis ante duos. 430 
Romulus ut saxo lucum circumdedit alto : 

Quilibet huc, inquit^ confuge, tutus eris. 
O quam de tenui Romanus origine crevit! 

Turba vetus quam non invidiosa fuit! 
Ne tamen ignaro novitas tibi nominis obstet^ 435 

Disce, quis iste Deus, curve vocetur rta. 
Jupiter est juvenis : juveniles adspice vultus : 

Adspice deinde manum ; fulmina nulla tenet. 
Fulmina, post ausos ccelum affectare Gigantas, 

Sumta Jovi : primo tempore inermis erat. 440 
Ignibus Ossa novis, et Pelion altior Ossa 

Arsit, et in solida fixus Olympus humo. 



429—448. Vejami mim Nonit de- 
dieaia a Romiilo. De eo aniein Deo 
qnum wmam esseal nntentis, ut ez 
GeUii Noct. Att. ▼. 12. apparet» et 
Dos inde mox videbimus, Ovidius quid 
ipee seottal in medium afiert. 

Dioayiins, ii. 15. auctor e»t, Romn- 
lom loco inter capttoUum et arcem (v. 
ad ii. 70.) qui «lo adhuc tempore di- 
eebatar piMpwv Svoiv ifnfpuav (li- 
▼iua, i. 8. " inter duos lucos") atque 
olim nomen a re acceperit, asylum 
apemisia, apposito templo, in quod 
supplices et convens confugereat : 
sed cui Deo consecratum fuerit illud 
lemplum, certo se dicere non posae. 
V^omt sdem fuisse, non modo Ovi- 
dius dicit, sed et alii. Vitruvius, iv. 
7. tthi de structura templorum loqui- 
tar, " uti est Castoris in Circo Flaroi- 
nio» et inter duos lucos Vejovis.'' Gel* 
lios Noct. Att. V. 12 : « £st autem 
ades Vejovis RomsB inter arcem et 
cafnlolium." Adde P. Victorem in 
Reg. viii. 

4d2. Qmlihtt huc,] £t confugit 
huc ex finitimii populis turba omnis» 



sine discrimine, liber an senrus easet. 
Tenuu, humilis; liv. ii. 1." illapaa- 
torum convenarumque plebs, transfnga 
ea suis populis." Novites «ositfliu, 
inusilatum et obscurum nomen. Ob* 
itet, ofiendat. 

437. Senteottam dicit in fine loei 
ver. 447. prcmissis argumentis. J«- 
jnter juvenUit ; statia Vejovis juve* 
nem refert. Pott a«i«os, etc. Immo 
prius, in bellu cum Titanibus, Cyelo* 
pes Jovi fulmina suppeditarunt, quii* 
bus telis et postea contra Giganta* et 
Typh«Bum usus est. ApoUodorus» Ia 
ii. 1. Sed ex Titanomachia muha 
sunt a poetis translata in Gigantoaia<^ 
chiam. De ordine, quo OlfmpuM, 
Oua, Pelion montes congesti apud 
poetas leguntur, vide qu» in varr. 
lectionibus ad Metam. i. 156. diximus* 
In Gigantomachia arserunt, ignibu$ 
novii, fulminibus a Jove raodo sumtis. 
Capra Amalthea, cujus lacte Nymphm 
Adrastea atque Ida Jovem tenerum 
nutrivere ; Apollodorus, I. i. 8. Ejus 
figuram juxta Vejovis simulacrum ste- 
tis8e,observat etiam Geilius dicto looo. 



144 



P. OVIDII NASONIS 



Stat quoque Capra simul : Nymph» payisse fe- 

Cretides : infanti lac dedit illa Jovi. [runtur 
Nunc vocor ad nomen: vegrandia farra coloni, 445 

Quae male creverunt, vescaque parva vocant. 
Vis ea si verbi est, cur non ego Vejovis «dem, 

^dem non magni suspicer esse Jovis? 
Jamque, ubi cseruleum variabunt sidera ccelum, 

Suspice: Gorgonei colla videbis equi. 450 

Creditur hic caesae gravida cervice Medus» 

Sanguine respersis prosiluisse jubis. 



445« Ai^^mentum etymologicum. 
Particala ve, obsenrante Gellio dicto 
loco, duplicem significatum, eurodem- 
que divenum habebat, quum et au- 
gends et minuend» rei inserviret. 
Ovidius Vejovem explicuit, qui non 
javaBdi potestatem, sed vim nocendi 
habet« Hanc interpretationem eo ad- 
juvat, quod simulacrum hujus Dei sa- 
gittas teneat, qu» sint parats ad no- 
oenduro. Vegrandia. Etiam Festus 
" vegrandem fabam minutam" dici 
tradit. Varro de R. Rust. ii. 2. " ve- 
grandes et imbecillaB oves." De voce 
vetcut vide Gellium, xvi. 5 ; Phylargyr. 
ad Virgilium, Georg. iii. 175. et iv. 
131 ; et Festum, a quibus inter alia 
ninutnm, exile, macrum explicatur. 
Plinius, vii. 20. " vesco corpore, sed 
eximiis viribus." Ac Festus quidem 
etiam Vejovem interpretatur cum Nos- 
tro parvum Jovem. 

449 — 458. Pega$i r.oUum oritvr 
heliace. Kalendaria nonnulla et hunc 
orturo, et Vqovis templum superiori 
dieitribuunt. Hic quoque sideris ori- 
ginem refert, quam Metam. iv. 784. 
ut fontem ab eo factum Met. v. 256 
sq. paucis attigit. Etiam nunc justo 
brevior est et subobscunis. Cf. Hesio- 
dus Theog. 280 sqq. et 325 ; ApoIIo- 
dorus, II. iii. 2 ; et iv. 2 ; Hyginus, 
Poetic. Astron. ii. 18. qui varias de 



hac re iabulas collegit. Vanabunt, 
dispersa variam formam dabuot ccelo, 
eleganter, dictum : eodem sensn " va- 
rium coelum," Metam. ii. 189 : ** va- 
riabant tempora cani," Met« xii. 465: 
" varians capillos gemma," Aroorr. L 
ii. 41. Meduta, una Gerg&num^gn- 
vida erat ex Neptuno. Ampatato 
ejus collo, foetui cum saDgniDe exti- 
luit, neque Pegasus tantum, scd et 
Chrysaor frater; vide Hesiodum ct 
ApoIIodorum, dict. locc Ac iJle qv- 
dem nomen inde accepit, quod prope 
oceani fontes, irfyydc» natus est. Pro' 
siluiste, Hesiodus, l^tOo^, quod de- 
inde et alii servarunt. £o a Minerva 
accepto Bellerophon adversus Chims- 
ram vectus e&t. Inde victor revertos, 
quum ad coelum evolare coolenderet, 
Pegasus a Jove irritatus, cestro im- 
misso, excussit eqnitero ; Pindar. Is- 
thro. Z. 60 sqq ; Hyginus, dicto loco. 
Hinc Horatius, IV. Od. xi. 27. " ales 
Pegasus terrenum equitem gravatua." 
LapsOf celeriter evecto. Hippocreneo, 
fontem in Helicone, monte Aonut, id 
est Hceotis, Metani. dicu loc. dura 
ungula rupitf hoc loco fodit. Sic 
etiam Rutil. Itin. i. 264 : " Musarum 
ut latices ungula fodit equi." Sidus 
esse jussit J upiter. Quinque decemque^ 
Hodie 89. stellie in eo sidere DQme- 
rantur. 



FASTORUM LIB. III. 



146 



Huic supra nubes, et subter sidera lapso 

Goelum pro terra, pro pede penna fuit. 
Jamque indignanti nova frena receperat ore ; 455 

Quum levis Aonias ungula fodit aquas. 
Nunc firuitur coelo, quod pennis ante petebat ; 

£t nitidus stellis quinque decemque micat. 
Protinus adspicies venienti hocte Coronam 

Gnosida : Theseo crimine facta Dea est. 460 
Jam bene peijuro mutarat conjuge Bacchum, 

Quffi dedit ingrato fila legenda viro. 
Sorte tori gaudens, Quid flebam rustica ? dixit, 

Utiliter nobis perfidus ille fuit. 
Interea Liber, depexus crinibus, Indos 465 

Vincit^ et Eoo dives ab orbe redit. 



459 — 616. Die octavo, sive viii. 
Idns, ortMS Caronm vetptrtimna, Hujus 
tiderit originem, quam Metam. viii. 
175—182. bteviter narravit, nunc la- 
tina peneqoitar. Confer. ArL Amat. 
i. 531—564 ; Arau Phen. 71 ; Lac 
taotins» imtiti L 10 ; Virgil. Georg. i. 
222. HiBC qnoque fabula vane tra- 
dita, nt vel ex Hygini poet. Astronom. 
ii. 5. patet. Partem ejus priorem, quas 
ad Tkma pertioet, habet Heroid. x. 
qa0 epiitola icripta fingitur ab Ari- 
adna in litore Dia. Corona est sidua 
boreale prope Bootem. Gnofii voca> 
tor,' quia Minoa, pater Ariadn», rex 
Crets» cujus urbs Gnostu, Etiam 
Virg. Georg. i. 222. " Gnosia arden- 
tis ttella coronsB." Theteo crimine 
fa€ta Doa at, justo breviui dictum. 
Ariadne, cujus illa inter sidera relata 
coiona fnit, Thesei crimine facta Dea 
est» qoatenus Theseus hanc comitem 
in Dia insnla, qus serius Naxos dicta, 
deaemit: quas causa fuit, cur Bac- 
c^ns eam duceret. £a fuit vulgaris 
traditio. Secundum Homerum,- Od. 
A. 390 sqq. qui est fons fabuls, Diana 
Ariadnen detinnit in illa insula, ducta 

VOL. V. 



Bacchi contra eam testimonio ; alii 
aliter. Vide PluUrch.Thes. 20. Con- 
juge Baechum pro, eof^ugem Bac- 
cho. Solent enim poetsB verbo mutare 
accusat. rei accepts, et ablat. relicts 
addere. Legere pro relegere, quod de 
hac eadem re Metam. dicto loco; 
Hygin. fab. 42. licium revolvere, Rem 
ipsam iogeniose circumloquitur Epist. 
X. 104 : ** Fila per adductas sspe 
recepta manus." 

463. Sor$ tori potest esse et conju- 
gium et ipse conjux ; vi. 30. Satumi 
sor$ est proles Satumi. Jam Art. 
Amat. dicto loco inter illos fletus et 
querelas repente adest Bacchus cum 
tympanis et cymbalis, querentique et 
conjugium et celum promittit. Ncc 
mora, cumii impositam aufert secum. 
Verum hoc loc. post matrimonium 
initum Liber expeditionem Indicam 
suscipit. Depeiut crinibus, comtis, 
diligenter compositis capillis. Bac- 
chus f ^oftiK ; Metam. iii. 421. " dig- 
Qos Baccho crines;'' et euro decet 
" madidus myrrha crinis,*' ibidem 
ver. 555. ubi vide notam. 



U 



146 



P. OVIDII NA80NIS 



Inter captivas facie praestante puellas 

Grata nimis Baccho filia regis erat. 
Fiebat amans conjux, spatiatiaque litore curvo 

Edidit incultis talia verba comis : 470 

En iterum similes, fluctus, audite querelas : 

En iterum lacrymas accipe, arena, meas. 
Dicebam, memini^ perjure et perfide Theseu! 

Ille abiit : eadem crimina Bacchus habet. 
Nunc quoque nulla viro, clamabo, femina credat. 

Nomine mutato causa relata mea est. 476 

O utinam mea sors, qua primum cceperat, isset! 

Jamque ego praesenti tempore nulla forem l 
Quid me desertis perituram, Liber, arenis 

Servabas ? potui dedoluisse semel. 480 

Bacche levis, leviorque tuis, quae tempora cinguut, 

Frondibus ; in lacrymas cognite Bacche meas ; 
Ausus es ante oculos adducta pellice nostros 

Tam bene compositum soUicitare torum? 
Heu ! ubi pacta fides? ubi quae jurare solebas? 485 

Me miseram, quoties heec ego verba loquor ! 



470. Incultis comis,^ Talem eliam 
pMt Thesei profectiooem descripsit 
£p. X. xvi. 47 ; ubi *' diiTusis errat 
sola capillis'' in litore.' Vero autem 
parum simile est eam quamdiu Bac- 
chus in India esset, in insula Dia 
mansisse. Sola quum esset, et gra- 
vissime commota, hentflttctus et are- 
nam alloquitur. 

475. Nunc quoque, etc.] Sententiam 
hanc a CatuUo, Nupt. Pelei uberius 
esse expositam, Neapolis observavit. 
Relata vel narrata, vel repetita. Pos- 
teriore sensu jam supra aliquoties 
legimus. DedoUre, finire dolorem, 
nempe morte. 

481. Levis, inconstans in amore. 
Taliset mobilisdici potest ; hinc com- 



paratio cum frondihut hedera* Bac- 
ckus KurtJOKSfiffCt iMmari^apoCm Ane- 
tore Plinio Hist. Nat. xvi. 4. nmniwm 
primus coronam sumsit» et quidem ei 
hedera. Addueta, FnncoU Mttteteu 
Sane deducere, ut pmhictfr», a»pe 
turpi sensu legitur. Sed recte Bor- 
mannus ad Heroid. ix. 121. iibi idem 
fere versus occurrit» docuit, tuUa oeulee 
dedueere non bene dici, addueere vero 
eodem sensu legi, et pasaim verba 
ante oeulos adjuncta habere. Qiudl 
quod notio illa obscena in hoc looo 
non cadit, sed adducMre id quod s&m- 
plex ducere. Compmtum, oodcois 
conjugium. 

486. LoquorJ] Unus Petav. qmtror ; 
hinc Heinsius vera vel tera f«#ror 



FASTORUM LIB. III. 147 

Thesea culpabas, fallacemque ipse vocabas : 

Judicio peccas turpius ipse tuo. 
Ne sciat hoc quisquam, tacitisque doloribus urar ; 

Ne toties falli digna fuisse puter. 490 

Praecipue cupiam celari Thesea, ne te 

Consortem culpae gaudeat esse suse. 
At, puto, preeposita est fuscse mihi candida pellex. 

Eveniat nostris hostibus ille color ! 494 

Quid tamen hoc refert? vitio tibi gratior ipso est. 

Quid facis ? amplexus inquinat illa tuos. 
Bacche, fidem praesta ; nec praefer amoribus ullam 

Conjugis adsuetae semper amare virum. 
Ceperunt matrem formosi comua tauri ; 499 

Me tua : at hic laudi est ; ille pudendus amor. 
Ne noceat, quod amo : neque enim tibi, Bacche, 
nocebat, 

Quod flammas nobis fassus es ipse tuas. 
Nec, quod nos uris, mirum facis : ortus in igne 

Diceris, et patria raptus ab igne manu. 
Illa ego sum, cui tu solitus promittere coelum. 505 

Hei mihi, pro coelo qualia dona fero ! 
Dixerat : audibat jamdudum verba querentis 

Liber, ut a tergo forte secutus erat. 

Non Tidco qnare : dolet, qaod bis si- Pasiphae, mater Ariadna amaTit, 

militer decepU jara itenxm eadem ver- unde Minoiaunim peperit ;> Hyginut, 

bm loqm cogatnr. Ke sciat, utinam fab. 40. De pudendb illo amore vide 

hoe nemo reteiscat. Metam. viii. 132. De eomibus Bac- 

498. De/tocii Indis vide ad Me- chi dictum ad Metam. iv. 19. Sed 
uuii.iv. 21. CoioroH vocantur Georg. hic incipit poet» ingenium luxuri- 
!▼. 293. Fuseam antem nunc se vo- are ; cuique enim personc propria 
caf, vd pellicis colorem sibi ironice ubique admiscere gcstit. Idem valet 
trfbaens, vel illiim Juseum colorem de sqq. cfrtus in igne, ctc. Respicit 
intelKgeiis, quem Noster II. Amorr. autem fab. qua Semele arsit, quom 
ir. 40. etiam in Romanis puellis lau- Jupiter fnlmine armatus intraret, ille 
d«t. Inquinat amplexta, turpos suDt autem imperfectum Bacchi corpus ex 
ejns amplezns. ntero rapuit; Metam. iii. 309. sqq. 

499. Comua tauri, taurus ille, quem 607 sqq. Simile figmcntum ii. 769 



148 



P. OVIDII NASONIS 



Occupat amplexu ; lacrymasque per oscula siccat ; 

Et, Pariter coeli summa petamus, ait. 510 

Tu mihi juncta toro, mihi juncta vocabula sumes. 

Jam tibi mutatae Libera nomen erit. 
Sintque tuae tecum faciam monumenta Coronae, 

Vulcanus Veneri quam dedit, illa tibi. 614 

Dicta facit; gemmasque novem transformat in 
ignes. 

Aurea per stellas nunc micat illa novem. 
Sex ubi sustulerit, totidem demerserit orbes, 

Purpureum rapido qui vehit axe diem : 
Altera gramineo spectabis Equiria campo, 

Quem Tibris curvis in latus urget aquis. 520 



gqq. Audibat per syncopen non iiH 
ttfiUtam. Occupat atHplexu, ut alibi 
impedit ampUxu, Cali tumma, coe- 
lam, quateniis in alto. 

511. Fabula hasc varie tradita. £ 
vttlgari traditione, quam OvidiusMet. 
dicto loco seqttitor, corona tantum 
Ariadnae inter sidera relata. Secun- 
dum alios ipsa, libera dicta, honore 
divino affecta est ; Seneca, (£d. 498 ; 
Lactantius, dict. loc. apud Propert. 
III. XV, 8. lyneibut in eixlum vecta 
legitttr. Sic et apud Nostrum Art. 
Amat. i. 560. Hoc loc. et ipsa et co- 
fona ejut memorantur; similiter a 
Probo dict. loc. De corona varias tra- 
ditionet coUegit Hyginus, PoeL Ast. 
ii. 5. Monumenta eoronm, corona, qus 
vim habeat monumenti. Hyginus: 
" Coronam dicitur inter astra coUo- 
casse, ttt SBtema memoria nominis 
efficeretur." Coronam ex auro et In- 
dicis gewand$ Heictam VuUanat dedit 
Vengri, Novem, Hodie huic sideri 
ttna et viginti stells tribuuntur. In- 
telligitur enim Corona, non australis, 
sed borealis inter Engonasin et Ophiu- 
chum ; Metam. viii. 182. 



517--622. AUera Equiria pridte 
Id. sive ziv. die Martii. De prioribus 
vide ii. 857. Rem tenuem admodum 
omavit verbis. Asi$^ cwTai SoUs; 
rapidut vel ab incitato carsu, vel a 
rapidaSolisflammadictttS. Purjmreus 
omnino Incidttm et splendidum colo- 
rem notat; purpureum tolis tumem 
JEn. vi. 641. A ^netiMfM et alibi 
Campus Martius designatttr. Hora- 
tius, Art. Poet. 162. " gandet gramiae 
Campi." Curvit propter obliqiram 
flttvionim cursum. In latut urgere 
bene de aUuente flomine ; i. 242. r«- 
dit Tibridis unda latut* De Tibern 
crebris ezundationibQS vide ad Pli- 
nium, £p. viii. 17 Argttm. ^fiei de 
aqua cum vi prorumpettte ; vide Cor- 
tium ad Plinium dict. loc §.3. Hn 
Tiberis, qui alveum ezceisit» '* premit 
valles, innatat campis," hoc loeo c«Mft 
eampunu Quod hic de CeeUo moote 
narratur, id Festus confirmat : " Blar- 
tialis campus in Ccelio monte dicitur, 
quod in eo £qttiria solebant fieri, si 
quando aqus Tiberis campum Mar* 
tium occupassent. 



f » 



FASTORUM LIB. III. 



149 



Qui tamen ejecta si forte tenebitur unda, 

Caelius aceipiat pulverulentus equos. 
Idibus est Annse festum geniale Perennse, 

Haud procul a ripis, advena Tibri, tuis. 524 
Plebs venit, ac virides passim disjecta per herbas 

Potat, et accumbit cum pare quisque sua. 
Sub Jove pars durat : pauci tentoria ponunt : 

Sunt, quibus e ramis frondea facta casa est :' 
Pars sibi pro rigidis calamos statuere columnis, 

Desuper extentas imposuere togas. 530 

Sole tamen vinoque calent : annosque precantur, 

Quot sumant cyathos ; ad numerumque bibunt. 
Invenies illic, qui Nestoris ebibat annos : 

Quae sit per calices facta Sibylla suos. 
Illic et cantant, quidquid didicere theatris ; 535 

Et jactant faciles ad sua verba manus ; 



523 — 696. Afm^ Perenn^ ioera 
Idibvi. Des hujot meniio jam ver* 
146 hcU. Nanc, 523-^42. sacra 
eiiis juauide describuntur, et 543 — 
^4. de Anna ipea copioie exponitur. 
Tandem ad ncra ejus reditur. Labe- 
rioa aiiiiam acripierat nomine Anns 
FteenMB, qni a Gellio Noct. Att. zvi. 
7. et a Nonio Marcello in voce eoUa- 
Mia landatnr. 

GmuiU, quo genio indulgetur. 
Vide ad ver. 68. Advena Tibris ttitm 
n. 68. Feitiim hoc in nemore Anns» 
liaiid procol a Tiberi, inter Anienis 
confliieiitem et pontem Milvium cele- 
brabatar. Fotantet non tantum e 
pkbe, led et ez aliii ordinibus, Mspe 
iliati, foai, recUnati, abjecti, negli* 
fealar ia gramine jacebant; Horat. 
n. Od« iii. 6. Hinc di^eeta, paasim 
losa. Par, ut iw, 98. De animanti- 
Imt npra Ter. 193. 

527. Omnit hic locus scenam habet 
e vita plebis Romanc Sub Jove du- 



rat, ut ii. 299. Frondem illas eoim 
8U0 nomine umbrtt dicebantur, atque, 
ut e Sexto Pompeio oonatat» etiam 
Neptunalibui figebantur ; qnemad- 
modum e Testibua umbracula in P^- 
lilibus a Tibullo, ii. v. 97. memoran- 
tur : " e veste sua tendent umbracula 
sertis Yincta." Rigidit bene se ha- 
bet; tribuitur enim hoc epitheton 
passim rebus e ligno aut sazo factis. 
Ad numerum bibunt, numerant cjathos, 
quos exhauriunt. In sacris Perenntt 
pro perennitate vit» bibnnL Vide 
Macrobii verba ad ver. 146 allata. 
Sibylla vivax ; iv. 875. De illa viva- 
citate ejus vide Metam. ziv. J31 sqq. 
ubi ipsa narrat, secula jam septem 
sibi acta, et restare tria. Hinc mu« 
lieribus SibjUsB annos precabantur 
veteres, ut viris 'Neetorie; Ovid. II. 
ex Ponto, viii. 41. ad Augusti filium : 
" Sic pater in Pylios, CumsBOS mater 
in annos Vivant.*' 

535. Theatris, in theatris. Male 



IfiO 



P. OVIDII NASONIS 



Et ducunt posito duras cratere choreas, 

Cultaque difFusis saltat amica comis. 
Quum redeunt, titubant ; et sunt spectacula vulgo ; 

£t fortunatos obvia turba vocant. 540 

Occurri nuper : visa est mihi digna relatu 

Pompa : senem potum pota trahebat anus. 
Quae tamen haec Dea sit, quoniam rumoribus errat, 

Fabula proposito nulla tegenda meo. 
Arserat ^nese Dido miserabilis igne ; 545 

Arserat exstructis in sua fata rogis : [men 

Compositusque cinis, tumulique in marmore car- 

Hoc breve> quod moriens ipsa reliquit, erat : 
Praebuit ^neas et causam mortis, et ensem : 

Ipsa sua Dido concidit usa manu. 550 



Taubnenis in usuid theatronim, ut ia 
theatris recitentur. Jactare tnanus de 
gesticulatiooe manuum in dicendo 
etiam Quintil. VI. iii. 54 ; X. iu. 21. 
•t de histrione XI. iii. 179. Neapolis 
hec de saltatione capiebat. Sed de 
hac, disticho seq. agitur. Facilett quiB 
facile obsequuntur. Potito cratere, 
Schirachius explicat, remotis crateri* 
bus, finitis conviviis. Equidem hic, ut 
ver. 418. cratera in Deas honorem po- 
rihm esse arbitror, in eumdemque 
ehoreas inaiiiutHs, Dunt chorees; Virg. 
Greorg. i. 360 : *' motus iocompositi " 
rusticorum, quum urbani "mollia 
brachia moveant." 

641. Facile asseotior Heinsio et 
Burmanno putantibus, post hoc di- 
stichon plura excidisse, forte, quum 
lasciviora essent» puris castisque mo- 
nachorum manibus deleta. Etenim 
voc. vi$a ett nUhi digna relatu Pompa 
longiorem narrationem exspectare ju- 
bent. 

643. Ad Annam ipsam convertitur, 
et varias de ea traditiones recenset. 
£ prima, quam copiosissime et opero- 



sissime usque ad ver. 656. trtctavit, 
illa fuit Didus scil. Elissit soror, qus 
ad ^neam in Latiodegentem pervenit, 
a qao benigne est accepta; sed me- 
tuens Lavini» insidias noctu fogit, 
excipiturque a Numicio amae. Errat, 
dubia, incerta est; i. 468. ne tuu$ 
erret honos, Heinsius e sex MSS. er- 
rant invexit, ut referatur ad faMas. 
Falmla nuUa, traditionum variarain 
nulla. 

646. De Didonis amore i;i ^neam 
et de Anna sorore vide Virgil. JEn. 
iv. et de morte, quam illa sibi con- 
scivit, inde a ver. 630. De Ann<e foga 
et fatis, Silius, viii. 60 sqq. qui tamea 
in nonnullis a Nostro dissentit. Nota 
hic duplicem sensum verbi ardtre, 
EistrucHs, Heinsius malit ef ttruetit, 
Componi, quod de omni cura dicitnr 
que cadaveri efTerendo impenditor, 
nunc est condi. Ensem illum Didooi 
dono dederat iEneas. Vide Bur- 
mannum ad Virg. lEn, iv. 495. 647. 
ubi arripit Dardanium ensem, Si« 
lius, 60: *'profugi donum exitiale 
mariti." 



FASTORUM UB. III. 



151 



Protinus invadunt Numidee sine vindice regnum, 

£t potitur capta Maurus larba domo ; 
Seque memor spretum, Thalamis tamen, inquit, 
Elissee 

£n ego, quem toties reppulit illa, fruor. 
DifFugiunt Tyrii, quo quemque agit error : ut olim' 

Amisso dubisB rege vagantur apes. 656 

Tertia nudandas acceperat area messes ; 

Inque cavos ierant tertia musta lacus : 
Pellitur Anna domo ; lacrymansque sororia linquit 

Moenia; germanae justa dat ante suae. 560 

Mixta bibunt moUes lacrymis unguenta faviilee ; 

Vertice libatas accipiuntque comas. 
Terque, Vale, dixit: cineres ter ad ora relatos 

Pressit, et est illis visa subesse soror. 
Nacta ratem, comitemque fugee, pede labitur sequo, 

Mcenia respiciens, dulce sororis opus. 566 



553. De /ar6a» JovisAmmoiusfilio, 
tege Numidarum, detpecto a Didone, 
vide Virgiliom» ^d. iv. 36. 198 sqq ; 
Jnstinum, xviii. 6. Secundum Ser- 
viom« Dido bellum ab eo metuens se 
oombossit, Vindej, defensor. In thala» 
mit losus est, qnia tktUami et de con- 
jttgio. UefpuUtf repudiavit nuptias 
eJQS petentem. 

555. £iT0r,perturbatiomentis. Ali- 
bi, qua iw^^etut agit aut trahit. De 
apibut Virgil. Georg. iv. 213. Amitto 
rege rupere Jidem, Comparatio non 
mala; etenim "Regem non sic i£« 
gyptus, nec ingens Lydia, nec populi 
Parthorum observant/* quam apes 
suum. 

557. Annorum numerus a messibus 
et mustis; sic et Metam. xiv. 146. 
Mestet nuoc sunt grana, que nudan' 
tur, quum palea exuuntur. Laeut, 
aiibi lobra, vasa ad recipiendum mus- 



tum. Apud Silium Anna maturius 
fugit, tepido adhuc sororis rogo. 

661. Mixta, etc.] Hoc suaviter dic- 
tum. Cr. v. 454 ; Horat. II. Od. vi. 
22. " Ibi tu calentem Debita sparges 
lacryma favillam Vatis amici." Cine- 
res coUectos non lacrymis modo, sed 
et odoribus vinoque inigare nonnun- 
quam solebant ; Kirchm. de Funeri- 
bus Roman. p. 365. Libata, re- 
sect», de vertice comss vel tumulis 
imponi solebant, vel addi cineribns. 
Etiam oteula roortuis et cineribus da- 
bantur. 

565. In nave pedet sunt funes, qui- 
bu8 interiores veli anguli versus pup- 
pim trahuntur. Inde pedibus ttquit, 
leni vento; Cic. Attic. xvi. 6. ubi 
vide Grsvium ; i£n. iv. 587. pro eo 
est, ''aequatis classem procedere ve- 
lis." Mirum ergo est, ipsum Bur- 
mannuro hoc loco hssisse. 



162 



F. OVIDII NASONIS 



Fertilis est Melite> sterili vicina GosyraB 

Insula, quam Libyci verberat unda freti. 
Hanc petit, hospitio regis confisa vetusto : 

Hospes opum dives rex ibi Battus erat. 570 
Qui postquam didicit casus utriusque sororis ; 

Haec, inquit, tellus quantulacumque tua est. 
Et tamen hospitii servasset ad ultima munus ; 

Sed timuit magnas Pygmalionis opes. 
Signa recensuerat bis sol sua : tertius ibat 575 

Annus ; et exsulibus terra petenda nova est. 
Frater adest, belloque petit : rex arma perosus, 

Nos sumus imbelles, tu fuge sospes, ait. 
Jussa fugit; ventoque ratem committit et undis. 

Asperior quovis sequore frater erat. 580 

Est prope piscosos lapidosi Crathidis amned 

Purus ager : Cameren incola turba vocant. 



567. Melite, insula inter Africae 
liUHra et Siciliam, Melite Africa aut 
Sicttladicta; Diodoms, v. 12; hodie 
Malta, Colonia erat Phceiiicum, qui 
ad Oceanum usque navigantes hanc 
insulam sibi perfugium esse voluerunt, 
quod et portubus commoda, et in me- 
dio mari sita esset ; Bochart. Geogr. 
Sacr. i. 26. Inde hotfntium, quod mox 
memoratur. Quidam male cogitarunt 
de Melita Illyrica in mari Adriatico, 
hodie Meleda. Ab illa altera stadiis 
quingentis distabat Cosyray cujus am- 
bitus non ultra centum quinquaginta 
stadia patebat. Hinc yarva vocatur a 
Silio, xiv. 272. Sterilem cum Nostro 
dixit et Seneca Consol. ad Helv. 6. 
ubi asperrimis insulis annumeratur; 
hodie vocatur Gozto. Vide Bochart. 
dict. loc. A Silio Conyra scribitur; 
in nummis Cossura. Verberat, ut JEn. 
iii. 423. ** sidera verberat unda.'' 

570. Etiam apud Silium, ver. 51. 
Anoa a Batto excipitur rege miti et 



lacrymas facile dante castbushumanis, 
sed is eum regem Cyrenes facit, de 
quo conf. Herodotui, iv. 135 ; Josti- 
nus, xiii. 7« Tamen, utiqne, certe; 
livius, "Tenuere tamen arcem Sa- 
bini," ubi vide Bauer. De PygmaUa- 
nis et Elissae odio mutuo ride Viigi- 
lium, ^n. i. 340; Justinum, zriii. 4. 

575. Etiam apud Silium ibi manet, 
" dum ilavas bis toodet menor aiis- 
tas." Bello petit, bellum minatur; 
sumto verbo a gladiatoribus, ut in: 
telis, insidiis petere. Imbellis opp. et 
belli perito, et armis valido ; Liv. xxii. 
39 ; ix. 19. Asperum mare, commo* 
tum. £a commotio cum ira bfmiinuB 
comparatur ; unde vicissim mare ira- 
tnm. 

581 . De his locis Silius nihil habet, 
sed Anna statim Laurentes in oras 
cxpellitur. Crat^ts Thuriorum in mag- 
na Graecia fluvius, vim rutilandi co- 
mas habens; Met. xv. 315. Punu 
ager etiam patens et vacutts dici solet ; 



FASTORUM LtB. III. 



168 



lUuc cursus erat : nec longius ahfuit inde, 

Quam quantum novies mittere funda potest. 
Vela cadunt primo, et dubia librantur ab aura : 

Findite remigio, navita dixit, aquas. 686 

Dumque parant torto subducere carbasa lino, 

Percutitur rapido puppis adunca Noto : 
Inque patens sequor, frustra pugnante magistro, 

Fertur, et ex oculis visa refugit humus. 690 
Adsiliunt fluctus, imoque a gurgite pontus 

Vertitur, et canas alveus haurit aquas. 
Vincitur ars vento : nec jam moderator habenis 

Utitur, at votis : hic quoque poscit opem. 
Jactatur tumidas exsul Phcenissa per undas ; 695 

Humidaque opposita lumina veste tegit. 



Met. m, 709: '* Punis ab arboribus' 
spectabilis undlqiie campus ; " Liviug, 
i. 44. " Punim ab humaDO cultu so- 
Inm ;*' xxiv. 14. " puro ac patenti 
campo;" Hcmerus Il.tr. 61. Ko6btp^C 
Xiipoco Quam qtuintum, ctc. Hanc 
mensnram jaro Homer. II. H. 689. 
adhibuit ; oonfer Metam. viii. 695. 
Mittere absolute posituro, intellige 
lapidem. 

586. Cadunt vela in locis vadosis, 
ut retnb uavis ad terram agatur. Li- 
brantur ; a vento agitata varios motus 
dant. Dubia, que ounc hiuc epirat, 
nanc ilKnc, variabilis. 

587. Subducere, in altum trahere. 
Subductasubnectunturanteonis ; Me- 
tam. xi. 483. Inde dedueuntur, quan- 
do iis opns est. Funes, quibus utrum- 
qiie 6t, h. I. tortum Unum, ut alii>i 
toriifun». Magitter, rector navis, ut 
iCaeid. i. 115; vi. 353: pattlo ante 
ntfvite. PoetiB ita loquuntnri quasi 
venti mare usque ad tffitim gurgitem 
movere valeant. Canas a spuma. 

VOL. V. 



593. Sic et Met. ii. 185. navis: 
" cui victa remisit Fr«na buus rector, 
quam Dis, votisque reliquit/' ubi vide 
notam. 

596. Httmida lumina. Ergo et Ovi- 
dius hic et Metam. xi. 539. credidit, 
in tali periculo posse lacryroas pro- 
rumpere, ejusque auctoritas tuetur 
lectionem siccis oetilis apud Horatium, 
I. Od. iii. 18. Dido ante miserabilis 
dicta ver. 545. nunc primum felix, 
qus priedicatio usitata tali tempore ; 
Homerus, Od. E. 299 ; Virgilius, Maif 
i. 93. In fluctibus laborantes beatM 
praDdicabant eos, quibus contigisset io 
terra mori, ubi rite sepeliri potuiisent; 
Metam. xi. 540. Huc re£er et nostra : 
Et qu^ecumpie aliquam enrpore fretsit 
humum; quas formula etiam Met. 
vii. 608. de mortuis legitur : inhumata 
eorpora premuni terra-. Apud Silinm, 
Anna "agitur pelago, Divis inimioa 
sibique," quod " se non dederit comi* 
tem in suprema sorori.'* 



X 



154 



P. OVIDII NASONIS 



Tum primum Dido felix est dicta sorori, 

£t quaecumque aliquam corpore pressit humum. 
Figitur ad Laurens ingenti flamine litus 

Puppis ; et expositis omnibus hausta perit. 600 
Jam pius ^neas regno nataque Latini 

Auctus erat, populos miscueratque duos. 
Litore dotali, solo comitatus Achate, 

Secretum nudo dum pede carpit iter, 
Adspicit errantem, nec credere sustinet Annam 

Esse : quid in Latios illa veniret agros ? 606 
Dum secum ^neas ; Anna est, exclamat Achates: 

Ad nomen vultus sustulit illa suos. 
Quo fugiat ? quid agat ? quos terrae quaerat hiatus? 

Ante oculos miserae fata sororis erant.^ 610 
Sensit, et alloquitur trepidam Cythereius heros ; 

Flet tamen admonitu mortis, Elissa, tuse. 
Anna, per hanc juro, quam quondam audire sole- 

Tellurem fato prosperiore dari ; [bas 

Perque Deos comites, hac nuper sede locatos,615 

Saepe meas illos increpuisse moras. 



S99. Figi, infigi, configi, qffigi de 
nave dici, quse magno cum impetu 
litori, illidatur, docet Heinsius ad 
hunc locum. Miscuerat populcs. Hoc 
explicat Liv. i. 2 : "^neas, ut ani- 
mos Aboriginum sibi conciliaret, ne 
sub eodem jure solum, sed etiam no- 
mine essent, Latinos utramque gen- 
tem appellavit.*' Cum solo Achate, 
comite fido, i£neas ambulat etiam 
J£n. i. 312. Apud Silium ver. 71. 
Annam iEneas videt iacro comitatus 
lulo» Quid, scilicet petens, quo con- 
silio, cur veniret, 

609. Quos terra quterat hiatus?] 
Silius, iv. 332 : " Fugere infixum est, 



terrsque optantur hiatus.'* Aliter 
haec ficta a Silio ver. 73 ; ibi .£neas 
** terrsB defixam oculos, et multa ti- 
mentem, Ac deinde allapsam genibos 
lacrymantis luli, AttoUit." Defletu 
heroum haud indecoro vide Heyniuii 
ad iEn. i. 92. 

613. Italiam circumloquitur, quB 
fato ei destinata: imitatus Nostrum 
est Silius ver. 105: "Tellurem hanc 
juro^ vota inter nostra frequenter Au- 
ditam vobis.'* Deos comites ; Penates, 
quos secum Troja elatos Lalio intulit ; 
^n. i. 6 ; xii. 192. Increpuisse, sig- 
nis quibusdam datis. 



FASTORUM LIB. III. 155 

Nec timui de morte tamen ; metus abfuit iste : 

Hei mihi ! credibili fortior illa fuit. 
Ne refer : adspexi non illo pectore digna 

Vulnera» Tartareas ausus adire domos. 620 
At tu, seu ratio te nostris adpulit oris, 

Sive Deus ; regni commoda carpe mei. 
Multa tibi memores, nil non debemus Elissae : 

Nomine grata tuo, grata sororis, eris. 
Talia dicenti, neque enim spes altera restat, 525 

Credidit, errores exposuitque suos. 
Utque domum intravit Tyrios induta paratus, 

Incipit iBneas ; caetera turba silet : 
Hanc tibi cur tradam, pia causa, Lavinia conj ux, 

Est mihi : consumsi naufragus hujus opes. 630 
Orta Tyro, regnum Libyca possedit in ora ; 

Quam, precor, ut carae more sororis ames. 
Omnia promittit, falsumque Lavinia vulnus 

Mente premit tacita, dissimulatque fremens : 
Donaque quum videat praeter sua lumina ferri 635 

Multa palam, mitti clam quoque multa putat. 
Non tamen exactum, quid agat : furialiter odit ; 

Et parat insidias, et cupit ulta mori. 

619. iEoeas quum in orcucn de- Dunc non est sermo, sed de beneficiis 

scendinet, ibi etiam Didonem vidit acceptis. 

recentem a vulnere, et cum ea coUo- 627. ParatuMt apparatus, aroictus, 

catus est ; ALn. vi. 450 sqq. Sed ornamenta corporis ; Met. vi. 451 : 

longiore oratione Anna nunc ei Didonis " Magno dives Philoroela paralu, Di- 

Imta narrat apud Silium. Non digna vitior forma." Tradere, commendare. 

iUo peetore, qu» tale pectus non me- Pia eauta refertur ad graiiam refe- 

nierat, qaom taie pectus raeliorem rendam. 

flortem meruisset. Ratiot consilium 633. Vulnutt dolor ex zelotypia. 

taom certum. Carpere, frui. Etiam FaUum, quia temere angebatur. Pre- 

Dido quondam iEnes sociis : " Ur- mt(, occultat ; i^neid. iv. 332 : "cu- 

bem, qaam statuo, vestra est ;" ^n. ram sub corde premebat." Fremens, 

i. 573. Memoret d«6«miu, grato animo indignans. Ferri prsstat, quia MSS. 

meminimus, nos tibi debere. Burman- veteres fere omnes sic babent, et quia 

nos e Servb notat, etiam ab Anna beneconvenitverbispr<eUr<iia(umifM. 

iEneam amatum esse. Verum de hoc 637. Exigere, perpendere quid agas. 



p. oTn» KAsoms 



Xox ent : mMe tonm 

Sqoalenti Dido fiangoiiioleota oona, 610 

Et, Foge, iie dabtta, BMEStwn fbge^ dioefe, tectnm. 

Sob Terbora qoenilas impoNt aim fiMes. 
Ezsilit ; et relox binnili soper am fenestia 

Se jacit : aodaceni fecetat ipee timor : 
Qoaqoe inetn rapitnr, tnnica Telata lecincta, 645 

Currit, at anditis territa dama inpts. 
Coniiger hanc copidis rapoisse Nnmicins nndis 

Creditur, et stagnis occoloisse sois. 
Sidonis interea magno clamore per agros 

Qu^eritar : apparent signa not«ioe pedum. 650 
Ventom erat ad ripas : inerant Testigia ripis, 

Sostinuit tacitas conscius amnis aqoas. 
Ipsa loqui yisa est : Piacidi sum N^noipba Nnmici; 

Amne perenne latens, Anna Perenna vocor. 
Protinas erratis Iseti vescuntnr in agris ; 655 

Et celebrant largo seque diemque mero. 

qiiid exseqaaris. Kna csf aiaare^fnc* 
Idem fi^mentaiB hibet Stlims vcr. 16S. 
ubi Dido plura rerba facit. E*i2m 
Didooi io somots apparaerat Sjdueas 
ioterfectus, eamque fugere jusserat; 
i£o. i. 353. Maulum ab effecto dic- 
tam, qood maerorem iajicit; Lirios, 
▼. 43. nuestafortuna. 

642. Sub verbum id qnod ad ver- 
buMp aadito boc rerbo. Querula», ut 
iooum edereot« lUeineta, sioe zooa, 
quia e lecto exsilierat. Alias sue- 
eineta correbaot, qao ezpeditiores 
esseot. Kliam Metam. vii. 182: vestei 
induta reeinetat, Apud Silium, 188. 
Anoa fogit, ** teoui corpus velamioe 
tecta." Cftterum Heins. coojicit Quo- 
que mettu rapuil, 

647. "Nnmieinm amnem, qui ioter 
Laarentttm et Lavinium decarrebat, 
Notter detcribit Metam. xiv. 602 sqq. 
Ltcobtts mvltis interceplus erat» et 



• " »* 



leoi motn sinffis ste^«#. Kae 
^n.¥iL 150. *' fioBlis stagoa N( 
Corni^er solemne epitbelon flavioRO, 
qoibus vd propter mogitam aqvmiBi. 
vel propter corvataras earam, capitt 
aut comua taurioa tribai solebaot: 
Cemiger Tiberis, JEaeid. viii. 77; 
ipse Namicias Com^er Het. ziV' 
602. 

652. Clamantibas illis in ripa, taod 
Numicius, loquitor Nympba. Pkr 
eidu» frequens epitbeton flnvioniB, 
etiara Numicii Metam. xiv. 601 ; idem- 
que ssepe io laudibua Deorom bomi- 
oumque pooitnr. Si Nympha aoiea 
Anna dicta, oon opus erat ab awne 
nomen suum deducere. Celebraui at 
Marsus explicat : se reddunt celebres 
ebrietate. Tanbnerus : sua, vel genii 
sui causa frequentes adsunt. Immo, 
curant ot bene sibi sit, laiigiter geoio 
suo indulgeot. 



FAOTORUM LIB. III. 



157 



Sunt quibus haec Luna est, quia mensibus impleat 
annum: 

Pars Tbemin ; Inachiam pars putat esse bovem : 
Invenies, qui te Nymphen Atlantida dicant ; 

Teque Jovi primos, Anna, dedisse cibos. 660 
Heec quoque, quam referam, nostras pervenit ad 

Pama ; nec a veri dissidet illa fide. [aurei» 

Plebs vetus, et nullis etiamnum tuta tribunis 

Fagit ; et in sacri vertice montis erat. 
Jam quoque, quem secum tulerant, defecerat illos 

Victus, et humanis usibus apta Geres. 666 

Orta suburbanis qusedam fuit Anna Bovillis 

Pauper, sed multee sedulitatis, anus. 
llla, levi mitra canos redimita capillos, 

Pingebat tremula rustica liba manu ; 670 



657. Alis opiDioDes de AoDa Pe« 
reoDa. Ab anno Dtrnmque Dee oo- 
meo deduci potait. Inaehiam bnvem, 
Isidem. Sed boc oihili est. Aooa 
kkmd dobie ^it uoa e Deabus veterii 
Italia». Atlantida, TaobDerua potat, 
qoia Doooolli Jovem io Arcadia oa- 
tnm tradideriof, Atlantida ab Atlaote 
TCge dictam esae uoam ez Arcadicis 
Nymphis, qu» Jovii ioisae ootrices 
p«iiibcaiitar. Verom io illis ouUa 
Anma Bemorator. Bormaooos oomco 
AUmntidm corroptom ceoset, qoia Nos- 
ter primara io AtUnte corripere solet. 
Mnmm tradiderat, Jovem a Thtmide 
ct AmaUkea Nympha ootritam esse, 
qiiibas eum Ops mater tradidisset: 
Hjg^oos, Poet. Astrooom. ii. 13 ; 
Eiatosth. Karaerr. 13. Coofer Heyo. 
ad Apollodorum, II. vii. 6; et Moo- 
kentm ad Hygrioom, fab. 182. ubi 
Amalthea Oceaoi filia. Secoodum 
alios Japiter ab Adrastca et Ida, Me» 
liawi filiabus, AmalthesB lacte est oa< 
tritoa« 

661^-674. Aooa, mober Latioa, ob 



alimeota qooodam populo prsbita fit 
Dea. Qu8B vera suot, adeoque iidem 
mereotur, a veri fide non diuidere di- 
cuotur; alia suot veri majora Jide, 
Metam. iii. 660. aut veri vix hatitwa 
fidem, Mons traos Aoieoem, tria pas- 
suum millia ab urbe distaos, io quem 
plebs aooo U. C. 260. secessit, oec 
iode rediit, oisi tuta tribuni», id est, 
magistratibos sois sacrosaoctis, quibus 
auxilii latio adversus coosoles esset ; 
Livios, ii. 22 ; Dionysios, vi. 45. Sa- 
eer dictos'est ex illo tempore. lo ver^ 
tiee oiootis, iwi r^c ^KfHitptiac, cos 
castra haboisse oarrat et Diooys. 
cap. 90. 

667. BocilUt aot Bovilia, oppidum 
Latioorom haud procol ab urbe ad 
viam Appiam. Vide Brouckh. ad Pro> 
pertium, IV. i. 33. quo loco et ^so 
suburbantt BovilUp. Horatius, I. £p. 
vii. 77. suburbana rura io Sabiois. 
Sedulitat eorom est, qui aUcri ioipigre 
officia pnestaot, adsuot, appareot ; 
GroDOvios, Obs. L 23. 

669. Mttra.] Etiam Bfctam. xiv. 



ivratL 3x 







fc: ^*\\tjm\ 'tnJ-'*!^ ^pem. miur asqne auiEa. 
f>:4Fiv(^, Mfisins), thsiiaiiMii^iie parat: defiainmr iilui: 



f-itmttftt t*^\ Ut, t"tf */» S0fhyfrtt pu$lU, 
t4m»itH t>HHUnt. V^M wr»st'» **'*'^ ^*"' 

fN^ ytttttttt^ttt ffifhifitn, urtdf. «t l'*;»- 
f^nmtHi lN<*f»fi<r^ lf/^«tfi»if ff, Kp. I, 



.am ynnamrm 
■ine x& ."llaci. f 

4ll«rN!avX, 'l^ ■■r""1!'aM 

«t «tarmne c 
3iftUm. :x. a:36. 
Martjt vertka j um 
haiMat, pn> «|iifl 
(y^rvttm, €i^/ttM 

«mtt^hiat le traiiu 

.Mazar. V<m. Arood. ct 
trr^itf qood ute ipaiuD 
taam BoinaaaiL. dnbitabal 
ferret. Mihi gaudet pUcct ; 
tam, Bcil. credaUm 




£- 

nam jtai- 



FASTORUM LIB. III. 



15Q 



Oscula sumturus subito Mars adspicit Annam : 

Nunc pudor elusum, nunc subit ira, Deum. 
Ridet amatorem caree nova Diva Minervae ; 

Nec res hac Veneri gratior uUa fuit. 
Inde joci veteres obscaenaque dicta canuntur ; 695 

Et juvat hanc magno verba dedisse Deo. 
Praeteriturus eram gladios in principe fixos, 

Quum sic a castis Vesta locuta focis : 
Ne dubita meminisse ; meus fuit ille sacerdos : 

Sacrilegae telis me petiere manus. 700 

Ipsa virum rapui ; simulacraque nuda reliqui : 

Quae cecidit ferro, Caesaris umbra fuit. 
Ille quidem coelo positus Jovis atria servat ; 

£t tenet in magno templa dicata foro. 
At quicumque nefas ausi, prohibente Deorum 705 

Numine, polluerant pontificale caput. 



ante notavit. Deduci solemQe de fe- 
miois, qne concubitus causa, ad ali- 
quem io thalamom deducuotur. At^. 
Tauboerua tuetur vulgatam Ludit, ut 
poeta bac apostropha ad elutum al- 
ludat. Rectios nuoc sensus DesB 
memoratur. Ridebat et illa et Veniu, 
cujos vetus amator sic deceptus. 

697—710. (WMJu{iiCtf»amfacta 
Idibu« Martii anno 707 ; qui dies inde 
parricidium dictus; Suetonius Cies. 88. 
Uanc rem iogeoiose Ovid. tractavit, 
1** quod cedi apotbeosin Cssaris sub- 
stituit, qnnm ille etiam persuasiooe 
vulgi, propter stellam crinitam, que 
illo tempore fulsit, ad Deos abiisse 
crederetur; 2^ quod Vestam loqueo- 
tem, et tam CsBsaris divinitatem, quam 
parricidarum poenas sibi tribuentemt 
Augusti denique laudes addentem, 
induxit. Apotheosin jam ver. 159. 
attigit. 

€99. Meu» tacerdoi, quia pontifex 
inaxtmus prserat Vestalibus. Itaque 



et V. 419. Vests sacra et Augusti pon- 
tiilcatus conjunguntor. Figmentom 
non malum, quo oon vir, Caesar ipae 
interfectus, sed simulacrum, imago 
ejus, dicitur. Umbra autem et «tmu- 
tacrum ita junguntur. Nuda, mera. 
Cteterum Dii interdum homini, quem 
servare velleot, corpos substituebant, 
ut Diaoa Iphigenis immolaode cer- 
vam Met. xii. 24. 

703. Minores Dii nobilinm atria 
celebrant Metam. i. 172 ; hinc Caesar 
Jovis atria urvat, Servat locum, qui 
ibi versatur, habitat; i£n. vi. 566. 
Tisiphone vestibulum Tartari tervat, 
Templum Cssari post triennium ab 
obitu positum anno 712. 

705. Prohibente, prohibere volente» 
detestaote ; Metam. v. 45 : ea,se pro- 
hibente, moveri. Morte jacent merita, 
Etiam rerum scriptores observant, par- 
ricidas illos triennio prsterlapso om- 
nes interiisse ; Suetonius Cxs. 88 : 
" Percussonim autem fere, neque tri- 



JL6D 



P. OVIDII NASONIS 



Morte jacent merita ; testes estote Philippi ; 

£t quorum sparsis ossibus albet humus. 
Hoc opus, haec pietas, haec prima elementa f uenmt 

Caesaris, ulcisci justa per arma patnem. 710 
PosTEaA quum teneras Aurora refecerit faerbas» 

Scorpios a prima parte videndus erit. . 
Tertia post Idus lux est celeberrima Baccho. 

Bacche, fave vati, dum tua festa cano : 
Nec referam Semelen, ad quam nisi fuhnina secum 

Jupiter adferret; parvus inermis eras : 716 

Nec, puer ut posses maturo tempore nasci» 

Expletum patrio corpore matris onus. 



ennio quisquam ainpUus BUpervixit, 
neque sua manu defunctus est. Dam- 
nati omnes, alius alio casu periit, etc." 
Memorabile prslium PhUippenit io 
Thessalia, in quo Brutus, Cassius, 
Caacs fratres sua mauu perierunt; 
Pluttrchus C«8. 26. Albet humM 
Asti6ta,Qbi plures sepulti aut insepulti 
jacent ; ^oe.id. xii. 36. " campi in- 
^ntes ossibus albent." Bellum Phi- 
lippense autem pro ultione putema 
suscepit Cmsar Augustus; Suetonius 
August. 29. Prima eUmenta, initia 
imperii et rerum gereadarum. 

711. Seorpii medii* occasus coMnicva 
Kvii. Kal. Aprilis. Sed Columella, 
«i. 2 : " Idibus Martii Nepa incipit 
occidere.*' Plin. xviii. 65: " Caisar 
et Idus Martias ferales sibi aduotavit 
Scorpionis occasu." 

713 — 790. Ltfcera/ia tcrt. post Idus 
sive xvi. Kal. Aprilis. Priemissis 
Bacchi laudibus, vers. 715 — 724. 
poeta causas expromit, cur iis festis, 
et liba populo offierantur ab anu he- 
dera cincta 726 — 770. et toga libera 
pueris detur 77 1 — 790. 

715. Non hymnum canam in Bac- 
chum. Hymnis enim natalcc, virtu- 
tes, res gest» Deorum cf lebrabantur. 



ICymtiam in Baochum habes Met. iv. 
1 1 sqq. Confer Horatium, ii. Od. 19. 
I)e Baecho universe disputat Heynius 
ad Apollodorum, iii. 6 iniC De na- 
talibus vide Metam. iii. 273. Semele 
quum Jovis fulminibus arderet, Jupi- 
ter utero ejus Bacchum eripit, femoii 
suo insuit, ut matema tempora impleat, 
atque Nyseidibns educandom tndit. 
Ad quam, etc. ad Semelea, te ntm 
ferentem, nisi Jupiter fulmina secam 
adtulisset, tu esses quid t Hic respoo- 
deti non potest, parviU vurmie: id 
enim nec latinum est, aec sensam hs^ 
bet justum. Nec multum proficitur, 
si ex Heinsii conjectura parUu inermis 
eras legas. Quidam ex melioriboSi 
si^t, ut ad Jovem referatur; sed hae 
iectio pari difiicultate laborat. Locus 
igitur corruptus est. Difficultas doo 
tolletur, quamvi.^i interpungas, paivus, 
inermis eras, Lem. Mafm oimu, ta, 
quem roater aliquot meoses utero ta- 
lerat, patriit carport, femori, insutus, 
expUtus, ad maturitatem perdnctus e% 
ut justo tempore nasci posses. Ma- 
turus et de ventre onus ferente, et de 
matre partui vicina, et de tempore ad 
pariendum idooeo dicitur. 



FASTORUM LIB. III. 



I6t 



SithonaSy et Scythicos longum enumerare trium- 

Et domitas gentes, turifer Inde, tuas. [phos; 
Tu quoque Thebanse mala praeda tacebere matris, 

Inque tuum furiis acte, Lycurge, genu. 
Ecce libet subitos pisces Tyrrhenaque monstra 

Dicere : sed non est carminis hujus opus. 
Carminis hujus opus, causas expromere, quare 725 

Vilis anus populos ad sua liba yocet. 
Ante tuos ortus arae sine honore fuerunt, 

Liber, et in gelidis herba reperta focis. 
Te memorant, Gange totoque Oriente subacto, 

Primitias magno seposuisse Jovi. 730 

Cinnama tu primus, captivaque tura dedisti, 

Deque triumphato viscera tosta bove. 



719. RetgesUB Bacchi. Furore ei 
a Janone iDJecto, iEgyptam, Syriam, 
Phrygiam peragravit, et inde per 
Thraciam ad Indoi devenit, a quibus 
Thebas rediit. Hoc iter breviter nar- 
ravit Apollodorus, III. v. 5 ; copiosius 
Diodoms Sicttlus, iv. et Noddus in 
DioDjsiac. Sithonts sive SUJionii, 
geas Tbracia ad pontum Euzinum, 
eaqne compotationibos dedita ; Horat. 
I. Od. zviiL 9. De tun Plin. xii. 30 : 
'* tnra, prcter Arabiaro, nuUis, ac ue 
Aiabic quidem uDiversse." Nempe 
Saba regio tnrifera ; v. sup. ad i. 341. 
Scd India aotiquis omuis terra oneo- 
talis, inprinus in austrslibus partibus 
ata. Vide Coperi Observat. iv. 7. 

721. De Pmithto, Thebanorum rege, 
qtamn, qaum Bacchi sacra nollet acci- 
pere/ipsa nucter Agave, in furorem 
adacta, dilaceravit, vide Metam. iii. 
511 sqq. Pritda, nam Pentheus ma- 
tri videbatur aper. Lycurgus, Edo- 
Bom in Tbracia rez, vites omnes exci- 
dit, Bacchiqoe iratrices bipenni perae- 

VOL. V. 



cutus est. De poeoa ei illata dictum 
ad Metam. iv. 22. Secundum non- 
nullos crura sibi amputavit falce : sic 
aetus est in genu suum. Subitot piicet, 
etc. Tyrrheoos nautas subito in del- 
phinas transformatos : Metam. iii. 
697 sqq. 

726. Varro lib. v. de Liog. Latioa : 
" Liberalia dicta, quod per totum op- 
pidum eo die sedent sacerdotes Liberi, 
hedera coronatae anus, cum libis et 
foculo pro emtore sacrificantes." Ho- 
rum igitur siugulonmi causs hic er- 
promuDtur. De origioe et progressa 
sacrorum cf. i. 337 sqq. qus ab his 
discrepaut. Gelidis, etc. In focis 
herb^ enascebantur, quia nnnquam 
accendebantur. Pro sepotuitse MSS. 
plurimi gupposuisse ; sed alterum ele- 
ganter de iis, quae destinantur ad usum 
aliquem. Vide dos ad PliDium, paoe- 
gyr. Ivii. 4. Cinnamum mittebat JE- 
thiopia; PliDius, xii. 19. De bove 
mactari coepto coaf. Metam. zv. 129 
sqq. 

Y 



102 



P. OVIDII NASONIS 



Nomine ab auctoris ducunt libamina nomeo^ 

Libaque ; quod sacris pars datur inde foois, 
Liba Deo fiunt, succis quia dulcibu9 ille 735 

Gaudet, et a Baccho mella reperta ferunt* 
Ibat arenoso Satyris comitatus ab Hebro : 

Non habet ingratos fabula nostra jocos ; 
Jamque erat ad Rhodopen, Pangseaque fl<»ida yea- 

^riferse comitum concrepuere manus^ [tum ; 
Ecce nov8B coeunt volucres tinnitibus acta^ ; 74 1 

Quaque movent sonitus ^ra, sequwtur ape9f 
CoUigit errantes, et in arbore claudit inani 

Liber ; et inventi praemia melUs habet. 
Ut Satyri, levisque senex tetigere sapoKm, 745 

Quaerebant flavos per nemus omne favos. 
Audit in exesa stridorem examinis ulmo ; 

Adspicit et ceras ; dissimulatque senex : 



733. Mira etymologia libaminum 
et libonm. Apud Plutarchum cod- 
tra, Quaiit. RoiD« tom. viu 161. ed. 
Reiflk. Domen duxit Liber a libis, hn 
n)v Xoc/3i}v irapiffxtv, quia liba exhi' 
buit. Libii lac et mella addebantur ; 
TibuUui, I. vii. 54: " liba dulcia 
Moptopio melle." Sic egreditur nar- 
ratio in mellis inventionem, de qua 
variaB traditiones. Vide Intt. ad Vir- 
gilium, Greorg. iv. init. et ad veraum 
150. 

737. Satyri et SiUnns perpetui at- 
que fideles Bacchi comites. Eorum 
manutferebant cymbala, ^a concava» 
qu» inter se concussa crepitum, sive 
tinnitiua acutum dabant. £ tali so- 
nitu voluptatem apes capere crede- 
bantur; Aristot. Ilist. Anim. ix. 40; 
PHnius, xi. 22. Itaque et Curetum 
olim sonitum crepitantiaque aera secu- 
taj erant ; Virg. Georg. iv. 161. Pan- 
gaa, moDS Thracis, florida propter 



berbas apibus gratas. Hetnaiiis cx 
TrisL V. vi. 37. ftorida Hybla compa- 
rat. Aetit, ducta« impiilac Bw- 
mannus mallet ietm, quia alten» pot- 
aet de abactis, fngatis intelligi. h 
arboTe elandit inani* Etiam apad 
Virgil. Georg. iv. 64. apes cyasbalo- 
rum tinnitu coUiguntur, et in alvearii 
coguntur, 

745. £ comitibus dudc quoque Sile> 
Dus partes primas agit, mimx Imi, id 
est calvus, vertice nudt, ut omiz voci- 
tur; quemadmod|im et imberbes 'mo 
dicuntur Horatio IV. Od. vi ; Tn>aUo 
I. iz. 31. ratiftre, guatare. FUaM 
favot, Ut o/Ao«oriXcvroy vitet^r» HeiM. 
et Taubnerus ez uno Vatic duleafa' 
voi prsferunt, quamquam ille et m- 
veos suadet. Sed nil mutandam ; talia 
enim optimo cuique poetae ezcide- 
runt, ut ad Metam. iL 398 monjBivin. 
Conf. et infra vi. 553. 

747. Exesa, quae ante inamii, maz 



FASTOftUM LIB. lHr. 



168 



Utque '(Hger pandi tergo residebat aselli, 

Applicat iiuiic uhno, corticibuisque cavis. 750 
CdHBtitit ipse super ihamoso stipite nixus ; 

Atque avide trunco condita mella petit. 
Millia crabronum coeunt ; et yertice nudo 

Spicuia defigunt, oraque summa notant. 
Ille cadit praeceps, et calce feritur aselli ; 755 

Inclamatque suos, auxiiiumque rogat. 
Coficurrunt Satyri, turgentiaque ora parentis 

Rident : percusso claudicat ille genu. 
Ridet et ipse Deus ; limumque inducere monstrat : 

Hic paret monitis, et linit ora luto. 760 

Melle pater fruitur ; liboque infusa calenti 

Jure repertori candida mella damus. 
Femina cur preestet, non est rationis opertce : 

Femineos tliryso concitat ille choros. 
Cur anus hoc faciat, quaeris ? viuosior aetas 766 

Hsec est, et gravidae munera vitis amans. [cho: 
Cur hedera cincta est ? hedera est gratissima Bac- 

Roc quoque cur ita sit, dicere nulla mora est. 
Nysiades Nymphse, puerum quaerente noverca» 

Hanc frondem cunis apposuere novis. 770 



In pandi amUi ttrgo non forti- 
ter liiMrefB SUmm solebat; iv. 37. 
NHtft, ^ THmllus, IV. iii. 10 : " ha- 
«Mtb <inii« notafe nibis." Pro fMm- 
«I* otim f olgab. prtiiMi, quod Hein- 
ia iMia miiteri volebat. Puto, 
deirao verticem indicare vo- 
Iraee, iincttla vertice defigunt, eum- 
<|me ■Dlaiit 

7fi0. l A mmm indMeere bene se ha- 
bet, dietamque, ut indueere nubei, 
'99H&&nt, ptutoTeiikf iMtniiii. 

769. Anu» liba illa pr«bebat. Nos- 
ter igitur leparatim et de aezu ei de 



astate ejus quasrit. Revocavi anti- 
quam lectionem yrattet, id est ezhi- 
beal prstereuntibus. Hocfaciat. Bur- 
mannus ad hoe inlelligit libum, mo- 
netque faeere esse verbum cuUna- 
rium. Immo : cur hoc feciat, ut liba 
pnestet? 

769. Nysa, uibs et monslndis, ubi 
Nifteidet Nyfnpha, qua Bacchum in 
antro quodam educarunt ; MetaiA. iii. 
314. Appoeuere, Bacchus diligere 
hanc frondem cospit, qaia sibi opp*- 
sita erat. Noverea, Juno. 



106 



P. OVIDII NAsoms 



Imtnolat hunc Bliareus facta ex adainaftte securi ; 

Et jam jam flammie exta daturus erat. 806 
Jupiter alitibus rapere imperat : adtulit ilU 

Miluus ; et meritis venit in astra sui^. 
Una dies media est; et fiunt sacra Min^rvae; 

Nominaque a junctis quinque diebus habent. 8l0 
Sanguine prima vacat ; nec fas o^neurrere fenx> : 

Causa, quod est iila nata Minerva die. 
Altera tresque snper stratii celeforantur aretia : 

Ensibus exsertis bellica keta Dea est. 
Pallada nunc pueri, tenereeque ornate puell^ : 

Qui bene placarit Pallada, doctus erit. 816 



M« muro, qua PhU^tkon flammit 
wmbituirrentibut, Ibi TisipboDe sedem 
habeL Sar$, vkticimum. 

805. Briareut, uniii e Centimftnis, 
qnem propter fortitudinem generum si- 
bi lumnt Nt^tiittuB ; Hesfodus, Theog. 
616). Adamat, femim. £tiam Sa« 
tonio Terra dedit dBafiavriviiv &p- 
in|v; ApoUodomi, I* i. 9. 

809^50. Quinquatrw aut Quin- 
quatria, festum Minerve, inde a xiv. 
Kalend. AprH. dve d. 1 8. Mslrtii. Ovi- 
dius exponit» quid illis diebus fieri 
soleat» querilque, 837 — 846. unde 
Minervs cognomen Capt^ sitinditum. 
Varro et Festus putant, quinquatrus 
timnan habefe ftnde, quod celebratft 
Mllt h«c aolemtiia post diem quintum 
Iduum, similiterque apud Tusculanos 
THatrnt, S^hnatrut, et apud Falis- 
IM» D§eimatrut dictos. 

812. Illa die nata Mineroat quate- 
jras ci templum in Aventino dedi- 
eatnra, quod notat Venius. Ettam 
Kalendarium Vindob. N, Minerv^, 
Vide Geienii Syrobolas, pag. 32. 
Sa$igumit pro ludis gladiatoriiB. Idem 
denuo dicit, concurren fenv, (qoibas 
wcibus noo^ ut Neapoiis putabat, 
pNilttiiones respczit, qus nidibus fie- 



bant,) et tertiOy tuplH' ttrata «reaa ; 
in amphitheatris enim soliuii ttratnm 
erat arena; Trist. ii. 282 : " Martia 
qttum dttmm stemit titttnk Mlttm." 
Neapolis eo refert, quod principef 
quidam cir<:am chryaocolla eoAetrap 
verint. At hoc aeriiia fiaetiint ab in- 
sanis tantum imperatoribna. Siicto> 
nms Calfg. 18. Plntes MBB. hoc loeo 
rata, ut sit equata* I>e altera die 
Noster ait etiam Trist. IV. x. 13: 
" Hec est annifera festis de quiiiqtte 
Minervffi, Que fieri pugna prima cm- 
enta solet." Quarto variavit ludo- 
rum notionem entibut exsertis, strictii. 
816— -834. Diebus illis plurimi Mi- 
aervam precibus exposcebant, ut ope- 
rum, quibus preeaset, ancceiatta sibi 
daret. Sic multi eloquium et £amaia 
Demoethenis aut Ciceronia aibi totis 
Quinquatribus orabant ; Juveoahs, 
Sat« X. 1 18. Hinc pendet hac exd- 
tatio, quam poeta itt fine exemplo aoo 
GOmprobat. Onuittf nempe coroiiis, 
quod fieri sdebat diebtts fMtia; Ti- 
bnllua, II. i. 64 : " Omatoa anttt Deot 
carmen dicere." Male igitur in edi- 
tis quibasdam orate, Doetut, .pertttts 
operis in suo geoere. 



FASTOEUM LIB. III. 



107 



Pallade placata, lanam moUire puell» 

Discant, et plenas exonerare colos. 
Illa etiam atantea radio pereurrere telas 

Erudit ; et rarum pectine denset opus. 820 
Hanc cole, qui maculaa leesis de veatibus aufera ; 

Hanc cole, velleribus quisquis aiiena paras : 
Nec quisquam iavita faciat bene vincula plante 

Pallade : sit Tychio dpctior iUe licet ; 
Et licet antiquo manibus cotlatus Epeo 825 

Sit prior ; irata PaUade mmacus erit. 
Vos quoque, Phcnbea morbos qui peUitis arte» 

Munera de vestri^ pauca referte Deae. 



817. I^pter maltiuidiiiein invoi- 
iQram AthtnuBDiet primi Blinervam 
'MpY^t¥i§¥ oo|^iioni«ato appellaTcnmt ; 
PaQimniM Attie. cap. 24; Diodarot 
Sievlvi, tom. i. p«g* 940. Hinc eam 
ct Amobina adv* Gentea» iii. pag, 118« 
" Megiateriii artiom ec dieetplinamm 
▼aiietatilNiaeniditaia" appellat. £am 
ob eaofam opificea ei sappUcame» ol>- 
aenrat Tactantini de faU. Relig* !• 
zviii. 23, Inde piendet locus aq. In 
iia artibiia prima est d^vnci^, te^endi 
ara; ASKanni, UistOir. Anim« vi. 67. 
Qnapiopter optrari Mimnm dicuntur 
p«eU» operi tei^torio operam dantee ; 
ribaUos, n. i. 65. MoUitur lana» 
qwm trahitnr ut tenuior fiat, hoc loco» 
qaum trahitnr in stamina. 

819. Confer Metam, vi. 64 sqq. 
r«ia, trame staminnm, series dnplez 
staminnm. Dicitur <taaj et alibi p«ii- 
^ie, qnia stamina ad perpendicu- 
lom eatfindebantur. AadtM. Eju^ope 
in transveisum inmilttitttr subtemen. 
Tnm ofm adb^c rarwm p«etine feritur, 
ut ^eiMMi fiat. DenHtt non dmuat, 
h%bent vetustiores, et est forma anti* 
qoa et poetica. Vide Giphanii lud, 
Lqcret. in dtmerg. 

821. Descriptio fulbmie» qui ct Ut-* 



Mi sire sordidae veates lavimdo atqiie 
caleando poigabat, et» creta si ve dm»- 
Ua adhibita, ciuKiidaa reddebat. I» 
«A#aw infectorcs fueoa ad lanam im* 
buendam coqnere 8olebant;jyJBtam« 
vi. 61. ubi Tynwn tAtmmu 

833* Vimeuia planttt, cakeamenliu 
Secundiim Plininm, vii. 66. TyiAimh 
Hjla Bceotius, siifrinem inveniL Aib 
Homeio^ n.H. 221. idem «nrwiuii^nm 
&X &pti9TnQ vocatnr, qoi Ajaoie scir* 
tum fabricaverit ; confer. Strabo, izk 
pag. 408. Nempe anmrSfwg, qui» 
cumque coria tractat, sator, loiniins, 
ephippiarius. Porro £jpeia monitn 
Minervm equnmTro^ummirmmag* 
nitudinis fecisse traditur. Virgiliiia, 
Mn. ii. 264; Hyginus, €ab. 106* 
Paulo aliter Pliaios, VII. Ivii. peg. 
416 : " £qu,um ^qui nunc aries appeU 
latur) in muralibns machinis £peiiB 
ad TrQJam" reperit. Msntu, epera 
maounm ; qui iis minus valet aat «x» 
cellil, moiMitf dicitur. 

827. Etiam Minerva medicsB arti 
preerat, unde et ipsa MediM dici so-i 
lebel, quod Neapolis e marmose qiio« 
damPlacentinocomprobat. Necmt^^ 
Spemite, Hanc iectionem etiam Bui« 
roaano prabatam tum diibbavi e tribvs 



les 



P. OVIDII NASONIS 



Nec vos turba Deam censu fraudata magistri 

Spemite : discipulos adtrahit illa novos ; 830 
Quique moves ccelum ; tabulamque coioribus uris ; 

Quique facis docta moUia saxa manu. 
M ille Dea est operum : certe Dea carminis illa est» 

Si mereor, studiis adsit amica meis. 834 

Caelius ex alto qua mons descendit in eequumy 

Hic ubi non plana est, sed prope plana via est ; 
Parva» licet» videas Captae delubra Minervae, 

Quae Dea natali ccepit habere suo. 
Nominis in dubio causa est : capitale vocamus 

Ingenium sollers : ingeniosa Dea est. 840 



MSS. recipere, et eemu fraudatam 
intelligo pauperem. Nam fraudatut 
omniiio est privatus, destitutus, et 
centut, opes; sic omaia mibi clara 
videntor. Vos magistri» licet pau- 
peres sitis, ne dubitate DesB munera 
afierre ; adtrabet illa novos discipu- 
los, atque ita pietatem vestram remu- 
nerabiu Nihilo tamen minus hic lo- 
ctts valde vexavit interp. Vulgatur : 
Nec vot turbaferi eensu fraudata ma- 
gUtri Spemite, Neapolis ex Macrobii 
i. Satum. 11. notabat, hoc mense so- 
lutum esse didactrum a discipulis ; 
deinde fingebat, pueros, qui illud di- 
dactrum sibi a parentibus datum tem- 
pore feriarum ludis et bellariis impen- 
derint, postea metu et pudore non 
ausos esse ad scholam accedere ; sic 
magistroc eensu, stipeodio, esse frau- 
datos et Ovidium eos propterea con- 
solari. Gronovius, de Pec. vett. iv. 
2. emendabat : Nee vos ture feri eeti' 
sumfraudare magittri Spemite ; Hein- 
sitts corrigebat : Nec vos ttre brevem 
centumfraudare magittri Spemite, vel 
etiam tsre brevi, i. e. stipe exigua no- 
vorum discipulorum ; eam magistros 
Qttinquatribus Minervs consecrasse 
Domine Minervalis. Taubnero arri- 



debat et ratio Neapolis, et lectio 
fraudata ; etenim/eros magistros fermc 
esse tentu fraudaUtt, et in parvo ho- 
nore fuiase plagosos Oibilios. Hinc 
satis intelligi arbitror, quo fidsa lectto 
viros etiam doctos deducat. 

831 sq. Sculptores, pictoret, mar- 
morarios complectitur. Otlum, rtk- 
strumentum scnlptorum, qnamquam 
et aliorum artificum. Vide Heynium 
ia Antiq. Auftaetzen, P. II. pag. 136. 
Sed Taubnenis de coeli sphaera arte 
facta, qualis faerit Archimedis, cogi- 
tabat. Encausts tabulam urebant cw- 
laribtis, h. e. ceras inurebant expansis 
super loco pingendo; Plinius, xxxv. 
4. MoUia signa etiam Cic. Brut. 18. 
sunt bene elaborata, polita. 

835. Caliut mons, quem urbi addi- 
dit Tullus Hostilius; Livius, i. 30. 
Ibi Minervs Capte delubram fuisse, 
etiam P. Victorius de Regionibus tes- 
tatur. Nominit cautat Ovidius miras 
proponit, et Heinsius miratur, eum non 
et capti Palladii meminisse. Capitalit, 
ingeniosus. etiam Cic. ad Quint. firatr. 
ii. 12. Vide Mureti Varr. Lect. ii. 
11. De capitit, etc. Amob. adv. 
Gent. iv. pag. 137 : Minerva, " cni 
Coryfasis nomen est, vel ex Coryfs 



FASTORUM LIB. III. 



leD 



tft de capitis fertur sine matre patemi 
ice, cum clypeo prosiluisse suo ? 
ia perdomitis ad nos captiva Faliscis 
t, et hoc ipsum litera prisca docet ? 
)d habet legem, capitis quae pendere poenas 
lo jubeat furta reperta loco ? 846 

umque trahis ratione vocabula, Pallas, 
iucibus nostris segida semper habe. 
t dies e quinque tubas lustrare canoras 
onet, et forti sacrificare Deee. 850 

K>tes ad solem sublato dicere vultu ; 
lere PhryxecB vellera pressit ovis. 



), vel quod ex vertice sum- 
umam ferem emicuit, at- 
m accincta terroribus." 
uet se Camillo dediderunt 
961 ; Livius, v. 24. Capta 
jn, Dii ejus deduci sole- 
> 22. Litera prisca, libri 
lales. An, quod habet U- 
Locus difficilis atque haud 
iptus. Reperiri esse de- 
itis docnit Heinsius; sed 

loeo reperiri 7 Illis verbis 
enit vulgat. recepta, Ne- 
t, quis locus intelJigatur. 
irissiroum est illud : furta 
iere patnat eapitii, Festus 

*' Capitalis lucus, ubi si 
om est, capite violatoris 

vigilatorit, quod roelius) 

Itaque Burroannus con- 
'gil latere in illts ex illo, 

in plurimis cod. exitio, 
Mazar. pctnis recipiendum 
bintelligend. furet ; fures 
L furta poena capitis. A 
'atione, undecumque. 
^nluttritun Kal. x. Aprilis 
i. Martii etiam in Kalenda- 
Lustrabantur autem tu- 
m Varronem et Festum in 
u Pro De^ Ursin. Maza- 



rin. et a manu prima Zulicb. Deo, 
ut Mars intelligatur, cui tacra Aierint 
hsBC priora tubilustria, ut altera men- 
sis Maii Vulcano. Ei lectioni sane 
aliquantum auctoritatb addont Ver- 
rius et Lydus, quorum ille, Fmc 
Marti, hic, KaOapfibQ (raXiriyyot, n- 
ftal 'Aploc Kal 'StpivifQ. Itaque Oe- 
sen. p. 33. non dubitat eam pneferre 
vulgat» : sed vir doctus in Ephem. 
Halens. ann. 1808. n. 74. hanc tue- 
tur, utfortit Dea sit vel Minerva, vel 
potius Nerine, Martis uxor. Eam 
enim e propria nominis sui Sabini po- 
testate jfortem Deam dici posse. Ly- 
dus : veplvfi yStp 4 Avdpia, Summa, 
ultima. 

851—870. Sol ingreditur arietem,'] 
Hujus sideris origo narratur. loo, 
Cadmi filia, Athamantis oxor, qaum 
Phryxom et Hellen, quos Athamas ex 
Nephele genoerat, odio haberet, dolis 
malis effecit, ut illi ad aram dedoc6- 
rentur immolandi. Ereptis Nephelcr 
mater dat arietem aureo vellere, qoo 
per freta avehantor. Is, ubi litus at- 
tigit, fit sidus, vellusque ejus aoreum 
deportatur in Colchida. 

Nune, Non est, ut Neapolis pota- 
bat, primo Quinquatmum die, sed ul- 
timo, de quo in proximit sermo. £1^0 
Z 



170 



P, OVIDII NASONIS 



Seminibus tostis sceleratae fraude novercae» 

Sustulerat nuUas, ut solet, herba comas. 
Mittitur ad tripodas, certa qui sorte reportet, 855 

Quam sterili terrae Delphicus edat opem. 
Hic quoque corruptus, pro semine nuntiat Helles 

Et juvenis Phryxi funera sorte peti. 
Utque recusantem cives, et tempus, et Ino 

Compulerunt regem jussa nefanda pati ; 860 
Et soror, et Phryxus, velati tempora vittis, 

Stant simul ante aras ; junctaque fata gemunt. 
Adspicit hos, ut forte pependerat eethere, mater ; 

Et ferit attonita pectora nuda manu : 
Inque draconigenam nimbis comitantibus urbem 

Desilit ; et natos eripit inde suos. 866 

Utque fugam rapiant, aries nitidissimus auro 

Traditur : ille vehit per freta longa duos. 



heri est xi. Kal. et .£qaiiioctiani, 
quod ver. 877. memoratur, in viii. 
Kal. Aprilis, sive in diem xxiv. Martii 
incidit. Sic Noster consentit cum 
Kalend. vet. et Plinio, xviii. 26. Sol 
ffremit loca, ad qus accedit, Metam. 
xiv. 416. atque adeo sidera, qus in- 
greditur; Metam. ix. 286. quum deci- 
mum premeretur tidere tignum, 

853. Hec de teminHms tottit Noster 
jam ii. 628. attigU. Ino mulieres im- 
pulit, ut clam maritis fruges, quas in 
sementem darent, torrerent, ne nasce- 
rentur, ita ut civitas tota fame periret 
Nullat tustulerat comatf non creverat 
in aristas ; ApoUodorus KapTroiig irij- 
ifiovc yri oifK dvididov, Nuntio, quem 
eam ob causam Athamas Delphos mi- 
sit, Ino prscepit, ut falsum respon- 
Bum referret. Hinc corruptut voca- 
tur, et quidem e vulgat. lectione, cum 
semine, quem Ino sque comiperat, 
ac ante semina : quod dururo. Bur- 
mannus igitur unins cod. lectionem 



recepit, pro temine petifungra, aemina 
recte surrectura esse, si Phryxus et 
Helle mactentur. Mitscherl. senravit 
alteram. Probavit et Krebs. (^ien 
Athamanta cogunt etiam apud Apol- 
lodorum, sed juxta Hyginum Phryxas 
ultro ac libens pollicetur se unum ciri* 
tatem srumna liberaturum. 

863. Matvr, Nephele, qusB latiDis 
mythographis Nebula dicitur. Ne- 
buls aut nubes pendere dicuntur; 
Virgilius, Georg. i. 214. Pro farti 
Mitsch. sorte, Apud Hyginuro non- 
tius misericordia adolescentis tactns 
Inus consilium Athamanti aperit. 
Quos Cadmus in condenda urbe so- 
cios habuerat, e satis serpentii denti- 
bus nati tradebantur ; Metam. iii. 161 
sqq. Hinc ibidem ver. 531. Thebaoi 
anguigen^ vocantur, atque nunc urbs 
eorum draconigena ; Metam. vii. 212. 
serpeniigena l^itur. Detilire, ut de- 
labi, de Diis in terram deacendentibtts* 

867. Nitidittimut auro, xpvo<6fuiX- 



FASTORUM LIB. III. 



171 



Dicitur infirma cornu tenuisse sinistra 

Femina, quum de se nomina fecit aquae. 870 
Paene simul periit, dum vult succurrere lapsae 

Frater, et extentas porrigit usque manus. 
Flebat, ut amissa gemini consorte pericli, 

Caeruleo junctam nescius esse Deo. 
Litoribus tactis Aries fit sidus : at hujus 875 

Pervenit in Colchas aurea lana domos. 
Tres ubi Luciferos veniens praemiserit Eos, 

Tempora nocturnis aequa diurna feres. 
Inde quater pastor saturos ubi clauserit haedos, 

Canuerint herbae rore recente quater ; 880 

Janus adorandus, cumque hoc Concordia mitis, 

£t Romana Salus, araque Pacis erit. 
LuNA regit menses: hujus quoque tempora mensis 

Finit Aventino Luna colenda jugo. 



Koe, Jam Hesiodas et Pherecydes ei 
inreum vellus dederant ; Hygin. Poet« 
Astr. dlcto loco. Apud eumdem , fab. 
I. mater arietem inauratum adducit, 
Ncptani et Theopbanes filium. Pur- 
[Mreum illud vellus Acusilaus vocat 
n Scbol. ad Apollonium, iv. 1147. 
ITide Vossii Mytholog. Briefe, tom. i. 
Mg. 254: Apollodoro et Tzetze in 
Lyoophr. pag. 7. auctoribus, aries 
lono impositos veiit non per freta, 
led per aera. Omnino hec fabula 
nazima varietate relata est. 

877. .Xquinoctium vemvm viii. Ka- 
end. Aprilis. Vide ad ver. 851. Pli- 
linSy xviii. 66 : " iEquinoctium ver- 
inm ad diem viii. Kal. Aprilis peragi 
idetur." Varie autem oHm equi- 
loctia coostituebantur : Columella, 
K. 14. " Nec me fallit Hipparchi ra- 



tio, qiias docet solstitia et aquinoctia 
non octavis, sed primis partibus signo- 
rum confici. Verum in bac ruris 
disciplioa sequor nunc Eudoxi et Me- 
tonis, antiquorumque fastos Astrolo- 
gorum, qui sunt aptati publicis sacri- 
ficiis." 

879. Circumloquitur v. Kalend. 
Aprilis sive diem xxvii. Martii, quo die 
Fettum Jani, Salutit, Concordiit, Pa- 
eit, Salus, valetudo. Augustus tres 
statuas posuit 'Yyiciac Srifiotriac, kcU 
'Oftovoioc Jtal ElprjvriQ' Zonaras, x. 
34. De ara Pacis vide i. 709. 

883. Luiue sdes in Aventino. Li- 
vius, xl. 2; Rufus io Regione xii. 
Etiam Tacitus Annal. xv. 41. tem- 
plum Luna memorat, quod Servius 
Tullius condiderit. 



LIBRI QUARTI 



ARGUMENTUM. 

lavocatio Veneris, 1 — 18. Germaiiici nobiliUs et oiigo a Venere per .£actm ; 
caiua, cor Aprilis oUm secundum locum habuerit, 19 — 60. De DOBUDt 
Aprilis duae sententie ; de potentia Veneris, 61 — 132. Festum Veneris et 
Fortuns Virilis; Venus Verticordia, 133 — 102. Occasus Scorpii, 163^164. 
Pleiadttm occasus et numerus. 165—178. Megalensia; omois mythologia 
de Matre DeAm, et quomodo e Phrygia Romam arcessita, 179 — 372. For- 
tuns Publics edes dedicata ; Victoria Cesaris de Juba ; Labras et Orionis 
occasus; imbres, 373 — 388. Cereris ludi et merita; raptus Proserpine, 
389 — 620. Jovi Victori ten|plum, et Libertati atrium datum, 621—624. 
Orando ; Victoria Cassaris ad Mutinam, 625 — 628. Fordicidia ; eoram ritos 
et origo inde a Numa, 629 — 672. Augustus Imperator dictus, 673 — 676. 
Hyadum occasus, 677 — 678. Vulpium in Circensibus combustio, 679 — 712. 
Solis transitus ex Ariete in Taurum, 713—720. Palilia, 721 — 806. Natalis 
Urbis ; ejus origo et Remi occasus, 807 — 862. Vinalia ; auxilium Mezentii 
Tumo latum, 863 — 900. Ver medium, Arietis occasus; imbres ; exortus 
Canis, 901—904. Robigalia, 905—942. Floralia et Vestas in Palatiom 
translatio, 943—954. 



P. OVIDII NASONIS 



FASTORUM 



LIBER QUARTUS. 



A, fave vati, geminorum mater Amorum : 

vatem vultus rettulit illa suos. 

tibi, ait, mecum ? certe majora canebas : 

m vetus in moUi pectore vulnus habes ? 

Dea, respondi, de vulnere : risit ; et aether 5 

►tinus ex illa parte serenus erat. 

us, an sanus, numquid tua signa reliqui ? 

mihi propositum, tu mihi semper opus. 



. Jnvocatio VeMri$ et eollo- 
€Ut ettm Dea,'] Paulo petu- 
9C est, at coovenieDtiuiroum 
li, amoribus deditus, familia» 
jiiamdam cum Venere con- 
Sensus : Te semper c^nere 
im in rebus ludicris te cecini, 
leriis de te cogito ; et justa 
ic causa te implorandi, tuus 
iDsii describitur. Amoret ge- 
pido/Epa»C> et Jocus/'I/«poc. 
I, Thcog. 201 ; Anacr. li. 26. 
ratius, I. Od. ii. 33: "Quam 
reumvolat et Cupido." Vul- 
lit, quod alibi retpexit; vid. 
)8. Nam etiam h. 1. duo li- 
dit, 

rtt dubitanter affirmat, puta- 
canere ; Iloratius, I. Sat. iz. 
^rie nescio quid secreto velle 



loqui tc Aiebas mecom." Pectnfl ad 
anK>rem prodive bene nudlg vocat; 
quo mollku corpus, eo facilius vuln^^ 
ratur, De vulture, qnod attinet ad 
vulnus, id scis. Vide Gravium ad 
Cic. £p. ad Div. i. 3. Heins. vole- 
bat, Scin Dea ? £ther terenu$, Haoe 
vim babet etiam in Jove serenitas orii; 
Virgil. iEo. i. 256. nbi " voUu, quo 
coelum tempestatesque serenat/' os- 
cula nats Ubat. Sanut, integer, ill«- 
sas ; nam opponitnr taueio» Tum tigna 
reliqui ; TibuUus» II. vi. 6. ad Cupt- 
dinem : " itemm erronem sub tua 
signa voca." Militabat Noster sub 
Venere, atque in militiam ejus sacra- 
mento adactus erat. Itaque et ca- 
nens scribensque de ea semper oogi- 
tabat. 

8. Pr»potitum et oput, materia. 



174 



P. OVIDII NASONIS 



Quae decuit, primis sine crimine lusimus annis : 

Nunc teritur nostris area major equis. 10 

Tempora cum causis, annalibus eruta priscis, 

Lapsaque sub terras, ortaque signa cano. 
Venimus ad quartum, quo tu celeberrima, mensem: 

£t vatem, et mensem scis, Venus, esse tuos. 
Mota Cytheriaca leviter mea tempora myrto 15 

Contigit ; et, cceptum perfice, dixit, opus. 
Sensimus ; et subito causae patuere dierum : 

Dum licet, et spirant flamina, navis eat. 
Si qua tamen pars te de Fastis tangere debet, 

Caesar, in Aprili, quo tenearis, habes. 20 

Hic ad te magna descendit imagine mensis ; 

£t fit adoptiva nobilitate tuus. 



quam trtcto ; abstracta sic solent de 
penonis dici ; exempla collegit Dra- 
kenb. ad Silium. xvi. 504. Primos 
Btatis annos tUcerg putabant talem 
lasciviam : Amorum III. xv. 4 ; ** Nec 
me delici» dedecuere mes." Hora- 
tius» I. £p. xiv. 36 : " Nec lusisse 
pudet, sed non incidere lusum." 
Operam suam etiam ii. 360. cum de- 
cnrsa in circo comparat, cujus spa> 
tium ar§a dicitur ; III. Amorum, xv. 
18. tragoediam scribere aggressurus 
ponit hasc : PuUanda est magnis area 
majar eguti. Tempcra — cano, Hec 
repetita e lib. i. 1 seqq. 

15. Ut puellaB petulantes amatorem 
re levi, quam manu tenent, feriunt» 
sic Veous Ovidium myrto contigit ; 
qui tactus vim institutionis habebat. 
Neque adeo erat, cur poetam ita in- 
strueret, ut Janus, lib. i. Similem 
autem vim in aniroo poets, Art. iii. 
Amat. 53. folium habebat et grana de 
Veneris myrto data. 

19 — 60. deiori Germanico, cui 
hoc opus consecratum, supra i. iniu 
nobilitatem suam coramendat, et cau- 



sam simul aperit, cur Aprilis olim se- 
cundum locum habuerit. Hic seriem 
inlexuit regum et Trojanorum et Al- 
banorum. Locus est bistaricus et te- 
nuiter scriptus. Aprili$ Veneri sacer, 
cujus nepos lulus, a quo originem re- 
petebat Julia gens, in cujus iio6i7i- 
tatem adaptatus erat Augustus, post 
etiam Ccsar Germanicus, i. 10. lo- 
terpres Gallicus illum nunc intelUgtt ; 
sed rectios hunc intellig^ Ccsari 
enim Germanico totum opus poeta 
consecravit, eumdemque etiam ver. 
81. alloquitur. Descendit ad te, serie 
majorum deducitur ad te» appftret ad 
te quoque illum mensem pertinere. 
Sumtum hoc vocabul. nunc a stem- 
mate, quod a primo gentis anctore 
descendit ad posteros. In stemmate 
Cssaris nomen erat Veneris, qnod» 
quia maximam nobilitatem dabat» 
poeta e sermone Romano wtagnam 
imaginem dixit. Aprilis igitur pne 
capteris carus Cssari esse debebat. 
Sed illud canim esse expressit verbis 
tangere et teneri, qus passim (^lecta- 
tionis notionem habent. 



FASTORUM LIB. IV. 



175 



Hoc pater Iliades, quum longum scriberet annum, 

Vidit ; et auctores rettulit ipse suos. 
Utque fero Marti primam dedit ordine sortem, 25 

Quod sibi nascenti proxima causa fuit ; 
Sic Venerem, gradibus multis in gente repertam, 

Alterius voluit mensis habere locum : 
Principiumque sui generis, revolutaque quaerens 

Saecula, cognatos venit ad usque Deos. 30 

Dardanon Electra nesciret Atlantide cretum 

Scilicet ; Electram' concubuisse Jovi ? 
Hujus Erichthonius : Tros est generatus ab illo : 

Assaracon creat hic : Assaracusque Capyn : 
Proximus Anchisen ; cum quo commune parentis 

Non dedignata est nomen habere Venus. 36 



23. Pater Hiadet, Romulus, Ilie fi- 
lius, hoc vidit, respezit, spectavit Scri- 
bgret, deicriberet in menses. Longut 
lolemne auDi epitheton. Auctores tuot, 
quos ver. 57. paretittt tuot vocat, 
illartem et Venerem. Burmanno ele- 
gmntior videbatur lectio in cod. Fran- 
cofiirt. pnttulit, prodidit, tradidit pos- 
keris ordine illo et inatituto parentes 
luos. Ferta ttsitvut, bellatorum sunt 
epitheta. Sortem, locum. Gradilmt 
mMltit; ut a Venere prognatum se 
reperiret, per gradus multos adscen- 
doDdum erat in stemmate. Caeterum 
de hac sententia confer Macrob. i. 
^torn. 12. cujus verba ad ver. 61. 
dedimus. 

29. Non a Venere tantum, sed lon- 
gius adeo ab ipso Jove repetit Romuli 
originem. Principium generis quarebat 
sic, ut secula prsterlapsa revolveret, 
per ea rediret ad principium ; i£n. x. 
256: " revoluta ruebat dies," revol- 
vebatur, redibat. De gentis JuIisB 
progenitoribus Trojanis confer Virgil. 
Georg. iiL 35. ubi demitta ab Jove gent 



vocatur. Fons autem illius genealogi« 
est Homer. II. xx. 215. £ serioribus 
adde ApoUodorum, III. xii. 1 . A Jove 
et Electra, Atlantit filia, (vide ver. 
174.) omnes regum Trojanorum stir- 
pemrepetunt Dardaiiiii,relictaSamo- 
thrace, in Asiam trajecit, ubi a Teuero, . 
Scamandri et Idsie Nymphae filio» ex- 
ceptus, partem regni accepit, urbem- 
que Dardaniam aut Dardanon con- 
didit. Teucro mortuo, omnis illa terra 
Dardania dicta. Dardano successit 
Erichthoniut, ejus filius, rex opibus 
clarus. A Troe rege illa Troja dicta. 
Is Ilum, Attaracum et Ganymedem 
genuit. £x Ilo Laomedon et deinceps 
Priamus, qui non pertinebant ad con- 
silium nostri poets ; ^Eneas enim ab 
Attaraco, cujus filius Capyt Anchiten 
genuit. Itaque et apud Virgil. At- 
taracut potissimum memoratur inter 
^nesmajores; iEo. i.284; vi. 650; 
ix. 259. 643. Anchise ^i' kptorusr^ 
iiriOvpiav 'A^o^iriy ffvyt\9ovffa, 
Aiytiav lykwriotv. Apollod. 



17S 



P. OYIDU NASOKIS 



40 



HiDC satos .£iieas, fnetas spedata per ignes» 

Sacra, patremqoe huiiiens, altera sacra, 
Veiuiiiiis ad felix aliqaando noineQ Inli, 

Unde domus Teocros Jalia tangit avos. 
Postnmos hoic ; qoi, qood silvis fbit ortos in 

Silrios in Latia gente vocatos erat. 
Isqoe, Latine, tibi pater est : sobit Alba I^itinnm : 

Proximos est titolis Epitos, Alba, tois. 
lUe dedit Capyi recidiva rocabola Trojae ; 45 

Et tuus est idem, Calpete, factos avos. [beret, 
Qoomqoe patns regnom post honc Tiberinos ha- 

Dicitor in Toscas gorgite mersos aqoae. [potem 
Jam tamen Agrippan genitom, Remolomqoe ne- 

Viderat ; in Remolom folmina missa fenint. 50 



37. De bac pietau Xjotat coolcr 
i. S27. KoDC ipce grmTiter /MrteJ to- 
cmtar. Beiie ipcrtetc per igna ; ete- 
imn JEn. m. 148 : " Fbrygii penatcs, 
QoM mecoBi a Trojm» aiediiiqiie ez 
ignibit urbis Extnlerun." Umde, per 
qvem. Ttmererum oomen a|md Ho> 
memm oon occnrrit, nec freqoeiitatnr 
ccteris gnecis poetii; latiBis rero 
poetis admodom ositatam. Vide de 
eo paolo ante ad ver. 31 ; Lirius, i. 3. 
obi de Ascanio, ^oeaB soccesaore, 
loqoitor: *'Haad nibil ambigam» 
hiccine foerit Ascanius, an major, 
qoam hic, Creosa matre Ilio incolomi 
natos, comesqoe inde patemje fngm, 
qoem lolum eomdero Jolia gens auc- 
torem nominis sui noncopat.'' Ma- 
jorem fbitse etiam Virgilius et Dionys. 
i. 65. Tolont. £a origioe valde leta- 
bator Jtt/ia domut; Virgilius, iEoeid. 
i. 288 : " Jolios, a magoo demissom 
nomen lulo." Coofer Diooysium, 
L70. 

41. Seriem regum Albanornm ha- 
bet etiam Metam. xiv. 609 sqq. De 
ea vide Ryckii Dissert. xi. p. 453. 
PoKttmuj ille Silvius secundum Dio- 



nyshnn. L 70. erat AimBii Inter, ex 
Lavinia post obitnm .£nee natis. 
Lavinia qoom eom otno ferrei, me- 
toeretqoe AiconioB, m portoee regia 
io alw desertas dedneta eal, obi 
5iintiai dam peperit, qood nomea 
onoibos deinceps cjos posteris ad- 
bssit. Livios vero eom vocat Ascaaii 
fihom, caso qoodam in lihrBS notaBi. 
Ittpie, Latini, etc. Ovidios hic et 
Metam. dicto loco, /£metm Slvinm 
omisit, patrem Latini. Subit, soccedit 
Alba Latino. E]pito$ livio Jlos, Dio- 
nysio Capetus dicitor. 

45. Reeidiiyi, qam, antea jam osar- 
pata, ad rem novam adhibentor. Cspff 
olim nomioatos erat non modo JExnat 
avos, Assaraci filmsy sed et onos e 
sociis ^nes ; ^En. i. 183. De voca- 
bolo reeidivus, Heinsios qoi id vaMe 
amabat, latios egit ad Claodianom, 
xliv. 66, Pro Culyete hic et Metam. 
xiv. 613. Capete, atqoe ita et livios ; 
sed Neapol. metri caosa hoc loco e 
Dionysio et Eusebio invexit Cclpete, 
Tnsca aifua, Albula flovios, qoi inde 
Tiberis nomen accepit ; confer ii. 389. 

49. De Agrifpa et Kemol* aot H^ 



FASTORUM LIB. IV. 



177 



Venit Aventinus post hos ; locus unde voeatus, 

Mons quoque : post illum tradita regna Procse ; 
Quem sequitur duri Numitor germanus Amuli : 

Ilia cum Lauso de Numitore sati : 
Ense cadit patruo Lausus ; placet Ilia Marti ; 55 

Teque parit, gemino juncte Quirine Remo. 
Ille suos semper Venerem Martemque parentes 

Dixit ; et emeruit vocis habere fidem. 
Neve secuturi possent nescire nepotes, 

Tempora Dis generis continuata dedit. 60 

Sed Veneris mensem Graio sermone notatum 

Auguror ; a spumis est Dea dicta maris. 



muio nc etiam livius : " Agrippa in- 
de, Tiberini filiui; post Agripparo 
BoBulus Silvius, a patre accepto im- 
perio, regnat." Dionysius Reroulum 
Aliadem vocat, nec memorat cujus 
61iua fuerit. Sed Ovidius a se ipso 
Metam. xiv. 616. dissentit, ubi He- 
mulus et Acrota sunt fratres, Tiberini 
filii. Remulus natu major, horoo fe- 
rox, prior regnat, eique succedit mo- 
deratior Acrota. Itaque Cronovius ad 
livium, d. L hunc locum emendabat, 
Rtmulumqug priartm; Heinsius vero 
Rsmulumqug feroeem. Verum appa- 
ret, Ovidium nunc alios auctores esse 
secutum. Illo altero loco Remulus 
imiUUcrJulmMis vocatur; quod Dio- 
nystos pluribus narrat, hunc contem- 
torem Deorum, tyrannuro Diis invi- 
sum, machinas excogitasse, quibus 
fttlmina imitaretur, hominesque, tam- 
qumm Deus, terreret, sed inter imbres 
ei folmina diluvio ipsum periise cum 
doino. 

61. De monte, ubi Aventinus se- 
pultas est, eonaentiunt rerum scripto- 
res : sed de alio heo, aut, ut unus 
Heiosii, Mopeti et quinque alii habent, 
iaeu, sUent» etiam Ovidius Metam. 
d. J. NumUerem Dionysius et Euse- 

VOL. V. 



bius omittunt. Secundum Livium, eo 
puiso, Amuiius regnat; etiam apud 
Plutarchum Rom. 3. Numitor prior 
regnat. Amulius, iii. 49. contemtcr 
aqui vocatur, nunc durus, Lautut, 
Dionys. lib. i. 76. iEgistus, quem in 
venatu Aroulius ex iosidiis interfici 
jusserit. 

61. De nomine Aprilit, dus erant ve* 
terum sententis, quum aliis a nomine 
Veneris Grsco Aphrodite, aliis a verbo 
aperire ductum videretur ; vide ad i. 
39. Non mirum est, Nostrum, etiam 
Juliae gentiscausa, priorem amplexum 
esse, eamque acriter defendisse. Ne 
autem quis objiceret, parum credibile 
videri, antiquissirois temporibus Grse- 
curo nomen roensi Roroano iropositum 
esse, cataloguro struit Graecoruro» qul 
olim in Italiaro migraverint. De ortu 
Veneris e tpuma marit locus clasncus 
apud Hesiodum Theogon. 190. sqq. 
Illa spuma circumdabat testiculos Sa^ 
turni resectos et in mare dejectos. 
Inde Venus non modo 'A^po^irty; 
sed et IIoi^uK *AvaSvofUPfi dicla. 
De hac autem, quam Noster affert, 
etymologia confer Macrobium Saturn. 
i. 12 : " Secundum roensem nominavit 
(Romulus) Aprilero, ut quidam pu- 
Aa 



178 



P. OVXDII NASONIS 



Nec tibi sit mirum Graio rem nomine dici : 

Itala nam tellus Graecia major erat. 
Venerat Evander plena cum classe suorum ; 65 

Venerat Alcides ; Graius uterque genus. 
Hospes Aventinis armentum pavit in herbis 

Claviger ; et tanto est Albula pota Deo. 
Dux quoque Neritius : testes Laestrygones exstant ; 

£t, quod adhuc Circes nomina litus habet. 70 
£t jam Telegoni, jam mcenia Tiburis udi 

Stabant, Argolicae quod posuere manus. 



tant, cum adspiratione, quasi Aprilem 
a spuma, quam Grcci vocant i^p6v, 
onde orta Venus creditur. £t hanc 
RomuH auerunt fuisse ratioaem, ut 
primum quidem mensem a patre suo 
Marte, secundum ab Mnets matre 
Venere nominaret, et hi potissimum 
anni principia servarent, a quibus 
esset nominis Romani origo/' 

64. Non omnis Italia, sed ejus ora 
Gracia major, scil. magna dicta, qus, 
a colonis Grscis occupata, amplitu- 
dine Hellada, scil. Greciam proprie 
sic dictam, superabat. De coloniis 
Grecis in eam Italife partem deductis 
vide Heynii Prolusiones xv. iu Opus- 
culis Acad. vol. ii. Sed Ovidius viros 
tantum quoadam insigoes, a poeiis 
celebratos, memorat. De Evandri et 
Bereulu adventu vide i. 470 sqq ; i. 
543 ; V. 643. Evander sexaginta an- 
nos ante bellum Trojanum Arcadum 
coloniam in Latium deduxit, oppi- 
dumque in Palatioo monte condicUt; 
Dkmyaius Halic. i. 3 1 . HeretUet non 
ibi consedit, tantura boves Geryonis 
per ilU loca egit. Albulam, scilic. 
Tiberim (ver. 48.) armentum prae se 
agens nando trajecit, locoque herbido, 
ut boves pabulo leto reficeret, pro- 
cubuit; Livius, i. 7. 

69. Neritiw, Ulysses, a Nerito, 



monte Ithacae, a quo et tota insols 
dicta; Homerus, Od. ix. 22. Is et 
ad Ltutrygonai, Gigantes et Andn>> 
phagoSfFormias Campaniae incolenlai, 
pervenit, atque ex sociia ejos anas 
devoratus est ab Antipliate rege; 
Homerus, Od. z. 120 sqq ; cosf. 
Met. xiv. 233 sqq. Ctreen, iEets so- 
rorem ; Homerus, Od. z. 135. jvxtt 
litus ItalisB collocat. ubi postea Cir* 
cecum promontorium. £a ex Ulyssis 
sociis qoosdam in men mutavit. Coof. 
Metam. xiv. 244. 

71. Omnium prope urbium Itali- 
carum origines Romani repetebant s 
Grscis. Ad TeUgonum, Ulyssis s 
Circe filium, TuacuU initia reCmbaot. 
Is Ithacam petiit, sed, quum insdns 
patrem occidisset» redux io Italiasa 
urbem illam condidit ; Hyginus, fiib. 
127. Inde Horatius, III. Od. zxix. 8 : 
" Telegoni parricida juga/' Tosculnm 
in coUe situm. Apud eumdem Od. U. 
vi. 5 : " Tibur Argeo positumcolooo." 
Nempe Tiburnus, CatiUus et Corss 
fratres eo deduxerunt coloniam Aigi' 
vorum ; Plioius, xvi. 44; Heyaias 
Exc. 8. ad i£n. vii. Udam Ttbmr 
etiara Horatius, Od. lU. xxix. 6. 
propter Anienem, rivos et fontes; ibi 
igitor et "uda mobiUbin pomani 
rivis." Od. I. vu. 13. 



FASTORUM LIB. IV. 



17» 



Yenerat Atrides fatis agitatus Halesus ; 

A quo se dictam terra Falisca putat. 
Adjice TrojansB suasorem Antenora pacis, 75 

Et generum (Eniden, Appule Daune, tuum. 
Serus ab Iliacis, et post Antenora, flammis 

Adtulit ^neas in loca nostra Deos. 
Hujus erat Solimus, Phrygia comes exsul ab Ida, 

A quo Sulmonis mCBnia nomen habent. 80 

Sulmonis gelidi, patrise, Germanice, nostrae. 

Me miserum! Scythico quam procul illa solo est! 
Ergo ego tam longe ? sed supprime, musa, quere- 

Non tibi sunt maesta sacra canenda lyra. [las ; 



73. HidBsus ez posteris Atrti, Aga- 
memiione interfecto, patriani reliquit, 
Falerioi in Italia condidit, atque io- 
colas Jaoonia sacra docuit ; Aro. UI. 
xiii. 31. Ut hic Atrides» sic JEn. vii. 
723. Agamemnoniui vocatur; quod 
tamen non ad patrem referendum, 
nam x. 417. a patre vate in si vis 
ediietnt traditur. Eum autero Falit- 
emmm in Etmria conditorem faciunt 
etiam Solinus cap. 8 ; Servius ad i£n. 
vii. 695. Eonim oppidum FaUrii, 
qvod noraen facile ex HaUso fieri 
peioit. Vide Spanhemium de Usu et 
PnMtant. Nnm. Diss. ii. p. 107 ; 
Heynii Excurs. ad y£neid. viii. p. 139. 

76. De Antenore et >£n*i etiam 
Livittt, i. 1. " pacis reddendaeque He- 
leme lemper auctores fuerant." Adde 
Hbratioro, Ep. I. ii. 9. Orationem, 
qna id snadet, habet Homerus, II. H. 
348 tqq. Is cum multitudine Hene- 
tmn in intimnm maris Hadriatici si- 
mim venit, ibique Patavium condidit ; 
Mft. i. 242. Daunutf rex Apulioe, 
Diomedit socer ; Strabo v. 283 sq. 
Ab eo Apulia Dauniat dicta Horatio 
I. CNi. xvi. 14; III. Od. xxx. 11. 
Diomedes (EnOet, (Enet, regis (Etoliae , 
nepot, Tydei filius. In Apulia olim 



Diimedit eampi, item Diamedea intula 
eontra litus Apulum, Diomedit tumn- 
lo et delubro nobilis ; Plinius, iii. 30 ; 
X. 61. i£nea< venit MriM. Secnndum 
Virgilium, septem fere annos per 
maga et terras erravit. Vide Heynii 
Excursura ii. ad Mn, iii. quamquam 
Virgilius ipse in tot annot ejut er- 
rores digessit. 

79. Sulmonis origines. Sulmo, me- 
tropolis Pelignoram, distans ab urbe 
millia novies decem passuum, panra, 
sed irriguis salubris aquis; Trist IV. 
X. 4 ; infra ver. 685 sqq ; Amomm ii. 
16, init. Eam conditamesse tL,Solimo, 
aut, ut alii quos Mitscherl. secutut ett, 
scribunt, Solymo, Mnttb comite, nanrnt 
et Silius ix. 70 sqq. Glosse in MSS. 
Vaticc. addunt, hunc Solymum uzo- 
rem duxitte filiam ^nen ; sed Clu- 
verius, Ital. Antiq. ii. 14. fictam mo- 
net hanc fabulam e vocabulorom si- 
militudine. Geiidut Sulmo etiam apnd 
Silium viii ; gelidtt Sulmonit undm 
IV. Trist. X. 3. Commode delatus est 
rerum serie ad patriam; commode 
etiam ea gemitum expressit, quum in 
exsilio hcc retractaret. Scyihico toio; 
1. Trist. iii. 61 : " Scythia est, qoo 



roittimur. 



»» 



180 



P. OVIDII NASONIS 



Quo non livor abit ? sunt qui tibi mensis honorem 

Eripuisse velint, invideantque, Venus. 86 

Nam, quia ver aperit tunc omnia, densaque cedit 

Frigoris asperitas, fcetaque terra patet, 
Aprilem memorant ab aperto tempore dictum ; 

Quem Venus injecta vindicat alma manu. 90 
IUa quidem totum dignissima temperat orbem ; 

Illa tenet nullo regna minora Deo ; 



85. Altera etyroologia Aprilis men- 
sis afiertur, quam poeta invidue tri- 
buit. Macrobius vero Saturn. i. 12. 
narrat, Cincium et Varronem argu- 
mentis non contemnendis Veneri hunc 
bonorem eripuisse, quum nullum sa- 
crificium insigne ei per hunc mensem 
a majoribus institutum esset, et quum 
nomen ei sub regibus nec Gnecum, 
nec Latinum fuerit : " sed, quum fere 
ante aequinoctium vernum triste sit 
coelum et nubibus obductum, sed et 
mare navigantibus clausum; terrs 
etiam ipsae aut aqua, aut pruina, aut 
nivibus contegantur,eaque omnia ver- 
no hoc mense aperiantur; arbores 
quoque, nec minus caBtera, quae terra 
continet, aperire se in germen incipi- 
ant, ab his oronibus mensem Aprilem 
dici merito credendum, quasi Aperi- 
lem: sicut apud Athenienses dvde- 
tmipuov idem mensis vocatur ab eo, 
quod hoc tempore cuncta florescant." 
Qtio abitt quousque progreditur; Me- 
tam. XV. 111: '* Longius inde nefas 
abiit." Honor mensii, honor, quo tibi 
mensis consecratus est ; ver. 115. 
"titulus mensis." Quia ver — patet. 
Frigus bibernum oronia densat et con- 
stringit; verno autem tepore solvitur 
terra, ut semina, quibus repleta est, e 
gremio ejus facile exire possint. Fata 
autem, ut sup. i. 162 : seminibHsfatus 
ager, Injectio manus, ritus quo Ro- 
mani utebantur in vindiciis agendis ; 
Servius ad Mn, x. 419 : " Manus in- 



jectio, quoties, nulla judicis avcton- 
tate exspectata, rem nobis debitam 
vindicamus." Suavitas autem est in 
livore grammaticonim et in hac vindi- 
catione Veneris ; cui et ver. 1 15. spo- 
liare bene convenit. 

91. Argumentum a dignitaU Vene- 
ris. Laetitiam veris veteres Veneri 
tribuebant, qua? tunc terram revisere, 
choros agere, atque omnia exhilarare 
credebatur; Horatius, 1, Od. iv. 7. 
£tiam Macrob. i. Saturn. 21 : " Quam 
sol vemalis aequinoctii transgreditar 
fines« augendo diem, tunc et Venus 
Ista, et pulchra virent arva segetibus, 
prata herbis, arbores foliis ; ideo ma- 
jores nostri Aprilem mensem Veneri 
dicaverunt." Secundum Hesiodum, 
Theog. 120. in principio rerum Chaos 
erat et Eros, qui omnium Deorum 
omniuroque hominum animos domat ; 
inde seriores effecerunt Venerem. la- 
primis Lucretius, i. 1 — 20. hanc vim 
Veneris celebravit, quem locum loi^ 
suavissimum Noster ante oculos ha- 
buit. Temperat, regit. JIVata/t6tts,ande 
ipsa orta ; ver. 131. *' materna cquo- 
ra." Dat autem illa jura amoris vo- 
luptate, quam omnibus cceli, terras, 
undarum incolis instillat, qua eos init, 
perfundit, implet, et ad coitus im* 
pellit. Inire etiam mox de re venerea. 
Sed apud Lucretium, dicto loco, ad- 
ventum notat. Continere de conser- 
vatione rerum etiam apud Ciceronem 
legitur. Lucretius : *' Qusb mare na- 



FASTORUM LIB. IV. 



181 



Juraque dat ccelo, terrae, natalibus undis ; 

Perque suos initus continet omne genus : 
IUa Deos omnes, longum enumerare, creavit ; 95 

IUa satis causas, arboribusque dedit ; 
IUa rudes animos hominum contraxit in unum ; 

£t docuit jungi cum pare quemque sua. 
Quid genus omne creat volucrum, nisi blanda vo* 

Nec coeant pecudes, si levis absit amor. [luptas? 
Cum mare trux aries cornu decertat ; at idem 

Frontem dilectae laedere parcit ovis. 102 

Deposita taurus sequitur feritate juvencam, 

Quem toti saltus, quem nemus omne tremit. 
Vis eadem, lato quodcumque sub aequore vivit, 

Servat ; et innumeris piscibus implet aquas. 106 
Prima feros habitus homini detraxit : ab illa 

Venerunt cultus mundaque cura sui. 



vigeruiD, qus terras frugiferentes Con- 
celebras ; per te quoniam genus orone 
animantum Concipitur visitque exor- 
tum lumina solis — per maria ac mon- 
tes, fluviosque rapaces, Frondiferasque 
domos avium, camposque virentes, 
Omnibus incutiens blandura per pec- 
tora amorem, Efficis. ut cupide gene- 
ratim sscla propagent — rerum natu- 
ram sola gubernas, Nec sine te 
qnidquam dias in luminis oras Exori- 
tur, neque fit letum, neque amabile 
quidqnam." Caus4t, ea, uode aliquid 
oritur aut alitur; vide Heyniuro, Ob- 
servat. ad Tibullum, II. iv. 29. 

97. Contraxit in unum, aroore con- 
junxit; latiore sensu contruhere ho- 
mines est ver. 811. Levis amor etiam 
Tibullus, I. vii. 44. ut levii Venus ibid. 
I. i. 73. quia amor levem statem de- 
ceL Eiizmjocosa eamdem ob causam 
dicnntur qus ad amorem pertinent. 
De vi amoris in^bestiis confer Vii^- 
liiUD» Georg. iii, 217 sqq.. Pugna 



tauriyrum, qusB ibi et Mn, xii. 715 sqq. 
describitur, ostendit, quam tremendi 
illi sint. Parcit Utdere elegantius 
quam , non Isdit ; sic parce nocere 
TibuUus, III. V. 6. 

107. Venus addocuit artes. Habitus, 
ad exteroam vivendi rationem, vesti- 
tum, supellectilem pertinet. Horatius, 
I. Od. X.2. Mercurio hoc tribuit, quod 
" fitros cultus horoinum voce forroarit 
etdecoru more palsstrs." Elegantia, 
qu» agresti ilU et inhuroanas negli- 
gentise opponitur, munditiat mundus 
cultus, et hoc loco cultus, mundaque 
cura 8ui dici solet ; namque et cura 
de studio ornandi corporis adhibetur. 
Vide Gronovii Observat. p. 143. Car" 
men vigilatnm, nocte vigilata decan- 
tatum, ut I. Trist. i. 108. " vigilati 
labores." JVux negatur iis, qui noctu 
non admittuntur ab amata. Ab iis ad 
fores clausas K\avai9vpov canebatur» 
quale Metam. xiv. 718. legitur. Pro 
sua causa, non, ut oratores forenses. 



182 



P. OVIDII NASONIS 



Prinius amans carmen vigilatum nocte negata 

Dicitur ad clausas concinuisse fores ; 110 

Eloquiumque fuit duram exorare puellam : 

Proque sua causa quisque disertus erat. 
Mille per hanc artes motae ; studioque placendi, 

Quae latuere prius, multa reperta ferunt. 
Hanc quisquam titulo mensis spoliare secundi 115 

Audeat ? a nobis sit procul iste furor. 
Quid ? quod ubique potens, templisque frequenti- 
bus aucta, 

Urbe tamen nostra jus Dea majus habet. 
Pro Troja, Romane, tua Venus arma ferebat, 

Quum gemuit teneram cuspide laesa manum ; 
Coelestesque duas Trojano judice vicit : 121 

Ah ! nolim victas hoc meminisse Deas ! 
Assaracique nurus dicta est, ut scilicet olim 

Magnus luleos Caesar haberet avos. 
Nec Veneri tempus, quam ver, erat aptius ullum : 

Vere nitent terrae ; vere remissus ager : 126 



pro aliena. Moveri etiam iDcipere 
notat ; iii. 1 1 ; hinc artes moventur 
quando initia capiunt, inveniuntur. 
TituU) mensu: denominatio mensis a 
Venere. 

117 — 124. Veneris merita de Ro- 
manorum raajoribus. Potentes Dii, 
qni sumroa religione coluntur : Venus 
diva potefis Cypri; Horatius, I. Od. 
iii. 1. Itaque interpretationem habent 
verba templisfrequentibus aucta ; nam 
augetur Dea templis, ut homo honori- 
bns, commodis, augeri dicitur. Urbe^ 
8cil. in. Jus poscendi cuUum. Tua 
Troja, quffi ad te quoque pertinebat, 
qnia inde originem ducis ; vide ad iii. 
9. Venerist quum JEnex periclitanti 
opem ferret, manum summam Diome* 
des hasta vulneravit ; quo vulnere ac- 
cepto, vilde illa clamavit ; Homerus, 



II. E. 335 sqq. Causa, cur pro Tro- 
janis staret, quod exlestes duas, Juno- 
nem et Minervam, forma vincere Ju- 
dicata erat a Paride, qui indefotalis 
judex ab Horatio iii. Od. 3. vocatur. 
Hoc judicium Junoni inprimix alta 
mente repostum manebat, Mn, i. 27 ; 
unde magns calamitates, etiam j£- 
n(.'® ; et verendum erat, ne odii illius 
vis etiam ad CsBsares aliquando re- 
dundaret ; hinc illa avemincandi for* 
mula, Ah! nolim, etc. De Assaraee 

vide versum 34. 

1 25—332. Argumentum a verif soa- 
vitate. Nitere de Isto eolore et jucunda 
facie terrffi vemo tempore. RemissMS, 
qui remittit, relaxatsinumsnum,quem 
frigus contraxerat. Cum sqq. confer iii. 
238—240. Tumido, etc. ut Virgilius, 
Ecl. vii. 48 : " leto turgent in jmI- 



FASTORUM LIB. IV. 



183 



Nunc herbae rupta tellure cacumina toUunt ; 

Nunc tumido gemmas cortice palmes agit : 
Et formosa Venus formoso tempore digna est ; 

Utque solet, Marti continuata suo. 130 

Vere monet curvas materna per eequora puppes 

Ire ; nec hibernas jam timuisse minas. 
Rite Deam Latiae coUtis matresque nurusque, 

£t vos, quts vittffi longaque vestis abest. 
Aurea marmoreo redimicula solvite coUo : 135 

Demite divitias : tota lavanda Dea est. 
Aurea siccato redimicula reddite collo : 

Nunc alii flores, nunc nova danda rosa est. 
Vos quoque sub viridi myrto jubet illa lavari ; 

Causaque, cur jubeat, discite, certa subest. 140 



mite gemms/' idemque Georg. ii. 363 : 
'* se laetas ad auras Palmes agit." De 
continuata vide venuro 60. Vere mO' 
net, etc. A iii. Iduum Novemb. ad 
vi. Iduum Martii, maria clausa erant, 
id est» non navigabant veteres, navi- 
bu in litus subductis. Vere redeunte, 
ticcas carinas machins trahebant tn 
mare ; Horatiut, I. Od. iv. 3. £t quia 
Venns e mari orta, propterea imperium 
qnoddam in mare ei tribuebatur. Tem- 
pestates etiam Virgilius mina» ccsli et 
mom dixit. 

133 — 162. Fettum Veneris et Far- 
tumt ViriUt Kalend. Aprilit; quod 
etiam in Kalendario vet. memoratur. 
Hoc est illnd ipsum, quod veteres 
Bonniilli docebant, Aprilera a Vener« 
Domen trazisse; Plnlarchus, Numa, 
cap. 19. QuU vittse, etc. Ita mere> 
tricea etiam Trist. ii. 248. et ex Ponto 
III. iit. 54. circnmloquitur. £a tog^m 
gestabant, non langam vestem, nerape 
stolam, vestem matronarum usque ad 
taloa demissam, cujus oram limbus 
aot instita cingebat ; TibuUus, I. vi. 
67 : " Sit modo casta, doce, quarovis 
Bon vitta ligatos Impediat crines, nec 



stola longa pedes." In uno adeo Ka- 
lend. meretrices solas memorantur, 
qus se sub myrto laveriot. 

136. De btionibus statuarum divi- 
narum, et ornamentis, quibus ille tec- 
t» apud Grscos vide Spanhem. ad 
Callim. hymn. Pallad. init. Etiam 
in Kalendario Romano plures lotionea 
ejus generis notata. De hoc Venerii 
festo Plutarchus Num. 19. tantum: 
Ovoinri rf 9ttp : sed addit : ralQ mk- 
'Kavdcug iim^aviofjikvcu ak ywaunt 
fivpaivy Xovotrrcu. Redimicula, fini* 
bri» aut fascie e mitra descendentesr 
qus subter mentum colHgari solebant; 
iEn. ix. 616. Vide Servium ad JEn* 
iv. 2 1 6. DiviHa, ornamenta pretiosa, 
quibus Veneris statua locupletata 
fuisse videtnr ; confer Lenriura. 

139. Sub mjprto, myrto coronatSB 
lavabantor, ut e Plutarchi dicto loco 
apparet. Sieeare eajntlo» solemne ne- 
gotium Dearum marinarum, etiam ali" 
arum post lotionem. Oppoiita ; Hein- 
sius appoiita dedit. Sed arbor, post 
quam quis latere Tult, non bene apjMmi 
dicitnr. Referre, repetere, ut i. 618 ; 
ii. 512. 



184 



P. OVIDII NASONIS 



Litore siccabat rorantes nuda capillos : 

Viderunt Satyri, turba proterva, Deam. 
Sensit, et opposita texit sua corpora myrto. 

Tuta fuit facto ; vosque referre jubet. 
Discite nunc, quare Fortunae tura Virili 145 

Detis eo, calida qui locus humet aqua. 
Accipit ille locus posito velamine cunctas ; 

Et vitium nudi corporis omne videt. 
Ut tegat hoc, celetque viros, Fortuna Virilis 
' Preestat; et hoc parvo ture rogata facit. 150 
Nec pigeat niveo tritum cum lacte papaver 

Sumere, et expressis mella liquata favis. 
Quum primum cupido Venus est deducta marito ; 

Hoc bibit : ex illo tempore nupta fuit. 
Supplicibus verbis illam placate : sub illa 155 

Et forma, et mores, et bona fama manet. 
Roma pudicitia proavorum tempore lapsa est: 

Cumaeam, veteres, consuluistis anum. 



145. Fortuna sub variis cognomi- 
nibus Servius rex plura templa posuit, 
Virili unum in ripa Tiberis : Plutar- 
chus, Qusst. Rom. tom. vii. p. 135; 
Dionysitts Halicam. iv. 27. Aoco 
Martio consecrationem illius templi 
Plutarchus de Fortuna Roman. p. 265. 
tribuit. Accipit melius est, quara alio- 
rum adipicit, Aecipei^ nos locus di- 
citur quem adimus. Pro parvOf Heins. 
suadel parco ; vide ii. 538. 

157. De Venere Verticordia obiter. 
Anno U. C. 639. M. Acilio Balbo, 
M. Porcio Catone coss. Elvia virgo, 
Elvii, equitis Roroani filia, equo ve- 
hens fulmine icta est, ut non modo 
ipsa cum equo exspiraret, sed et utri- 
usque corpus nudum, omnibus tegu- 
meotis et ornamentis disjectis, reperi- 
retur. Vates coosulti responderunt, 
eo infamiam virginum Vestalium, equi- 
tumque Romanorum portendi ; et mox 



servus quidam indicavit, Vestalet tres, 
iEmiliam, Liciniam et Martiaro, diu 
jam consuetudinem cum equitibos 
quibusdam incestam habuisse. Patres 
inde non supplicia modo ab illis sum- 
serunt, sed et libros Sibyllinos consuli 
jusserunt. li vero roonebant, ut mali 
avertendi causa, primum per^rinis 
quibusdam Diis duo Grsci totidem- 
que Galli vivi defoderentur, dcinde 
Veneri Verticordite simulacnim coose- 
craretur, quo facilius mulierum mentes 
a libidine ad pudicitiam converteren- 
tur. Simulacrum dedicavit Solpida, 
Fulvii Flacci uxor, qus omnibus aliis 
sanctitatis laude antecellebat ; vid. 
Plutarch. Quaest. Roman. tom. vii. 
pag. 144 ; Plinius, Hist. Nat. viii. 35; 
Valerius Maximus, viii. 15; Juliut 
Obsequens cap. 97 ; Orosius» vi. 12. 

Roma — lapsa «st, Romani aut Ro> 
manae a pudicitia lapsae sunt ; moret 



FASTORUM LIB. IV. 



165 



Dipla jubet Veneri fieri : quibus ordine factis, 
[nde Venus verso nomina corde tenet. ] 60 

oaper ad ^neadas placido, pulcherrima, vultu 
Elespice ; totque tuas, Diva, tuere nurus. 
m loquor : elatae metuendus acumine caudae 
$corpios in virides praecipitatur aquas. 
X ubi transierit, coelumque rubescere primo 165 
!3oBperit, et tactae rore querentur aves ; 



D cprrapti sunt ad libidiDem. 
de rebiu, quae in deterios mu- 
r; Cicero, Leg. ii. 15: mores 

ad vMUitiem; Tivius pnefat. 
ente paulatim disciplina/' et pau- 
st : '* ut mores raagis magisque 
sint." Neque iabi a fmdieitia 
e dictum ; Hinius, v. ^ist. 10 : 
e areketypo labor et decido, Sic 

ferri hsBc lectio potest. Multo 
I offendere quemquam debet 
pophe, quae est in voce veteret, 
Mflkra anu vide ad MeL xiv. 101. 
, nempe Sibylla. Ordine, rite. 
vm Pausanias Boeot. cap. 16. 
r42. perantiquum signum Vene- 
posSrophiie memorat, additque, 
ic dictam, ut homines a libidine 
reM^impurisque factis averteret. 
t; Oeeasut Seorpii matutinus,'] 
ere cceperat jam ad diem xvii. 
Aprilis; videiii. 711. De hoc 

accommodate ad scorpii ani- 
natonun loquitur. Cauda enim 
Inta in curvatam cuspidem de- 
et aemper in motu est, ne quan- 
«it occasioni ; Plinius, xi. 25. 

Metam. ii. 199 : vulnera eur- 
vhMtaiur cutpidi, Pro, hoc ipso 
laluit varietatis causa, dum lo- 

. Nonar. iv. Pleiadum occanu 
iaeu», vel vespertinus. Illud vult 
lUs, hoc Taubnerus, qui helia- 
xwt tertium denium diem fieri 
L.V. 



contendit. Fleiades, Latine Vergilitc, 
septem stellae in dorso Tauri, Atlantis 
filie ; Hyginns, fab. l^. Nox — 
opus. Pluribus tempuB matutinum de- 
signat. Qu^ de cantu avium ; Ho- 
rat. £pod« ii. 26. Queruntur in silvis 
aves. Etiam de molli et suavi tibisB 
sono dicitnr; Lucretius, iv. 586; Ho- 
ratius, IIL Od. vii. 30. De facibus 
viatorum vide ad ii. 500. Humeros, 
etc. Atlas, Pleiadum pater, humeris 
gestat CQsIum. Ubi igitnr filias occi- 
dunt, paterni humeri relevantur. Con- 
tra, qu,nm novum sidus coelo additur, 
Atlas sentit pondus ; Metam. ix. 273. 
Qu» jam de nominibus et numero 
Pleiadora memorantor, in iis consen- 
tit Noster cum reliquis mythologis et 
astronomis ; vide Hyginum, fab. ]92. ; 
Poet. Astr. ii. 21. et, qus ad pricmm 
locum Munkerus collegit. Hyginus 
ipse : " Neo unquam ullius oculis 
certum est, sex an septem existimen- 
tur." SchoL Pindari ad Nem. 13. 
ait Kard ri)v laropiay esse septem, sed 
icard ri^ 6^v sex. Inde hoc sidus 
etiam ^j&aripov dictum. Omnes por- 
ro dubitabant, obscurata stella Electra 
esset, an Merope. Sterope nonnuUis 
Asterope scribitur. Quod Trojte spec- 
tare rtiinas non tulit, aut, quod, moe- 
rens lUi excidium, a choreis sororum 
se removit, atque in circub Arctico 
passis capiliis constitit, unde ei Co- 
metSB nomen inditum ; Hyginus. 
Bb 



186 



P. OVIDII NASONIS 



Semustamque facem vigilata nocte viator 

Ponet ; et ad solitum rusticus ibit opus : 
Pleiades incipiunt humeros relevare paternos ; 

Quae septem dici, sex tamen esse solent. 170 
Seu quod in amplexum sex hinc venere Deorum; 

Nam Steropen Marti concubuisse ferunt ; 
Neptuno Halcyonen, et te, formosa Celaeno ; 

Maian, et Electran, Taygetenque Jovi. 
Septima mortali Merope tibi, Sisyphe, nupsit : 

Poenitet ; et facti sola pudore latet. 176 

Sive quod Electra Trojae spectare ruinas 

Non tulit ; ante oculos opposuitque manum. 
Ter sine perpetuo coelum versetur in axe; 

Ter jungat Titan, terque resolvat equos : 180 
Protinus inflexo Berecyntia tibia cornu 

Flabit ; et Idaeae festa parentis erunt. 



179 — 372. Megaleiuia aut Megale- 
sia ia honorem Matris De^iin pridie 
Non, Hic primum sacra illa describit 
181 — 188.; tum a musa edoctus ori- 
giuem rituum in illis repetit, 189 — 
244 ; post, unde cultus Des apud 
Romanos venerit, enarrat 247 — 349. 
Adduntur alia nonnulla de ritibus 
350^372. De Matre DeOm ejusque 
cultu confer Lucretiuni, ii. 598 — 623; 
Virgil. i^neid. iii. 104 ; vi. 785 ; x. 
262. Sed loca classica sunt apud 
Strabonem, lib. x. pag. 466; Diodo- 
rum, V. cap. 64 ; Dionys. Halicarn. ii. 
19 ; unde apparet, praetores Roms ista 
sacra quotannis instituisse, et Phrygios 
solos, non Romanos peregisse. 

Ter — equoi. Ab initio nou hoc die, 
sed pridie Idus celebrabantur, auc- 
tore Livio, xxix. 14. quamquam Nea- 
pol. ibi quoque pridie Nonas scribi 
vult. Cacli versationem aut inversio- 
nem et alii poets habent ad temporis 
decursum notandum ; ^n. ii. 250 : 



Vertitur interea calum, Vidc Heynii 
Excurs. ii. Perpetuum axem Noster 
etiam currui tribuit Metam. zv. 522. 
181. In medium festi strepitum dos 
rapit. Id4ta Parens aut Mater pas- 
sim vocatur. Lucretius, dicto loco: 
" Hanc variae gentes antiquo more 
sacrorum Idieam vocitant matrem." 
Sed Ida mons et Crets et Trojs ; oec 
satis constat, ab utro sit dicta. £t' 
eoim aut in Cretam sacra ejasDactyli 
Idsi transtulerunt e Phrygia, aat 
Phryges accepere religiones iUas a 
Curetibus ex Creta. OmiuDo Cre- 
tenses et Phryges coramunei habu- 
erunt origines. Vide Heynii Excurs. 
v. ad ^neid. iii. Sed eadem et ia 
Berecynto, Phrygis monte colebator, 
unde et ipsa Berecyntia mater, i£oeid. 
vi. 785. et Berecyntia tibia in sacris 
ejus adhibita; Horatius, IV. Od. i. 
24. £a erat tibia Phrygia, inrenta a 
Mida rege, incurva, cornu addito ; 
quo sonus ejus augebatur; MeL xi. 



FASTORUM LIB. IV. 



isr 



[bunt semimareSy et inania tympana tundent ; 

^raque tinnitus sere repulsa dabunt. 
[psa sedens moUi comitum eervice feretur 185 

Urbis per medias exululata vias. 
Scena sonat, ludique vocant : spectate, Quirites ; 

£t fora Marte suo litigiosa vacent. 
Quaerere multa libet : sed me sonus seris acuti 

Terret, et horrendo lotos adunca sono. 190 

Da, Dea, quas sciter, doctas, Cybeleia, neptes. 

Audit ; et has curae jussit adesse meae. 
Pandite, mandati memores, Heliconis alumnae, 

Gaudeat assiduo cur Dea magna sono. 



1&; Horatius, I. Od. xviii. 13. JBere- 
eyniium eomu. Sodus ejus erat acer 
et veluti pnngens, UQde ver. 341. 
furioea vocatur. Vide Vulp. ad Ca- 
tttUniD, Ixii. 22. Semimaret, Galli, 
ncerdotee exsecti ; vide ver. 242. Ab 
iis et tympana, orbes intenti corio 
maxiiBe bobulo, (binc ver. 342. tau^ 
rm Urga) manibus tundebantur, unde 
I0O1U raucus, et ^a esre, cymbala 
Doaeava inter se, coocutiebantur, quaa 
timmitum aentum dabant : vide Bent- 
ieiiim ad Horatium, Od. I. xvi. 8. 
Sonam et vim borum instrumentorum 
beoe expiessit Lucretius, ii. 618 — 620. 
Eadem in sacris Bacchicis adhibe- 
bontar; Metam. iii. 532 sqq. £t 
Dlsoino multae religiones utrique nu- 
nuiii commnnes. 

186. Vir Phrygiui et mulier Phry- 
gia circumferebant Cybeles signum, 
(Diooysius, ii. 19.) idque a turba con- 
cimante cum ululatu, iaxaiQ, dXo- 
KvYftoic, fnribundo clamore, excipie- 
batnr; Herodianus, I. x. 5. Signum 
antem erat ipse ille lapis, quem Atta- 
hta miserat, inclusus muliebris oris 
irgento; Amob. p. 253; Pnident. 



Perist. X. 156 ; de quo lapide vide ad 
ver. 276. MoUem cervicem Lenzius 
eo refert, quod Galli seminSares ver. 
243. molles ministri dicuntur. Potest 
et naturam cervicis exprimere ; ver. 
342. moUet manut, De ludis tcenicis 
consentit et livius, xxix. 14. et xxxvi. 
36. ubi hot primot teenicot fuisse mo- 
net. Marte mo, disceptationibus fo- 
rensibus. Hsc quoque postrema con- 
cursationem et studia populi bene 
notant. 

189. Quarere e Dea, ut in libris 
superioribus, e Jano, Marte et Venere. 
Latot, tibia e loti, Libyc» inprimis, 
arundinibus. Vide Gronovium, Ob> 
servat. iv. 15. In illo strepitu bene 
«ibi consulit poeta. Neptet, Muse, 
nam Cybele eadem, qus Rhea, Jovis 
mater. Ut hic doetiE neptet, sic Me- 
tam. V. 255. Muss, docta tororet, 
Cura, cupido cognoscendi causas il- 
lorum rituum. CybeUia a monte 
PhrygiflR, qui et Cyhelut, et Cybele, 
et Cybelon scribitur; notissimus fuit 
Matris Deiim religione. Vide Hcm- 
sterhus. ad Lucianum. tom. i. pag* 
308 sqq. edit. Bipontinc 



188 



P. OVIDII NABONIS 



Sic ego : sic Erato ; mensis Cythereiua illi 195 

Cessit, quod teneri nomen amoris habet : 
Reddita Satumo sors haec erat : optime r^^m, 

A nato sceptris excutiere tuis. 
Ille suam metuens» ut quaeque erat edita, prolem 

Devorat ; immersam visceribusque tenet. 200 
Saepe Rhea questa est toties fecunda, nec unquam 

Mater, et indoluit fertilitate sua. 
Jupiter ortus erat : pro magna teste vetustas 

Creditur : acceptam parce movere fidem. 
Veste latens saxum coelesti viscere sedit : 205 

Sic genitor fatis decipiendus erat. 
Ardua jamdudum resonat tinnitibus Ide, 

Tutus ut infanti vagiat ore puer. 



195. Erato B. Virgilio, ^d. vii. 37. 
pro quacamque Musa invocatur ; sed 
Noster de industria eam elegit, ejus- 
que delectus causam reddit probabi- 
lem. Proptei nomen amoris eamdem 
et Art. Amat. ii. 16. sibi adesse vult. 
Sortem illam Coeli et Terrs, antiquis- 
simorum vatum, qua fatale Satumo 
erat a filio domari, habet Hesiodus 
Theog. 464.; confer Apollodorum, I. 
i. 3. Excuti sceptris, ut Metam. xv. 
524. eicuti curru, Immergere, demer- 
gere, mergere, solemnia de cibis, qui 
devorantur ; vide ad Metam. vi. 646. 
Devoravit autem Satumus Vestam, 
Cererem, Junonem, Plutonem, Nep- 
tunum. 

203. Metam. i. 400 : " Quis hoc 
credat, nisi sit pro teste vetustasV 
ubi adi not. Magna, gravi. Fi- 
des etiam id, quod facit, ut aliquid 
pro vero babeamus, inde hoc loco, 
traditio. Ea movetur, quando dubia 
redditar. Parce, noli. Veste — sedit ; 
in re nota usus est summa brevitate. 
Pro Jove Rhea saxum ei obtulit, quod 
ille devoravit. Sed poeta pro ante- 
cedente posuit consequens, viscere se- 



dit ; viseere Heinsiiis ez mio Zuliek. 
dedit. Si quid matandam esaet, eq«- 
dem cum MaztriDSDO et daobns aliit 
gvrgit« preferrem. Ciim^«T;^'t«eiuii 
Don maie compouitiir ▼eBter» qiii W 
jam liberos hausit. Sie terago «m- 
tris, Metam. viii. 843. Finto htem 
saxum Hyginus, fab. 139. lafidem rii> 
volutum vocat, Graeci \S9ov Ivwapyit- 
vtafikvov. Prsiverat HesiodiisTheog. 
485. Nomine proprio lapis ille dic- 
tus PaiTvXoe et Abadir, Vide Bar- 
mannum. 

207. De Jovis patria di^tabant 
veteres, quum et Cretenset et Arcades 
ejus natales ad se traherent, 9pm et 
Phryges in certaminis aoeietateia ve- 
nirent. Ne Cretenses qaidem de 
monte consenserunt ; namque iliis in 
Dicta, aliis in Ida natus dicebatur; 
unde mox Dictaus, mox Id«iis voca- 
tur. Fluctuat etiam CalHmachas 
hymno Jov. iv. 6. Haac Ktem noo- 
nalli ita dirimere volaeruDt, ut Jovem 
in Dicta natum, in Ida edacaturo esse 
contenderent. Et jam apud Hcaio- 
dum Theog. 482. primum absconditiir 
in antro Lycti. deinde educatar in 



FASTORUM LIB. IV. 



180 



Pars clypeos sudibus, galeas pars tundit inanes : 

Hoc Curetes habent; hoc Corybantes opus. 210 
Res latuit patrem ; priscique imitamina facti, 

^ra Deae comites raucaque terga movent. 
Cymbala pro galeis, pro scutis tympana pulsant : 

Tibia dat Phrygios, ut dedit ante, modos. 
Desierat ; ccepi : Cur huic genus acre, leones, 

Praebent insolitas ad juga curva jubas ? 216 
Desieram ; coepit : Feritas mollita per illam 

Creditur : id ciutu testificata suo est. 
At cur turrita caput est omata corona ? 

An Phrygiis turres urbibus illa dedit ? 220 



.£geo, qui fiiit collb montis Id«i. 
Sed et imbig^itu vocis Ida magnam 
in omni hac fabnla confasionem pe- 
perit. Vide Spanhero. ad Callim. 
dicto kxso. Jamdudum, continuo. 

210. Cur$Ut nonnulli eotdem cum 
C^nfboMtibiu et Idsis Dactylis facie- 
bent, alii pro oognatis habebant. Vide 
quos Spanhem. ad Callimachum hymn. 
Jov. Yer. 52. et Munkerus ad Hygini 
£abiil. 139. landant. Eorum historiam 
Epimeoides Cretensis carmine com- 
plezus erat. Plrimi armatam sal- 
tatioDem instituerunt, quam Grcci 
wvppixny vocant : Dionysius Hali- 
cam. iL 70.; vii. 72. ', Strabo, z. p. 
466. ; CalUmach. hymn. Jov. 62. ibi- 
qvo Spanb* C/vp«<» roic iSpaai, ly- 
jauftiiMQ, hastit pulsasse Apollodoro 
I. L d.; Dionysio, ii. 70.; Hygino 
£ab. 139. dicnntur. Jnamt, non capiti 
impositas. 

211« Res mansit, tantum instru- 
meata sont mutata. Lactaniius, Inst. 
xai. 39 : " Quidquid est gestum in 
nbeeoadendo puero, id ipsum per ima- 
giiMM geritur in sacris." Vide tamen 
et Lncretiumy ii. 640 sqq. Facile 
subintelligi potest, quas sint tmito- 
mima, ad imitationem. Hoc eiegan- 
tMM» qoim altemm Metam. iv. 445 : 



•' Pars alias artes" celebrant, " anti- 
que imitamina ritm," idque faciunt 
ad imitationem prioris vitK. Terga, 
tympana, quibus raucus sonus. Phry- 
giot modat ; Lucretius dicto loc», 
*' Phrygio stimulat nomero cava tibia 
mentes ;" Tibullus,!!. i. 86. : " Phry- 
gio tibia curva sono." Nullos autem 
ille sonus modulos habebat. Aristot. 
Probl. zix. seci. 49. Vide ad Metam. 
zi. 162. ubi harbarieum earmtn est 
cantus Phrygius. De tibia illa dictum 
supra ad versum 181. 

215. Insignia Dee, de quibus con- 
sule Pignorii libr. de MagnsB Deiim 
matris et ACtidis initiis. De Uonibut 
Lucretius dicto loco : " Hanc veteres 
Graium docti cecinere poets Subli- 
mem in curru bijugos agitare leones," 
causamque addit hanc : " A^junzere 
feras, quia quamvis effera proles Offi- 
ciis debet moIHri victa parentum." 
Aliis Cybele symbolum nature vide- 
tur, cujus vim immtt indicent. 

219. Magna Mater est Terra, cui 
cune turrigtre urbes (iBo. z. 253.) 
quas sustinet, unde et ipsa larrtta 
dicitur iEneid. vi. 786; Lucretius 
dicto loco : " Muralique caput sum- 
mum cinxere corona, Ezimiis munita 
locis quod sustinet urbeis." 



190 



P. OVIDII NASONIS 



Annuit : Unde venit, dixi, sua membra secandi 

Impetus ? ut taeu]> Pieris orsa loqui : 
Phryx puer in silvis, facie spectabilis, Attis 

Turrigeram casto vinxit amore Deam. 
Hunc sibi servari voluit, sua templa tueri ; 225 

Et dixit, Semper fac puer esse velis. 
Ille fidem jussis dedit; et, Si mentiar^ inquit, 

Ultima, qua fallam, sit Venus illa mihi. 
Fallit; et in Nympha Sagaritide desinit esse, 

Quod fuit: hinc poenas' exigit ira Deae. 230 
Naida vulneribus succidit in arbore factis. 

Illa perit : fatum Naidos arbor erat. 
Hic furit; et, credens thalami procumbere tectum, 

Kffugit, et cursu Dyndima summa petit. 



221. Lubricftm de mutilatioru Gal- 
lonim quaestionem Mus» virgioi pro- 
ponit ; neqoe tamen illa dubitat eam 
expedire. Initium fit ab Attit puero 
Phrygio, de quo confer Pausan. Ach- 
aic. p. 566 ; Lucianum de Syria Dea 
15 ; Amobium adv« Gentes, i. p. 24 ; 
V. p. 159 et 184. Carroine etiam 
celebratus est a Catullo. In MSS. qui- 
busdam roale Atthys scribitur. Pau- 
sanis et Luciano est 'Arnic* Hesych. 
*Amyc, Tbv Xkyowriv^ATTiv ol AAkw 
vt^. Amobius nomen deducit a Phry- 
gia voce attagus, hircus. Fabula de 
eo varie narratur. In facie ejus con- 
sentiunt scriptores ; fuit ei raXXoc 
vXiiJ rj KarA tldo^ &v9ptonrov. Pau- 
san. Lydum eum facit Lucianus, 
sive e frequenti illarum gentium con- 
fusione, (confer Neapol.) sive, quia 
Attis, ut Hermesianax in elegis scrip- 
serat, adultus in Lydiam migravit, ibi- 
que Matris Idsae mysteria docuit. In 
sUvii educatus est, et a capella nutri- 
tus. Forroulam vincire amore com- 
probat Heinsius. Hunc sibi iervari, 
huoc abstinere ab amore aliaruro, soo 



cultui addictum. De conjuge fida 
Metam. vii. 735 : Ego uni iervor, ubi- 
cumque est. Templa tueri, est cdi- 
tuum esse, ut Metam. viii. 707. 710. 
Secundum Ludanum dicto k>co, pri- 
mus orgia Rhes docuit« Eae velii 
urbanius quam, sis. Puer, castitatis 
notionem nunc habet. 

228. Formul» solemnes juranturo, 
si mentiaTf ti seiens falUun. Sagarit 
id. quod Sangariti», amnis ex Adoreo 
roonte per Phrygiam fluens ; SoUnus, 
cap. 43 : " Sagaris fluvius, dictus a 
plerisque Sangarios." Apud Pansan. 
et Araobium, Nana Sangarii amnis 
filia, mater est Attidis, quem miro 
modo concepit, quuro amygdali, ex 
virilibus Agdestis resectis enatc, frac- 
tus in sinum collegisset ; sed et reli- 
qua ab his Ovidianis discrepant. 
Nyropha fuit una ex Hamadryadi- 
bus, qus una cum arboribus sois in- 
terire credebantur; Met. viii. 761 — 
773. Igitur et hsc, vulnerata arbore, 
succiditur ipsa. Arbor fatHm erat, 
faturo ejus peodebat ab arbore. 

233. Furorem ei injecit secandum 



FASTORUM LIB. IV. 



191 



Et modo, ToUe faces ; Remove, modo, verbera, 

Saepe Palaestinas jurat adesse Deas. [clamat : 
Ille etiam saxo corpus laniavit acuto ; 

Longaque in immundo pulvere tracta coma est, 
Voxque fuit, Merui : meritas do sanguine poenas. 

Ah pereant partes, quae nocuere mihi ! 240 
Ah pereant ! dicebat adhuc : onus inguinis aufert ; 

Nullaque sunt subito signa relicta viri. 
Venit in exemplum furor hinc, mollesque ministri 

Caedunt jactatis vilia membra comis. 
Talibus Aoniae facunda voce Camenae 245 

Reddita quaesiti causa furoris erat. 
Hoc quoque, dux operis, moneas, pre^cor ; unde 

Venerit: an nostra semper in urbefuit? [petita 



PansaQ. et Araobium Agdestis, qui 
ante amore ejus arserat, eo quidem 
tempore, quo Attis Pessinunte erat, 
Mids regis filiam ducturus. Pala- 
ttina» Dea$ Furias iotelligi vix dubium 
est ; eanim enim suot/acM et verbera, 
scilicet flagella; sed qusritur, quo 
jnre sic siot dicts. Marsus e codice 
antiquo Julii Caesaris ostendit, PaUs- 
t€n nrbem fuisse Epiri ; in Epiro au- 
tem Furias habuisse templum. £qui- 
dem Tocabulum Palastinas corruptum 
arbitror ; codices vero non adjuvant 
Dos ad verum inveniendum. Neque 
fadle sit conjectura consequi, quo vo- 
cabulo furens puer nsus sit. Ille 
etiam, idem, ponitur quum de eodem 
plura prsdicantur. Saio acuto. A- 
pud Araobium testulam rapit. In tm- 
mundo, etc. Talia fere leguntur de 
i'is, qui humi jactantur ; iEneid. xii. 
611 : " Canitiem immundo perfusam 
pttlvere turpans." Ibid. 99 : " Semi- 
Tiri Phrygis foedare in pulvere crines." 
Kt Attis longa coma conspicuus erat. 
Onut, quidquid gestatur, etiam pars 
corporis. lo subito haBrebat Heinsius, 
forte quia negationi additum ; suade- 



bat : subito viro, quod recte refutatum 
a Biirmanno. Hermesianacte auctore, 
ipsa mater Attin filium sic mutilavit. 
Apud Arnobium ipse sub pinn genita- 
lia sibi desecat; hinc Mater DeAm 
in solatium moeroris sui pinum conse- 
crat. 

243. Veniunt in eremplum, quse ab 
aliis imitatione exprimuntur. Hein- 
sius sine causa malebat, ivit in eiem- 
pium. Alibi, ire per exempla aut ire 
eiemplis, idem vel pati. vel facere, 
quod alii; vide ad Metam. iv. 430. 
idolles s»pe cin»di, pathici, nunc se* 
roimares. VHia, qus vilia ipsis viden- 
tur, quia caedunt. A Lucretio dicto 
loco alia hujus mutilationis causa af- 
fertur : " Gallos attribuunt, quia nu- 
men qui violarint Matris, et ingrati 
geoitoribus inventi sint, Significare 
volunt indignos esse putandos, Vivam 
progeniem qui in oras luminis edant." 

247. Cybeie Romam dedueta,'] Con- 
fer Livium, xxix. 11. 14 ; xxxvi. 36. 
et e poetis Silium, xvii. initio. Conf. 
etiam similis deductio iEsculapii Me- 
tam. XV. 622—744. Petita venerit 
plenius quam, arcessitasit; Horatius, 



192 



P. OVIDII NASONIS 



Dindymon, et Cybelen, et anKBnam fontibus Iden 

Semper, et Iliacas mater amavit opea. 250 

Quum Trojam ^neas Italos portaret in agros, 

Est Dea sacriferas paene secuta rates. 
Sed nondum fatis Latio sua numina posci 

Senserat ; adsuetis substiteratque locis. 
Post) ut Roma potens opibus jam sascula quinque 

Vidit, et edomito sustulit orbe ci^^ut, 256 

Garminis Euboici fatalia verba sacerdos 

Inspicit : inspectum tale fuisse ferunt : 
Mater abest ; matrem jubeo» Romane, requiras : 

Quum veniet, casta est accipienda manu. 260 
Obscurae sortis patres ambagibus errant, 

Quaeve parens absit, quove petenda loco. 
Consulitur Psean ; Divikmque arcessite matrem, 

Inquit : in Idaeo est invenienda jugo. 
Mittuntur proceres : Phrygiae tum sceptra tenebat 

Attalus : Ausoniis rem negat ille viris. 266 



I. Sat. iv. 79 : " Unde pctitum Hoc 
in roe jacis V* Jde a fontibus nobilis ; 
Met. ii. 218. nbi vide not. lUaau 
opeSf regnum Trojanum. Hic mirari 
quis poterat, quod non iEneam secnta 
•it Qnum Trqjam, etc. ex i£n. i. 68 : 
" Ilium in Italiam portans, victosque 
Penates." Sacriferas, quas Penates 
et Vestam ferebant. 

255. Anno 549. P. Cornelio Scipi- 
one, P. Licinio Crasso coss. tempore 
belli Punici secundi, quum crebrius 
de coslo lapidatum esset, in libris Si- 
byllinu id carmen inventum est: 
" Quandoque hostis alienigena terne 
Italis bellum intulisset, eam pelli Ita- 
lia vincique posse, si mater Idaea a 
Pessinunte Romam advecta foret." 
Hinc patres id cogitare, qus ratio 
transportand» Romam Des esset, 
prssertim quum Delphicus quoque 



Apollo monuisaet, ma^nam ▼ictorian 
adesse populo Romano. Leg^tiAsiam 
petentes in iUnere oraculum Delphi* 
cum denuo consulaeruot, a quo res- 
ponsum tulerunt: " Per Attahim re- 
gem compotes ejus fore, quod peterent 
Quum Romam Deam devezinent, tun 
curarent, ut eam, qui vir optioius Ro* 
mc esset, hospitio exciperet." 8ic 
livius, a quo in nonnullia disttntit 
Ovidius. Carmen EMhaicum, libri Si- 
byllini. Nota erat Sibylla Cumsa; 
vide ver. 168. Cums autem origt- 
nem trahebant a Chalcide Euboica; 
vide ad Metam. ziv. 155. Sacerdee, 
Decemviri. 

261. Amhages sspe de oraculoruni 
ambiguitate ; ver. 668 ; MetaM. vii. 
761. De consulto Pitane modo dictum 
ad versum 255. 

265. Proeeres iUi erant M. Valerius 



FASTORUM LIB. IV. 



193 



canam : longo tremuit cum murmure tellus ; 
sic est ady tis Diva locuta suis : 
)eti volui : ne sit mora ; mitte volentem : 
lius Roma locus, quo Deus omnis eat. 270 
mi terrore pavens, Proficiscere, dixit ; 
jtra eris : in Phrygios Roma refertur avos. 
ms innumerae csedunt pineta secures 
., quibus fugiens Phryx pius usus erat. 
manus coeunt : et picta coloribus ustis 275 
lestum matrem concava puppis habet. 
iii per aquas fertur tutissima nati ; 
igaque Phryxeae stagna sororis adit; 



consularis, M. CaBcilius Me- 
etorius, Sulpicius Galba aedi- 
t duo qufestorii. Attalut, 

rex, quocum propter com- 
Iveraus Philippum bellum 
im Romanis erat amicitia, 
omiter acceptQs PessiDuntem 
;iam deduxit, sacrumque its 
quem Matrem DeOm incoIsB 
bant, tradidit ; livius. Phry- 
iter latiore sensu ponere po- 
, quum Attalum rem negasse 
i ait, alios auctores sccutus 
!C miror, roiraculum ab eo in 
i^tione prslatum. 
'fostra eiis, scilicet sic quoque. 
ipra vcr. 32 sqq. docuit, a 
i» originem suam repetere 
id hic repetit. Etiam Hero> 
i. 11. ait, Romanos, propter 
ytviiav Kai rrjv drr' Alvtiov 
fybg €ic abTOVQ Biadoxr^v, 
petrasse Cybeles simulacrum. 
m Livium Romanas naves 

deduxerunt ; sed Ovidius 
ait SU8B arboris nave avectam. 
t autem JEn. ix. 80 sqq. ubi 
les, Phrygi pio, quum classe 
t, pineam silvam sibi sacram 
^ovem precata, ut ne naves 



inde facte vento ullo vincerentur; 
conf. Metam. xiii. 635. £t Ida mag- 
num habebat materias proventum. 
Idttis navibus etiam Paris vehitur 
apud Horatium I. Od. xv. 2. Sspe 
picta navis occurrit; hoc loco ex- 
plicatur, qualis pictura illa fuerit. 
Nempe cene liquefacts et colore 
tincts penicillo illinebantur navibus ; 
Plin. XXXV. 41 : '* Tertium accessit, 
resolutis igni ceris penicillo utendi, 
quae pictura in navibus nec sole, nec 
sale, ventisque cornimpitur." Quid 
autem Attalus miserit Romanis, nar- 
rat Arnobius, p. 253 : " £x Pbrygia 
nihil quidem aliud scribitur missum 
rege ab Attalo, nisi lapis quidsm non 
magnus, ferri manu Iiominis sine uUa 
impressione qui posset coloris furvi, 
atque atii, angellii promineqtibut 
inaequalis." 

277. Iter describitur. Longaqsu, 
etc. Hellespontus, sic dictus ab Helle, 
Phryii sarort : iii. 870. £ju8 sinui 
quidam non longe ab Ilio litus incur- 
vabat. Ibi Rhatetim et Sigenm, duo 
promontoria cum oppidis cognomini- 
bus; confer Metam. xi. 197. Sigeo 
adversa protenditur Tenedos insula. 
xl. stadiis a conlinente distans ; Stm* 
Cc 



194 



P. OVIDII NASONIS 



RhdBteumque rapax, Sigeaque litora transit ; 

Et Tenedum, et veteres Eetionis opes. 280 

Cyclades excipiunt, Lesbo post terga relicta ; 

Quaque Carysteis frangitur unda vadis. 
Transit et Icarium, lapsas ubi perdidit alas 

Icarus, et vastse nomina fecit aquae. 
Tum laeva Creten, dextra Pelopeidas undas 285 

Deserit; et Veneri sacra Cythera petit: 
Hinc mare Trinacrium, candens ubi tingere ferrum 

Brontesque, et Steropes, Acmonidesque solent, 
^quoraque Afra legit, Sardoaque regna sinistris 

Prospicit a remis ; Ausoniamque tenet. 290 
Ostia contigerat, qua se Tiberinus in altum 

Dividit, et campo liberiore natat. 



bo, xiii ; Plinius, v. 39. EetioUt An- 
dromaches pater, Theben habebat, a 
Troade ad austrum versus Adramyt- 
tum sitam ; Homer. II. A. 336 ; Z. 
395 ; X. 480. 

28*2. Carystu$ in litore australi Eu- 
boes insulae. £x Hellesponto autem 
venientibus Euboea prius adeunda, 
quam Ctfclades, De Icaro et Icario 
scilicet mari, vide Metaro. viii. 183 
•qq. Pro lapias, plurimi codd. lauas, 
quod Mitscherl. placuit ; Bersmaono 
lazaSt id est, a sole laxatas. Verum 
lohsitudine miniipe victus est Tcarus 
aadaci volatu gaudens; sed labi di- 
cuntur, qos vel intereunt, vel in pejtn 
mutantur. Itaque al», quarum cere 
liquefkcts sunt a sole, bene et dilaps^ 
et laput dici possunt. Vasta aqua cir- 
cnmlocutio maris. Cythera insula eo 
ipso loco, quo Pelopeides undae ade- 
untur. 

287. NominaCyclopum etiam He- 
siodus Theog. 140. habet, sed tertius 
ei est Arges; sic et Calliroachus, 
hyron. Dian. 68 ; Apollodorus, I. i. 2 ; 



Plinius, XXXV. 36. Qui Fyraemon Vir- 
gilio i£n. viii. 425. Nostro Aemtmides 
dicitur aut Agmonides, id est, AcmoDis 
filius. Tingentes ferra lacu ssBpe Cj- 
clopes et fabri inducuntur, at docet 
Heinsius. Quum non auderent illi 
fretum Siculumtransire, legunt «7114)1« 
Afra, Legere ttquora sque recle did 
ac Ugere litora, contra Heinsiam docet 
Burmannus. 

291. Ostia Lenzius Ostiam urbem 
intelligit ; sic insolenter locutas esset 
Ovidius; Livius, xxix. 14. de hac 
ipsa re : *' postquam navis ad osliom 
amnis Hberini accessisset." Idem 
Lenzius verbum dividit ad duo ostit 
refert, quibus Tiberis se exoneravit in 
mare. Putem, etiam fluviam, qui ez 
unius ostii angustiis exeat, et jam 
latius diflfixndatur, dividen tt i» aUum 
dici posse. Quod nisi voluisset poeta, 
non addidisset in altum, nec campo 
Ubei-iore (ut Metam.i. 41.) natat. Vide 
omnino ad versum 330. Advenieoti 
navi omnem effusam fuisse civitaten 
obviam, etiam Livius dicto loco nar- 



^•ASTORUM LIB. IV. 195 

nixtaque gravis cum plebe senatus 
usci fluminis ora venit. 
ter matres» nataeque, nurusque ; 
mt sanctos virginitate focos. 296 
i contento brachia lassant : 
irersas hospita navis aquas. 
( fuerat: sitis usserat herbas : 
pressa carina vado. 300 

operi, plus quam pro parte laborat ; 
irtes voce sonante manus. 
> stabilis sedet insula ponto : 
stro stantque paventque viri. 
genus Clauso referebat ab alto ; 
ipar nobilitate fuit. 306 

sed non et credita : rumor iniquus 
alsi criminis acta rea est. 



is cx legatis, lectus est ; tam Anno Ciaudio ei fuit 

!am Id Italia nomen ; Livius, ii. 16. AUi et antiqui 

le ostio fluvii et nobiles dicuntur. lUftrehat, repe- 

bnte dicitur; tebat. Erat Appii C«ci neptis, at 

! . docet Abram. ad Ciceronem pro CsbIio, 

aa. Sitis us- 14. Virgo e Clautorum gente etiam 

erbas, quibus infra v. 155. occurrit. Vocabula ftar 

/^irgil. Georg. et impar etiam ablativo jungi, docel 

tgest exsiccat. Burmannus. Qus de CUmdia Quinta 

unt mercibus hic narrantur, ea et livius, dicto looo 

i. 303 ; nunc attingit : " Matrone primores cifi- 

baerentia in tatis^ inter quas unius CUuidiaB Quin* 

um alibi, im< ts insigne est Domeo, signum acce- 

irte ; Liv. vii. pere : cui dubia, ut traditur, antea 

'O virili parte, fama, clariorem ad posterot tam re- 

ide Bauer. ad ligioso ministerio pudicitiam fedt." 

um, mira res Pudicitia ejus etiam a Cicer. Harufp. 

13. memoratur, et a Suetooio, Tib. 2. 

atus sequitur. ubi multa de ejus gente. Cum sqq. 

iter persequi- confer Silium, zvii. 33. Lgurat fa- 

uus, quinto a roam ejus, infamiam contnuerat ; 

gillo in Sabi- Horatius, I. Sat. iv. 78 : Utder$ gau- 

»i inter patres des, Agi ream, accusari. 



196 



P. OVIDII NASONIS 



Cultus, et ornatis varie prodisse capillis, 

Obfuit ; ad rigidos promptaque lingua senes. 
Conscia mens recti famse mendacia risit: 311 

Sed nos in vitium credula turba sumus. 
Haec ubi castarum processit ab agmine matrum, 

Et manibus puram flumini^ hausit aquam, 
Ter caput irrorat, ter tollit in aethera palmas ; 316 

Quicumque adspiciunt, mente carere putant: 
Submissoque genu, vultus in imagine Divae 

Figit, et hos edit, crine jacente, sonos : 
Supplicis, alma, tuae, genitrix fecunda Deorum, 

Accipe sub certa conditione preces. 320 

Casta negor : si tu damnas ; meruisse fatebor ; 

Morte luam poenas judice victa Dea. 
Sed, si crimen abest, tu nostrae pignora vitae 

Re dabis ; et castas casta sequere manus. 



309. Varietas illa ornatus erat a 
positu capillorum. Etiara prodire ia 
publicum maxime ad rem pertinet, 
quum castflB mulieres fcre essent do- 
misedx. Promtat prsceps, libera et 
ad quslibet expedita ; Livius, xxii. 
44. extr. *• Videret, ut quibus lingua 
tam promta ac temeraria, xque in 
pugna vigerent manus." Sallustius 
Catil. X. 5: "in lingua promtum ha- 
bere." Cicer. Planco, 14. " et vultu 
promtum habuit et lingua. Ad rigidoSt 
apud severos. Nos turba sumus, ex iro- 
nia Socratica, turba est ; Horat. I. Ep. 
ii. 27 : Nos numerus sumus ; Art. Poet. 
" Maxima pars vatum decipimur specie 
recti." 

314. Purum, quod habet vim pu- 
rificandi ; vide i. 338. In rebus puris 
etiam aqua fluvialis propter sanctita- 
tem fluviorum. Aqua autem lustralis, 
qua Deos adituri caput et vestes 
conspergere solebant, ros dicebatur; 
Metam. i. 371 : " ubi Hbatos irrora- 
vere liquores Vestibus et capiti ;" 



ubi vide not. et infra ad ver. 778. 
Crinis in coWo jaeens signum amentic ; 
Heroid. xv. 140 : " IUuc mentis inops, 
ut quam furialis Erichtbo Impolit, in 
collo crine jacente feror ;" Metam.H. 
673. de muliere vaticinantts furore 
correpta, " utque vagi crines per colk 
jacebant. Jacentibus opponitar ad- 
stricti Art. Amat. iii. 146. 

323. Pignus» argumentmn, signum, 
quo comprobatur aliquid. In pareg- 
meno illo castas catta vis inest. Setni- 
eam fabulam fuisse, qua argumentam 
illud esset tractatum, ex boc looo 
apparet. Acta forsan Megalesibos. 
Seqnitur ducem, facit, ut navis pareat 
mulieris trahentis conamini, UnuUUqnt 
eam, sequendo dat testimonium pn- 
dicitiffi ejus. Laudationts etiam in 
judiciis testimonia dicebantur. Sonust 
acclamatio adstantium. Index Uttiti^, 
ut Liv. vii. 37 : " Clamor omniam as- 
sensus index ;" xxiii. 46. " Qamor 
favoris index." 



FASTORUM LIB. IV. 



197 



Dixit ; et exiguo funem eonamine traxit : 325 

Mira, sed et scena testificata loquar : 
Mota Dea est ; sequiturque ducem, laudatque se- 

Index laetitiae fertur in astra sonus. [quendo. 
Fluminis ad flexum veniunt: Tiberina priores 

Ostia dixerunt, unde sinister abit. 330 

Nox aderat : querno religant a stipite funem ; 

Dantque levi somno corpora functa cibo. 
Lux aderat : querno solvunt a stipite funem ; 

Ante tamen posito tura dedere foco. 
Ante coronatam puppim sine labe juvencam 335 

Mactarunt, operum conjugiique rudem. 
Est locus, in Tiberin qua lubricus influit Almo, 

£t nomen magno perdit ab amne minor. 



330. Sinutgr abit bene dictum, 
flezus ad sinistnim latus relinquit 
teiram et in mare exoneratur. Nempe 
Tiberis per duos alveos in mare effluit, 
dextrum et sinistrum. Navigantes 
priscis temporibus cum maxime, qui 
mare prospectanti sinuttr esset, fre> 
qaentasse videntur, ita ut bic potissi- 
mum Ottia diceretur; vide Werns- 
dorf. ad Rutilii Itin. i. 179. Tiberina 
Ostia tamqoam nomen proprium saepe ; 
Metam. zv. 728. Quemo religant a 
uiinu, quum alias saxa perforata, 
tMtQ, ejicerenty atque ab iis funes 
religarent; Homerus, II. A. 436. 
Nota similitudinem, qusB est in ver- 
iibus 331 et 333. 

335. Cwonari puppis in re Ista aut 
sacra, talvo reditu, die festo solebat ; 
Virg. Georg. i. 304. Operum rudis, 
Dttllum jugum passa. Cor{jugium de 
coitu ; vide ad Metam. i. 490 et 660. 

337. Almo, fluviolus, quem Tiberis 
recipit prope Romam ; Metam. xiv. 
329. curtu breoistimus vocatur. Hunc 
Cybele Phrygie amnibus prstulisse 
fertur; Claudian. xv. 1 19. Lubricus 



omnino aronium epitheton; vi. 238«. 
lubricus Tiberis, Adde Amor. III. vi. 
81. Perdit a magno, perdit propter 
magnitudinem ejus, in quem influit. 
i4 sspe causam indicat. Vid. £rn. 
GIoss. Liv. Canus sacerdos, Archigal- 
lus senex, quem purpurea veste in- 
dutum fuisse Neapolis docet. Per 
dominam et sacra Neapolis et Taub' 
nerus eamdem rem inlelligunt, ipsam 
Deam, ipsum illum lapidem sacrum. 
Sed sacra sepe sunt, quae cuUui Deo- 
rum inserviunt, Diis consecrata sunt. 
£x Ammiano, xxiii. 4. apparet, et 
simulacrum et carpentum Magnc 
Matris ablui solitum; lotio enim illa 
quotannis repetebatur Phrygio more 
in Alroone, quo Dea essedo vehebatur ; 
Prudentius Perist. x. 156 ; Silius, viii. 
365. Vide omnino Cluverium Ital. 
Antiq. II. x. p. 718. ubi et de Al- 
mone, et de hoc festo agit. Adde 
Spanhemium ad Callimachum Pal. 
init. Furiosa, furorem incutiens. 
Molles manus; vide ad ver. 185. ubi 
moUis cervii comitum. Taurea terga, 
tympana. 



106 



P. OVIDII NASONIS 



Illic purpurea canus cum veste sacerdos 

Almonis dominam sacraque lavit aquis. 340 
Exululant comites, furiosaque tibia flatur ; 

Et feriunt moUes taurea terga manus. 
Claudia prsecedit, Iseto celeberrima vultu ; 

Credita vix tandem teste pudica Dea. 
Ipsa sedens plaustro porta est invecta Capena ; 

Sparguntur junctse flore recente boves. 346 
Nasica accepit ; templi tunc exstitit auctor. 

Augustus nunc est ; ante Metelius erat. 
Substitit hic Erato : mora fit, si caetera quseram. 

DiCy inquam, parva cur stipe quserat opes ? 350 



345. Capena porta ea, unde via 
Appia ducebatur. Boves jungi sole- 
iMLDt Matri Dedm. Orpheus hym. 
xiii. 2. ubi ravpo^pov afifia ejus. 
"Defloribui spariis Lucretins, ii. 627 : 
'* Ningunt rosarum Floribus, umbran- 
tes Matrem comitumque catervas." 
Secuodum livium, xxiz. 14. P. Cor- 
nel, Scipio, adolescens nondum quaes- 
torius, quem virum bonorum optimum 
in tota esse civitate judicarant (ad 
yer. 255.) cum omnibus matronis ob- 
vius ire jussus Deae, signum ejus a 
sacerdoUbus aceepH, extulitquein ter- 
ram. Perlatum est in edem Victoriae, 
qnsB erat in Palatio, pridie Idus 
Aprilis, isque dies festus fuit. Lectis- 
temium et ludi fuere, Megalesia ap- 
pellata. Anno seq. M. Cornelio Ce- 
thego, P. Sempronio Tuditano coss. 
tedem ei faciendam ex senatus consulto 
locaverunt censores, quam tredecim 
annis post dedicavit M. Junius Brutus. 
Lndi ob eam dedicationem facti, quos 
primos scenicos fuisse, Antias auctor 
fuerat ; Megalesia appellata ; Livius, 
xxxvi. 36. Templi exstitit auctor. For- 
tasse eo auctore senatus consultum 
factum est de templo exstruendo. 



Augu$tu$ de se ipae in Mon. Ancyr. 
"^dem Matris Magn» in Palatio 
feci." MeteUum ; puto L. Metell. Dal- 
roaticum intelligi, an. U. C. 634. oes. 
eumdemque censorem, a quo et porti* 
cus et Castoris cdes exslructa. Cmtit- 
rum de P. Scipione, viro optimo, sacn 
illa sanctissimis manibus accipiente, 
vide Ciceronem, Harusp. 13; Va- 
lerium Max. vii. 5; viii. 15; SiUnm, 
xvii. 5. 

350. Stipem vir Phrygius et mulier 
Phrygia, Deam circumferentes, et 
imagunculas pectori alligatas ges- 
tintes, colligebant ; quod proprio verbo 
fifjrpayvpTiiv» de quo vide Ruhnke- 
nium ad Timiei Gloss. pag. 6. Me- 
minit Noster hujus ttipis etiam I. ex 
Ponto i. 40. ubi addit : *' Unde tamcB 
vivat, vaticinator habeL" Non adeo 
parvam illam stipem facit Lucretius, 
ii. 626 : " iCre atque argento ster- 
nunt iter omne viamm, Largifica stipe 
ditantes." Sed errat Ovidius, qnnn 
inde danda ttipis tnorem mantiste ait; 
etenim &yiipuv Oeif, sdpem Deo alicni 
colligere, admodum solemne erat, nt 
apparet e Ruhnkenii dicto loco. 



FASTORUM LIB. IV. 



199 



Contulit 8es populus, de quo delubra Metellus 

Fecit, ait : dandae mos stipis inde manet. 
Cur vicibus factis ineant convivia, quaero, 

Tum magis, indictas concelebrentque dapes. 
Quod bene mutarit sedem Berecyntia, dixit ; 355 

Captant mutatis sedibus omen idem. 
Institeram, quare primi Megalesia ludi 

Urbe forent nostra : quum Dea, sensit enim, 
Illa Deos, inquit, peperit : cessere parenti, 

Principiumque dati mater honoris habet. 360 
Cur igitur Gallos, qui se excidere, vocamus, 

Quum tanto Phrygia gallica distet humus ? 
Inter, ait, viridem Cybelen, altasque Celaenas 

Amnis it insana, nomine Gallus, aqua. [est 
Qui bibit inde, furit : procul hinc discedite» quis 

Cura bonae mentis : qui bibit inde, furit. 366 
Non pudet herbosum, dixi, posuisse moretum 

In dominse mensis? an sua causa subest? 



353. Megalensibus principes civi- 
Utb mutua inter se convivia agitare 
Bolebant, quod verbo proprio mutitare 
dictmn ; Gellins, Noct. Attic. ii. 24. 
abi lez sumtuaria roemoratur muti- 
tantibus olim lata. Cato apud Cicer. 
de Senect. 13 : '* Sodalitates autem, 
me questore, constitutsB sunt sacris 
Idmm Magna» Matris acceptis. Epu- 
labar igitur cum sodalibus modice." 
Tum magis intellige, eo festo potius, 
qnam alio tempore. Indicta$, ad quas 
Don vocantur, sed quas ipsi convivie 
indicunt; vide Burraannum. 

357. InUiteramf institueram, quas- 
rere volebam. Deos peperitf nerope 
sez Deos roajorum gentiuro ; Virgi- 
lius» ^n. vi. 787: " Lsta Dedm 
partu, centuro coroplexa nepotes, Om- 
nes coelicolas, omnes supera alta te- 
tentcs." 

361. Se exciderej vinlia sua exse- 



cuerunL CeUma mons et urbs, caput 
quondam Pbrygis, e cnjus arce sum> 
ma Mcander fluvius oriebatur; nec 
procul inde Mars^ras amnis. Fama 
tenebat, CelsBnis Marsyam cum ApoU 
line tibiarum cantu certasse ; Livins, 
xzxviii. 13 ; Strabo, xii. p. 612. It, 
decurrit ; plenius Metam. ii. 456. la» 
beHS Utat rivut, Gallum, Phrygis 
flavium Plinius, xxxi. 5. auctore Cal- 
limacho, in iis nuroerat, qui calculosis 
roedeantur. Turo addit : " Sed ibi in 
potando necessarius modus, ne lym- 
phatos agat.'' Vibius Sequester de 
Flumin. " Gallus in Phrygia, unde 
qui bibit, insanit more fanatico." Inde 
Gallos nomen accepisse, testatur etiam 
dtephanus Byzantinus ubi de hoc flu- 
vio agit: d.vb Iksivov ydp rot^c ^*/*' 
voiiivovQ rd alSoXa TdkkovQ Kokovffiv. 
367. Moretum, fivrrtitrov, edulii rus- 
tici genus ex allio, apio, ruta, corian* 



200 



P. OVIDII NASONIS 



Lacte mero veteres usi memorantur, et herbis, 

Sponte sua si quas terra ferebat, ait. 370 

Candidus elisae miscetur caseus herbse, 

Cognoscat priscos ut Dea prisca cibos. 
PosTERA quum coelo motis Pallantias astris 

Fulserit, et niveos Luna levarit equos, 
Qui dicet, quondam sacrata est coUe Quirini 375 

Hac Fortuna die Publica, verus erit. 
T£RTiA lux, memini, ludis erat: at mihi quidam 

Spectanti senior, contiguusque loco, 



dro, bulbo, caseo, oleo et aceto con- 
fecturo, quo stomachus vellicaretur ; 
vide Scholiast. Aristophan. ad Vesp. 
312. et Virgilii Moretum. Etiam 
Neapolis boc loco quaedam de hoc 
cibo collegit. •Sua, justa aut propria. 
6i qua» DOQ dubitantis est, sed affir- 
mantis pro, quas. Elisa, coiitritaB pas- 
tillo. Vide Heinsiura. In temporis 
antiqui memoriam multa servata sunt 
in sacris veterum. 

373 — 388. Haec quoque ad tempus 
Megalensium pertinent, ad dies v. et 
vi. Aprilis, obiterque res duas narrant 
olim istis diebus gestas : dedicationem 
templi Fortuna Publica, et victoriam 
Ctuaris de Jubat tum Libnt imhres et 
Orionis occasum, PallantiaSt Aurora; 
Metam. ix. 420. Ea oriente diffuginnt 
stella, Metam. ii. 114 ; pro quo nunc 
moveutur, scil. statione in coelo expel- 
luntur, ut hostes moveri dicuntur 
quum e castris ejiciuntur ; vide Dra- 
kenb. ad Liv. x. 4. Levare scilicet 
jugo, solvere. An. U. C. 649. Sem- 
pronius cos. principio pugnae adversus 
Hannibalem, aedem Fortume Primige- 
nia vovit, eanique decem annis post, 
colle Quirinali sacravit, dedicavit Q. 
Martius Ralla duumvir ad id ipsum 
creatus; Liv. xxix. 36; xxxiv. 53; 
sed Noster etiam v. 720. viii. Kalend. 
Jun. Fortunte Pii6/ic<rti'mp]umdatum 
oarrat; atque ita, et eodem die Ka- 



lendarium vetus.ubi FORTVN. PVB- 
LIC. PR. IN COLL. id est, FortnDt 
Publica Primigenia io colle. Hioc 
Neapolis conjicit, doas Fortaoas io- 
telligi, quarum altera Publica Untom 
sit dicta, altera et Primigenia et Pub' 
lica; hujus sdem meose Maio em 
dedicatam, illiuB Aprili. Verriot: 
Ludt Fortundi Publicit eiUrio — iii 
colle. Foggin. sapplet eiteriori, idqoe 
refert ad Fortunam ; Fortunam antem 
citeriorem intel. eam, quam Platar- 
chus, Qusstion. Roman. ex voce U* 
tina Brevis Bpk^ffi vertit. 

377. Locum seq. bene ezplicuit 
Masson. in Vita Ovidii ad an. U. C 
732. Tertia lux. dies tertius Mega- 
lensium sive vi. dies Aphlia, noa au- 
teni tertius ab ipsis Nonis. Is erat 
ludis, eo edebantur ludi scenici. Vic- 
toris, qus jam commemoratur, memo- 
ria non celcbrabatur Roms. Ovidius 
tamen commode eam repetere voluit, 
itaque figmento ingenioso usus est. 
Coutigitus, pro quo raulti conttRuut, 
bene se habet. Ut c4>ntiHger9 aliquem 
propinquitate, amicitia dicimur, sic et 
loco ; Claudianus, viii. 481 : aquas 
coiiiiguas hostibus ; v. 219; PareUt 
contiguo hosti. Jubam, regem Mauri- 
tania^ fidelissimum partibus Pompeiii 
et Scipionem Cesar vicit ad Thapsoo. 
Post cladem acceptam Juba magnifice 
epulatus est cum Petreio, fugs comite, 



FASTORUM LIB. IV. 



201 



ait, illa dies, Libycis qua Caesar in oris 
rfida magnanimi contudit arma Jubae. 380 
mihi Caesar erat, sub quo meruisse tribunus 
Drior : officio praefuit ille meo. 
: ego militia sedem, tu pace parasti, 
:er bis quinos usus honore viros. 
i locuturi subito seducimur imbre : 385 

ndula ccelestes Libra movebat aquas. 
tamen, quam summa dies spectacula sistat, 
siger Orion aequore mersus erit. 
ciMA victricem quum Romam inspexerit Eos, 
dederit PhoBbo stella fugata locum, 390 



Dter pocula se interficien- 
prsbuit; Florus, iv. 2. 69; 
un rem paalo aliter refert 
3ello Afric. 94. Inde magna- 
Mtiter procurrens ad mortem. 
, debellavit; Virgilius, JEn. 
9opulo$que feroces Contundet, 
Sedem, non in Quatuordecim, 
D8 putabat, hauc enim Ovi- 
equestris ordinis jure obtinu- 
1 in orchestra; quam sedem 
paraverat munere decemvira- 
forte anno statis 21. aut 22. 
•st. Vigintiviratus erat gra- 
enatum. Inde tres viri erant 
ipitalium, tres signands pe* 
uatuor viarum curatores, de- 
ciis centumviralibus prsefecti, 
le litibus judicandis dicti. 
?IiniuSy xviii. 6Q : Casari VI, 
\fieatur imber Libra occam; 
la, ix. 2 : iv. Id, Aprilis, sole 
Uhra occidere incipitf inter" 
pestatem significat. Hunc im- 
«niose poeta memoravit. In 
Romani sub dio spectabant. 
bene Libra dicitur. Summa 
ima Megalensium, qus in 
rio quodam vetere finiuntur 

V. 



389 — 620. Cereris ludi. Hunc lo- 
cum ita tractat, ut primum ludos 
ipsos 391 — 393 ; tum Cererit merita 
et cultum, 394—416; tandem raptum 
Proserpins 417. usque ad finem nar- 
ret. Constat, Cereales fuisse Circen- 
ses; Tacitus. Annal. zv. 53: " Cir- 
censium ludorum die, qui Cereri 
celebratur :" idem, cap. 74. decretum, 
ut '*Circensium Cerealium ludicmm 
pluribus equorum cursibus celebrare- 
tur.*' Et hinc commode potest ezpli- 
cari, ab hoc die, quo circus celeber 
pompa» incipiunt ludi Cereris. Scio 
quidem, in Kalendario quodam vetere 
ad diem prid. Id. notatos esse ludos 
Cereris, et biduo ante ludos in Circo, 
sed alia Kalendaria nostram tuentur 
sententiam. Qusritur porro» quo die 
initium horum ludorum fuerit. Ple- 
rique intelligunt prid. Idus sive xii. 
April. qnia sic Kalendaria nonnuUa, 
et quia versu 377. tertiam lueem non 
recte ceperunt. E^m rattonem Lipsius 
ad Tacit. Hist. ii. 55. eo etiam adju- 
vari putat, quod ibi, Othone inter- 
fecto, Cereales ludi non interrupti, sed 
ex more spectati esse narrantur ; mor- 
tem autem Othonis incidisse in xii. 
Kalend. Maii, sive diero zz. April. ad 
Dd 



202 



P. OVIDII NASONIS 



Circus erit pompa celeber, numeroque Deorum ; 

Primaque ventosis palma petetur equis. 
Hi Cereris ludi : non est opus indice causae : 

Sponte Deee munus, promeritumque patet. 
Messis erant primis virides mortalibus herbee, 395 

Quas tellus, nullo sollicitante, dabat : 
Et modo carpebant vivaci cespite gramen ; 

Nunc epulae tenera fronde cacumen erant. [perta; 
Postmodo glans nata est : bene erat jam glande re- 

Duraque magnificas quercus habebat opes. 400 



quem duraverint illa ludicra. Brote- 
rinft vero, approbftnte Ernestio, ad 
Taciti AQuaU xv. 53. e Kalendariis 
docere conatus est, initium illorum 
ludoram fuiase xiii. Kalend. Maii. seu 
die xix. Aprilis. Qu» ratio diserte 
ab Ovidio ipso refellitur. Etenim ver. 
621 • demum ad IdiUf et 629. ad lucem 
tertiam post VeMri» Idiu progreditur. 
Nos cum MassoQO ver. 377. tertiam 
lucem tertiuro diem Megalensium, 
sive diem vi. Aprilis recte intellexisse 
Dobis videmur. Krgo proxima haec 
Eos diem vii. Aprilis, vii. Idus indicat. 
Atque huic eidem diei Kalend. unum 
lodos Cereales assignat. 

Itupicere etiam ex alio despicere ; 
i£n. ii. 47 : machina inspectura domot, 
de equo Trojano. Pompam Circenaem 
diligenter descripsit Dionysius Hali- 
cam. vii. 72. £am ducebant viri 
summi a Capitolio per forum in cir- 
cum. Primi erant eonim filii adole- 
scentuli equis insidentes. Hos seque- 
bantur quadrigarii, bigarii, equorura 
singularium agitatores» athletae, salta- 
torum chori, tibicines» citharistae, alii. 
Pompam cogebant plurimorum Deo- 
rum simulacra, quse hominum hume- 
ris portabantur; inde sane celehritas 
circt De siraulacris Deorura in pom- 
pa, locus jucundus est Amor. iii. 2. 
Ventosi audacter dictum, ventos post 
terga relinquentes ; Silius, xvi. 336. 



393. Poeta supra passim Deos in- 
vocavit, ut nbi emutat lemm mdica- 
rent, sed nunc indiee divino hajos 
eauste opus non erat ; sponte enim e 
poetia et mytfaia GTacorain patcbat, 
cur Cereri ludi fierent« Fromeritm, 
meritum. 

395 — 400. AlimenU uleCeremi. 
Vulgaris traditio erat» gUndibus pri- 
moB homines esae pastoa; aed wsae 
poeta, a victu etiam inhuiBaiiiore el 
infeliciore rem repetit ; cimftr ii.293; 
Amor. dict. loc. et Art. Amat. ii. 47& 
ubi rem verbo tetigit, dum herhas ct> 
bum fuisse dixit. Pro eiho nanc mst- 
sem exquisitius poauit; MetaiL. zi. 
113. Midas arentes Cereris deeerptit 
aristas : Aurea mestis erat, Nulh fW- 
licitante; Metam. i. 103. sic nuUe 
eogente ; et Virg. Georg. i. 128. nuUo 
poscente. Ut nauta mare soUkiteH 
remis, Georg. ii. 503. sic rusticiis tal* 
lurem sollicitat aratro, ibid. 418 ; naB 
soUicitare est acpius movere. Vimi, 
qui noB facile eoecatur a«t maroescit. 
Cacumen tenerafronde, teneraa IroDdes 
arborum. Bene esm ei dicitur qvi 
commode aut laute vivit ; Trist. V. 
xii. 41 : " NoQ adeo est beiie naQe,Qt 
sit mihi gloria curas." Vide Casaub. 
ad Persium, iv. 29. Huic beiie eoii- 
venit alterum magnifiea*. 

400. De hoc merito Cereris oonfer 
Araor. iii. 20; Metam. v. 342 sqq ; 



FASTOaUM LIB. IV. 



203 



Piima Ceres hoimni, ad meliora alimenta vocato, 

Mutavit glandes utiliore cibo. 
Illa jugo tauros coUum praebere coegit : 

Tum primum soles eruta vidit humus. 
iBs erat in pretio ; chalybeia massa latebat : 405 

Heu ! quam perpetuo debuit illa tegi ! 
Pace Ceres Iseta est : at vos optate, coloni, 

Perpetuam pacem, perpetuumque ducem. 
Farra Deae micaeque licet salientis honorem 

Detis, et in veteres turea grana focos : 410 

Et, si tura aberunt, unctas accendite taedas : 

Parva bonae Cereri^ sint modo casta, placent. 
A bove succincti cultros removete ministri ; 

Bos aret : ignavam sacrificate suem : 



Virg. Georg. i, 147 : quaa loca omnia, 
]«aM ex composito, ordiuntur verbis 
PrMM Cergu Vaeavit hominMm ad me- 
Uoru, quum modum moo&travit mitia 
libi aiimeota comparaodi per agricul- 
;mni cujus partero, arationeni, mox 
aicamloquitur. MMtavU, permutavit: 
loctios et orqatius Virg. Oeorg. i. 8. : 
[}efcns muoere tellqs *' Cbaoniam pin- 
pu glaodem mutavit arista. ' ' Eruta, 
rcfsa aratro. SoU* vidit ; Georg. i. 
18 : §oUm etfrigora iensit. 

405. jSnns tum inBtrumeotis agri- 
M>b» utebaatur ; Hesiodus'Epy. 150 : 
^k^mif y ipydZoyro' lAiXac if ovk iuKt 
fU^poC' Ferri Noster pradstantissi- 
genus nominat, a gente Chaly' 
ad ThermodooBta fluvium, dic- 
; Virgil. Georg. i. 58. Dehuit 
4gi, nempe propter abosum ejus in 
leUo ; conler ver. 923 sqq. Sed ante, 
ert sic abutebantur, et ante ss re- 
lerfam unguibust pugnis et fustibus ; 
fioratiut, 1» Sat. iii. 101. Scilicet hon 
ibaljrbeia massa in culpa est, sed ra* 
nca hominum, sed bistorias stultitia, 
|iia3, quum vastatores terrarum Mag' 



nos mentiri amet, funestam illam ra- 
biem accendit. Pace lata o»t, ut, qui 
aravit, idem metat ; Callimach. hymn. 
Cerer. 138. Vide locum pulcberri- 
mum apud Tibullum I. x. 45 sqq. 
At wn Taubnerus sic capit: at non 
pro pace roodo, sed et pro ducis per- 
petua vita vota faciatis. Malim : si 
csteri bella serunt, vos saltera coloni 
etc. Al eleganter sic cum pronomi- 
nibus persons ponitur , livius, iii. 
17. at 001 vercmini Deos vestros, 

409—416. Cultus Cereris. Farra, 
etc. confer i. 338. Veteresfocos ; Ho- 
ratius, J:)pod. ii. 43. : Saerum vetustis 
eutruat lignis focum, Tgdarum usus 
in sacris Cereris» quia ipsa, quum 
filiam qusreret, tsdam accendit. 
Unctas, pice oblitas ; iEneid. viii. 
91 : uncta abies. Parva, ut Mani- 
bus, ii. 535. C<uta, puro animo ob- 
lata. Ministri, popsB, victimarii, qui, 
quum victimas mactarent, succincti 
eaie solebant; vide ad i. 319. De 
bove aralore nou mactando vide ad 
i. 362. De stu, lib. i. ver. 349. 



208 



P. OVIDII NASONIS 



Prseterit et Cyanen, et fontem lenis Anapi ; 

Et te, vorticibus non adeunde Gela. 470 

Liquerat Ortygien, Megareaque, Pantagienque, 

Quaque Symaetheas accipit sequor aquas, 
Antraque Cyclopum positis exusta carainis, 

Quique locus curvae nomina falcis habet, 474 
Himeram et Didymen, Acragantaque, Taurome- 

Sacrorumque M elan pascua leeta boum. [nonque, 



devolvit; Plimus, dict. loc. Anaput 
aut Anapit, ubi Cyanen recqpit, in 
portum Syracusarum majorem se exo- 
nerat ; Metam. v. 412. Gelas flu« 
vius, ad cujus ostium Gela urbs ; vide 
Dorvil. Sic. p. 129. Virgil. ^n. iii. 
702: Immanitque Gela ftuvii eogno- 
mine dicta, A vorticibut Phoemicibus 
bela dictus putatur. Bochart. Chan. 

471. Ortygie, insula, in qua pars 
Syracusanim sita, ubi et fons Are- 
thusa; Metam. v. 499. Megara aut 
Megarit, quas et Hybla minor, urbs 
prope Syracusas ad mare; Stephan. 
tAiyapiQ Iv SucfXi^, 17 irportpov 
**Yj3Xa ; Plinius, iv. 7. De scriptura 
nominis vide Pintian. ad Melam. II. 
vii. 152. Pangiet aut Pantagiatf par- 
vus fluvius prope Leontinos ; Plin. iii. 
14; Vibius Seq. Cluver. Sic. i. 11; 
Vii^lius, iEneid. iii. 689. ostia Pan- 
tagia, Megarotqus sinut Thapsumque 
conjungit. Symathut CLvpaiOog) flu- 
vius in orientali Siciliaet parte ultra 
Catinam; Strabo lib. vi. 272; Plin. 
d. 1. Cluver i. 10. 

473. Etiam Plinius, dicto loco, in 
parte Siciliee orientali Cyclopum sco- 
pulos collocat ; aliter Homerus. Ex- 
ttsta, sicut Horatius, I. Od. iv. 8. 
Dum gravet Cyclopum Vulcanus ar- 
dent urit officinat. Curva: falcit, Mes- 
sana olim Zancle dicta a forma/a/47afa, 
quam promontorium habet urbis por- 
tum includens ad fretum Siculum ; 



Metam. xv. 290. FortasK tamen 
Drepanum innuit quum Ipkwatvw vt 
^riyieXi} falcem denotet» quod anti- 
quumretinebatadhucnomeD. Hmtre, 
quam Hannibal diruit, in parte sep- 
temtrionali Sicilie ad ostium fluminis 
cognominis. Poisis et Hieram tegere, 
qus fuit, ut Didyme, ana ez insulis 
iEoliis ex adverso promootoiii Tyn- 
darii ; Plin. iii. 9. Acragait, AgrigeB> 
tum, in parte meridionali inter Pachj* 
num et Lilybsum, in monte cognomi- 
ni ; Virgil. iEn. iii. 703 : " Arduni 
inde Acragas ostentat maxima looge 
Moenia.'' Taurcmenon ; Flin. dicto 
loco, colonia Tauromenium, qu^ ant» 
Naxot ; Graecis Tavpopivwv. Sita in 
parte orientali infra Messanam. 

476. Melat fluvius e finibus Mes- 
sanensium versus septemtrionei pro- 
fluens. Inde non longe aberant Mylt, 
oppidum, hodie Mitasto, in peninsuli. 
£a regio pateua habebat miranda. 
Hinc bovet sacri Solis ibi fuisse trade- 
bantur; Theophr. Histor. Plant. riii. 
3; Bochart. Chan. lib. i. cap. 27. 
De]pasciit« Urtit vide Bentleium ad 
Horat. III. Od. xi. 9. CameriiM aat 
Camarina in litore meridionali mter 
Agrigentum et Pachynum. Tkapens 
peninsula haud procul a Syracusis si- 
num Megarensem iucludens. Helorum 
oppidura ad ostium Helori amnis non 
procul a Pachyno; Pliaius, iii. 14. 
Jiumen Elorum ; sed Stephanus^^BXM- 
pog. £rvr; Solinus, cap. 5; " Emi- 



FASTORUM LIB. IV. 



209 



Hinc Camerinan adit, Thapsonque et Heloria Tem- 

Quaque patet Zephyro semper apertus Eryx. [pe ; 
Jamque Peloriaden, Lilybaeaque J amque Paehynon 

Lustrarat, terrae cornua prima suae. 480 

Quacumqueingreditur, miseris loca cuncta querelis 

Implet ; ut amissum quum gemit ales Ityn : 
Perque vices, modo Persephone, modo Filia, cla- 

Clamat, et alternis nomen utrumque ciet. [mat ; 
Sed neque Persephone Cererem, neque filia ma- 

Audit, et alternis nomen utrumque perit. [trem 
Unaque, pastorem vidisset, an arva colentem, 

Vox erat, Hac gressus si qua puella tulit ? 
Jdm color unus inest rebus ; tenebrisque teguntur 

Omnia: jam vigiles conticuere canes. 490 

Alta jacet vasti super ora Typhoeos -^tne, 

Cujus anhelatis ignibus ardet humus. 
Illic accendit geminas pro lampade pinus ; 

Hinc Cereris sacris nunc quoque taeda datur. 



net Sicilia moatibas i£tna et Eryce : 
Vslcaiio JEtna sacer est, Eryx Vene- 
ri." Mela vi. 7 : " Montium Eryx 
mazime memoratus ob delubrum Ve- 
Beris ab iEnea conditum." Finem 
satalogi faciunt eamua, cucpai, pro- 
iDontoria, quorum Felorut Italiam 
ipeetat, Pachynum aut Pachinus Grs- 
nam, Lilybteum Africam. Pehrus 
icribitur etiam Pelorwnt Pelorit et 
Psioiiau Vid. Gronovium ad Melam, 
U. Tii. 143. Promontoria, quo; longis- 
lime in mare procurrunt, bene dicun- 
tor prima insulsB. Vidit hoc et Kreb- 
dtts. 

482. Itys Terei et Procnes filius a 
natre occisus et patri appositus ; Me- 
jun. vi. 620 sqq. Mater vocatur aUs, 
iuia in hirundinem mutata ; ibid. 667. 
fn aeqq. Perque viccj — jkerit ludit in- 
^eniam Ovidianum. Ciet, exclaroat ; 

VOL. V. 



Livius, xlv. 38: triumphwn nomine 
ciere, exclamare lo triumphe ! Perit no- 
men,quod non auditur. Si qua, an qua. 
489 — 494. Etiam in hymno Home- 
rico 48. errat aiBoiikvoi iatSac te- 
nens, easque XafAwdSag apud Diodor. 
Sicul. V. p. 288. quoque U r&v xard 
n)v 'Atrvfiv Kparfipuv accendit, et 
apud Cicer. dicto loco, tis ignihus, qui 
ex Mtrne vertice enimpunt. Hinc tttda 
in Cereris sacris adbibebatur ; etenim 
mulli ritus memoriam facti alicujus, 
mimice illud exhibendo, servabant. 
De Typhoeo, monstro immani, Jovis 
fulmine vulnerato, et yEtna nronte 
obruto vide ad Metam. iii. 303; v. 
321. 348. Paulo ante canum non 
satis commode mentio facta. Cum 
altero cohr unus, etc. comparari potest 
Virgilii /En, vi. 272 : rebus nox abstu- 
lit atra colorem, 
Ee 



210 



P. OVIDII NASONIS 



Est specus exesi structura pumicis asper ; 495 

Non homini regio, non ad^unda ferae. 
Quo simul ac venit, frenatos curribus angues 

Jungit ; et aequoreaS' sicca pererrat aquas. 
Effugit et Syrtes, et te, Zanclaea Charybdi ; 

Et vos, Nissei, naufraga monstrav canes ; 500 
Adriacumque patens' late, bimaf emque Corinthon. 

ISic venit ad portus, Attica terra, tuos. 
Hic primutn sedit gelido moestissima saxo : 

Illud Cecropidde ntmc quoque triste vocant. 
Sub Jove duravit multii^ immota diebus^ 505 

Et lunae patiens, et pluvialis aquse. * 
Fors sua cuique loco est: quo nunc Cerealis Eleu- 

Dicitur hoc Celei rura fuisse senis. [sin, 



i ' 



495—498. De ttnguUmi vel alatis, 
▼el Doo alatis, quibus Ceres veheba- 
tur, dictum ad Met v. 642 : vide et 
Voss.in£pist.mythol.ii.p.l23. Apud 
cseteros auctores iis oon utitur in qusB- 
renda filia ; at nunc specui inaccessus et 
mare locum dant iis adhibendis. Pu- 
mes, omnis lapis aut rupes ezcavata ; 
unde poetis etiam saxa sic dicuntur, 
quibus Deonim Njmphanimque antra 
constructa, etiam saxa erosa in «difi- 
ciis ad ima^nem specus arte redden- 
dam ; Plinius, xxzvi. 21. Exena so- 
lemne in hac re; Virgil. Oeorg. iv. 
418 : " Est specus ingens Exesi latere 
in roontis." 

499. De Syrtilnu ad Metam. viii. 
120 ; de CharyMi et StyHa ad vii. 63. 
dictum. Scyllsei nunc vocantur Nisei, 
quia Scylla Nisi filia; ibid. viii. in- 
itio. Nanfraga, ad qusB naufragia 
fiunt. De bimari Corintho ad Metam. 
V.407. 

502. Errantem Cererem in Atticam, 
in Eleusinios quidem agros venisse, in 
eo consentiunt quos supra laudavi, 
scriptores. Quamquam et alii populi 



I Cereris adventtm» satioinrfqoe prind- 
pium ad se trahebant, Argivi, Arcades, 
Sicuii.' Prope Eleusinem consedit in 
taxo sub olea juxta puteum moestissi- 
ma . Saxum Cecropidas vocamnt ' A yi- 
Xatrrovt ( ApoUod. Hesych.) quod Nos- 
ter tritte interpretatns est. Ad puteum, 
haud dubie eumdem, postea mulieres 
chorum instituerunt,dixenintqae KaX- 
Xtxopov ; vide Ilgen. ad hymn. Ho- 
meric. ver. 99. 

507. A Metanira, CeUi uxore, ex- 
cipitur etiam in hymno Homerico. 105 
sqq. prseeunte Pampho (Faus. i. 39.) 
et apud ApoUodorum. Alii, nt Hygi- 
nus, Eleusinum regera substitnuot. 
Etiam Celeum csteri faciunt regem, 
Noster rusticum. Secundum Amo- 
bium, Eleusmum agrum tum Triptirfe- 
muSfDysauIes, Eubuleus et Enmolpus 
incoluerunt, quorum primus boum ja- 
gator, alter caprarius, tertius porco- 
nim custos, quartus opiKo fuerit. In 
hymno Homer. ver. 153 sq. Triptole- 
mus, Dioclus, Polyxemus, Eomolptts, 
Dolichus et Celeus, proceres terne, 
nominantur. Fort ad vicissitudines 



FASTORUM LIB. IV. 



211 



IUe domum glandes, exoussaque mora rubetis 

Portat, et arauris arida ligaa focis. . 510 

Filia parva duas redigebat rupe capellas ; 

Et tener in. cuniS] filius aeger erat. , 

Mater, ait virgo, mots^test Dea nomine matris, 

Quid faeis in solis inoomitata j ugis ? 514 

Restitit et ^nior, quamvis onus urget ; et orat, 

Tecta suae subeat quantulacumque casae. , 
Illa negat ; simularat anum, witraque capillos 

Presserat ; instanti talia dicta refert : i 

Sospes eas, semperque pareqis ;. mihi filia rapta est. 

Heu! melior quanto.^ors tua sorte meal 520 
Dixit: et, ut lacrymae, neque enim lacrymare Deo- 

Decidit in tepidos lucida gutta sinus ; [rum est» 
Flent pariter, molles animi, virgoque, senexque. 

E quibus haec justi verba fuere senis : 



feniin referendau EUutinan urbem 
Eleoaiii heros condidit, cujns stas in- 
ccrta erat ; Plaus^as, Attic. p. 93. 
Qu»—hoe scilicet loco. Glandei; vide 
ver. 399. Exeutere ' omnino demere, 
ninorere; Fut. v^ 2^5:. foHfs exou$$q 
pndnat nempe radiis solis. 

513 sqq. Hcc omnia aliter, sed 
pescjvam jiicunde prisceque ntatis 
moribns convenienter in hymn. Ho- 
mer. 105 sqq. narrantur. Ibi a Celei 
filiabos ad Metaniram matrem Dea 
dedncitnr, ejnsque filiolum unicum 
l>einophanta edncandum et alendum 
s^cipiti sic et ApoUodorus. Juga in 
agfo Eiensino me offendunt. Recepit 
lioc nomen Heinsius ex Vossiano fil 
nonqnUis aliis ; c&teri loeis, quod pm- 
ferendum videtur. Etiam Metam. vii. 
819. loea toU, 

517. Simularut anum,'\ In hymno 
Homerico sedet ypffi irdKmyiviX kva- 
Xiyau>Q. Sic et apnd Pamphum ; sed 
apnd Hjrginnm nntricem lactantem 



simulavit. De putrat vetularum in- 
signi, ad iii. 669. Presisral, texerat. 
Semper parens, nuoquam amittas H- 
beros. 

521 . Neque lacrymare, etc.] Con- 
fer Metam. ii. G^% AUbi in luctu 
Deorum lacrymis substituuntur gemi - 
tus, hoc loco lueida gutta, Mollee 
animi, Homines ut interdum eorpora, 
sic et animi dicuntur ; i. 297 : feUee» 
ani$nL Male Taubner. hoc loeo antmi 
pro genitivo haberi volebat, quemad- 
modum dubiut animi legitur. Flent 
parUer; vis sympathiis. /autuf, fre- 
quens epitl^ton senif ; Heroid. i. 29 ; 
Metam. viU. 704. Si« «i^, etc. Pie- 
cor te per salutem fiUs rapt«, ut snr- 
gas. Sie ponitur ita in .obtestationibns, 
quibus alteri quo fortius eum impeUa- 
mus ad aliquid faciendum, grata quas- 
dam precamur ; TibuUus, II. v. 121 : 
" Aduue ; sic tibi sint intonsi, Phoebe, 
capiUi." Celeus igitur et graviter et 
humaniter urget Cererem. 



212 



P. OVIDll NASONIS 



Sic tibi, quam raptam quereris, stt filia sospes : 

Surge ; nec exiguae despice tecta casae. 
Cui Dea; Duc, inquit; scisti, qua cogere posses. 

Seque levat saxo, subsequiturque senem. 
Dux comiti narrat, quam sit sibi filius aeger ; 

Nec capiat somnos, invigiletque malis. 530 
Illa*soporiferum, parvos initura penates, 

Golligit agresti lene papaver humo. 
Dum legit, oblito fertur gustasse palato, 

Longamque imprudens exsoluisse famem. 
Quae quia principio posuit jejunia noctis, 535 

Tempus habent mystae sidera visa cibi. 
Limen ut intravit, luctus videt omnia plena : 

Jam spes in puero nulla salutis erat. 
Matre salutata, mater Metanira vocatur, 

Jungere dignata est os puerile suo. 540 

Pallor abit, subitseque vigent in corpore vires : 

Tantus ccelesti venit ab ore vigor f 
Tota domus laeta est : hoc est, materque, paterque, 

Nataque : tres illi tota fuere domus. 
Mox epulas ponunt, liquefacta coagula lacte, 545 

Pomaque, et in teneris aurea mella favis. 
Abstinet alma Ceres, somnique papavera causas 

Dat tibi cum tepido lacte bibenda, puer. 



631 — 536. De jejunio diutumo Ce- 
reris in illo errore conMntiunt veteres. 
In hymno Homerico primum respuit 
cibos Metanine delicatiores ; tum ver. 
210. cinnum (TXTjxmfa) bibit. Simi- 
liter fere Met. v. 450. et Arnob. dicto 
loco, qui e Clemente addit, in Mysta- 
mm symbolis fuisse, Jejunavi atqu€ 
einbi cjfceanem, Apud Serviura ad 
Geoi|^. i. 212. papavera sumit ad ob- 
livionem doloris. MytUt, initiati mys- 



teriis minoribus, quas in honorem Pro- 
serpinae celebrabantur. Ab iis diversi 
Epoptig, initiati mysteriis majoribns in 
honorem Cereris; vid. Meursius de 
Eleusiniis, item Fisch. in indice i£sch. 
ad vocem fAVii<r9ai. 

545. De coagulis consule notam ad 
Met. xiii. 830. £a sumenda dilui so- 
lebant lacte. 

547. Ceres puerum, quum immor- 
talem reddere vellet, nocttt in ignc 



FASTORUM LIB. IV. 



213 



Noctis erat medium, placidique silentia somni ; 

Triptolemum gremio sustulit illa suo : 550 

Ferque manu permulsit eum ; tria carmina dixit, 

Carmina mortali non referenda sono : 
[nque foco pueri corpus vivente favilla 

Obruit, humanum purget ut ignis onus. 
Excutitur somno stulte pia mater ; et amens» 555 

Quid facis? exclamat; membraque ab igne rapit. 
Cui Dea; Dum non es, dixit, scelerata fuisti, 

Irrita materno sunt mea dona metu. 
Iste quidem mortalis erit ; sed primus arabit, 

Et seret, et culta praemia toUet humo. 560 

Dixit : et egrediens nubem trahit, inque dracones 

Transit, et aligero toUitur axe Ceres. 
Sunion expositum, Piraeaque tuta recessu 

Linquit, et in dextrum quae jacet ora latus. 



posttit, et quod ignis absiimserat, id 
Interdiu inaugendo corpos ambroaia 
restituit: sic ille quotidie mirifice 
creacebat. Mater quum e thalamo 
mo observans, filium igni impositum 
nderet, ejulavit. Quo facto, Ceres 
ignem exstinxit, matri stultitiam ez- 
probravit, puero Demophonti, quum 
imiDortalem reddere jam non posset, 
h<»iorem incomiptum promisit, sibique 
sacra iostitui jussit. Sic hymn. Ho- 
meric. vers. 235 — 274 ; sic fere et 
Apollod. Secundum illum Triptolemus 
nque ac Celeus, fuit incola AtticaB, 
ver. 155 ; secundum hunc senior Me- 
tanirsB filius. Hunc plurimi arationis 
et sationis auctorem in Grscia facie- 
bant ; hordeum ab eo in agro Rhario 
satum es^, Pausanias i. 38. narrat. 
Carminurttf id est formularum quarum- 
dam, quarum magnus usus erat et in 
rebtts magicis ; Met. vii. 137 ; x. 397. 
MffTtali, etc. conf. iii. 323 sq. 
567. Hoc ozymoron Ovidius» Me- 



tam. iii. 5; ix. 408. sic expressit: 
" facto pius et sceleratus eodem." 
Quamquam scelerata non e$, quia 
unice amas filium, asque tamen ei no- 
cuisti, ac si eum odisses. 

561. Apud ApoUodorum, iavr^v 
Ue^yvCf se exhibuit Deam, idque in 
hymn. Homerico 275. fecit deposita 
senectute, resumta fonna augusta, 
odore grato et spleodore quodam. 
Hic nubwi trahit, id est, attrahit, et 
incedit circumdata nube. Inque dra- 
cones, etc. Nube circumdata in cur- 
rum transit, cui dracones juncti. De 
sacris ei jam ab Eleusiniis institutis, 
de quibus hymnus multa habet, Nos- 
ter nihil tradit, sed catalogum rnrsus 
locorum struit, qus Dea pererraverit ; 
amabat enim tales catalogos. 

563. Sunion promontorium a portu 
Firmeo xlv. millia passuum abest, 
(Plinius, iv. 1 1.) finitque id litus Hel- 
lados, quod spectat orientem ; Mela, 
II. iii. 99. Eiponlum fluctibus, pro- 



214 



P. OVIDII NASONIS 



Hinc init Mgedwm, quo GycladaAtadapicit oomes; 

loniumque rapax^ Icariumqiie legit^ v 566 
Perque urbes Asiae longum petit Hellespontuin ; 

Diversumque locisalta pererrat iter.t '::mu: 
Nam modo turilegos Arabas, modo despicit Indos, 

Hinc LibySf hinc Meroe.^siccaque terra subest 

Nunc adit Hesperios, Rheoum, Rhodanumque, 

Padumque, i ; i . i ^ 571 

Teque fiTture parens^ Tibi^, potentis aqt». 
Quo feror ? .immensiun est errata» dicere terras : 

Praeteritus Cereri nuUus in orbe Idcus. i 
Errat et in. coelo ; liquidique immunia ponti 575 

Alloquitur gelido proxima signa.polo :i i : 
Parrhasides stellas; namque omnia nosse potestis, 

^quoreas nunquam quum subeatis aquas ; 
Persephonen miserse natam monstrate parenti. 

Dixerat : huic Helice talia verba refert : 580 



can^eos io mare. Pleoius, iEneld. x» 
694 : rupes eiposta ponto. Init — Ugit, 
De cureu in aere locutus est, ut de 
navigatione io mari. lonium sic ab- 
solute ppni solet. Vide Bentleium 
ad Hbratii £pod. x. 19: non autem 
hiq ibtelligas mare, quod vulgo lonium 
dici lolet, inter Graeciam et Italiam, 
aed quod loniam, Asie partem alluit, 
a quo non longe abest lcarium» Ne- 
que Metam. iv. 534. vulgari sensu le- 
gitur. Krebsius hoc loco totum mare 
intelligit quod inter Graeciaro, Sici- 
liam, Phcenicen et .£gyptum patet 
Immo angustiore sensu capi debet, 
quippe positum inter ^lg<tum et lca- 
rium, I^iversum loeis iter, diversa 
loca. 

570. Meroe, insuia iSthiopum, 
quam Nilus facit ; Mela, I. ix. 10 : 
" Nilus, quum diu simplex ssvusque 
deacendit» circa Meroen late patentem 



iosulam in JEthiopiam diffunditur." 
Adde III. ix. init. Hetperiat aive oc- 
cidentaies fluvios; sic etiam Me^ii* 
259. conjungit, ubi addit: "cuiqiie 
fuit rerum promissa potebtia» Tbj* 
brin." 

575. Etiam Met. xiii. 293. immm- 
nem ^uorit Aretonm Jam HomemSi 
II. Z. 489 : Olfy ^ dftfiopSQ im Xoe- 
TptHv 'QKtavolo, In Ursam majoren 
Callisto mutata, Lycaoiiis Arcadit (• 
lia; Arcadia autem oUm P^rrhmm 
dicta. Namqus; etiam Homerus et 
Virgilius post appelUtionem ope par- 
Ucularum ydp et namqtit rationem eo- 
rum quie secutura sunt, prsmittunl. 
Vide Ernest. ad Od. M. 320 ; Hey- 
nium ad ^Sneid. i. 731. 

580. De Ueliee dictum ad iii. 108. 
In hymno Homerico, Ceres decimo 
erroris die primum ex Hecate, iuiiam 
tenente, de 61ia qu«rit ; tinn» qQOin 



FASTORUM LIB. IV. 



315 



I!riinine nox vacua est : Solem de virgine rapta 

Consule, qui late facta diuma videt. 
$ol aditus ; Quam queeris, ait, ne vana labores, 

Nupta Jorvis fratri tertia regna tenet. -. • • 
^esta diu seoum, sic est affata Tonantem ; 585 

Maximaque in Tultu signa dolentis eraiit ; 
ii memor es, de quo-mihi sit I^oiserpina nata: 

Dimidium curse debet habere tuse* -i -'^: 
Orbe pererrato, soia est injuria facti ' * 

Cognita: commissi prsemia raptor habet. 590 
\t neque Persephonedigna est prsedone marito, 

Nec gener hoc nobis more parandus erat. 
Quid gravius victore Gyge captifTa tulissem, 

Quam nunc, te coeli seeptra tenente, tuH?* 
Verum impune ferat ; nos heec patiamur inultae : 

Reddat, et emendet facta priora novis. 596 
Jupiter hanc lenit, factumqtie excusat amore ; 

Nec gener est nobis ille pudendus, ait.- 



Ula rem ignoraret, ver. 62. ad SoUm 
Goatendit : 9tQv OKoirbif ^^1 koI &v 
9p&v ; Metam. v. 487 sqq. ex Arethusa 
raptino discit ; apud Apollodorum ex 
Hermiooenribus. Adeo hsc variata 
•nnt. Qui late, etc. Sol irav^cpnjc* 
Codex Bononiens. /urta diuma, quod 
Bvmaniio valde placet ; altera lectto 
tetiorem habet sententiam. Hymno 
Hoffierico 69. Ceres Solem ita alloqui- 
t«r : S^ yStp Si^ ira<rav M yfi6va kqX 
Mrind wivTtnf AiOkpoQ Ik iitf^ KaTaBkp- 
tmoM, httrkvtfjvi» Raptum Sol ita in- 
dicat, nt fomentum matri dolenti ad- 
ferat : Nupta Jovisfratri, etc. 

585. Confer cum oratione seq. Me- 
tam. V. 512 sqq. qus ei simillima. 
nii stat aote Jovem toto nubila vuUu, 
et pauit invidiota capiUis, rogatque, 
tteu tit tibi cura vilior ilihis. 



59^. Gyges unus ex Centimanis; 
Heftiodns, Theog. 149 ; Apollodor. i. 
). Sed hoc loco inter Gigantas rela- 
tus est, qui cum Jove de imperio cer- 
tanint. Magna igitur vis et plurimum 
acerbitatis est in hac comparatione. 
Scaliger malebat hoc loco Gye , sine 
causa. Vide Heinsium ad Amor. 11. 
i. 12 ; Bentleium ad Horatii II. 
Od. xvii. 14 ; Munker. ad Hyginum. 
p. 2. 

598. Hymn. Homerico, 83. Sol Ce- 
rerem sic solator : ovroi dcur^; Fa/i- 
Ppbc kv ABavdrotQ noKwrfip&vTutp 
'AiSunfivg, Non ego nobHior. Se 
cura uno Plutone comparare debebat ; 
sed placuit obiter et alterum fratrem 
addere. Inane, in quo inanes umbrx ; 
Metam. iv. 509; inania regna Ditis 
ex Virgilio, ^neid. vi. 269. 



216 



P. OVIDII NASONIS 



Non ego nobilior : posita est mihi regia coelo ; 

Possidet alter aquas ; alter inane chaos. 600 
Sed si forte tibi non est mutabile pectus, 

Statque semel juncti rumpere vincla tori, 
Hoc quoque tentemus, siquidem jejuna remansit: 

Sin minus ; inferni conjugis uxor erit. 
Tartara jussus adit sumtis Caducifer alis ; 605 

Speque redit citius, visaque certa refert. 
Rapta tribus, dixit, solvit jejunia granis, 

Punica quae lento cortice poma tegunt. 
Haud secus indoluit, quam si modo rapta fuisset 

M cesta parens ; longa vixque refecta mora est. 
Atque ita, Nec nobis ccelum est habitabile, dixit ; 

Taenaria recipi me quoque valle jube. 612 

Et factura fuit ; pactus nisi Jupiter esset, 

Bis tribus ut coelo mensibus illa foret. 
Tum demum vultusque Ceres, animumque recepit; 

Imposuitque suae spicea serta comse. 616 



603. Metam. dicto loco additur: 
nam sic Parcarum fcrdere cautum» 
£rat lex fatoruro, ut oemiDi ab infe- 
ris redire liceret, qui ibi aliquid gus- 
tasset. Pluto igitur Proserpinam prius, 
quam dimitteret, granum puoicei mali, 
poitK k6kkov, edendum dedit ; hymti. 
Homer. 335; 371—412; Apollodo- 
rus, dicto loco. Sed Metam. dicto 
loco, Proserpina ambulans spoote sep- 
tem grana comedit. £am autem ob 
causam lliesmophoriazuss abstine- 
baot a malis puniceis. Caeterum ejus 
geoeris arbores etiam Homerus, Od. 
A. 589. apud inferos finxit. Caduci' 
fer in hymno Homer. ver. 335. in Ere- 
bum mittitur, ut Plutonem deliniat, 
Proserpinamque inde reducat. 

611. Taubnerus sic distingui vult, 
Atque, Ita nec mthis, etc. Sed atque 
ita nuoc quoqua potest esse, quo facto. 



tum, ut sspe. Non habita^le, obsH- 
natum mihi est noa amplius babitaie 
in coelo ; hymn. Homer. 331 : Ov 
fiiv ydp woTt ^&nce GwStdtoc Ovkbfi' 
Troio vpiv y iir^iinaBcu, irpiv y Uet 
d^akfAOunv i^v IwtwiSa covpvv. 
Pactut euet, promisisset. Perdidissec 
Ceres totum genus humannm, nisi 
Jupiter succurrisset. Is, quum fmstra 
Deos deinceps omnes Eleusinem mi- 
sisset ad Deam arces^endaro, tandem 
per Rheara ei ofFert conditionem huic, 
ut filia tertiam cujusque anni paitea 
cum Plutone sit, duas reliquas cam 
matre in ccelo; hymn. Homer. 305 
nqq. 445; sic et Apollod. Sed Mi 
tribut mensibus est etiam Metam. dicto 
loco, et Hygino, fab. 146. 

615. Mater, filia recepta, ^iC» >/vr» 
fiaivdc opog Kora Sdnwv i;X^, nec 
filiae gaudium minus ; hymn. 385 sqq. 



FASTORUM LIB. IV. 



217 



rgaque provenit cessatis messis in arvis ; 

Et vix congestas area cepit opes. 

>a decent Cererem ; vestes Cerealibus albas 

Sumite : nunc pulli velleris usus abest. 620 

cuPAT Apriles Idus cognomine Victor 

Tupiter : hac illi sunt data templa die. 

c quoque, ni fallor, populo dignissima nostro 

\.tria Libertas coepit habere sua. 

CE secutura tutos pete, navita, portus : 625 

/"entus ab occasu grandine mixtus erit. 



tU in arvis, nam aDtea apud Si- 
, perfregerat aratra, occiderat 
os cura bubus, arvajusserat faU 
lepositum, seminaque vitiaverat, 
lilitas cassa jaceret ; Metam. v. 
conf. hyran. Homer. 305. Alba 
t, etc. Causam poeta ipse v. 
reddit, quia maturit albescit mes- 
istis, De matura segete Met. i. 
eanere ; alibi fere flavescere ; 
colonim a veteribus satis vage 
antur. f^unc pulli velleri$f etc. 
e in luctu publico sacra Cereris 
Bintermittebantur, quia lugentes 
tnas iisinteresse nefas habebatur : 
ByXxii. 66 ; xxxiv. 6 ; vide Span- 
ad Callimachum Cer. 18. 
i — 624. Idibus Jovi Victori tem- 
et Libertati atria data, Victori 
457. Q. Fabius Maximus ante- 
ad castra Samnitium pergeret, 
Tovit; Livins, x. 29. Libertatis 
Tiberii Gracchi, qui tempore 
Pttnici secundi vixit, pater in 
( Aventino faciendam curavit 
Lvitque ; Livius, xxiv. 26. Quod 
factum circa annum 515. quo 
onsulatu functus est. Atrium 
ati* anno u. c. 559. a Psto 
trnelio Cethego censoribus re- 
) est ; Liviiis, xxxiv. 44. In 
nt tabellx publica^, certe Tib. 
hi tempore ; Livius, xliii. 16. 
L.V. 



Etiam Asinius Pollio atrium Libertatis 
eistruxisse a Suetonio August. 29. nar- 
ratur, quod haud dubie ad instaura- 
tionem ejns et exornationem referen- 
dum. 

625 — 628. Diexiv. Aprilis, grando, 
Eodem die Antonius victus ad Mutinam» 
Ktiam Columella, xi. 2 : xviii. Kalend, 
Maii ventosa tempestas et in^es, nec 
hflc constanter, 

Mutinensia arma, Antonius, quura 
Decimum Brutum Mutintt obsideret, 
a senatu, Cicerone inprimis auctore, 
hostis patrie judicatus est, missique 
sunt contra eum ann. u. c. 710. Hir- 
tius et Pansa coss. atque Octavianus 
Casar propraetor. Priori prcelio Pansa 
vulneratus est, posteriori Hirtius eo- 
dera die fortiter pugnans cecidit : quo 
facto quum Octavianus victoria uti 
vel nesciret, vel nollet, Antonius ad 
Ligures elapsus cst ; Appianus de 
Beil. Civ. iii. 50 sqq.; Dio Cassius, 
xlvi. 39 sqq. Nimis igitur poeta 
Cffisarem laudat, quum eum contu- 
disse arma Mutinensia ait. Bene au- 
tem hanc victoriam cum tempestate 
illius diei conjunxit verbis Sit licet et 
fueritt sit ita, ut eo die interdum 
grando cadat, et fuerit ita et olim. 
Militiat monente Burmanno vel ex- 
peditione sua, vel militibus suis ; sed 
de die restat aliqua difficuitas. Galba 
Ff 



218 



P.OVIDII NASONIS 



Sit licet et fuerit, tamen hac Mutinensia Caesar 

Grandine militia contudit arma sua. 
Tertia post Veneris quum lux surrexerit Idus, 

Pontifices forda sacra litate bove. 630 

Forda ferens bos est, fecundaque, dicta ferendo : 

Hinc etiam fetus nomen habere putant. 
Nunc gravidum pecus est; gravidse nunc semine 

Telluri plenae victima plena datur. [terr« ; 

Pars cadit arce Jovis : ter denas Guria vaccas 635 

Accipit ; et largo sparsa cruore madet. 
Ast ubi visceribus vitulos rapuere ministri, 

Sectaque fumosis exta dedere focis, 
Igne cremat vitulos, quae natu maxima, Virgo ; 

Luce Palis populos purget ut ille cinis. 640 



enim apud Ciceronem ad Div. x. 30« 
prias proelium xviii. Kal. Maii com- 
missum scribit. Itaque aut erravit 
Ovidius aut, quod et Gesenius rooomt, 
apud Ciceronem numerus corruptus est. 
629—672. Die xv. Apr, Fcrdicidia. 
Hic nomen explicat, sacra ipsa de* 
scribit, originemque eorum repetit 
inde a Numa. Forda boSf vacca prasg- 
nans. Festus : " Fordicidiis boves 
fordflB, id est gravidas, immolabantur, 
dicts a fetu." Varro de Ling. Lat. 
V : " Fordicidia a fordis bubus. Bos 
forda, quae fert in ventre." GIosssb 
fordas explicant iyKVfjiovov<Tag, eifor- 
dicidia Ovtriag iyicvfiovoQ ^o6q, De 
vaccis peculiariter hoc vocab. dictum 
monet Bentleius ad Horatium, III. 
Od. 27 ; Festus et Varro de Re RusU 
ii. 5. scribunt et horda atque hordi' 
cidia; vide omnino Schneider. ad 
Varronis dictum locum. Litare, grato 
sacrificio satisfacere Diis, placare 
Deos. Negat quidem Servius, Utare 
tacra recte dici ; sed vide Schwarz. 
ad Plinium, pan. lii. 3. Ferens nerope 
in utero. Ab antiquo^eo putant flux- 
isse vocabula fero, fettu, fecundut. 



fardM. Vir doctus in Ephem. Heiddb. 
d. 1. voc. fordia deducit a Grcco, 
^poQ, ^opdBoQ, laudatque in eim 
rem Vossii Etymol. 

633. Tempori accommodatnm Iwe 
stcrum. Tellus cur hic commemorettf 
e ver. 665. patet ; adde i. 671—674. 
Hostia ei propria erat sus prsgnaoii 
Macrobius, i. SaL 12. PUtut, gravida 
seminibus, plena, gravida, victiiM 
datur. Arx Jovis, delubrum Jovis ia 
Capitolio ; vi. 18; vide ad i. 85; ii* 
70. Curia, Varro de ling. Lat v : 
" Ea die publice immolantur boves 
prsBgnantes in curiis compiures." 
Eraot autem Roms, quod constat, 
curiae triginta. Ministri, victimarii» 
ut ver. 413. Rapuere, quia celerriiDe 
ea res peragebatur. Natu maxisu 
Virgo, eadem dignitate raaxima eiati 
unde a Plinio, IV. Epist. ii. 6. moatiM 
vestalis vocatur ; ubi vide notam nos- 
tram. Luce Palis, Palilibus, de quibas 
mox ver. 721 sqq. Purgare, expiaie 
lustrando. De purgaminibut ii. 35. 
In iis cinis etiam apud alios popuks. 
Vide Spencer. de legibus ritualibas 
Hebr. tom. ii. p. 77. 



FASTORUM LIB. IV. 



219 



Rege Numa, fructu non respondente labori, 

Irrita decepti vota colentis erant. 
Nam modo siccus erat gelidis aquilonibus annus ; 

Nunc ager assidua luxuriabat aqua. 
Saepe Ceres primis dominum fallebat in herbis ; 

Et levis obsesso stabat avena solo : 646 

Et pecus ante diem partus edebat acerbos ; 

Agnaque nascendo saepe necabat ovem. 
Silva vetus, nullaque diu violata securi, 

Stabat, Maenalio sacra relicta Deo. 650 

lUe dabat tacitis animo responsa quieto 

Noctibus : hic geminas rex Numa mactat oves. 
Prima cadit Fauno ; leni cadit altera Somno : 

Sternitur in duro vellus utrumque solo. 



644. Ager auidua luxuriabat aqua 
posset esse, ob aquam assiduam sege- 
tes onerataB fertilitate procumbebaDt ; 
Flinitts, XVin. xliv. 2. Verum huic 
malo succurri potuisset depascendo ; 
Virgil. Georg. i. 112. Ergo luxuriare 
aqua, nimia aquae copia laborare: 
Ittxuries omne nimium ; Plinius, ix. 1. 
humoris luxuria. Quas sic plenam 
messem pollicebantur, eacceli humore 
degenerabant in avenam folliculis va- 
cuis; Plinius, XVIII. xvii. 1. De 
avena illa levi aut inani vide intt. ad 
Virgiliuro, Georg. i. 154. ubi infelix 
iolium et tterile» aventt conjunguntur. 
Stabat obusto solo, stabat sic, ut omne 
solnm repletum teneret. Acerbus a 
pomis immaturis translatum ad alia 
immatura, (Nooius, iv. 41.) nunc ad 
partns imroature editos. Sed ita re- 
dnndare videtur ante diem. Possis 
^tor putare, acer6os dictum pro acer» 
be, cujus ezplicationem in versu se- 
quenti neeabat habeat. Malim ta- 
men partus pecori dolores adferentes 
tntelligere. 

649. Locus sq. pendet a Virgilio, 
^n. vii. 81 sqq. ubi prope Albunearo 



lucus, in quo Fauni fatidici oraculum, 
a quo gentes Itals dubiis in rebus 
responsa petebant, ita quidem, ut 
cssis ovibus sub nocte silenti, pellibus 
incubarent stratis, somniaque exspec* 
tarent. De ea re verbum proprium 
incuhare, iyKOifiatjOat, Silvam sacram, 
ut hic, sic etiam Met iii. 28. circum- 
loquitur ; vide ibi notam. Mcmalius 
Deus, Faunus, quem passim poets 
Latini cum Pane, Deo Arcadum, con- 
fundunt. De Fauno autem vide iii. 
84 et 291 sqq. quo loco et ipse Nuroa 
ei sacra facit. Animo quieto dativo 
casu, animis quiescentibus, in somnis. 
Somno etiam Romanos sacra fecisse, 
hinc videmus. Nunc Numa facit, 
quia in somnis oraculum exspectabat. 
654 — 660. Quisomnia exspectabant, 
ita se praeparare solebant, ut absti- 
nerent ab omnibus, quas ventrem 
gravare, sanguinis motum accelerare» 
atque phantasiam excitare possent, 
a Venere, ab usu carnium, tum ut 
aqua viva se lavarent. Vide Potteri 
Archaeol. i. pag. 682. edit. Ramb. 
De fontana aqua vide ad ver. 778. 
Intonsumf quia tum nondum tonderi 



220 P. OVIDII NASONIS 

Bis caput intonsum fontana spargitur unda ; 655 

Bis sua faginea tempora fronde premit. 
Usus abest Veneris : nec fas animalia mensis 

Ponere ; nec digitis annulus ullus inest. 
Veste rudi tectus supra nova vellera corpus 

Ponit, adorato per sua verba Deo. 660 

Interea placidam redimita papavere frontem 

Nox venit, et secum somnia nigra trahit. 
Faunus adest ; oviumque premenspede velleraduro, 

Edidit a dextro talia dicta toro : 
Morte boum tibi, rex, Tellus placanda duarum ; 

Det sacris animas una necata duas. 666 

Excutitur terrore quies ; Numa visa revolvit ; 

Et secum ambages caecaque jussa refert. 
Expedit errantem nemori gratissima conjux; 

Et dixit, Gravidae posceris exta bovis. 670 



solebant RomaDi; ii. 30; intonsus hit bene de comitatu ; MeU i. 219. 
Numa est vi. 264. Fago religio quae- " traherent quum sera crepuscnla noc- 



n 



dam erat ; Plinius, xvi. 14 ; Festus tem.' 
" Fagutal, sacellum Jovis, in quo fuit 663. Durum Gesenius interpretatur 

fagus arbor, quae Jovi sacra." Digitis corneum. Talis pcs sane Fauno da- 

annulus. Nempe incubantes soluti batur, quando confundebatur cum 

esse debebant omni vinculo cinctus, Pane, ut ii. 361. Sed et pes humanui» 

calceorum, annulorura. Rudis, e lana quo premimus, calcamus aliquid, dn' 

rudi contexta vestis nocturna. Nova, rus dici solet, ut Metam. ii. 862. Si- 

recentia. Sua v«r6a, solemnia in tali militer Metam. xii. 140. "genibus- 

re; ii. 542. que premens prscordia duris." A 

661. Plcnius Noctis adventum de- deitro, quia propitius monet, quid 

scribit Tibullus» II. i. 87. ubi in ejus agcndum sit. 

comitatu incerto Somnia nigra petie, • 668. Ambages et cacajussa, obsca- 

MfXavoTrrepvycc ovnpoi sunt apud rum responsum ; Metam. i . 388. " cs- 

Euripidem, Hec. 71. Sed nunc Som- cis obscuralatebris verbadatas sortis." 

niorum usus nullus, quandoquidem Errare siepe est fluctuare, dubitare. 

Faunus ipse responsa dabat. Papaver, Dubitans expeditur, quum certior red- 

nigrum inprimis, quia vim soporifi- ditur, edocetur. Sspe autem oracu- 

candi habet, Somno tribuebatur ; Met. lorum ambagcs interprete indigebant. 

xi. 605; Sil. Italicus, x. 353 ; Statius, Conjugis EgerioB ope Numa etiam iii. 

Theb. ii. 143; ergo et Nocti. Non 275. sqq. utitur. Anmts, proventos 

autem nuac illud effundit e cnrnu, annuus; vide Schvvarz. ad Plin.Pan. 

sed frontem eo redimitam habet. Tra- xxix. 3. 



FASTORUM LIB. IV. 



221 



. bovis dantur gravidae : felicior annus 
ovenit, et fructum terra pecusque ferunt. 
i quondam Cytherea diem properantius ire 
ssit, et aetherios praecipitavit equos ; 
tulum imperii quam primum luce sequenti 
igusto juveni prospera bella darent. 676 

jam praeteritas quartus tibi Lucifer Idus 
ispicit : hac Hyades Dorida nocte petunt. 
riA post Hyadas quum lux erit orta remotas, 
trcere partitos circus habebit equos. 680 



-676. Die xv. Aprilis, Augus- 
erator dictus. De triplici sensu 
nperator vide Casaub. ad Sue- 
Cssar. 76. Ob res feliciter 
Dnmerumque hostium occiso- 
tge definitum Augustus se- 
vicies a victore exercitu Im- 
salutatus est ; Tacitus, An. i. 

Julius Cssar primus cspit 
men, ut pra^noroen, ita sibi 
t, ut eamdem, quam avroKpa- 
cvpiog, vim haberet, summum- 
perium indicaret ; Dio, xliii. 
nc etiam Augustus ann. U. C. 
um ex ^gypto rediisset, idem 
len eodem sensu assumsit, at- 
eimperiisui annos numeravit ; 
,41 extr. In honoris Isetitixque 
ocietatem Cytherea in primis 
debebat, a qua gens Julia 
Ittcebat (supra ver. 20.) qua- 

et apud Virgiliuro, Georg. i. 
lem Augusti coelum intrantis 
I myrto cingit. Qui cupide 
ia Ista exspectat, ei dies an- 
s tarde decedere videtur. 
m igitur sensum, ut transitus 
uentia ingeniosus esset, nec 
I, poeta Veneri tribuit ; quae 
em illum properantius ire non 
ipit, sed, ut Dea, etiam Jubet. 
autem atherips equo», equos 



Solis, pntcipitat, festinaater decurrere 
jubet, Phoebi partes sibi viDdicat. 
Pracipitare verbum in hac re solemne, 
inprimis tanjen de occasu, ubi pr«- 
ceps Solis via ; Metam. iv. 91. " lux 
tarde decedere visa, Prscipitatur 
aquis." JEti. ii. 9 : " Nox coelo pra- 
cipitat." Csterum simile figmentum 
habemus v. 545. Mox BurmanDO ex 
uno Patav. titulum imperii, sua pr^mia, 
placet. Immo quam primum optime 
convenit cupiditati Veneris. Juveni, 
Natus tum erat annos triginta tres. 

677. Die xvii. Aprilis, sive die xv. 
Kalend. Maii Hyades occidunt ; sic et 
Cssar Germ. apud Plin. xviii. 26. 
Doris, fiiia Oceani, conjux Nerei, ma- 
ter quinquaginta Nympharum; He- 
siod. Theog. 240 : nunc pru ipso mari, 
ut Thetys alibi. 

679 — 712. Die xix. April, vulpet in 
CirceneUmt comburuntur; cujus rei 
causam ab hospite cog^tam poeta 
narrat. Carcere — equos, in circo de- 
currunt equi, antea duodecim carceri- 
bus disteuti. Partitus passivo seDSU. 
Intelliguntur autem Circenses Cereris 
pridie Idus, ver. 390. coepti et ad 
hunc usquediem continuati,quodetiam 
Kalendaria docent. Missa, emissas 
in circum. Ferre terga; vide ad ii. 
284. 



P. OVIDII NASONIS 



Cur igitur missae vinctis ardentia taedis 
Terga ferant vulpes, causa docenda mihi. 

Frigida Carseolis, nec olivis apta ferendts, 

Terra, sed ad segetes ingeniosus ager. 
Hac ego Pelignos, natalia rura, petebam, 685 

Parva, sed assiduis humida semper aquis. 
Hospitis antiqui solitas intravimus sedes : 

Demserat emeritis jam juga Phcebus equis. 
Is mihi multa quidem, sed et hsec narrare solebat, 

Unde meum prsesens instrueretur opus : 690 
Hoc, ait, in campo, campumque ostendit, habebat 

Rus breve cum duro parca colona viro. 
Ille suam peragebat humum : sive usus aratri, 

Sive cavae falcis, sive bidentis erat. 
H«c modo verrebat stantem tibicine villam ; 695 

Nunc matris plumis ova fovenda dabat : 



683. Ut renim gnvionim causas a 
Diis, sic levem hanc fabeliam a rus- 
tioo Carseolaoo sibi traditam varie- 
tatis causa fiugit. CarseoU ad viara 
Valeriam, qus Roma ducebat ad 
Pelignos. Heins. e conjectura dedit 
CarseoU, ut esset appositio. Etiam in 
Tuscis ** coelum hieme frigidum et 
gelidum myrtos et oleas adsperoatur 
ac re^uit ;" Plinius, V. £p. vi. 4. 
Ingenium saepe de uatura et indole 
cujuscumque rei ; nunc tamen nove 
ingeniosuM, natura sua aptus, ad sege- 
tes fereodas. Ccterum haec terraa 
Carseolans notatio niliil ad rem per- 
tinet,obiter tantum adjectaest. Quod 
valet etiam de PeUgnis, qui sic ab 
aquarum salubritate et copia et alibi 
commendantur, ut Amor. II. xvi. 1 : 
'* Pars me Sulmo tenet Peligni tertia 
ruris, Parva, sed irriguis ora snlubris 
aquis." Adde Amor. III. xv. 1 1. 

687. SoUtas bene se habet, causam 
enim continet, cur nunc intraverit. 



Emeriti, qoi cursum diurnum absol- 
venint : conf. iii. 43. MuUm quidem, 
sed et hae ; Grsco more, cum mnlta, 
tum hsc. Instruereturf exomaretnr, 
augeretur. Breve, exiguum. Durus, 
laboribus perferendis adsuetus ; Me- 
taro. xii. 615. duri humeri, Sic duri 
messores, juvenci, etc. Grata sequi- 
tur imas:o diligentis et coloni et co- 
lonae. Feragere humwn mihi noD 
satis placet ; codd. taraen nihil va* 
rietatis suppeditant. Sive usus, etc. 
ita ut nunc aratro uteretur, nunc falce. 
Falcis usus erat etiam ad premendai 
umbras ruris opaci ; Virgil. Georg. i. 
155 sqq.; unde apparet» describi hic 
diligentissimum colonum. BidenSt 
rastrum duobus dentibus, quo glelMB 
confringebantur. 

695. Tihicinei ; rectas in sedi6ciis 
trabes, quibus tecta ruinam minitan- 
tia sustinentur ; vide Neap. viii. Met 
700. furca dicuntur. Malvet in cilHS 
rusticis etiam Horat. Epod. 58 : " gra- 



FASTORUM LIB. IV. 



2S8 



Aut virides malvas, aut fungos colligit albos ; 

Aut humilem grato calfacit igne focum. 
Et taraen assiduis exercet brachia telis ; 

Adversumque minas frigoris arma parat. 700 
Filius hujus erat primo lascivus in aevo ; 

Addideratque annos ad duo lustra duos. 
Is capit extremi vulpem sub valle salicti : 

Abstulerat multas illa cohortis aves ; 
Captivam stipula foBnoque involvit, et ignes 705 

Admovet : urentes effugit illa manus. 
Qua fugit, incendit vestitos messibus agros ; 

Damnosis vires ignibus aura dabat. [captam 
Factum abiit; monumenta manent: nam vivere 

Nunc quoque lex vulpem Carseolana vetat. 710 
Utque luat poenas gens haec, Cerealibus ardet ; 

Quoque modo segetes perdidit, ipsa perit. 
PosTERA quum veniet, terras visura patentes, 

Memnonis in roseis lutea mater equis : 
£ duce lanigeri pecoris, qui prodidit Hellen, 715 

Sol abit : egresso victima major adest. 



vi malvae salobres corpori/' nbi nistica 
" Sacnun vetnstis exstruit ligDis fo- 
cum Lassi sub adveDtum viri." Exer- 
eet, occupata teoet. Ut hic lauifica, 
Ric Metam. xv. 471. ovis '* horriferum 
coDtra Borean arma miDistrat." 

703. Eitremi — talicti, io extrema 
vallis parte salicto obsita. Cohors, 
cors. Varr. de Re Rustica, iii. 3. : in 
plaM eohoTi, in qua patcehantur gal- 
UtuB. Gallioe dudc aves dicuutur ut 
oftyiOeQ GrsBcis. 

709. Facti illius diu praeteriti mo- 
numenta manent, Monumenta autem 
legem intelligit, cui factum origiuem 
dedity qusque adeo memoriam ejus 
servat. 



713<-720. XII. Kaiend. Maia» sive 
die XX. April. Sol ex Ariete in Taurum 
traMit, quod Gasseodus pridie fieri 
docet. Aurora etiam Metam. xiii. 
579. Memnonis lutea mater, et passim, 
ut Met vii. 703. lutea, scilic. crocea, 
vocatur a luto, herbsB genere, cujus 
succo flavBB inficiuntur vestes. Tum 
in rosei» fulg^t lutea bigis etiam 
iEoeid. vii. 26. Respectu siderum 
despectaotium terr^t recte paientes di* 
cuntur. Arietis signum descripsit ez 
my tho, quem iii. 867 sqq. habes ; sed 
quum Tauri sidus victimam majorem 
vocat, quia taurus animal in victimis 
majoribus est, argutatur. 



224 



P. OVIDII NASONIS 



Vacca sit, an taunis, non est cognoscere promtum : 

Pars prior apparet : posteriora latent. 
Seu tamen est taurus, sive est hoc femina signum, 

Junone invita munus amoris habet. 720 

Nox abiit, oriturque Aurora : Palilia poscor. 

Non poscor frustra, si favet alma Pales ; 
Alma Pales, faveas pastoria sacra canenti, 

Prosequor officio si tua festa pio. 
Certe ego de vitulo cinerem, stipulasque fabales, 

Saepe tuli plena, februa casta, manu. 726 



717. Tauri signum, ut hodie, ita et 
oHm sic pingebatur, ut priores tautum 
ejus partes ezpresss apparerent. Pu- 
tabant veteres hoc ideo iieri, quia 
lextts ejtts incertus esset, quum alii lo 
vaccam, alii taurum, qui Europam in 
Cretam transvexerit, inter sidera re- 
latum extstimarent : Eratosthius, cap. 
18.; Hygin. Poet. Astr. ii. 21. lioc 
igitur et Ovidius secutus est tam bic, 
quam v. 619 sq. ubi hujus sideris 
origo narratur ; utrumque autem ani- 
mal et Jovis amori inservierat, et mu' 
neris causa, Junone invita, in ccelo 
collocatum dici poterat. 

721—806. XI. Kal, Maias Palilia, 
Pabs, Dea antiquissima pastorum, 
quamquam noDDulli masculiDi gCDeris 
ministrum Jovis ac villicum intelligi 
malebant ; ArDobius adv. Gentes, lib. 
iii. p. 123 ; Servius ad Virgilium, £cl. 
v. 35. Ejus sacra et Palilia dice- 
bantur, et Pariiia vel a partu Iliae, 
vel quod eo tempore arbores et herbae 
parturiuDt, pariuntque, vel denique 
pcr mutatioDem literarum. Vid. Cha- 
risius, lib. i. ; Victorin. in Arte Gram. 
lib. i.; Probus ad Virgiiiura, Georg. 
iii. 1.; quorum verba Brouckhusius 
ad Propertiuro, IV. iv. 71. dedit. 
Apud scriptores veteres utraque scrip- 
tura occurrit. At si Ovidius Parilia 
dedisset, sine dubio aliquid de hoc 
etymo addidisset. Eorum ipsorum 



sacronim (sive ante jam receptorniD, 
sive tunc primum institutomm) die, 
Romulus urbi condends maaum ad- 
movit. Id diserte tradunt Dionjsiiis 
Halicam. i. 88 ; Flutarchus, Rom. 12. 
Hic itaque dies» Romanis simul Na- 
talis patrise, ycvlOXiov r^c ^arpiiei, 
summa religione lctitiaque celebra- 
batur. Non mirum igitur videri de- 
bet, Ovidium in his sacris cmnendis 
esse satis longum. 

721. Poseor, ordo rerum jubet me 
Palilia canere. Posci verbum solemne 
de iis,qui canere aut dicere jubentur; 
Met. V. 333. Poscimur Aonides; Ho- 
ratius, I. Od. xxxii. 1. ad lyram, Pos- 
cimur ; vide ibi Bentleium. Am 
poscor frustra, idoneus sum iis canen- 
dis. Pro ftastoria alii pastorum ; Ti- 
bullus, dicto loco, ver. 87 : *' Saa 
festa Palilia pastor CoocineL" Porro 
multi habent, persequor offieio. Quo- 
niam autem officio nunc simul honoris 
habendi notio inest, propterea profe- 
quor prsferendum videtur. 

725. In precationibus veteres, ut 
flecterent Deos, pietatis sus sigoa 
commemorare solebant, quod ex Ho- 
mero, rauhisque deincepa poetis no- 
tum est. Nunc quidem poeta ea signa 
jactat, qus ad haec ipsa sacra perti- 
nent, et in sqq. repetuntur. Vocul» 
51 varietatis causa nunc substituit 
certe, De cinere illo vhuli vide supra 



FASTORUM LIB. IV. 



235 



e ego transilui positas ter in ordine flammas ; 
rgaque roratas iaurea misit aquas. 
i Dea est ; operique favet : Navalibus exi, 
ippis ; habent ventos jam tua vela suos. 730 
te virginea, populus, suffimen ab ara ; 
jsta dabit : Vestae munere purus eris. 
uis equi suffimen erit, vitulique favilla ; 
rtia res, durae culmen inane fabae. 734 

>r, oves saturas ad prima crepuscula lustra : 
ida prius spargat, virgaque verrat humum. 



|. ; adhibebatur, ut et stipuUr 
■cil. fabalia, suffiminis loco, 
) sqq ; sed addit februa, pia- 
. 19. quia ilia ipsa suffimenta 
rgandi habebant. Jam Ro- 

quum id ageret, ut urbem 
it, ignes ante tentoria accendi, 
aque expiationis causa tran- 
jnmas jussit ; Dionysius dicto 
dem ergo et post tenuit, ut 
tpulisque peractis (ver. 781 
pularum et foeni acervi accen- 
r transiliendi. Varro: '* Pali- 

publica, quam privata sunt. 
enus hilaritatis et lusus apud 
. ut congestis cum foeno sti- 
:nem magnum transiliant, his 
sseexpiaricredentes.'' Lauro 
lunc usum fuisse, quiim vis 
:andi ei inesse crederetur, do- 
iub. ad Theophrast. charact. 
nmo lauri adspergere se sole- 
la lustrali ; infra v. 677 : Uda 

laurui : lauro sparguntur ab 

tuamquam olivae etiam rami 

in rem adhibebantur ; JE- 

239 : " Idem ter socios pura 
ilit unda, Spargens rore levi 
• felicis olivs." De roratU 
le ad ver. 778. Pro spargere 

mittere, 

Hic poeta operam suam cum 
one nirsus comparat ; conf. i. 
irdam ad Virg. Georg. ii. 41. 

V. 



Suo», secnndos, ut ttii Dii sunt pro- 
pitii. 

731. Suffimina e VestsB teroplo et 
a Vestalibns petebantur, ver. 639. 
Pro eri* quidam abis, unde Heiniiua 
ahi conjicit. Melius poeta indicat, 
quid futurum sit. Pro jmrut, quod 
frequentissimum in hac re, alii fituii- 
dus, tutuM aut totut, Inde Burmannus 
maleconjicit lotus; februis enim, que 
jam nominantur, lavari non solebant. 
Sanguis tqui. Neapolis obiervat, hinc 
refelli Solinum, qui id servatum tra- 
dat : " Ne qua hostia Parilibus c«b- 
deretur, ut dies iste a sanguine purus 
esset." Verum equus non eo die cc- 
sus est, sed sanguis intel. qui de cauda 
equi, mense octobri in campo Martio 
Marti immolati, destillaverat, et in 
Vesta: templo servabatur; vide Fes- 
tum in Eqtius October, Referunt huc 
etiam verba Propertii, IV. i. 29: 
" Annuaque accenso celebrare Palilia 
foeno, Qualia nunc curto lustra no- 
vantur equo." Culmen pro culrao. 
Inane, demtis fabis. 

735. Lustrabantur et oves et ovilia 
sub noctem. Ktiam in Kalendario 
vetere hsc lustratio notata. Rituro 
verrendi in omni sacro lustrali usita- 
tum fuisse, Neapolis monet. £t ever^ 
rte purgationes domus dicebantur. 
Frondes et Jixos ramos posse Lenziua 
putat umbracula intelligi ante ovilia 
Gg 



236 



P. OVIDII NASONIS 



Frondibus et fixis decorentur ovilia ramis ; 

£t tegat ornatas longa eorona fores. 
Caerulei fiant Tivo de sulphure fumi, 

Tactaque fumanti sulphure balet ovis. 740 

Ure mares oleas, tsedamque, herbasque Sabinas ; 

Et crepet in mediis laurus adusta focis. 
Libaque de milio milii fiscella sequatur ; 

Rustica praecipue est hoc Dea Iseta cibo. 744 
Adde dapes mulctramque suas ; dapibusque resec- 

Silvicolam tepido lacte precare Palen. [tis, 



oolloeata, ez Tibutlo, It. v. 97 ; ▼«- 
ram sub umbraculis illis potius dis- 
cumbebant nistici. Lang^, e posti- 
biis dependentes,/es(ONJ. T^gere, ut 
«flartf, verbnm in hac re proprium. 

739. Sulphurit usus prsBcipuus in 
lnatrationibus ; Homerus, Od. x. 481 ; 
Tibollos, I. V*. 1 1 : " Ipseque ter cir- 
cum Instravi sulphure puro." Vivum 
quid sit sulphor, explicat Plioius, 
zzxv. 50. ubi quatuor sulphuris ge- 
nera recenset; " Vivum, quod Grasci 
apyron vocant, nascitnr solidum, hoc 
est gleba. Cietera liquore constant 
et conficiuntur oleo incocta." Sed 
Gesenius negat, iilud nunc intelligi 
posse, quia Plinius addat : " Vivo so- 
lum ex omnibus generibus medici 
utuntur ;" se igitur, si lectio saoa sit, 
vivnm capere de celeritate, qua sul- 
phur a Bamma corripi soleat, ut viva- 
eia sulphura Metam. iii. 374. Haec 
vero Plinius ipse dicto loco refellit. 
Ubi enim monuit, vivum nilphur viti- 
ligines tollere, pergit : " Habet et in 
religionibus locum ad expiandas suf- 
fitu domos." Sulphur c^eruleum in 
purgationis descriptione habet Clau- 
dianus, xxviii. 326. Tangere verbum 
solemne in hac re, ut Heinsius exem- 
plis docuit ; sic et ver. 790. 

741. Olea aeque ac lauri usus in 
pnrgationibus ; i£neid. vi. 230. Ar- 
boret etiam Plinius xvi. 19. in maret 



tifeminai dividit. Idem ziL 32. ebi 
de ture meneulo agit, addit : ** Reli- 
gioni tributum, ne sexus alter usurpt- 
retur." Pinum in lustrationtbus esn 
adhibitam, supra ii. 25. vidimis. 
Nunc cognata arbor memoratnr, tt- 
da, pinus silvestris, quam Plinios xvl 
19. '* flammis ac Inmini tacronm 
gratam" vocat. De herlnt Sabima 
et de erepitante lauro dictum ad i. 
343. 

743. Sacra Dess non cmenta et 
obvia. £ milio Itali panem praednl- 
cem faciebant, Plinius, xviii. 24. sed 
et liba ; Festus : '* Snffimenta dice- 
bant, qus faciebant ex faba milioqoe 
mellito, mulso sparso." Fieeella ast 
fiicinOf calathus, quem rustici otioai e 
juncis et viminibus texebant variom 
in usum ; Virgil. Georg. i. 266; Ti- 
bullus, II. iii. 15. 

745. H«c verba negotium fecere 
intt. qui omnes dape* intellezae de 
sacris Des oblatis. Heins. conjicit, 
Atide dapi mtUetram^a ttMp; vemm 
e Tibull. II. V. 99. disciraus, msticos, 
sacris peractis, Mbi dape* parasse : 
" At sibi quisque dapes et festas ex- 
struet alte Cespitibus mensas, cespiti- 
busque torum." Eadem convivia etiam 
Propert. 1 V. iv. 74. meraorat, " QnanB 
pagana madent fercula deliciis," et 
Noster in Terminalibus, ii. 657. Ne- 
que credibile est, Ovidium illa omi- 



FASTORUM LIB. IV. 



m 



(ule, dic, pecori pariter pecorisque magistris ; 
fugiat stabulis noxa repulsa meis. 
sacra pavi, sedive sub arbore sacra; 
ibulaque in bustis inscia carpsit ovis ; 750 
nemus intravi vetitum, nostrisve fugatae 
mt oculis Nymphae, semicaperve Deus : 
mea falx ramo lucum spoliavit opaco, 
iide data est aegrae fiscina frondis ovi : 
'eniam culpaa : nec, dum degrandinat, obsit 
jresti fano supposuisse pecus. 756 



Inter cibos etiam mulctra ap- 
tur lacte repleta. Tudc suat 
mutantlum arbitror. In resec- 
i. Talde variant ; Ciofanus ex- 
diyins ; Lenzius, parte dapum 
Burmann. conjicit peiactU; 
hiva prsfert paratitt sed id in- 
Uur, peractis. £go lego refec- 
a sensus oritur optimus. £x 
I primum factum est refectit, 
tectis. Quod quum ofienderet» 
liod ez ingenio suo substituit. 
s loco adstabat mulcira, Sil- 
; quia in silvis pecudes pas- 
Tepido lacte, scil. sparso, 
Ijbutlus» I. i. 36 : " placidam 
ipargere lacte Palem." Inter 
m preces Bebant. Ordo au- 
uum est hic : primum De» ci* 
Moitur i tum sibi dapes parant 
8 ; iis refecli, lotis manibus 
id ver. 778.) libant lac ; mox 
faciunt ; tandem ipsi se prolu- 
te et sapa, ver. 779 sq. 
—776. Carmen precatioms. Ma- 
tmoino prsfectus, ergo et prsB* 
pre€ori,de quo Varro Re Rust. 
Magifter regii pecoris Livius, i. 
quitur magnus catalogus delic- 
qoibus sacra violari Deosque 
superstitio veterum credebat. 
iNivt. Vis inest ei repetitioni, 
ob arbore si pavi, sub sacra si 
Solebant autem pastores, dum 



greges in pascuis errabant, sub arboie 
sedere, ut e bucolicis notum. De 
buttorum religione vide Kirchmaimum 
de Funeribus, iii. 21. Religiosom 
erat butto intultare armentum ; Horm- 
tius, III. Od. iii. 40. In buttit car- 
pere pabola Burmannus eque elegan- 
ter dictum putabat ac bibere in Nilo, 
Sed bec differunt. Ovis vel incedens 
in buttitf vel nascentia in bustit pabola 
carpit. 

751. Veiitum, quippe Deo sacrum. 
Qui forte io talem locom defereban- 
tur» pavido murmure, ut nozam a se 
averterent, Faveas mihi ! dicere sole- 
baut ; <Metam. vi. 327. Nottrit oculit 
fugatdt bene dictum, fugientes nostnim 
adspectum. Semicaper et v. 101; Me- 
tam. xiv. 515. Lucot ferro temerare 
grave scelus ; Metam. viii. 743. Id 
umen fieri Cato permisit, sacrificio 
prius facto ; Ke Rust. cap. 139 ; Pli- 
nius, xvii. 28. Qui lucom ramo tpo^ 
Liabat cpaco, eum, auctore Festo, tub- 
lucare (veluti subtus lucem mittere) 
dicebant, et, qui ipsas arbores socci- 
debat, conlucare. Fitcina ill«/nm- 
daria: vocabantur ; Plinius, xviii. 74 : 
** Uous frondator quatuor frondarias 
fiscinas complere in die justum ha- 
bet." 

755. Degrandinat viz alibi legitor; 
itaque disputant de ejus vi. Heinsios 
vituperai eos, qui explicant, desinit 



226 



P. OVIDII NASONIS 



Nec noceat turbasse lacus : ignoscite, Nymphae, 

Mota quod obscuras ungula fecit aquas. 
Tu, Dea, pro nobis Fontes fontanaque placa 

Numina; tu sparsos per nemus omne Deos. 760 
Nec Dryadas, nec nos videamus labra Dianae ; 

Nec Faunum, medio quum premit arva die. 
Pelle procul morbos : valeant hominesque greges- 

Et valeant vigiles, provida turba, canes. [que; 
Neve minus multas redigam, quam mane fuerunt; 

Neve gemam referens vellera rapta lupo. 766 



grandioare. Potest sane et pro sim- 
plici grandinart positum esse, ut de- 
pluere pro plueret et fiaem grandinis 
notare ; naraque etiam detonare est 
desinere tonare, unde Quintilian. XII. 
ix. 4. consuetudinem quamdam ait in- 
ter plausores suos detonuisse, desiisse. 
Burmannus qui posteriore sensu sume- 
bat, degrandinet malebat, quia dum 
pro donec subjunciivum postulet : 
quod vero non semper^fit. Heinsius, 
cui verbum insolens degrandinat dis- 
plicuisse videtur, suadebat, i/um, Dea, 
grandinat. Agreste fanum, non modo 
Silvani, ut Dan. Heins. vulebat, sed 
et cujuscumque Dei templum in agris. 
Mota ungula bene se habet ; describi- 
tur enim pastor per lacus aut in lacus 
sacros pecora agens ; Met. vi. 363 : 
" ipsos etiam pedibusque manuque 
Turbavere lacus; imoque e gurgite 
moUem Huc illuc limum saltu movere 
roaligno." Sic et volantes aera mo' 
vent pennis, navigantes mare remis. 
Ohscura aqua opponitur limpidse. 

761. Nec Dryadas, etc.] Prisco 
ssculo mortales impune cernere pote- 
rant Deas, etiam nudas ; Propertius, 
III. xi. 38. ibique Brouckhusius. Se- 
riore poena afficiebantur, qui Deos in- 
vitos viderant. I^bra Diana: etiam 
Ibide 479 ; lahra vasa majora variis 



rebus recipiendis, ut musto expresso, 
inservientia ; Virg. Georg. ii. 6 ; sed 
erant et labra balnearia, in quiboi 
lotio fiebat. Itaque Cicero ad Dir. 
xiv. 20. curari vult, ut labrwn sit io 
balneo. Nunc fontes intelligantur, io 
quibus Diana venatu fessa virgineoi 
artus liquido perfundere rore aolebtt, 
qualem Noster Metam. iii. 161. de- 
scribit. Diame autem potissimum la» 
bra memorat propter miserum Act«- 
ona. Premit arva, cubat in arvis ; 
Pan enim rb fii<Tafi^tvbv iir &ypa( 
KiKfiaKvQ &fi'n'avtTai' Theocritus, Id. 
i. 15. 

763. Incipiunt preces ad mala 
avermncanda et ad bona advertenda. 
Simile precationis carmen verbis ve- 
tustis conceptuin habet Cato Re Rust. 
141. Minus multas scil. oves; qood 
non satis commode omissum. Ropto, 
erepta. Felicior est rusticus apud 
Horatium, Epod. ii. 60. qui comedit 
hadum ereptum lupo» Etiam Tibullos 
dicto loco precatur : " a stabulis tunc 
procul este lupi.*' InUpta, damnosa. 
Lavent artus nempe oviom ; solebaot 
enim balantum gregem fluvio mersart 
saiubri ; Virgil. Georg. i. 272; iii. 
445 sqq; Varro Re Rust. II. i. 23. 
Quae lotio in Kalendario antiquo nota- 
tur mense Maio. 



FASTORUM LIB. IV. 



22» 



Absit iniqua fames; herbae frondesque super- 
sint; 

Quaeque lavent artus, quaeque bibantur, aquae. 
Ubera plena premam ; referat mihi caseus aera ; 

Dentque viam liquido vimina rara sero. 770 
Sitque salax aries ; conceptaque semina conjux 

Reddat : et in stabulo multa sit agna meo. 
Lanaque proveniat, nullas laesura puellas, 

Mollis, et ad teneras quamlibet apta manus. 
Quse precor, eveniant ; et nos faciamus ad annum 

Pastorum dominae grandia liba Pali. 776 

His Dea placanda est : haec tu conversus ad ortus 

Dic ter, et in vivo perlue rore manus. 



760. Ubera premere ; Metam. xv. 
472 : *' Ubera manibus pressanda." 
De ^re ex cateo, Virg. Ecl. i. 35 : 
" Quamvis — Pinguis et ingrats pre- 
meretur caseus urbi, Non unquam 
gravis sre domura mihi dextra redi- 
bat." Viminaf fiscins in usum cogendi 
lactts; Tibullus, II. iii. 15: " Tunc 
fiscella levi detexta est vimine junci, 
Raraque per nexns est via facta sero.'' 
Reddat, enitatur. Sacra illa fiebant 
irepl yovfft rtrpair^ifov Dionysius 
dicto loco. Lanam mollem bene cir- 
cumloqiiitur etiam TibuHus, II. i. 61 : 
*' teneris cnram exhibitura puellis." 
Lmdere, secare, dolores creare; Ti- 
bullus» IV. iii. 8 : ** teneras laedere 
velle manus." Lenzius monet jun- 
geodum putmlibet apta, i. e. aptissi- 
ma; sic et Gesenius. £go jungo 
fuamlibet teneras, adeo moUis, ut ne 
teneras quidem manus laedat. Quam' 
libet, quantumvis ; vid. Loogolius ad 
Plinii Epp. X. xcvii. 2. Verba qtus 
freeor etfeniant vim habent Christiani 
amen ; TibuUus, ii. 1 : '* Eventura 
precor." Ad annum, anno prster- 
Upao. 



777. Ad orttts ex more antiquo a(- 
que etiam a Christianis recepto ; vide 
Hildebrand de sacris publicis, p. 18. 
Etiam Krebsius nonnulla de hoc ritu 
ejusque origine adfert. Dic ter, Ter- 
nurius numerus sacer erat ; ii. 573 ; v. 
435 ; vi. 155. In vivo rore. Ros, rorata 
aqua, Bp6<roQ, est aqoa lustralis ; Val- 
ken. ad Euripid. Hippolytum, p. 180. 
£t irrorare de iis dicitur qui se lustrant 
aqua ; i£n. vi. 230 : rore levi spargens 
socioj; vide ad ver. 315. Neque vtvui 
est recens, ut et Gesenius explicat, 
sed fluvialis aut fontanus; jEn. ii. 
719 : " donec me fiumine vivo Ab- 
luero/' pro quo iv. 635 : fluviali spar- 
gere lympha ; Liv. i. 45 : " Quin tu 
ante vivo perfunderis flumine 1 infiroa 
valle prefluit Tiberis." Supra ver. 
655. est fontana aqua, TaH aqua 
templum ingressuri, preces aut sacra 
facturi vel vestes, vel manus caputque 
lavare solebant. Qui manus laverant, 
puris manibus accedere dicebantur. 
Perluere amat Ovidius in hac re ; Met. 
iii. 173: " dum ibi perluitur solita 
Titania lympha ;" iv. 310: *' fonte 
suo formosos perluit artus.' 



ft 



^ 



^ 



S80 



P. QVIDII NASONIS 



Tum licet, apposita, veluti cratere, camella, 

Lac niveum potes, purpureamque sapam : 780 
Moxque per ardeutes stipulae crepitantis acervos 

Trajicias celeri strenua membra pede. 
Expositus mos est : moris mihi restat origo. 

Turba facit dubium, coeptaque nostra tenet. 
Omnia purgat edax ignis, vitiumque metallis 785 

Excoquit : idcirco cum duce purgat oves. 
An» quia cunctarum contraria semina rerum 

Sunt duo discordes, ignis et unda, Dii, 



779. In meniis veterum crater stare 
solebat, sed in his conviviis ejus loco 
eamelUit vasis lignei genus; de qua 
voce rariore vid. Varro Fragm. pag. 
240. Bip. et Turneb. Advers. xxvi. 7. 
A Geltio Noct. Att. xvi. 7. inter sin- 
gularia Laberii refertur ; Tibullus 
dicto loco 98. de his epulis, " corona- 
tos stabit et ante calix." Sapa quid 
fuerit, docet Plinius, xiv. 11:" Sirae- 
um, quod alii hepseroa, postri sapam 
appellant, ingenii, non naturae opus 
est, musto usque ad tertiam partem 
mensune decocto : quod ubi factum ad 
dimidiam est, defrutum vocamus." 
Varro vero et Nonnius mustum ad 
mediam partem decoctum sapam vo- 
cant. Potionem e sapa et lacte com- 
positam veteribus dictam esse bur- 
rhanicamt Neapolis docet. Festus; 
" Burrlianica potio, lac commistum 
sapa, a rufo colore, quem burrhum 
vocant." De saltu per flammas conf. 
ad ver. 727 ; transiliebaot bene poti ; 
TibuUtti. dicto locu 89 : " Ille levis 
stipube solennes potus acervos Ac- 
cendet, flammas transilietque sacras." 

783. Moris origo. Hic turba, mul- 
titudo causarum eum reddebant du- 
bium, et cursum orationis retioebant ; 
V. 6. copia ip$a nocet. Multa hic et 
mira cumulat. Ignit propter vim pur- 
gandi jam apud antiquissimos in lus- 



trationibus locum habeb«t ; Plntar- 
chus, Qusst. Rom. 1 : r5 irvp KoBii- 
pu, rb Uutp ayviZtt. Exee^it» ut 
Virg. Georg. i. 89: ag^s omne per 
ignem Excoquitur vitium.*' Dueem 
gregis apud poetas ubiqae, etiam apud 
Ovidium esse vel arietem, vel bircam, 
vel taurum, non autem pastorem, at- 
que etiam hoc loc. arietem iotelHgi* 
observat Heynius ad TibuH. I. z. 10. 
Pastor potius ^equitur oves; vi. 14; 
sed quia Palilibus Don grez modo,aed 
pastor quoque purgabatur, nunc qui- 
dem hunc intelligere possis ; Tibullos, 
I. i. 35: " Hic ego pastoremqne 
meum lustrare quotannis, Et pladdam 
soleo spargere lacte Palem.*' 

787. Semina rerum, elementa, etiam 
Metaro. i. 9. Viro cantrariarum illo- 
rum seminuM declarat ibid. ver. 432 : 
" Quuroque sit ignis aquae pugnax ; 
vapor huroidus orones Res creat, et 
discors concordia fetibus apta est,'* 
ubi vide notam. Ditcordet Heinsius in 
dissortet mutari volebat. Non asseo- 
tior; veteres enim de ditcordi ecn- 
cordia lerum disputabant. De tangtre 
vide ad ver. 740. An quod, eic. 
Festus tradit aquam et ignem inter^ 
dici solere damnatis, pennitti vero 
nuptis ; " videlicet quia bs due res 
humanam vitam maxime continent;** 
Servius ad iEneid. vii : " Ad fadaiida 



FASTORUM LIB. IV. 



231 



Junxerunt elementa patres ; aptumque putarunt 

Ignibus et sparsa tangere corpus aqua? 790 
An, quod in his vitae causa est ; haec perdidit exsnl ; 

His novafit conjux: haec duo magna putant? 
Vix equidem credo : sunt qui Phaethonta referri 

Credant, et nimias Deucalionis aquas. 
Pars quoque, quum saxis pastores saxa feribant, 

Scintillam subito prosiluisse ferunt : 796 

Prima quidem penit ; stipulis excepta secunda est : 

Hoc argumenti flamma Palilis habet. 
An magis hunc morem pietas iBneia fecit, 

Innocuum victo cui dedit ignis iter ? 800 

Hoc tamen est vero propius, quum condita Roma 

Transferri jussos in nova tecta Lares : [est. 



foedera aqua et ignis adhibentur, unde 
Goatra, quos arcere volumus e nostro 
coosortio, eis aqua et igni interdici- 
miis, id est rebus, quibus consortio 
eopulamur." Interdictio autem Ula, 
qoam auctore Dionysio Halic. ii. 53. 
Romolus jam instituit, hanc vim 
liabebat, ut intra fines imperii Romani 
nemiai liceret exsuli vel aquam, vel 
igoem prasbere. Nova conjux et ma- 
ritus aquam et ignem tangebant, quia 
secundum Plutarch. Quiest. Rom. 1. 
lus duobus omnia gigni credebantur. 
Adde Varronem de ling. Lat. iv. 10. 

793. Verba vix equidem eredo Len- 
nua et interpr. gallicus ad seqq. re- 
femnt; equidem ad antecedentia re- 
fero, eique rationi interpunctionem 
accommodavi. Referri, exprimi, ad- 
ambrari. 

797. Stipulit pro fomite ; ^neid. 
i. 174 : " silici scintillam excudit 
Achates, Siucepitque ignem foliis, 
mtqne arida circum Nutriraenta dedit, 
rapuitque in fomite flammam." Uoc 
mrguwmtti hahet, boc indicat, hoc sibi 



vuh. Innocuum, etc. quem ignis to- 
tum se transire passus est, qui inco- 
lumis per incendia Trojana abiit; 
vrde supra ad ver. 37. 

801. Hoc tamen verum esse puto; 
quibus verbis Ovidius, postquam multa 
dubitanter protulerat, tandem aliquid 
certius subjicere volebat. Saluitte pro 
taliitBe Heinsins auctoritate et Prit- 
ciani, lib.i. pag.906. et meliorum codd. 
reposuit. Jam debebat dicere: Quod 
iit nunc quoque Palilibus ; sed melios 
dixit: natati Roma, tw>, Ita enim 
commode transit ad originem urbit, 
quflB in Palilium diem incidebat, ut 
jam ad ver. 721. admonitum. Ipte 
locut, etc. Hiec verba, si sana sunt, 
equidem ad antecedentia refero : quid 
ego altius eautat illius ritus arcesao, 
quum ipte locut, quem incolimus, aut, 
si ita mavis, in quo tractando jam 
versor, eas mihi suppeditet 1 Id si cai 
displicet, videat an ex altera lectione 
meliorem sensum fingere possit. Olim 
enim edebatur, Ipse locum vati catut 
facit, quod Marsus interpretatur, qaaii 



232 



P. OVIDII NASONIS 



Mutantesque domum tectis agrestibus, tgnem 

£t cessaturse supposuisse casae ; 804 

Per flammas saluisse pecus ; saluisse colonos ; 

Quod fit natali nunc quoque, Roma, tuo. 
Ipse locus causas vati facit : urbis origo 

Venit : ades factis, magne Quirine, tuis. 
Jam luerat poenas frater Numitoris ; et omne 

Pastorum gemino sub duce vulgus erat. 810 
Contrahere agrestes, et moenia ponere utrique 

Convenit : ambigitur, mcenia ponat uter. 
Nil opus est, dixit, certamine, Romulus, ullo. 

Magna fides avium est : experiamur aves. 



ctsu venimus in hunc locum, ut de 
initiis urbis agendura slt. Immo or- 
dine rerum in iilum locum deduce- 
batur. 

807—862. NatalU urbis.] Hic de 
muris pontis et Remi interitu. Pa:na» 
Amulii jam attigit poeta iii. 67 ; nunc 
festinat. De Romuli Remique dissi- 
diis atque hujus nece, varis erant 
Romanorum traditiones, quas apud 
Dionysium Halicarn. i. 85. Plutar- 
chum Vit. Rom. 9 sq. et reliquos re- 
rum Romanarum scriptores habes. 
Admodum credibile est, quod Diony- 
sius tradit, multitudinem omnem in 
duas divisam fuisse partes, quarum 
altera Romulum ducem sequeretur, 
altera Remum ; hinc et fratrum ani- 
roos dissociatos esse, eorumque dis- 
sidia maxime patuisse, quum locus 
urbi condends qusreretur. Pcutores 
constanter primi Roms incols vocao- 
tur, quibus mox, asylo aperto, con- 
venie accesserunt; Livius, ii. 1. Et 
erat regio illa pastoribus inprimis op- 
portuna ; Dionysius, ii. 2. Zulichem. 
pastoris ; hinc Heins. suadet, pastores 
— erant. 

811. Qui urbes condunt, eorum est 
" dissipatos homines in societatem 



vits convocare;" Cicer. Toscol. v. 
2 ; aut " dispersos homines unam in 
locum congregare ;" Orau i. n. 33. 
Convenit, complacet ez pacto. De 
syntaxi vid. Heins. et Burmaon. ad 
Remed. Amor. 471. Nisi boc looo 
malisperconducitinterpretari. Mtam 
ponat agnoscunt Ursinus, Petavian. et 
multi aiii ; csteri nomina potut, Dubi- 
tare possis, utrum verius. Livius, i. 6 : 
" Quoniam gemini essent, nec ctatis 
verecundia discrimen facere poiset, 
ut Dii, quorum tutel» ea loca esseot, 
auguriis legerent, qui nomen novc 
urbi daret, qui conditam imperio re- 
geret." Dionysius, i. 85 : ambigebant, 
oiroTfpov xp^ T^v awovciav Xkyta^M 
Kai Trjv riytfjuiviav ilvai, Ennius: 
*' Certabant, urbem Romamne Re- 
mamne vocarent." Nunc forsanmciiM 
jure prsfertur ; ubi enim Romnlos 
vicit, apta dies legitur, qua nurni* 
signet aratrot ver. 819. 

813. Ab avo admoniti, auspiciis 
rem dirimendam committere volue- 
runt; Dionys. dicto loco. Rxperia- 
mur, consulamus ; Phnius, IL £p. xx. 
4: haruspex, " quem sum frequenter 
expertus." Aventinus ab eo dictus 
Remuria, aut, ut Grsci scribunt 'Pw- 



FASTORUM LIB. IV. 



288 



placet : alter init nemorosi saxa Palati ; 815 

ter Aventinum mane cacumen adit. 

Remus ; hic volucres bis sex videt ordine : pac- 

atur ; et arbitrium Romulus urbis habet. [to 

. dies legitur, qua mcenia signet aratro. 

cra Palis suberant : inde movetur opus. 820 

a fit ad solidum ; fruges jaciuntur in ima; 

de vicino terra petita solo. 
1 repletur humo, plehaeque imponitur ara ; 

novus accenso finditur igne focus. 
premens stivam designat moenia sulco : 825 
ba jugum niveo cum bove vacca tulit. 



ro/ucres, nempe vultures, qui- 
oniam nec pecori, nec satis 
Roinani in auspiciis plurimum 
At ; Plutarch. tlicto loco. In 
I illis aliquid fraudis commis- 
i a Romulo, Dionysius prolixe 
inde contentionem esse ortam, 
ultitudo accenderit ; in pugna 
e multos cecidisse, etiara Re- 

Faustulum, quum iram diri- 
elleU Sed Ovidius famam 
, quam Livius, dicto loco 
rem vocat, ex qua Remus, 
Jn positis, periit. Arbitrium 
^, pendet ab eo jus ponendas 
locumque loco vellet. 
Ritus, quibus urbs condita. 
t illos et alios Romani ab 

sumserunt. Festus: ** Ri- 
ominantur Etruscorum libri, 
is perscriptum est, quo ritu 
ir urbes, arsB, sdes sacren- 
:. Varro de Ling. Lat. iv : 
i condebant in Latio Etrusco 
ta, id est junctis bubus, tauro 
, interiore aratro circumage- 
lcum." Plenius illos ritus 

Plutarchus dicto loco. Fot- 
3 mundum vocabant, in eam- 
priroitias omnium rerum et 

V. 



particulas terrae, ex qua quisque re* 
gione venerat, commixtas deferebant. 
Tum conditor sneo vomere, junctis- 
que bubus, mari et femina, profundum 
ducebat sulcum, et, ubi porta desig- 
nanda erat, ibi exempto sublatoque 
vomere, spatium relinquebat. Qui 
eum sequebantur, ii excitatas aratro 
glebas intro vertebant. Adde Colu- 
mellam, vi. praef. Ad solidum Lenz. 
interpretatur, in loco solido, locum 
enim illum maxima ex parte fuisse 
palustrem ; sed quid fiet his locis t 
Valerius Maximus, ii. I : ** Funda- 
mentorum constituendorum gratia, 
tenam ad solidum fodere." Colu- 
mella, iv. 30 : " salices " deponere eo 
usque, " dum ad solidum demittantur." 
lis locis fosssB altitudo innuitur, qua 
res denusssB firmum fundamentum 
habent. Noster Metam. zi. 72 : '* io 
solidam detrusit acumine terram." 
Mitscherlich. prstulit ad iolitam, quod 
pluriroi veterum agnoscunt 

825. Stiva, lignum per burim in 
dentale descendens, cujus ope arator 
flectebat aratrum ; Virg. Georg. i. 
179. Prtmens, ut vomer alte descen- 
dat ; profundum enim sulcum, dvXaica 
fia9iiav, faciebant. 
Hh 



234 



P. OVIDII NASONIS 



Vox fuit hsBC regis : Condenti, Jupiter, urbem, 

Et genitor Mavors, Vestaque mater, ades ; 
Quosque pium est adhibere Deos, advertite cuncti: 

Auspicibus^ vobis hoc mihi surgat opus ! 830 
Longa sit huic setas, dominaeque potentia terrae ; 

Sitque sub hac oriens occiduusque dies. 
Ille precabatur : tonitru dedit omina Isevo 

Jupiter ; et laevo fulmina missa polo. 
Augurio laeti jaciunt fundamina cives ; 835 

Et novus exiguo tempore murus erat. 
Hoc Celerurgetopus,quem Romulus ipse vocarat; 

Sintque, Celer, curae, dixerat, ista tuae : 
Neve quis aut muros, aut factam vomere fossam 

Transeat ; audentem talia dede neci. 840 



827—832. Preces Romali, de qui- 
bus historici nihil habent ; victimam 
tamea ejus Dionysius meraorat. De 
Ve$ta Latio illata vide iii. 426. Mater 
commnne Dcarum epitheton, ut pater 
Deoruro. Adhibere in auxilium, im- 
plorare ; etiam apud Florum, I. i. 6. 
Romulus urbem conditurus, Deos ad- 
kihett nempe auxpiciis. Advertite 
Taubnerus explicat, animadvertite. 
Immo deest, numina veitra, quod 
ioterdum additur, ut yEn. iv. 611. 
Et passim hoc verbum absolute poni- 
tur; Drakenborch. ad Silium, i. 288. 
Auspicihus vohis, vestro auxilio, ductu, 
consilio. Surgere sic et apud Virgil. 
ut in illo : '* O fortunati, quorum jam 
moenia sorgunt ! '* ^temita* imperii 
eipotentia rerum ubique Romanorum 
animis obversabantur. Domina, quaa 
habet imperium in orones; vide ver. 
869. Dies pro regione. 

833. Etiaro apud Dionysium, ii. 4. 
quum Romulus, ut rex declararetur, 
victimas mactaret, precesque faceret, 
A^rrpaTrij dirjXOev Ik riov ipt(Trtptap 
liri rd Bi^id' tum latius disputat, cur 
fulmina a laeva ad dextram tendentia 



Romanis fausta sint habiuu Breviter 
Plin. ii. 55 : " Leva fuImiDa prospera 
existiroantur, qooniam lcva paite 
roundi ortus est." 

837. Celer,iinus e iociis RomuU et 
prcfectus operi, tIq rwv iraipw et 
imfrr&rric t&v tpy^v, aecnodiiB 
Plutarch. et Dionysium. Is ttrget eipHM ; 
itaque Lenzius putat, eum a celeritate 
operis perfecti nomen accepisse ; Pla- 
tarchus contra auctor est» veloces ib 
eo dictos esse celeres. Remus, indig- 
nans, quod dolo circuniventus esset a 
fratre, et risit, et iropedivit, et transi- 
luit rouros ; Dionysius dicto loco. Se- 
cunduro eurodem Celer tum forte 
stabat in rouro. Rutrum, nisticam 
iostnimentum et ad fodiendam et ad 
subigendum, de quo Nonius et Varro. 
Hutro Remum esse occisnm, et ahi 
auctores narrant, quos laudant NeapoL 
et Heiosius; Dionysius frxa^up aut 
<TKa<pitp habet. Noster in Ibide 635. 
pro rutro omnino r^istica tela memorat. 
Occnpat, ut i. 675. Occupat Aleides 
clava; et Met. xii. 343 : '* conantem 
stipite quemo Occupat iCgides.*' 



FASTORUM LIB. IV. 



235 



Quod Remus ignorans, bumiles contemnere muros 

Coepit ; et, His populus, dicere, tutus erit ? 
Nec mora, transiluit : rutro Celer occupat ausum. 

IUe premit duram sanguinolentus humum. 
Hsec ubi rex didicit, lacrymas introrsus obortas 

Devorat, et clausum pectore vulnus habet. 846 
Flere palam non vult, exemplaque fortia servat ; 

Sicque meos muros transeat hostis, ait. 
Dat tamen exsequias : nec jam suspendere fletum 

Sustinet ; et pietas dissimulata patet. 850 

Osculaque applicuit posito suprema feretro ; 

Atque ait : Invito frater ademte, vale. 
Arsurosque artus unxit ; fecere, quod ille, 

Faustulus et moestas Acca soluta comas. 
Tum juvenem nondum facti flevere Quirites ; 855 

Ultima plorato subdita flamma rogo. 



846. Etiam Floro, I. i. 6. dtibium 
Tidetiir, an juttu fratru occisut sit. 
Apad liviura contra Romulus ipse 
iratuf eum iDterficit, additis verbis, 
qMB Ovidius, 848. respexit: **Sic 
deinde, quicumque alius transiliet 
moenia mea." Noster id sedulo agit, 
nt facinus illud velet, Romulumque 
a ferocia defendat. Non ita Cicero, 
Off. iii. 10: *'Species enim utilitatis 
animttm pepulit ejus ; cui quum vi- 
SBm esset utilins, solum quam cum 
altero regnare, fratrem interemit." 
Cam sqq. autem confer v. 451. ubi 
hoc argumentum continuatur. Verbis 
Uterynuu — devcrat Noster vim gra- 
viscimi doloris etiam Met. zi. 635. de- 
scripeit. Moerore illo actus Romulus 
semetipsum interfecisset, nisi eum 
Laurentia precihus deterruisset ; Dio- 
ojrsias dicto loco. Eiempla fortia 
atrvat; scquitur exemplum virorum 
fortium in devorandis lacryrois et in 



doiore intus claudendo. Interp. Gal* 
licus aberravit a mente poetae, quum 
Romulum putat exemplum legis ser- 
vandflB proponere volnisse. Dare pro 
facere, parare, concedere ponitur. 

852. Ademtus, qui invito ereptus 
est ; sic ademtut Hector Horatius, II. 
Od. iv. 10 ; et ademtus mysles Od. ix. 
10. De unctione artuum vid. Bent- 
leium ad Horatium, £pod. xvii. 11. 
Faustulus secundum alios in certa- 
mine periit. Accat Laurentia, quas a 
Plularclio Aeca Larentia vocatur ; vide 
ad iii. 55. Nondum facti Quiritet, 
Sic solet Ovidius res aut homines ab 
iis, quae serius evenerunt, designare ; 
Met. ii. " nondum (Eagrius Hsemus." 
Vltimam Lenzius explicat ultimo loco, 
post reliquos exsequiarum ritus ; immo 
ultima, suprema, sera dicuntur, qua- 
cumque fiunt in honorem mortui ; sic 
paulo ante mprema oscula, Humatos 
autem Remus est in Rerauria monte. 



296 



P. OVIDII NASONIS 



Urbs oritur, quis tunc hoc ulli credere posset ? 

Victorem terris impositura pedem. 
Cuncta regas ; et sis magno sub Caesare semper; 

Ssepe etiam plures nominis hujus habe : 860 
Et quoties steteris domito sublimis in orbe ; 

Omnia sint humeris inferiora tuis. 
DicTA Pales nobis : idem Vinalia dicam : 

Una tamen media est inter utramque dies. 
Numina vulgares Veneris celebrate puellae : 865 , 

Multa professarum quaestibus apta Venus. I 



857. Confer i. 515 sqq. Victorem — 
pedem, cui terraB subjectie eruDt et 
parebunt. Sumta formula a consue- 
tudine antiquissima, qua victures vic- 
tis pedem imponere solebant, quam 
etiam Tumus in exanimum Pallanta 
aervat ; conf. Virg. iCn. x. 495. Et 
quoties, etc. Insignis est proceritas 
ejus, qui non capite tantum, sed 
humeris quoque supereminet omnes, 
at Diana Nyrophas, Musseus (iEneid. 
vi. 668.) reliquam turbam. Hoc idem 
translatum ad urbis Komans altitudi- 
nem declarandam. 

863—900. IX. Kalend, Muias Vi- 
nalia in honorera Jovis, aut, ut vulgo 
putabant, Veneris. Masurius apud 
Macrobium, Saturn. i. 4 : ** Vinalio- 
rum dies Jovi sacer est, non, ut qui- 
dam putant, Veneri." Varro de Ling. 
Lat. V : " Vinalia a vino : hic dies 
Jovis, non Veneris." Errore illo Grae- 
cis dicta sunt'A0po^i(na et Piutarcho, 
Quiest. Rom. p. 115. Reisk. Vene- 
ralia, Noster, ubi meretrices excitavit 
ad festum illud in Erycinte Veneris 
templo celebrandum, originem festi 
narrat. 

866. Pn^essarum, Hoc referunt eo, 
quod feminis Roroanis vulgare corpus 
licebat, ubi id projesste erant apud 
iEdiles, quo facto, inter togatas nu- 
merabantur, de quibus supra ver. 134. 
Vide Sueton. Tiber. 35 ; Tacit. Annal. 



ii. 85.ibique Lipsium ; sed Hert]d.id 
Arnobium adv. Gentes,pag. 133. con- 
jungit multa professarum, moDetque 
mutta et rd iroX>Jt dictfts esae volnp' 
tates venereas. Noo tamen hoc ap- 
probavit Heinsius, qui aut mu/ta VenM 
conjungit, aut multa in cuUa matari 
vult ; qus conjectnra non mala cst 
Celebrate Venerem, nam euUa, a 
celebratur, apta est qusstibus. Ture 
dato mazime coli solebat Venns; 
Horatius, I. Od. zxx. 2. Poieere so- 
lemne de precantibus. Joco, losa 
venereo. Passim apud Nostmm verba 
aptajoco, Hoc loco vulg. Uteo, quB 
varietas etiam i. 395. SisymbrisM 
etiam thymbraeum appellatum. Quod 
in sicco nascitur, id odoratum est, et 
a veleribus coronis inserebatur; PU- 
nius, x](. 91. De coronis e myrf, 
Veneri sacra, res nota; Horatius, 1. 
Od. iv. 9 ; xxxviii. 5 ; II. Od. vii. 8 ; 
TibuUus, I. X. 27. Vejunci generibus 
vide Plinium, xxi. 698qq. In iisqiua- 
dam odorata, quorum odor viciaia 
nardo. lis vinciebantur et rosc in 
serta. Sertis autem et Dii ante rem 
sacram ornabantur; Horatius, III. 
Od. xxiii. 15 : " Parvos coronantem 
marino Rore Deos fragilique myrto." 
Csterum poeta hic cumulavit verba, 
et sono imitari voluit illud Virgilii, 
*' MoUia luteola pingit vaccinia cal- 
tha ;" Eclog. ii. 50. 



FASTORUM LIB. IV. 



897 



Poscite ture dato formam, populique favorem ; 

Poscite blanditias, dignaque verba joco : 
Cumque sua dominae date grata sisymbria myrto, 

Textaque composita juncea vincla rosa. 870 
Templa frequentari CoUinae proxima portae 

Nunc decet : a Siculo nomina coUe tenent. 
Utque Syracusas Arethusidas abstulit armis 

Claudius, et bello te quoque cepit, Eryx : 
Carmine vivacis Venus est translata Sibyllae ; 875 

Inque suae stirpis maluit urbe coli. 
Cur igitur Veneris festum Vinalia dicant, 

Queeritis, et quare sit Jovis ista dies ? 



871. Templum Erycins VeDeris 
prope Collatinam portam Ovidius 
etiam Remed. 549. meroorat; atque 
illud ipsum, bello LigustiDo a Lucio 
Porcio cona. votum, a L. Porcio, L. F. 
Licinio duumviro, ad portam Colli- 
nam dedicatum fuisse LiviuSp xl. 34. 
aarrat. Adde Strabonem, lib. vi. £a- 
dem antem dea in Eryce, monle Si- 
cilisB lupra Drepanum, templum ha- 
bebat nobilissimum a Trojanis condi- 
tum; i£n. v. 759 ; de quo locus 
claasicus apud Diodor. Siculum, lib. 
iv. eztr. Vide Heynii Excurs. ii. ad 
illam i£neid. librum. £ Sicilia autem 
Erycina Venus jam prius trarulata 
erat Romam, tempore belH Punici 
aecuodi. Ann. U. C. 535. enim, quum 
peccatam esset a C. Flaminio cos. 
decemviri librM Sibyllinot adire jussi 
aont, at qusB piacula iriB Deorum es- 
aent, cognosceretur. li, inspectis libris 
fatalibus, inter alia retuleruntet hsc : 
" sBdet Veneri Erycins ac Menti vo- 
vendas esse ;" Livius, xxii. 9. Mox 
aedes illae votae sunt. Veneris Erycin» 
cdem Q. Fabius Maximus dictator 
vovit, Mentis T. Otacilius priBtor; 



ibid. 10. lidem viri aono 537. duum- 
viri creati sunt ndibus illis dedican- 
dis ; Menti Otacilius, Fabius Veneri 
Erycins dedicavit. Ambs in capito- 
lio erant, canali uno discretSB ; Livius, 
xxiii. 31. Jam Neapolis putat, Ovi- 
dium duo templa Veneris diversa con- 
fudisse» quasi templum ad CoUinam 
portam jam tempore belli Punici de« 
dicatum esset. Mihi vero distinxisse 
distinguenda videtur. Primum de 
teroplo ad Collatinam portam loqui- 
tur, ''einde obiter de prima illius 
De^ translatione. Sed et alius er- 
roris Ovidiuro Neapolis coarguit. 
Templum antiquius anno 537. dedi- 
catum est; sed Syracum anno 540. 
demum a Clandio Marcello captse; 
Livius, XXV. 3L Fortasse tamen Nos- 
ter, more poetarum, a parte bellum 
Punicum secundum indicare voluit. 
Abaulit, cepit et roiUti diripiendas 
dedit. Eryx e primo maxime bello 
notus ; inde enim Haroilcar prKsidium» 
quod ibi clausum, deducere coactus 
fuerat ; Livius, xxi. 10. 4 L De vivaee 
Sibylla vide ad iii. 534 ; Cunura aatij 
vocatur iv. 158. 



P. OVIDII NASONIS 



Turnus, an ^neas Latiae gener esset Amatae, 

Bellumerat: Etruscas Turnus adoptat opes. 880 
Clarus erat, sumtisque ferox M ezentius armis ; 

Et vel equo magnus, vel pede major erat. 
Quem Rutuli Tumusque suis adsciscere tentant 

Partibus: haec contra dux ita Tuscus ait: 884 
Stat mihi non parvo virtus mea: vulnera testes; 

Armaque, quse sparsi sanguine saepe meo. 
Qui petis auxilium, non grandia divide mecum 

Praemia, de lacubus proxima musta tuis. 



879. Cum Mrua advena Latinus 
rex mature et pacem junxit et affini- 
tatem, Lavinia filia in matrimonium 
data. Turnus, Rutulonim rex, cui 
Ammta, Latini conjuxp favebat, spon- 
aaiD ribi ereptam dolens, arma iu- 
festa Latino intulit, victusque ad 
Mnentium, Etruscorum regem aiit 
Lucumonem (<rrparriybv Plutarchus 
vocat) confiigit. Caere ille (olim 
Agylla) imperitabat, oppido haud 
longe a Tiberi opulento, quod Dionys. 
Halicam. iii. 58. tvSaifjutv Kal tto- 
XvdvOpitfTTov vocat, unde Tarquinii 
Prisci teropore magnus exercitus ex- 
ierit. Sed et nunc epto, equitibus, et 
pede, peditibus, valens erat ; conf. 
Livii i. 2. qui et ipse de magnis Me- 
zentii opibus agit. Virgil. ^^neid. 
viii. 478. Vid. etDionys. Halicarn. i. 
64 sq ; Justinum, xliii. 1. Adaptat, 
adsciscit, sibi adjungit, vi propria 
vocis oj)tare, quae cligerc significat. 

887. Memoria exilis rei servata cst 
inter veteres, sed varie. Plinius, xiv. 
14 : '* M. Varro auctor est, Mezen- 
tium, Etruris regeni, auxilium Rutulis 
contra Latinos tulisse, vini mercede, 
quod tum in Latino agro fuisset." 
Secundum L. Cssarem et A. Postu- 
mum, quos Auctor de Orig. Gent. 
Roman. cap. 14 sqq. laudat, et lie- 



cundum Diooysium, i. 65. MeseBtios 
Latinos Lavinii obsessos ita in dedi- 
tionem accipere voluit, ut omne vi- 
num Latini agri quotannis sibi infer- 
retur. At Ascanii, qui patri sac- 
cesserat, auctoritate, vino ex omDi 
vindemia Jovi voto conaecratoque, 
Latini urbe eruperunt, interfectoqve 
Lauso, Mezentium fiigaruDt. Qu» hi 
de Ascanio narrant, ea Plutafchns, 
Quaast. Roro. pag. 115. ad iEneain 
refert. Macrobius, Satum. iii. 5. e 
Catonis Origg. rem sic narrat : " Me- 
zentium Rutulis imperasse, ut sibi 
offerrent, quas Diis primitias offere- 
bant, et Latinos omnes, similis im- 
perii metu ita vovisse : Jupiter, si 
tibi magis cordi est, nos ea tibi dare 
potius, quam Mezentio, ut ei nos 
victores facias." Hinc addit, illum 
propterea a Virgilio contemtorem Deo- 
mm esse dictum. Vide omnino Heynii 
Excurs. iii. ad ^neid. viii. 

888. Lacus, vas torculari supposi- 
turo, in quo<l mustum defluit; Plinius, 
IX. Kp. XX. 2. ** gustare de lacu mus- 
tum." Nulla — oper^, ne diu fluctue- 
tis, quid facieodum sit. Quam veiit, 
etc. argumentum grave movendi. Si- 
mile est illud yEn. ii. 104: " Hoc 
Ithacus velit, et magno niercentur 
Atridas!" Cf. ii. 694. 



FASTORUM LIB. IV. S39 

Nulla mora est operee: vestrum dare; vincere nos- 

Quam velit ^neas ista negata mihi ! [trum est. 
Annuerant Rutuli. Mezentius induit arma: 891 

Induit ^neas ; alloquiturque Jovem : 
Hostica Tyrrheno vota est vindemia regi, 

Jupiter, e Latio palmite musta feras. 
Vota valent meliora : cadit Mezentius ingens, 895 

Atque indignanti pectore plangit humum. 
Venerat Autumnus calcatis sordidus uvis : 

Redduntur merito debita vina Jovi. 
Dicta dies hinc est Vinalia : Jupiter illam 

Vindicat, et festis gaudet inesse suis. 900 

Sex ubi, quae restant, luces Aprilis habebit; 

In medio cursu tempora veris erunt. 
£t frustra pecudem quseres Athamantidos Helles ; 

Signaque dant imbres ; exoriturque Canis. 
Hac mihi Nomento Romam quum luce redirem, 

Obstitit in media candida pompa via. 906 

895. Ingens vel corpore, quali sunt igitur memorabilia habet illedies. Sex 

heroes veteres, vel opibus. Plangit tUn, qiut restautf etc. id est, quo sez 

humum ; sic passim de morientibus e dies Aprilis restant. Ver medium Co- 

▼ttlnere ; Met. iii. 125 : " sanguineam lumella in ipso Palilium die xi. Kil. 

trepido plangebant pectore matrem ;'* ponit; initiura ejus die ix. Februarii; 

i£n. X. 7:20 : " calcibus atram Tundit ii. 150. Arietem hic quoque, ut ver. 

hamum exspirans." Apud Dionys. 715. e fabula circumloquitur, quam 

Halicam. dict. ]oc. Mezentius, pace iii. 851 sqq. narravit. Signa dant, 

impetrata, in Latinorum amicitia con- ostendunt se,cadunt,uti.315. Canem 

stAnter permansit ; sed Ai.ne\d. x. ex- hoc die non exoriri, sed occidere et 

tremo, '* Undanti auimam dilTundit in Ovidium lapsum esse, certatim mona- 

arma cruore." Quas quis vovit, ea eruntinterprett. Columella xi. 2: Pri- 

debere dicitur ; Horatius III. Od. die KaUndus Maias Canis se vespere 

xxvii. 30: *' debita Nymphis coro- celat. 

na;" Tibullus, IV. iv. 23: Quum de- 905. Robigalia ad avertendam a 

bita reddet Certatim sanctis Lttus uter- frugibus robiginem. De his Plinius, 

quefoeis. Caeterum Plutaichus dicto xviii. 69. sec. 3 : '* Tria tempora fruc- 

loco, etiam hoc tradit, illo die multum tibus metuebant" prisci, '^ propter 

vini effundi ad templum Veneris. quod instituerunt feiias diesque festos, 

901 — 904. VII. Kalendas Maias, Rubigalia, Floralia" (de quibus moz 

livc die xxv. Aprilis, Ver medium, Arie- ver. 943.) " Vinalia" (quae ver. 863.) 

lis oecasuSf imbres, exortus canis, Plura *' Rubigalia Numa instituit anno regni 



240 



P. OVIDII NASONIS 



Flamen in antiquae lucum Robiginis ibat, 

Exta canis flammis, exta daturus ovis. 
Protinus accessi, ritus ne nescius essem. 

Edidit hsec Flamen verba, Quirine, tuus : 910 
Aspera Robigo, parcas Cerealibus herbis ; 

Et tremat in summa laeve cacumen humo. 
Tu sata sideribus coeli nutrita secundi 

Crescere» dum fiant falcibus apta, sinas. 
Vis tua non levis est: quse tu frumenta notasti, 915 

M oestus in amissis illa colonus habet. 



gtti xi. qu8B nuDC aguntur ad vii. 
Kalend. Maii, quoniam tunc fere se- 
getes rubigo occupat. Hoc tempus 
Varro determinat sole Tauri partem 
decimam obtinente, sicut tunc ferebat 
ntio ; sed vera causa est, quod post 
dies undeviginti ab iEquiooctio verno 
per id quatridnum, varia gentium ob- 
servatione, in iv. Kal. Maii Canis oc- 
cidit ; sidus et per se vehemens, et 
cui pneoccidere Caniculam necesse 
sit." Varro de Ling. Latin. v. pag. 
47 : " Robigalia dicta a Robigo. Se- 
cundum segetes huic Deo sacrificatur, 
ne robigo occupet segetes." Adde 
eumdem de He Rust. I. i. 6 ; Cohi- 
mellam x. 343; ad quae loca vide 
Schneider. Disputant autem utrum 
rubigo, an robigo scribendum sit. Pro 
Robigine Dea, alii Robignm Deum 
habent, ut Varro, Fesius, ac Serviu<t 
ad Georg. i. 151. ubi hxc notat : 
" Inde et Robigus Deus, et sacra cjus 
septimo Kal. Maias Robigalia appel- 
lantur.*' Csterum Grsci Deos Ipv- 
aipiovs habebant ad avertendam robi- 
ginem. 

Hac mihi — via. Similia figmenta 
ver. 685. et iii. 541. Nomentnm, Sa- 
binoruro oppidum, a quo via Nomen- 
tana dicta, qus incipiebat a Viminali 
porta ; Servius ad ^n. vi. 773 ; vii. 
712. Ea ducebat in lucum Robiginis. 
Candida turba, Omnis coctus intelli- 



gitur ad sacra procedentinm ; etiam 
Tibullo, II. i. 15. candida turU est 
familia, qusB agnum in AmWtrralibas 
ad aram comitabatur ; vide ad i. 79 ; 
ii. 654. Antiqtut, inde a Noms tem- 
poribus cults. De immoUtione es- 
num vide ad i. 389. In Robigalibis 
catulus rufus et lactens offerebator; 
Columella, x. 342. qui nil de ove ln- 
bet. Etiam ante Catulariam portaai 
ad placandum Canicula sidos, firogi* 
bus inimicum, rufas canes esse immo- 
latas, e Festo discimus. FiMmtn aa- 
tem Quirinalis haec agebat, ut Flamea 
Dialis Lupercalia ii. 282. 

911. Aspera et 921, scabr^ maoas 
Robiginis ab effectu, quia ct fruges et 
ferrum scabrum asperumve reddit ; Vir- 
gil. Georg. i. 495 : " £xesa inveni et 
scabra robigine pila.'* Confer sopra 
i. 687. Cereales herbet, ut Certales 
culmi, Virgil. Georg. ii. 517. TremuMt 
culnii, quos ventus mulcet. 

915. In morbis segetom etiam Vir- 
gil. i. Georg. 150. malam robiginem 
memorat, et Plinius, xviii. 45. " maxi- 
mam segetum pestem" vocat. Est 
autem robigo, ipvffi^ij, /itXroc» pulf is 
rufus et glutinosus culmos adedens et 
enecans, quod vitium in vitibus et ar- 
boribus carbunculus dicitur. Ncture 
et inficere. et Isdere significat. Vim 
mali Noster per comparationera adeo 
illustrat. Venti ; Virgilius, Georg. i. 



FASTORUM LIB. IV. 



241 



Nec venti tantum Cereri nocuere, nec imbres ; 

Nec sic marmoreo pallet adusta gelu ; 
Quantum, si culmos Titan incalfacit udos. 

Tum locus est irae, Diva timenda, tuae. 920 
Parce, precor, scabrasque manus a messibus aufer ; 

Neve noce cultis : posse nocere sat est. 
Nec teneras segetes, sed durum contere ferrum : 

Quodque potest alios perdere, perde prior. 
Utilius gladios, et tela nocentia carpes : 925 

Nil opus est illis : otia mundus agat. 
Sarcula nunc, durusque bidens, et vomer aduncus, 

Ruris opes, niteant : inquinet arma situs : 
Conatusque aliquis vagina ducere ferrum, 

Adstrictum longa sentiat esse mora. 930 



444: " Vrget ab alto ArboribusqHe 
ntitqiie Notns pecorique siniater;" 
Urere de frigore i. 680. in precibus 
timilibiu, quaa cum his couferas. Un- 
de malum frugibus frigore illatum et 
urwdo dicitur. Marmoreum propter 
colorem album pruinB, et niveum. 
Pallire de colore flavo, quem trahunt 
fruges frigore morse ; i. 688. de hac 
robigine, " Nec vitio coeli palleat aB« 
gra seges." Si cutmot, etc. ipsam ro- 
biginem intellige ; Plinius, xviii. 68. 
3 : " Plerique dizere, rorem inustum 
aole acri fnigibus rubiginis causam 
esse, et carbunculi vitibus : quod ex 
parte falsum arbitror, omnemque ure- 
dinem frigore tantum constare, sole 
innozio." Humorem tamen non ex- 
cluait ; nam. ib. 20. sec. 3 : " ros ro- 
biginem facit," et 44. sec. 2 : " Fre- 
qaeotissima hcc in roscido tractu 
eoiiTaUibusque, ac perfiatum non ha- 
beotibvs." 

921. Aufir, retine; veteres, que 
mala remota esse a se cuperent, ea in 
alios detestabantur ; Horatius, I. Od. 
xxi. 13. .Hoc igitnr sensu ductus, 
etiam Ovidius Robiginem precatur, 

VOL. V. 



ut vim suam in ferro potius exserat 
propter abusum iUum, de quo ad 
ver. 405. et propter quem crebro in 
ferrum invehitur. Carpere bene de 
robigine, paulatim absumere, rodere. 
Otia agere, pace frui, bona locutio; 
i. 68. 

927. Similia apud TibuUum, I. xi. 
49 : " Pace bidens vomerque nitent 
(alii vigent;) at tristia duri MiUtis in 
tenebris occupat arma situs." «Sarcti- 
lum instniroentum rusticum, quo pur- 
gantur agri, i. 699. Durus, gravis, 
ut Horatius, I. Satyr. i. 28. durum 
aratrum. A gravitate noti bidentei, 
sive rastri; Terentius Heaut. I. i. 40. 
Situs pro robigine. Ducere, educere. 
Adstrictumf robigine adhsrens vagins. 
CaBterum confer cum hoc loco i. 699 
—704. 

933. Mantele, erat lanfum, habe- 
batque in superficie texti viUos, sive 
lanuginero, cirros, unde villosa man' 
telia commemorantur, \airia x^M^ 
fuxKTpa. NobiUores curabant, ut man- 
tele, villis tonsis, esset lcve ac rooUe. 
TaUa manteUa Aristso Njmph» fe- 
runt german» apud Vii^l. Georg. iv. 
li 



242 



P. OVIDII NASONIS 



At tu ne viola Cererem ; semperque oolonus 

Absenti possit solvere vota tibi. 
Dixerat : a dextra villis mantele solutis, 

Cumque meri patera turis acerra fuit, 
Tura focis vinumque dedit, fibrasque bidentis, 

Turpiaque obsca&nse, vidimus, exta canis. 936 
Tum mihi, Cur detur sacris nova victima, quseris ? 

Quaesieram : causam percipe> Flamen ait. 
£st canis, Icarium dicunt, quo sidere moto 

Tosta sitit tellus, praecipiturque segesi 940 

Pro cane sidereo canis hic imponitur ane ; 

Et, quare pereat, nil nisi nomea habet. 
QuuM Phrygis Assaraci Titania fratre relicto» 

Sustulit immenso ter jubar orbe suum : 



377. Fibra omnino exta. Obteima 
canis nunc non dicitur ab ululatu, 
qui mali in auspiciis oroinis, (quam- 
quam Virgil. Georg. i. 470. sic capi 
potest) sed quia canis veteribus sym- 
bolum impudentis. Hinc et exta 
ejus turpia. Etiam Plin. ii. 5. 06- 
tecma anitnalia. Nova, inusitata. 

936. Icarus, sive Jcarius, Athe- 
niensis, Erigone, ejus filia, et Maera 
canis intcr sidera relati sunt, ita ut 
Icarus Bootes, Erigone Virgo et Msra 
Canicula sive Procyon esset; Hygi- 
nus, fab. 130.; Poet. Astron. ii. 4.; 
ApoIlo<l. III. xiv. 7. .lam terra au> 
stralis, Sirio inprimis, stella in Cane 
majore, moto, id est, orto, aestu inlo- 
lerabili premitur ; Virgil. Georg. iv. 
425. : " Jam rapidus torrens sitientes 
Sirius Indos Ardebat." Et ad Sirium 
placandum, plures populi sacra facie- 
bant ; Apollonius Rhodius, ii. 500. 
Vide Interp. ad Virgil. Georg. i. 14. 
Sed illam vim torr«ndi etiam Cani- 
cul», sive Procyoni poetse tribuuot ; 
Horatius, III. Od. xiii. 9.: " Fla- 
grantis atrox hora Canicu)®;" xxix. 
18 : " Jam Procyon furit." Pracipi 



dicitur »Bge$, quando ante matmitt- 
tem arescit: quam fomniltin HciM. 
ColumelUe exemplis co ofif m tt ; Oil- 
purnius, Eclog. iv. 1 15. uc jfntfoetn 
dixit: " nec pnefocmta «laHgaaB 
Messis habet lcjium." Vidc Wcfiis*> 
dorfium ad Gratii Cyneg. ver. 388. 
Fruges a Canicula affectc fvrA ae- 
Tpo^Xtjra dicebantur, afiiectio ipsi 
dtXTpo^Xia et sideratio, 

943—954. IV. Kalend, Main sive 
die xxviii. Apritit, Fioralia ineipiiint, 
et resta in palatiutn translaia est, De 
Floralihus, Plin. xviii. 29. : " Itaque 
iidem Floralia iv. Kalend. ejusdem 
Maii instituerunt, urbis anno 516. ex 
oraculis Sibyllse, ut omnia beoe de- 
florescent." Numeros anni corruptos 
esse, Neapol. et Harduinus docu- 
eruut; Velleius enim, I. xiv. 8. ubi 
narravit, Torquato Sempronioque coo. 
colonos missoB esse Brundisium, et (Mct 
triennium Spoletium, addit : ** quo 
anno Floralium ludorum factum est 
initiura." Id ei^ incidit in aniiom 
51.3. 

Quum — relictoS\ Similiter fere i. 
461 : " Proxima prospiciet Tithooo 



FASTORUM LIB. IV. 



243 



Mille venit variis floriim Dea nexa coronis ; 945 

Scena joci morem liberioris habet : 
Exit et in Maias sacrum Florale Kalendas. 

Tunc repetam ; nunc me grandius urget opus. 
Aufert Vesta diem : cognato Vesta recepta est 

Limine : sic jussi constituere patres. 950 

Phoebus habet partem ; Vestae pars altera cessit : 

Quod superest illis, tertius ipse tenet. 
State Palatinae laurus, prsetextaque quercu 

Stet domus : aeternos tres habet una Deos. 



Dopta relicto.*' Nunc Titania voca- 
tur Atirora, qaia Hyperionis, TitaDiim 
anius, filia» Phoebi et Luoe soror. 
Titbonus, conjux ejus, secundum Dio- 
dorum Sicul. Hygin. fab. 270. Apol- 
lod. et alios, fDit Laomedontis filius; 
•eGOodam Servium ad JEn, vi. 493. 
«}» fraier. LaomedoBtis pater fait 
Ihm, A$$araci ftater. Sic ergo ap> 
poetf qao sensa hoc loco fratrit no- 
men capiMMiam sit; sed Astaracum 
ipserere voluit, qui ille in JEuead, at- 
qae adeo et Augusti majoribus erat : 
vide ad vers. 34. et 123. Necti co- 
romst omari coronis nexis ; ^neid. v. 
309: *'Tlavaque nectentur oliva" 
Sed de hac Dea, de Floralibus, de 
joci» liberioribue vide v. 183 sqq. in 
qaem locum poeta illa omnia distulit. 
Uberiore* joci potius lascivi erant, ut 
ad V. 331. videbimus. Exeunt in 
tempas quoddam, quae ad id durant ; 
Plinius, II. Epp. xi. 18.: " Exierunt 
probationes in tertium diem." Flora- 
lia durarunt in diem tertium Maii. 
£xire sic etiam v. 189. pro quo 185. 
transire positum. 

949. AnnoU. C.741. die vi. Martii, 
Aogusti titulis honos pontificis maxiroi 
accessit; iii. 415 sqq. Sed quum ita 
easet institutum, ut pontifex maximus 
io domo publica juxta Vestam habi- 
taret, Augustus palatii sui partem 
poblicam esse jussit, atqoe VestsB hoc 



die dedicavit; Dio Cassius, liv. 27. : 
vide et Lipsium de Vesta, cap. 4. 
Aujert, sibi vindicat. Cognato, quod 
Arondel. ^t quatuor alii agnoscunt, 
magis poeticom est, quam reliquorum 
cogfMti, Lucem autem hoc epitheton 
accipit ex iii. 425. : " Ortos ab MntK 
tangit cogoata sacerdos Namioa : cog- 
oAtum» Vesta, toere caput." Phirimus 
esse voloit poeta io laudaodo Aogosto. 
Consiituere patres ; factum eoim hoc 
ex senatus consulto ; Verrius ad buoc 
diem : ** Feris ex S. C. quod eo die 
edes et Vestie in donku Imp. Caesaris 
Aug. pontificis maxiroi dedicata est 
Quirinio et Valgio coss." Ph^Elme 
habet partem, in alia palatii parte 
templum est ApoUinis Palatini, quod 
longe celeberriroum; vide Proper- 
tium, ii. 23. De lauris et corona 
qtiema ante forespalatii, i. 614. Pr<r- 
texta dictum ut v. 567. : ** Augusto 
praetextum nomine templum." Qiue 
enim in anteriore parte ornata sunt 
aliqua re, ea pnetexta dicuntur; Se- 
neca, £pp. 89. : " Fluminum ripas 
SDdificia prstexunt." Piinius, pane- 
gyr. 52. 1.: " postibus praetexi;"de 
iis, quorum statuae ante fores collo- 
cantur : vide ibi Schwarzium. A£ter- 
nos Deos ; iii. 421.: Ignibus ettemis 
atemi numina prtrsunt Ceuaris, ubi 
vide notam. 



LIBRI QUINTI 



ARGUMENTUM. 



Tres seDteDtiflB de DomiDe Maii, l — 110. Ortus Capelle et origo, 111 — 128. 
Pnestites Lares, eorumque ara coostituta, 129 — 146. Boue Dee templom, 
147 — 158. Argestes veDtus et Hyadum tam ortus, quam origo, 159 — 183. 
Ludi Florales, fata, poteutia, cultus FIorsB apud Romaoos, ratio Floralium ; 
his inserta fabula de Martis ortu, 183 — 378. Centauri sideris ortus et fabnli 
de Chirone, 379 — 414. Lyr» et Scorpii ortus, 415 — 418. Lemuria Doctnma 
et Remi sepultura, 419 — 492. Orionis occasus, natales, relatio inter sidefa, 
493 — 544. Templum Martis Ultoris, Crassi clades, sigua a Parthis relata, 
545 — 598. Pleiadum ortus et aestatis iuitium, 699 — 602. Taiiri sideris 
ortus et origo, 603 — 620. Simulacra scirpea de ponte mittnntur ; Hercolet 
in Latio, 621 — 662. Hymnus in Mercurium ; ejus festum ; preces mercato- 
rum ad eum, 663 — 692. Sol transit iu GeroiDos ; horum origo, Pollucis et 
Castoris pugua cum Lyoceo, 693 — 720. Agooalia iterum ; Canis sidens 
ortus, 721—724. Tubilustria, 725, 726. Quatuor notsB in Kalendario, 727, 
728. Fortunae Publics templum, 729 — 732. Bootes occidit, Hyades orion- 
tur, 733, 734. 



P. OVIDII NASONIS 



FASTORUM 



LIBER QUINTUS. 



ERITI S , unde putem Maio data nomina mensi ? 
m satis est liquido cognita causa mihi. 
^aty et incertus qua sit sibi nescit eundum, 
lum videt ex omni parte viator iter : 
quia posse datur diversas reddere causas, 5 
la ferar, ignoro ; copiaque ipi^a nocet. 
e, quae fontes Aganippidos Hippocrenes, 
ata Medusaei signa tenetis equi. 



10. Missa pnBfatioDe» statim 

nomine dicit ; resumit autem 

1 tractat, quod i. 41. verbo 

t. Quaestioni huic gramma- 

urimum dignitatis et gratie 

Musas invocat, ut sibi no> 

Kosam aperiant, et, quum tres 

mm causc ferrentur, ipsas 

ioter se dissentientes fingit, et 

inducit, ut sententiam dein- 

cant ; ipse autem sub finem 

n suum cohibet : ita loco huic 

s formam dedit. Simile ei est 

m lib. vi. 

tutritii — fnensil'} Sic et alibi 
bi pandit ad argumentum ali- 
ractandum ; Metam. ii. 512. 
d Deos marinos, " Qusritis, 
8 quare regina Deorum Sedi> 
c adsim V* Liqaido, certo, ut 



nil dubitationis restet. Etiam Ma* 
crob. i. Sat. 12. fatetur, de nomine 
inter auctorei latam disitnnonem em. 
Quod iv. 784. tenuiter dizit, Turba 
facit diUnum, cttptaque nostra tenet, 
id nunc similitudine quadam ezomat, 
Ut stal, etc. Posu datur, res talis 
est, ut potiim ; facultas mihi est. 

7. Pegasus, e sanguine MedussB or- 
tus, (Metam. iv. 784.) Hippoerenen 
ungula rupit. Ibid. v. 275. Interpr. 
Galiicus hunc fbntem et Aganippida 
(sic ille) pro eodem habet. Immo 
Aganippe alius fons Musamm et Apol* 
linis in Helicone, isque ad Mosarum 
Incum tendentibus ad levam ; Pau- 
san. Boeot. p. 766. Itaque Metam. 
V. 312: Fons Medus^tus et Hyanthea 
Aganippe diserte distinguuntur. Inde 
Muse Aganippides dicuntur, et Aga- 



246 



P. OVIDII NASONIS 



Dissensere Deae ; quarum Polyhymnia ccepit 

Prima: silent aliae; dictaque mente notant: 10 
Post chaos, ut primum data sunt tria corpora muD- 

Inque novas species omne recessit opus ; [do, 
Pondere terra suo subsedit, et eequora traxit ; 

At coelum levitas in loca summa tulit. 
Sol quoque cum stellis nuUa gravitate retentus, 15 

Et vos Lunares exsiluistis equi. 
Sed neque terra diu coelo, nec caetera Phoebo 

Sidera cedebant : par erat omnis honos. 



nippis Hifp0ereM m\ est, nisi Hippo« 
crene Musis sacra. Signa, vestigia. 
Alis Muss silebant tantunip quamdiu 
Folyhfwmta canebat. Porro Heinsius 
Polymneia scribi volebat, quia Grsci 
noXv/ivi;ta et IloXv/iveta* quod idem 
et apud Horatiom» I. Od. i. 33. Aldo 
et Cruquio videbatur. Apud Virgil. 
Cir. 55. edd. vett. Polymniaf quod ibi 
Heynio doctius ac verius videtur, ut 
Musa sit memori» rerum servands 
invigilans. Mente notant, qui cupide 
aliquid audiunt, ut teneant ; iii. 178.: 
memoH pectore dicta nota; Metam. 
xiii. 788. : ** auribus ausi Talia dicta 
meis, auditaque roente notavi.'* 

1 1 — 54. Priroa sententia, qua Maius 
a Majestatey Honoris et Reverentiie 
filia, nomeo habet. Macrob. Saturn. 
i. 12 : *' Sunt, qui hunc mensem ad 
nostros Fastos transisse cottimeroorent, 
apud quos nunc quoque vocatur Deus 
Maius, qui est Jupiter, amagnitudine 
ac majeslate dictus." Hiec igitur 
Noster ingenioso figmento allegorico, 
qnod haud dubie poetoi antiquiori de- 
bet, ezomavit. 

Pott chaot — equi.] Ab initio rerum, 
a prima origine mundi, quam nobis 
per partes ostendit, ut i. 103 ; Metam. 
i. I aqq. ; xv. 239. Confer et Tibul- 
lum, IVi i. 19 — 23. Pott chaos, post- 
qutm e rudi illa roole munduB effictus 



erat. In illis iocis Ovidii» quatMr 
corpora aut tpedes, id est, eleaeota, 
cum Empedocle numerat, nunc trta ; 
aera enim el cthera eeeii noaune ooai- 
plectitur. Oput ; qnidaro onut, qnod 
non spemendum arbitror ; inteHigitar 
enim chaos, quod Metaa. i. 8. pndm 
iners vocatur. Id recessU, sectum est 
De sole et lona exsilire, ut Metam. i. 
de igne emicare, 

17. Orooes pares erant dignitate. 
Hic miscet partes mundi et deos; 
illse enim e cosmogonia antiqua per- 
sons erant divinae. LenziiB putat, 
describi hic paritatem in convivits de- 
omm, et respexisse poetaoi mom Re- 
manoruro in triclinio; qnod ego nM 
arl)itror. Hoc unam vult, sedebant 
promiscue in conventibus. De piebe 
Deorum, id est, Diis aecundi ordimi, 
vide ad Met. i. 173. Oceanus, uniis 
ex TitanibuS) CcbU et Terrfe iiUus, 
adeoque Satumi frater. Ipse adeo et 
Tethys conjux in antiquissimis erant 
diis, quorum revereotia sspe deos 
movit ; Metam. ii. 510. Antiquis ter- 
rarum incolis opponebantnr, cuid con- 
temtu plerumque, adixnet, id est, pe- 
regrini. Itaque poeta diis quoqne 
antiquis advenas, novo^ et humiliores 
deos, opposuit. Lenzius putabat, plc- 
beios ideo, advenas dici, quia longius 
a .Tovis palatio habitarint ; Metam. i. 



FASTOKUM LIB. V. 



9411 



aliquis solio, quod tu, Saturne, tenebas, 
sus de media plebe sedere deus. 20 

ttts Oceano quisquam deus advena junxit ; 
thys et extremo saepe recepta locaest: 
c Honos, placidoque deceus Reverentia vultu 
rpora legitimis imposuere toris. 
sata Majestas ; hosestdeacensaparentes; 25 
aque die partu est edita, magna fuit. 
mora ; consedit medio subKmis^ Olympo 
rea, purpureo conspicienda sinu. 
edere simul Pudor, et Metus : omne videres 
imen ad hanc cultus composuisse suos. 30 
nos intravit mentes suspectus honorum : 
; pretium dignis ; nec sibi quisque placet. 



'enim illa coeli domicilionim- 
etttum descriptio Satumi tem- 
idum erat ; neque a regis do< 
ius remoti advena dici possunt. 
mts legeret : Et Uttus OceanOt 

deus advenaf junxit, addita 
rpretatione : licet et esset mi- 
gentium et adscititius quasi 
n loDge stare ab Oceano de- 
edit ille tamen eodem ordine, 
mous. Recepta est, sedes ei 
!St, caeteris jam considentibus. 
S4. Paulatim honore afficie- 

reverenterqvLB colebantur dii 
1118 et roeritis insignes ; atque 
Ua$ illis accessit ; ex hae sen- 
prsclara allegoria effloruit. 
itia bene describitur ; ei enim 
r vuUus convenit, isque de- 
[uerodam conciliat. Toros te- 
Lenzius intelligit lectos tri- 
I pro sua cuique dignitate 
entes. Putem, his verbis con- 
1 legitimum, conjugium de- 

Hinct ex eo matrimonio, sata 
$. Censeri aliquid, in censum 

atque adeo possidere, ha- 
e% 1. Ponto, ii. 138: " Est 



inter comites Marcia censa suas/' 
habuit inter comites. Ita et Cicero 
pro Flac. 32. et alibi. Male igitur et 
hoc loco interp. quidam, et Lipsius ad 
Taciti Annal. i. 5. putarunt,pas8ivum 
censeri poni pro activo. Vide Gro- 
novii Obs. iv. 3. Quaqite die, etc. 
Nempe majestas non crescit ab exi- 
guis initiis. Medio, in arce Olympi, 
inde sublimis, Anrea, etc. de hoc or- 
natu vide ad ii. 310. ubi hktonis aii- 
rato conspicieuda sinu. 

29. Qui majestate ornatus est, eum 
metuunt cuncti, id est, reverentur, 
coram eotiment aliquid facera pudore' 
dignum ; Livius, xxii. 3 : " non modo 
Patrum majestatis, sed ne deomm 
quidem satis metuens.*' Hinc Ms- 
Jestati assident Pudor et Metus* Len- 
zius comparat Hesiodi*Epy. 200; ubi 
AiSute Kal Vkfiitnc, Pudor et Nemesis, 
relictis hominibus, deon adeunt. Con- 
fer ad versum 45. Cultus, id est, 
vestitus, bene dicitur componi; PUn. 
iv. Ep. xi. 3 : *' Postquam se cora- 
posuit, circumspexitque habitum.*' 

31. •Sufpectifs, admiratio. Intrare, 
ut alibi subire, de iis, qu» oriuntur 



248 



P. OVIDII NASONIS 



Hic status in coelo multos permansit in annos, 

Dum senior fatis excidit arce deus. 
Terra feros partus, immania monstra, Gigantas 35 

Edidit, ausuros in Jovis ire domum. 
Mille manus illis dedit, et pro cruribus angues ; 

Atque ait : In magnos arma movete deos. 
Exstruere hi montes ad sidera summa parabant, 

Et magnum bello sollicitare Jovem. 40 

Fulmina de coeli jaculatus Jupiter arce, 

Vertit in auctores pondera vasta suos. 
His bene Majestas armis defensa deorum 

Restat; et ex illo tempore firma manet. 
Adsidet illa Jovi ; Jovis est fidissima custos ; • 45 

Et praestat sine vi sceptra tremenda Jovi. 
Venit et in terras : coluerunt Romulus illam 

Et Numa ; mox alii, tempore quisque suo. 



in aDimo. Status, renim conditio. 
Dum itnior, etc. donec Saturnus in 
tartara missus est. De fatis, ex qui- 
bus id factum, vide ad iv. 197. 

35. De Gigantibus, Terrte filiis, 
Metam. i. 151. sqq. Ausuros, depo- 
sita reverentia, spretaque Jovis ma- 
jestate. Ire in aliquem etiam de 
hostili impetu. Matre impellente, 
regnum coeleste illi affectabant, et 
*' centum quisque parabant Injicere 
anguipedum captivo brachia ccelo " 
Metam. i. 183. Sed hoc loco illa 
descriptio Mille manus, etc. numeros 
Ovidianos parum referre Heinsio vide- 
batur, licet eam etiam Scholiast. 
Statii ad v. Theb. 569. sic exhibeat. 
Mallet ergo Mille manus et mille dedit 
pro crurihus angues. Parum tamen 
aberat, quin crederet, totum distichon 
ab interpolatoris manu esse; potest 
sane salvo sensu abesse. Pondera 
vasta, montes congestos, quos Jupiter 
vertit in auctores suos, eos, qui con- 



gesserant; unde illi moU sMa obnti 
jacebant Metam. i. 156. 

43. Sic salva mansit majestas deo- 
rum, nec quisquam postea speniere 
eam ausus est. Adtidet, etc. 'Luv- 
QpovoQ Jovi est, ut apud iEcchylam 
Coeph. 243. Kpdroc Kai Aucsi, qoibas 
ille mundum regit; apud Callimach. 
hymo. Jov. 67. Birj xai Kpdrog, 
quibus imperium debet ; et apud 
Horatium, I. Od. xii. 20. Palias, quam 
in consilium adhibet. Custos» Etiam 
dii tutores et conservatores renim ho- 
minumque custodes dicuntar; Hora- 
tius, I. Od. xxxvi. 3. Pro ilU Taub- 
nero aliorum inde non displicebat; 
sed jam antea adsederaL Prerstat, 
etc. facit, ut omnes sola reverentia 
moti, metuant Jovem, neque ille rnn, 
fulmina, rursus adhibere cogatur. 

47. Etiam in terra regibus, magis* 
tratibus, alii.«)que hominibus roajestas 
tribuitur. Ac Romulus quidem, at 
leges lats generi hominum agresti 



FASTORUM LIB. V. 



349 



Illa patres in honore pio matresque tuetur ; 

Illa comes pueris virginibusque venit ; 50 

IUa datos fasces commendat, eburque curule ; 

Illa coronatis alta triumphat equis. 
Finierat voces Polyhymnia : dicta probarunt 

Clioque, et curvse scita Thalia lyrae. 
Excipit Uranie : fecere silentia cunctae ; 55 

£t vox audiri nulla, nisi illa, potest : 
Magna fuit quondam capitis reverentia cani, 

Inque suo pretio ruga senilis erat. 
Martis opus juvenes, animosaque bella gerebant; 

Et pro dis aderant in statione suis. 60 

Viribus illa minor, nec habendis utilis armis» 

Consilio patriae saepe ferebat opem : 



sancta esseDt, " se ipse venerabilem 
iofligmbus imperii fecit, et cum cstero 
habita augostiorem, tum maxime lic- 
toribus;" LJvius, i. 8. Coluerunt, 
magni eam fecerunt, putarunt mul- 
tum ea efiici. AUa, sublimis in cumi 
triamphali. Seita, perita. 

56--78. Altera sententia, qua fuit 
Falvii Nobilioris. Macrobius. Sat. 
dicto loco: " Fulvius Nobilior in 
Fastis, qiios in asde Herculis Musa- 
mm posoit, Romulum dicit postquam 
popaluro in majores minoresque di- 
▼isit, ut altera pars consilio, altera 
annis rempnblicam tueretur, in hono- 
rem atriusque partis hunc Maium, 
seqoentem Junium mensem vocasse." 
£am sententiam Ovidius, I. 41. am- 
plexns est, et infra 527. 

57. Priscis temporibns senectus in 
sanimo honore ponebatur, qnia re- 
mm gravissimarum scientia non nisi 
dintumo usu comparari poterat. 'O 
ydp xp6voQ Siiayna «rouriXwrarov, 
£uripid.Belleroph.fragm.22. Hones- 
tiscimam ejus domicilium Lacedae- 
raone erat; Cic. Senect. 18. ubi id 
agit, ot senectntis honoratae auctorita- 

VOL. V. 



tem in luce collocet. Noster quum 
dicit canum eapttt et ruga ienilis, ut 
poeta et e sensu vnlgi loquitur ; Ci- 
cero contra dicio loco, ut philosophus : 
" Non cani, non rug» repente auc- 
toritatem arripere possunt," sed vita 
superior bene acta. Juventuterii et 
senectam etiam Aristotel. Polit. vii. 
9. sic comparat : ri lUv fvvafuc ^v 
vfonipoii, fi Sk ^p<5vij<Tic iv irpt^rPv- 
TipoiQ lariv, Inde cuique sua tribu- 
ebant munera. Eurip. Melan. fragm. 
17 : ndXaibg aJvog' "Epyo fikv vna- 
T^mv, BovXat ^ ix^vm r&v ytpatrk- 
ptav Kpdroc* In ipyotQ erat inprirois 
Martis opu$t quod etiam ab Homero 
"Apt(oQ ipyov dicitur. Animom, nbi 
milites animos suos declarant. Ut 
lioc eorum opus commendaret, addi- 
dit : pro dis aderant in statione suis, 
pugnabant pro aris et focis. Statio, 
iocus, ubi milites stant ejus defen- 
dendi causa. In statione igitur adesse 
aut est, ut Florus, I. i. 15. de his ipsis 
juvenibus ait, " ad subita belli ex- 
cubare," aut latiore sensu, bella 
gerere. 

61. Non statim apparet, qoo refe- 
Kk 



250 



P. OVIDII NASONIS 



Nec nisi post annos patuit tunc curia seros ; 

Nomen et aetatis mite senatus erat. 
Jura dabat populo senior : finitaque certis 65 

Legibus est aetas, unde petatur honos. 
Et medius juvenum, non indignantibus ipsis, 

Ibat ; et interior, si comes unus erat. 
Verba quis auderet coram sene digna rubore 

Dicere ? censuram longa senecta dabat. 70 
Romulus hoc vidit ; selectaque pectora Patres 

Dixit : ad hos urbis summa relata novae. 



rendum sit pronomeu illa. Equidem 
senectutem intelligo, cujus vis latet in 
ruga. Hahendis, ti^ctandis. Consitio, 
etc. Cicer. Senect. 6: " Consilio, 
auctoritate, sententia res magna ge- 
nintur, quibns non roodo non orbari, 
sed etiam augeri senectus soleL*' 
Adde reliqua, quibus docet, maximas 
respublicas ab adolescentibus esse la- 
befactas, a senibus sustentatas. 

64. Seuatus dictus est a nomine 
miiis, sive matursB aetatis. Juventus 
est fervida, senectus ndtis; Metam. 
XV. 209 : " Exclpit autumnus, posito 
fervore juvents, Maturus mitisque, 
inter juveneroque seneroque Temperie 
medius." Dionysius Halicarn. ii. 12. 
incertum relinquit, utrum ob senectu» 
tem, an ob virtutem yipovtfiaQ sive 
semtui nomen acceperit ; non ita du- 
bitavit Cic. Senect. 6 : " Consilium, 
ratio, sententia nisi essent in senibus, 
non summum consilium majores nostri 
appeliassent senatum. Apud Lace- 
dsmonios quidem ii, qui amplissimum 
magistratum gerunt, ut sunt, sic etiam 
nominantur senes." Sic et Plutarchus 
ia Romulo, 13. et alii. Finitaque, 
etc. Jam primis reipubl. Roman. 
temporibus matura stas spectabatur 
in magistratibus creandis. Hinc anno 
U. C. 539. Cornelio Scipioni sdilita- 
tem spectanti obstiterunt tribuni ple- 



bis, quod nondum ad petendum le- 
gitima aetas esset; livius, xxv. 2; 
sed serius Villius, trib. plebis legem 
annalem tulit, qua aDni aingulonim 
honorum definiti sunt. Vide Ducker. 
ad livium dicto loco. Fimta igitur, 
definita. 

67. Mon modo in republica. prit a- 
tim quoque honorabatur senectos} 
vid. Cicero Senect. 18. Locum m- 
dium fuisse apud Roroanos aliosque 
populos honoratissimum, etiam ex &U* 
lustio, Jugurt. xi« 3. et Minuc Octav. 
4. apparet. Reliqui duo latus medii 
tegere dicebantnr. Juvenum, inter 
juvenes. Non indignantUnu ipsis, f<Mrte 
per XiTorrjTa dictum, quum illi liben- 
ter id honoris concederent. Sic major 
est reverentia. Interior, Horatius, U. 
Sat« V. 17 : " Ne tamen illi Tu comes 
exterior, si postulet, ire recuses;" ibi 
Gesnerus: ** Interior de duobus una 
euntibus esi, qui ad parietem it, sive 
dexter, sive sinister ; exterior,,qui ab 
illa exteriore parte, qua non ita muni 
tus est, latus illi claudit vel tegiL'* 
Censura, jus castigandi turpiter vel 
loquentes, vel agentes cum respectu 
tamen ad censoris munus. Longa 
senecta quemque reddebat quasi mo^ 
rum roagistrum ; conf. Plutarchi Insti- 
tut. Lacon. s. 3 et 4. 

71. Selecta, prsstantia. Pectorm, 



FASTORUM UB. V. 



351 



Hinc sua majores posuisse vocabula M aio . 

Tangor, et setati consuluisse suse. 74 

Et Numitor dixisse potest ; Da, Romule, mensem 

Hunc senibus ; nec avum sustinuisse nepos. 
Nec leve pra^positi pignus successor honoris 

Junius, a juvenum pomine dictus, habet. 
Tum sic, neglectos hedera redimita capillos, 

Prima sui coepit Calliopea cbori : 80 

Duxerat Oceanus quondam Titanida Tethyn, 

Qui terram liquidis, qua patet, ambit aquis. 



empita et eorpora ponunt Latini, ubi 
nos peraonas, homines dicimus. Vulgo 
legHur eorpora ; ted Heinsius pectora 
pnetulit, quia de consilii, non virium 
praMtantia agitur. Quiesitum jam 
oltm, cur Pafres dicti ; Sallustius Catil. 
vL 6 : " Hi vel state, vel curae simi- 
litudine Patres appellati." Flutarcho 
in Roroulo, 13. credibile videtur, Ro- 
mnlam hoc nomine admonuisse ct 
senatores, ut paterno afTectu cives 
amplecterentur, et plebem, ne vel 
horrerent illos, vel invidercnt iis. 
Quid Ovidius senserit, loci series in- 
dicat. Romulus hoc vidit, spectavit, 
eflici voluit, ut plebs revereretur sena- 
tores. Summa urbis in se est vel sum- 
mum imperium urbis, vel urbs uni- 
vema, vel id, unde salus urbis pendet. 
Quid Romulus ad senatores retulerit, 
e reram scriptoribus patet ; secundum 
Dionys. Halic. ii. 12. elegit, quibus- 
com rempublicam administraret, fu9' 
wv vparrtiv rik Koivd ifitKXiv £u- 
tropitts, i. l : " quorum consilio om- 
oia ageret." 

74. TangoTf inducor, ut credaro. 
JEtati eoniuluisse sua, aetati suae hunc 
honorem habuisse. Non stutinet alte- 
rum, qui non potest non satisfacere 
ejtts precibus; Met. xiv. 788 : ** nec 
Nymph» justa petentem Sustinuere 
deam;" Liv. xxxi. 13: " Senatus 



querentes eos non sustinait." Nee 
leve, etc. eamdem etymologiam satis 
con6rmat et hoc, quod mensis sequens 
Junius a juvenibtts nomen habet. Sed 
Junii quoque nomen ambiguum ; vi. 
init. PignuM, quidquid rem certam 
facit aut tutam, ergo et argumentum. 
Junius succe<Ut ordine, ergo et honore ; 
sic LenzTus. Potest tamen honoris cum 
pignus conjungi, quod melius puto. 

79 — 1 10. Tertia sententia, ex qua 
mensis a Maia, Mercurii matre, dic- 
tus. Macrobius dicto loco : " Cincius 
mensem nominatum putat a Maia, 
quam Vulcani dicit uxorem; argu- 
mentoque utitur, quod flamen Vulca- 
nalis Kalendis Maiis huic des rem 
divinara facit ;" et mox : " Conten- 
dutit alii, Maiam, Mercurii matrem, 
mensi nomen dedisse/' etc. Caliiope 
prima chori, quia praeerat epico car- 
mini; Met. v. 662. maxima Musarum 
vocatur ; et ibid. 339. canere incipit : 
" immissos hedera collecta capillos." 
Mulieres domi seJentes capillos in fa- 
ciem immissos, aut sparsos per hume- 
ros et defluentes habebant; ii. 772; 
cantaturae coUigebant eos nodo, ut 
dicturi togam componebant. Hedera 
doctarum frontium decus. 

82. Qui terrum, etc.] Met. i. 187: 
" qua totum Nereus circumtooat or- 
bem." Sed Heinsius hoc loco Qmc 



254 



P. OVIDII NASONIS 



Ab Jov£ surgat opus : prima mUii nocte videnda 

Stella est in cunas officiosa Jovis. 
Nascitur Oleniae signum pluviale Capellae : 

Illa dati, ccelum, praemia lactis habet. 
Nais Amalthea, Cretsea nobilis Ida, 115 

Dicitur in silvis occuluisse Jovem. 
Huic fuit h^dorum mater formosa duorum, 

Inter Dictseos conspicienda greges, 
Cornibus aeriis atque in sua terga recurvis, 

Ubere, quod nutrix posset habere Jovis. 120 



111—128. Kalendii Maiis Capellm 
ortus vel heliacu)i, ut vulc Neapolis, 
vel, quod Taubnero tna^is placet, 
matutiDus. Secuodum Plin. zviii. 66. 
in viii. Iduum Maii incidit. Ad latus 
aeptemtrionale vias lactes sidus est 
Heniochi, in cujus humero sinistro 
stella clarissima fulget, cui Capella 
nomen inditum ; idemque manu duos 
htcdos tenet duabus stellis formatos; 
Geminus, p. 45 ; Hyg. Poet. Astron. 
iii. 12. Harum stellarum origo hic 
narratur; sed magna varietate olini 
haec res tractata est. 

Ab Jovt, a Capella, Jovis nutrice. 
Sed roaluit alterum, ut sentcDtiam as- 
similaret illis: " A Jove Muiarum 
primordia" apud Arat. et Zi/i^^c ti 
Xfaiioi^ dci^av, apud Callimach. hymn. 
Jov. 1. Surgat eleganiius quam, in- 
cipiat; Trist. ii. 659: " Surgcns ab 
origine prima mundi opus." 

113. Musaeus tradiderat, Jovem a 
Tliemide et Amallhea Nympha esse 
educatum ; hanc capram habuisse in 
deliciis» qux lac prttberet. Theon. ad 
Arat. 64, ubi poeta 'QXevitiv alya 
memorat, Amaliheam facit Oleni fi- 
liam. Parmeniscus, qui et ipse in 
Aratum commcntatus erat, scripserat, 
ad Melissei, regis Cretensium, filias 
(quas Adrasteam ct Idam ApoIIoilo- 
rus vocat) Jovem nutriendum «ssc 



delatunr. ; eas vero, qmim Uc ww ba- 
berent, capram admiaisse AmaUhmm 
nomioe ; eara gtminos heedifs Ulo tem- 
pore esse enixam» qni cam matre intcr 
sidera sint relati. Vide scriptoret modo 
laudatos. 

Nascitur, oritur. Pluimlis CapelU 
etiam Plinius, xviii. 26. qma orto soo 
pluviam nuntiat. Sidera eleganter 
signa vocantur; vide £roest. Clav. 
Cicer. bac voce. Eadem eeelum hobtrs 
dicuntnr ; Art. Amat. i. 567 : MiMiif 
habe caelum, 

l\9.Aeria/in aera se adtoUentia, 
alta ; sic aerii montm, aeriee arheres 
apud poetas. Trunea, privata ; Me« 
tam. ii. \,frons trunca, cui altenini 
corou revulsum. Ib. 98. hsBC revulsao 
ablati jactura decoris vocatur. Seita 
ex herbis aut floribus frequentior or- 
natus apud veteres. Pherecydes, qui io 
hac fabula nihil de capella habuerat, 
Amaltheam, Ilsmonii filiam, tradide- 
rat cornu habuisse, quod potulenta et 
esculenta largiter prsberet; Ap<dlo- 
dor. II. vii. 5. Et veteres comibos 
varie utebantur, etiam ad fruges ser- 
vandas ; Met. ix. 91. Nympba fert 
totum prttdivite comu Autumnuwu 
Hoc igitur fundamentum fabulsB fu- 
isse videtur ; cornu fecit, ut mox cs- 
pella interponcrctur. 



FASTORUM UB. V. 



2S5 



Lac dabat illa deo : sed fregit in arbore comu ; 

Tnincaque dimidia parte decoris erat. 
Sustulit hoc Nymphe ; cinctumque recentibus her- 

Et plenum pomis ad Jovis ora tulit. [bis, 

Ille, ubi res cceli tenuit, solioque patemo • 125 

Sedit, et invicto nil Jove majus erat ; 
Sidera nutricem, nutricis fertile cornu, 

Fecit ; quod dominae nunc quoque nomen habet. 
Praestitibus Maiae Laribus videre Kalendae 

Aram constitui, signaque parva dei(im. 130 

Voverat illa quidem Curius : sed multa vetustas 

Destruit, et saxo longa senecta nocet. 
Causa tamen positi fuerat cognominis illis, 

Quod praestant oculis omnia tuta suis. 
Stant quoque pro nobis, et praesunt moenibus urbis» 

Et sunt praesentes, auxiliumque ferunt. 136 



125. Rei e<tU, imperium coeli, ut 
liTius, i. 3^ res ad Patres redit, ant 
coelum ipsum; Metam. ii.513. Juno : 
pro me tenet altera calum, FertUe, 
qaia pienum pomis. 

120 — >147. Kalendis iisdem Laribus 
Preniitihts ara emstituta. De Lari' 
hms vide ad ii. 615 ; de Laribus prtt' 
stiCt^iM conf. Plutarch. Qucst. Rom. 
tiHD. Tii. Opp. p. 119. Reisk. qni 
irpeuffTiratroo^i, narratque non roodo 
emaes^ n» aditare, sed caninis etiam 
pellitnit eos amiciri, ejusque rei cau* 
tam adfert duplicem: l^ eamdem, 
quam Ovidius, eos prsesse aedibus, 
cnrani caniira agere, et terrere alienos, 
qulis et sit natura canum ; 29 Lares 
esse genios diros ad puniendum factos. 

Curius.^ Haud dubie Manius ille 
Cnrius Dentatus, qui Sabinos vicit, 
et de Pyrrho rege trinmphavit. Cul- 
ttts tamen Larium Rom» antiquior, 
Qt ad ii. 615. vidimus. Olim autem 
edebator : Ara_ erat illa quidem Ciirt- 



bus ; m quibus forte vera lectio latere 
potest. Nam primus aedemXaribus 
exstruxisse T. Tatius, Sabinorum rex, 
a Varrone traditur* Multa, Ut ve^^ 
tustas multa destruit, ita et saxis 
nocet. Destnicta ease illa signa, ver. 
144. diserte dicit ; nunc vero senten- 
tia getierali utitur, cui similis est alia 
apud Plioium, paneg. Iv. 9 : " Arcus 
enim et statuas, aras etiam templa- 
que demolitur et obscurat oblivio." 
Senecta pro vetustate. 

1 34. Comparat Neapolis e Martiantf 
Capella hsc : ** Specialis singulis mor- 
talibus genius ad^ovetur, quem et 
Prxstitem, quod pnesit gerundis om- 
nibus, vocavemnt." Sed in vocabulis 
Quad prastant — auxiliumque ferunt 
roultum redundantis est ; singul» e- 
nim formuls eodem redeunt ; namque 
etiam prttsentia dei in auzilio cemi- 
tur, quod nobis fert. Prgsnnt meeni'- 
bus urbis; erant enim etiam publici 
Lares, ut ad ii. 615. admonitum. 



256 



P. OVIDII NASONIS 



At canis ante pedes, saxo fabricatus eodem, 

Stabat : quae standi cum Lare causa fuit ? [que. 
Servat uterque domum, domino quoque fidus uter- 

Compita grata deo ; compita grata cani. 140 
Exagitant et Lar, et turba Diania fures ; 

Pervigilantque Lares ; pervigilantque canes, 
Bina gemellorum quaerebam signa deorum, 

Viribus annosae facta caduca morae: 144 

Mille Lares, Geniumque ducis, qui tradidit illos, 

Urbs habet ; et vici numina trina colunt. 
Quo feror? Augustus mensis mihi carminis hujus 

Jus dabit: interea diva canenda Bona est. 



138. Stabat, nempe ad Curii aram. 
Grata deo, inde Lares Compitales 
dicti, et in compitis culti ; Dionysius 
Halicarn. iv. 24. Grata cani; in 
compita enim pui^amenta et sordes 
abjiciebantur ; Erhard. Symb. in Pe- 
tronium, 134. Inde apud Phsedrum, 
I. fab. xxvii. II: CanU trivh con- 
eeptus. Lares dca Muta gemellos pe- 
pererat ; ii. 615. Eorum signa a 
Curio posita quum qusereret Ovidius, 
Don reperit eadem, quippe caduca 
facta, alios vero Lares mille vidit. 
Erant enim Romae 265. compita La- 
rium, auctore Plinio iii. s. 9. p. 156. 
Harduini. Jaro, quoniam Augustus 
CompitaUs Lares ornare bis anno in- 
stituit, vernis fioribus et ativis, (Sue- 
tonius August. 31.) propterea hic 
quoque poeta occasionem captat ei 
adulandi. Lares et Genii ssepe con- 
junguntur ; Genius enim deus, in cu- 
jus tutela quisque vivit. Genium 
Cssaris cives Romani colere solebant. 
Minuc. Felix in Octav. xxix. 6 : *' Sic 
ejus nomen vocant, ad imagines sup- 
plicant, genium, id est dsmonem 
ejus implorant." Horatius, IV. Od v. 
34. ad Augustum : Laribus tnum 
Miscet numen, Atque etiam nunc dux 



est Augnstus ; etiam Persiizs, Satyr. 
vi. 48. deos geniumipiB duei* nominat. 

148—158. Kalendis MaUs etitm 
Bonet deit ades dedieata. Etiam de 
hac dea, quae Grscis Bshq ywatsiia 
dicta, vari» erant veterum opiniones. 
Cornelius Labeo auctor erat, Maiie 
sdem Kalendis Maiis dedicataro este 
sub nomine Bons Des; eamdem 
deam et Faunam, Opem, Fatoam 
dictam ; Macrobius, i. Satum. 12. ubi 
et alis sententis recensentnr. Vano 
Fauni filiam tradiderat, adeo podicam, 
ut extra gynsceum nnnquam sit e- 
gressa, nec nomen ejus in publico 
fuerit auditum, ut nec vinim unquam 
viderit, nec a viro sit visa; unde 
factum sit, ut viro templum ejus io- 
gredi non licuerit ; sed locus classicos 
de hac dea ejusque sacris est apud 
Plutarchum in Vita Cssaris, cap. 9 ; 
secundum eum Phrygea eam sibi vio- 
dicarunt domesticam, Mids matrein, 
Homani autem Fauni conjugem dix- 
erunt. 

Est moUs, etc.] Templum intelligii 
in monte Aventino positum, certun 
est; ei enim monti Remus insliterst 
aves consultums ; Livius, i. 6. Negat 
tamen Neapolis, qui putat desigoari 



FASTORUM LIB. V. 



267 



^les nativa ; loco res nomina fecit : 

ellant saxum ; pars bona montis ea est. 150 

Lemus institerat frustra, quo tempore fratri 

la Palatinae signa dedistis aves. 

1 Patres illic, oculos exosa viriles, 

ter adclivi constituere jugo. 

t haec veteris Clausorum nominis haeres, 155 

ineo nuUum corpore passa virum. 

estituit ; ne non imitata maritum 

t, et ex omni parte secuta virum. 

RA quum roseam pulsis Hyperionis astris 

latutinis lampada tollit equis ; 160 



» aedem in regione^ duo- 
OcuUa ejosa viriles, quia 
sos non dabatur ; Plutar- 
loco*Av^f>a dk irpooiXdiXv 
b^ iiri Tr}Q otKiag yivioBai 
' ^ytaZoiiiviav Noster, 
or. iii. 637 : '' qunm fuget 
culos Bona diva virorum/' 
t vir illa sacra vel impru- 
exisset, eum oculis orbari 
; Tibullus. I. vi. 24. Cau- 
i reddidit Varro, loco modo 
e Clausarum gente, et de 
uinta, virgine sancta, illius 
lorede, vide ad iv. 305; 
i nunc et alia virgo intelligi 
odia. Ltvue autem opus 
19. laudatur. 

t2. Die secundo, aut vi. No~ 
^ettei ventus surgit, et Hya- 

T. 

nft et ThisB filia Aurora ; 
ribuitur, sive fax et quidem 
n enim colorem omnia re- 
B Aurorae sunt. Tollit in 
1 equis, nempe bigis ; JEn. 
Aurora in roseis fulgebat 
i;" Tibullus, I. iii. 93: 
0) roseis candida portat 
irgutet, ventus ab oecasu 
7. 



solstitiali, boc est, septemtrionali, et 
frigida parte occidentis, flans, qui 
idem et Corus ; Plinius, ii. 47 ; sed 
Seneca Nat. Qu. v. 16. discrimen 
facit : " A solstitiali occidente Com 
venit, qui apud quoedam Argesles 
dicitur. Mihi non videtur; qnia Cori 
vioienta vis est, et in unam partem 
rapax ; Argestes fere molUs est, et 
tam euntibus comrounis, quam rede- 
untibus." In nostnim Argestem con- 
venit, quod ille de Coro dicit ; sed et 
Plin. xviii. 77 : " Corus flat ab oc- 
casu ac^titiali et occidentali latere 
septemtrionis, a Grccis dictus Ar- 
gestes, ex frigidissimis et ipse." Mit' 
cebit dicitur de vebementioribus mo- 
tibus tam ventorum, quam civitatum. 
Sed mulcebit, quod ccteri omnes ba- 
bent, Zepbyri poiius lenitatem decet. 
Borman. etiam vidit a Calabrit le- 
gendum ease, non, a Cajtreit, quam- 
quam sic plurimi MSS. quia paocs 
naves a Capreis solvebant, pluri- 
maa contra e Brundusino Calabro- 
rum sinu ; sed quum idem putat, 
Calahrat aquat dictas esse pro qui> 
buscumque, faliitor. Argestes enim, 
qui idem et lapyx, secundus fuit e 
Brondusine portu Grcciam petenti- 
Ll 



200 



P. OVIDII NASONIS 



Ipsa doce, quae sis ; hominum sententia fallax : 

Optima tu proprii nominis auctor eris. 
Sic ego ; sic nostris respondit diva rogatis ; 

Dum loquitur, vernas efflat ab ore rosas : 
Chloris eram, quae Flora vocor : corrupta Latino 1 95 

Nominis est nostri litera Graeca sono. 
Chloris eram, Nymphe campi felicis, ubi audis 

Rem fortunatis ante fuisse viris. 



dem malini accipere, ut ii. 2 : Aller 
ut hinc mensis, tic liber aUer eat. Auc- 
tor, interpres. Ro»as, odorem rosa- 
nim, qui odor maosit etiam, ubi dis« 
cessit ; ver. 376. 

195 — 274. Jucundissima narratio 
de FloTic origine et potestate. Secun- 
dmn Varronem de Ling. Lat. iv. 10. 
fuit antiqua Sabinorum dea, cujus 
cultum T. Tatius rex Romam transtu- 
liL Scriptores ecclesiastici, Minuc. 
Felix, XXV. 9. Lactantius Inst. I. xx. 
6. Amobius adversus Gentes, iii. p. 
113. parum honestam ei dant origi- 
nem. £x arte enim meretricia quum 
magnas opes qussivisset, populum 
Romanum scripsit hsredem, certam- 
que pecuniam reliquit, cujus ex an- 
nuo foenore natalis suus celebraretur 
ludis; sed senatus, ut pudendae rei 
dignitas qucdara adderetur, finxit 
deam, quae floribus prsesset, eamque 
oportere placari, ut fruges cum arbo- 
ribus vitibusque florescerent. Qusb 
traditio ludorum, quibus Flora coleba- 
tur, lasciviacoufirmari videtur. Longe 
alia autem Ovidius habet ; eo enim 
auctore, nympha fuit in campis for- 
tunatis, olim Chloris dicta, quam 
Zephyrus duxit, et magna in flores 
potestate auxit, quamque Mars, 
quum ei ortum suum deberet, deam 
Romanam fecit. Lenzius e Catulli 
carmine de Berenices coma colligit, 
fabulam de Chloride, Zephyri uxore, 
fuisse antiquam ; eam poetas Alex- 
andrinos ad Arsinoen, Ptolemaei Phi- 



ladelphi uxorem, transtulisse, et Ovi- 
dinm forie e Callimachi canBioe 
AiTsa hausisse. 

Chloris eram, etc.] Flora nomen 
aperte habet a floribits ; sed Ondins 
hsc finxit, ut e Chloride Flonm 
facere posset. Pro corrupto, cuffl 
Horatio Art. Poet. 53, paree deteru 
dicere potuisset. Chloris est a grsco 
xXftfp6c> viridis, vigens, floreos, ut 
adeo hsc duo nomina aeiisa noo nol- 
tum inter se differant. Camfiifetkis ; 
intellige insulaa fortuoatas, quas pra- 
eunte Hesiodo 'Epy, 170 aqq. Ho- 
ratius, £p. xvi. 41. describit, qoan- 
quam etiam Homents, Od. A. 563. 
simile quid de campo Elysio ad fioes 
terrs tradidit. lo illis insulis, Ma- 
Kapufv vriooun, juxta oceanum pn>- 
fundum, beati heroes, SKfiun %>mc. 
siue cuns habitant, iisque terra ter 
quotannis dulcem froctum profert. 
Auctore Plutarcho in Vita Sertorii, 
cap. 8. duodecies centena miilia pai- 
suum ab Africa distant; et Barbari 
olim credebant campos ibi Elysioset 
sedem fortunatorum fuisse, qoam Ho* 
merus laudaverit. Putant designatas 
esse istis insulas, qus hodie Canarie 
dicuntur ; vid. Heynii Opuscul. Acad. 
vol. i. p. 395. et Mitscherlichium ad 
Horatium dicto loco. Ante Lenzins 
conjungit cum viri, ut ol xptv» d* 
'7rp6o9iv intelligantur. £go jungo 
cum fuisse, olim fuiaBe, nempe ea 
state, quam Hesiodus heroicam vo- 
cat ; sic infra ver. 222, ante erat* 



FASTORUM LIB. V. 



261 



Quse fuerit mihi forma, grave est narrare modestae ; 

Sed generum matri repperit illa deum. 200 
Ver erat ; errabam : Zephyrus conspexit ; abibam : 

Insequitur ; fugio : fortior ille fuit ; 
Et dederat fratri Boreas jus omne rapinse, 

Ausus Erechthea prsemia ferre domo. 
Vim tamen emendat dando mihi nomina nuptse ;205 

Inque meo non est ulla querela toro. 
Vere fruor semper : semper nitidissimus annus : 

Arbor habet frondes, pabula semper humus. 
Est mihi fecundus dotalibus hortus in agris : 

Aurafovet; liquidae fonte rigatur aquse. 210 



199. Observa modestiam, qua for- 
mara suam laudat. Grave, molestura. 
Fto, maiitum mihi repperit, maluit, ut 
minoB vulgare, gen§rum matri rep' 
p§rit, Siroiliter fere Metam. ii. 746. 
Mercorius ad sororem virginis, quam 
petebat : tu velis " prolis meae mater- 
tera dici." In verbis ver erat—fuit, 
exemplum insigxie habemus incisorum, 
sive brevium orationis membrorum. 
Errare de arobulantibus. Fartiar, ve- 
locior; deest eurtu, quod Met. iii. 
219. additum. Zephyrus velocior 
erat, quippe ventus, et pennis Amo- 
ria adjutus, ut Phcebus Met. i. 540. 
Ezcusationem etiam marito reperit: 
Et dsderat, etc. vim et rapinam licere 
libi putabat ad ezemplum fratris. 
De Berea Orithyam, Erechthei, regis 
Atheniensis, filiam rapiente, Met. vi. 
677 sqq. Raptum formula lenissima 
eiprimit pntmia ferre, namque pr^- 
mium etiam de prsda dicitur ; Meta- 
morph. vi. 518 : " spectat sua pnemia 
raptor ;" et Horatius, £pod. ii. 36 : 
« jucunda captat praemia." 

205. Vim emendat, vim illatam 
oompensat et honore et beneficiis. 
Querela. Douza observat, allusisse 
poeUm ad formulam in epitaphiis 



obviam vixerunt tine qv^rela* Jam 
felicitatem suam efferre incipit. Ni- 
tidisnmus annui etiam ver. 265. legi- 
tur. Nitere bene dicitur de lasto co- 
lore et jucunda facie terrs, ut jam ad 
iv. 126 et 430. admonitum. Annut, 
ut alias de proventu terre annuo le- 
gitur (Virgil. Georg. ii.516 : " pomis 
exuberat annus;" Flin. paneg. xziz. 
3: "messibusnostrisannusexuberat") 
sic nunc de superficie terrsB. Ver hic 
optime repetitur ; vere semper fruor, 
vere nitidlssimus est annus, etenim 
humus tum semper habet pabula. 

209—228. De hortulo suo et flori- 
bus narrat facunde et suaviter. Do- 
talei agri, ut Metam. xiv. 459. do- 
talia arva, Implevit ; Zephyrus enim 
flores provocat. Arbitrium, potestas, 
imperium, ut iii. 316 ; iv. 818. Co- 
lore$ ; confer iv. 439. Digestoi, apte 
dispositos. Roseida pruina, ros. £x- 
cuna nil nisi amota, siccata. Comes, 
ut iv. 438 : coma papavereit, Figmen- 
tum hoc de Horii et Gratiii aptum et 
ad horti prsstantiam, et ad Floras 
felicitatem declarandam. Hont, Jovis 
et Themidis fiUs, Eunomia, Dice, et 
Irene, hominum operibus venustatem 
addunt; Hesiod. Theog. 900 sqq : 



R OYIDn NASONIS 



Hunc meus implevit generoso jBore maritiis ; 

Atque ait : Arbitrium tu, dea, floris habe. 
Saepe ego digestos volui numerare colores ; 

Nec potui : numero copia major erat. 
Roscidaquumprimumfoliisexcussa pruinaest, 215 

£t varise radiis intepuere com», 
Conveniunt pictis incinctse yestibus Hor« ; 

Inque leves calathos munera nostra leg^nt. 
Protinus arripiunt Charites ; nectuntque coronas, 

Sertaque ccelestes implicitura comas. 220 

Prima per immensas sparsi nova semina gentes : 

Unius tellus ante coloris erat. 
Prima Therapnaeo feci de sanguine florem : 

Et manet in folio scripta querela suo. [tos: 

Tu quoque nomen habes cultos, Narcisse, per hor- 

Infelix, quod non alter et alter eras ! 226 



▼ide Grsvium. Itaque et "Epy. 73. 
cnm Gratiis adsuot ad Pandoram 
iloribus veruis coronandam. Quin ab 
iis ipsis pulchritndo Grscis dicta est 
&pa. Inceduot pietis vestilnu incinc- 
Utt ut apud Orpheum hymn. 42. 6 : 
iriTrKovQ ivvvfuvai Spoaepoifg dv9wv 
iro\vripir&v. Heinsius hoc loco, in- 
tellig. vestes e floribus contextas, et 
tres MSS^htihenXpictisfloribus, Equi- 
dem malira de vestibus capere, quales 
in Cyprio carmine, quod Neapolis 
laudavit, describuntur. Ibi Gratis 
vestes factas ipa^/av iv &vBtoiv ila' 
pivouriv, ubi additur ola ^opovo^^Qpat. 
Levest nempe a vimine lento textos ; 
iv. 435. 

221. Merita Florae. Florum ex ho- 
minibus natorum creationem sibi vin- 
dicat, quia ejus opera intercesserat. 
Therapfuto de sangvineflos est hyacin- 
thus, factus ex Hyacintho, juvene 
Lacedemonio, quem Apollo sibi ca- 
riisimum imprudens disco percussit, 
et- in florero cognominem routavit ; 



Metam. x. 162. Is moz JwycMii 
vocatur, mox (Ebalidet, waasc Hktmp- 
mriM a Therapnis, urbe Laooois, 
quamquam nunc omnioo Lacedrao- 
nium eo nomine indicari pato. Ita 
Callisto Arcas nunc Tege^ vocatnr, 
nunc Moenalia, nunc Parrham et No- 
nacrina ; vide ad ii. 1 67. Itm v. 89. 
Evander Nonaerius, qni fiiit Fdlaateo 
ortus ; vide et ad i. 478. De hyacia- 
tho vetemm dictum ad Metam. x. 
21 1 ; ibi quoque Phoebus suoe gemitus 
foliis inseribit, et ai ai Fiat habet m- 
scriptum fiinestaque litera dueta «rt* 
Inlelligunt nonnuUi Delphinium Aja- 
cis {eine Art Ritterspern) cujus ibliaiB 
candidum figuras AJ caruleo colofe 
refert ; confer Metam. xiii. 395. 

225. NarcisnuTbespieBsiStjuveoif 
pulcherrimus, sue ipsHis imaginit» 
quam in fonte quodam cootpexeFat, 
insano amore correptus, atque tahe- 
scendo in florem sui nominis mutatos 
est ; Metam. iii. 339 sqq. Atttr H 
aUer argute, tu et ii quem tmabaii 



FASTORUM LIB. V. 



268 



Quid Crocon, aut Attin referam, Cinyraque crea- 

De qnorum per me vulnere surgit honor? [tum; 
Mars quoque» si nescis, per nostras editus artes : 

Jupiter hoc ut adhuc nesciat, usque precor. 230 
Sancta Jovem Juno, nata sine matre M inerva 

Officio doluit non eguisse suo. 
Ibat, ut Oceano quereretur facta mariti ; 

Restitit ad nostras fessa labore fores. 
Quam simul adspezi ; Quid te, Satumia, dixi, 235 

Adtulit ? exponit quem petat illa locum ; 
Addidit et causam : verbis solabar amicis ; 

Non, inquit, verbis cura levanda mea est : 
Si pater est factus neglecto conjugis usu 

Jupiter, et nomen solus utrumque tenet : 240 
Cur ego desperem fieri sine conjuge mater ; 

£t parere intacto, dummodo casta, viro ? 
Omnia tentabo latis medicamina terris ; 

Et freta, Tartareos excutiamque sinus. 



oon eratit diveni juvenes, sed unus 
idcmi|ae. Fabala de Croco juvene in 
crocmn Borem matato minus celebrata 
eat; attiiigitnr Metam. iv. 283. Attit, 
juTenis Phrygins, de quo supra iv. 223. 
la, Metam. x. 104. a Cybele in pinum 
tnuitformatar, hoc loco in fiorem, 
nempe violam; vide Arnob. advers. 
Geatca, v. p. 160. Cinyra crtattu, 
Adonii, ab apro percusius Veaeris 
beneficio in anemonen florem mutatns 
cat ; Metam. x. 735. Honor, flos, ut 
jam alibt sotatum. 

229. Mars a JuiMHie sine Jove 
Flons opera editus. H»c commode 
ioserta, qnia causam babent, cur Flora 
Bt dea Romana, et qma vim ejus 
mazime illostfant. Fabulam autem 
haac vcrbo attigit etiam Festus in 
GrmHin etymo : *' vel, nt alii dicunt, 
quia gramiae sit ortus." Sed secun- 



dum Homerum, II. £. 896; Hesio- 
dum, Theog. 921; ApoUodonnn, I. 
iii. l. Jupiter cum Junone Martem 
genuit. Quamquam altis Enyo mater 
Martis erat ; Scholiast. ad Homeram 
dicto loco. Vulcanum contra alii sine 
patre ex Junone natum fingebant ; 
Hesiodus, Theog. 925. Preeor, opto. 

231. De Minerva sine matre nata 
iii. 842. Ad Oceanum senem auxilii 
aut coosilii petendi causa deeoende- 
bant interdum dii, etiam Juno Metaau 
ii. 509; via igitur occidentali per 
FiorflB hortum descendit. 

241. Ad rem, qu» bic speratnr, 
interp. Gallicus comparat librum re- 
centiorem: Lueina rin§ eonemkittu 
Viro nempe meo. Dwnm^o eoste, 
non cum alieno ooocumbens. Simu, 
recessos remotiores. EsciUiam, per* 
quiram. 



26« 



P. OVIDII NASONIS 



Vox erat in cursu : vultum dubitantis habebam : 

Nescio quid, Nymphe, posse videris, ait. 246 
Ter volui promittere opem, ter lingua retenta est : 

Ira Jovis magni causa timoris erat. 
Fer, precor, auxiUum, dixit ; celabitur auctor : 

£t Stygise numen testificatur aquee. 250 

Quod petis, Oleniis, inquam, mihi missus ab arvis 

Flos dabit: est hortis unicus ille meis. 
Qui dabat, Hoc, dixit, sterilem quoque tange juven- 

Mater erit : tetigi ; nec mora, mater erat. [cam, 
Protinus haerentem decerpsi pollice florem : 255 

Tangitur ; et tacto concipit illa sinu ; 
Jamque gravis Thracen, et leeva Propontidos intrat; 

Fitque potens voti ; Marsque creatus erat. 
Qui memor accepti per me natalis ; Habeto 

Tu quoque Romulea, dixit, in urbe locum. 260 



245. Verba vox erat in curtu et ad 
Juoonem et ad Floram referri possunt. 
Si ad illam, sensus : plura loqui vole- 
bat, ut vi. 362. spei erat in cursu, 
longius progredi posse videbatur. In- 
terpres Gallicus ad Floram retulit, 
led in cursu esse potius notionem con- 
tinuationis habet. Non autem audi- 
endus est Taubnerus qui deam putat 
hsc locutam esse, quum curreret. 
Dubitare, deliberare, ut i^neid. ix. 
190: " Percipe qnid dubitem." 

251. Qualis flos intelligatur non 
constat. Olenns et Achais et Boeotias 
oppidura. Mater, gravida. Httrere 
frondes et poroa dicuntur in arbore, 
flores in caule pUnt® ; ergo lun^entem 
nunc plenitudinis tantum causa addi- 
tum. Tangitur ; Neapolls legit, Tan- 
git et intacto, £um vituperat Hein- 
sius, quia de Junone agitur, non de 
juvenca ; sed Burmannus monet, non 
adeo ineptam esse hanc lectionem ; 
eam capiendam esse de Junone, quas 



tangat florera a Flora decerptois, et 
statim concipiat; se tamen malle: 
Tangit ut, intacto coHcipU. 

257. Gravit, gravida. In Tkraek 
Mars natus ; Vegetius, i. 28. VulciDi 
vinculis solutus in Thraciam roigrat; 
Homerus, II. O. 361. Ibi sedet alto 
in vertice Hsemi; Callimaclius Dd. 
63. Thracia ad Utva PropontidM sita. 
Potens votif quum fit qaod optamus, 
etiam Met. viii. 80. et 409; votum 
potens, ibid. 745 ; jussi jxttens, post- 
quara effecerat, quod jussa erat, Me- 
tam. iv. 509. 

261—274. Flors potestas et reg- 
num quam late pateat. Omnia %m- 
plectitur, quibus Jios tribuitur. Hioc 
Floralia, auctore Plinio xviii. 29. in- 
stiluta, " ut omnia bene defloresce* 
rent." Coronas posuit pro floribiis. 
Tangere nos dicuntur omnia qu» ani* 
mum quocumque modo, etiam curaet 
sollicitudine commovent. Area Wire», 
quia in area, soli data agri parte, fru- 



FASTORUM UB. V. 



M5 



Forsitan in teneris tantum mea regna eoronis 

Esse putes : tangunt numen et arva meum. 
Si bene floruerint segetes, erit area dives : 

Si bene floruerit vinea, Bacchus erit : 
Si bene floruerint oleae, nitidissimus annus ; 265 

Pomaque proventum temporis hujus habent. 
Flore semel l»so pereunt viciBeque fabaeque ; 

Et pereunt lentes, advena Nile, tuee. 
Vina quoque in magnis operose condita dellis 

Florent ; et nebulse dolia summa tegunt. 270 
Mella meum munus ; volucres ego mella daturas 

Ad violam, et cytisos, et thyma cana voco. 
Nos quoque idem facimus tunc, quum juvenilibus 

Luxuriant animi, corporaque ipsa virent. [annis 



menta esterebantur et inde in granaria 
trauferebantur ; Horatius, lib. I. Od. 
i. TO : " Quidqnid de Libycis verritur 
areis ;" Virgilius, Georg. i. 190 : 
" magna veniet tritura." OU^ flos 
Don oopiam tantom olei, ted omnino 
nitidistimum annum portendebat, nt et 
ilc» abundans amjgdali ; Virgil. Georg. 
i. 187. Nitidittmui annus etiam ver. 
307 ; pro eo ver. 327 : n bent flonat 
amnui. Pomaque. Sensus: pomorum 
proventus, copia, pendet a tempore, 
quo 6orent. 

267. Ledi flarem omnium frugum 
patabant, si plenilunium in Floralia 
iocideret ; Ptlnius dicto loco. Nilut 
mitnna, ut ii. 68. Tibrit advena, quia 
cz alia terra decurrit. Nili Untet, 
qoia magna earum et copia et prae- 
stantia in iCgypto ; Martialis, ziii. 9 : 
"^Accipe NiTiaeam, Pelusia munera, 
lentem." Virgil. Georg. i. 228. ubi 
et ipM hsc tria fruguin genera con- 
jongit : " Si vero viciamque seres, 
vilemque faselum, Nec PelusiacaB cu- 
ram aspemabere lentis." Qus de 
vino sequuntur, ea melius abessent. 
FUf» enim et nebula vini est spuma 

VOI-. V. 



tenuis in summo vino natans ; Ptinius, 
xiv. 27 . " flos vint candidus proba- 
tur ; rubens triste signum est, si non 
is vini colos sit." Columell. zii. 30 : 
" Si vinum tforere incipiet, scphis 
curare oportebtt." Operoie, diligen- 
ter. 

271. MelUs donum rectius sibi vin- 
dicat propter succos, quos floribus in* 
didit apibns colligendos. VioUm ; 
itaque et Virgil. Georg. iv. 31. prsB- 
cipit: circum alvearia irriguum hi- 
bant viohria fontem, De thtfmo res 
nota ; et fuit proverbium : dum thymo 
patcentur apes; Virgif. Ecl. v. 77. 
Cytixus fruticis genus, jucundo folio- 
rum et sapore et odore, quo tam ca- 
pells quam apes delectantur; Virg. 
Ecl. z. 30 : vide Martin. ad Georg. ii. 
431. Notquoqueidemfaeimut: mtum 
quoque munus est, quum juvenes flo- 
rent. Verbis luxuriant, etc. descri- 
bitur is, quem Horatius florente ju- 
venta fervidum vocat. Luxuriare 
alias de succulentis et vegetis mem- 
bris dicitur, ut Metam. vii. 292 ; Virg. 
Georg. iii. 81. Hoc loco de animorum 
vigore. 

M m 



266 



P. OVIDII NASONIS 



Talia dicentem tacitus mirabar : at illa, 275 

Jus tibi discendi, si qua requiris, ait. 
Dic, dea, ludorum, respondi, quae sit origo. 

Vix bene desieram ; rettulit illa mihi : 
Caetera luxuriae nondum instrumenta vigebant; 

Aut pecus, aut latam dives habebat humum. 280 
Hinc etiam locuples, hinc ipsa pecunia dicta est : 

Sed jam de vetito quisque parabat opes. 
Venerat in morem populi depascere saltus ; 

Idque diu licuit, pcenaque nulla fuit. 



275 — 330. Ludorum Floralium ori- 
go ad ▼eritatem historicam narratur. 
Aqqo U. C. 513. ut jam ad W. 943. 
adraonitum, Publicii MalleoH fratres, 
«diles plebis, quum multi cives io 

Sublico pascerent, peculatus eos con- 
emnarunt. atque e pecunia multati- 
tia ludos Flor» institueruQt ; ii vero 
diu intermissi, tandem anno U. C. 580. 
L. Postumio Albino, M. Popillio Lae- 
nate coss. a C. Servilio instaurati sunt, 
et quotannis deinceps celebrati ; vide 
Spanhem. de Usu et Prsestant. Num. 
tom. ii. p. 146. 

279. Instrumenta luxuria, quae ser- 
viunt luzuriaB, ei alimenta ministrant; 
Plinius, iz. 13 : " PoUio, sagacb ad 
luzuriae instrumenta ingenii." Sal- 
lustius, Catilin. zzv. 2 : " psallere, 
saltare et multa alia, quae instrumenta 
luzuriae." Adde Justinum, zzz. 1 ; 
Cicero Catilin. ii. 5. instrumenta vir- 
tutis similiter. Vigebant dictum, ut 
Horat. I. Satyr. iii. 61 : vigent ubi cri- 
mina. Latam humumt latos agros. 
Hinc etiam, etc. Sic et Plinius zviii. 
3 : " Hinc et locupletes dicebant, 
loci, hoc est agri plenos. Pecunia 
ipsa a pecore appellabatur.'' Colu- 
mella vi. praef. " Nomina pecunias et 
peculii tracta videntur a pecore, quod 
non solum veteres possederunt, sed 



adhuc apud quasdam gentet unnm 
Qsurpatur divitianim genus." Paalo 
aliter Plinius zzziii. 3 : " Signatoni 
est nota pecudum : unde et pecunia 
appellata." Sedjam iis temporibus, 
quibus, judice Livio in pnef. quanto 
rerum minus, tanto minos cnpiditatis 
erat, nitebantur in vetitum, 

283. Saltus, pascua; vide Clav. 
Cicer. in hoc vocab. £t uqqc pQbtica 
pascua intelliguntur. Talia pascna 
habebat multa populus Romanas» 
unde luculentum vectigal. quum, qui 
pascere in iis vellent, pro singulis pe- 
coribus certam pecuniam solvereat. 
Jus pascendi habebant, postqoam no- 
mina sua detulerant, atque apud pob- 
licanum subscripserant, unde vectigal 
illud scriptura dicebatur, quod dia 
unum vcctigal fuit ; vide Clav. Cioe- 
ron. hoc vocab. atque Burmannum de 
Vecttgalibus, cap. iv. Sed multi se 
subtrahebant ei oneri, conniventibos 
iis, quibus ejus rei cura data, atque 
clam aroienta illuc abigebant. Itaque 
vulgv^, populus, tua pubtica tervebai 
nuUo vind^e, sic habebat, ut nemo 
depascendi morem coerceret. Licen- 
tia illa eo progressa est, ut tamquam 
iTiertes, timidi, riderentur, qui in pri- 
vato pascerent. 



FASTORUM LIB. V. 



207 



Vindice servabat nuUo sua publica vulgus : 285 

Jamque in privato pascere inertis erat. 
Plebis ad aediles delata licentia talis 

Publicios : animus defuit ante viris. 
Rem populus recipit : mulctam subiere nocentes ; 

Vindicibus laudi publica cura fuit : 290 

Mulota data est ex parte mihi ; magnoque favore 

Victores ludos instituere novos. 
Parte locant clivum, qui tunc erat ardua rupes : 

Utile nunc iter est ; Publiciumque vocant. 
Annua credideram spectacula facta; negavit; 295 

Addidit et dictis altera verba suis : 



287. Ad dUUlet plebit cura pascuo- 
mm pertinebat. Puhiiciot ; Festug 
Laciam et MarcQm Publicioi Mal- 
leoloa vocat. Deferrt nunc est indi- 
cis, qui rem sdilibus notam facit, ut 
eam ad populum perferant. Animut 
defuit ante ; tamen LiviuB, z. 23 et 
47. narrat jam anno U. C. 457. ediles 
plebis, et an. 462. aediles curules e 
mvltatitia pecunia, quam pecuariis 
dluniiatis ezegissent, vel ludos fecisse, 
ve! viam stravisse. Peeuariot Dra- 
kenb. et Burroano. publicanos intel- 
lignnt i Stroth. et Emest. in Glossar. 
liviano, homines qui conductis pas- 
cuis pnblicis e re pecuaria quiestum 
faciebant. Sed non apparet, cur ab 
his mulctam ezegerint. Sine dubio 
hoc nomine illis locis iidem designan- 
tor, quos Ovidius hoc loco notat. Re- 
eipit judez nomen et causam, que ad 
enm defertur; rem populut recipit, 
quia res in judicio populi acta est, 
qiiod ez alio livii loco zzziii. 42. pa- 
tet : " i£diles plebis multos pecuarios 
ad populi judicium adduzerunt, ez 
eomm multatitia pecunia sdem in in- 
snla Fauni fecerunt." Vindicet, qui 
rem detulerant ad populum. Ab hac 
publiea cura Lenzius putat Publicios 
fratres nomen trazisse. 



291. FIorsB pars multe data, quia 
et arva atque pascua ejus numen tan- 
gebant, ver. 262. Data autem ei pari 
duplez, namque auctore Tacito, An- 
nal. ii. 49 ; " juzta circnm mazimum 
sdes Flore ab L. et M. Publidis 
edilibus constituta est/' quam Tibe- 
rius instauravit. Victoret in illa causa» 
De elivo munito consentiunt Varro de 
Ling. Lat. iv. et Festus in hoc vocab. 
lUe enim hec habet : " Clivus Pub- 
licius ab edilibus plebis Publiciis, qui 
eum publice edificarunt." Festus ad- 
dit, eum a Publiciis munitum esse, ut 
in Aventinum vehicula venire possenL 
Locant, quum muniendum redemtori 
addicunt, verbum in hac re solemhe. 

295. Ludi illi semel tantum ezhi- 
biti. Tangit, oblectat» suaviter afficit : 
contra Metam. viii. 279. ubi Dianas 
are cessant : Tangit et ira deot, Ut 
hic turba ambitiota, que cultum stu- 
diose affectat, ut honore valeat, sic 
Metam. viii. 277. honot ille ipse in 
plurimis MSS. ambitiotut dicitur. Ini- 
qui dii sunt irati, ^tqui faventes. Vo- 
cab. blandut solemne de placatione 
deorum, ita ut nunc sacra facienti- 
bus, nunc eorum victimis aut precibus 
tribuatur ; vtde Bentl. ad Horat III. 
Od. zziii. 18. Suttinere, retinere. 



9W 



P. OYIDU NA90NI8 



Nos quoque tangit honor : festiB gaudemus et aris; 

Turbaque coelestes ambitiosa sumus. 
Saepe deos aliquis peccando fecit iniquos ; 

£t pro delictis hostia blanda fuit. 300 

Ssepe Jovem vidi, quum jam sua mittere vellet 

Fulmina, ture dato sustiauisse manum. 
At si negligimur, magnis injuria ponis 

Solvitur, et justum prseterit ira modum. 
Respice Thestiaden ; flammis absentibus arsit: 306 

Causa est, quod Phoebes ara sine igne fuit. 
Respice Tantaliden ; eadem dea vela tenebat : 

Virgo est ; et spretos bis tamen ulta focos. 
Hippolyte infelix, velles coluisse Dionen, 

Quum consternatis diripereris equis ! 310 

Longa referre mora est correcta oblivia damnis : 

Me quoque Romani praeteriere Patres. 



303. Vis iraB divi^» exemplis com- 
probatur. Solvitur ir\juria, quando 
expiatur, quum poeiuB solvuntur ob 
injnriaro factam. Prttterit modum, 
non servat, excedit modum. Diana, 
quum CEneus, iEtolis rex, ipsius aras 
sine ture reliquisset : " At non impune 
feremus ; Qusque inhonoratae, non 
et dicemur inultae ;" vid. Metam. viii. 
280. Tum agris Calydoniis immisit 
aprum terribilem, ad quem interfici- 
endum ex omni Graecia viri fortissimi 
concurrerunt. In ea venatione Mele- 
ager, Thestii, ex Althsa matre nepos, 
matris fratres interficit. Mater, ut 
fratrum cndem acciuit, stipiiem fata- 
lem, io quo filii vita continebatur» 
comburit, eoque absumto Meleager, 
quamquam absenSt extinguitur ; Met. 
viii. 260 — 545. Tantalides, Agdimem- 
nonyTantali pronepos, cujus r(f/<i,c1as- 
sem in Aulide congregatam, Diana ob 
interfectam cervam sibi sacram iras- 
cens, vento adverso immisso, diu tene- 



bat, retinebat; Meiam. zti. 1—38. 
Nonnulli tela legebant, atqoe de Nio- 
be cogitabant, cujus filias "Dwui teib 
suis transfixit, ot ApoUo filios; Met. 
vi. 288 sqq. Virgo, cni mitior animos 
convenit. Hippolytu», furiis direpto» 
equorum, jam supra iii. 265. ineinort* 
tus. Is, quum INanam et studio ve« 
nandi et castitate coleret, Diemen spre- 
visse nunc dicitur, ut ad eam ejos in- 
teritus referri posset. Dione, .£tlieris 
et Terrae (ilia, mater Veneris ex Jove, 
nunc ipsa Venus. Corr^ere, casti- 
gare, punire. ObUvia, neglectus deo- 
rum, damnis, calamitatibus immissb, 
puoita sunt. 

312. Prateriere, ludos meos iater- 
miserunt ; Met. viii. 278 : Prclmlc 
Letoidos are, Manifesta doloris, maoi* 
festans dolorem. QuaUa damna eit- 
gerein? quales poenas sumerem t qoa- 
les calamitates, immitterem ? Sed to- 
cab. nota varie interptt. acceperunt. 
Plerique ignominiam aut injuiiam 



FASTOilUM LIB. V. 



m 



^uid facerem, per quod fierem mauifesta doloris ? 

Exigerem no&trae qualia damna notae ? 
Bxcidit officium tristi mihi : nuUa tuebar 316 

Rura, nec in pretio fertilis hortus erat. 
Lilia deciderant ; violas arere videres» 

Filaque punicei languida facta croci. 
Saepe mihi Zephyrus, Dotes corrumpere noli 

Ipsa tuas, dixit : dos mihi vilis erat. 320 

Florebant olese ; venti nocuere protervi : 

Florebant segetes ; grandine laesa Ceres : 
[n spe vitis erat : coelum nigrescit ab Austris, 

£t subita frondes decutiuntur aqua. 
Nec volui fieri, nec sum crudelis in ira : 325 

Cura repellendi sed mihi nulla fuit. 
Convenere Patres ; et, si bene floreat annus, 

Numinibus nostris annua festa vovent. 
^dnuimus voto : consul cum consule ludos 

Postumio Laenas persoiuere mihi. 330 

Qusrere conabar, quare lascivia major 

His foret in ludis, liberiorque jocus : 



fhm tUaUffi iattUezeraDt ; Taub- 
Mnia^ repraheiiaoiieiD, castigatioiiem. 
M rectiat cam BunnaDiio hiec verba 
■taffpietaberit : qos quidem a nobit 
Mofiecta fiieile cognotcerenttir. Vide 
MB ad Petrooinro, 83. Excidit offi- 
mm wuhi, de«i curare nira et hortot. 
tJiU tribuuntur et capillamenta, 
GraBci eum ^avdSrpixa dize- 
«nt; vide Salmatiam ad Solinum, 
Mf . 749. Dotet ; vide ad ver. 209. 
i e ^ wcn tia, FUrehant oUm, etc. respon- 
imt iia, qotB inde a versu 263. legun- 
W. CrudsUi in ira, ut Ceres rapta 
Ptaierpina snvient Metam. v. 478 — 
I86L Rtpellendi ventos, grandinem, 
pluviot auttros. 
327. Anntu, arborea, vites, fruges 



illint anni. AAnuimHt voto, feci id« cn- 
jnt cauta illi votum nmicupaverant ; 
Clandianut, zxiv. 212 : " vetitque 
tenatnt Adnue, diva» tui." Contulm 
L. Po$tumiHt Albinut et M. Popiliat 
L^nua anno U. C. 680. institQenmt 
nt quotannit ludi Floralet ezhiberen- 
tnr. Primut autem ezhibuit C. Ser- 
viliat, sdilis plebis» quod nammiit 
tettatur ; vide Spanhemium ad ver. 
276. laudatum. Pertolvuntwr proprie 
vota, hinc etiam res, qua 6unt ea 
voto, aut instituuntur. 

331—364. Unde lateivia in illit 
ludis? Celebrabantur illi cum omni 
obtcsenitate. Lactantius, Inst. 1. jx, 
6 ; Amobius adversut Gentet, iii. p. 
113; vii. p. 238; Schol. JiiveBalit 



370 



P. OVIDn NASONIS 



Sed mihi succurrit, numen non esse severum, 
Aptaque deliciis munera ferre deam. 

Tempora sutilibus cinguntur tota coronis : 
£t latet injecta splendida mensa rosa. 

Ebrius incinctis philyra conviva capillis 
Saltat, et imprudens utitur arte meri. 



335 



ad VI. 249. Aliquando, quum Cato 
illU lodis interesset, populns ut mime 
nudarentur postulare erubuit. Cato 
ifptnT diBcetsit e tbeatro, ne presentia 
sna spectaculi consuetudinem impe- 
diret : quem abeuntem ingenti plausu 
populus prosecutus, priscum morem 
jocorum in scenam revocavit; Vale- 
rius Maximus, ii. 10. Postea ille 
librum de re Floria scripsit, qui a 
Gellio, Noct. Atlic. ix. 12. laudatur. 
Obscssnitatis illius causam multi re- 
petunt inde, quod Flora olim mere- 
trix fuerit, ut ad ver. 195. vidimus. 
Sed Ovidius lenius de ea re jndicat ; 
est dea dBliciis, id est, voluptati in- 
serviens, vultque sua sacra et plebi 
patere. 

335. Non ea jam recenset qus 
Floralibus facta sint ; sed Floram de- 
liciis munera ferre quovis tempore do- 
cet ; eorofut enim, quibus illa flores 
ministrat, non a tnstibus et severis, 
sed a letis et voluptati indulgentibus 
sumuntur. Sutiles corona, in quibus 
mera folia rosarum consuta, quum 
paetiUt de multiplici flore texeren' 
tur; Plinius, xxi. 8 : '* Suroma aucto- 
ritas pactili coronae. Sutiles Saliorum 
in sacris invenimus, et solemnibus 
coenis. Transiere deinde ad rosaria : 
eoque luxuria processit, ut non esset 
gratia, nisi mero folio : sutilibus mox 
petitis ab India, aut ultra Indos." 
Rosis eas cousutas esse, etiam e Mar- 
tiali, V. 65 ; ix. 91. 94. discimus, ubi 
tempora rosis sutilibtu et sutilis rosa 
leguntur. Quidam hoc loco tortilibus, 
nexUiina, etc. Tum valde arridet 



Heinsii conject tota ia fiota, id est, 
ebria, mntantis ; omni enim hoe looi 
id urgetur, coronas inservire 
iig, qui genio indnlgetnt, «nt 
nibil oontra ad rem pertiDet» 
pora cingi. Latet wtensa, etc In- 
mensa interdnm floram copia etnen- 
8« et convive obmebantor, e leclo 
etiam desuper dejectomm. Vide Stl- 
masinm ad Spartac. ^inm VernB, 
cap. 5. 

337. SaUatio Romanis noQ ooinino 
honesta ; Comelius Nepot in Epemi- 
nonda, i; vide Cortium ad SaHss- 
tium Catil. xxv. 2. In conyiviis ebni 
fere saltabant. Philyn, unois tiliB 
membranula inter corticem et lignam, 
qna utebantur ad nectendas coromi 
convivales ; Plinins, xvi. 14 ; xxi. 3. 
Etiam Horatius, I. Od. xxxviii.2: 
nexa philyra eoroiMU Merttm vaxiti 
addocet artes ; Horatius, I. £p. v. 18. 
Possis hoc loco de facundia capere, 
qus imprudenter recludit arcana. Sed 
silii hoc quoque ad saltationem refii- 
runt, et imprudentem Lenzius expUctt 
titubantem, incertis pedibus utentea. 
Ad durum, etc. Tales occentatioMS 
{7rapcuc\av<yi9vpa) frequentes erant. 
In iis convicia faciebant januse, eaan- 
que duram vocabant, quia pudla 
dura, inexorabilis, quas eos exclade- 
bat ; Tibullus, I. ii. 5 sqq. FamdoB 
vero et ungere atque strtit velare lo- 
lebant; Lucretius, iv. 171 : '* At la- 
crymans exclusus amator limina aspe 
Floribus et sertis operit, postesqoe 
superbos Unguit amaracino." 



FASTORUM lAB. V. 



271 



Ebrius ad durum formos» limen amicae 

Gantat : habent unctse moUia serta comae. 340 
Nulla coronata peraguntur seria fronte ; 

Nec liquidse vinctis flore bibuntur aquae : 
Donec eras mixtus nullis, Acheloe, racemis, 

Gratia sumendae non erat ulla ros». 
Bacchus amat flores : Baccho placuisse coronam 

Ex Ariadnaeo sidere nosse potes. 346 

Scena levis decet hanc : non est, mihi credite, non 

Illa cothurnatas inter habenda deas. [est 

Turba quidem cur hos celebret meretricia ludos, 

Non ex difficili causa petenda subest. 350 

Non est de tetricis, non est de magna professis : 

Vult sua plebeio sacra patere choro. 
Et monet setatis specie, dum floreat, uti ; 

Contemni spinam, quum cecidere rosse. 
Cur tamen, ut dantur vestes Cerealibus albse, 

Sic est hsec cultu versicolore decens ? 356 



342. Idquida nunc ponitur pro : cui 
Bibil ▼ini admixtum. Meri aqua tem- 
funadi auctores plures nominantur; 
▼ide Harduin. ad Plinium, Yii.p.415. 
In iit Ceraaua ^tolus, qui AeheUn 
aquam adhibuiMe in eum usum tradi- 
tor; Hyginus, fab. 274. Unde et 
Viigilius, Georg. i. 9 : ** Poculaque 
iaventis Acheloia miscuit uvis" tellus ; 
«bi Tide interpp. De eorona Ariad' 
t, iii. 613.unde apparet, eam, quum 
eMet florida, parum commode hic 
memoratam. 
347. Hane; respicit ad ^er. 334. 
rdiqua quasi per parentbesin in- 
teijecta, ut jam supra notatum. Levis 
sBpe est et bistrionum et scene epi- 
tbeton, ut qua voluptati insenriat; 
Cieero Orat. i. 5: UviM histrionum ar$ 
tt teena. Nnnc autem hac voce re- 
ipicitur ad ludos joculares et laacivos. 



quibus tragoediarum graritas opponi- 
tur, qua, qus delectantur dee, eth' 
thumatit hic dicuntur. Taubnerus in 
Ind. non bene deas majores et supe- 
riores interpretatur. Ceterum simi- 
lem sententiam habemus infra versii 
598. de Marte : Non visa ett fortem 
teena deeere deum, Ex difficiU |»*- 
tenda, difficulter invenienda. Subetm 
eauta sspe dicitur, quod Heinsius ex- 
emplis docet. 

351. Tetrieut, severus, horridus; 
Livius, i. 18 : " Tetrica et tristis Sa- 
binorum disciplina." Plebeiut ehorut, 
iUe ipse meretricum saltantium et dis- 
currentium coetus. Speciet, pulcbri- 
tudo, decor, quem gignit juventutis 
vigor. 

355. De vettibus illis aUrit confer iv. 
619. Cultu deeens est, habet vestero^ 
eamque decoram. De verricoiore ves« 



373 



P. OVIDn NASONIS 



An quia maturis albescit messis aristis ; 

Et color et spectes floribus omnis inest ? 
Adnuit ; et motis flores cecidere capiUis, 

Accidere in mensas ut rosa missa solet. 360 
Lumina restabant, quorum me causa latebat ; 

Quum sic errores abstulit illa meos : 
Vel quia purpureis coUuoent floribus agri, 

Lumina sunt nostros visa decere dies : 
Vel quia nec flos est hebeti nec flamma colore, 365 

Atque oculos in se splendor uterque trahit : 
Vel quia deliciis nocturna licentia nostris 

Convenit ; a vero tertia causa venit. 
Est breve praaterea, de quo mihi qu»rere restat, 

Si liceat, dixi : dixit et illa, Licet. 370 

Cur tibi pro Libycis claudantur rete lesenis 

Imbelles capreae, sollicitusque lepus ? 



tiiDeBto Flone ad vex. 217. Tali 
amictu oti mulieribus Romanis iuter- 
dictum eratlege Oppia ; Livius, xxxiv. 
1. Aeeider9, cadere, verbura boiuB 
Dotc, ut Heius. ad liunc locum, et ad 
Silittro, iv. 238. docuit; et reperitur 
ia MSS. veteribus plerisque : vulgo 
autem deeidere editur. Rosas dejectas 
csse in mensas convivantium jam ver. 
336. vidimus. Hac igitur similitudine, 
rosarum e Florae capillis cadentium 
multitudo dedaratur. 

361—368. Faces accensae. Me la- 
tebat ; Burmanno Latioius videtur, 
qnod Mazarin. habet, mihi latebat. 
Vide Gronovium ad Senec (Edip. 
295. Barm. accusativum me per Gre- 
cismum excusari putat; quidvis ad 
boc dicat, ego illi non adsentior. Kr- 
rores, incertitudinem, ut supra ali- 
quoties. Fluctuationem poetae refe- 
mnt versns sqq. usque ad Convenit. 
Tum Flora eum interpellat et certio- 
rem reddit verbis : a vero tertia cau»a 



iwfiit. Purpurei flora poetis onnioo 
sunt pulchri, colore splendido. Cel- 
Iticent agri hominum aperibuM dixit 
Cicero Nat. Deor. ii. 39 ; ted b«oc 
cum vi positum, quia iiH>ttnMiii ratio 
redditur. Pro ^^i»rilfriii Marsas edidit 
ignibut, atque ita et obos Heioiii 
codex. Ignes autem posee flores ig- 
neis ooloribus intelligi BarmanBiis 
exemplis docet. Hebes color est o^ 
scurus, noD lucidus ; unde et hsbeimt 
pro obscurare ponitur. 

37 L Venatorii ludi, haad dabieie 
circo Flore. Eoram menrinit et Blar- 
tialis, viii. 67 : " Floralitias lasiei 
arena feras." Venateriis ludie pk- 
rumque inserviebant bellua lityer, 
paotbera» inprimis, qa« et siiiiplieiler 
Afriean^ dicebantur; Plimu% VI. 
Ep. xxxiv. 3. 8ed in Floralilnis nlia 
antmalia committebanter ; CmXm 
Rhodiginus Antiq. lect. xxv. 90: 
Galba praetor ''commissioBe ladorasi 
Floralium novum spectacaK geeet» 



FASTORUM LIB. V. 



978 



ibi, respondit, silvas cessisse, sed hortos, 
ique pugnaci non adeunda feree. 
. finierat : tenues secessit in auras : 375 
Lsit odor ; posses scire fuisse deam. 
t ut toto carmen Nasonis in aevo, 
rge, precor, donis pectora nostra tuis. 
•: minus quarta promet sua sidera Chiron 
livir, et flavi corpore mixtus equi. 380 



I funambalos edidit." In 
m veDationes esse editas et 
nstat; Suetonius Calig. 18: 
: Circenses, interjecto modo 
im venatione •" Claud. 21 : 

Circensium gratia Africa- 
Ari." Ret9 pro rtti, Fere 
ta agitabantur, ut in retia 
t ; Plinius, Panegjr. Ixzxi. 
lUsas coUigere dixiu Silvas 
: Met. iv. 532. Neptuno 
»(0 cenit potestas, Flora 
snt in auraSf ut ^neid. ix. 
o m tenuem ex oculis evanuit 
;, ut dearum comsB aut to- 
sdivinumquemdam odorem 
lebant, sic Flora, cujus lo- 

ore ross exibant, ver. 194. 
um odorem reliquisse fingi- 
eat, etc. aptum votum, quia 
ibtts flos tribui solet, hujus 
lio subjecta sunt. Dona 
t delicUs apta ver. 334; 
.venilem florem et vigorem 

14. V, Nonarum, sive die 
taurus oritur, Kjus sideris 
itur, ut hic, ita et ab Hy- 
kic. Astron. ii. 38. Fuit 
ntaurus tempore Argonau- 
Itosque artium suarum ha- 
lulos, in quibus Achilles; 
Alex. Strom. i. p. 360. 
ia ^uarta, nocte tertia a 
Semivir, et Metam. ii. 633. 
ilibi etiam geminus et hijor- 



mit vocatur ob natartm Centanrarum. 
De eo est locus classicus et ad hsc 
nostra intelligenda aptissimus Orphei 
in Argon. 375 sqq. Ibi Peleus Argo- 
nautis ostendit Pelion umbrosum, in 
cujus jugo medio antmm habeat 
ChiTon f juttitsimuM Centauronim, qui 
et morbis sanandis operam det, et 
mox citharam PboBbi palsans, mox 
phorminga Mercurii, vicinis jura red- 
dat, Achillemque puerum educandum 
acceperit* His dictis ingrediantiir 
antruro. Ibi prope Chirona stat Achil- 
les manibusque lyram tangit De hac 
Acbiilis edocatione vide etiam Apoi- 
lonium, iv. 812 ; Pindarum N. iii. 75. 
sqq ; et de antro Chironis in Pelio 
monte, Callimachum, hymp. Del. 104. 
PhiUyridet. Etiam ab Orpheo, ver. 
480. ^tKXvplitK vocatar a Pbilyra 
matre, quacum Saturnus, sumta equi- 
na forma, coogressus habuit; Apol- 
lonius Rhodius, ii. 1236; Virgil. 
Georg. iii. 92. Miseuras, etc. Achillis ; 
Homenis U. I. 186. sqq. Detinuit, 
occupatas tenuit, adeoque exercuit. 
£tiam Statius Achilleid. i. 116. de 
Chirone : " monstrare lyra veteres 
heroas alumno." Plures heroes a 
Chirone instituti memorantur. Achil- 
les non musicam tantum, sed et mo- 
res integros, artem venandi, inpri- 
misque artem medicam ab eo accepit ; 
confer Claudianum, vii. 60 sqq. £t 
exstabat olim Chironis institutio ad 
Achillem versibus consignata; Fau- 
Nn 



274 



P. OVIDII NASONIS 



Pelion Haemoniae mons est obversus in Austros ; 

Summa virent pinu ; caetera quercus habet. 
Phillvrides tenuit : saxo stant antra vetusto, 

Quae justum memorant incoluisse senem. 
IUe manus, olim missuras Hectora leto, 385 

Creditur in lyricis detinuisse modis. 
Venerat Alcides exacta parte laborum ; 

Jussaque restabant ultima paene viro : 
Stare simul casu Trojae duo fata videres ; 

Hinc puer ^acides, hinc Jove natus erat. 390 
Excipit hospitio juvenem Philyreius heros, 

Et causam adventus hic rogat, ille docet. 
Perspicit interea clavam spoliumque leonis, 

Virque, ait, his armis, armaque digna viro. 
Nec se, quin horrens auderent tangere setis 395 

Vellus, Achilleae continuere manus. 
Dumque senex tractat squalentia tela venenis, 

Excidit, et laevo fixa sagitta pede est. 
Ingemuit Chiron, traxitque e corpore ferrum ; 

Adgemit Alcides, Haemoniusque puer. 400 

Ipse tamen lectas Pagasaeis collibus herbas 

Temperat, et varia vulnera mulcet ope. 



sanias, Bcect. p. 772. In arte medica 
plura et magistri et discipuli inventa 
a Plinio memorantur. 

387. T.x\gi dicuntur, qus ad finem 
perducunlur. Dtiofata, duo viri U(bi 
Trojans fatales ; Hercules, Laome- 
dontis perfidiam ulturus, Ilium ex- 
pugnavit; Apollodorus, II. vi. 4 ; 
Hyginus, fab. 89. Philyreius herns 
etiam Metam. ii. 676. A Philyra cst 
^iXvpaioc, et inde per disresin ^iXv- 
prfiot. 

393. Qui rem diligenter spectat, 
tractat, examinat, eam perspicere di- 
citur. Atuierent. Namque Achilles 



puer admodum ad Chironem deduc- 
tus erat. Squalentia, tincta; Virg. 
Georg. iv. 91. adeo, npiaUntes ovrv 
maculit. Cseterum non de ChiroDe, 
sed de Pholo hsc narrant Philarg. ad 
Virgil. Georg. ii. 456 ; Servios ad 
iEneid. viii. 294. 

401. Pagasd:, oppidum Thessalic 
ad Pelion montem, postea Demetiias 
dictum. In ejus porta Argo navis 
fabricata ; Hygrinus, Poetic. Astroo. 
ii. 37. ibique Munkerus. Sed niioc 
Pa^ojtf us omninoThessalicus. Tbes- 
salia autem ferax herbanim medica- 
rum ; Metam. vii. 221. Tmpfrore. 



FASTORUM LIB. V. 



275 



Virus edax superabat opem ; penitusque recepta 

Ossibus, et toto corpore pestis erat. 
Sanguine Centauri Lernaeae sanguis Echidnae 405 

Mixtus ad auxilium tempora nulla dabant. 
Stabat, ut ante patrem, lacrymis perfusus Achilles; 

Sic flendus Peleus, si moreretur, erat. 
Saepe manus aegras manibus fingebat amicis ; 

Morum, quos fecit, praemia doctor habet. 410 
Oscula saepe dedit : dixit quoque saepe jacenti ; 

Vive, precor ; nec me, care, relinque, pater. 
Nona dies aderat; quum tu, justissime Chiron, 

Bis septem stellis corpora cinctus eras. 414 
HuNc Lyra curva sequi cuperet ; sed idonea non- 

Est via : nox aptum tertia tempus erit. [dum 
ScoRPios in coelo, quum cras lucescere Nonas 

Dicimus, a media parte notandus erit. 



niiscere herbas, et succos adhibere ad 
oedicamen compoDenduin. Mulcere, 
lifovere, gratam refectionem et cu- 
raro indicat. Varia bene se habet ; 
sed Tulg. vana respuenda est. Cura 
Chironis hic describitur ; vanam fuisse 
sam in sqq. demum monetur. 

403. Secundum Plinium, xxv. 30. 
[^iiron superavit ope virus : *' Cen- 
Aorio curatuA dicitur Chiron, quum 
[lercuUs excepti hospitio pertractanti 
Lmia sagitta cecidisset in pedem." 
Veoeno Echidnoi Lemaai periit et 
^easus, Met. ix. 130. ct ipse Hercules 
bid. ver. 158. AiTectus Achillis pueri 
o magistrum egregie hic notatus. 
Sic Jiendus Peleus erat ; sic flendus 
jater: quasi dicat, non aliter patrem 
norientem flevisset. Fingere, lcviter 
itrgere, roulcere ; Heroidd. xx. 133 : 
' Me miserum ! quod non medicorum 
usta roinistro, Efiingoque maous, in- 
ddeoque toro." Virg. i£n. viii. 635. 
ie lupa : " Mulcere alternos, et cor- 
M>rm fiogere lingua.*' Heinsius valde 



roetuit, ne versus 410. Morum, etc. 
sit grammatici alicujus, aut pedagogi 
commentum, quum oscitantia librarii 
genuinus Ovidii esset omissus; sed 
eum habere frigus et lenitatem semi- 
barbaram. Ab eo Schirachius plane 
dissentit, negatque et versum frigere, 
eifacere mores esse phrasin barbaram. 
Hoc certum est, sententiam esse ve- 
lam, nec alieno loco adbibitam. Ita- 
que ver. merito defenditur etiam ab 
Heinsio in Opusc. p. 234. cui et Kreb- 
sius assentitur. Jacentl, egrotanti. 
Vive, etc. vera vox teners setatis in 
tali discrimine. Bis septem. Schol. 
Germanici xx. Eratosth. et Hygin. 
Poet. Ast. iii. 37. quatuor et viginti 
stellas in Centauro numerant, qus 
tamen non omnes io conspectum nos- 
trum prodeunt. 

415. Lyra iii. Nonas oritur ortu 
acronichio, sed Aetio pridie. Mifvc 
ry airrf ^ Avpa i(T7rkpioc ImriXku, 

417. Scorpii pars altera pridie No- 
nas occidil cosmiee.] Sic et Columella : 



276 



P. OVIDII NASONIS 



HiNc ubi protulerit formosa ter Hesperus ora, 

Ter dederint PhcBbo sidera victa locum ; 420 
Ritus erit veteris, noctuma Lemuria, sacri ; 

Inferias tacitis Manibus illa dabunt. 
Annus erat brevior ; nec adhuc pia februa norant; 

Nec tu dux mensum, Jane biformis, eras : 
Jam tamen exstincto cineri sua dona ferebant; 425 

Compositique nepos busta piabat avi. 
Mensis erat Maius, majorum nomine dictus, 

Qui partem prisci nunc quoque moris habet. 
Nox ubi jam media est, somnoque silentia prsebet; 

£t canis, et variee conticuistis aves : 430 

Ille memor veteris ritus, timidusque deorum 

Surgit ; habent gemini vincula nuUa pedes ; 



** Pridie Nonas Maias Nepa medius 
occidit." 

419 — 492. Tjemuria inde a vii. Id, 
per triduuni, sed non continuatum, ut 
e ver. 491. et Kalendario vetere ap- 
paret. LemureSy interprete poeta no- 
stro ver. 483. sunt aaims Silentum ; 
auctore Nonio, larvae nocturnae et ter- 
rificationes imaginum et bestiarum. 
Ti his sacris placari credebanlur, ut 
Feralia mense Februario ad placandos 
Manes valebant ii. 533. sqq. Ovidius 
illius sacri ritus 421 — 444. et inde 
ejus originem describit. 

Victa^ quia diffugiunl, oriente Phoe- 
bo. Iiiferia ; sacrificia quse Manibus 
ad sepulcrum offerebantur, dari,J'erri, 
mitti dicuntur. Taciti Manes, ut alibi 
et apud caeteros iilentes Umbrse. 

423 — 428. Olim Maio, mense an- 
ni tertio, Feralia celebrahantur, quae 
postea in Februariura translata sunt. 
Hinc eodem mense nunc Lemuria per- 
aguntur. Per pia februa, de quibus 
ii. 19. sqq. Februarium notat. No- 
rant scilicet homines. Quidam norat, 
nempe annus. Mensum, ut ver. 187. 



Exitincto eineri ; ii. 534. m 4xttiiKtat 
munera ferte pyrau Locus, io qno 
mortuus et combustus et sepultus eit, 
bustum dicitur; Tid. Kirdhmannttm 
de Funeribus pag. 312. Fiare ImM, 
ad busta placare Manes; Met ri. 
569. piaculum de inferiis. CempeAti^ 
conditi. 

429. Ritus in his sacris ; confer ii. 
571. de sacris Tacits ; Metam. vii. 
176 sqq. de Medes arte magica, et 
quae ibi laudavimus. Peragi illa so- 
lebant media nocte, (Horat. Epod. t. 
51.) quie a poetis solet ita, ut boc loco 
describi; Met. vii. 185: *' Homioef 
volucresque ferasque solverat alta 
quies." Virg. ^neid. iv. 522: " ta- 
cent pecudes pictsqne volucres;" 
inde Noster t>an>, versicolores, aveu 

431. Memor est et is, qui retiod 
aliquid et imitatur. Timidut deerum, 
religionibus deditus. VincuU, cakei. 
Apud Virgilium, dicto loc. 518: 
Unum exuta pedem vinelit; Metam» 
vii. 183, nuda pedem» Digitcfwm 
usus varius in arte magica. Digitis 
pectinatim inter se juDCtis impedie- 



FASTOBUM LIB. V. 



«77 



Signaque dat digitis medio cum poUice juuctis ; 

Occurrat tacito ne levis umbra sibi : 
ferque manus puras fontana perluit unda : 435 

Vertitur, et nigras accipit ore fabas ; 
Aversusque jacit ; sed dum jacit, Haec ego mitto ; 

His, inquit, redimo meque meosque fabis. 
Hoc novies dicit, nec respicit : umbra putatur 

Colligere, et nuUo terga vidente sequi. 440 
Rursus aquam tang^t, Temesaeaque concrepat sera; 

£t rogat, ut tectis exeat umbra suis. 
Quum dixit novies, Manes exite paterni ; 

Respicit, et pure sacra peracta putat. 
Dicta sit unde dies, qu8e nominis exstet origo, 445 

Me fugit: ex aliquo est invenienda deo. 



bant aliqnid ; Met ix. 299 ; sed nunc 
crepttDS iatellig. quem digitus medius 
poUici juDCtus et deiode celeriter in 
piUnani depressas edit. LevU, teoui 
tt «rabratico corpore ioduta ; Ho- 
ratiiu I. Od. X. 18 : Uvit turha. Ta- 
Hto, DDdts pedibus et sioe rumore in- 
oedenti. Tibullus, I. ix. 4 : '* Sera 
taeitis Poena venit pedibus." 

436. Metam. dicto loco, Medea 
" Ter se convertit ; ter sumtis flumine 
eniiem Irroravit aquis." Apud Ho- 
rttthim, Epodi v. 26. Canidia per to- 
lam domum spargit Avemalet aquas, 
Confer ^n. iv. 612. Dtfnbi» coofer 
n. 576. ubi anus teptem nigroM versat 
m crefehat, Redimo m«, ne domum 
■Mam turbetis et vexetis; Varro de 
Vita populi Romani : " Quibus tem- 
poribas in sacris fabam jactant noctu, 
ae dicnnt se Lemures extra jauuam 
tgieere." Festus : " Fabam nec tan- 
fere, nec nominare Diali flamini 
Iteet; quod ea potatur ad mortuos 
pertioere : nam et Lemuralibus ja- 
eitor larvis, et Parentalibus adhibetur 
taeriiiciiB; et in flore ejus lactus li- 



terse apparere videntur." ColUgere 
nempe fabas. 

441. Heinsius ex uno Mazarinso 
invexit aqua tangit, scilicet ^ra ; ted 
hic ritus non aliunde notus eti. Re- 
vocavi igitnr aquamt quod etiam rb 
Turtus confirmare videtur, respicere 
enim nosjubet ver. 435. T«m«ia,urbs 
Bruttiorum jam Homeri etate Bris 
fodinis clara; Strabo, vi. p. 393; 
etiam Met. vii. 207. Temettta eera 
in usu magico. X.n% autem tinnitam 
aptum esse habitum ad spectra eji- 
cienda, docet Neapolis. Pure, qnod 
alias rite, 

446. Nominis origo, ad quam in- 
veniendam, more suo poeta deum in- 
vocat, et quidem Mercurium, cui res 
infems sunt notissimaB, et qui hoc 
mense colebatur ; ver. 663 ; Plu- 
tarchus, Quaest. Boman. p. 148. In- 
venire^ perscrutari. ViTga, insigne 
Mercurii potent, quo multa efficere 
potest, quo etiam umbras ad Stygii 
Jovit, sive Plutonis regiam deducit 
ipvxoirofiirS^* Horat. dicto loco, ver. 
17. Adoratut, imploratos a me. 



#1. .. 



280 



P. OVIDII NASONIS 



Romulus obsequitur, lucemque Remuria dixit 

IUam, qua positis justa feruntur avis. 480 

Aspera mutata est in lenem tempore longo 

Litera» quee toto nomine prima fuit. 
Mox etiam Lemures animas dixere silentum ; 

Is verbi sensus, vis ea vocis erat. 
Fana tamen veteres illis clausere diebus ; 485 

Ut nunc ferali tempore operta vides. 
Nec viduae teedis eadem, nec virginis apta 

Tempora : quae nupsit, non diuturna fuit. 
Hac quoque de causa» si te proverbia tangunt, 

Mense malas Maio nubere vulgus ait. 490 

Sed tamen haec tria sunt sub eodem tempore festa 

Inter se nullo continuata die. 
Quorum si mediis Boeotum Oriona quaeres ; 

Falsus eris : signi causa canenda mihi. 
Jupiter, et, lato qui regnat in aequore, frater 495 

Carpebant socias, Mercuriusque, vias. 



483. Lemure$ in glossU explicantur 
WKrtpivoi daifuntc» fana elaude' 
bantur Feralibus quoque; coofer ii. 
563. 

487. Hic quoque mos Lemuriis et 
Feralibus communis ; ii. 657. Etiam 
Platarchus, Qosst. Romao. p. 147. 
vol. vii. oarrat, mense Maio non fa- 
cile matrimonia contrahi, sed in Juoi- 
um differri; ejusque rei causas plures 
adfert, etiam hanc, quod tunc mortuis 
parentent. Idem pag. 16 L. auctor est, 
publicis feriis virgines non nubere, sed 
viduas. Non diutuma fuit, non diu 
viiit. Inter m nulU>, etc. Consentit 
Kalend. vetus. 

493—544. V. Idut Orion occidit. 
Hic Orionis procreatio et relatio inter 
tidera narratur. FabuJam banc ab- 
surdam et obsccenam habent etiam 



Apollodor. I. iv. 3; Palsepbat. 5; 
Hyginus, fab. 195; Poet. Astroo. ii. 
26 et 34. aliique. £st autem Orion 
prope viam lacteam sidus egregiain, 
cui hodie 78. stellse tribuuntur. 

Baeotum dedi, noo Boeaton, quia 
omnes fere MSS. nc exhibenU Orian- 
dus autem erat Tanagra, oppido Bobo- 
tife ; Palsph. Sed Pindarus in dithy- 
rambis pairero ejus Chium fecerat; 
Aristomachus Thebanum ; Hyginnt, 
ii. 26. Falsum esse, errare ; TersDt. 
£un. II. ii. 43 : «t faltus ammd tsi l 
Hoc loco non invenire quod qo«ro> 
Jupiter et Mercurius sepius ambula* 
bant una in terris ; nunc acceasit A'<^ 
tuniM,quem tamen alii apudHyginvm, 
ii. 34. omiserunt, et cui Tieties ad 
Lycophr. Cassaod. 328. Apolliacoi 
substituit. 



FASTORUM LIB. V. 



281 



Tempus erat, quo versa jugo referuntur aratra; 

£t pronum saturae lac bibit agnus ovis. 
Forte senex Hyrieus, angusti cultor agelli, 

Hos videt, exiguam stabat ut ante cadam. 500 
Atque ita; Longa via est, nec tempora longa super- 

Dixit, et hospitibus janua nostra patet : [sunt, 
Addidit et vultum verbis : iterumque rogavit. 

Parent promissis ; dissimulantque deos : 
Tecta senis subeunt, nigro deformia fumo ; 505 

Ignis in hesterno stipite parvus erat. 
Ipse genu posito flammas exsuscitat aura, 

Et profert quassas comminuitque faces. 
Stantcalices : minorinde fabas.olus alterhabebant; 

£t fumant testu pressus uterque suo. 510 

Dumque mora est, tremula dat vina rubentia dex- 

Accipit aequoreus pocula prima deus. [tra : 

Quae simul exhausit ; Da, nunc bibat ordine, dixit, 

Jupiter : audito palluit ille Jove. 



497. Tempus vespertiQum describit 
fere at Horatius, Epod. ii. 61 : " Ju- 
vat pattas oves Videre properantes 
domom ! Videre fessos vomerem iu- 
versum boves Qollo trahentes lan- 
guido ! " Sed oves alia imagioe ex- 
oroavit, io qua tameo dubites, utrum 
pranum caro Mazarin. et Zulichemiano 
ande Heinsius accepit, ao cum longe 
plarimis pr«nuj praeferas. Pronum lae, 
deflaens ex obere submisso ; jnvnut 
aguui contra, caput subroittens ad 
ttbera ore pressanda. 

499. HyrUtu.] Varie hoc noroen 
comiptam est in MSS; sed UrsiQi 
codex veram scripturam servavit. Grs- 
cis est "Ypuvc. Eum regem nonnuIU 
fsciant» Noster pauperculum, et alte- 
Tom Philemona, cujus fab. Metam. 
viii. 626 sqq. cum hac comparanda 
cst. Interp. Gallicus nescit, utrias 

VOL. V. 



exoroationem prsferat. £go alterius 
in Metam. facile prsfero; est eoim 
multo et uberius et suavius tractata. 
Tempora longa diei. Hotpitibus, Etiam 
a Palephato ^oiivdtraTog vocatar. 
Addidit vultum, vultu hilari adjuvit 
haec verba ; Met. dicto loco : '* super 
omnia vultus Accessere booi.'' 

506. Jgnis in hestemo, etc.] Sic 
explicat, quod Graeci una voce Z«^v- 
pov. Forroulam «x«u<ci(ar« ign«n> mal- 
tis exemplis comprobat Heinsias. E- 
tiam Virg. i£a. viii. 410: "cinerem 
et sopitos suscitat ignes." Et praftrt, 
etc. Metam. dicto loco, Baucis "Mul- 
tifidasque faces, ramaliaque arida tecto 
Detulit et minuit." Q,uatut sunt non 
integrsB, quas porro minuit, in frag- 
menta minuta concidit. 

609. Calicet nunc vasa in quibas 
cibi coquebantur. 
Oo 



!282 



P. OVIDII NASONIS 



Ut rediit animus, cultorem pauperis agri - 515 

Immolat, et magno torret in igne bovem : 
Quaeque puer quondam primis diffuderat Imnis, 

Promit fumoso condita vina cado. 
Nec mora ; flumineam lino celantibus ulvam, 

Sic quoque non altis, incubuere torig. 520 

Nunc dape, nunc posito mensse nituere Lysco : 

Terra rubens crater, pocula fagus erant. 
Verba fuere Jovis : Si quid fert impetus, opta ; 

Omne feres ; placidi verba fuere senis : 
Cara fuit conjux, primae mihi cura juventae 525 

Gognita : nunc ubi sit, quaeritis ? uma tegit. 



517. Diffundert verbum proprium 
de vmo, quando io dolia traosfuoditur 
coodendom ; Horatius, I. Ep. v. 4 : 
Vina bibes iterum Taaro " diffusa.^' 
Promere soleraoe de rebus, quae con* 
dita et servatae proferuotur ; Horat. 
Epod. ii. 47 : " horna dulci vina pro- 
mens dolio ;" I. Od. ix. 7 : " benig- 
nius Deproroe quadrimum Sabina me- 
rum diota." Cadi apud veieres in 
fumarits reponebantur, ut fumo matu- 
ritatem contraherent ; Tibullus, II. i. 
37 : fumosos veteris proferte ** Faler- 
D0« Consulis." Horat. III. Od. viii. 
11:*' Amphors fumum bibere insti- 
iatm consuie Tullo.'* 

519. Metam. dicto k)Co: /n tnedio 
toruM ett de moUibus nivis ; coBfer su- 
pra i. 200. Uivam lino celabat torui; 
ulva, lioteo tegumento inclusa, impo- 
sita erat toro. Alti tori erant in tedi- 
bas beatiorum hominum ; ^neid. ii. 
2. Heinsius testa, operculo, rubens 
legi volebat, qoia erater semper fu- 
erit ex lere. Immo creter paoperio- 
rum erat fictilis ; Metam. dict. loc. 
668. apponebantur " Omnia iictilibus ; 
post hsc cslatos eadem Sistitur ar- 
gilla crmter, fabricataque fago Po- 
cuU/' ubi vide not<am. Et poeuin 



fagina etiam Virgilie, Ecl. iii. 37; 
Tibullo, I. i. 38. memormntor. 

523. Fert impetus, cupis ; Met. i. I. 
fertanimuM» ProofdaVnmcttian.ede, 
Palaephattts; 'O dk dru:voQ i» p^ 
traro iraiia, Id. Nnster ut poeta eiDr- 
navit. Primc juventg» Btmumos 
nesciebat, an satis Latine diceretor : 
Cara conjui fuit eurot cognita wdki 
prima Juventa, Ipse, si per libros ve- 
teres liceret, libentius legeret : prtiic 
mihi flore juventm Cognita ; ccrte vi- 
tiura latere putabat. Taubneros lec- 
tionem priwut Juveutes toetur, atqoe 
sensom sic constitait : cara foit ooa- 
jox, cognita a me» quara ut docereB 
prima mihi joventa eoraiidiun p«ta> 
bam. Sunt et aHe qoedara varietates. 
£go condita prsefero atqoe cnm se- 
queottbus sic }ungo : queritis, obi iHa 
Bunc abdita lateat, qoom eara B6B 
cernatis 1 Cura autera vel horao,qoeai 
amanHis, vel res, qua oMectaraor. 
Vocat deo$ in veTba^ qoi eoa testes ftcit 
verborum suorom ; Virgiiti», ^Cneicl. 
V. 234 : dioo» in vota vocare, ubi vide 
Hejniom. Sed enirm, at vero. tt 
pater, Eqoidem sic capio, et non coo- 
jox, et pater. Notom ett, nec^tt 
sepe legi. 



FASTORUM UB. V. 



2S8 



Huic ego juratus, vobis in verba vocatis, 

Conjugio, dixi, sola fruere meo. 
Et dixi, et servo ; sed enim diversa voluntas 

Est mihi : nec conjux, et pater esse volo. 530 
Adnuerant omnes : omnes ad terga juvenci 

Gonstiterant : pudor est ulteriora loqui. 
Fum superinjecta texere madentia terra : 

Jamque decem menses ; et puer ortus erat. 
Sunc HyrieuSy quia sic genitus, vocat Uriona : 

Perdidit antiquum litera prima sonum. 536 
Greverat immensum : comitem sibi Delia sumsit : 

lUe deae custos. ille satelles erat. 
Verba movent iras non circumspecta deorum : 

Quam nequeam, dixit, vincere, nulla fera est. 



. 531. Udus Farnestanos eonttite- 
luU ; tum Heintiot etiam annuMruHt 
cgi vult ; sed plusquamperfectum 
i«ie se habet, indicatque paratissi- 
mm iiiiMe dees ad ista facienda ', vide 
Dlark. ad Homenim, 11. A. 37. p. 10. 
Jtinsias eUam putat, vaccam a diis 
initam, ideoque juvenctt dedit. 
sumserunt : r^v tov upovpyii' 
H&rroc aurdt^ fiobc Pvpaav Pals- 
iluit. IffrcttrsiM de tauro, quem Her- 
(f<Mte Hjftitut) «i iuunolarat, 
protuUt; Hyginus, fab. 195. 
I«liq«a idem Poet. Astron. ii. 34. 
?liidftri dithyrambis (Strabo, x. p. 
130.) sic narrat : " et quod feccrant 
wiiiiB in corium infuditse, et id sub 
errm poni jussisse : ex quo postea 
Mtiim puerum, quem Hyrieas e facto 
/fiona aomine appellaret : sed vetus- 
ilt ei consuetudine factum est, ut 
>rioo vocaretur." Palephato dictua 
sA OifpUtv, iid rb oifpiicai MTWip 
'9bc O^obc IwuTa kut lif^tifuoftbv, 
2pi*^. Sic ei alii, ut Servius ad 
Eoeid. i. 539. qui putat, Dorica lio- 
^ ov mntatnm esse in o. Ceterum 
Pbcrecydes et Hesiodu» Oriona ^iep- 



tuni fecerttnt ex Eurytle, Mioois filia, 
f lium, atque adeo honestiorem ei de- 
deruDt onginem. Nomen autem ab 
Oreo monte, in quo educatus, acce- 
pisse legitur apud Strabonem, i. p. 
632. 

537. Creverat immentum.l Apollo- 
dorus dicto loco : tovtov ytiytv^ \i- 
yownv vwtpfuyiBfi rb atHfuu Secun- 
dum £ratoftthiom,Palsphat. etTheon. 
ad Arat. p. 80. Orion vim inferre vo- 
Ittit Diana venanti, iJIa vero irata 
scorpium e terra protulit ; a quo ictus 
Orion periit, sed a Jove ioter sidera 
reiatus est. Alii cum Callimacho nar- 
rabant, confixum eum esse sagittis 
DiantB ; Hyginus, ii. 34. Inde etiam 
Horatius, 111. Od. iv. 71 : " integrat 
Tentator Orion Dianc, Virginea do- 
mitus sagitta." Sed traditiooi, quam 
Oviditts secutus est, similem fere ha- 
bet Hyginus, ii. 26. GemeUipara dea 
Latona etiam Metam. vi. 315. voca- 
tur» et videtur hoc oomen ab ipso 
Ovidio compositum esse. Ferre de^, 
immittere spicula sua in deam ; Bur- 
roannus comparat^errum j u^ u/o ferre 
apud Siliuro, ix. 519. 



384 



P. OVIDII NASONIS 



Scorpion immisit Tellus : fuit impetus illi 541 

Curva gemellipar» spicula ferre deee. 
Obstitit Orion : Latona nitentibus astris 

Addidit ; et, Meriti preemia, dixit, habe. 
Sed quid et Orion, et csetera sidera mundo 545 

Cedere festinant, noxque coartat iter ? 
Quid solito citius liquido jubar sequore tollit 

Candida, Lucifero praeveniente» dies? [bant: 
Fallor, an arma sonant ? non fallimur ; arma sona- 

Mars venit ; et veniens bellica signa dedit. 550 
Ultor ad ipse suos coelo descendit honores, 

Templaque in Augusto conspicienda foro. 
£t deus est ingens, et opus : debebat in urbe 

Non aliter nati Mars habitare sui. 
Digna Giganteis heec sunt delubra tropaeis : 555 

Hinc fera Gradivum bella movere decet ; 



645—598. IV. Idus, tivt dle xii. 
Ludi Cireetues in konorem Ultoris, cui 
Augustus io Foro suo templum posuit, 
▼otum illud in bello Philippeusi ; Sue- 
tonius August. 29. Vide Masson. in 
Vita Ovidii ad aonum 752. 

Sedquid Orion, etc.] Ipsa sidera et 
sol cupide exspectant initium illorum 
solemnium. Simile figmentum habes 
iv. 673. Orionis autem nexus causa, 
caeterum non satis commode, mentio 
facta; occiderat enim jam vesperi. 
Cedunt mundo, occidunt ; Metam. xi. 
511. excedere olympo; Virgilius amat 
•ic decfdere, ut Georg. i. 222. 450. et 
alibi. Coartatiir iter alias, quando 
montibus aut silvis occurrentibus fit 
angustius. Nunc brevius iter inlel. 
Prttveniente Lucifero ; stclla Veneris, 
qux prenuntiat diem. Lem. 

549. Incipit cum sonitu armorum, 
fere, ut iv. 181. Dii evocari solebant 
canninibas cXiynjtoiCi ut venirent, sa- 
crisqae suis adeasent. Signa dedit, 



ut Jupiter Metam. i. 220: "flgu 
dedi venisse deum." Ad ipse, Prs- 
p(»itiones sic solent interdom tnns^ 
poni, ut Metam. i. " in domino dignos 
everti tecta Penates," ubi ride no- 
tam. Forum suum Augt^aus ex- 
struxit, quia duo hominum et judi- 
ciorum multitudini non sufficiebant: 
ideoque festinantius, nondum perfecta 
Martis sde, publicatum est ; Sueto- 
nius dicto loco. Insigne hoc templum 
fuisse, vel ex hoc loco apparet. Jan 
Julius Cssar: ** Marti templum, 
quantum nusquam esset, exstniere'* 
voluit ; Suetonius Jul. 44. 

656. Digna — deeet,'} Hcc locem 
accipiunt e verbis Suetonii dicto loco, 
de Augusto: ** Sanxit ergo, ut de 
bellis trinmphisque hic consuleretur 
senatus ; quique victores redissent« 
huc insignia triumpborum inferrent" 
Fastigia summa templorura omaii to- 
lebant simulacris deorum ; Metam. ii« 
3 : ** ebur nitidam fastigia sBmoM 



FASTORUM LIB. V. 



Seu quis ab £00 nos impius orbe lacesset ; 

Seu quis ab occiduo sole domandus erit. 
Prospicit Armipotens operis fastigia summi ; 

£t probat invictos summa tenere deos. 560 
Prospicit in foribus diversae tela figurae, 

Armaque terrarum milite victa suo. 
Hinc videt ^neam oneratum pondere sacro, 

£t tot luleae nobilitatis avos. 
Hinc videt Iliaden humeris ducis arma ferentem, 

Glaraque dispositis acta subesse viris. 566 

Spectat et Augusto praetextum nomine templum, 

£t visum, lecto Caesare^ majus opus. 



Leoebat/' ubi vide notam. Invictos, 
quim Roma invicta. Interpres Gal- 
licus putat Jovem, Uerculem, ip> 
Kumque Martem intelligi. Tela Nea- 
polis intelligit insignia trinmphorum, 
de quibns Suetonius dicto loco; ve- 
min hiBC non potuerunt in foribui 
eM. Intellige tela foribus vel insculp- 
ta* vel prefixa. In verbis arma victa 
Boo debebat hsrere Burmannus ; 
■mit utique arma victarum terrarum. 
663. £t statuiset tabulis pictis Au- 
gngtut Forum suum instruxit; Sue- 
tonius August. 31 : ** Proximum a 
diis immortalibus honorem memoriie 
docum prsstitit. Itaque et opera cu- 
jvsque, manentibus titulis, restituit: 
et statuas omnium triumphali effigie 
m ntraque Fori sui porticu dedicavit." 
Ac tituUi quidem forum ejus prsni- 
tattse, etiaro Velleius, ii. 39. narrat. 
Pliiiius, XXXV. 10. ubi Apellis tabulas 
qmsdam nominavit, pergit : ** Quas 
«trasqne tabulas divus Augustus in 
Ftwi sui partibus celeberrimis dicave- 
rtt simplicitate moderata." In istis 
■mulachs non mirura est fuisse etiam 

IuUit nobUitati» aoos, de quibus iv. 

39 sqq. JEneam saera et, sacra altera, 



patrem humerisferentem lepius Noster 
memorat; i. 527; iv. 37; Metsm. 
xiii. 625. Pro eo nunc, oneratum pon- 
deresacro, id est, et patre etpenatibus. 
Iliades, Romulus Ilis filius, ducis, 
regis, Csninensis, a se obtruncati, 
arma, spolia, retulit. Redux Jovi 
Feretrio templum vovit, sedem spoliis 
opimis ; Livius, i. 10. Claraque, etc. 
Status virorum illustrium ordine quo- 
dam collocats in basi habebant titu- 
los, sive iodicem rerum prxclare sb 
iis gestarum; vide qus modo ad 
versum 563. dedirous. 

567. Templum in fronte Augtuti 
ntmen ex more inscripturo ostentabat. 
Qus io fronte rei aut in margine sunt, 
ea pratexta vocaotur ; Plinius, paneg. 
lii. 2: postibus prateii, statuas suas 
ante fores teropli pooere. Seneca, 
Epist. 89 : ** Fluminuro ripas sdificia 
prstexunt." Lecto Casare, lecto Cs- 
saris noroine, visuro roajus, quia tanto 
a viro dedicaturo. Succurrit illud 
Gnathonis apud Terentiuro, £un. iii. 
1 : " Lsta est non taro ipso quidem 
dono, quam abs te datum esse: id 
vero serio triumphatt" De tempore 
tem]Jli voti consentit Suetonius, 29 : 



286 



P. OVIDII NASONIS 



Voverat hoc juvenis tunc, quum pia sustuUt arma: 

A tantis princeps incipiendus erat. 570 

Ille manus tendens, hinc stanti mihte justo. 

Hinc conjuratis, talia dicta dedit: 
Si mihi bellandi pater est, Vesteeque sacerdos 

Auctor, et ulcisci numen utrumque paro : 
Mars, ades ; et satia scelerato sanguine ferrum ; 

Stetque favor causa pro meliore tuus. 576 

Templa feres ; et, me victore, vocaberis Ultor. 

Voverat ; et fuso laetus ab hoste redit : 
Nec satis est meruisse semel cognomina Marti : 

Persequitur Parthi signa retenta manu. 580 
Gens fuit et campis, et equis, et tuta sagittis, 

Et circumfusis invia fluminibus. 



** «£dem Marti bello PhiHppensi pro 
ultioQe paterna suscepto voveraL" 
Pritieeps ineipUndut erat, priacipalifl 
dignitas a tantis rebus proficisci de- 
bebat. 

57 L. Ipae vovens inducitur. Hine 
stantit etc. De Julio Cnsare, Vestit 
taeerdQte, interfecto vide iii. 699. Nw 
men ^rumque, patris et pontificis 
maximi. 

579. Anno U. C. 699. M. Crassus 
a Parthis erat occisus, Orode regnan- 
te, exercitusque ejus partim deletUR, 
partim captus. L^ostea Antonius cla- 
dem ab iisdem hostibus accepit. Sed 
anno U. C. 734. quum Augustus in 
Asia versaretur, Phraates, rex l*ar- 
thorum, et metuens, ne bello ab eo 
peteretur, et suis diffidens» signa 110* 
manis oUm adempta ei sponte remisit. 
De ea re tamquam de victoria insigni, 
mirum in modum Istatus est Augus- 
tus, in gaudii societatem venientibus 
Romanis, qui eam et numrais et car- 
minibus celebrarunt ; Justin. xlii. 5 : 
" Plus CsBsar magnitudine nominis 
sui fecit, quam armis alius imperator 



facere potuiiset.*' Vide DiooeB, lif. 
8. qui et hujus tempH meminit : Niair 
'Aptwc Ttfutpov ip rtp KmrcrMXIv 
Kard rb rov Ai^ ^tfterptev ^ii^Mpm, 
vp6c rijv rChf tntfuUfv itfa0§€tp «u 
if/i7^90qva( iciXfVtff» Koi ^«ioci|OTr. 
iiis verbis atque varia forma, qwuk 
Martis Ultoris templum in numna 
habet, (vide Patin. «d Suetonii die- 
tum locum) moti noQouILi patam&t, 
duo templa Augustum huic deo po* 
suisse, alterum Ultori in Foro suo, al- 
terum, receptis signis, in capitolio 
Marti Bisultori. Sed nec Ovidius, nee 
alius scriptor hanc opinionem ooafir- 
mat. Itaque Masson. et Reimar. mo- 
nent, apud Dionem verba iv r^ Ko- 
ircrwXt^ ad ^t^Xwfia pertinere, aot cor- 
ruptaesse; nummosautem nondiversa 
templa, sed varias ejutdem templi h* 
cies exhibere. Quo jure poeta luK 
Parthica addiderit,dixi ad versum 545. 
581. Amplificatur Augusti lioDor. 
Quo difficilior aditu illa geos, qno 
ferocior rebus suis secundis, quo tns- 
lior ignominia Romanis inde illata, ee 
major Augusti gloria recepiis s^nis. 



FASTORUM LIB. V. 887 

erant animos Crassorum funera genti, 
m periit miles, signaque duxque simul. 
decus belli, Parthus Romana tenebat ; 585 
lanaeque aquil» signifer hostis erat. 
pudor mansisset adhuc, nisi fortibus armis 
laris Ausoniae protegerentur opes. 
tas veteres, et longi dedecus sevi 
tulit : agnorunt signa recepta suos. 590 
;ibi nunc soiitae mitti post terga sagittae, 
d loca, quid rapidi profuit usus equi, 
i ? refers aquilas : victos quoque porrigis ar* 
fiora jam nostri nulla pudoris habes. [cus : 
eo templumque datum, nomenque bis ulto, 
neritus votis debita solvit honos. 596 

ni ludos circo celebrate, Quirites : 
i visa est fortem scena decere deum. 



ii metuendi ac mgiuit, qui- 4. tectii : '* Benlire et Istari vidaDtnr, 

ilata fuga retro missis, hos- quod niteaDt.'' Quid tibi, etc. Hec 

te persequentem cbruebant ; exacte respondent snperiori ver. 681.) 

LOd. xiz. 11 ; II. Od. ziii. In nuninits qnHMBdan Phrtlra» flexo 

am, zli. 2. Campi eonim genn porrigit Angusto ail»rt Mtttt 

it «quis alendis, et prsliis signa, alten suea arem et pharetrw ; 

m oommittendis inservie- iii^ Flontias, I. Ep. zit. 37; "jos 

swnini,patri8et61ii;Florus, iraperiiiaH)tte Phraales Cmaris ao- 

Cupiditas Crasii, dum Par- cepit genifcns miner." Sic illi victi 

at auro, nndecim strage le- diei poterant, qma Tictarwn gentimii 

ipsiuscapite multata est. — erat arraa sua perrigtre vietori, « r. 

eis pa*ne in compectu patris 646 : Germunim eritm fvoi perrigit% 

oere." Justinus, xlii. 4: Pignora jmdarit, que testaatur ign»- 

Crassum imperatorem cum miaiam noitram pudeadaiD ; igii«- 

iDB exercitu Romano dele- miniam illam describit Honliii§k III. 

sigBis militaribns maxiroa Od. v. 

uit mqHUa argentee legio- 696« Meritm, etc.] Auguttus votis 

ider, idem quod mox nota ; suis honorem meritus solvtt debita. 

iSi9g,Kei,2,natampudcrem' SoHemni$ cwtm bene dicitur in quo 

igit. Ittdi ezhibentor. Art. Amat. i. 133 : 

^htat, ignominias, veteret, soliemnia theatra. Scena decere ; cen^ 

trigiota ampltuB annos inul' ver. 347. Augustum naamachia ex* 

mt. Ipsis f^ntf vitam et hibita templi illltts dedicatienem eele- 

iUuH, ut Pltnitts, paneg. i. brasaei narrat Velleiu», ii. lO^ 



268 



P. OVIDII NASONIS 



Pleiadas adspicies omnes, totumque sororum 

Agmen, ubi ante Idus nox erit una super. 600 
Tum mihi non dubiis auctoribus incipit sestas ; 

£t tepidi finem tempora veris habent. 
Idibus ora prior stellantia tollere Taurum 

Indicat : huic signo fabula nota subest. 
Praebuit, ut taurus, Tyriae sua terga puellse 605 

Jupiter, et falsa cornua fronte tulit. 
Illa jubam dextra, laeva retinebat amictus ; 

Et timor ipse novi causa decoris erat. 
Aura sinus implet ; flavos movet aura capillos. 

Sidoni, sic fueras accipienda Jovi ! 610 

Ssepe puellares subducit ab sequore plantas ; 

Et metuit tactus adsilientis aquae. 
Ssepe deus prudens tergum demittit in undas, 

Haereat ut colio fortius illa suo. 
Litoribus tactis stabat sine cornibus uUis 615 

Jupiter ; inque deum de bove versus erat. 



599—602. III. Jdui sive die xiii. 
PUiades oriuntur heliace, et jEstas in- 
cipit, De Pleicidibus vide iv. 169 sqq. 
Eanim ortu et occasu jam Hesiod. 
*£py. 383. opera rustica deiiniebat. 
Ortum alii die 44. alii 48. ab aequi- 
noctio vemo contingere putabaot ; 
Varro, i. 28 ; Columella, xi. 14. Vid. 
Petavius Varr. Dissert. lib. ii. cap. 9. 
ubi eos tuetur, qui diem 48. inter xiv. 
et XV. diem Maii constituerunt, atque 
Ovidium, qui xiii. diem habet, errasse 
ostendit. Plin.xviii.29: " Virgiliarum 
(id est, Pleiadum) exortu xstas inci- 
pit, occasu hiems." Sic et Aratus. 

603—620. Pridie.Idus Tauri caput 
oriturJ] De hocsidere iv, 717. Tauri 
et Europs fabulam Noster etiam Me- 
tam. ii. 383. ad finem, narravit, ubi 
et alios auctores laudavimus. Ora 
stellantia supra ver. 166. ar« septem 



radiantia Jlammis vocantur. Earopt, 
Agenoris, regis PhGenicum 61ia, ma. 
Tyria, mox Sidmis a poetis appella- 
tur. Falsum passim in Metam. de 
forma aliena, quam quis fallendi caoM 
ad tempus sumsit, aul in quam muta- 
tus est a deo aliquo. 

607. IIsc fortasse e tabula anliqaa 
expressa sunt. Etiam Lucianoi Dia- 
log. Zephyri et Noti, tom. ii. pag. 125: 
^ Sk ry \atf nkv cixcro rov idpani, 
oif /ii} d^oXtffOavoc, Tfi irip^ 6k ^n- 
pmpivov rbv iriirXov (wcixc. MeC 
dicto loco, deitra eomu tenet, ^tera 
dorso imposita est. Juba nunc trfl>ai* 
tur tauro, ut III. Amor. ▼. 24. De 
illo novo decore vide ad ii. 757. Aitre 
sinus implet ; Metam. dicto loco : " tre- 
muls sinuantur flamine vettet." Jr- 
cipienda, scilicet dorso tauri. 

615. Litoribut, nempe CreCs. Iti 



FASTORUM LIB. V. 



289 



As init coelum : te, Sidoni, Jupiter implet ; 

rsque tuum terrae tertia nomen habet. 

Uii signum Phariam dixere juvencam ; 

ae bos ex homine est, ex bove facta dea. 620 

quoque priscorum virgo simulacra virorum 

ttere roboreo scirpea ponte solet. 

Dra post decies senos qui credidit annos 

ssa neci, sceleris crimine damnat avos. 

L vetus : tum, quum Saturnia terra vocata est, 

lia fatidici dicta fuere dei : 626 

^ero libata seni duo corpora, gentes, 

ttite, quae Tuscis excipiantur aquis. 



faUacis imagine tauri Se cou- 
•at" Jupiter; Metam. iii, 1. 
etc. conf. iv. 717; Hyginus, 
troo. ii. 21. Phariam juven- 
[nachifiliam, cujus duplicem 
latiooem ex hamine in bovem 
im MT bove habes Met. i. Pha- 
^ptiam. Amat haoc vocem 
as. Verba Qna bos, etc. 
tfoid. xiv. 86. leguntur, atque 
niisse videntur Ovidio. 
SG2. Eodem die pontifices et 
▼estales scirpea virorum si- 
ioTiberim projicere solebant; 
i caus» adferuntur. Vide 
■lalicarn. i. 19 et 38; Plutar- 
QesU Rom. p. 102. Reisk. 
Idibus Maiis, sacrificio aote 
pootifices, vestales, prstores 
ives, simulacra ad humaoa: 
imilitudinem facta, numero 
de poote sublicio io Tiberim 
t; Dionysius, qui simulacra 
t tldojXa AvSpiiKtXa, kikov- 
rbv ahrbv lcftVoic rpovov, 
laiste, testatur etiam Varro, 
im viginti quatuor oumerat. 
item sunt Argei. RoboreuSt 
; a Diooysio sacer, a Plutar- 
V. 



cho ligoeus, ^vXivti, vocatur. Corpora 
poit decies, etc. Falsa fama improba- 
tur. Sexageoarii, Oscorum lingva cos- 
nare» dicebantur. Varro : " Vix effa* 
tui( erat, quum more raajorum ultro 
casoares urripiuot, de poote in Tiberim 
deturbaot." 

625. Pelasgis Dodoos oraculum 
erat editum : ^rfixtri ixaiSiuvoi Suec- 
\wv ^arovpviav alav, 'H^ 'A^opiyt' 
v€tav KorvXijv, ov vattoQ bxtlTai* OIq 
dvafuxOivrtt ^acdnfv imrl^if^orc ^oi- 
/3^, cac Kt^dka^ "A^y, Kai rf irarpi 
irifiirtrt ^ra. " Ite qusreotes Sicu* 
lorum Saturoiam terram, atque Abori- 
gioum Cotyleo, ubi iosula oatat. Qoi- 
bus permixti decimam mittite Phoebo, 
et capita Diti, et patri mittite virum ;" 
Diooysius. Dei ex Mediceo Heios. 
dedit, ut de Apollioe agatnr. Quia 
vero, auctore Diooysio, Dodoosum 
fuit oraculuro, propterea idem Jovit 
raallet. Faleifero teni, sive Saturoo 
priscos Italis iocolas homioes obtu- 
lisse ita, ut eos pedibus maoibusque 
vioctos in Tiberim projicereot, oanrant 
et Diooys. et Lactaot. 7tijc« aqwt, 
Tiberis, et i. 500. 



290 



P. OVIDII NASONIS 



Donec in heec venit Tirynthius arva, quotannis 

Tristia Leucadio sacra peracta modo. 630 

IUum stramineos in aquam misisse Quirites : 

Herculis exemplo corpora falsa jaci. 
Pars putat, ut ferrent juvenes suffragia soli, 

Pontibus infirmos praecipitasse senes. 
Tibri, doce verum ; tua ripa vetustior urbe : 635 

Principium ritus tu bene nosse potes. 
Tibris arundiferum medio caput extulit alveo ; 

Raucaque dimovit talibus ora sonis : 
Haec loca desertas vidi sine mcenibus herbas : 

Pascebat sparsos utraque ripa boves. 640 



629. Omnes, quos supra laudavi, 
auctores in eo consentiunt, Herculem 
ex Hispaoia redeuntem abrog^asse il- 
lum morem. Leucas ad liius Acama- 
nie, olim peninsula. postea insula; 
Metam. xv. 289 ; Plinius, ii. 90. ibi- 
que Harduinus. In ea insula scopulus 
erat, unde, ad ezemplum Saphus, de- 
tilire solebant, qui amorem excuti e 
pectore suo aliisque injici vellent ; 
Heroid. xv. 163 sqq; Atheneus, xiv. 
3 ; Servius ad Virg. Eclog. ix. 57 ; 
Vossins ad Catullum. Inde hic sco- 
pulus amantium dictus est. Scd inde 
et in sacris Apollinis malefici quidam, 
quibus als illigats erant, dejicieban- 
tur, ita quidem, ut exciperentur ab 
hominibus in c^rmbis dispositis ; Stra- 
bo, X. p. 452. Quirites Herculis tem- 
pore nondum erant. Suasit autem Her- 
cules hominibus istius terrs : " Ut 
faustis sacrificiis infausta mutarent, 
inferentes Diti, non hominum capita, 
sed oscilla ad humanam efiigiem arte 
simulata, et aras Satumias, non mac- 
tando viros, sed accensis luminibus 
ezcolentes, quia non solum viram, 
sed et lumina ^ra*' (quod in oraculo 
occurrit) *• significat ;" Macrobius, 



Sat. lib. i. cap. 7 ; de Herculis ad- 
ventu in Italiam. 

633. Hsc opinio orta erat e pio- 
verbio male intellecto. Nooins: 
" Quum in quintum gradum pervene- 
rant, atque habebant sezaginta annos, 
tum denique erant a publicia negotiis 
liberi atque expediti et otiosi: ideoin 
proverbium quidam putant venisse, 
scxagenarios de ponle dejici oportere. 
id e<!t, quod suffragium non ferant, 
quod per pontem ferebant." Similia 
habet Festus. Alias causas Plutar- 
chus dicto loco adfert, aut barbaros, 
qui antiquissimis temporibus illa loca 
incolerent, Grscos si quoi cepissent, 
interfecisse, aut ipsum £vandniiB, 
quum Argivi Arcadibus inimiciasinii 
essent, istam odii memoriam secnm ia 
Italiam adtulisse. 

637. ilrtiiuitne cingi Flumina tok- 
bant ; Met. ix. 3. Achelous : " inor- 
natos redimitus arondioe crines." 
Sparsi non paucos indicat, aed in pu* 
cuis errantes, non gregaiim incedeo- 
tes. Quan nune, etc. Met. ii. 2S9 : 
" Cuique fuit renun promissa potentia, 
Tibris." Propter illam potentiam gea- 
tes Tiberin narnnt^e fimehmnt^e. 



FASTORUM LIB. V. 



291 



Et quem nunc gentes Tiberin noruntque timentque, 

Tunc etiam pecori despiciendus eram. 
Arcadis Evandri nomen tibi saepe refertur : 

Ille meas remis advena torsit aquas. 
Venit et Alcides, turba comitatus Achiva: 645 

Albula, si memini, tunc mihi nomen erat. 
Excipit hospitio juvenem Pallantius heros : 

Et tandem Caco debita pcena venit. 
Victor abit, secumque boves, Erytheida praedam, 

Abstrahit : at comites longius ire negant. 650 
M agnaque pars horum desertis venerat Argis : 

Montibus his ponunt spemque Laremque suum. 
Saepe tamen patriae dulci tanguntur amore ; 

Atque aliquis moriens hoc breve mandat opus : 
Mittite me Tiberi ; Tiberinis vectus ut undis 655 

Litus ad Inachium puivis inanis eam. 



643. De Evandri adventu j. 471 
sqq. Torquert, alibi verberare. De 
DOiniDe Albula ii. 389. Pallantiut 
hero§ sapra ver. 97. Nonacrins heros 
▼ocatur. De Caco ejusque pcena i. 
551 sqq. Venire et mala dicuntur 
qaa nobis accidunt, et bona, qus 
cootiofi^nt; Phsdrus, I. fab. ii. 31 : 
mu^ut ne veniat malum, £t apud Ci- 
ceronem Verres bsreditatem sibi ve- 
niue putabat. Erythe'idei boves etiam 
i.54d. 

651. Argit venisse Herculis socios, 
et quosdam eorum mansisse in Italia, 
et aliunde constat. Hinc apud Virgil. 
iEneid. x. 779. Antores, Herculis 
comes : " Qui missus ab Argis hsserat 
ETandro, atque Itala consederaturbe." 
Ab Argii simulacra illa Argei dicta. 
Deeertii, scilicet a se, e copia poetica 
additnm. Csteruin secundum Ma- 
crobium non sponte illi remanserunt, 
led ab Hercule relicti sunt, vel irato, 
qaod armentum non satis custodivis- 



sent, vel eo consilio, nt aram suam ab 
incursionibus tuerentur. Montibut, 
etc. ** Quum a latronibus infesta- 
rentur, occupato edito colle, Saturnios 
se nominarunt, quo ante nomine etiam 
idem coUis vocabatur ;" Macrobius, 
i. 7. Idem, cap. 11. ez Epicado re- 
fert, Herculem ponte, qui post sub- 
licius dictus, ad tempus instructo, 
homiuum simulacra pro numero so- 
ciorum,quo3 casu peregrinationis ami- 
sisset, in fluvium dejecisse, ut aqua 
secuuda in mare devecta pro corpori- 
bus defunctorum veluti patris sedibus 
redderentur. 

653. Pro tanguntur Sarravianua 
torquentur, quod vero nf dulei non 
coovenit : sed tangi amore elegans lo- 
cutio. Pulvis, cinis corporis com- 
busti ; Met. viii. 496 : Exiguus jaee" 
Oimtu puLvis ; Anacr. iv. 9 : 6\lyti 
KH<T6fU(r9a kovi/Q' Horatius, IV. Od. 
vii. 16 : Puloitet umbra tumut» Ne- 
apolis verbis Scholiast. Lycophr. do- 



2S2 



P. OVIDII NASONIS 



Displicet haeredi mandati cura sepulcri : 

Mortuus Ausonia conditur hospes humo. 
Scirpea pro dcmino Tiberi jactatur imago, 

Ut repetat Graias per freta longa domos. 660 
Hactenus : ut vivo subiit rorantia saxo 

Antra ; leves cursum sustinuistis aquae. 
Clar£ nepos Atlantis, ades; quem montibus olim 

Edidit arcadiis Pleias una Jovi : 
Pacis et armorum superis imisque deorum 665 

Arbiter, alato qui pede carpis iter, 
Laete lyrae pulsu, nitida quoque Isete palaestra ; 

Quo 4idicit culte lingua favente loqui. 
Templa tibi posuere patres spectantia circum 

Idibus : ex iilo est haec tibi festa dies. 670 



cet, soUtos esse Grscos cineres ami- 
corum extra patriam mortuorum arcis 
inclusos domum deportare. Sepultus, 
quocumque modo coDditus, etiam io 
aquam abjectus ; Cuperus in Observ. 
i. 7. 

661. Hactenus locutus est Tiberis. 
In foraminibus, unde fluvius exit, 
poets fingebant antrut in quibus dii 
fluviales habitarent. Rorare dicuntur 
locahumida; Met. iii. 177: "intravit 
rorantia fontibus antra." rttmm, ut 
Met. iii. 159 : pumex vivus ; et v. 317 : 
facta de vivo sedilia mxo, Leves, ce- 
leres. Ut, non et, postulat series 
orationis. 

663 — 692. Idibus Mercurio templum 

positum ; hinc ilte dies mercatorilms m- 

primis festus. Prsmittuntur Mercurii 

laudes ; sequuntur piamina et preces 

mercatorum. 

Clare nepos, etc.] De virtulibus 
ejus confer vers. 103 et 447. Vide 
Bentleium ad dict. loc. cui displi- 
cebat hoc loco una Pleias, quia sponte 
intelligatur, non duabus matribus 
genitum esse Mercurium; suadebat 



ergo Uida, quia Pleiades pasaim poetis 
aquoste, madid^, xmbriftTit diciiDtUT; 
sed Burmannus ad Heroid. xv. 162. 
docet 1/nam Pleiada recte dici wiam 
ez Pleiadibus. Et hoc loco inoom- 
mode uda nobis Pleias exhibereCiir. 
Montibu^, Cyllene monte. 

666. Arbiter idem quod interpres, 
fUffirrii ; is, per quem transigitvr 
aliquid inter duos; Livius, ii. 33: 
*' interpres arbiterque concordis d- 
viura." Mercurius pacis et armoruB 
arbiter pmpter eloquentiam et pra- 
dentiam, qua excellit. Inde Padfer 
in numrois vocatur. Vide Jani £x- 
cursum iii. ad Horatium, Od. lib. i. 
De lyra ab eo inventa supra ver. 104. 
Kitida vocatur palsstra et Metaro vi. 
241 ; et ujicta Heroid. XI. 19. quia 
luctantes oleo unp^ebantur. PaUstrt 
valebat ad corporis motus fonnaodos 
roburque confirmandum. Ltetus poetis 
omoino, qui aliquid habet auttractat. 
Culte, facunde. 

670. AnnoU. C.258. IdibusMaiis 
Mercurio sdes posita ; quam, popu- 
lo jubente, dedicavit M. Lstorios, 



FASTORUM LIB. V. 



288 



Te, quicumque suas profitetur vendere merces, 

Ture dato, tribuas ut sibi lucra> rogat. 
Est aqua Mercurii portae vicina Capenae : 

Si juvat expertis credere, numen habet. 
Huc venit incinctus tunicas mercator ; et urna 675 

Purus suffita, quam ferat, haurit aquam. 
Uda fit hinc laurus : lauro sparguntur ab uda 

Omnia, quse dominos sunt habitura novos. 
Spargit et ipse suos lauro rorante capillos ; 

Et peragit solita fallere voce preces. 680 

Ablue praeteriti perjuria temporis, inquit : 

Ablue praeterita perfida verba die. 
Sive ego te feci testem, falsove citavi 

Non audituri nuroina magna Jovis ; 



primi pili ceotorio ; Liviiis, ii. 21 et 
27 ; uDcie et apparet, eodem terapore 
collegium mercatorum esse institu- 
tam. Mercaturs praeerat Mercurius, 
quia illa multa ingeuii aollertia opus 
habet. Hinc iu monumentis cum 
Fortuna juogitur, ancoram teoet, ros- 
tro navali insidet. Vide Jani dict. 
loe. De aqua Mercurii nihil apud 
alios aoctores. Nunun, vis expi- 
andi. 

675. Incineim, cioctos; Neapolis 
mooet, eum fuisse habitum mercato- 
ram« ot e cingrulo marsupium auri 
monetalis suspensum gestarent. Vul- 
go tumea, Sed plurale tanictg sspe 
de uno homine legitur, ut apud Pli- 
Biiim, II. £p. XX. 10; IV. xvi. 2. 
Suffita, fumo, suffiraine lustrata. De 
mfimine iv. 731 ; de lauro 728 ; de 
▼oce rcrare ad ver. 778. Qutt domi'' 
noi, etc merces veodend». 

680. Prece», quibus mercator nii 
nisi peijuria et perjidiam sibi oondo- 
nari, et nova lucra dari petit. Quo- 
modo tales preces peraeUe, recitats 
siat, ex Horaiio, I. Kpist. xvi. 58. in- 



telligitur : " Quandocuroque deos vel 
porco, vel bove placat ; Jaoe pater, 
clare ; clare quunkdixit, ApoUo ; La- 
bra movet metuens audiri ; pulchra 
Laverna, Da mihi fallere, da juslo 
sanctoque videri: Noctem peccatis, 
et fraudibus objice nubem." Hinc 
apparet quam raala fuerit mercatomm 
fama. Ablue, condona, cum respectu 
ad purgationes. Prtrterita die, pras- 
terito tempore, sive praeteriti temporis. 
Nescio, cur Bormamius hasc ad ves- 
peram tantum ejus diei referebat, qno 
roercator his sacris operatus sit Ct- 
tare teitem formula propria; Petro- 
nius, 2 : " Ne poetas quidem ad testi* 
monium citem." Pbsdrus, i. fab. 17: 
" lupus testis citatus." Nam eitare 
sensu primo est vocare. £x interpre- 
tatione igitur fluxit aliorum vaeavi. 
Non audituri, sperans eum non audi- 
turum esse. Olim nomina aut niimtiui 
vana ; roale. TibuIIus, 111. vi. 22: 
" Qui tiroet irati (Baccbi) numina 
magna." Prudent, sciens, consulto. 
Terentins Eunuch. I. i. 27 : scient 
prudena^ pereo. Formula jurandi 



294 



P. OVIDII NASONIS 



Sive deum prudens alium divamve fefelli ; 685 

Abstulerint celeres improba dicta Noti. 
£t pereant veniente die perjuria nobis : 

Nec curent Superi, si qua locutus ero. 
Da modo lucra mihi, da facto gaudia lucro : 

Et face, ut emtori verba dedisse juvet. 690 

Talia Mercurius poscentem ridet ab alto, 

Se memor Ortygias surripuisse boves. 
At mihi pande, precor, tanto meliora petenti, 

In Geminos ex quo tempore Phcsbus eat ? 
Quum totidemde mensediessuperesse videbis; 695 

Quot sunt Herculei facta laboris, ait. 



erat, st seiensfaUo. Macrob. Saturn. 
i. 16 : eura, qui talibus diebus (feriis) 
imprudeDs aliquid egisset, porco pia- 
culum dare debere: prudentem ex- 
piare non posse, Scevola pontifex 
asseverabat." Ret irritas venti ^erre, 
auferre dicuntur, et quas quis ex ani- 
mo ejicere vult, eas tradit ventit: 
Horatius, I. Od. xxvi. 2. 

687. Pereantf non puniantur. Bur- 
manno placebat, quod in Juniano et 
altero Puteano est, perjuria noctis, ut 
nec ipsa nocte fallere mercator desis- 
tat. Id vero roihi paulo argutius 
videtur. Eidem Burmanno etiam ver- 
bum locutus frigere videbatur ; male- 
bat igitur ^'ocatiM ; illud euim genus 
hominum jusjurandum ut jocum ha- 
bere. Immo ad gua repete perjuria, 
Pro face multi yac. Foscentemt pre- 
cantem ; Horatius, 1. Od. xxxi. 1: 
" Quid dedicatum poscit Apollinem 
Vates t" vulgo potcentes ; sed de uno 
lermo est inde a ver. 675. Memor 
erat Mercurius, se callidum, quid- 
quid piacuit,joeo$o Condere furio, Ho- 
ratius, I. Od. x. 7. ubi hoc ipsum 
exemplum subjicitur de bubus Apol- 
linis, quas arte sua, id est, calliditate 
qua excellebat, abegit. Res narratur 



Met. ii. 676 sqq. Ortygias, ApoUinis 
in insula Ortygia nati ; vide ad Met. 
i. 694. 

693—720. XIV. KaUndas Jumks 
sol in Geminos transit. Ejui uderis 
origo narratur. Castor et PbUux, 
1 yndarei filii, quum Pbceben et Hi- 
lairam, Lycippi filias rapuissent, Lyn- 
ceo et Idae, Apharei filiis, quiboi vir- 
gines illsB desponsats erant, bellum 
moverunt, iu quo Castor Lyncei enae 
trajectus, Lynceus PoUucis hasta 
transforatus, Idas Jovis fulmine ne- 
catus est. Pollux, quum Jupiter eum 
in coelum recipere vellet, rogavit, ut 
eum honorem partiri cum fratre sibi 
liceret; confer Pindar. Nem. x. 103 
sqq. At mihi, etc. Ver. 663. Mer- 
curium rogaverat, ut sibi adesset. 
Kam appellationem oblitus erat io 
seqq ; sed nunc ad eam redit, et rem 
discit a Mercurio. Tanto melien 
Burmannus explicat e formula laa- 
dandi tanto melior, de qua ipse ad 
Phsdrura, III. v. 3. Comparantnr 
nuoc sqq. cum precibus mercatonim, 
qus antecedunt. Aut facta UAaris 
sunt labores, aut labor Hereuleus est 
Hercules ipse; sic HoraUus, I. Od. 
iii. 36 : Perrupit Ackeronta HereuUus 



FASTORUM LIB. V. 



995 



ego respondi, causam mihi sideris hujus. 
SLUsam facundo prodidit ore deus : 
:ulerant raptas Phoeben PhcBbesque sororem 
^ndaridae fratres, hic eques, ille pugil. 700 
a parant, repetuntque suas et frater et Idas ; 
3ucippo fieri pactus uterque gener. 
amor, ut repetant, illis, ut reddere nolint, 
uadet : et ex causa pugnat uterque pari. 
gere CEbalidae cursu potuere sequentes ; 705 
ed visum celeri vincere turpe fuga. 
^r ab arboribus locus est, apta area pugnae. 
onstiterant illic : nomen Aphidna loco. 



eodera sensu Homeras, /3(i| 

. Phabei goror Elaira, Ilaira, 
I, Laira vocatur ab auctoribus. 
4:nptura haud dubie est *lXdu- 
Lycippus, pater harum sororum 
rater Apharei Messenii, cujus 
ynceus et Idas; Apollodorus, 
• 3. Raptum illum etiam Theo- 
et Hygin. memorant ; sed Pin- 
ob boves abactas pugnam ortam 
:anit, quod latius persequitur 
xlonis. Apud Schol. Pindari 
r. 104. Tyndarids ioter ipsas 
i nuptiales, ad quas invitati 

sponsas rapiunt. Hic equea, 

i Homero II. F. 237. et Od. A. 

« quo alter liriroBaftoQ, alter 

iya06c vocatur. Auctor Cy- 

m in Schol. Pindari ad ver. 

JLaoTopd Sf' linrodafiov, Kal 
pofMv UoXvSivKta, Horat. I. 
ii. 23 : '* Hunc equis, illum su- 
i pugnis Nobilem." Illum Irr- 
Mv ApoUodorus interpretatur, 
tA Kard iroXcfiov. 
i. (Ebalidie, Tyndaridae, (Ebali 
es. Pugna autem eorum cum 
rei 6Iiis varie tradita. Secun- 



dum Pindarum, ver. 117. Lyncens 
Dioscuros videt in tmnco qnercus 
i^pvdc hf (rrcXsxa) latentes, visu enim 
mazime valebat. Hinc decurrit ex 
monte et Castora interficit. £a cede 
commotus PoHux proruit e querca at- 
que Aphareidas persequitur. Hi res- 
titerunt ad sepulcrum patris Apharei, 
atque inde saxum raptum pectori 
PoUucis injeceront. Tum PoUux hasta 
trajecit Lyncei latera, Jupiter aotem 
Idam fulmine feriit. Similiter fere 
auctor Cypriorum, et Apollodorus. 
Ad tumulum Apharei prcUum esse 
commissum, etiam Theocritus tradit. 
Nostro area pugoe fuit prope Aphid' 
nam, urbem Laconis, unde Phoebe et 
Hilaira erant. Stephanus: 'A^idva 
Sfjfiot 'Attiktk. 'EoTi Kal r^ Aa- 
cfi>vifcijfCi ^Qiv fjaav al AfVKiiriri^c 
^oij3f| Kai 'IXdetpa. Hyginus, Poet. 
Astron. II. 22. habet m oppido Ariad' 
nis ; sed et ibi Aphidnit legendnm. 
A Lyneto Cattora esse interfectum 
plurimi tradunt. Apud Tbeocritura 
vero Lynceus cadit Castoris ense tra- 
jectus. In voc. Lynuo notanda syl- 
laba secunda, qus hoc versu longa, et 
brevisTers.711. 



206 



P. OVIDII NASONIS 



Pectora trajectus Lynceo Castor ab ense, 

Non exspectato vulnere pressit humum. 710 
Ultor adest Pollux ; et Lyncea perforat hasta, 

Qua cervix humeros continuata premit. 
Ibat in hunc Idas, vixque est Jovis igne repulsus: 

Tela tamen dextrae fulmine rapta negant. 
Jamque tibi ccelum, Pollux, sublime patebat ; 715 

Quum, Mea, dixisti, percipe verba, Pater. 
Quod mihi das uni, coelum partire duobus : 

Dimidium toto munere majus erit. 
Dixit ; et alterna fratrem statione redemit : 

Utile soUicitae sidus uterque rati. 720 



712. Premert bene de confinio; 
Met. iv, 636 : humnm vidnia nulla 
fremebat, Apnd Pindifr. i^Xatn Avy- 
«ioc Iv irXtvpeum x^^^v, Tum in- 
teqnitur Idam, a qno, Apollodoro 
auctore, lapide ita percotsus eit, ut 
oculorum caligo oboriretur: HXtfBtlc 
wirpa kotA r^c Kt^aXijc, irlirrH (Tko- 
rttStlQ. Sed Jupiter Polluci opem 
tulit. Ze^ ^ in 'iSa irvp^pov 
nXa^€ r^fokUvra Ktpawov Pindarus. 
Apud eurodero Pollux rogat Jovero, 
ut se interficiat, quia nolit esse sine 
socio laborum. Jupiter unum Pollu- 
cem agnoscit filium suuro, fratrem 
natum esse e Tyndareo. Turo optio- 
nem ei dat, utrum solus velit in coelo 
habitare, an sortem partiri cum fratre, 
Qt dimidium tempus sit sub terra, 
dimidium in coelo. Pollux posterius 
prtefert. Ita alteruro diero cum Jove 
in Olympo, altenim in sepulcro ad 
Therapnas exigunt. Sed apud Home- 
rum, Od. d. 302. vivunt uterque sub 
terra, babentque hoc a Jove, ut per 
vices diem snpra terram exigant» et 
divino lionore fruantur. De dissensu 
veterum super hac re, quo alii sla- 



tuunt, altemis alterum io iufierii, 
alterum coelo esse, alii, utniniqiie 
simul alio die apud infmM, alio apad 
superos esse, vide Hemsterfaos. ad 
Lucianum, Dialog. Deorum, tom. ii. 
pag. 88. edit. Bipont. Nottro dieboi 
altemis stationem coeli inferommqoe 
inter se mutant. Eustmthius ad Ho- 
meri dictum locum fabulam transfert 
ad sidus Geminorum, qui, dum suot 
sub terra, videntur roortui eme, dum 
oriuntur, vivunt. Aliter Macrobios, 
i. Saturn. 21 : "Gemini, qni alterois 
mortibus vivere creduntur, quid aliad, 
nisi solero unum eumdemque signifi- 
cant, roodo descendentem in ima 
mundi, modo mundi in summam alti- 
tudinem resurgentem. Alterna tU' 
tione retlemit, impetravit, ut» qooties 
ipse ad inferos descendisset, frater in- 
terea coelesti honore fraeretur. EUiam 
Virgil, iEneid. vi. 121 : ** Si fratrem 
PoUux altema roorie redemit;*' qaem 
locuro Noster expressit. Utile toUici' 
ttt rati ; viro hujus sideris egr^ie 
notavit Horatius, I. Od. xii. 27. 
Erant enim gemini salutaria nautis 
nuraina, dpuyovavrai ^acfiovfc. 



FASTORUM LIB. V. 



297 



^d Janum redeat, qui quserit Agonia quid sint : 

Quae tamen in Fastis hoc quoque tempus babent. 
N^octe sequente diem canis Erigoneius exit ; 

Est alio signi reddita causa loco. 
Proxima Vulcani lux es ; Tubilustria dicunt: 725 

Lustrantur purse, quas facit ille, tubae. 
^UATUOR inde notis locus est; quibus ordine lectis, 

Vel mos sacrorum, vel Fuga regis inest. 
Nec te praetereo, populi Fortuna potentis 

Publica, cui templum luce sequente datum. 730 
Hanc ubi dives aquis acceperit Amphitrite, 

Grata Jovi fulvae rostra videbis avis. 
^uferat ex oculis veniens Aurora Booten ; 

Continuaque die sidus Hyantis erit. 



721. AgonaUa iteniBtur, de quibus 
. 317 sqq. De Cant Erigoneio ad iv. 
^36; oritur z. Kalend. 

725. TubUuttria ix. Kaleod. Lus- 
rahaotur tubas etiam x. Kalend. 
Lprilis ; vid. iii. 849. Varro : '< Tu- 
lilostrium appellatur, quod eo die in 
Irio Butorio sacroruiD tubs lustran- 
ur." Sic ferme et Festus. Purte 
ulkt, tnbe sacrorum ; nisi malis, tu- 
•, nt rint purs. 

727. NoUt et Htere dicuntur, unde 
«tar« ut enctart, scribere. Vide ad 
liiiiiim, I. Epistol. vi. 1. et compen- 
ia Tocnm, a quibus notarii nomen 
labent. In kalendario antiquo lege- 
»antur note he, Q. R. C. F. qus du- 



pliciter legi poterant, vel, quando lex 
comitiavit fas ; vel, quando rex comi- 
tio fngit. Sermo autem est de rege 
sacroruro, cui non nisi hoc die comi- 
tium in foro adire licebat sacrorum 
causa, sacrisque peractis illico se inde 
proripiebaL Plutarchus,QuaBst.Hom. 
p. 128. Reisk. 'Eort yovv nc Iv 
dyopf Ovoia irpbQ nf \syopkv(p Ko- 
pftrii^ Tr&rpioQt ^v Owra/Q 6 PcunXti^c» 
Kartk r&xoQ dirturi ^vydtv l^ dyopac. 

729. De Fortuna publica dictum ad 
iv. 375. Aquila vesperi oritur. 

733. VII. Kalendas Bootet heliace 
fertur in occasum; et vi. KaJend. 
Hyadum, de quibus ver. 164. ortus 
heliacus. 



VOI-. V. 



Qq 



LIBRI SEXTI 



ARGUMENTUM. 

De nomioe Junii tres senteotiae, 1 — 100. De Carna dea, ejus vi et sacris, 101 
— 182. Templum Junonis Monets ; Manlii soppliciam, 183 — 190. Maitis 
asdes ante portam Capenani ; Tempestatis delubrum ; AquiUe ortus, 191— 
196. Hyades oriuntur; 197 et 198. Bellons templum ; obiter aliqoid de 
Appio, 199 — 208. Herculis Custodis teroplum in circo Flaminio, S09— 211 
De Sanco, Fidio aut Semone patre, Sabinorum deo, 213 — ^218. PriM Jui 
pars nuptiis infausta, 219 — 234. Arctophylax occidit; Piscatomm liidi ii 
Campo, 235—240. Mentis aedes, 241—248. Vestalia et molta, qw td 
Vestam ejusque cultum pertinent, quibus et de Sileni aiello Priafiqiie libi- 
dine fabella, et sphsre Archimedis descriptio, et origo ane, quae Jovi Pirton 
posita, et Palladii historia intexta est, 249 — 460. Callaici cognomen Bnto 
inditum ; Crassus devictus a Parthis, 461 — 468. Delphini ortus, 469 — 471 
Matuts (Grscis Leucothees, in quam Ino mutata» ut Melicertes in Pkks- 
mona aut Portunum) templum, et Matralia in ejus honoretty 478 — 661 
Rutilius et Didius ceciderunt in praBlio, 563 — 568. Fortiina templiM a 
Servio positum ; Servii et interitus per Tanaquilem, et origo miracokn, 
569 — 636. Templum Concordias a livia dedicatum, 637 — 648. Jovis adei 
et Quinquatrus minores; tibicinum Romanomm discessns et reditus; tibic 
inventio et Marsyae supplicium, 650 — 710. Hyadum ortus ; Vestae templom 
purgatur, 711 — 714. Favonii ortus, 715 et 716. Orionis ortus; Postomii 
Tuberti triumphus de Volscis et iEquis, 715—724. Solis transitus in Css- 
crum ; Palladis Aventinae cultus, 725—728. Summani templum, 729 — 731 
Ophiuchi ortus ; Hippolyti fata, 733 — 762. C. Flamioius ad lacnm Tna- 
menum cecidit, 763 — 768. Syphax victus et Hasdrubal occisus, 760 et 770. 
Sacra Fortunae Fortis et de Servio rege quaedam, 771 — 784. Orioois oitiSi 
785 — 790. Larium et Jovis Statoris aedes, 791 — 794. Qnirini tempIoBi 
795 et 796. iEdes Herculis Musarum ; Marciae laudes, 797 — 812. 



P. OVIDII NASONIS 



FASTORUM 



LIBER SEXTUS. 



C quoque mensis habet dubias in nomine causas : 

use placeant, positis omnibus, ipse leges. 

ta canam : sed erunt qui me finxisse loquantur, 

ullaque mortali numina visa putent. 

deus in nobis : agitante calescimus illo ; 5 

npetus hic sacrse semina mentis habet. 

mihi praecipue vultus vidisse deorum, 

el quia sum vates, vel quia sacra cano. 



LOO. Qusftlio de origine nominU 
Muc meiMi inditum; vide i. 41. 
Mi de nomine eum dictum pro- 
rerat ; aed nunc e variis senten- 
nai Macrobius, i. Saturn. 12. 
tret pluribus exposuit, et ita, 

tenuissimam figmento poetico 
ret. fere ut iv. initio. Drama 

quflestione grammatica : nam- 
Mtam in nemore meditantem 
M adeunt, e quibus Juno suam 
1 agit 21 — 64; Hebe alteram 
tiam patrocinio suo defendit 65 
Coneordia tertiam9l — 96: qua* 
verentia tactus poeta nihil de- 
97—100. 

Ugti, ipse tibi eligas. Qutt 
it, quae tuearis. Ponunt, qui 
Qt in disputatione id quod valet 
Q dijadicandam ; vide Emest. 
^. hac voce. Facta, adventum 



et dispotationes deamm, oppooit con- 
jecturis. 

5. Pbets sunt IvOtoc, plem deo; 
III. ex Pbnto, iv. 93 : " deus est in 
pectore noatro, Hsc duce prcdico 
vaticinorque deo." Confer Art. Amat« 
549. Dcus autem ille se octendit 
calort (Met. ii. 641.) aut imptiu (fu- 
pra i.23.) enthusiasmo, furore poetico. 
Hie; Burmannus cut Taubnerus aa- 
sentitur, elegantius putat, quod onuf 
Moreti habet, hine, hinc fit, ut in iUo 
calore sint semina sacra mentis. Sed 
et hic bene se habet, hic impetus in- 
dicat partem divins mentis nobia in- 
e&se; Metam. i. 80. de creatione 
hominis: terra recens "aeductaque 
nuper ab alto iEthere cogoati retine- 
bat aemina coeli." VuUm dtorum, 
deos. Vtl — vd, partim, partim. 



300 



P. OVIDII NASONIS 



Est nemus arboribus densum, secretus ab omni 

Voce locus, si non obstreperetur aquis. 10 

Hic ego quaerebam, coepti quae mensis origo 

Esset, et in cura nominis hujus eram. 
Ecce deas vidi, non quas praeceptor arandi 

Viderat, Ascrabas quum sequeretur oves ; 
Nec quas Priamides in aquosae vallibus Idae 15 

Contulit ; ex illis sed tamen una fuit : 



9. Id nemore secreto, quale amant 
meditabuodi, cogitat de nomine men- 
tis. Voce, 8ono. Obstrepere de aquis 
et foliis arbonim murmurantibus; Pro- 
pertius, IV. iv. 4 : " multaque nativis 
obstrepit arbor aquis." Horatias, 
Epod. ii. 21 : Fontetque (nisi cum 
MwrkX, frondeique malis) lymphit ob' 
strepunt maitantibut. In ctira eram, 
de eo cogitabam. 

13. Deas vidi, non Musas, quas 
plerumque poetis adsunt; sed hoc 
docte variavit. Prttceptor arandi, 
Hesiodus propter carmen, quod de 
Operibus et Diebus inscribitur. Etiam 
Propertius, II. xxv. 77 : " Tu canis 
Ascrsi veteris praecepta poetae/' etc. 
Quum dicit Ascntas qnum seqneretur 
oves, respicit Theog. 22. ubi Mussb 
nominantur, quas olim Hesiodum egre- 
gium carmen docuenint, agnos pas- 
centem Helicone sub divino : dpvac 
iroifsalvovff ^EXiKuvog vjrb ^aOcoio. 
Eadem verba respexit etiam Art. 
Amat. i. 27: " Nec mihi sunt visae 
Clio Cliusque sorores, Servanti pe- 
cudes vallibus, Ascra, tuis." Fuit 
autem Ascra vicus Boeotiap, ubi Hesio- 
dus, Cumis relictis, cum patre et 
Persa fratre vixit, agro colendo peco- 
ribusque habendis operara dans. 

15. Erant tres dese, quas coram 
Ovidio causam agebant, ut totidem 
quondam coram Paride egerant, atque 
ex his iisdem una et nunc aderat. 
Juno enim, Minerva et Venus, quum 



iu convivio Thetidis et Pelei nupCitli, 
immisio ab Eride pomo, de htm 
concertarent, a Mercnrio» jubente 
Jove, in Idam montem dedocta soot 
ad Paridem, Priami filium, qni eis 
eonferret, et inde de pulchritoifiBe 
earum pronuntiaret ; HygiDns, ItbaL 
92; Lucianus deorum Jadic tom. ii. 
p. 20. Secundnm hunc, judidom h- 
tum est in Gargaro, Id« Tertice. Sed 
Noster secutus est Euripid. Iphig. 
Aulid. 1294. ubi locus sic deacrihitBr: 
ad aquat limpidts, ubi fontes Nyit- 
pharum et prttnm floridom. QntB- 
quam idem Hel. 23. Idaeum tpecmB, 
'l^aTov KsvOfiAva, et Androm. 274. 
Idaeum nemus, 'Idaictv vAirar, me- 
morat. Locum illum inde AlezaB- 
driam dictum esse, Strabo et ex eo 
Stephanus Byzantinus atque tlii ntr^ 
rarunt; vide Hemsterh. ad Lociaoi 
dictum locum. Caeterum contnUt Leo- 
zius expUcat, quae ae simul contole- 
runt ad Paridem. Immo judidim 
Paridis per antecedent h. v. expriai- 
tur. Qui judicare vult, is ante «m- 
ferre res, inter se compartre, debet 
De Ida aquosa vide ad Metam. ii.218. 
Qutt stat, similit statuae in Capitolio 
coilocatap. Horror ille sacer intelii- 
gendus qui et ii. 502. iii. 331 ; et de« 
scribitur i. 92. Animum nempe tiai- 
dum, abjectum. Fateri dicitur etis> 
qui inscius et invitus signis quibusdaai 
animi motus prodit; Met. vi. 35-' 
confessaque vultibus iram. Ingeoiotf 






FASTORUM LIB. VI. 



301 



Uis fuit una, sui germana mariti : 
£C erat, agnovi, quae stat in arce Jovis. 
neram, tacitoque animum pallore fatebar : 
lum dea, quos fecit, sustulit ipsa metus; 
que ait : O vates, Romani conditor anni, 
ise per exiguos magna referre modos ; 
tibi fecisti numen caeleste videndi, 
lum placuit numeris condere festa tuis. 
amen ignores, vulgique errore traharis ; 
mius a nostro nomine nomen habet. 
SLliquid nupsisse Jovi, Jovis esse sororem ; 
•atre magis dubito glorier, anne viro. 



20 



25 



D taeUo pallor$. Cstenim Ovi- 
hoc opere jam satis adsuererat 
bus videndis. 

Oratio Junonis ; tuetur Cingii 
iam. Macrobius Satum. i. 12: 
is Maium sequitur» aut ex 
opulinominatus, aut, ut Cingius 
tur, quod Junonius apud Latinos 
scitatus, diuque apud Aricinos 
itinosque hac appellatione in 

relatns sit: adeo, ut, sicut 
iD commentariis Fastorum dicit, 
lajores quoque nostros hsc ap- 
> mensis diu manserit, sed post, 
i quibusdam literis, ex Junonio 

dictus sit ; nam et sdes Ju- 
lonets Kalendis Juniis dedi- 
it." Sic historici et grammatici. 
'€ omnino ordinare, constiluere ; 
, i. 42. " Conditor omnis in ci- 
discriminis;" iii. 58: " Con- 
lomanijuris." ltSi(\ue conditore* 
tonuint proprie Romulus, Numa, 
SBsar, qui annum ejusque tem- 
onstituerunt. Sed nunc poeta 
itur, qui annum dispoutum aut 
im carmine persequitur. Exigui 
iint elegi ; vide ii. 3 — 8. unde 
:t, qus audacia sit in hoc. Mox 
i vocantur ; Horatius, Art. Poet. 



211: "Accessit numerisque modi»> 
que licentia major." Diffemnt hasc 
duo sic, ut numeri cernantur in rhyth- 
mi alternatione, in ordine longonim et 
brevium temporum, tnodi autem melos 
vocis elevats et depresss complectan- 
tur ; vid. Vossius de Cantu et viribos 
rhythmi, p. 24. Sed quoniam omnis 
pes est numerus, propterea numsri et 
pedes dicuntur atque omnino metrum ; 
Cicero, Orator. 57. dactylieui numerus, 
Et quoniam poets passim musicoram 
vocabula ad se transferant et carmina 
sua, etiam modi in eumdem sensum 
capi sunt. 

27. Argumentum primum a nobi- 
litate petitum. Adspicere sspe de eo, 
qui spectat aliquid, ut eo moveatur, 
eo motus aliquid faciat credatve. Sor$, 
quod aorte datur ; tum oronino, quod 
alicui contingit; IV. Trist. v. 1 : " O 
roihi dilectos inter sors prima sodales." 
Inde et prolem significat et sexum. 
Met. ix. 675. altera sors, proles al- 
terius sexus. Prima autem sors Sa- 
turai non Juno fuit, sed Vesta. Homer. 
hymn. Vener. 22. 'lor^ff, ^v irpctfnfv 
rcicfro Kp^oc* Hesoid. Theog. 454 ; 
ApoUod. I. i. 3 : aed Noster etiam 
ver. 285. disaentit. Satumia; tnte 



903 



P. OVIDII NASONIS 



Si genus adspicitur, Satumum prima parentem 

Feci ; Saturni sors ego prima fui. 30 

A patre dicta meo quondam Saturnia Roma est ; 

Hsec illi a caelo proxima terra fuit. 
Si torus in pretio est, dicor matrona Tonantis ; 

Junctaque Tarpeio sunt mea templa Jovi. 
An potuit Maio pellex dare nomina mensi ? 35 

Hic honor in nobis invidiosus erit ? 
Cur igitur Regina vocor Princepsque dearum ? 

Aurea cur dextrae sceptra dedere meaB ? 
An faciant mensem luces, Lucinaque ab illis 

Dicar, et a nullo nomina mense traham ? 40 



Herculis adventum mons Capitolinus 
Satumo lacer <t Satumius dictus; 
Diooysius, i. 34. Etiam urbem Satuv' 
niam ibi fuisse Varro tradit: "Anti- 
quom oppidum in hoc (monte Capito- 
lino) fttisse Saturniam scribitur. Ejus 
vestigia etiam nunc roanent tria, qnod 
Satumi fianum in faucibus : quod Sa- 
tiimia porta, quara nunc vocant Pan- 
danam : quod post sdem Saturni in 
edificiorum legibus parietes postici 
muri sunt scripti.*' A coclo projima, e 
ccelo pulsus fugit in Latium ; confer 
i. 233. 

33. In pretio est, dignitatero adfert. 
Tonantis maluit, quam Jovis, quia 
illud notionem majestatis summfe in- 
volvit. Matronaf conjux : sed illud 
sonantius et diguius; etiam Metam. 
ii. 465 : ** Matrona magoi Tonantis.'' 
Juneta Templa ; in teroplo Capitolino 
tria delubra; medium Jovis, lasvum 
Junonis ; nec longe aberat aedes Ju- 
nonis Monets, de qua i. 638. Huic 
argumento vira addit, dura se matro- 
nam comparat cura peUice, Sirailiter 
arguraentatur apud VirgiJiara, ^neid. 
i. 39 : " Pallasnc exurere classem 
Argiv&m, atque ipsos potuit submer- 
gere ponto. — Ast ego, qu» divi^m in- 
cedo regina, Jovisque £t soror et con- 



tt 



jux," etc. Invidetur et ei, cui aliqvid 
non conceditur ; Horatius, I.Salyr. vi. 
84 : " neque ille Sepositi ciceria, IMC 
longae invidit aveDse/' l&rgiter dadit; 
Art Poet. 65 : ego eur invidear, car 
id mihi non conceditorl Vide ad 
Plioium. II. Epist. x. 2. 

37. Hac dignitate paasim ^loriater 
Juno. — Juno Regina a Camillo dic- 
tatore Veiis transvecta erat Romam ; 
Livius, V. 21. Regina notioDem exor- 
nat, dum iceptra memorat aurea, Au 
faciant mentem, etc. quum ego a lud' 
bust diebus, qusB mensem fiiciunt, 
nomen Lucina habeam, cur non et a 
mense nomen trahamt Frustra hic 
hesit Burmannus, quia et anni lud- 
bus, sive diebus constant; quum igitnr 
unus Moreti An faeiam fmervt lueem, 
quidara menses praeferant, de ilio am- 
plius cogitanduro, et in hoc latere 
aliquid de gravidis putat.que, exactis 
mensibus, Lucina favente pariant 
Sed Ovid. consilii sui oblitus paran 
accurate scripsit. Juno enim noo a 
mense nomen habere, sed mensi oo- 
men dedisse vult. Tanbnerus ad hy- 
pallagen confugit. Etiam Lueine oo* 
minis varis cauasB adferebantur, qano 
alii a luce, quam nascentibus dati 
alii a iwo derivarent ; ii. 449. 



FASTORUM LIB. VI. 



\ me poeniteat posuisse fideliter iras 
genus Electrae, Dardaniamque domum. 
a duplex irse : rapto Ganymede dolebam ; 
•rma quoque Idaeo judice victa mea est. 
iteat, quod non foveo Carthaginis arces ; 45 
mm mea sint illo currus et arma loco : 
iteat Sparten, Argosque, measque Mycenas, 
veterem Latio supposuisse Samon : 
), senem Tatium, Junonicolasque Faliscos» 
los ego Romanis succubuisse tuli. 50 

aeque poeniteat ; nec gens mihi carior ulla est : 
c colar, hic teneam cum Jove templa meo. 



Merita Juiioiiis in Roroaixw, 
Nlium in i^neas posteros con- 

posuisset, urbesque sibi ca- 
\ subjici Romanis passa esiet. 
iiiit secundum Horatium, III. 

17. mortuo Romulo ; secun- 
rgil. yEneid. xii. 791. i£nea 
vivo. De genere Electra et 
ia d&mo, unde Romani per 
I, iv. 31. Duplei h»c ir^ eausa, 
iuditium Paridis, et rapti Ga- 
I honares, etiam i£neid. i. 27. 
itnr. Oanymedem, Trois fili- 
ige pulcherrimum inter mor- 
l> ipsam pulchritudinem dii in 
rapuere, ut Jovi esset pocilla- 
Mnerus, I1.Y.233. Non mirum, 
B Junonem doluisse; displicuit 
!icer. Tusc. i. 26. 
^irgil. iEneid. i. 15 : Quam 
Igioem) Junofertur terris nui- 
[ibus unam Posthabita coluisse 
Hit iUius amuif hie currusfuit, 
! cnrru fictum e moribus anti- 
i beroum, qui currus suos, fi- 
dllo, certo loco reponebant. 
n currus iis locis servari dice- 

nbi ipsi summa religione coli 
i, Junonis corrus ab Homero 
20 sqq. memoratur. Ktiaro arma 



Junoni tribuebantar, inprimis hasta; 
unde Juno Curitis apud Sabinos, Vide 
Heynium ad Virgil. dicto loco. Spar^ 
tent etc. Etiam alibi, ut MeU vi. 414. 
et jam apud Homer. h» tres uibes 
sic junguntur, quippe Junoni inprimis 
car». De teroplo Junonis <Samue vide 
Herodotum, iii. 60. Supposuiss», tub- 
jecisse potestati Romanorum ; i. 306 ; 
IV. Trist. viii. 48 : " Nil ita sublime 
est, ut non sit suppositum deo. 

49. Juno Curis dea precipua Sa- 
binorum ; itaque Tatius, quum Sabini 
se junxissent Romanis, eidem in on- 
nibus curiis mensas dedicavit, qufi 
Augusti adhuc tempore exstabant; Di- 
onysius Halic. ii. 50. Falerios in Fa" 
liscis olim Argivi migraverant. Ibi igi- 
tur templum Juoonis ad timilitudinem 
Argivi positum in eoque sacra fiebant 
Argivo ritu; Dionysius, i. 21. Afa- 
vorti etimm apud Horatium, III. Od. 
iii. 30. graves irai in iEneadis redo- 
nasse dicitur. Dieta fidas sequitur 
etiam i. 319 ; Metam. iii. 527 ; et 
vota fidMS sequitur viii. 711. quibus 
indicatur, factum esse, quod quis vel 
promiserat, vel optaverat. Centum 
omnino roultis. MeiMi» htmor, ut tlibi 
ccrli aut t«iiip(0niiii hcmor. 



304 



R OVIDII NASONIS 



Ipse mihi M avors ; Commendo moBnia, dixit, 

Haec tibi ; tu pollens urbe nepotis eris. 
Dicta fides sequitur; centum celebramur in aris: 

Nec levior quovis est mihi mensis honor. 56 
Nec tamen hunc nobis tantummodo praestat hono- 

Roma ; suburbani dant mihi munus idem. [rem 
Inspice quos habeat nemoralis Aricia Fastos, 

Et populus Laurens, Lanuviumque meum ; 60 
Est illic mensis Junonius : inspice Tibur, 

Et Praenestinae moenia sacra deas ; 
Junonale leges tempus : nec Romulus illas 

Condidit ; at nostri Roma nepotis erat. 
Finierat Juno ; respeximus : Herculis uxor 65 

Stabat, ut in vultu signa dolentis erant : 
Non ego, si toto mater me cedere cobIo 

Jusserit, invita matre morabor, ait. 



57. Etiam vicini populi JuDiam 
roeosem habent ; quo argumento et 
alii usi sunt: vide ad versum 21. 
Suburbani omnino non longe remoti ab 
urbe ; ver. 723. suburbanus triumphus 
de Vobcis. QuaB sequuntur oppida, 
omnia Latii erant. Aricia sub Al- 
bano monte ; in ejus nemore culta 
Diana ; iii. 263 : denss ejus silvae 
etiam Met. xv. 488. memorantur. 
Laurenti oppidi incols et Laurenies 
et Laurentini dicebantur; vide Cor- 
tium ad Plin. II. Epist. xvii. initio. 
Lanuvium cultu Junonis sospitae cele- 
bre. JEdes ejus et lucus communis 
erat Lanuvinis ac Romanis. Tibur 
ad Anienem amnem. Franestina 
dea est Fortuna Prainestina, cujus 
templum pulcherrimum. Fastos au- 
tem aliorum populorum Ovid. etiam 
iii. 87. memorat. 

65 — 90. Hebe, Jovis et Junonis 
iilia, Herculi nupta, Juventutis dea, 
prodit, atque Romulum juvennm no- 



men huic menai indidiise cootendit. 
Fuerat hsc lententU FuWii nobili- 
oris ; Macrob. i. Saturn. 12 : " Fol- 
vius nobilior in Fastis Romulam didt, 
postquam populum in roajores mioo- 
resque divisit, ut altera armis rem- 
publicam tueretur, in honorem utrius- 
que partis hunc Maium, sequentem 
Junium vocasse." Eamdem senteo' 
tiam Heben tueri voluisse, e vena 84 
sqq. apparet. Errat igitar Leoyins, 
quum putat Heben hoc nomen a se 
derivare, idque esse inyentum ipans 
Ovidii; immo Hebe, ut dea Juven- 
tutis, juvenum causam agit, et bono- 
rem illis habitum, sibi quoque.vindi- 
cat. Neque res aliter institai pote- 
rat, quum deie darentur he partes. 
CsBterum observa in hac oratione variofi 
animi motus et sensus, dolorem, vere- 
cundiam, pietatem : cum matre enim 
certabat filia de honore unico. 

Rem tenere, rem obtinere, vincere ; 
eau$am tenere ap. Cic. passim. 



FASTORUM LIB. VJ. 905 

Nunc quoque non luctor de nomine teniporis hujus : 

Blandior, et partes paene rogantis ago ; 70 

Remque mei juris malim tenuisse precando : 

Et faveas causse forsitan ipse meae. 
Aurea possedit socio Capitolia templo 

Mater ; et» ut debet» cum Jove summa tenet. 
At decus omne mihi contingit origine mensis ; 75 

Unicus est, de quo sollicitamur, honor. 
Quid grave, si titulum mensis, Romane, dedi^tis 

Herculis uxori, posteritasque memor ? 
Haec quoque terraaliquid debet mihi nomine magni 

Conjugis ; huc captas adpulit ille boves. 80 
Hic male defensus fiammis et dote paterna 

Cacus Aventinam sanguine tinxit humum : 

Ad propiora vocor ; populum digessit ab annis 

Romulus, in partes distribuitque duas ; 
Haec dare consilium, pugnare paratior illa est : 85 

Haec aetas bellum suadet, at illa gerit. 

Sic statuit, mensesque nota secrevit eadem ; 

Junius est juvenum» qui fuit ante, senum. 

73 — 76. Argumentum ab squo : Titulum mensis alicui dare, ab aliquo, 

matri sttis dignitatis est ; non debet aut in honorem alicujus mensem no> 

filuB unicom, quem habet, honorem minare ; sic iv. 1 15» titulo mensi* ipo- 

eripere. Pomdere est occupare, sibi liare, De Herculis adventu in Italia 

viiidicare. Caj/itoliat sedem iroperii et pugna cum Caco i. 543 ; et de hujus 

Roinaiiif caput orbis terrarum, eaque dote paterna ver. 571. 

aiftm.tanto ornatu fulgentia. Socium 83. Propiora sane hsc sunt; supe- 

templtm non est templum Junonis riora figmento illi data, quo Hebe 

BfoDetK, sed Uevum delubrum in ipso causam agens inducitur. Ab annii, 

Ca{ritolio ; illud enim socium dici non ita, ut annos, letaVem respiceret ; con- 

poteiat. Origine memis, quod nomen fer cum his v. 59 sqq. Nota, norma, 

a juvenibus originem habet : nempe etas. His dictis ambabus ez- 



qni hoDor ad^ ^^ quoque, juventutis arsit studium certandi. Dissimulure, 

deam, tan^^ Lenzius unicum expli- occultare. ut non esse videatur. Ita* 

cat, qui unice ad me pertinet; roa- que hoc locopietas matris in filiam et 

lim, non niai nnus honorroihi contigit, filias in matrem victa esset ad tempus, 

et hic unosmihi eripitur. ni Concordia intervenisset. Ingeniose 

77— -82. Herculis dc Latio merita. hic adventus fictus. 
Grave vel magnum, vel invidiosum. 
VOL. V. U r 



306 



P. OVIDII NASONIS 



Dixit, et in litem studio certaminis issent ; 

Atque ira pietas dissimulata foret. 90 

Venit Apollinea longas Coneordia lauro 

Nexa comas, placidi numen opusque ducis. 
Haec ubi narravit Tatium, fortemque Quirinum, 

Binaque cum populis regna coisse suis ; 
Et lare communi soceros generosque receptos : 95 

His nomen junctis Junius, inquit, habet. 
Dicta triplex causa est ; at vos ignoscite, divae : 

Res est arbitrio non dirimenda meo. 
Ite pares a me ; perierunt judice formae 99 

Pergama : plus laedunt, quam juvet una, du«. 
Prima dies tibi, Carna, datur ; dea cardinis haec 

Numine clausa aperit, claudit aperta suo. [est : 
Unde datas habeat vires, obscurior aevo 

Fama ; sed e nostro carmine certus eris. 



91 — 96. CoQcordia breviter senten- 
tiam dicit, ex qua Junius noraen a 
junctis Romanis et Sabinis invenit. 
Unde Ovidius hanc sententiam inep- 
tam et in leges linguae peccantem ac- 
ceperit, non constat. Forsitan ipse 
reperit; neque male Concordia de- 
fendendam dedit. Alii putabant, a 
Junio Bruto nomen veni.sse ; vide Ma- 
crobium dicto loco. Concordia cujus 
templum Tiberius, pace composita, 
refecit; i. 639. Hinc lauro coronata 
prodit; hinc ducis, Tiberii, opua et vel 
numen, vel, ut Hamb. Junianus et 
alter Petavianus hj^bent, munus ap- 
pellatur. Quoniam Junius mensis jam 
Romuli tempore erat, propterea ex 
illo ipso tempore concordix, sive con- 
juQctionis exemplum repetendumerat. 
Lar, sedes, urbs. 

97. Finit haec eadem modestia, qua 
v. 109. similem locum. Perierunt, 
etc. £rgo Ovidium quoque vestigia 
terrebant. 

101—182. De Carna, dea Roma- 



norum vemacula, quas Mt, unde et 
jut cardinis habeat, et vim spinc ope 
pellendi noxas 101 — 130; qooaiodo 
illa vi olim usa tit in toeDdo Proca t 
stngibus 131 — 168 ; cur larda et fab» 
ei offerantur 169 — 182. Diversa ejos- 
dem deae nomina fuisse videntur, qiiUB 
Cama aut Camea diceretur a ctime, 
quia vitalibus prcesset. Macrobiiit 
dicto loco, ubi narravit ex opiniooe 
nonnullorum Junium mensem a Jniuo 
Bruto nominatum esae, quod Kaleodb 
Juniis pulso Tarquinio, sacrum Ctr- 
neae deae in Coelio monte voti rea 
fecisset, pergit : " Hanc deam vittli- 
bus humanis prsesse credunt. Ab et 
denique petitur, ut jeciDora et cordt, 
qusque sunt intrinsecus viscera, salft 
conservet. £t quia cordia befleficio» 
cujus dissimulatione Bnitus habebt- 
tur idoneus emendationi publici ttttti 
exstitit, hanc deam, qute vitalibtf 
prsest, templo sacravit.'* 

103. Vires has, sive potesttten, 
habet et Janus i. 188 sqq ; infh rtr. 



FASTORUM LIB. VI. 



307 



Adjacet antiqui Tiberino lucus Helerni ; 105 

Pontifices illuc nunc quoque sacra ferunt. 
Inde sata est Nymphe, Granen dixere priores, 

Nequidquam multis ssepe petita procis. 
Rura sequi, jaculisque feras agitare solebat, 

Nodosasque cava tendere valle plagas. 110 
Non habuit pharetram ; Phoebi tamen esse sororem 

Credebant; nec erat, Phoebe, pudenda tibi. 
Huic aliquis juvenum dixisset amantia verba, 

Reddebat tales protinus illa sonos : 
Haec loca lucis habent nimis, et cum luce pudoris : 

Si secreta magis ducis in antra, sequor. 116 
Credulus antra subit ; frutices haec nacta resistit, 

£t latet, et nuUo est invenienda loco. 
Viderat hanc Janus ; visaeque cupidine captus, 

Ad duram verbis mollibus usus erat. 120 



127. Jus cardinis. Unde datas ha- 
btal, a quo dats tiut vires quas ha- 
bet. 

105. Tiberinw, Tiberis fluvius, ut 
iv. 291 ; confer ii. 389. Lueus He- 
iemi DOD aliunde satis Dotus; vulgo 
editur Hilemic. £t ab Ouuphrio 
Fkov. io Topograph. Urbis, in re- 
gione tredecima tedicula et lucus Hy- 
Urhit DiemoraDtur. Sacra ferre pro- 
{nrium est et sacrificaotis, ^Ed. iii. 19. 
et sacerdotis; hinc Georg. ii. 446. 
Musarum taera fero, sacerdos sum 
Musarum. 

109. Rura, etc. more earum, qus 
coojugium spemebant, ut Daphne 
Met. i. 475; Syrinx ibid. 694; Cal- 
listo, ii. 41 1 . Sequitur locum, qui vo- 
luptatis percipiends causa enm adit 
aut frequentat ; vide ad Pltnium, I. 
Epist. XX ii. 6. NodoM plagte etiam 
Met. iii. 153. et alibi nexiles, Phare- 
tra et arcus aureus insigDia DiaDS» 



quibus uymphis antestabat; Metam. 
i. 697. 

117. Taubnero et Krebsio dis- 
plicuit, quod Heins. ante subit MSS. 
Reg. et primi Bononiens. auctori- 
tate in antra subit mutavit : amtto- 
rem enim ante debuisse subire. Iro- 
roo, ubi comes non sequitur, sed re- 
sistit, alter non ante sobit antruror 
sed solus. Contra antra sic bene re- 
petitum et more Ovidiaoo, de quo 
dixiraus io commentar. ad Metam. 
pref. Nonnulli, ante iniit. Resistere, 
subsistere, non longius progredi, de 
qua vi egit Schwarzius ad Plinium, 
paneg. x. 4. 

120. MoUia verba bene dicuotar 
blanditis ad duram puellam, quffi noo 
sinit se fiecti; Tibullus, III. iv. 76. 
Remotum idem quod secretum, ut 
Horatius, II. Od.iii.6. in remoto gra- 
mine. Utque, etc. sequiturquidem pri- 
mum ut comes, at mox deserit ducem% 



906 



P. OVIDII NASONIS 



Nympha jubet quaeri de more remotius antrum; 

Utque eomes sequitur, destituitque ducem. 
Stulta, videt Janus quse post sua terga gerantur, 

Nil agis, en latebras respicit ille tuas ; 
Nil agis, en dixi ! nam te sub rupe latentem 125 

Oceupat amplexu ; teque potitus, ait : 
Jus pro concubitu uostro tibi cardinis esto ; 

Hoc pretium positae virginitatis habe. 
Sic fatus, virgam qua tristes pellere posset 

A foribus nox:as, haec erat alba, dedit. 130 

Sunt avidse volucres, non quse Phineia mensis 

Guttura fraudabant, sed geuus inde trahunt ; 
Grande caput, stantes oculi, rostra apta rapinae: 

Canities pennis, unguibus hamus inest. 



123. Similiter Metaro. iu. 432. 
Narcissum adloquitur, et alios alibi. 
Occujmt amplexu nil nisi, amplecti- 
tur ; ad hunc amplexura autem Nea- 
polis Dotavit hsc: " Hui, hui, tu ille 
Janus, de quo Augustinus, vii. Civit. 
Dei : De Jano non mihi facile quid- 
qnam occurrit, quod ad probrum per- 
tineat; et forte talis fuit, ut innocen- 
tius vixerit, et a facinonbus et flagitiis 
remotius." Jus cardinis etiam vim 
complectitur mala quasque depellendi 
a fohbus, ut e sqq. patet. 

129. Virgam revocavi, qiiia sic om- 
nes ferme MSS. Etiam ver. 165. 
virga de spina alba ; sed Heins. spinam 
de suo dedit. Intellig. autem rham- 
nas, pdfivo^, spina semper frondifera, 
cujus alterum genus nigrum alterum 
allmm; Theophrast. Hist. Plant. i. 
16; iii. 17. Tria genera memorat 
Dioscorides, i. 119 ; qui addit, frondes 
spins albs foribus adpositas avertere 
maleficia: KXutvag avr^Q QvpcuQ i/ 
Ovpiat irpooTiQiVTaQ dvoKpovuv raQ 
rwv fapfsoKtav KaKOvpyiaQ. 



131. Striget deformes et nozias, ad 
quas describendas jam progeditiir,Doo 
male cum Harpyiis comparat, et genvs 
earum inde ducit. HftrpyisB Hoiiero 
(Od. A.242. S. 371.) de« SQOt» q«- 
bus vis rapiendi bomines. Pbst als 
iis sunt addit» ; moz tnde factc aves 
foedissims ; Hygtnas fab. 14 ; Taetaes 
ad Lycophr. 653. Tales etiam a Vir- 
gilio, iEneid. iii. 212. deacripta aant, 
ubi vide Heynii Excors. et ooofef 
Vossium, Epistt. mytbol. vol. i. p. 198 
sqq. £s a poetis Argonaat. inpriBus 
adhibitiB in historia Phinti, vatii 
Thracici et excaecati, cojas ab oic 
cibos auferebant, reliquiaaque fioedo 
odore implebant. Strix, linn. slnx 
alucus. cujus caput grande plamiaqiie 
velatum, color cinereus et albos, 
idemque maculis et lineia nigris di- 
stinctus ; vid. Sutius Miillw in liooei 
Syst. Nat. tom. ii. p. 102. Hc aves 
infantibus in cunia sanguinem eztra* 
here, atque etiam ubera aua immulgefe 
vulgocredebantur; Pliniua, xi.95.qBi 
putat non constare, quae ait aviooi. 



FASTOBUM LIB, VI. 



809 



Nocte volant, paerosque petunt nutrieis egentes, 

£t vitiant cunis corpora rapta suis. 136 

Carpere dicuntur lactentia viscera rostris, 

£t pleAum poto sanguine guttur habent. 
Est ilUs strigibus nomen ; sed nominis hujus 

Causa, quod horrenda stridere nocte solent. 140 
Sive igitur nascuntur aves, seu carmine fiunt, 

Naeniaque in vohicres Marsa figurat anus ; 
In thalamos venere Procse : Proca natus in illis, 

Praeda recens avium, quinque diebus erat : 
Pectoraque exsorbent avidis infantia linguis. 145 

At puer infelix vagit, opemque petit : 
Territa voce sui nutrix adcurrit alumni ; 

£t i^igido sectas invenit ungue genas. 
Quid faceret ? color oris erat, qui frondibus olim 

£sse solet seris, quas nova laesit hiems. 150 
Pervenit ad Granen, et rem docet ; illa, Timorem 

Pone ; tuus sospes, dixit, alumnus erit. 



136. Vitiare, ledere, nomea geoe- 
rnkt, vt ver. 167. violare eunai, Moz 
ipae ezplicat, earpere viicera, et ver. 
145: peetora euorbere, Pato, rapta 
eaw correpta unguibus, et earpere, 
Itoerare, arrodere roetro, ut sanguinem 
iifda ezhauriant ; ver. 148. rigido un- 
gwt weeare. De nomine etiam Isidorus : 
" Striz, noctuma avis, habens noroen 
de aone vocis, quando enim clamat, 
gtridet." Grecis vrpVi a trrpiZav, 
Stridere. Sed pro horrenda noete cum 
ReinBio horrenda voce legendum arbi- 
tror ; harror enim iMKrtf ad rem perti- 
net, non noetit, 

141. Carmine, incantatione. Hoc 
jam speciali notione ezprimit, Nctiui- 
fuie, etc. Anus figurantur in volucres 
a Marsa ope nenift. Maarn et Sabini 



ab arte magica ftimosi erant. Netnid 
Marsa etiam Art. Amat. ii. 102 ; Ho- 
rat. Epod. zvii. 27. £t hoc loco 
Marga se tuetur bonorum libronim 
auctoritate. Nania, omnino carmi- 
nis formula. De tali anu figurata Not- 
ter I. Amorr. viii. 13 : " Hanc ego 
noctumas vivam volitare per um- 
bras Suspicor, et pluma corpus anile 
tegi." 

143. De Proea vide iv. 52. Peetorm 
nunc substituit viteeribus ver. 137. ne 
idem vocabulum repeteret 

149. Homines in calidiore regione 
viventes, quum timor eos invadit, fla- 
vescunt Flavum autem colorem tra- 
hunt etiam frondes atque segetes fri- 
gore tacts ; iv. 918. 



810 



P. OVIDII NASONIS 



Venerat ad cunas ; fiebant materque^paterque : 

Sistite vos lacrymas, ipsa me^ebor, ait. 
Protinus arbutea postes ter ia ordine tangit 155 

Fronde ; ter arbutea limina fronde notat ; 
Spargit aquis aditus, et aquae medicamen hsibebant, 

Extaque de porca cruda bimestre tenet : 
Atque ita, Noctis aves, extis puerilibus, inquit, 

Parcite ; pro parvo victima parva cadit : 160 
Cor pro corde, precor, pro fibris sumite fibras ; 

Hanc animam vobis pro meliore damus. 
Sic ubi libavit, prosecta sub aethere ponit ; 

Quique sacris adsunt respicere illa vetat : 
Virgaque Janalis de spina ponitur alba, 165 

Qua lumen thalamis parva fenestra dabat. 
Post illud nec aves cunas violasse feruntur ; 

Et rediit puero, qui fuit ante, color. 
Pinguia cur illis gustentur larda Kalendis» 

Mixtaque cum calido sit faba farre, rogas ? 170 



165. Arbutea fronde utitur, sive 
quia est spinosi fruticis, sive quia ob- 
via erat ; iv. 656. quo loco Numa : bU 
iua faginea tempora fronde premit. 
Notat idem quod tangit. Eita diis 
offerebaDtur et crudaf et cocta, et 
semicocta, et assa ; Arnobius advers. 
Gentes, ii. p. 91. Bimestre porcello 
curabatur et Genius; Horatius, III. 
Od. xvii. 15. 

159. Sacra strigibus facta. Exta 
et mox Jibra, viscera. Fibras distinz- 
isae videri possit a reliquis partibus, 
quum alias^/i6rtf sint ipsa exta^ in qui- 
bus et cor ; sed talia non urgenda sunt 
in talibus precibus. Exta proieeta, in 
partes secta, alias adolenda injici 
altari solebant ; nunc ponuntur sub 
Athere, sub dio, devoranda strigibus. 
Respiceref retro spectare ; vide v. 
437. 



165. Janalis, a Jano accepU, no- 
vum vocabulum qiiod propter ioso* 
lentiam Heinsio et Burmanno dts- 
plicebat. Heinsiut conjicit vel Ma- 
lalis, vel ramalis, vtrga ex ramo arbo- 
ris. Burmannus addit, spii» alba 
posse ramos tribui, qunm Colamella, 
vii. 19. eam inter arbores receoieat. 
Idem et proponit rhamnalem, quia spi> 
nam iUam Grsci fid/tvov dizeniiit, 
quamquam ipse huic conjecturs boo 
multum tribuit. Quum Ovidiiis plora 
vocabula 6nxerit, noa offendor eo 
quod hic legimus, quod rei iDdicand* 
satis accommodatum, atque ei similli- 
mum est, quod ver. 63. legitur, Jsmo- 
nalis. Alia adversus has avet anti- 
dota Neapolis memorat, ut carmiiit, 
allium infantibus aonexum. 

169. Macrobius dicto loco: "Coi 
(Canue) pulte fabaria et lando stcri- 



FASTORUM LIB. VF. 



311 



Prisca dea est, aliturque cibis quibus ante solebat; 

Nec petit adscitas luxuriosa dapes. 
Piscis adhuc illi populo sine fraude natabat, 

Ostreaque in conchis tuta fuere suis : 
Nec Latium norat, quam praebet lonia dives, 175 

Nec, quae Pygmaeo sanguine gaudet, avem ; 
Et preeter pennas nihil in pavone placebat ; 

Nec tellus captas miserat ante feras. 



ficatnr, quod vires maxiine his rebus 
corporis roborentur. Nam et Kalendse 
Jaiii» fabarie vulgo vocantur, quia 
hoc meuse adultx fabae rebus adhi- 
bentor." Guttentur, comedantor. 

172. Adscita, aliunde petita, pe- 
regrina. Heloones terra et mari con- 
quirebant edulia, quos Varro jam in 
Saturanotaverat^cujus notationissum- 
mam Gellius, Noct. Attic. vii. 16. 
dedit. Confer Plinium, Hist. Nat. ix. 
54 sqq ; Senecam, Epist. xcv. p. 718; 
Petroninm de Motat. R. 33 sqq. In 
deliciis inprimis erant pisee* rariores. 
Fraudtm Schirachius ioterpretatur 
damnam. Immo insidias intellige, 
qoibos damnum infertur ; ii. 227 ; iii. 
853; Met. iii. 587. ubi lino et hamo 
lUeiperepiteet, ut Virgil.Georg. i. 139. 
fallere viseo avei. 

175. Avit quam prttbet lonia, est 
attagen. Glosss: Gallina rustica, 
&TTayiiv, PrsBstantissimas hujus no- 
minis aves habebat lonia; Horatius, 
Epod. ii. 54. attagen lonicu* ; Mar- 
tialis, xiii. 61 : " Inter sapores fertur 
alitnm primus lonicarum gustus atta- 
genamm." A Gellio dicto loco, Phry- 
gia attagena memoratur. Nec qwe, 
etc. gtxa ; gmum autem carnibus et 
ipsis Romani delectabantur ; Horatius, 
ii. Satyr. viii. 87 ; Plinius, Hist. Na- 
tur. X. 33. Apud Gellium Melic^ 
gruet laudantur, ex Melo insula ad- 
vects. Verba quit Pygmao, etc. re- 



spiciunt Homerum, II. V, initio, ubi 
grues avolant Australes ad terras dv» 
Spcuri Uvyfi&ioun ^vw koX Kfipa ^- 
powrcu* ubi vide Heynium in Obser- 
vatt. Pavone* primus Q. Hortensias 
in coena auguralia adposuit, M. Au- 
fidius autemprimussaginavit ; Plinius, 
X. 20; iElianus, Hist. Anim. v. 21. 
Tellus scilicet uUa. Mittere mercei 
terra dicitur ubi magnus earum pro- 
ventus. Taubnerus terram universam 
intelligit, nt hoc innuatur, undique a 
luxuriosis Romanis conquiri delicias : 
sed Heinsio et Burmanno rb teUut sic 
absolute positum displicebat. IUe 
igitur pro ante malebat, aut Afra vel 
Inda, aut cum altero Puteano arte, ut 
leones, paothers, elephanti intelli- 
gantur Roroam ad spectacula missi. 
Burmannus vero recte monet, non de 
spectaculis, sed de deliciis gulonum 
sermonem esse ; si quis Afra prasferat, 
posse de gallinis Africanis capi ; Ho- 
ratius, Epod. ii. 53: Non Afra avit 
descendat in ventrem meum : ipse Bur- 
mannus suadet : Nec Delut capos mi- 
terat ante feros ;) circa DeUacos eapot 
fuisse maximum luxum, c(^nosci ex 
Petron. 23; eos dici anteferot, quia, 
antequam castrarentur, feroces et png- 
naces electi sint a Deliacis; Columella 
viii. 2 ; sed posse et legi arte ferax, 
quia, quum insula sterilis et saxosa 
fuerit Delos, arte hac castrandi gallos 
reditum sibi fecerit. 



312 



P. OVIDII NASONIS 



Su8 erat in pretio ; caesa sue festa colebaat : 

Terra fabas tantum, duraque farra dabat. 180 
Quae duo mixta simul sextis quicumque Kalendis 

Ederit ; huic Isedi viscera posse negant. 
Arce quoque in summa Junoni templa Monet» 

Ex voto memorant facta, Camille, tuo. 
Ante domus Manll fuerant, qui Gallica quondam 

A Capitolino reppulit arma Jove. 186 

Quam bene, di magni, pugna cecidisset in illa 

Defensor solii, Jupiter alte, tui ! 
Vixit, ut occideret damnatus crimine regni : 

Hunc illi titulum longa senecta dabat. 190 

Lux eadem Marti festa est ; quem prospicit extra 

Adpositum Tectse porta Capena viae. 



180. De fabi* Plinius. xviii. 12 : 
** Inter l^umina maximus honos fa- 
bie : qoippe ex qua tentatus sit etiam 
panis. Lomentum appellatar farina 
ea, aggravaturque pondus illa. . . . Fra- 
mento etiam miscetur apud plerasque 
gentes. . . . Quin et prisco ntu fabacia 
suae religionis diis in sacro est, pr»- 
valens pulmentari cibo." Seita Ka- 
lend^e, sexti mensis sive Junii. Sic 
et tertiai, quartas Kalendas occurrere, 
atque Junias dictas esse etiam faba- 
ria$ Neapolis monet. 

183. lisdem Kalendis, templum Ju- 
nonis M.oneUt dedicatum, De eo tera- 
plo i. 638. Locus autem hic plurimum 
lucis accipit a Livio, vii. 28 : " Ca- 
millus (dictator anno U. C. 409. in 
bello cum Auruncis,) deorum quoque 
opes adhibendas ratus, inter ipsam 
dimicationem xdem Junoni Monete 
vovit : cujus damnatus voti quum 
victor Romam revertisset, dictatura 
se abdicavit. Senatus duumviros ad 
eam tedem pro amplitudine populi 
Romani faciendam creari jussit. T^o> 



cus in arce deatinataa, qvas aiea 
edium M. Manlii CapitoUiii fuerat.'* 

185. De M. ManUo rea nota. De 
damnatione ejos Livios, vi. 30 : *' Tri- 
buni de saxo Tarpeio eom d^eoe- 
runt: locusque idem in uno honuoe 
et eximis gloris monumentum, et 
pcBne ultimse fuit. AdjecUe mortuo 
notsB sunt : publica nna ; quod, quom 
domus ejus fuisset ubi nunc edes 
atque officina (in qua nummi cude- 
bantur) Monets est, latum ad popo- 
lum est, ne quis patricius in arce aot 
Capitolio habitaret," etc. Confer Plu- 
tarch. in Camillo, 36. Pro Cmpitolie 
Ovidius gravius Jovem Capitoiinum, 
ejusque solium memorat. De p«^m 
illa lege Liviuro , v. 47. Crimine regnit 
crimioi ei dabatur, quod regnum ad* 
petiisset. Longa $enecta ; nam si 
prius esset exstinctus, non incidissct 
in suspicionem regni adfectati. 

191. Martis ttdem ante portam Ce- 
penam etiaro Livius aliquoties me* 
morat, ut x. 23. Eam a L. SolU 
restitutam esse et auctam Neapolis 



FASTORUM LIB. VI. 



313 



uoque, Tempestas, meritam delubra fatemur ; 
mm paene est Corsis obruta classis aquis. 
hominum monumentapatent: siquaeritis astra, 
mc oritur magni praepes adunca Jovis. 196 
ERA lux Hyadas, Taurinae cornua frontis, 
ocat ; et multa terra madescit aqua. 
E ubi bis fuerit, Phoebusque iteraverit ortus ; 
ctaque erit posito rore bis uda seges ; 200 
sacrata die Tusco Bellona duello 
citur ; et Latio prospera semper adest. 



. Quem proitpicit, in cujus 
1 prospectus est ad Capenam 
stanti. Tecta ; tres veteres, 
lus denra, Et negotium fe- 
via interpretibus. Burmannus 
um Cupero per literas egit; 
per hos ad Hquidum res per- 
uit. Hoc inter ers convenit, 
nnitara a Capena porta ad 
emplum, diversam illam a via 
ins et ipsa incipiebat a Ca- 
ed in Caropaniam ferebat. 
nita postea via facta est per 
; Livius : " Viam stemen- 
^rta Capeni ad Martis tem- 
cavere censores." Vocatur 
I, recta ducens ad teroplum, 
ppia per plures anfractus iret ; 
ra, nt bivium extra portam 
t ad dextram viam positum 
I, aut, ut Fabret. Dis^ert. i. 
ad. vult, ut adpositum fuerit 
pis, quam a dextra habu- 
im a sinistra esset Latina, 
Ippia initium ceperit paulu- 
K>rta Capena ; vel -denique 
jus epitheti ratio certa reddi 
st. Bunatus in Roma vet. 
cap. 13. porticibus eam aut 
s tectam fuisse conjicit ; Bur- 
rero putat, si ostendi posset, 
viam sacram pompam quam- 
i solitam, in quam ex sdibus 
*. non licuerit, se roalle tectam 
V. 



viam intelligere, ut velatai viai Am. 
III. xiii. 12. 

193. Tempestatii templum: id po- 
suit, non Marcellus, ut Neapolis pu- 
tabat, sed L. Scipio, Barbati filius, 
anno U. C. 494. cos. qui Conicam 
cepit ; id quod patet ex inscript. apud 
Heines. vi. 34. Hoc quoque templum 
extra portam Capeoam fuit, ubi et lapis 
cum ioscriptione illa eiFossus ^t. 

195. Ortu* AquiUs vetpertinui,'] Pli- 
nius, xviii. 27. sect. 3 : " Tertio No- 
nas Junii Caesari et Assyri» Aquila 
vesperi oritur ;" idem, cap. xxix. 4 : 
" Quarto Nonas Junii itenim Aquila 
exoritur vesperi." Sic et Columella, 
xi. 2. qui addit : " tempestas ventosa 
et interdum pluvia." Aquila Jovis 
prttpei etiam Metam. iv. 7 1 3. 

197. IV. Nonai Hyadei oriuntur 
heliaee.l De Hyadibus vide iv. 679 ; 
V. 164 sqq. 

199—208. Pridie Nonai Belhnte 
templum iaeratum.'\ Duellum pro bello 
etiam apud Livium passim. De bello 
Etrusco, in quo Appius rem gessit, 
idem, x. 18 sqq : *' Dicitur Appius in 
medio pugne discriminc, ita ut inter 
prima signa manibus ad coelum sub- 
latis conspiceretur, ita precatus esse : 
Bellona, si hodie nobis victoriam duis, 
ast ego tibi templum voveo." Etiam 
in inscript. quam Neapol. adtulit, D«/- 
Unitt ademfecisse dicitur. 
Ss 



314 



P. OVIDII NASONIS 



Appius est auctor, Pyrrho qui pace negata, 

Multa animo vidit ; lumine captus erat. 
Prospicit a templo summum brevis area circum : 

Est ibi non parvae parva columna nots. 206 
Hinc solet hasta manu, belU prsenuntia, mitti, 

In regem et gentes quum placet arma capi. 
Altera pars circi custode sub Hercule tutaest: 

Quod deus Euboico carmine munus habet. 210 
Muneris est tempus, qui Nonas Lucifer ante est : 

Si titulos quaeris, Sylla probavit opus. 
Qu^REBAM, Nonas Sanco Fidione referrem, 

An tibi, Semo pater; quum mihi Sancus ait: 



203. Obiter aliquid de Appio addit, 
quod inprimis celebrabatur, et de quo 
Valer. Max. viii. 12. similero senten- 
tiam habet : " Appius Clandtus fessus 
jam vivendo, lectica se in curiam de- 
ferri jussit, ut cum Pyrrho deformem 
pacem fieri prohiberet. Hunc csecum 
aliquis nominet, a quo patria^ quod 
fionestum erat, per se pamm ceroens, 
coacta est pervidere !" 

205. Ante asdem Bellonae area erat, 
et inde circus Flaminius, quem svm- 
mtim, cujus partem anteriorem, pro- 
spectabat area. Brevh, angusta, exi- 
gua. Columna illius meminerunt et 
alii. Festus in Belhna: ** Ante ejus 
templum erat columella, qute bellica 
vocabatur ; supra quam hastam ja- 
ciebant, quum bellum indicebatur." 
Victor. in Reg. ix : JEdes Bellons 
versus portam Carmentalem : ante 
hanc sdem columna index belli in- 
ferendi." Antiquis temporibus hasta 
mittebatur a Fetiali in terram hosti- 
lem ; Livius, i. 32. Non parvep noUt^ 
notabilis, memorabilis admodum. 

209. F^em die, pridie Nonas, Her- 
€ulis Cuslodis templum in circo Fla- 
minio dedicaturo. Kalend. vetus: 
" Herculi Magno custodi in circo Fla- 



*f 



mioio." Neapolia pvtat, in eo dict 
duo fuisae tempht HercuKs, altena 
a senata positum jassu cmnnhus Ct- 
mani, alteruro a Fulvio NobiHore, i»> 
stauratum a Philippo» de (|ao ioftt 
ver. 802. De earmin§ Embcie» ir. 
257. Muneri* tempust di«a, qna ma- 
nus dedicatum. Probare cat et cea- 
soris, dum opus absolutvm ecpkvat 
Titulif inscriptio. De titulia tenplo- 
rum vide SchwarziHm ad Plinii panej* 
liv. 4. 

213. Konte Satnco samr.] Sneus, 
aut, ut alii scribant, Smgus et 5a»f- 
tuSf primus Sabinomro tcx et aucMr 
gentis, post mortem inter deos rela- 
tus, ut Fauous apud Latinos; SiKas. 
viii. 422 ; Augustin. de Civit. Dei 
xviii. Idem et Fidiut et Stmo pottr 
dictus est. Neapolis duas ioscrip- 
tiones adtulit, in quibus : *' Saoge 
Sancto Semoni deo Fidio sacnim/' et : 
** Semoni Sanco deo Fidio sacram." 
Festus in Pnedia : " Ib «de Saad. 
qui deus Fidius putatur." Livios,viii. 
20. Semonem Sanetan aut &ugW' 
Sunt, qui putent eumdem et SeAim 
dictum esse. Sed secundum Calo- 
nem in Origg. Sabw, a qoo ooisai 
Sabiiionim,Saoci filius faiaw tfsdiisr, 



FASTORUM LIB. VI. 



316 



Cuicumque ex illis dederis, ego munus habebo ; 

Nomina trina fero; sic voluere Cures. 216 

Hunc igitur veteres donarunt aede Sabini ; 

Inque Quirinali constituere jugo. 
EsT mihi, sitque, precor, nostris diutumior annis, 

Filia, qua felix sospite semper ero. 220 

Hanc ego quum vellem genero dare, tempora teedis 

Apta requirebam, quaeque cavenda forent. 
Tum mihi post sacras monstratur Junius Idus, 

Utilis et nuptis, utilis esse viris : 
Primaque pars hujus thalamis aliena reperta est ; 

Nam mihi sic conjux sancta Dialis ait : 226 



atque etiam a Silio, dicto loco, a 
Sanco dittingaitttr. Rrferre, idexn 
«|aod Boz dare, dicere aliciu sacrum 



217. Sacellum Sanci versus adem 
driui, in quo anoo U. C. 426. orbes 
anei positi siat, etiam Livius d. 1. 
Bieiiiorat. Dionysius, iv. 58. de foBde- 
n Tarquioii Superbi cum Gabinis 
ieto: Tovr*»y Iffri riav opiciwv iivti" 
fula¥ iv 'Fuffip Kiifuvov iv Uptf Aii^ 
llurriov,i»v'PuiJMloi £ayicrov koKov- 
#iy. Sccuiidttm eumdem, iz. 60. haoc 
■dcm, a Saperbo Tarquinio exstruc- 
IttB, Spuritts Postumius cos. Noois 
meoais Juoii in Colle Quirinali dedi- 
cavit. Is autem cos. fuit an. U. C. 
200. Qaam igitar Oviditts ait, veteree 
dommrunt Sabini, forte nil aliud vult, 
Bia Sabinum deum esse. 

219—245. Prior Junii pars nuptiis 
infiausta, poaterior apta : qualia et ii. 
267 aqq ; iii. 393 sqq. monentur. 
Hme ita tractavit poeta, ut Jiii^ stt» 
taaoriam iogeniose et commode in- 
ttteret. De Jilia sua IV. Trist. x. 
75 : " Filia me mea bis, prima fecun- 
da jayenta, Sed non ez uno coojuge, 
(vnt avum.'* .De ea vide Masson. ad 



annum statis Ovid. 20 et 21. Sitfue, 
etc. otinam mihi superstes sit ! yotam 
admodum solemne parentumi Roma- 
norum inprimis ; quibus magnum so- 
latiuro, mori superstitibus suis. Vide 
ad Plinium, Epist. I. zii. 11. 

223. Male Heinsius putabat, intel- 
ligi certam quamdam Junii diem, 
haud dubie diem ante xviii. Kaleodas 
Jun. itaque ei scribendum videbatur, 
poU acloi Idu» ; omnes enim dies pos« 
triduanos fuisse atros. Immo, omnes 
dies Junii ante Idus sunt infausti nnp- 
tiis, post Idtts incipiunt faiuti. Neque 
adeo huc pertinet, quod Macrobiu8« 
Saturn. i. 15. notat, nuptiis copulandis 
Kalendas, Nonas, et Idus religiosaa 
fuisse. Sacr4[ Idus, ut ii. 121. uifirm 
NoMt. He enim Junoni, illsd Jovi 
sacrs. 

226. A Flaminica, sive Flaminia 
Diali* nzore, hsc certissime scire po- 
terat. £a et maritus peculiaribus )e- 
gibus matrimonialibus erant circam- 
scripti, de quibus Gellius, Noct. Attic. 
X. 15. £a inprimis sancta erat et esse 
debebat. Vide omninoSchwarzium ad 
Plinii panegjr. 83. 



31G 



P. OVIDII NASONIS 



Donec ab Uiaca placidus purgamina Vesta 

Detulerit flavis iu mare Tibris aquis ; 
Non mihi detonsos crines depectere buxo, 

Non ungues ferro subsecuisse licet; 230 

Non tetigisse virum ; quamvis Jovis ille sacerdos» 

Quamvis perpetua sit mihi lege datus. 
Tu quoque ne propera : melius tua filia nubet» 

Ignea quum pura Vesta nitebit humo. 
Terti A post Nonas removere Lycaona PhcBbe 235 

Fertur, et a tergo non habet Ursa metum. 
Tunc ego me memini ludos in gramine Campi 

Adspicere ; et didici, lubrice Tibri, tuos. 
Festa dies illis, qui lina madentia ducunt, 

Quique tegunt parvis aera recurva cibis. 240 
Mens quoque numen habet: Menti delubra vide- 

Vota metu belli, perfide Poene, tui. [mus 



227. Donee — aquis, id est, usque 
ad sacra Vestalia, de quibus inde a 
ver. 249. Purgamina ; Festus : •• Ster- 
cus ex sde Vests xvii. Kaleudas Ju- 
lias defertur in aogiportum medium 
fere clivi CapitoliDi: qui Jocus clau> 
ditur porta Stercoraria. Tantse sanc- 
titatis majores nostri esse judicave- 
runt.'' Ab eo Noster dissentit, qui 
Tibri devehenda purganiina tradit. 

329. Etiam alio tempore Dialis 
uxor itnpexas debet habere comat ; iii. 
398. Buxus aut btijtim sspe pro 
pectine buxeo. Olim hic edebatur 
detonso 6mio, et id explicabant, rasili 
buxo. Heinsiui suadebat dentosa buxo, 
id est, pectine buxeo, qui Martiali, 
xiv. 26. buxus muttijido dente dicitur. 
Perpetua lege, Lex antiqua apud Gel- 
lium dicto loco : " Matrimonium Fla- 
minis, nisi mortc, dirimi non est jus." 
Et ipsa Flaminica univira esse debe- 
bat : Tertullianus, Exh.ad Cdstii. 13. 
Veita ignea, templum \'ests, in quu 



ignis alitur perpetaut. Pura kmm, 
sde illa purgata. 

235. VII. Idut (die aeptiiiio) Arc 
tophylax oecidit mane. Lycam pi» 
Lycaonides, Lycaonis nepos, Arcai, 
qui quum in eo esset, ut Callisto. 
matrem in ursam mutatam, telo figeret, 
Jupiter ambos cobIo imposoit, aidera- 
que vicina fecit ita, ut Ursa mater 
prscederet, Arcas filius Arctophylaos 
nomine a tergo sequeretur ; MeL ii. 
507. Is dies festus piscatomm in 
campo Martio. Didici tuos, quaB 
qusrerem, qui essent, cognoTi tuoi 
esse. Lubricus, ut iv. 337. De hic 
festa die Festus : " Piscatorii ludi vo- 
cantur, qui quotannis mense Jooio 
trans Tiberim fieri soleut a prstore 
urbano pro piscatoribus Tiberiius: 
quorum qusstus dod io maceUnm 
pervenit, sed fere in arcam Volcmi ; 
quod id genus pisciculorum Yivorom 
datur ei deo pro animis huniants." 

241—248. UeHtiecde^cota.] Inau* 



FASTORUM LIB. VI. 



317 



Poene, rebellaras : et leto consulis omnes 

Adtoniti Mauras pertimuere mauus. 
Spem metus expulerat, quum Menti vota senatus 

Suscipit ; et melior protinus illa venit. 246 
Adspicit instantes mediis sex lucibus Idus 

Illa dies, qua sunt vota soluta deae. 
Vesta, fave : tibi nunc operata resolvimus ora, 

Ad tua si nobis sacra venire licet. 250 

In prece totus eram : coelestia numina sensi ; 

Laetaque purpurea luce refulsit humus : 
Non equidem vidi, valeant mendacia vatum, 

Te, dea ; nec fueras adspicienda viro 



minibiit, qn» leges xii. tabb. coli 
jubebant, erant et olla, propter qtut 
datur funmni adaeensu* tn exlum, 
M§n$, Virtus, Pietat, Fidei; Cicero, 
Legg. ii. 8. £am legem ridet Lac- 
tantittt, Inst. i. 20. Bello Punico se- 
cuBdo, post pugnam ad lacum Trasi- 
menum, decemviri, consultis libris 
Sibyllinis, retulerunt Veneri ErydnsB 
ac Menti edes esse vovendas. Menti 
YOvit T. Otacilius prsBtor, idemque 
dnumvir dedicavit; Livius, xzii. 8 
et 10; zziii. 31. Rebellare, novum 
bellum movere» redintegrare bellum : 
sic livius, iv. 23. et sdibi; Metam. 
iz. 81. est novam luctam ingredi. 
ConJttlm Flaminium Insuber eques 
in prsBlio lancea transfizit; Livius, 
zzii. 6. Manui baud dubie vis : saepe 
aMiMuet teta pugnantium occumint. 
In ezercitu Hannibalis etiam Mauri 
crant ; Livius, zzi. 22. Adtpieit, etc. 
intcr illam diem, qua vota soluta sunt, 
0t Idus inteijacent medias sez luces. 
Falao NeapoUs putabat, Ovidium boc 
disticbo diem vi. Idus ezprimere vo- 
loisse. 

249—460. V. Idui, Vestalia. De 
Vesta confer i. 528; iii. 417—428; 
ver. 697 sqq ; iv. 949. 



TUn — ora; tua sacra cantaturus 
sum. Resolvere ora, loqui, etiam i. 
255 ; Met. ii. 282. et alibi. Operari 
et sacra facere, et omnino operam 
dare ; Metam. vii. 746. ttudiii operata 
Diaius ; vide ad iii. 261. Siroile au- 
tem ezordium iv. 723 : Alma Palee 
faveoi pattoria tacra eanenti: Proee" 
quor offieio ti tuafetta pio, Lux illa 
signum prssentie divinae ; i. 94. Pur- 
pureus, lucidus, splendidus. Purpw 
reum lumen dizit etiam Virgilius, 
^neid. vi. 641. Ab boc lumine Uta 
humus. 

253. Dea casta non apparuit viro, 
ut eum ore doceret ritus suos, ut 
Janus, lib. i. Sed, quemadmodum 
iv. 15. Venus myrto leviter admota» 
sic nunc Vesta lucis ope poetam nu- 
mine suo implevit, ut sufficeret rebos 
canendis, nullo praeipiente, verbis. 
Valeant de rebus, quas remotas cu- 
pimus. £t mendaeia poetarum sunt 
fictiones ; apud Horat. Arte Poetic. 
151. ipse Homerus mentitur, Supra 
ver. 3 : erunt qui mejiusitte loquantur, 
Nullaque mortali numina vita putent, 
Nec adspicienda viro; confer ver. 450. 
Nullo generaltus quam aliorum nuUa. 
Error rursus incertitudo. 



318 



P. OVIDII NASQNIS 



Sed, quae nescieram, quorumque errore teoebar, 

Cognita sunt, nullo praecipiente, mihi. 256 

Dena quater memorant habuisse Palilia Romam, 

Quum flammae custos sede recepta sua est. 
Regis opus placidi, quo non metuentius uUum 

Numinis ingenium terra Sabina tulit. 260 

Quse nunc eere vides, stipula tunc tecta videres ; 

Et paries lento vimine textus erat. 
Hic locus exiguus, qui sustinet atria Yestae, 

Tunc erat intonsi regia magna Numae. 



267 — 264. Frimam Vcstae lem- 
plum apud Roroaaos. Erant olim, qui 
oontendereot, templum illud jam a 
Romulo esse conditura. Hos refellit 
Dkmysius Halicarn. ti. 65. Ipse cap. 
64. Nmnut hoc tribuit : 'Avrbg irp^ 
roc Up6v MpvffdftfvoQ *Piafiaiotc *E(r> 
rla£, Kol frctpOivovQ iiwoBti^ac airry 
9vifir6Xot«c* Idem tradit Plutarchus, 
Num. 9 et 11. ubi narratur: rh r^c 
*£9riac upbv iyKifKKwv iripi^XiaOai 
nf k<Tfiker<i> trvpi ^tpovpdv, Adde 
liviuro, i. 20. Palilia describuntur iv. 
721 sqq. ete vers. 727 — 732 apparet, 
cur hoc loco eorum meotio 6at. Deiia 
quater; Numa anoo U. C. 38. reg- 
Bum suscepit ; ergo templum condidit 
anno regni sui secundo. Cuttodes 
flammdt alias sunt Vestales : nunc ipsa 
dea ewtot; Velleius, ii. 131. perpetu- 
arum cu9to$ Ve$ta ignium ; Cic. Nat. 
Deor. ii. 27. rerum cuitot intimarum. 
Omnino dii vocantur custodes earum 
rerom, quibus prsesunt, ut Pan ar- 
menti ii. 277. Rex placidus, quia 
pacis aroans. De ingenio ejus virtuti- 
bas temperato Livius, i. 18 ; Plut. 3. 
Detrrum metum etiam suis injiciendum 
omnium prim. ratus est. 

261. De SDdificiis et moribus pris- 
ce etatis confer i. 199 sqq ; iii. 183. 
ct alibi. Seneca, Rpist. xc : *' Furc* 



utrimque suspensc fulci^bant casam : 
spissatis ramalibus ac fronde congesta 
et in proclive disposita, decaiBiis 'm- 
bribus quamvis magms erat. Celwn 
liberos tezit." Tatio regnaatc, etiaB 
curia de stipula erat ; Art. Amat. iii« 
1 18. JEre Lipsius puiat auralo. Pa- 
rietem vtmsiM testum Neaptdis credil 
in nova asde esse aervatuB, et hi 
esse penum, de quo Festns : " 
vocatur locus in cde Vests intimos 
tegetibus septus, qui certis diebns cir- 
ca Vestalia aperitur." 

263. Numae regiam proxime foisK 
ad sdem Vestse, certum est. Plotar- 
chus, Num. 14. sacerdotiis constita- 
tis : idiifiaro irXrioiov r%w riic*Btniac 
iepov rijv KaXovftivfiv 'Pfiylav,tA6vn 
(3iaaikiwv 6ucrifta. SoUdiis 2. Nubs 
kabitabat propter stdem Veetm, LipsisB 
de Vesta cap. 4. monet, Ovidium di- 
versa confudisse ; atrittm Vgstm ad- 
junctum fuisse regi^ In mtrie iUs 
habitsbant Vestales ; Hinius, VII. 
Epist. xix. 2. ubi vide Dotam nostraa: 
conf. et supra 1 1. 69. Intotuut, prii- 
cus, ut ii. 30. et alibi. IIL Trist i. 
30 : ** Hic fuit antiqai regia parrs 
Nums ;** nunc dicitur magna pio rs* 
tioue illorum temporom ant propter 
magnitudinem regis. 



FASTORUM LIB. VI. 



210 



la tamen templi, quse nunc manet, ante fuisse 
citur : et formae causa probanda subest. 266 
a eadem est, quae terra ; subest vigil ignis utri- 
gnificant sedem terra focusque suam. [que : 
a pilse similis, nuUo fulcimine nixa, 
ire subjecto tara grave pendet onus. 270 

volubilitas libratum sustinet orbem, 
jique premat partes, angulus omnis abest : 
nque sit in media rerum regione locata, 
t tangat nullum plusve minusve latus ; 
onvexa foret, parti vicinior esset ; 275 

ec medium terram mundus haberet onus. 



De forma templi rotunda, 
:hufl diclo \oco, Upbv lyKVKkuw, 
met, Numam hanc forraam se- 
este, noQ ut assimilaret terrae 
U tamquara ea dea esset, sed 
i hujus mundi, cujus naedium 
;orei ignem esse arbitrentur. 
ius Halicarn. dict. loc. terram 
ifn conjungit ; Vestam, quum 
It, que medium mundi locum 

accendere ex sese superiores 
1M8. Neqne Noster sibi con- 
lamque hic et ver. 460. Vestam 
trram ; ver. 291. vivam fiam' 
Euripid. Fragm. 178 : Fata 
*E(rruiv ^k tr ol ao^i Bporuv 
'w, rinivftv iv alBkpi. Vif^i, 
•, perennis ; Virgilius, ^Eneid. 
): ** vigilemque sacraverat ig- 

Florus i. '2. de his sacris : " ut 
aulacrum coelestiura siderum 
imperii flamma vigilaret." Fth- 
ais. Terra et ignis forma illa 
31 sig^ificant, ibi esse tedem 

Lenzias vero suam pro efus 

n putat, ut sensus sit: forma 

ateme et focus describunt tem- 

/este, sunt ei propria. 

Festus: " Rotundam «den 



Vests Numa Pompilius, rex Romano- 
rum, cottsecrasse videtur, qnod eam- 
dem esse terram, qua vita hominiim 
snstentaretur, crediderit, eamque in 
pilflB formam esse, ut sui simili templo 
coleretor." De pendente hoc onere 
ia aere subfeeto vide Met. i. 12. Vef- 
sns sqq. sex 271 — 276- non leguntiir, 
nisi in Ursini libro et sex aliis, et vi- 
dentur roihi spurii esse, naroque qio 
referes ver. 273. loeata? tA Umm 
ver. 269 1 at alia sufajecta ioterpotita 
sunt, voiubilitas et angulus, Ip$a oo- 
lubilitas, etc. volubilitas globum auati- 
net in Bquilibrio ; vide ad Met. i. 18 ; 
Cicero Nat. Deor. ii. 19 : " MoiHii 
volubilitas, que niai in globosa forma 
esse noo posset." Idem in Timeo e. 
10. deue mundum ad volubilitatem ro- 
tundavii, Cstenim non orbis plaoua 
hic cogitandus est, sed pila, globua. 
Nec angulus depressus intelligenduii, 
sed procorrens, prominens» ut ver. 
28 1 . diserte monetur. Eminentes au* 
tem partet premunt infenora, quibus 
innituntur. Nee medium, etc. son 
baberet molem terrs in medio. Onus 
qoidquid gestator; iv. 241. onus ta- 
guinis. 



320 



P. OVIDII NASONIS 



Arce Syracosia suspensus in aere clauso 

Stat globus, immensi parva figura poli : 
Et quantum a summis, tantum secessit ab imis 

Terra : quod ut fiat, forma rotunda facit. 280 
Par facies templi ; nullus procurrit in illo 

Angulus : a pluvio vindicat imbre tholus. 
Cur sit virgineis, quaeris, dea culta ministris? 

Inveniam causas hac quoque parte suas : 
Ex Ope Junonem memorant Cereremque creatas 

Semine Saturni ; tertia Vesta fuit. 286 

Utraque nupserunt; ambse peperisse feruntur: 

De tribus impatiens restitit una viri. 
Quid mirum, virgo si virgine laeta ministra 

Admittit castas in sua sacra manus ? 290 



277. Archimedes Syracusanus, ut 
multa, ita et spheram inveuit, quaa 
motus solis et stellarum errantium 
referret, ita, ut tarditate et celeritate 
dissimillimos motus una regeret con- 
versio. Ciocta erat capsa vitrica, 
qua aer clausM motum illum efficere 
credebatur; Cicero, Tuscul. i. 25; 
Claudianus, Epigr. 68 : Jura po/t, re- 
rumque Jidem, legesque dearum (ordi- 
nem naturs, systema mundi) ¥A:ee 
Syracoiius transtulit arte senex, /ii« 
elusus variis famulatur spiritus astris, 
Et vivum certis motibus urget opus. 
Lenzius putat, Archimedem usum esse 
eam in rem vi roagnetica. Syracona 
etiam metri necessitate correxit Hein- 
sius quum libri omnes Syracusia ba- 
berent. Sic et poetae graeci ^vpaKo- 
ffioQ, Idem ex optimo Patavino et 
duobus aliis arte rautavit in arce ; 
monetque» intelligi Achradmam, edi- 
tiorem Syracusarum partem ; ibi enim 
servatam esse illam sphaerara, ex Athe- 
ntsOf V. xi. p. 207. apparere. TholuSt 
tectum (proprie interius) rotund» ae- 
dis in testudinem concaraerata^. Ptu- 
vius imber ut Tacitus, Histor. v. 23. 



pluvialu imbres; qui et cum iri ca- 
duDt, et diu durant. C«tenim apod 
Flutarchum, Sympos. vii. 4. qaidaiB 
observat, measam quoque terrs eue 
simulacrum, eamque, quia rotQDda at 
et stabtlis, recte a quibutdam Veitam 
vocari. 

283—294. Cur dea virgineis cola- 
tur ministris. Multi inter veteres ejus 
rei causam quaesiverunt. Plutarchos, 
cap. 9. Numam putat aut puram in- 
corruptamque ignis Datunun impollo- 
tis Vestalium corpohbus credidine. 
aut infecunditatem et sterilitatem vir- 
ginitati adsimilasse ; conf. Cicer. 
Ligg. ii. 12. Etiam Ovidius dait 
causas adfert : in Grscia vidua prc- 
erant sacris Vests. Vesta filia erat 
raaxima natu Saturai et Opis; vide 
ad ver. 30. Impatiens viri ; ut Me- 
tara. i. 479 : " impatiens expersqae 
viri." Littus eleganter de eo, qui ht- 
bet aliquid, qui instructus est aliqot 
re ; Virgilius, y£neid. i. 275. Romn- 
lus luptt tegmine latus ; et ver. 696. 
duce Uttus Achate ; Ovidius, Mt- 
tam. ii. 634: divina stirpis ahmw 

lAttUS. 



FASTORUM UB. VI. 



321 



Nec tu aliud Vestam, quam vivam intellige flam- 

Nataque de flamma corpora nulla vides. [mam : 
Jure igitur virgo est, quae semina nuUa remittit, 

Nec capit ; et comites virginitatis habet. 
Esse diu stultus Vestae simulacra putavi : 295 

M ox didici curvo nulla subesse tbolo. 
Ignis inexstinctus templo celatur in illo : 

Effigiem nullam Vesta, nec ignis, habent. 
Stat vi terra sua ; vi stando Vesta vocatur ; 

Causaque par Graii nominis esse potest. 300 
At focus a flammis, et, quod fovet omnia, dictus ; 

Qui tamen in primis aedibus ante fuit. 
Hinc quoque vestibulum dici reor : inde precando 

Adfamur Vestam ; Quae loca prima tenes. 
Ante focos olim longis considere scamnis 305 

IVf os erat ; et mensae credere adesse deos. 



391. Hanc alteram cansam etiam 
Lactantius, Inst. I. xii. 5. ez hoc loco 
adfeit : " Quia igois inviolabile sit 
dementum, nihilque nasci possit tz 
eo, quippe qui omnia, qus arripuerit, 
abeamat." 

395. In templo nullum Vests sig* 
nnm erat, utnec apud Grscos, (Pau- 
sanias, Corintb. cap. 35.) quod Ovi- 
dint adhuc ignorabat, quum iii. 45. 
acriberet. Sed extra templum effigies 
gnt varie exprimebatur ; vid. Lipsius 
de Veata, cap. 3. 

299. Amobius adv. Gentes, iii. p. 
119: " Terram nonnulii Vestam esse 
pronvntiant, quod in mundo stet sola, 
c sB ler ia ejus partibus mobilitate in 
perpetao constitutis." Sic jam Plato 
in Phedon. Mivtt fdv 'Earia iv 
^iOv huof iiAmi. Sed mira est haec 
Ovidii etymologia; melius Cicero, 
Nat. Deor. ii. 27 : *' Vestss noroen a 
Grads est; ea est qu» ab illis 'E<rria 
dicitiir. Vis autem ejus ad aras et 

VOL. V. 



focos pertinet.*' Conf. idem Legg. 
ii. 12. Cauta Graii nondnu, ut 'Eoria 
dicta sit ab kar&v<Ut S IotIv iv kvl 
r67rtft ISpwrBai' £t sic sane scholias- 
ts quidam. Quod fovet ; id quoque 
ineptum. Primat €tdu Krebsius in- 
tellexit aditum templi. Immo de 
aedibns humanis cogita,earumque ves* 
tibulo : vide ad i. 137. Grasci Veste 
primae sacra faciebant, prius etiam 
quam Jovi ; vide lipsium de Vesta, 
cap. 2. cui Ovidias quoque his verbis 
eo adlusisse videtur, quamquam ipae 
ad vestibulum retulerit. Vulgo legi» 
tur : inde precando Dicimut, o Vetta. 
305. Etiam Virgilius, iEn. vii. 176 : 
" Ferpetuis soliti patres considere 
mensis," ubi vide Servium. De Fa- 
cuna, dea otii et vacantium, vide Ho- 
ratii interpp. ad I. Ep. x. 49. De 
more veuuto, scii. considendi ante fo- 
cos. Hinc cibi mittebantur VetUt, in 
focum Vestalem. Fert, continet. Pu» 
ram Neapolis nunc explicat, detertam, 
Tt 



322 



P. OVIDII NASONIS 



Nunc quoque, quum fiunt antiquae sacra Vacunse» 

Ante Vacunales stantque sedentque focos. 
Venit in hos annos aliquid de more vetusto : 

Fert missos Vestae pura patella cibos. 310 

Ecce, coronatis panis dependet asellis.; 

Et velant scabras florida serta molas. 
Sola prius furnis torrebant farra coloni ; 

Et Fornacali sunt sua sacra deee. 
Subpositum cineri panem focus ipse parabat ; 315 

Strataque erat tepido tegula quassa solo. 
Inde focum servat pistor, dominamque foconiin, 

Et quse pumiceas versat asella molas. 
Praeteream, referamne tuum, rubicunde Priape, 

Dedecus ? est multi fabula plena joci : 320 



mundam ; quamquam purum et omne 
id, quod rebus sacris inservit. 

311. Diebus feriatis etiam antman- 
tia coronari solcbant, ut juvenci, i. 
663. catuli, etc. Vide Wernsdorf. ad 
Poetas minor. tom. i. pag. 253. Ad 
nostrum locum pertinet Propert. IV. 
i. 21. ubi de antiquis tcmporibus : 
" Vesta coronatis pauper gaudebat 
asellis." Kecte Ncapolis putat, pa- 
nem dependentem habui^sc formam cn- 
rons ; ver. 347 : de pane monilibus 
orma. Lactantius, Inst. I. xxi. 26 : 
" asinum Vestalibus paoibus coro- 
nari." Quamquam et flores addeban> 
tur ; ver. 469. Krant autem niolitorii 
asini, quibus id honoris habebatur ; 
unde et molae adduntur. Eas et alibi 
Mcabras vocat; Art. Amator. iii. 290: 
" Ut rudit ad scabram turpis asella 
molam ;" Medicam. Faciei, 58 : " Len- 
ta jube scabra frangat aselia mola." 
Causa hujus epitheti, e Seneca, Epist. 
90. patet, ubi de pane6cii inventione 
agit : aliquis ** lapidem asperum as- 
pero imposuit ad similitudinem den- 
tium." Quamquam et alis mole 



partet icabr^, id est, oon Unrci» om 
potuerunt. De molis tmm maooaiiU, 
quam asinariis veterum vide Bcd- 
mann. in Symbolia ad historiaiB U- 
veot. vol. ii. p. 1. et qui ibi laiKiaBtir. 

313. Confer cum his ii.519 tqq^c* 
quae ibi notata sunt de Jarre, de co 
iorrendo et de Fomaeaiibns, Aote- 
quam furni usus repertus eutL,fic» 
calido veteres utebantur ad paoeiD 
coquendum ; Seneca, £lpist. 90: " Pt- 
nem primo cinis calidus et ienreu 
lesta percoxit : deiode fumi pauUtia 
repertl sunt et alia genera." Paocs 
illi placentffi forraam habebant. oec 
nisi sub ccenas tempus coquebaotoT; 
vide Ileynii Opuscul. Acad. voL i* 
p. 374. Piimureas : HeinaiusinOpQSC* 
p. 236. cum plurimis MSS. piuiiciM 
tuetur, id est, rubras. ImoM ^mmt 
omnis lapis excavatus; iv. 495. c( 
infra ver. 381. eava wuuhina moU v»- 
catur. 

319. Simillima fabula i. 391—440; 
et Noster ex una duas fecisse videtur. 
ut rem sibi gratissimam bis nanare 
posset. Sic, ut hic, sed breviter, re- 



FASTORUM LIB. VI. 



332 



Turrigera frontem Cybele redimita corona 

Convocat aeternos ad sua festa deos ; 
Convocat et Satyros, et rustica numina, Nymphas. 

Silenus, quamvis nemo vocarat, adest. 
Nec licet, et longum est epulas narrare deorum : 

In multo nox est pervigilata mero. 326 

Hi temere errabant in opacse vallibus Idae : 

Pars jacet, et molli gramine membra levat. 
Hi ludunt : hos sonmus habet : pars brachia nectit, 

Et viridem celeri ter pede pulsat humum. 330 
Vesta jacet, placidamque capit secura quietem, 

Sicut erat positum cespite fulta caput. 
At ruber hortorum custos Nymphasque deasque 

Captat ; et errantes fertque refertque pedes. 
Adspicit et Vestam ; dubium, Nymphamne putarit» 

An scierit Vestam ; scisse sed ipse negat. 336 
Spem capit obscaenam, furtimque accedere tentat ; 

Et fert suspensos, corde micante, gradus. 
Forte senex, quo vectus erat, Silenus asellum 

Liquerat ad ripas lene sonantis aquae. 340 

Ibat, ut inciperet longi deus Hellesponti, 

Intempestivo quum rudit ille sono. 



peiiu est a Lactantio, lost. I. xxi. 25. 
^ui eam ab ipso Ovidio fictam putat. 
JDe tmrrigera corona i v . 2 1 9 sqq . Evo- 
eot altenim, qui eum aliunde ad se 
.yeoire jubet. Convocat h. 1. aptius 
est. LiM. 

325. Nee licet,'} Recte BurmaDout 
DOtat respici Tantali fabulam, qui 
epulis deorum admotus, quum ibi acta 
narranet, poenam .senaerit. De Jda 
ejnsque vallilyu» ver. 15; iv. 182. 
Neetere ^ac^, implexis manibus in 
orbem saltare; Horatius, II. Od. xii. 



18: dare brachia Ludentem nitidis 
virginibus.'' PuUare humum de sal- 
tante etiam Horat. I. Od. xxxvii. 1. 
idem, iii. Od. 18. pellere humum,cnm 
Lucretio : " Gaudet invisam pepulisse 
fossor Ter pede terram ;" quibus tri- 
pudiuro, ut et h. 1. describitur. Mox 
Qonnulli posito eesffite, ut cespes de 
industria subpositus fuerit capiti. 

335. Dubium non ad Priapum per- 
tinet, sed hsc sunt verba Ovidii in- 
terposita. Cum verbis fert wutpentott 
etc. confer i. 425—429. 



324 



P. OVIDII NASONIS 



Territa voce gravi surgit dea : convolat omnis 

Turba : per infestas effugit ille manus. 
Lampsacos hoc animal solita est mactare Priapo : 

Apta asini flammis indicis exta damus : 346 
Quem tu, diva memor, de pane monilibus omas. 

Cessat opus : vacuae conticuere molse. 
Nomine, quam pretio celebratior, arce Tonantis, 

Dicam, Pistoris quid velit ara Jovis. 350 

Cincta premebantur trucibus Capitolia Grallis : 

Fecerat obsidio jam diuturna famem. 
Jupiter, ad solium Superis regale vocatis, 

Incipe, ait Marti ; protinus ille refert : 
Scilicet ignotum est, quae sit fortuna meorum, 365 

Et dolor hic animi voce querentis egeL 



344. £dit. Neapolis effugit illa, ut 
Vesta dicatur Priapi manus efFugisse : 
quod placet Taubuero, sed non mihi : 
immo ilU Priapus eflfugit per manus, 
tjuas dii convolantes ei injicere vole- 
baot. lMmp$aco8t etc. Sic et i. 439 ; 
et Lactantius, dicto loco : ** Hac de 
causa Lanipsacenos asellum Priapo, 
quasi in ultionem mactare consue- 
visse: apud Komanos vero eumdem 
Vestalibus sacris, in honorem pudi- 
citiae, panibus coronari.'* Inde patet 
Lactantium, qui diserte monet, se ex 
Ovidii Fastis hanc fabulam repetere, 
hoc quoque distichon hahuisse in suo 
cod. quod Heinsius ab homine male 
feriato prster rem inculcatum esse 
putabat ; sed nec potest abesse prop- 
ter sqq ; nam qHem refertur ad asinum. 
Burmannus hsc sic refingi volebat: 
^yLampsacos hinc animal soUta hoc maC' 
iare Priapo: liinc asinijlammis indi- 
cis exta damus ; quia hinc asini cst in 
multit edd. Memor ; aliter judicat 
Lactantius : " Quid turpius ? quid fla- 
gitiosius, quam si Vesta beneficio 



anni virgo estl" CetuU apm 
die Vestalium. 

349—394. Digretno «d «w Je^ 
Pistorit, qusB non pertinet ad rcBi 
quaroquam in hac fabala ecim V«tt 
partes qusdam fuere. Forte ver.318 
s(iq. hsc inserendi poeta occasioBeB 
dedere. Summam rei habei liviBt, 
V. 48 : " Quum identidem Galli (Ro- 
manis in Capitolio inclosts) Csimb 
objicerent, eaque necessitate ad dedi- 
tionem vocarent, dicitur aveitettic 
ejus opinionis causa multis locis pani 
de Capitolio jactatus esae in liortiaB 
stationes." Id consilium ad deos aee- 
tores postea relatum et ab Ovidio ei- 
ornatum est. Arx Tonanti», Capito* 
lium. Tmcibus; etiam Livins, vi* 
28 : ** species Gallorum truces." 

354. Incipere etiam vcr. 34L ah»- 
lute positum : h. ). supplend. refenv. 
Scilicet gravom indignatioDem cub 
irrisione quadam exprimit, MgatqM 
ignotum esse id, quod jam additar. 
Jacere de victis. 



FASTORUM LIB. VI. 



335 



Si tamen, ut referam breviter mala juncta pudori, 

Exigis : Alpino Roma sub hoste jacet. 
HflBC est, cui fuerat promissa potentia rerum, 

Jupiter ? hanc terris impositurus eras ? 360 
Jamque Suburbanos, Etruscaque contudit arma. 

Spes erat in cursu : nunc Lare pulsa suo est. 
Yidimus ornatos, aerata per atria, picta 

Veste, triumphales occubuisse senes. 
Vidimus Iliacse transferri pignora Vestae 366 

Sede : putant aliquos scilicet esse deos. 
At si respicerent, qua vos habitatis in arce, 

Totque domos vestras obsidione premi ; 



359. IUa promitsa potentia etiam i. 
517; MeL ii. 259. occurrit. Confer 
Virgilimn, ^neid. i. 257 sqq. Itnponi 
de dominis; livios, xlv. 36: " Si 
dcNDimmilites imperatoribusimponan- 
tnr." Lare, sede sua, deleta urbe 



363. Galli, quum in urbem defen- 
aofibtts nudam penetrassent, in sedium 
vestflniUa sedentes repererunt senes 
copwi l arcs et triumphales, eosque 
aplendidis veatibus omatos, quos in 
acdilraa tuia trucidaverunt ; Iivius,v. 
41. Secondum Plutarchum in Ca- 
Bullo, 21 et 22. id factum in foro; 
mpmd Floram, i. 13. in foro viri illi se 
«liiB Mambusconsecrant ; inde in suas 
quisque sdes regressi in seHis curili- 
bna Gonsidant. £t atria et vestibula 
Livitis in hac re memorat. ^rata 
atria ezpUcant, in quibus statu» senes 
disposits. Mihi Heinsii conjectura 
pUuset, rngrata ; etenim Livius dicto 
loeo» patentia atria prineipum ; Flo- 
ms patentet domot ; Valerius Maxim. 
iii. 117. apertat januas habet. Vettet 
earam Flutarch. vocat upd^ Kai Xafi- 
srpdc ; Flonis trabeat ; Livius, qtue 
auguttittima vettit ett thentat ducenti- 
but triumpkantibusve, ea vettiti medio 



edium tedere ; ea erat purpurea, auro 

intexto pieta ; Plin. viii. 48 ; iz. 60. 

365. Plutarchus in Camillo, 20 : 

T6 irvp TTJQ 'EaTiac eA wapOivoi furA 

T&v ttp&v apwaodfuycu i^vyov, Sa- 

cra religiosissima tum partim in doliis 

defossa, partim plaustris deportata 

sunt ; Livius, v. 40; Fiorus, i. 13. 

Etiam post deot signum interrogandi 

mutavi, et scilicet capiendum ut ver. 

355. Hoc sibi vult : stulti illi adhnc 

putant deos ette aliquot, qui vim ha- 

beant et curam gerant rerum humana- 

rum; Metam. vi. 542: " Si tamen 

hec Superi cernunt ; si numina divAm 

Sunt aliquid." iEque recte autem 

dicitur aUquem, ac aliquid esse de iis» 

qui potentia, dignitate, auctoritate 

valent. Qua vos habitatis, CapitoUum, 

ubi vos multis templis et aris coli- 

mini. Omnes fere dii ibi colebantur, 

et jam illo ipso tempore; apud li- 

vium, vi. 16. Manlius; " Jnpiter, 

Junoque regina, ac Minerva, ceteri- 

que dii desque, qui Capitolium ar- 

cemque iocolitis." Nil opis este in 

cura, non opem esse exspectandam a 

cura. Tura perire, frustra accendi, 

manu toUicita, manu hominum de sa- 

lute sua sollicitorum. 



338 



P. OVIDII NASONIS 



Qua Velabra solent in circum ducere pompas, 405 

Nil praeter salices» cassaque canna fuiL 
Ssepe suburbanas rediens conviva per undas 

Cantat : et ad nautas ebria verba jacit. 
Nondum conveniens diversis iste figuris 

Nomen ab averso ceperat amne deus. 410 

Hic quoque lucus erat, juncis et arundine densus, 

Et pede velato non adeunda palus. 
Stagna recesserunt, et aquas sua ripa coercet ; 

Siccaque nunc tellus : mos tamen inde manet. 
Reddiderat causam : Valeas, anus optima, dixi ; 415 

Quod superest sevi, molle sit onme, tui. 
Caetera jam pridem didici puerilibus annis ; 

Non tamen idcirco praetereunda mihi. 
M oenia Dardanides nuper nova fecerat Ilus : 

Ilus adhuc Asiae dives habebat opes. 420 



405. Velabrumt pianities inter Ca- 
pitoIiDum, Palatinum et Aventinum 
montero. Pompas intp. Gallicus tri- 
umphales intelligit ; tu vero Circenses 
intelUge, satis illas splendidas, de qui- 
bus Amorr. iii. 2. et Suetonius pas- 
sim. Quamquam et triumphantes Ve- 
labrum prstervehebantur ; Sueton. 
CaBsar. 39. Velabra ducunt pompaSf 
pompte proceduntperVelabra. Cassat 
inanis. Stagnum autem Velabri et 
alii memorant; Propert. IV. ix. 5: 
Hercules venit " Qua Velabra suo 
stagnabant flumine, quaque Nauta 
per urbanas velificabat aquas ;" Ti- 
buUus, II. iii. 33 : " At qua Velabri 
regio patet, ire solebat Exiguus pulso 
per vada linter aqua. Illa sspe gre- 
gis ditis placitura magistro Ad juve- 
nem festa est vecta puella die." Pro 
verba Heins. mavult dicta, id est, dic- 
teria; sed t6 ebria satis definit ra- 
tionem verborum istorum, De verbis, 
quibus Iffidimus aut lacessimus alte- 



rum, usitatum tsi jacers ; Cic. SuL 7. 
jacere contumeliam : quamquam ioter- 
dum et simpUciter edere sigiiificat 

409. Vertumnus iotelligend. Pro- 
pertius, IV. u. 7. de foro RomaDo: 
** Hac quondam Tiberinus iter facie- 
bat; et aiunt Remonim auditos per 
vada pulsa sonos. At postquam ille 
suis tantum concessit alumnis, Ver- 
tumnus verso dicor ab amne deus;" 
idem ver. 21. convenierUem diveras 
Jiguris describit ; " Opportuoa roei 
est cunctis natura figuris : In quam- 
cumque voles verte, decorus ero ;" id 
quod latius exornavit Ovidius, Met. 
xiv. 642 sqq. 

419. De PalladiOf sive sigoo Pal- 
ladis, quod e coelo delapsum, ^uh 
irtrkQ, sumroa religione in arce Iliaca 
colebatur, quodque in multis numniis 
Juliae gentis expressum ceroitur. His» 
toriam ejus habet Apollodoms, III. 
xii. 3. ubi vide Heynium. Dardanut 
200 s. 150. ann. ante Trojae excidium 



FASTORUM LIB. VI. 



329 



Creditur armifera signum coeleste Minervae 

Urbis in Iliacae desiluisse juga. 
Cura videre fuit : vidi templumque locumque ; 

Hoc superest illi : Pallada Roma tenet. 
Consulitur Smintheus ; lucoque obscurus opaco425 

Hos non mentito reddidit ore sonos : 
^theriam servate deam ; servabitis urbem : 

Imperium secum transferet illa loci. 
Servat, et inclusam summa tenet IIus in arce ; 

Curaque ad haeredem Laomedonta venit. 430 
Sub Priamo servata parum : sic ipsa volebas, 

Ex quo judicio forma revicta tua est. 
Seu genus Adrasti, seu furtis aptus Ulixes, 

Seu pius ^neas, eripuisse datur. 
Auctor in incerto : res est Romana ; tuetur 435 

Vesta, quod adsiduo lumine cuncta videt. 



DardamaiD, urbem ad Idam moDtem, 
condidit. Ejus pronepos Uu$ autem 
fona mctnia fecit, Ilioo. Cura, etc. 
Iter olim Ovidium fecisse in Asia, 
magnificasque ejus urbes perspexisse, 
ex I Trist. ii. 77. II. ex Ponto, x. 21. 
apparet. Templum illud bis deletum 
est, bello Mithridatico et a Fimbria. 
Prius instauravit Lysimacbus, poste- 
rius aliut. 

425. Smintheuit 'SfuvMc, Apollo 
Sminthius, haud dubie a Sminthe sive 
SmiDiko, urbe Troadis, sic dictus; 
HejfD. in Observatt. ad Hom. II. A. 
39. JEtheream, ex sethere delapsam. 
Servabitis, etc. Pignus imperii descri- 
bitar. Disputant, utrum eadem fuerit, 
cujus in arce Ilii positae genibus pe- 
plum Trojanie mulieres apponunt, II. 
Z. 273. an ab ea diversa ; vide Hey- 
■ii excurs. ix. ad JEneid, ii. 

432. De judicio Paiidis vide ver. 
16. De Palladio rapto vari» erant 

VOL. V- 



traditiones. Secundum alios, Diome- 
des et Ulysses abstulerunt ante Tro- 
jam captam ; Mn, ii. 164 sqq : secun- 
duro alios, ab Antenore proditum est 
Achivis. Furta, res clandestinas ; 
Met. xiii. 104. de Ulysse: furtis in- 
cautum decipit hostem." NonnuIU 
tradebant, Grscos simulacrum ad veri 
similitudinem eripuisse, JEneam autem 
rei gnarum adtulisse verum ; Dionys. 
Halicarn. ii. 66. Datur, id est, oar- 
ratur. 

435. Locus mihi sauus videtur. 
Quicunque Palladium rapuerit, certe 
Kom» est, ibique servatur in asde 
Vests, quae id tuetnr, quia in igne 
perpetuo templi sui omnia videt ; sed 
Heinsius corrigebat: praset Romana 
tuetur ; quod adtiduo lumine juncta 
(ut Gronovius suaserat) videt ; quod 
videt junctum Ve&ts Palladium, nem- 
pe quod eodem templo e;»t sub Vests 
tutela. 

Uu 



S30 



P. OVIDII NASONIS 



Heu quantum timuere Patres, quo tempore Vesta 

Arsit, et est adytis obruta pagne suis ! 
Flagrabant sancti sceleratis ignibus ignes ; 

Mixtaque erat flammae flamma profana pise. 440 
Adtonitse flebant, demisso crine, ministrse : 

Abstulerat vires corporis ipse timor. 
Provolat in medium, et magna, Succurrite, voce, 

Non est auxilium flere, Metellus ait : 
Pignora virgineis fatalia tollite palmis, 445 

Non ea dunt voto, sed rapienda mana. 
Me miserum ! dubitatis ? ait : dubitare videbat, 

£t pavidas posito procubuisse genu. 
Haurit aquas ; tollensque manus, Ig^oscite, dizit, 

Sacra : vir intrabo non adeunda viro. 450 

Si scelus est, in me commissi pcena redundet : 

Sit capitis damno Roma soluta mei. 
Dixit, et irrupit : factum dea rapta probavit ; 

Pontificisque sui munere tuta fuit. 



437. De hoc inceDdio teropore belli 
PuDici secuDdi, et de Metelli studio 
servaudi Palladium coof. DioDys. 
Halic. ii. 66 ; livii Epitoro. 19 ; Vale- 
riuni Maxim. i. 4 ; SeDecam, CoDtrov. 
iv. 2 ; Plin. Histor. Natur. vii. 43. s. 
45. Flagrahant, eic, Lusus iueptus, 
sed Ovidio consentaaeus. 

441. MinUtrtt apud Dionysium 
fugiunt. L. Caecilius MetelluSt qui, 
Carthaginiensibtts in Sicilia devictis» 
138. elephaDtos iD triumpho duxit, 
pontifex maximus erat, ideoque pr«- 
fectus Vestalibus et Vestae sacris. Is, 
Deglecta sua salute, utilitatis publicx 
causa, summo cum periculo est ausus 
iu ardens penetrale irrumpere et sacra 
deserta a virgiDibus ex ipso inceudio 
eripere. Magna vo;i. est clara ; etiam 
apud Liviuro, i. 48. Servius rex clamat 
magna voce, De pignoribus imperii 



vide iii. 422. Fataiia, uode peadet 
fatum imperii. 

449. Haurit aquas, quibus te lu- 
straret ante, quam sacra adireU Vim 
interdiu patebat templum Vests ; sed 
ad ejus iutima penetrare ne poDtifici 
quidem maximo licebat; DionysiQS 
Halicaru. dicto loco ; hinc Lucaous, 
i. 503. de Vestali : *' Tiojanam toU 
cui fas vidisse Minervam.'* 

453. Irrumpere verbum in hac re 
proprium» ul docet BunBannus ; ahi 
eripnit, arripuit, Passus est Metellas 
id damni, ut iDceudio usum oculoruin 
amitteret; sed senatus id oompensa- 
vit magnis honoribus, quoe Dionysii , 
adhuc aBtate statua in Capitolio ei 
posita testabatur ; Plinius dicto loco : 
*' Tribuit ei populus Romanus qvod 
nuDquam uUi alii ab condito sevo, vt, 
quoties in ienatum iret, cumi Teheie» 



FASTORUM LIB. VI. 



881 



Nunc bene lucetis sacra sub Ceesare flammae : 455 

Ignis in Iliacis nunc erit, estque, focis : 
NuUaque dicetur vittas temerasse sacerdos 

Hoc duce ; nec viva defodietur humo. 
Sic incesta perit ; quia, quam violavit, in illam 

Conditur; et Tellus Vestaque numen idem est. 
Tum sibi Callaico Brutus cognomen in hoste 461 

Fecit, et Hispanam sanguine tinxit humum. 
Scilicet interdum miscentur tristia laetis, 

Ne poptilum toto pectore festa juvent. 
Crassus ad Euphraten aquilas, natumque, suosque 

Perdidit, et leto est ultimus ipse datus. 466 
Parthe, quid exsultas? dixit dea: signa remittes; 

Quique necem Crassi vindicet, ultor erit. 
At simul auriti^ violae demuntur asellis, 

Et Cereris fruges aspera saxa terunt ; 470 



tor ad Curiam. Magnum et sublime, 
sed pro oculis datum." 

465. Desinit hic locus in votum. 
C^utr vel Augustus, vel, ut Lenzius 
Tnlt, Tiberius. Augustus quidem Ves- 
talium commoda inprirots auzit ; Sue- 
tonius August. 31. Tememrt plus 
«st, quam polluere; Metam. ii. 592. 
ftUrium temeraue eubile, Vitt4t vir- 
^ea pro ipsa virginitate. De in- 
cmtu Vestalium earumque supplicio 
vide Plinium, iv. Epist. 1 1. et que ibi 
Dotavimns. 

461-— 468. Eodem die Brutut Cal- 
imiei eognomen invenit, Crattus autem 
devietus e$t a Parthis. Hec quo arc- 
tius juDgerentnr superioribus, inter- 
potuit versu 467. deam, nempe Ves- 
tam. GalUtci, populus LusitaniaB 
inter Miniom et Durium amnes ; hos 
vicit anno U. C. 618. Decimus Bru- 
tm$; Flonis, II. xvii. 12: " D. 
Bnitua aliquanto latius Celticos Lusi- 
-tanosqtte, et omnis Galiffciae popolos, 



formidatumque militibus flumen Obli- 
vionis: peragratoque victor Oceani 
litore, non prius signa convertit, quam 
cadentem in maria solem, obrutum- 
que aquis ignem, non sine quodam 
sacrilegii metu et horrore deprehen- 
dit.'' Adde Velleium, II. v. 1. Sic 
apparet» meruisse eum GalUsci nomen ; 
sic iUud apud Piinium, Florum, Vel- 
leium coDstanter scribitur; sed hoc 
loco non nisi unus Neapolis cod. Gal- 
ixeo, quod haud dubie verum. Sed 
quia omoes reliqui Hbri, scripti et 
editi, in Caitaico conspirant, nolui hoc 
movere. SciUcet in principio senten- 
tiarum excitat mentem legentis, ut 
Met. iii. 136. 

465. De Crassi pemicie et ultore 
vide V. 580 sqq. 

466—472. IV. Idtu Delphini ortus 
vespertinus; sic et Plinius, xviii. 27. 
Vioi^, corone, de quibus versu 310. 
Auritus debetur Afraoio, quem Virgil. 
Georg. i. 308. secutus, auritos iepore* 



332 P. OVIDII NASONIS 

Navita puppe sedens, Delphiaa videbimus, inquit; 

Humida quum pulso dox erit orta die. 
Jam, Phryx, a nupta quereris, Tithone, relinqui: 

Et vigil Eois Lucifer exit aquis. 
Ite, bonae matres ; vestrum Matralia festum ; 475 

Flavaque Thebanae reddite liba deae, 
Pontibus et magno juncta est celeberrima circo 

Area, quae posito de bove nomen habet. 
Hac ibi luce ferunt Matutae sacra parenti 

Sceptriferas Servl templa dedisse manus. 480 
Quae dea sit ; quare famulas a limine templi 

Arceat, arcet enim, hbaque tosta petat ; 
Bacche, racemiferos hedera redimite capillos, 

Si domus illa tua est, dirige navis iter : 
Arserat obsequio Semele Jovis ; accipit Ino 485 

Te, puer ; et summa sedula nutrit ope. 



^it. De asino, quem Phsdrus, i. AnDal. xii. 24. forum boarium, " «bi 

11. auritulum vocavit, legitur etiam sreum tauriaimulacrumadspicimus;'* 

Art. Amat ii. 547. Saxa terunt, Plinius, xxxiv. 2. a. 5. de sre i£gi- 

quediesuperiorecessabant; ver. 348. netico: " Bos sreus inde captus in 

473 — 562. III. Idui Matuta tem- foro boario est Rome." Fuit autem 

plum potitnm ut et Matralia in ejus id forum ia regione octava, ut ex 

hanorem ceLebrantur, Victore constat. Ibi edem foisse 

De Tythone Phryget ejusque con- Matute matm, etiam ex Livio, xxxiii. 

juge Aurora, vide i. 461; iii. 403. 27. constat; idem, v. 19. ubi CamiU 

Exit aqtds, ut ii. ex Ponto, v. 50: lus vovet, se Veiis captis, eara 



" Qualis ad £ois Lucifer exit aquis;" refecturam, et cap. 23. dedicat, addit 

quamquam ibi plurimi, ortus aquis; eam jam pridem dedicatam esse a 

Mei, \\. 92. aquis nox surgit ab isdem, Servio TuUio rege ; confer Plutar- 

Verum Pembroc. Putean. Frcf. et chum Camill. 5. 

tredecim alii, exit equis, quod sine 483. Invocat Bacchum, qui ex ea- 

causa damnat Burmannus. Lucifer dem familia, et a Matuta olim edu- 

vel equo solitario vehebatur, vel curru catus. Domus, familia, nempe Cad- 

et equis jugalibus ; Tibullus, I. ix. 62. mea. 

ibique Heynius; hinc Met. xv. 189. 485 — 498. Has fabuls partesMeL 

quumque albo Lucifer eiit Clarus equo. iii. 260 — 315, iv. 416 — 529« copio- 
De libis ver. 531. Thebana Ino io . sissirae narravit. Obsequioy niMttuD. 

hanc deam mutata est. iii. 293 : " peritura amantis Obseqato 

477. Area, forum boarium, ubi po- Semele.'' Edticet, atque edeo eo 

sittt«erat6oiexcre iEginetico; Tacit. alumno superbiat; ftlet. iv. 416* 



FASTORUM LIB. VI. 



333 



Intumuit Juno, rapta quod pellice natum 

Educet : at sanguis ille sororis erat. 
Hinc agitur furiis Athamas et imagine falsa : 

Tuque cadis patria, parve Learche, manu. 490 
Moesta Learcheas mater tumulaverat umbras ; 

Et dederat miseris omnia justa rogis. 
Haec quoque, funestos ut erat laniata capillos, 

Prosilit ; et cunis te, Melicerta, rapit. 
Est spatio contracta brevi, freta bina repellit, 495 

Unaque pulsatur terra duabus aquis. 
Huc venit insanis natum complexa lacertis ; 

Et secum e celso mittit in alta jugo. 
Excipit illaesos Panope, centumque sorores, 

Et placido lapsu per sua regna ferunt. 500 

Nondum Leucothee, nondum puer ille Palaemon 

Vorticibus densi Tibridis ora tenent. 



Rapta vaihi non placet; veteres plu- 
rimi Taptunif quod Taubnerus praefert, 
ut intellig. geneiricis ab alvo ereptug, 
Met. iii. 31 1 ; sed pellice potius ad 
natum pertinet, et ita raptum foret 
otiosom. Sanguis; ita Metam. v. 
515. Ceres Proserpinam sanguinem 
snum et Jovis vocat. Plenior forma 
est Met. iv. 788 : " matris de saoguine 
natos." 

489. Fnnu, furoreXisiphoneSiqus, 
excitata a Junone, Athamanti et uxori, 
admoto serpente, graves animas inspi- 
ravit. Hinc Athamanti objecta imago, 
ut uxorem et duos filios pro lesna 
haberet cum gemina prole, Learchum, 
autem, alterum filiolum, raptum de 
sinu matris saxo illideret. Mox mater 
quoque furore correpta cum Melicerta, 
filio altero, e scopulo se praecipitat in 
roaie ; Ovidius, dicto loco. Tumula- 
verat umbrat ; sepulto corpore, anima 
aut umbra iepidcro condi dicebatur; 
vide ad v. 451. 



495. Isthmus Corinthiorum descri- 
bitur ; ibi Moluris scopulus, unde Ino 
se cum filio prscipitasse credebatur ; 
Pausanias, Attic. p. 108. Breve, an- 
gustum, non latum. Contracta tpatio, 
contracta in spatium. 

499. Hanc fabuls partem Metam. 
d. 1. paucissimis verbis attigit et aliter 
narravit. Nuoc id agit, ut Ino cum 
filio in Italiam deferatur, ibique in 
Matutam deam, Melicertes autem in 
Portunum mutetur. lUa Grscis Leu- 
cothee, hic PaUnnon. Panope, una ex 
quinquaginta Nereidibus, quarum om- 
nium nomina Hesiodus» Theog. 240. 
habet. Lapnis beue de ea, qus more 
Nereidum per mare natat. Nondum 
Leucothee, etc. £a, qus nondum 
Leucothee dea erat» is, qui nondum 
Palsmon, jam tenebant ora, ostium, 
Tibridis. Dentis Heinsius mutavit 
in densi; d£nsus idem quod fre- 
quens. 



834 



P. OVIDII NASONIS 



Lucus erat : dubium, Semelae Stimulaene Tocetur; 

Maenadas Ausonias incoluisse ferunt. 
Quaerit ab his Ino, quee gens foret : Arcadas esse 

Audit ; et Evandrum sceptra tenere loci. 506 
Dissimulata deam, Latias Satumia Bacchas 

Instimulat fictis insidiosa sonis : 
O nimium faciles, 6 toto pectore captse, 

Non venit haec nostris hospes amica choris : 510 
Fraude petit ; sacrique parat cognoscere ritum. 

Quo possit poenas pendere, pignus habet. 
Vix bene desierat ; complent ululatibus auras 

Thyades effusis per sua coUa comis ; 514 

Injiciuntque manus, puerumque revellere pugnant. 

Quos ignorat adhuc, invocat illa deos : 
Dtque, virique loci, miserae succurrite matri ! 

Clamor Aventini saxa propinqua ferit. 
Adpulerat ripae vaccas (Etaeus Iberas : 

Audit ; et ad vocem concitus urget iter. 520 



503. SemeUs lucus etiam RomiB 
fiiit ; vide Neapol. et Heiauam qui 
lucum Faurut FatxuB sive BontE dea 
intellig. SemeleD enim a B<eotis 
Fauni filiam esse habitam. SimiUe 
lucum habet Livius, xxxix. 12 : " Ex- 
promeret sibi, qus in luco SimilaB 
Bacchanalibus in sacro nocturno so- 
lerent fieri." Porro Stimulam deam 
etiam Augustin. de Civit. Dei, me- 
morat, ejusque lucum scholiast. Ju- 
venalis ad Sat. ii. 3 : " Sacra Bac- 
chanalia ex SC damnata sunt, quum 
probatum esaet senatui, honestissimas 
ferainas ad Stimulae des lucum foede 
aduUerari.*' Burmannus putat, Sti- 
mules vel StimuUe lucum a vulgo 
corrupta pronuntiatione pro Semeles 
appellatura. Vide et Gronov. ad Livii 
dictum locum. 

509. Faciles ad credendum» cre- 
dulse. In altero toto pectore capta 



beserunt interpp. Schirachius : " hcc 
dictio si quam habet vim,e&m, habeC : 
vos tot» dedits aliis, at ironice hicsit 
adhibita." Immo, ut ver. 204. U- 
mine captus est usu ocalorum privatas, 
ita pectore capta suot, privatae asv 
pectoris sive sensu, stolidae. Pr(H, 
invadit vos, decipere vos vult; ver- 
bum sumtum a gladiatoribus, qai 
petere dicuntur quum ictum inferaou 
Pignus amoris, filium. 

515. Revellere ; alii avellere: sic 
Cic. pro Font. 17 : " De matris com- 
plexu avellere.*' 

519. De Herculis cum oaecis liferif 
adventu, tempore Evandri, vide i. 543 
sqq. (Etcsus hic vocatur per prolepsio* 
qui serius se combussit in (£ta mootc ; 
Met. ix. 230. Unus Tiryntldus kerm. 
Cimcitus, bpfxriOtlg, qui ruit cclrrrinie; 
iv. 461. 



FASTORUM LIB. VI. 



835 



Hercalis adventu, quse vim modo ferre parabant, 

Turpia feminese terga dedere fugee. 
Quid petis hinc, eognorat enim, matertera Bacchi ? 

An numen, quod me, te quoque vexat, ait? 
Illa docet partim ; partim praesentia nati 525 

Continet : et furiis in scelus isse pudet. 
Rumor, ut est velox, agitatis pervolat alis ; 

Estque frequens, Ino, nomen in ore tuum. 
Hospita Carmentis fidos intrasse penates 

Diceris, et longam deposuisse famem. 530 

Liba sua properata manu Tegesea sacerdos 

Traditur in subito cocta dedisse foco. 
Nunc quoque liba juvant festis Matralibus illam : 

Rustica sedulitas gratior arte fuit. 
Nunc, ait, 6 vates, venientia fata resigna, 535 

Qua licet: hospitiis hoc, precor, adde meis. 
Parva mora est : ccelum vates ac numina sumit, 

Fitque sui toto pectore plena dei. 
Vix illam subito posses cognoscere; tanto 

Sanctior, et tanto, quam modo, major erat. 540 



626. Comtinet, coercet, reprimit, 
impedit; Cicero^.Haruspic. Resp. 1. 
ExsuUantem continui, Mox Heinsius 
DOD bene volebat provolat, ut ver. 443 ; 
at ibi provolare in medium, nunc per- 
volat icilicet omnia loca ; Claud. xxii. 
408: <*Jam Fama loquacibus ales 
Pervolat oceanum linguis :" ibi quo- 
qne Fama alata. Minus graviter Nos- 
tcr Met. vi. 147. per oppidafacti Ru- 
mar it, 

529. Leti cod. Carmenttt ; et Car- 
menta et Carmentii dicta Evandri 
mater; vide Victor. de Orig. R. 5. 
De Ttfgetffl vid. i. 645. Liba : testua- 

tia intelliguntur ; Varro : " Testua* 
tium, quod in testu caldo coquebatur ; 



ut etiam nunc Matralibus id faciunt 
matrons." £a quoroodo ex caseo» 
farina siliginea et ovo facta sint, at- 
que in foco caldo sub testu leviter 
cocta, docet Cato de Agric. 75. Stibi' 
tui focus est subito calefactus. . 

535. Resignare bene de vata, qui 
prodit latentia. Si meis propter con- 
sensum tot codd. tuemur, interpreta- 
bimur, quibus ego a te excipior. Ut 
sumere animum, vires dicimur, quibus 
vel commovemur, vel implemur; sic 
vates nunc sumit numina et calum, 
sive vira ciBlestem. Sanctiar, augus- 
tioT ; ita apud Plinium, pan. viii. 3. 
NerVti ** repente fit solito major et au* 
gustior," quasi forma divina indutus. 



336 



P. OVIDII NASONIS 



Lseta canam : gaude, defuncta laboribus, Ino, 

Dixit ; et huic populo dextera semper ades. 
Numen eris pelagi : natum quoque pontus habebit; 

In vestris aliud sumite nomen aquis. 
Leucothee Graiis, M atuta vocabere nostris : 545 

In portus nato jus erit omne tuo. 
Quem nos Portunum, sua lingua Palsemona dicet : 

Ite, precor, nostris sequus uterque locis. 
Adnuerant : promissa fides : posuere labores ; 

Nomina mutarunt ; hic deus» illa dea est. 550 
Cur vetet aiicillas accedere, quaeritis ? odit; 

Principiumque odii, si sinat ipsa, canam : 
Una ministrarum solita est, Cadmei, tuarum 

Saepe sub amplexus conjugis ire tui. 
Improbus hanc Athamas furtim dilexit : ab illa 555 

Comperit agricolis semina tosta dari. 



542. Dexlera pro praspera Heinsius 
ex quatuor MSS. recepit, quia etiam 
i. 67. ad Janum : Deiter ades ducibus ; 
Metam. dicto loco Neptunus, Veneris 
precibus commotus, natantibus his 
in mari " nomenque simul faciemque 
novavit : Leucotheeque deum cum 
roatre Palsmona dixit." Hos cuncta 
Grscia venerahatur; Cicero, Nat. 
Deor. iii. 15. Fonsfabulse ex Homeri 
Od. E. 335. sqq. Eamdem esse Matu- 
tam Komanorum, etiara Ciccro, Tusc. 
i. 12. narrat : " Quid 1 Ino, Cadmi 
filia» nonne Leucothea nominata a 
Grscis, Matuta habetur a nostris?" 
De Matuta Nonius Marcel. *'Manum 
dicitur clarum, unde etiam mane post 
tenebras noctis diei pars prima. Inde 
Matuta, qu» Gra?ce Leucothea." Ne- 
apolis dubitabat. utrum FortunuSf an 
cum suis MSS. Portumnus scriben- 
dum sit; sine causa : Cicero, Nat. 
Deor. ii. 26 : *• Ut Portunus a portu, 
sic Neptonui a nando." 



549. Promisia fidet ; ut voCa fin 
uquitur passim, etiam in his Fastis, 
legitur, quum fit, quod quis optaveitt; 
sic Jides promittitur, quum quis pro- 
mittit se aliquid facturum esse; iii* 
366 : PoUicitam dictis adde jidem ; 
Pseudo-Lact. dePasch.65 : " pollici- 
tam redde fidem ;" Metam. vii. 323 : 
" promissa postquam Exhibuere fi- 
dem." 

551. Confer Plutarchum, Qusstioo. 
Roman. tom. vii. p. 83 : AovXatc rh 
r^C KivKoBiaq Upbv a^arov, qai 
addit, unam ancillam introduci a 
matronis, colaphisque verberari. 5k& 
amplexus ire etiam Metam. vii. 616. 
De seminibus illis tostis vide ii. 628: 
iii. 853. Illam unam fuisse .£toItni 
gente, Antipheram nomine, et inde 
apud Chsronenses sdituum ante »- 
dem Leucothees cum flagello stantem 
dicere : Ne quis servus intret, ne qus 
serva, ne quis iCtolus, ne ulla ^Dtola» 
Plutarch. dicto loco narrat. 



FASTORUM LIB. VI. 



3S7 



i quidem fecisse negat, sed fama reeepit : 
oc est, cur odio sit tibi serva manus. 
tamen hanc pro stirpe sua pia mater adoret, 
»sa parum felix visa fuisse parens. 560 

rius prolem melius mandabitis illi, 
tilior Baccho quam fuit ipsa suis. 
c tibi, Quo properas, memorant dixisse, Rutili ? 
uce mea Marso consul ab hoste cades. 
;us accessit verbis ; flumenque Tojenum 565 
urpureo mixtis sanguine fluxit aquis. 
dmus annus erat : Pallantide caesus eadem 
idius hostiles ingeminavit opes. 



. Matutam qod invocasse ma- 
suis, sed pro soronim liberis, 
r causam hic adlatam, narrat et 
:h. dicto loco p. 84. 
—568. Eodem, quo Matralia 
Do U. C. 663. iD bello Marsico 
u, et anno proximo Didius oc- 

Mariicum bellum est sociale, 
ortum a Marsis tradiderunt 
et Diodor. Siculus, quamquam 
is, ii. 16. potius ab Asculaois 

deinde a Marsis exceptum 
Itaque et Ovidius Marswn 
, Marsicum, ut Horatius, I. Od. 
Harsits aper) potissimum hostem 
mt. £o bello P. Rutilium Lu- 
8. periise certum est ; Velleius, 
oco: "Tam varia atque atrox 
L Italici belli fuit, ut per bien- 
contiDuum duo Komani con- 
lutilius, ac deiude Cato Porcius 
tibus occiderentur." Florus, III. 
I2.fusas tautum Rutilii copias 
at. Nexus causa non male 
ts Matutam deam inducit Ru- 
ita prsedicentem. De Toleno 
ride Cluver. Ital. Ant. ii. 10. 
. Titta Didius unus ex prsto- 
D bello Marsico, ut ex Appiano 
t; sed eumdem in eodem bello 
L. V. 



periisse, nullus veterum tradidit. Immo 
Velleius d. I. eum potius cum Minatio 
Magio Herculaueum cepisse oarrat, et 
paulo postj ut modo vidimus, Rutilium 
et Catonem Porcium Domioat, qui pcr 
bieooium coDtiouum ab hostibus cesi 
sint. Florus d. I. Julium Ctcsarem no- 
roinat: "Nam ipse Julius Cssar, 
exercitu amisso, quum in urbem cru- 
entus referretur, miserabili funere me- 
diam etiam urbem perviam fecit." 
Neapolis igitur pro Proximus anmis 
erat legi volebat, Anmis erat decimus, 
quo Didium stragem accepisse puta- 
bat a Sertorio juxta BaBtin in Hispa- 
nia. Sed apud Plutarchum in Sertor. 
12. cujus auctoritate Neapolis hoc 
credebat, duo quidem libri AiiSiov 
habent; venim hoc nomen ibi cor- 
niptum esse constat. Quum exceipta 
Douz. et quatuor codd. pro castu ex- 
hibeant victns, Taubnerus legi vult 
victor, utsensus sit: Didium efiecisse 
victoria sua, ut hostes copias suas 
augerent; suadet etiam Didius mu- 
tare in Lucius, nempe Cato. Equidem 
arbitror Ovidium lapsum esse in no- 
mine. Paltantide eadem, ut iv. 373. 
Postera Pallantias, 

Xx 



838 



P. OVIDII NASONIS 



Lux eadem, Fortuna, tua est, auctorque, locusque ; 

Sed superinjectis quis latet sede togis ? 570 
Servius est : hoc constat enim ; sed causa latendi 

DisAepat ; et dubium me quoque mentis habet. 
Dum dea furtivos timide profitetur amores, 

Coelestemque homini concubuisse pudet ; 
Arsit enim magna correpta cupidine regis, 575 

Caecaque in hoc uno non fuit illa viro : 
Nocte domum parva solita est intrare fenestra ; 

Unde Fenestellae nomina porta tenet. 
Nunc pudet, et vultus velamine celat amatos ; 

Oraque sunt multa regia tecta toga. 580 

An magis est verum, post Tulli funera plebem 

Confusam placidi morte fuisse ducis ? 



569 — 636. Eodem die Servius rex 
Forturut templum dedicavitt in quo 
regis statua togis tecta cernebatur. 
Eorum tegumentorum causas adfert 
tres, atque ita immiscet partem rerum 
ad Servium pertinentium. Luxeadem, 
auctorque, locusque, idem Servius, qui 
Matuts templum dedit (ver. 480.) tibi 
quoque eodem loco, in foro boario, 
eodemque die, sdem dedicavit. Ser- 
vium Fortunae diversis sub nominib. 
templa dedisse, jam ad iv. 145. e Plu- 
tarcho, Quaest. Roman. p. 135. ed. 
Reisk. docuimus. Huc inprimis per- 
tinet Dionys. Halicarn. iv.27. ubi tra- 
dit» Servium Tullium Fortunae, qua 
omnem per vitam secunda usus fuerit, 
templa duo aedificasse, alterum scilic. 
in boario foro, alterum ad ripam Ti- 
beris, eamderaque deam Virilem eum 
appellasse. Idem, cp. 40. addit, in 
altero fuisse statuara ejus ligneam et 
inauratam ; statua illa duabus togis 
superinjectis tecta erat. Varro de 
Vita populi Romani apud Nonium 
Marc. narraverat, hoc signum in Vir- 



ginis (forte Virilis) Fortutut trde dua- 
bus unduUitis togis eue apertum, Fli* 
nius, Hist. Natur. viii. 74 : •* factam 
ab ea {Tanaquile) logam regiam un- 
dulatam in aede FortunaB, qua Senrius 
Tullius fuerat usus.'* 

572. Discrepat, non uno modo ad- 
fertur. Dubiu^ mentis, ut livius, i. 7. 
incertus animi. Quia Servius Fortuna 
semper usus erat secunda, inde floxit 
fabella haec, quam etiam Plutarchas 
de Fort. Roman. tom. vii. p. 279. 
Reisk. refert : "Qore xai <n>viirai 
SoKHv auTtf ri)i' Tvxfjv ^id tivoq 9v' 
pidoc Kara^aivovaav ti^ to impa- 
TioVi o vvv ^ivKfTbisXav irvXijK ca- 
\ovmv, Conf. idem, Qusst. Rom. 
pag. 106. 

581. Altera causa : etiam Diony- 
sius, iv. 40. narrat, ingentem tumul- 
tum et ululatum ob Servii mortem 
ortum esse per totam urbem. PUei- 
dus dux ; Dionysius, in-ucjciic '^* 
fihpioii avt)p, Et plebis inprimis vo- 
luDtatem sibi conciliaverat ; Lirins, 
i. 46. 



FASTORUM LIB. VI. 



339 



Nec modus ullus erat : crescebat imagine luctus, 

Donec eam positis occuluere togis. 
Tertia causa mihi spatio majore canenda est : 585 

Nos tamen adductos intus agemus equdb. 
Tullia, conjugio, sceleris mercede, peracto, 

His solita est dictis exstimulare virum : 
Quid j uvat esse pares, te nostrae caede sororis, 

Meque tui fratris, si pia vita placet ? 590 

Vivere debuerant, et vir meus, et tua conjux, 

Si nullum ausuri majus eramus opus. 
Et caput, et regnum facio dotale parentis : 

Si ver es ; i, dictas exige dotis opes. 
Regia res scelus est : socero cape regna necato ; 595 

Et nostras patrio sanguine tingue manus. 
Talibus instinctus solio privatus in alto 

Sederat : adtonitum vulgus ad arma ruit. 



586. Tertia causa, quae babet par- 
tem mezDorabilem historiae RomaDae. 
Nos tament etc. de hac formula vide 
ad iv. 16. TuUia minor ferox nup- 
serat Arunti Tarquinio, mitis ingenii 
juveni; Tullia major vero, modesta 
et patris amans, Lucio Tarquinio, cui 
animus ardentior. Sed illa sic quo- 
que Lucium celeriter suae temeritatis 
implevit ; " L. Tarquinius et Tullia 
minor prope continuatis funeribus, 
quum domos vacuas novo matrimonio 
fecissent. junguntur nuptiis ;" Li- 
vius, i. 46. Eistimulare gravius est, 
quam aliorum soUicitare: apud Li- 
vium : *' nec nocte, nec interdiu vi- 
rum conquiescere patitur, ne gratuita 
praeterita parricidia essent." Conf. 
Dionysiuni, iv. 28. 

589 — 596. Si placuerit ha^c cum 
Livio, i. 47. comparare, hunc videbis 
multo superiorem. Ibi quotverba, tot 
pondera, quibus multo acrius instiga- 
tur juvenis animus. Pietas nunc est 



eomm, qui nihil audent ia patrem ; 
sed pietatis imaginem nunc non bene 
Tulliae tribuit poeta: melius Livius, 
*' £o nunc pejus mutata esl res, quod 
istic cimi ignavia est scelus." 

593. Apud Livium jus regni a Tar- 
quinii patre repetit, hoc loco a se 
suoque conjugio ; sic et Dionys. 29 : 
illud melius. Dicere dotem aut doti 
esse formulam solemnem, quum di- 
cere etiam poUiceri, addicere, adsig- 
nare, constituere significet, docuit 
lleinsius. Cum verbis, Regia m 
scelus est, Neapolis comparat ex Se- 
neca, Thyest. ver. 217 : " Sanctitas, 
pietas, fides, Privata bona sunt : qua 
juvat, reges eant." 

597. Apud Livium, i. 48. Servius 
Tarquinio: " Qua tu audacia, me 
vivo, ausus es in sede considere roea V* 
NeapoL non definiebat, utrum in- 
ttinctus, an aliorum instructus verius 
esset : iromo instructus hoc loc. nimis 
languidum , livius : *' muliebribus in« 



340 



P. OVIDII NASONIS 



Hinc cruor ; hinc ca^es ; infirmaque vincitur aetas : 

Sceptra gener socero rapta superbus habet. 600 
Ipse sub Esquiliis, ubi erat sua regia, caesus 

Coneidit in dura sanguinolentus humo. 
Filia, carpento patrios initura penates, 

Ibat per medias alta feroxque vias. 
Corpus ut adspexit, lacrymis auriga profusis 605 

Restitit ; hunc tali corripit illa sono : 
Vadis ? an exspectas pretium pietatis amanim ? 

Duc, inquam, invitas ipsa per ora rotas. 
Certa fides facti : dictus Sceleratus ab illa 609 

Vicus, et seterna res ea pressa nota. [rentls, 
Post tamen hoc ausa est templum, monumenta pa- 

Tangere : mira quidem, sed tamen acta loquar. 
Signum erat in solio residens sub imagine Tull! : 

Dicitur hoc oculis opposuisse manum. 
Et vox audita est ; Vultus abscondite nostros, 615 

Ne natae videant ora nefanda meee. 



stinctus fiiriis.'' Adtonitum ; Livias : 
" Concursus populi fiebat in curiam, 
apparebatque regnaturum, qui vi- 
cisset." Gener socero: cum vi hsc 
sic juDguntur etiam a Livio, i. 49 : 
*' Socerum gener sepultura prohi- 
buit." 

601. Secundum Livium, i. 48. Tul- 
lia a curia in collem Esquiliarium se 
recipiens, pervenit ad summum Cy- 
prium vicnm: ibi quum auriga car- 
pentum dextra in Urbium clivum 
flecteret, regem tnicidatum in via ja- 
centem vidit. In EtquiUis Servium 
habitasse, etiam ex Solini Polyh. ii. 
constat. Tb alta non retulerim ad 
carpentum, quo vehebatur, sed ad 
superbiam animi ; Metam. vi. 169. 
Niobe pedibus incedens, ut oculoscir' 
cumtuUt alta superbos. 

605. Auriga hic lacrymas profun' 



dit; a Liv. melius pwndus ioducitar. 
Amarumt grave : apud Dionys. Tallta 
aurigs correptum pedum acabeUun 
infligit. Lsti cod. habet anutrm, qoa 
roihi amara, molesta est : quidam m- 
quum. Fides potest argumeatam ut- 
telligi, qno confinnatur aliquid ; livios, 
monumentoque locus est ; Sederatum 
vicum vocant» Dionys. aucUxet ille 
vicus, quum antea Orbius (sive Urhius) 
appellaretur, Scelerati nomen aceepit 
^tema nota. Putem netam hic tm 
ignominiam, aut nomen ignominio- 
sum ; Livius, iv. 29 : " Imperioso 
Manlio cc^nomen inditum ; Postii- 
mius uulla tristi nota est insigaitos ;'' 
idem xxxi. 44. notam ignommiemfu 
conjungit. /^nominta autem, ut m^, 
recte dicitur hominem aut rem prt- 
mere. De cognoroioe neta legitnr 
etiara i. 596. 



FASTORUM UB. VI. 



341 



Veste data tegitur : vetat hanc Fortuna moveri ; 

£t sic e templo est ipsa locuta suo : 
Ore revelato qua primum luce patebit 

ServiuSy hsec positi prima pudoris erit. 620 

Parcite, matronae, vetitas adtingere vestes ; 

Solemni satis est voce movere preces : 
Sitque caput.semper Romano tectus amictu, 

Qui rex in nostra septimus urbe fuit. 
Arserat hoc templum : signo tamen ilie pepercit 

Ignis ; opem nato Mulciber ipse tulit. 626 

Namque pater TuIU Vulcanus, Ocresia mater, 

PrsBsignis facie, Corniculana fuit. 
Hanc secum Tanaquil, sacris de more paratis, 

Jussit in omatum fundere vina focum. 630 



620. Positum pudorem alii a Servio 
intelligunt, quem Ovidius sic neget 
unquam positunim esse pudorem, 
alii pro6igatum ex urbe pudorem. 
Immo jnuLar intelligend. quo teneban- 
tur Romani propter Servium impie et 
nefarie interfectum, qui retinebat eos, 
iie 08 ejus revelarent ; si revelassent, 
patnisset pudorem illum ab iis esse 
positum. In m^mere preces hssit Nea- 
polis qnia non credibile sit ad Ser- 
irium, tanquam deum, preces esse 
factas. Burmannus monet posse illas 
preces referri ad Fortunam. Septimus} 
ut Tatitts adnumeretur regibus Roma- 
nis, quod fecit et Solinus, Plurimi ii. 
cod. quibus Neapolis usus, tum unus 
Moreti et Fames. iextus, Quum Nos- 
ter Tatii regis passim meDtionem fe- 
cerit, ut supra ver. 49 ; i. 262 ; ii. 
135; Amor, I. viii. 38. non minim 
videri debet, eumdem et nunc esse 
numeratum. 

635. De incendio ilHus templi con- 
fer Dionysium, iv. 40. qui, quum do- 
ceret, Servium diis fuisse carum, nar- 
rat, in Fortuns templo, quod ipse 



posuerit, ligneam ejns statuamy orto 
incendio, csteris omnibus absumtis, 
Bolam mansisse integram; itaque et 
suo tempore illam retinere formam 
operis antiqui ; adde Valerium Maxim. 
iii. 4. Fabulam de Servii origine, in 
annalibiis latiois lectam esse» testatur 
Dionysius, iv. 2: eam repetiit etiam 
Arnobius adversus Gentes, v. p. 169. 
Ocresia ab aliis Ocritia scribitur, ut et 
apud Graecos 'OKprima et *OKpUna 
Itaque hoc loco et apud alios variant 
libri : Heinsius nunc Ocresia prstuUt, 
qui sic in tabnla quadam enea, et in 
vetere sazo apud Gruterum. Pr^erig^ 
nisfacie ; etiam a Dionysio KdKkiurfi 
re Kal <riit^povt(rr6Tri rwv Iv Kopvt" 
KSKtp yvvaiKilJv vocatnr. Comieulum, 
urbs Latii, cujus princeps Tullius, vir 
regii sanguinis qui, quum urbs a Ro- 
manis caperetur, pugnans cecidit. Ta» 
naquH, ut vulgo Etrusci, cc&lestium 
prodigiorum peritissima mnlier; Li- 
viusy i. 34. Ornatumf apparaturo. 
£rat antem/octij juzta regiam, in quo 
Romani quum alia sacra faciebanty tum 
coenaram primitias sacrabant ; Dionys. 



342 P. OVIDII NASONIS 

Hic inter cineres obscaeni forma virilis 

Aut fuit, aut visa est ; sed fuit illa magis. 
Jussa loco captiva fovet : conceptus ab illa 

Servius, a ccelo semina gentis habet. 
Signa dedit genitor tum, quum caput igne corusco 

Contigit, inque coma flammeus arsit apex. 636 
Te quoque magnifica, Concordia, dedicat aede 

Livia, quam caro praestitit illa viro. 
Disce tamen, veniens, aetas, ubi Livia nunc est 

Porticus, immensae tecta fuisse domus. 640 
Urbis opus domus una fuit ; spatiumque tenebat 

Quo brevius muris oppida multa tenent. 
Haec aequata solo est, nullo sub crimine regni, 

Sed quia luxuria visa nocere sua. 
Sustinuit tantas operum subvertere moles, 645 

Totque suas haeres perdere Caesar opes. 

633. Loco fovet; Dionysius, lig steterat, quam sibi legatam proplBr 

*OfJuXiav avT(p avvikOeiv, Idem nar- nimiammagnitudinemsoloeqiiavcnt; 

rat, obscomum illud ab aliis Vulcanif Dio lib. 54. Urbi$ opus, opua lantBiB, 

ab aliis Laris cujusdam familiaris esse quanta urbs. 

habitum. Ignis ille coruscus fuit haud 643. Nullo sub, etc.] Sensum bo- 

dubie lumen electricum ; eo caput rum verborum recte explicuit Bur- 

pueri arsisse refert Livius, i. 39 ; Dio- mannus. Non, quia arcis spedem 

nysius : ^Xb^ KaTaXdfnrovffa oXtjv praebebat, et ita reg^i adfectati reoni 

Tt/v Ki^aXriv. Apext ut Met. x. 279. posset possessorem facere, sed quia 

flamma apicem peraera duxit, ubi vide luxurias exemplum aliis prxbere pos- 

notam nostram. set. Sub causam indicat ; vide Schid- 

637 — 648. Eodem iv. Idus tem' ting. ad Senecam, Suas. vii. Fortane 

plum ConcordicR a Livia dedicatum ; poeta respexit ea, qus Valerio quoo- 

confer i. 639. Dedicantur non modo dam acciderunt : Livius, ii. 7. Sie 

templa, sed dii quoque, qui inter deos agitur, Munus censoris intelligeikd. 

recipiuntur, positis in eorum honorem Suetonius, August. 27 : " Recepit et 

templis, aut, quibus jam receptis nova morum legumque regimen." De vi 

tantum appellatione nova aedes insti- hujus eiempli recte judicat Plinius, 

tuitur; vid. Mitscherlichium ad Ho- paneg. 45: " Vita principis censurt 

ratium, I. Od. xxxi. 1. Prima aedes est, eaque perpetua; ad hanc dirigi- 

Concordis jam anno U. C. 449. dedi- mur, ad hanc convertimur: nec tain 

cata : Livius, ix. 46. Livia: portictim imperio nobis opus, quam exeroplo.'' 

Augustus sdiBcavit, eo loco, ubi im* Vindci; sic etiam Metam.i.89: ^^ 

mensa Vodii Pollionis, hominis luxu- vindice nullo, Jidem rectumque eoU- 

riosi (Seneca de ira iii. 40.) domus bat. 



FASTORUM LIB. VI. 



343 



Sic agitur censura, et sic exempla parantur, 

Quum vindex, alios quod monet, ipse facit. 
Nulla nota est, veniente die quam dicere possis : 

Idibus invicto sunt data templa Jovi. 650 

Et jam Quinquatrus jubeor narrare minores 

Nunc ades 6 ! coeptis, flava Minerva, meis. 
Cur vagus incedit tota tibicen in urbe ? 

Quid sibi personae, quid stola longa, volunt ? 
Sic ego ; sic posita Tritonia cuspide dixit ; 655 

Pace velim doctae verba referre deae : 
Temporibus veterum tibicinis usus avorum 

Magnus, et in magno semper honore fuit. 



649. Die sequenti, m kaTendario 
nuUa nota, nihil notatum est, quod 
dieere, carmine enarrare, possis. 

650. Idibtu Juniis et Jovi ade* de- 
dieata, et Quinquatrtis minores eele" 
hrantur, Quoniam Jovit invicti tem- 
plam nullum a veteribus comraemora- 
tnr, propterea Neapol. monet, invieto 
nunc ease epitheton, non cognomen. 

651. De Quinquatribus majoribus 
Yide iii. 809 ; de his minoribus Varro, 
de Ling. Lat. lib. v: " Quinquatrus 
ininasculs dicts Junie Idus ab simi- 
litudine majorum, quod tibicines tum 
feriati per urbem vagantur, et conve- 
niant ad sdem Minervae." Festus: 
" Minuscule Quinquatrus appellaban- 
tar Iduft Juniae, quod is dies festus 
erat tibicinum, qui Minervam cole- 
bant." 

653 — 692. Haec de tibicinum dis- 
cessu et reditu similiter refert Plutar- 
chus, Quest. Roman. p. 122. Paulo 
aliter Livius ix. 30. in rebus anno 
U. C. 443. gestis, et Valerius Maxi- 
mus, ii. 5. Vagus incedit ; et Varro 
et Livius habent, per urbem vagantur, 

Stola longa»] Plutarchus koBiJTai 
ywauctiac habet, et paulo post Iv ^(t- 
0^<rcy ivBivaXi Kai yvvaiKiiaig, Me- 
lius igitur hoc loco vestis memoratur 



mulieribus propria, et in theatro etiam 
tibicinibus; Met. xi. 165 sqq; Horat. 
Art. Poet. 215. De cuspide posita 

* ** M 

iii. 7. 

658. Honor ille fuit ex instituto 
Numae religionis causa; Plutarchus 
dicto loco : Anno U. C. 443. " tibi- 
cines» qui prohibiti a proximis censo- 
ribus erant in asde Jovis vesci» quod 
traditum antiquitus erat, (egre passi, 
Tibur una agraine abierunt." Livius 
dicto loco. Secundum Plutarchum 
dicto loco, honore suo privati sunt a 
tribunis roilitum cons. potestate, penes 
quos imperium erat inde ab auno U. C. 
310. Scriptor de Viris Illustr. 34. 
unum Appium Claudium '' epulandi 
decantandique jus tibicinibus ademis- 
se*' refert. De altera causa, quam 
Noster adfert, silent csteri scriptores. 
Erat lex antiqua de funeribus : '^Tria 
si volet ricinia, et vincula purpurs, 
et decem tibicines, adhibeto." £a 
translata est in xii. Tabulas cum hoc 
additamento : " Hoc plus ne facito ;*' 
Verrius Flac. in voc. reicinium, et Ci- 
cero, Legg. ii. 23. £am legem, quum 
male observaretur, tedilis quidam re- 
vocasse et diVfere exercuisse videtur : 
hunc SBdilem fuisse Appium Claudium 
anno U. C. 440. censet Pighius. Fofii- 



344 



P. OVIDII NASONIS 



Cantabat fanis, cantabat tibia ludis : 

Cantabat moestis tibia funeribus. 660 

Dulcis erat mercede labor ; tempusque secutum, 

Quod subito Graiae frangeret artis opus. 
Adde quod aedilis, pompam qui funeris irent, 

Artifices solos jusserat esse decem. 
Exsilio mutant urbem, Tiburque recedunt : 665 

Exsilium quodam tempore Tibur erat : 
Queeritur in scena cava tibia ; quseritur aris ; 

Ducit supremos naenia nuUa toros. 
Servierat quidam, quantolibet ordine dignus, 

Tibure ; sed longo tempore liber erat. 



pam pro pompa dedit Heiosius ex Ur- 
tini et StrozzaB codd. ut simile sit illi 
extefuias ire. Ipse et saadet pompg, 
ut ipsi tibicines iDtelligantur. 

665. £ discessu eorum Ovidius 
exsiUum fecit; et quum Tibur Latii 
oppidum esset idemque amceDum cum 
miti solo, ubi Horatius (II. Od. vi. 6.) 
sedem senectae sus esse volebat, prop- 
terea mirabundus, forsan et suum in- 
ter Getas exsilium respiciens, excla- 
mat Exsiliumf etc. De loco autem, 
quo recesserunt, consentiunt Livius et 
Plutarchus. In scena : Demster. ad 
Rosin. Antiq. iii. 31. contendit legen- 
dum in cxna, quod et Marsus in An- 
notatt. habet; immo repetit Ovidius 
triplicem illum tibis usuro, quem jam 
ver. 659 sqq. commemoravit. De 
hujus usu in scena Livius, vii. 2 : 
" Ludiooes ex Etruria acctti ad tibici- 
nis modos saltaDtes." Quamquam et 
io epulis jam priscis temporibus adhi- 
bebatur ; Cicero, Tusc. i. 2. Quari- 
tur, desideratur, abesse cum dolore 
sentitur : vide ad Plinium, VI. £p. ii. 
1. A^tfnia, auctore Festo, " carmen, 
quod in funere laudandi gratia canta- 
tur ad tibiara." Tori; lecti, in qui- 
bus mortui efferebantur : et in uno 
funere sspe plures lecti adhibebantur, 



670 



quamquam id in xiL Tabb. piohibi- 
tum : " neive plareis lectot eiido fer< 
to.'' In funere Marcelli Angastas 
sexcentos prsferri jussit. Malti vele- 
nim choros: quod respuit Bumiaii. 
quia praefica! non choros egeriDt ; pne- 
fert Taubn. quia toros ducere nihil sig- 
nificet, neque ehorus semper saltiii- 
tium coetum notet. At dtieere etiim 
dicuntur, qui prscedunt aut prsferan- 
tur: Horat. £pod. viii. 11: <* faoQS 
atque imagines Ducant triumphales 
tuum ]** ubi vide Mitscherlich. Qnod 
si quis ckoros retineri velit, possit id 
defendere Dionysii (vii. 72. p. 1492.) 
auctoritate : is enim tradit, in illQS- 
trium virorum funeribus vidisse se Sa- 
tyricos choros qui torum pneoedemt, 
atque sicinnem saltationem saltarent : 
frpoijyovfuvovs rnQ KXitnj^ roi^ ^* 
rvpuTrdg x^P^ Kivovfikvotfc r^v ei- 
Kiwrjv opxf/tTiv* moxque addit, post 
istos choros multos citharistas et mol- 
tos tibicines ivisse. Toros tamen ve- 
rius puto, et tueor. Unus Vatic. 
Ducit fnnereos ; non bene : suprtmum 
aut eitremum, quidquid ad mo^uoc 
pertinet; Brouckhusius ad Proper* 
tium, I. xvii. 23. 

669. Hic nonnulla supplenda suot 
ex Livio : *' Ut nemo in urbe esset, 



FASTORUM LIB. VL 



345 



Rure dapes parat ille suo ; turbamque canoram 

Convocat : ad festas convenit illa dapes. 
Nox erat ; et vinis oculique animique natabant, 

Quum preecomposito nuntius ore venit : 
Atque ita, Quid cessas convivia solvere ? dixit ; 

Auctor vindictae jam venit, ecce, tuae. 676 

Nec mora : convivae valido titubantia vino [des. 

Membra movent; dubii stantque labantque pe- 
At dominus, Discedite, ait ; plaustroque morantes 

Sustulit : in plaustro sirpea lata fuit. 680 

Alliciunt somnos tempus, motusque, merumque ; 

Potaque se Tibur turba redire putat. 
Jamque per Esquilias Romanam intraverat urbem; 

Et mane in medio plaustra fuere foro. 
Plautius. ut possent specie numeroque senatum 

Fallere, personis imperat ora tegi ; 686 



qui sacrificiU precineret. Ijiu rei 
religio tenuit senatuin ; legatoeque 
Tibnr mitenmt, ut darent operam, at 
hi homines Romanis restituerentur." 
Tum Tibnrtini, aliis firustra tentatis, 
homines vino oneratos sopiunt, atque 
ita io plaustra conjectos Romam de- 
portant. Sed etiam Plutarchus dicto 
loco id ad hominem quemdam liberti- 
mim refert : 'Ayi)p ^ircXcvOcpoc tcpv^ 
roic &{yx,'^wn.v iirtiyyiikaTO Kard^v 
akrovQm Dapa, epulas post sacrifi- 
ciam; Plutarchus: ^oivfiv A^ovov, 
itfC TiBvKuQ ^totg. 

676. Auctor vintUctie ttus, patronus, 
qm te per viodictam manumisit ; Plu- 
tarchus: itQ rov irorpcavoc imovroQ 
aimf, Vindicta et alibi pro libertate. 

680. Sirpea; sic emendavit Nea- 
polis ; sirpeam enim esse, quod colli- 
gatum sit, t6 irXlyfia, et intelligi 
tegiticulam e vimine textam, qua 
plaustrum circumdatum : atque re- 
pertum est hoc vocab. in M^. qui- 

VOL. V. 



busdam ; sed Ueinsius nescit, an sub- 
stantive occurrat. De seirpea Varro 
de ling. Lat. iv : '* quae viigis sipa- 
tur, id est colligendo implicatur, in 
qua stercus aliudve quid evehitur." 
Scirpeam igitur Heinsius ait, nunc 
plaustro instemendam fuisse, ne vec- 
tores essent couspicui, et ut comroo- 
dius sterterent. Plutarch . notat ^fid- 

^OQ SipplOl KVsXlft TTtpiKdkvWTOIU- 

vas, plaustra pellibus circumquaque 
obtecta. Sic deportati sunt, " nec 
prius sensere» quam, plaustris in foro 
relictis, plenos crapulcB eos lux oppres- 
sit; livius. 

685. Plautiiu est e conjectura 
Pighii, probata etiam Heinsio, ut 
Plautius intellig. collega Appii Clau- 
dii, qui operam dederit, ut tibicines 
restituerentur : olim edebatur Clau- 
dius. Sequentia docent, Ovidium se- 
cutum esse auctorem,secundum quem 
tibicines caute fuerint reducendi, in- 
scio etiam senatu : aliter sane Livius. 

Yy 



346 



P. OVIDII NASONIS 



Admiscetque alios ; et, ut hunc tibicina coetum 

Augeat, in longis vestibus ire jubet. 
Sic reduces bene posse tegi ; ne forte notentur 

Contra collegae jussa redisse sui. 690 

Res placuit ; cultuque novo licet Idibus uti ; 

Et canere ad veteres verba jocosa modos. 
HfiBC ubi perdocuit : Superest mihi, discere, dixi, 

Cur sit Quinquatrus illa vocata dies. 
Martius, inquit, agit tali mea nomine festa ; 695 

Estque sub inventis hsec quoque turba meis. 
Prima terebrato per rara foramina buxo, 

Ut daret, efFeci, tibia longa sonos. 
Vox placuit : liquidis faciem referentibus undis, 

Vidi virgineas intumuisse genas. 700 



Futeanus deorum exhibet, ut personati 
deorum figuram gesserint. Tibicina 
pro plurali. Longis sive muliebribus 
v$stiJ)ut plerique jam ante, quam de- 
portarentur, erant amicti propter co- 
messationem ; Plutarch. Licet Li- 
vius : " impetratoque, ut roanerent, 
datum, ut triduum quotannis ornati, 
cum cantu atque hac, quae nunc so- 
lemnis est, licentia per urbem vaga- 
rentur." Secundum Plutarchum, id 
decretum est a senatu, ivoftiaOrj, Tt)v 
^fupav iKtivriv oUruic afnrexofitvovg 
eo^lv Sui riJQ TroXewf. 

695. Martius ; vide iii. 809. ubi 
causa nominis redditur. Tibiam, nempe 
rectam, Minerva reperisse credebatur, 
et quidem ex hinnulorum ossibus; 
Bion. Idyl. iii. 7; Calliroachus in 
Dianam, 244. ibique Spanhemius. Sed 
ob deforroitatem vultus ex flatu in- 
tumescentis a dea abjecta est: ab- 
jectaro excepit Marsyas ; Met.vi.385; 
Hyginus, fab. 165. Fons fabuls He- 
rodot. vii. 26. In sensum ejus sub- 
tiliter et copiose inquisivit vir doctus 



in Museo Attico, vol. i. Turbam 
Marsus intelligit tibicinam, qoi tvA 
inventis Minervae esse dicantar. qoia 
exercent artem ab ea inventam ; du- 
rum : equidem mallem, aut pro tuHm, 
aut pro inventis codd. aliud vocabol. 
nobis suppeditare. Longa, quia molti 
habebat foramina ; Metam. ir. 30. 
longo foramine (tonga foraminum se- 
rie) btuus: xii. 158. l4>nga wuUtifm 
tibia buxi. Prisca contra Romano- 
rura tibia paucis foraminibuserat bre- 
vis; Horat. Art. Puet. 203: tibia 
paucofnramine, Vox rarus sspe oc- 
currit, ubi densitatisnotio exprimeoda 
erat ; vide ad Met. vii. 622. 

699. VoTf sonus dulcis querulc ti- 
bis. Undis pro speculis utebantnr 
veteres; Metaro. iv. 312; Virgilius, 
£cl. iii. 25. Hinc Itpnpharum speeu' 
lum apud Phsdrum, I. iv. 3. Kon 
tanti est, non est, cur tibia canam, 
quum mihi causa deformitatis sit. 
Diii curo Taubnero revocavi, quon 
ditit ederetur : sunt hsc quoque verbt 
Minerva*. 



FASTORUM LIB. VI. 



347 



^ Ars mihi non tanti est : valeas, mea tibia, dixi. 

Excipit abjectam cespite ripa suo. 
Inventam Satynis primum miratur ; at usum 

Nescit, et inflatam sentit habere sonum. 
Et modo dimittit digitis, modo confcipit auras ; 706 

Jamque inter Nymphas arte superbus erat. 
Provocat et Phoebum : Phoebo superante pepen- 

Caesa recesserunt a cute membra sua. [dit ; 
Sum tamen inventrix auctorque ego carminishujus : 

Hoc est, cur nostros ars colat ista dies. 710 
Tertia lux veniat, qua tu, Dodoni Thyene, 

Stabis Agenorei fronte videnda bovis. 
HfiBc est illa dies, qua tu purgamina Vestae, 

Tibri, per Etruscas in mare mittis aquas. 
Si QUA fides ventis; Zephyro date carbasa, naut» : 

Cras veniet vestris ille secundus aquis. 716 
At PATER Heliadum radios ubi tinxerit undis, 

Et cinget geminos stella serena polos ; 



702. Abjecit tibiam ad fontem Idae 
roontis, et simul imprecata est, ttt, 
qoisquis eam sustnlisset, ^avi adfi- 
ceretur supplicio; vide Hyginum dicto 
loco. ■ Puteao. et Douzs excerpt. 
ejeetam nempe aqua : male. Satyrit 
adqumeratur Marsyas pastor ; vide 
nos ad Ovidium, Met. vi. 382. et 
Munker. ad Hyginum dicto loco. Lu- 
sus tibicinis bene describitur. Dimit- 
iere est emittere. Concipit auras pro- 
prie tibia ipsa, dum inflatur, ut Met. 
i. 337 : Buecina, qute medio concepit 
ut a€ra ponto, Hinc etiam de artifice 
dicitor, ut adeo idem fere sit, quod 
comprimit, quod et ipsum Burmannus 
inadebat. Pependit, nempe ligatus 
ad arborem ; vide ad Metam. vi. 387. 
ubi foedum istud supplicium pluribus 
deacribitur. Carmen, cantus tibiae, ut 
ii. 84. lyrsB. Colat dies, adhibeatur 
ad celebrandos illos dies. 



711. XVII. KaUndas Julias ortus 
Hyadum, de quibus v. 164 sqq. Hy- 
adas Pherecydes Dodonides nymphas 
esse dixerat, Bacchi nutrices; vide 
Munlcerum ad Hyginum, fab. 182. et 
Poet. Astron. ii. 21. ubi earum no- 
mina, in quibus Thyene. Agenoreus 
bos, taurus, qui vexit Europam, Age- 
noris filiam, et postea inter sidera re- 
latus est, ita, ut Hyades mfronte ejus 
appareant ; Hyg. Poet. Astron. ii. 21. 
De purgaminibus Vestit vide supra 227. 

715. XVI. Kalendas Favonii ortus, 
quem alii sequenti diei tribuebant; 
Columella, ii. 21 : '* Favonius, qui 
lenis aequalisque aestivis mensibus per- 
flat." 

717. Nocte insequenti Orion oritur, 
De Hyrieo vide v. 493 sqq. Post ver- 
sum 718. plurimi MSS. et edd. inse- 
runt hoc distichon : "Nam duo sunt : 
mustris kie est, aqwbnibus ille Prikxi- 



OmO 



P. OVIDII NASONIS 



Tollet humo validos proles H^^ea lacertoB: 

Continua Delphin nocte videndus eiit 
Scilicet hic olim Volscos .Squosqne fagatoi 

Viderat in campis, Algida terra, tuis. 
Unde suburband clarus, Tuberte, triumpho 

Vectus es in niveis, Postume^ victor eqoii. 
Jam sex, et totidem luces de mense supmint: 

Huic unum numero tu tamen adde diem. K 
Sol abit e Geminis, et Gancri signa rubesceit: 

Coepit Aventina Pallas in arce coli. 
Jam tua, LaomedoUy oritur nurus; ortaque noelBi 

Pellit ; et e pratis cana pruina fiigit. 730 

Reddita, quisquis is est, Summano templa feraaftd; 

Tum, quum Romanis, Pyrrhe, timendus em. 
Hanc quoque quum patriis Galatea recepeiit «nr 

Plenaque securfle terra quietis erity [dis, 

Surgit humo juvenis, telis adflatus avitis, 73S 

£t gemino nexas porrigit angue manus. 



mtw : a vento nomen uterque tenet : hoc 
repetitum est ex iii. 401. 

721. Die iosequentianDoU.C.324. 
Voltci et JEqui fiigati, quod bellum 
Liviug, iv. 26 — 29. descripsit. Ho- 
rum populorum validi exercitus in 
Algidum, montem Latii» adeoque «u6- 
urbanum, conveuerant : vicit eos A. 
Postumius Tubertut dictator, vir se- 
verissimi imperii, atque de iis trium- 
phavit. 

725. XIII. KalendasJuliassol trans- 
it in Cancrum, In Aventino monte 
Pallas antiquissimis teroporibus tem- 
plum habuit, in quod Livius Androni- 
cus donaria sua detulit. 

729. XII. Kalendas Summatio tem- 
plum redditum, SumnanuSt deus sum- 
mus Manium, Pluto, cui fulmina noc- 
tuma tribuebantur, ut diurna Jovi ; 
Plinius, ii. 62 s. 53 ; Augustinus d« 



Civit. Dei, iv. 23. Seciiiid«m V«it- 
nem cultus hujua dei jvn aTalii n|i 
institutus. Tempore Pyrrftt W 
U.C.473.templumeirW^tek IW 
nurus, Aurora, Tithoni Ticwfto 
tids uxor. 

733—762. Ophiuehui orUwr.JOSm 
fuerat iEsculapius, quem Jvpittr lU* 
mine interfecit, quia HippoiytiB !■ 
vitam revocaverat ; poit, ApoUiw 
causa, inter sidera retulit; Ujgiaei, 
Poet. Astron. iiv 14. Gaiatm njapha 
marina, Nerei filia; Hjginus fOtL 
Hanc nempe Auroram ; vslg. Hwee. 
Pro telis nonnuUi/amims, aed tats s»> 
lemne de fulminibua ; telie a^f*'"j 
ut Pont. III. vi. 17. "Falmink ad- 
flatos interdum vivere telis\ldiMi;'* 
Virgil. ^neid. ii. 649. " Fi^BUBift 
adflavit ventis/* unde causa illiBS kh 
cutionis apparet. 



FASTORUM LIB. VI. 



349 



740 



o)||(6tus amor Phsedrae, nota est injuria Thesei : 
^gilt' DQVovit natum credulus ille suum. 
m/ijSotL impune pius juvenis Troezena petebat : 
I g Dividit obstantes pectore taurus aquas. 
^^oUiciti terrentur equi ; frustraqtie retenti» 
j^ Per scopulos dominum duraque saxa trahunt. 
,;Exciderat curru, lorisque morantibus artus 
jpj? Hippolytus lacero corpore raptus erat; 
g. Sdideratque animam, multum indignante Diana. 
^ NuUa, Coronides, causa doloris, ait : 746 

^ /JVamque pio juveni vitam sine vulnere reddam; 
;; £t cedent arti tristia fata meae. 
L Cbramina continuo loculis depromit ebumis : 
^ Profuerant Glauci M anibus illa prius : 750 

^ Tunc, quUm observatas augur descendit in herbas, 
XJsus et auxilio est anguis ab angue dato ; 



737. Dc Hippolyto vide ui. 265 ; 
Metam. xv. 497 sqq. PJutdra no- 
Tefca,quiim noo poiset Hippolytma 
•d voliiBttteni stiam perdocere, in- 
cetti stupri eum insimulavit. Theuut 
pmter credulus innocentem filium in 
•xaiUiim abegit, Neptunumque ora- 
vit» oi eum interficereL Pius juveois 
qoum Trcaena peteret, ubi Pittheus, 
ipud quem educatus erat, reg^abat, 
in «nu Saronico fluctus decumanus 
Umrum, monstrum immane, protrusit, 
qiio viso oonsternati sunt equi, auri- 
gwnque suum curru excussum rapue- 
mnt, raptique membra foede lacera- 
fimt. 

745. Diana inprimis indignabatur, 
q«tm Hippolytus et studio venandi 
el virginiute coluerat. Itaque apud 
Hygioum, (ab. 251. etiam voluntate 
DunuB in vitam redit. Coronidett 
iEicnlapius, Apollinis et Caronidis 
filius; Metam. ii. 531. 626 sqq. 



751, 752. Hoc distichon Heinnus 
delendum censebat, quia sensus inde 
commodus non posset elici ; immo po- 
test : Glaueut enim, BdUnois filius, io 
dolium melle plenum quum incidisset, 
sufifocattts est. Hinc Minos auguret 
convocavit, e quibus Polyidus, augu- 
rio accepto, corpus pueri reperit, at- 
que de dolio eduxit ; tum anguit ar- 
repsit, quem Polyidus interfecit. In- 
terfecto alius anguit, herba quadam 
adlata, vitam restituit Ejusdem her- 
bas igitur opera usns est Polyidus in 
restituendo Glauco, post etiam .£s- 
culapius in Hippolyto; ApoUodorus, 
m. iii. 1 ; Hyginus, fabul. 135 ; Pa- 
Isphat. 27. Utut eti anguit ; Kreb- 
sius intelligit /Esculapium, qui sub 
imagine anguis cultussit. Equidem 
anguem interfectnm intelligo, qui «sus 
est auzilio ab altero angue dato, ez- 
pertus est aoxilii illius aut herbas 



vim. 



350 



P. OVIDII NASONIS 



Pectora ter tetigit, ter verba salubria dixit : 

Depositum terra sustulit ille caput. 
Lucuseum,nemorisquetui, Dictynna, recessus 755 

Celat: Aricino Virbius ille lacu. 
At Clymenus Clothoque dolent, haec, fila reneri, 

Hic, fieri regni jura minora sui. 
Jupiter exemplum veritus, direxit in illum 

Fulmina, qui nimiae moverat artis opem. 760 
Phoebe, querebaris. Deusest; placare parenti : 

Propter te, fieri quod vetat, ipse facit. 
NoN ego te, quamvis properabis vincere, Caesar, 

Si vetet auspicium, signa movere velim. 
Sint tibi Flaminius Trasimenaque litora testes, 765 

Per volucres aequos multa monere deos. 
Tempora si veteris quaeris temeraria damni : 

Quartus ab extremo mense bis ille dies. 
Po STER A lux melior : superat Masinissa Syphacem ; 

Et cecidit telis Hasdrubal ipse suis. 770 



753. Verba salubria, carmina, in- 
cantationes, qu» adhiberi solebant a 
medicis, ut alibi jam notatum. De 
Virbio et Aricino lacu iii. 265. Cly- 
menut Grscis dictus est Pluto, qua- 
tenus omnia ad se vocat. Ad hunc 
igitur pertinent verba HiCf fieri^ etc. 
quemadmodum ad Parcam aotece- 
deotia h<tc,fila reneri, 

760. Qui nimiitf etc.] Qui nimius 
fuerat in arte medica adhibenda, 
qui mortuum adeo in vitam revoca- 
verat. 

763—768. IX. Kalendas, anno 
U, C. 535. C. Flaminius cos. ad lacum 
Trasimenumf spretis auspiciii et pro- 
digiiSf cecidit : vide Livium, xxii. 1 et 
3; Florum, II. vi. 14: Plutarch. in 
Fabio, 2. Cte$ar Germanicus intellig. 
Vinceref blandius quam prslium com- 
luittere. Signa moveref ut ca$tra mo- 



vere ; Livius, dicto loco, tigna e^nvel' 
lere. A^ui ^diif sunt propitii ; iniq^ui 
irati. Volueres omnino oroina, pro- 
digia, etc. Temerarius ipse Flami- 
nius et a Livio et a Floro vocatur : 
itaque Noster paulo durius temeraria 
tempora, 

769. VIII. KaUndas anno U. C. 
550. Syphax victus est ; anno U, C. 
546. Hasdrubal cecidit. Syphacem, 
Numidarum regem, Scipio pluribos 
prasliis vicit, ad extremum per C. 
Lflelium et Masinissam cepit ; livios, 
xxxix. 5 — 12. Hasdrubalf Hannibalis 
frater, victus est a Claudio Nerone et 
M. Livio; ** Postremo, qnum haud 
dubie fortuna hostium esset, ne super- 
esset tanto exercitui suum Domen 
secuto, concitato equo se in cohortem 
Romanam immisit. Ibi, ut patre 
Ifamilcare et Annibale fratre dig- 




FASTORUM LIB. VI. 



351 



TeMpora labuntur, tacitisque senescimus annis ; 

Et fugiunt^ freno non remorante, dies. 
Quam cito venerunt Fortunae Fortis honores ! 

Post septem luces Junius actus erit. 
Ite, deam laeti Fortem celebrate, Quirites ; 775 

In Tiberis ripa munera regis habet. 
Pars pede, pars etiam celeri decurrite cymba, 

Nec pudeat potos inde redire domum. 
Ferte coronatae juvenum convivia lintres ; 

Multaque per medias vina bibantur aquas. 780 
Plebs colit hanc ; quia, qui posuit, de plebe fuisse 

Fertur, et ex humili sceptra tulisse Lco. 
Convenit et servis ; serva quia TuUius ortus 

Constituit dubiae templa propinqua deae. 
£cc£, suburbana rediens male sobrius aede, 785 

Ad stellas aliquis talia verba jacit : 



nam enit, pugnans cecidit ;" Liv. 
zzTii. 49. 

771 — 784. Saera Farturus Fortis,'} 
De Tariis templis Forturue a Servio 
rege dedicatu vide ad ver. 569 : Varro, 
de ling. Lat. v. " Dies Fortuns ap* 
pellatus a Servio Tullio rege, quod is 
fanum Fortis Fortuns secundum Ti- 
berim extra urbem Romam dedicavit 
Junio mense." Taciti anni eleganter, 
qui sensim, nullo tumultu, transigun- 
tur. Hoturres, sacra. 

777. Neapolis putat, sdem illam 
fnitse in regione transtiberina, eoque 
iviste nonnullos pede per pootem: 
idque ez hoc ipso loco apparere. 
Potuit et in citeriore ripa esse ; quo» 
quia pede fatigari nolebant, secundo 
flumine eeUri decurrebant cymba, Si 
ia ripa ulteriore fuisset, transmisissent 
flumen, non decurrissent. Prope eam 
anno U. C. 459. Carvilius aliam eidem 
desB mdtm posnit; Livius, x. 46. 
Prior illa memoratur etiam a Plutar- 



cho, de Fort. Rom. p. 266: Tj^v c^^ 
TTpbQTff irorafuf Tvxfiy» ^v ^6fynxav 
(Reisk. coojicit ^dpriv ve\ ifoprtfi) 
KaXovaiv (o?rep loriv iffxvp^f 4 ^P^' 
arivTixffVt f/ avdptiav) w£ rb vuniriKbv 
airavTUfv Kriavov txovaav. Tiberi- 
nam autem illam decursionem ipsum 
Scipionem Africanum magno gau- 
dio adfecisse, narrat Cicero, Fin. 
IL V. 24. 

781. Pugnant hcc cum iis, que 
ver. 634. de Servii origine tradita 
sunt. Vulgatam traditionem, serva 
eum esse natum, parvumque ipsum 
serviisse, habet Dionysius, iv. 1 ; re- 
fellit Ltvius, i. 39. 

785. VI. Kalendas Orion oritur : \% 
sona cinctus, unde gladius pendet; 
Hyginus, Ret. iii. 33 : '* Hunc a zona 
et reliquo corpore sqmnoctialis cir- 
culus dividit." Plinius, xviii. 68. 
" Solstitium peragi in octava parte 
Cancri et octavo Kalendas Julii " 
tradit. Nempe vetcres cardines an- 



852 



P. OVIDII NASONIS 



Zona latet tua nunc, et cras fortasse latebit ; 

Dehinc erit, Orion, adspicienda mihi. 
At si non esset potus, dixisset eadem 

Venturum tempus solstitiale die. 790 

LuciFERo subeunte, Lares delubra tulerunt, 

Hic ubi fit docta multa corona manu. 
Tempus idem Stator aedis habet» quam Romulus 

Ante Palatini condidit ora jugi. [olim 

ToT RESTANT dc mcuse dies, quot nomina Parcis, 

Quum data sunt trabeae templa, Quirine, tuse. 
Tempus luleis cras est natale Kalendis ; 

Pierides, coeptis addite summa meis. 
Dicite, Pierides, quis vos adjunxerit isti, 

Gui dedit invitas victa noverca manus ? 800 
Sic ego ; sic Clio : clari monumenta Philippi 

Adspicis ; unde trahit Marcia casta genus : 



nuot Don in signonim initiis, sed in 
oetavis partibiis statuebant; Colu- 
meUa, iz. 14 : " Nec me fallit Hip- 
parcbi ratio, que docet solstitia et 
equinoctia non octavis, sed prirais 
partibus signorum confici. Venim in 
hac ruris disciplina, sequor nunc 
Eudoxi et Metonis, antiquonimque 
Fastos astrologorum, qui sunt aptati 
publicis sacrificiis." 

791. Larium et Jovii Statoris <tdet : 
de templo, quod Romulus Jovi Statori 
in bello cum Sabinis vovit, vide Li- 
▼ium, i. 12 j Florum, I. i. 13. Posi- 
tum erat ad portam Mugoniam, quas 
ducebat a via sacra ad Palatium ; 
Dionjsius, ii. 50. Olim edebatur, 
Tempus idem Statorit erit, producta in 
Statorit prima syllaba ; quod ferri ne- 
quit. Heinsius igitur ex Ursini opti- 
mo, uno Patavino et margine Sarra- 
viani, Stator adis habet recepit. 

796. Trabe^ tutt paulo durius» tibi, 
qnia Romulus trahea insignis ; i. 37 ; 



ii. 504. Templum iUttd «ntiquvii 
statim post Romuli mortem poBton, 
Cesar Octavianus exornavit, itenuB* 
que dedicavit. 

797—800. Ultimo die adu Her^ 
Mutarum tacrata. M. Folvias No- 
bilior novem Musanim sig^ Ambracia 
Romam translata in Hercalis templo 
dedicavit (Plinius, 35 teu 36. 4.) 
idque Marcius Philipput reatitoit; 
Suetonius, August. 29. Eamenins io 
Or. pro rest, Sch. cap. 7. anctor cst, 
Fulvium, in Graecia quum esset kn- 
perator, accepisse Herculem Musage- 
tem esse, id est, comitem dncemqae 
Musarum. De eo valde dubitat Hey- 
nius in Opusc. Acadd. voL ii. p. 305; 
recentius esse Herculis cum Musis 
contubemium. Tempus nettaie Ke- 
/tfmi)« ; oriuntur, suntKalende. A'#> 
verca, Juno, invitas manus dedit, in- 
vita cessit, ubi Jupiter Herculem in 
ccelum accepit ; Metam. ix. 254 sqq. 

802. Mareia, Fabii Maximi «xer, 



FASTORUM LIB. VI. 



353 



a, sacrifico deductum nomen ab Anco, 
}ua par facies nobilitate sua. 
limo quoque forma suo respondet in illa ; 805 
o^enus, et facies, ingeniumque simul. 
juod laudamus formam, ttim turpe putaris : 
idamus magnas hac quoque parte deas. 
L fuit quondam matertera Caesaris illi. 
ecus, 6 sacra femina digna domo! 810 

cinit Clio : doctae adsensere sorores. 
luit Alcides, increpuitque lyram. 



la, vel neptis Marcii Philippi, 
gusti vitricum fuisse vulgo 
it : verum e vers. 65 et 809. 
materteram, non matrem 
nuptam fuisse Marcio Phi- 
>of. I. ex Pooto, ii. 140. 
dii uxor ex Fabii Maximi 
lit» Marciamque reverenter 
[I. ex Ponto, i. 75 sqq : sic 
os, cur hoc loco in laudes 
poeta excurrrt; vide de hac 
[asson. in Vita Ovidii ad au- 
*. 767. Ancus Marcius rex 
lerijicus, quia longe antiquis- 
itus est, " sacra publica, ut 
i instituta erant, facere;" 
32 j Dionysius, iii. 36. No' 
a: olim edebatur /uit; at 
quo tempore Ovidius haec 
, adhuc erat in vivis, Par 
n ablativo construi, docent 
et Burmannus. Verbis et 
facies iugeniumque simul in 
t. adscriptum : '* Hbbc adul- 
int." Sic judicant etiam 
isius et Burmannus, quia 
n jam dixerat. 



812. Hercules lyram puUaru se- 
rioris artis frequens argumentum; 
Heynius dicto loco. Increpuit lyra, 
lyra fortius pulsata finem facere jus- 
sit; sic Horatius, IV. Od. xv. 1 : 
" Phoebus volentem prsKa me loqui» 
Victas et urbes, increpuit lyra ;" ibi 
vid. Jani et Mitscherl. Disputatur 
autem hoc loco utrum legendum sit 
lyra, an, quod Heinsius ex Ursini, 
Sarraviano et tribus aliis adoptavit, 
lyram, Putant, increpare lyram esse 
simpliciter pulsare lyram, ut Heroidd. 
iii. 118; Amorr. II. xi. 32; sed %n- 
crepare lyra, signum dare, admonere 
lyra asperius pulsa : sic etiam Schira- 
chius et Krebsius; sed Heynius ad 
Virgilium, Alu, I. 747. in varr. lectt. 
lyra pulsare magis poetice dici putat, 
quam lyram, Caiterum in MSS. Ur- 
sini, duobus Patavinis, uno Vaticano 
atque Francof. subjuncti leguntur 
versus hi quatuor: Si novui a Jani 
sacris numerabitur annus, Qnintilit 
falso nomine dictus erit. Sifacis; ut 
fuerant, primas a Marte Kalendat, 
Tempora, 



FiNIS FASTORUM. 



V. 



Zz 



i 



PR^MONITIO 

AD ERUDITISSIMUM LECTOREM. 

In sua prsfatioDe et prooemio, (vide sapra p. 1 et 4) D. V. GiKEie paiet 
dizit de symbolis observatioDum, quas io Oridii Fastos exhibuerat Faiua. 
Hbnb. Guil. Gesenius, quia bujus ratiooem ab ipsius opera nonnihil discrepaR 
Tiderat. Ego autem, postquam illas diligenti sedulitate perpendi, multa reoog- 
novi quiB in locis difficilioribus illustrandis forent perutilia ; eaqoe tibi, leclsr 
optimei subjicienda judicavi, ut ab omni parte magis absolutum opna inveniTei. 
Itaque nonnuUos Excursus, de Fastis Romanorum tam kalendaiibag qutfi 
historicis, de novis quibusdam praesidiis Ovidii interpretationem adjavantflras, 
de astronomis probabili cogoitione, de quibusdam veteris Italias nnmimbiis, ct 
de aliis qusstionibus explicandis, in unum doctriiuB corpus conjuiictai lue 
habebis, quos in tuam utilitatem cessuros vehementer optu et confidenter tfeto, 
Vale. 

N.E.L. 



EXCURSUS 



IN OVIDII FASTOS 



EXCURSUS PRIMUS. 

B FASTI8 R0MANI8 ; ET DE HUJUS GARMINIS^ QUOD IN IIS IL- 
LUSTRANDI8 VERSATUR, CONSILIO ET RATIONB. 

yONSILrUM» quod in hoc carmine componendo spec- 
mt et feliciter exsecutus est Ovidius, totius anni Romani 
iiias, ceeterasque fastorum notationes ad eorum ordinem 
oetice enarrandi et ad causas suas revocandi ipsius poetas 
igenio et inventioni ita certe deberi videtur, ut neminem, 
iiem ab omui parte in hac re praeeuntem habuerit» indi- 
ire queamus. Est hsec in singularibus hujus poetaB lau- 
ihns, quam et in heroica epistola condenda» maxime ta- 
len haud dubie in Arte amatoria, quod carmen quoad 
iventionis laudem haud facile ulli carmini Romano se- 
mdum est, meretur*. 

Princeps omnium igitur de his fastis qusestio esse de- 
ebity et ut, quicquid vel ipsa antiquitas de iis tradat, vel 
ttgmenta eorum huc illuc servata^ collecta^ et e tedebris 
indicata docuerint, accurate et diligenter videamus, quam 
roxime ad institutum nostrum pertinet: idque inprimis 
uum in duobus fastorum generibus (historicis et kdUnda' 
'ius vel sacris) valde quidem diversis, quae tamen veteres 
>dem nomine plerumque complecti solebant, commutan- 
is multos turbas fecisse, et ad utrum genus pertineant 

* CoDf. judicium, quod de hujus Vir summus Bottig^rut iu Sabina, 
inDiDis aestiroatioDe egregie tulit. pag. 40. 



368 



EXCURSUS 



fastos urbanos traditos esse, probatam it ve^ram fastorani 
interpres apud Fogginiutn (in libro laudando, pag. 103.) 
qui coloniarum nomina tunc in fastis annotata reperit. 

Accedit, ut de more res memoratu dignas in fastis sacris 
ad eos, quibus gestae sunt, dies adscribendi, quasdam dica- 
mus, quum in hac re, quse etiam in fastis historiciff fieri 
solebat, dubitari possit, ad utrum genus aliquis locus per- 
tineat. In fastis sacris hoc mature jam factnm esse OVidii 
loca probant vi. 461. 465. 563. 721. 765. 769: 770; ubi 
res populo Romano vel laetiee vel tristes, tum victoriae et 
res prssclare gestae, tum clades, quibus Roma afflicta est, 
in fastis, quibus Ovidius usus est, adscriptae fuisse videq- 
tur. Victorid v. c. Postumi de ^quis et Volscis (Fast. ri. 
721.) quam ad d. 17 Jun. ita canit : 

Scilicet ^ hic olim .^uos Volsoosque f ugatos 

Viderat in campis, Algida terra, tuis ; 
Unde suburbano clarus, Tuberte, triumpho 

Vectus es in niveis, Postume, victor equis : 

coll. Livio iv. 26 — ^29. in an. U. 322. incidit, et jam tum 
hic mos obtinuisse videtur. Similiter in D, Bruti victoria, 
Syphace victo et aliis, I. 1. c. c. et falsi igitursunt, si qui 
(v. c. Siccama de fastis Gr. Thes.) in M. Antonio hoc pri- 
mum factum esse contendunt. Hic enim, ut Cicero (Phi- 



•• Scilicet, particiila transitoria, et 
digito qs. intendens ad sequentia, ut 
ecce, significatione antea neglecta, sed 
<|uae sine dubio prima est hujus vocis, 
unde csetersB demum profluunt, quam 
vindicavit 111. Vossius ad Georg. p. 
136. n. edit. (vid. loca ibi laudata;) 
Georg. i. 281. *' Ter sunt conati impo- 
nere Pelio Ossam Scilicet, atcjue Ossaj 
frondosum involvere Olympum ;" i. 
492. •* Scilicet, et tempus veniet, (juum 
finibus illis Agricola," etc. unde vo- 
cem Ovidio, iv. 627. reddere nuUus 
dubitavi. Analogam autem arbitror 
huic particuhT quoad significationum 



transitum, qui certe in utraque voce 
bene se illustrat, Graecam particulam 
f. Significationes utriusque vocis ita 
se excipere videntur : 1® profecto, rt 
vera. Ita scilicet sspe apud Terent. 
Phorm. I. ii. 82 ; Adelph. IV. vii. 33. 
et ij semper apud Homcrum. liiler- 
dum scilicet initio orationis animum 
tantum intendil ad sequentia, ut h. 1. 
et ita non raro »/ apud Huroerum ; S" 
inde utraque vox irojiice usurpatur. 
De scHicet re^ nota. De ij cf. 11. A. 
229 : 7/ TToXr Xuiiov i<m, etc. 3* utra- 
que in qusstionibus occurrit pro 



tmm 



IN OVIDII FASTOS. 359 

jip. ii. 34.) ei objicit» in fastU ad Lupercalia adscribi jnsse- 
rat : C Ciesari, dictatori perpetuo, M. Antonium consuhm 
populi jussu, regnum detulisse, Casarem uti noluisse ; qubi 
Ipjcus aeque ac Cic. ad Brutum 15: ** Ego Decio Brato 
^iberato^ quum laetissimus ille civitati dies illuxisset, de- 
Cfeyi, ut in fastis ad eum diem Bruti nomen adscriberetur" 
ad fastos kaleudares haud dubie pertinet. 

Quod si vero in aliis fastis alias res gestas annotatas re* 
perimuS) diversas diversis temporibus, ex cujusvis temporis 
adulatione petendum est, quss imperatorum preesertim et 
▼irorum illustrium res gestas ita memorise mandare voluit. 
It^ in fastis, quos setas nobis servavit plerumque ex Aur 
giujsti et Tiberii tempore, horum tituli ; sub sequioribus 
loipejratoribus, ejus qui tunc imperium tenebat, res gesta» 
feriis celebratae sunt, exstirpatis antea iis» quee sub ante- 
cessoribus fuerant anuotata. Post bonores gentis Juliae 
ab Ovidio etiam celebratos, vide, quee Fasti Preenestini 
in ejusdem gentis laudem annotant ad Januarii dies 7, 8. 
16, 17. 29 : Amiternini ad Augusti dies 1, 2. 9 ; Sept. 1. 
9 ; Oct. 12, etc. Et quum ex sequiorum Imperator, fas- 
tis nuUa exstent fragmenta, idem tamen in ultimo quod 
exstat Constantini Magni Kalendario (Greev. Thes. tom. 
viii. p. 97.) habes, ubi, ut antea Augusti Tiberiique, nunc 
Constantini, Constantii aliorumque res fortiter gestse titu- 
lis celebrantur. 

Sed tantum de his fastis kalendaribus, quos Ovidius 
carmine exomavit, et ad quos seepius recurrere licebit. 
Quid autem? quod passim ab interpretibus, multo alia 
cum re, fastis scilicet, seu annalibns, qu» historiae ad 
instar primis temporibus fuere, commutantur, quare erro- 
ris vitandi causa de his etiam paucis videndum est. 

2. Fasti historici, {Annales, F, constdares.) 

Commune nomen inde haud dubie fluxit, quod in his 
primis historiae initiis singulis annis res gestas vel quicquid 
memoria dignum judicabatur, ad ordinem dierum, qui in 



360 



EXCURSUS 



fastis kalendaribus descripti erant, annalium in morem ex- 
hibebantur^ Magistratus cujusvis anni, consules potissi- 
mum ibi annotati esse debebant^, et cum consulibus de- 
mum initium cepisse videntur e Vaterio Maximo, libris iv. 
4. sec. 1 ; et vii. 3. sec. 2. ubi altero in loco Valerius Po- 
plicola, primns consul Fastorum illud columen vocatur; in 
altero autem Brntus, Valerii in primo consulatu coUega, 
vafro illo, quo Tarquinii filios decepit, osculo primum ts 
Fastis locum sibi parasse dicitur. Poterant igitur gentibos 
Romanis antiqnae earum nobilitati probandae inservire, si 
plures sui nominis ibi notati erant^ unde v. c. Horatim, 
Od. III. xvii. 2. LamisB sui proavos in fastis undique no- 
tatos generis nobilitatem a Lamo illo vetere, Lsestrygonom 
rege, ex nota Romanorum vanitate et poetarum adula- 
tione, ducere canit : 

JEli, vetusto nobilis ab Lamo^ 
Quando et priores hinc Lamias ferunt 
Denominatos^ et nepotum 

Per memores genus omne Jastos 
Auctore ab illo ducit originem. 



* Cic. ad div. v. 12. in Dobilissima 
epistola ad Lucceium : Etenim ordo 
ipse annalium mediccriter nos retinet, 
quasi enumeratione fastoriim, Hora- 
tius ita Sat. I. iii. \\2. fastos mundi 
de totius universi historia dicit, et 
Carra. IV. xiii. 13. Lycen, ut aitate 
fruatur, adraonens, aunum fastis se- 
mel adscriptum irrevocabilem vocat: 
" Nec Coa; referunt jam tibi purpur» 
Nec clari lapides tempora, qua? semel 
Notis condita fastis Inclusit volucris 
dies." 

^ Liv. ix. 18. paginas in annalibus 
magislratuum, faslisque percurrcre li- 
cet, consulum dictatorumque, quorum 
nec virtulis nec fortunae ulio die P. R. 
poenituit. Annales raagistratuura a 
fastis discerni videntur, ita ut fasti 
nonnisi consules singulis annis inscrip- 
tos, annales autera raagistratuum c%- 
leros magistratus complectantur. Cic. 



ad Att. iv. £p. 8: Si vero, id est, 
quod nescio, an sit, ut non minus fM- 
gas jam in codicitlornm fastis futur»- 
rum conmlum pagittulas habeat, quam 
factorum, quid illo miserius, nisi res- 
publica, in qua ne speratur quidem 
melius quidquam, ubi cuivis consiiti 
sua pagina destinata videtur ita pn>- 
babilitcr, ut consules annui fastomm 
annis superscribantur. Mar^ialis, xii. 
26. hominem perstringit, qui jam se- 
nator, id insuper adpetit, ut fasds ad- . 
scribatur et provinciam nanciscatar; 
quibus rebus dignitas consularis innai- 
tur : " Sexaginta teras quum limini 
mane senator, £sse tibi videor desidio- 
sus cques, Quod non a prima discor- 

rara luce per urbem. .••• 

Sed tu purpureis ut des nova nmtM 
Fastis, Aut Numidum gentes Ca]:^- 
documque petas, etc. 



IN OVIDII FASTOS. 361 

£t si ignominiae causa alicujus consulis nomen publico 
S. C. e fastis ejradi dicitur, semper hi intelligendi sunt. 
Factum hoc erat in M. et L. Antoniis, sed postea restitu- 
tom; idem facere parabant in Pisone: Cic. Philip. xiii. 
12; Tac. Aun. III. xvii. xviii. 

Jam de Ovidio, ejusque opera in Fasiis kalendarihus 
explicandis et exornandis posita. 

Multa, quae in his fastis» sivje veteres notas interdum 
interpretatione ambiguas, sive ferias earumque origiuesy 
fiive notitias historicas ibi adscriptas spectes, ob antiqui- 
tatem obscura erant et explicatione indigebant, jam ma- 
ture invenerant auctores, qui in iis exponendis data opera 
▼ersati ^raut. Tot feriarum origines ibi illustratas, qua- 
tenus fieri poterat ex antiquitate Romana repetitee, ritus 
ceremoniaeque singulorum festorum enarrati et explicati, 
Deorum antiquorum nomina et cuitus expositi, templo- 
mm conditorum bistoria tradita, notis illis antiquitus tra- 
latis quid significaretur indicatum, anni rationes diversse 
expositas» errores, qui vulgo circumferebantur, discussi 
legebantur, verbo, quicquid in iis illustratione indigebat, 
commentario perpetuo omnem annum persequente com- 
prehendebatur : eoque magis hi scriptores, qui vel com- 
mentarUs et libris peculiaribus vel breviorihus adnotationir 
bu8, quas fastis publice affixis adjecerant, hanc operam 
naraverant, ad hanc qusestionem pertinent, quum et ipsi 
pnecipui fontes carminis Ovidiani haud dubie fuerint. 

Luculentissimum exemplum brevioris ejusmodi adnota" 
iionis in ipso publico marmore descriptae habemus in Verrii 
Fastis (de quibus fusius infra) et ad eumdem prorsus mo- 
dum in iis, quos Fulvius Nobiliory Catonis eequalis et Ennii 
familiaris in sede Herculis et Musarum a se condita (Fast. 
vi. in fine) posuerat, simulque brevi annotatione adjecta 
nominibus rebusque antiquis explicandis operam dederat. 
Macrob. I. xii. 13. qui Maium et Junium ibi a majoribus 
derivari tradit, et i. 13. de intercalatione haud dubie ad 
eosdem fastos respicit. Laudantur iidem a Charisio. 

VOL. V. • 3 A 



363 EXCURSUS 

PecaUariuin autem librorum data opera in fastis expli- 
candis versantium plures anctores habeqsus» quonun no- 
titiam prsBsertim Maorobio et Festo debebamus, quibos 
nnnc Laurentius Lydus accedit. Agmen eomm, qw» 
novimus, ducit nomep in hlstoricis et antiquariis celebtf- 
rimum Cincius AUmetUus ; post eum ssBpe laudatur in hoc 
etiam genere, Masurius Sabinus, celeberrimus ille JCtos, 
et qu» utriusque scriptoris exstant fragmenta, tum qood 
ad Ovidium arctissime pertinent, tum ob judicii acuneo 
et criticam in veteribus insolitam, tum ob antiquitatia doo- 
trinam, merito desiderium horum librorum injiciunt Fasti, 
quos X. Cincius Alimentus condiderat, Fabii Pictoris 
aequalis (vid. Voss. de hist. Latinis, p. 26.) a Livio 8»pe 
laudatus, et magnee apud eum auctoritatis praesertim ia 
rebus antiquariis (" maximus auctor" et alibi: diligens 
taUum monumentorum auctor, ubi de mare Vobiniensium 
sokmni sermo est) post Macrobium (i. 12. et alibi,) et 
Festum (vid. Ind. in ed. Dacieriana) a Lydo recitantur, 
nbi liber wf 2 hfrSv non potest non idem esse. (Lydos, p. 
90 et 125.) Effata ejus antiqnitatis et lingusB criticaii 
scientiam et judicium subactum produnt, et multBd, qnts 
Ovidius exhibet sententias in re sua iilustranda, ad hunc 
referendae esse videntur. Ita apud Macrob. 1. c. Aprilit 
meusis a Venere derivationem, quippe linguae rationibut 
contrariam vel hanc ob causam, quod Veneris nec Ro- 
manum nec Grascum nomen regum tempore notum fuisse^ 
et in carmine Saliari inveniri scribit, egregie sane refu- 
tavit, 8Bque ac Maii et Junii a majoribus et junioribas 
explicationes vulgares, alterum a Maia dea» alterum, qanm 
et antiquitus et suo tempore alibi Junonius dicatur, a 
Junone dictum esse censens (ubi Ovidius» Fast vi. 61. 
eum haud dubie respexit.) Post hunc Macrobius Maswrii 
Sabini commentarios iDprimis laudat, celebris sub Tiberio 
Jurisconsulti, Ateii Capitonis adseclse et sectie Sabinianff 
anctoris [vid. fr. ii. sect. 48. Digest. (i. 2.)] qui vel e 
Persio notus est : Sat. v. 90. Masuri rubrica vetat. Alii 



IN OVIDII FASTOS. 363 

lentariorum auctores recensentur: Ni$us (Macrob. 

Bebius MtMcer, ComeliUs Labeo, (Macrob. i. 16.) 
ius GenUnus, Titus, Anysius et Elpidianus tc^2 fAiptSy, 
fTvy apud Lydum, Julius Modestus, Hygini iibertus 
. de grammat. 20.) de feriis, Fulvius Flaccus, Junius 
3hus aliique. Nobis omnes aetas invidit et pr»ter 
ii commentarium poeticum et breviores Verrii notas, 
si Lydi et Macrobii Festique excerpta notitiam ali- 

preebent. Quas passim ex his scriptoribus laudantur, 
dunt, eos iu omnibus iis, quse supra ad hos libros 
mu8, enarrandis et investigandis» plus minusve, et 
118 historiee, antiquitatis et chronologi» peritissimus 
versatos esse. Haud quidem data opera ad fastos 
:andos, sed universe ad antiquitatem Romanam illu- 
lam etiam Varro in lib. antiquit. divinarum, Verrius 
le passim de hoc genere in antiquis feriis, ceremoniis» 
s illustrandis et ex historia deducendis meruerant» 
te saspissime Dionysius et Plutarchns passim hanc an- 
atem illustrantes respiciunt. Etiam in Quaestionibos 
Einis» quae id genus multa exhibent, Plutarchus easdem 
us cum Ovidio proferens sententias, eosdem fontes, 

et fastorum commentarios ob oculos habuisse vide- 

Butam autem fuisse poetam» qui res Romanas ad 
s snas fabulosas referendo incertum quo tempore, 
ine hanc Romanae antiquitatis partem illustrare sus- 
"at, discimus ex Plut. in Romulo^ cap. 21 ; cf. Arnob. 
•• init. et praeclare hoc carmen carmini Ovidiano cog- 
Q judicavit Lenz. I. c. p. 5. Piutarchus duo versus' 
lUpercaliis ex eo laudans, ahiai /xv0w8€*« h iXfytmq «ep« 
»lJLaiKSv scripsisse tradidit, et Arnob. ex ejus Causali' 
li inscriptionem libri Latine vertit, Fatuae historiam 

ididerat ibi Butas» cursum in fiifiijfia rov toti Spofiov Tf)v eopnjv 

aliis solenaDem repetendum dyiOai, rai rpix^iv to{>^ Airb ykvovQt 

gaudio, quo Romulus, Amulio Tot'c: ' EfiitoBiov^ rvirroyrac hn^ 

:ursu festinavit in eum locuro, rort ^aayav ixovrig 'EK 'AX/3i|c 

la uber ci praebuerat : et pergit Wtov 'PwfiwXoc rifk'PifioQ, 
» supra citato Plutarchus: xai 



364 EXCURSUS 

exhibet. Vide de eo Vossium de historicis Gnecis, p. 337. 
et de poet. Graec. p. 225. An in ordine etiam ad anni tem- 
pora digerendo et in aliis Ovidius eum sequi potuerit, ob 
paucas de eo notitias pro certo dici nequit, quum ipsi Ha- 
raldo ad Arnobium 1. c. ita ignotus videretur, ut oomeD 
Butas in Plutarcho corrigendum esse putaret, nbi miran- 
dum est, etiam Wittenbachium v. c. (Proieg. ad Plutarck. 
prsef. p. 46.) cum eo consentire videri. Quod idem v. c. 
Lenzius, p. 4. conjecit, simile Callimachi Carmen, quud 
Ama inscribitur, Ovidio quoad genus et formam in fastis 
seepe ante oculos fuisse et Valkenarius ad Callimachi 
elegiarum fragmenta, p. 10. et Jacobs in Animadversioni- 
bus ad Anthol, gr. vol. III. p. ii. p. 182. amplexi suat: 
etsi prior, p. 8. non elegiaco, sed heroico metro concinna- 
tum fuisse velit. Hoc carmen, cujus fragmenta exstant 
in ed. Ernestii, Romanorum etiam manibus frequenter 
tritum esse, Varronis, Servii aliorumque citata docent, et 
ipsum Ovidium, Trist. V. v. 33. in prodigii» quod b 
Eteociis et Polynicis sacris fiebat, narratione haec cutmi 
respexisse judicavit Ruhnkenius. 

Hoc (memini) quondam fieri non posse loquebar^ 
Et me Battiades judice ^lsus erat. 

Epigramma Antbologiee (vid. Bentl. ad Callimach. frag- 
menta, p. 416. ed. Ernest.) totum carmen somnio contineri 
canit, in quo Callimachus |in Heliconem delatus a Musis 
ipsis de rebus antiqiiis, priscorum hominum vita et moribos, 
etc. quaerens quae volebat, edoctus sit. Ultimi versus, 

Ai §€ Oi €i^ou€vy, ocfAxp^* * Clyvy luv 'Hpuwv 
AiTia Kai [AaKaouv eipov afAei^ofJicvai, 

conjecturam commendant, Ovidium potissimum in Deo- 
rum Musarumque ministerio, quo eodem prorsus modo 
utitur (iv. 191 ; v. 7 sqq ; vi. 798. etc.) Callimachum ob 
oculos habuisse. Veteres ritus ibi explicatos habent fragm. 
8 et 9 ; et Lenzius jam annotavit, historiam Hippolvti in 



IN OVIDII FASTOS. 365 

Callim. cam eadem in Ovidio, vi. 730. consentire» ut et in 

rebas Gnecis eum interdum respexisse videri posset. 

Attamen magis colorem, rationem, et formam ex boc 

scriptore, materiam sine dubio potissimum ex aliis, quos 

diximus, Fastorum libris mutuam accepit. Et luculenter 

faoc ex eo apparet, quod non solum in explicanda aliqua re 

easdem semper cum illis referre solet sententias, sed sas- 

pissime idem et eodem loco et ordine, quo illi afferre 

soient. Docent hoc vel breves Verrii adnotationes ad 

Fast. i. 45; conf. Verrius ad d. 2 Jan. ad iii. 97: conf. 

Verr. initio Martii mensis, ubi fere eadem iisdem verbis. 

Adde multa ex iis, quae postea ex Verrio excerpsimas. Ad 

Ovidium de mensibus Aprili, Maio et Junio conf. Fastor. 

conditores apud Macrob. i. 12. etc. etc. Tamen ipsum 

notitiis aliunde conquirendis intentum fuisse ipse Fast. iv. 

378 et 690. docet» et quum diu in opere suo limando sty- 

lum verteret, ea, quae recens accesserant, in fastis donec 

prodirent, diligenter adnotare et inserere solebat. Huc 

pertinet, praster alia quas de Germanici triumpho i. 285. 

de Concordias aede i. 637 — 650. an. U. C. 762. exstructa, 

canit, quae ex notitiis ad amicis secum communicatis, vel 

e novis fastis in exsilio interpolare debuit. Refer huc etiam, 

quae de Tiberio imperatore canit i. 533; de Julia Au- 

gusta, i. 536. 

Eo autem magis hoc argumentum carminis varietati 
aptum erat, quum a temporis sui sacris ad remotissimos 
patriae antiquitatis mythos, ab operibus et rebus gestis 
principum ad laudem et adulationem eorum exspatiandi 
occasionem prasberet. Et cum Virgilio sentiens, qui in 
Graecarum fabularum lusibus satis jam decantatis vix veram 
laudem adbuc quasri posse cecinerat"*, hanc sibi viam de- 
legerat, fructuosissimam sane ad gratiam ineundam apud 



"* Sed graDdiori stylo, Georg. III. dati Descit Busiridis aras? ... TeD- 

3 : " Catera, qus vacuas teauisseut taoda via est, qua roe quoque possim 

carmiDe mentes OmDia jam vulgata. Tollere humo, victorque virum volitare 

Quis aut Eurysthea durum Aut illau- per ora." 



366 EXCURSUS 

homines Romaoos patriae historiae amantisainMM el 
maxime goaros, quibus jam antea Enuii et Virgi& 
patria gratissima dona acciderant. JSt simile pi 
prius jam Propertio fuisse ipse IV. i. 69. canit, 
versuum non exiguam vim ad Ovidii coosilian fri 
dum vel confirmandum fuisse, quidam Toluefnot 
p. 4 ; fiarth. ad Propertii 1. c.) In elegia enun 
homini peregrino praeclara RomsB monumenta le 
dentem fingit, postquam diu summo cum ardore et 
sacra Romana horumque locorum divinam origiiieB 
braverat, hsBC se aliquando carmine elatunua p 

Sacra diesque canam et cognomina prisca looanim: 

quod consilium certe quam proxime ad nostri 
accedit. Ovidius, qui jam ad carmen etiam 
metrmn elegiacum transtulerat, in hoc etiam genere 
epico elegis sibi familiarissimis simpliciori magnam 
orationi aptius visis uti maluerat, forte in hac 
nisi Callimachum, de cojus metro dubitator» tamcmli 
pertium respicicns, qui et antea plures heroic« Roai 
rum aetatis res gestas elegis exornarat, et in lioc canri 
quod promittit, ut ejus verbis utar, mollem vatia elegi 
hederam hirsutae Ennii lauro se praelaturum profitB 
(IV. i. 57.) Tantum si res majores canendae snnt, Ovid 
excusationes de carminis tenuitate et metri elegiaci ufl 
carmine historico minus solemni, poetarum more, modf 
ab ingenii in tantis defectu et innato quodam amore fa 
hujus generis petit. Statim ab initio libri secnndi, in ( 
Augusti quidam tituli celebrandi sunt, hac de re praemo 
(ii. 8 sqq.) et quum Octaviani cognomen Patris Pat 
canendum est, 

Quid vohii demeiis, (clamiit) elegis imjwnere tantum 
Ponderisj heroi res erat ista pedis. 



IN OVIDII FASTOS. 887 



EXCURSUS II. 

IMODIS, QU^ AD OVIDII INTERPRETATIONEM E NOVIS 
QUIBUSDAM PRjESIDIIS REDUNDARUNT. 

3TER magiiorum virorum curas, quibus multfe res 
srtinentes egregie illustratse sunt. aliam fastis con- 

fortunam, ex accessione novorum praesidiorum, 
I. I. statim attingam, a me non impetrare possum. 
)iiim jam diutius harum literarum cultores merito 
1 abjecerant spem, fore, ut passim rudera ingentis 
*erum antiquarum naufragii in lucem revocentur, eo 
ucundius accidit, si praBter omnem spem et opinio- 
el totis literis, vel potissimum peculiari alicui ma- 
in qua elaboramus, ex quibuscumque antiquitatis 
3ntis alto situ obrutis novam oriri lucem videmus: 
novis testimoniis scriptor illustretur, conBrmetur; 
atioues ejus dubise vel adserantur vel mutentur ; et 
fructuosissimum sane et praBStantissimum est, ipsius 

huc illuc constituendi nova queedam ratio adpareat. 
autem in nostrum scriptorem redundare commoda 
is ante hos viginti septem annos fastorum sacrorum, 
Verrius concinnaverat, fragmentis quamvis mutilis, 
es eorum in Ovidii locis explicandis partes docent. 
typum hujus operis, pluribus certe ex eo, quod inde 
psit Volfius V. C. in Suetonio, tom. iii. noti, prodiit 
5 1779**. Hi fasti a Verrio Flacco, celeberrimo illo 
aatico, cujus librum de verborum significationibus 
s in compendium redegit, et Augusti nepotum ma- 
, duodecim tabulis marmoreis, quarum singula unum 

torum anni Roroani a Verrio stant, ac fasti Romani singulorum 

jrdinatorum reliquiae ex mar- mensium ex hactenus repertis kalen- 

m tabularum fragmentis FrsB- dariis marmoreis inter se collatis ex- 

uper efTossis coUects et il- pressi, cura et studio P. F. F. (Fog- 

Accedunt Verrii Flacci ginii) Roms anno 1779. Hsc omnia 

fragmenta omnia, qus ex- diligenter perpende. 



368 EXCURSUS 

meQsem comprehendebat, iocisi et in foro Prsenestino 
(ubi nunc Palestrina) in coospecta domus CflesaresB in 
hemicyclo expositi, jam a veteribus excitantur. Suet de 
illustr. grammat. cap. 17 ; Macrob. i. 10. p. 196 : cf Ver- 
rium ad d. 21 Dec. Macrob. I. xii. p. 209; confer Verrium 
ad d. 1 Apr. ubi Macr. verba Verrii minus pudica sibi visa 
reticet ; et Ovid. in Fast. vi. 62 : 

Inspice quos habeat nemoralis Aricia iastos^ 
Et populus Laurens^ Lanuviumque meum ; 

Est illic mensis Junonius : inspice Tibur 
Et Prcsnestxnoe moenia sacra Deoe, 

ad quem locum egregie Neapolis, se eorum opinioni qni 
fastis Capitolinis inventis Suetonii locum eo trahebant, 
unquam calculum additurum negat. Quatuor mensium, 
Januarii, Martii, Aprilis et Decembris fragmenta nune 
eruta, et quippe vetustate et ruina maxime adrosa et per- 
fracta, sed Fogginii opera, quoad fieri poterat, ordinata, 
suppleta, et ampk) commentario illustrata, ob egregium, 
qui iis in Ovidio explicando usus est, eo majus operis io- 
tegri desiderium injiciunt. Agite igitur, quaedam loca 
percenseamus, ubi eorum in Ovidio explicando vel emen- 
dando partes sunt. 

Fast. i. 589. ad d. 13. April. Ovidius provincias ab 
Octaviano populo redditas, et cognomen Augusti in unum 
eumdemque diem ponere videtur : 

Redditaque est omnis populo provincia nostro, 
£t tuus Augusto nomine dictus avus. 

Tenendum h. I. quod diligentissimus quisque veterum 
scriptorum lector minime ignorabit, seepe eos rerum, haud 
quidem simul gestarum, sed mutua ratione conjunctarum, 
junctim mentionem injicere. Ita Orosius, vi. 20. post- 
quam d. viii. ante Id. Caesarem rediisse scripserat, eodem 
die eum Augustum consalutatum esse, addit, conjungens 
duas res a se invicem pendentes, non simul factas. Pr«- 



IN OVIDII FASTOS. 869 

sertim Suetonius ita saepe explicandus est. Hoc loco unum 
et alterum no.n uno die contigisse jam Dio tradiderat liii. 
16 ; scribens, primum habita de dividendis provinciis ora- 
tione coronas quemas honores ei decretos, postea autem 
eum, perfectis demum iis, quae pollicitus fuerat, Augustum 
dictum esse : ad quem locum jam Reimarus diversas nota- 
tiones conciliatum ivit. Cum Dione ita statuendum esse 
Yerrius docet, ut d. 13 Jan. coron» quernsB honores ob 
provincias divisas, die 16 demum Augusti cognomen trax- 
isse intelligatur. Ad d. 13. hce notaB scriptse sunt: Corona 
quer . . . August, oner . . . Po, R. Res, quod supplendum 
haud dubie cum Fogginio : Corona querudi ex S. C. super- 
posita est domui Imp. Cses. Augusti, onerosas quod eo die 
recepit provincias et pacatas Populo Romano iS^tituit. 
Ad. d. 16. legitur : Imp. Cmsar Augustus est appellatus ipso 
vii. et Agrippa Cos. qui annus est U. C. 727. 
I. 637 sqq. de ConcordisB aede Ovidius canit: 

Causa recens melior : passos Germania crines 
Porrigit auspiciis^ dux venerande^ tuis. 

De anno disputari magnopere poterat. Suetonius enim 
Tiber. cap. 20. aedis dedicationem posuit post triumphum 
Tiberii de Pannoniis et Dalmatis, quem gestum esse an. 
765. (eerse VarronianaB) Germanico et Fonteio Cos. Verrii 
Fasti ad d. 16 Jan. (conf. Fogg. p. 14.) docent. Decretus 
jam fuerat Dolabella et Sil. Cos. (Dio. Iv. 17.) sed, ob 
civitatem clade Variana moestam, dilatus. Secundum 
Suetonium asdis dedicatio post annum 765. caderet, quod 
jam refutavit Masson. in vita Ovidii, p. 100. ed. Burm. 
tom. iv. Verrius nunc docet, eodem anno quo pax in 
Pannonia et Dalmatia composita est, scilicet 762. C. 
Dolab. et Sil. Cos. SBdem dedicatam esse ; perperam ita- 
que Suetonium post triumphum habitum posuisse, quod 
statim post bellum compositum factum erat. 

Ad Fast, iii. 419. (d. 6. Mart.) de CsBsaris Pontificatu 
annus nunc certus, quo Octaviano traditus est, prodit. 

VOL. V. 3 B 



370 EXCURSUS 

Quod eDim antea io aono 740. quo Lepidus mortaos est, 
ponebaot, anno seqoeote demum factum esse osteodit 
haBC nota: 

Itnp, Cas. Augustus Pontif. maximus factus est, Qoi- 
rinio et Valgio Cos. 

Fast. iii. 812 et 838. (d. 19 Mart) Ovidio hic dies 
MinervcB natalis vocatur; et kal. Vindob. habet N. Mir 
nerves, quod autem hoc etiam loco nihil aliud ac piimi 
templi dedicationem designare indicat Verrius, scribens: 
quod Minervee cedis in Aventino eo die est consecrata, coi 
consentit Fest. Scribas et Quinqtiatrus. Nam et alibi 
templorum dedicatorum anoiversaria Natales vocari soleot 
V. C. dies 15 Maii, ubi templum Mercurio exstructom 
esse tmdunt; Ovid. v. 669; cf. Liv. II. xxi. 27; io 
kalend. N. Mercurii vocatur et Martialis canit : 

Maiae Mercurium creastis Idos. 

Fast. iii. 849. de Tubilustrio et Verrius et Lydus (p. 85.) 
lectionem quorumdam codd. et Heinsii explicationeni 
aperte vindicant. Plurimi ibi legunt : 

Summa dies e quinque tubas lustrare canoras 
Admonet^ et forti sacrificare Dece; 

quod ad Minervam referebant. Alior. lectionem Deoym 
Heins. ad Martem referri voluit. Accedunt nunc duo 
testimonia ; Verrius : Ferice Marti ; Lydus : KaBa^fM^ A-aX- 
irtyyoi;, rifAu) *Ap€Ui xa* Nf/j/vij?. — De loco Tubilustrii VarTO 
confirmatur. 

Fast. iv. 354. (ad d. 4 Apr.) Heinsii viri magni acumeo 
in re graviori dijudicanda novis accedentibus testimooiis 
vindicatur; versus enim 353 — 356 quum ita legerentor: 

Cur vicibus factis ineant convivia, qusero 
Tum magis^ indictas concelebrentque dapes. 

Quod bene mutarit sedem Berecynthia^ dixit ; 
Captant mutatis sedibus omen idem ; 

Heinsius non habens, ad quod referret to mutarii, et e 



IN OVIDII FASTOS. 371 

Grellio ii. 24 ; et xviii. 2. iisec convivia Dobilium Megalen- 
sibus ladis celebrata peculiari et solemni nomine mutita- 
Hones vocari videns, hanc vocem obscuriorem, sed in hac 
re solemnem more suo hoc loco Ovidium exponere censuit, 
et reponens pro tum magis vocem mutuita ad hanc referri 
Toluit T^ mutarit, — Vere eum conjecisse, verisimilius fit 
Dovo de usu hujus vocis accedente testimonio. Verrius 
enim fere iisdem verbis ac Ovidius, quae integra in lapide 
sapersunt. 

Ludi M. D. M. I. Megalensia vocantur, quod ea Dea 
Micale appellatur. Nobilium mutitationes ccenarum solit» 
sunt frequenter fieri, quod Mater Magna ex libris Sibyl- 
linis arcessita locum mutavit ex Phrygia Romam. Quod 
si prfleterea observaris, ut fere in omnibus explicationibus 
Ovidius cum Fastorum commentationibus conveniat, et 
non raro ab iis pendeat, vix de veritate lectionis, quam 
Fogginius hoc loco afiert, dubitabis. Quum enim mutita- 
tioms et mutitare vix a mutuus esse possit, sed potius 
frequentativum verbi mnto, ut O et V indicare videntur, 
pro mutuita, quod Heinsius voluit, Mutita legendum 
censeo, ut convivia mutita idem sit, quod mutitationes 
canarum apud Verrium, et sequentibus versibus Ovidius 
obscuram hanc vocem illustratum eat. £ contextu eam 
excidisse vix mireris, quum in Gellii locis eadem lectionis 
varietas sit. Verrius omnes vindicat. 

Fast. iv. 878. Fortunam Publicam sacratam ait in colle 
Quirinali his versibus : 

Qui dicet^ quondam sacrata est coUe Quirini 
Hac Fortuna die Publica, verus erit. 

Verrius ad d. 5 April. Ludi Fortunas publicce citerio . . . in 
colle ; eumque supplens Fogginius legi vult citeriori, sed 
ad Fortunae Publ. referri. Fortunam citeriorem autem 
eamdem esse vult, quam Plut. Qusest. Rom. 73. p^ptfA 
vocat, id est, brevi obventuram, brevi necessariam, hujus 
diei. Sed citeriorem Fortunam absolute ita usurpari 



372 EXCURSUS 

posse, vebemenier omnino dubito, et quum alia explicatio, 
qua citeriori in colle jungantur, praesto sit; dubito an ilia 
unquam admitti possit. Prseterea Ovidius nihil tale habet, 
et potuit hsec Fortuna nude Fortuna Publica vocari. Ad 
Fast. V. 739. 

Nec te preeteream, populi Fortuna potentis 

Publica, cui templum luce sequente datum^ 

ubi Kalendaria, tum Fortun, jntblic, PR. in coUe^ tam 
Fortun. jjrim. in colle legunt, luculenter ex altero loco 
quidem apparet hanc notam PR. legendam esse primi- 
genice ; sed Ovidium idem designasse hac circumlocutione 
populi potentiSf cum Fogginio mihi persuadere non pos- 
sum, et credere malo Ovidium easdem notas PR. in ka- 
iendario suo repertas legisse Populi Romani, et ita versoi 
intexuisse. 

Taceo caetera loca, ubi Verrius Ovid. supplet, v. c. ad 
d. 23 et 24 Mart. ad 1 et 23 April. et alios dies, quum et 
infra qusedam in subsidium vocanda sint. 

Alius, quem Fogginii liber laudatus praestat, usus cer- 
nitur in fastorum veterum, ut nusquam antea exstabat, 
collectione plena et integra, quam cum illustratione ube- 
riore, commentario in Verrium adsuit. Quce tabulae quum 
arctissimo vinculo cum Ovidii carmine, quod in iis inter- 
pretandis versatur, coheereant, eo magis dolendum est, 
fragmenta eorum casu quodam ingrato, in prioribus men- 
sibus, quos Ovid. describit, prsB aliis manca esse, quam 
uberiores eorum adnotationes in mensibus Augusto et 
Septembre exstent, e quibus quasdam, speciminis causa, 
ex Augusto mense descripsi et in fine adjunxi. Quum 
tamen nou raro et in prioribus laudanda sunt haec frag- 
menta ut ut pauca, praecipua eorum hoc loco attingeoda 
putavi. 

1**. Kaiend. Maffceiorum, ita dictum, quod in asdibus 
Maffaeiorum primum patere coepit; ut perhibetur, anno 
1524. ad campum Floras repertum. Pras aliis minus man« 



IN OVIDII FASTOS. 373 

cum est, et omnes anni menses complectitur, brevioribus 
tamen cum notis. Marmori inscriptum videtur sub Ti- 
berio. 

2®. Kalend. Capranicorum, sub quo nomine saspius edi- 
tum est. Supersunt nonnisi Augustus et September, sed 
uberiore cum adnotatione. 

3^. Kalend. AmiterninuTn, e prsestantissimis fastis mar- 
moreis, in quod peculiarem commentarium Purpurini ha- 
bes in Sallengre suppl. ad Graevii antiq. tom. 3. eifossum 
e ruderibus veteris Amiterni in Sabinis (hodie Aquila.) 
Correcte seri incisum est apud Foggin. p. 100. Sex pos- 
teriores menses satis integri supersunt. 

4°. Kalend. Antiatinum e ruderibus theatri Autiatini 
(Anzo) erutum, item posteriores sex menses complectitur, 
quorum singulis deest decas prima. Inscriptio in supe- 
riore tabulse parte testatur, incisum esse marmor cura col- 
legii libertorum vernarumque domus Augustse in Antiatino 
secessu degentium, idque sub Claudii imperio. 

5*'. Pincianum ad montem Pincium erutum, praeter li- 
teras nundinales et dierum rationes nihil continet. Com- 
plectitur menses a Jul. ad Octob. inclusive. 

&*. Venurinum Maium et Junium complectitur. 

7*^. Vaiicanum a Fogginio primum editum continet quos- 
dam Aprilis et Martii dies. Alifanum, Exquilinum, Far- 
nesianum minoris momenti sunt. Suppositi autem, et fere 
ex Ovidio descripti, quos Mazochius edidit, fasti sex pri- 
orum mensium. Kalendarium Rusticum Farnesiauum con- 
tra Pontederam antiq. p. 3f)3. vindicat Fogginius, p.l04. 
Supersedeo recensere loca, ubi eorum in Ovidio aliquis 
usus est, et eorum iu gratiam, quibus Fogginii opus, non 
parvi parandum, non ad manus esset, potius specimen 
quoddam fastorum inter se comparatorum e mense, qui 
uberiores notas habet, describere volui. 

II. Transeo autem ad aliud qualecumque subsidium, 
quo ad Ovidii argumentum tamen proxime pertinente, 
priores interpretes, quorum tempore tenebris adhuc obru- 



374 EXCURSUS 



tiim jacebat, caraerunt. Joannis Lauremiii Philadelpiii- 
ensis Lydi aio opuscalum Chrcecum de mensibad, qnod t 
duobus codd. Barberin. et Vatic. post specimen exhibitai 
in BMioihek. d. Litteratur u, Kumt. Stiick, 7. lipsie 
edidit Nic. Schow, prof. Hauniensis, 1794. Quam raaxitte 
g^udeo, jam pridem Lenzium V. C. in libro landato, rd 
ad specimen illud, quod ad hoc argtimentam aocedere 
▼idebat, animum attendisse ejusqae loca cum OTidio oofl^ 
parasse ; hujus autem ioci potissimum esse putaviy qM> 
modo hoc scriptore in Ovidio utendum sit, paucis adootare. 
Congerit hic seculi sexti compilator adversaria sua e mMi 
scriptoribus antea fere iguotis, et, ut multa frivola prsMe^ 
tim sine omni ordine eum exhibere nemo inficias eat, ite 
passim loca hoc argumentum pr»clare illustrantia ei de- 
beri concedendum est. Ut fieri solet in ejasmodi boiai- 
nibus, ea, quse ipsorum sunt, plerumque quidem vana el 
inepta reperiuntur, sed servamnt nobis optimorum etiam 
scriptorum, quos tunc temporis manibus adhoc terebant, 
sententias et loca, ut ut interdnm confusa et tarbata, ia 
quibus expediendis haud raro nostrum acumen exeroent 
In hoc nostro, ut in quo alio, caute versandnm erit» qaon 
haud facile aliquis exstet, qui res maxime alienas magis 
misceat, et quaecumque ei forte succurrebant, sine certa 
ratione et consilio jungat, ita ut totus liber potius adver- 
sariorum undique corrasorum, aliquando digerendoruin, 
quam justi libelli speciem prae se ferre mihi videatur^ 
Maxima ejus commoda omnino redundant ad historiam 
festorum recentiorum, quce fere ad ejus tempora pertioe- 
bant, ubi inprimis Kalendario Constantini in maltis ilias- 
trando inservit, v. c. p. 62. de votorum nuncupatione; p.80. 
de Mamuralibns ; 84. Pelusiis, Hilaribus, etc. 



® Siquidem V. C. mense Januario, jani genere et rebus gestis exponit— 

ci^). 6. a magnetis et piperis arboris et cum Esais capite i. ver. 11 sq- 

natura, ad ortus et occasus quorum- commentariis suis in JaDuarium fioeai 

dam siderum, et cap. 7. post Junonis imponit. Omnia, ut certe videtur, sioc 

allegoricam interpretationem de Tra- causa e rei natura oblata. 



IN OVIDII FASTOS. 375 

Sied iu Ovidio etiam tom iliustrando, tom' oonfirmaiido 
magDie ejus partes sunt» ad suum ubique locum in^ subsi- 
dium Yocandse P. H. I. qusedam ejus loca pertingam^ ubi, 
^83 diverse ab Ovidii aliorumque anctoritate tradit» non 
temdiverso suse cetatis mori, quam turbis ab ipso compila* 
tore ingestis, ubi, quas ad plures pertinebant, in unam rem 
comulabat, tribuerim. Ejusmodi locum jam ad Fast. iv. 
6S5. exhibuisse mihi visus sum. Probabiliter huo per- 
tinet» quce, p. 71. de Parentalibus exhibet. Bene oum 
Ovidio aliisque convenit, si ob Manes placandos ab Id. 
Fabr. hora sexta usque ad viii. Kal. Mart. sacra cessare, 
et principes privato habitu incedere dicit. Ovid. enim ii» 
567: Nec tamen Juec tdtra, quam tot de mense supersint 
iMciferi^ quot habent carmina nostra pedes, Ultimaplar 
candis Manibus illa dies ; quod bene se invicem illustrat; 
Sed vix huc pertinet, quod statim subjnngit, matronas 
Romanas eo procedere pudicitie, ut in balneis, ne ple- 
beiis mulieribus misceantury peculiaribus locis (fjMr^viKMi) 
ntantur; nam in Parentalibus lavationum nullam mentio- 
nem usquam legi ; referenda autem hsBC nota haud dubie 
ad d. 1 Aprilis, ubi humiliores etiam feminas in balneis 
lavari omnes annotant. Lyd, 91. Verrius ad 1 April, Sa- 
crificium denique matronarum in honorem Bruti certo non 
tam ad hunc diem, quam ad Regifugium d. 24 Febr. per- 
tinere, quisque videt, p. 101. ubi Lydus : xp^ 8c iopryi roZ 

Mmiovmfit^PuiMUotqalittp) a-CKrfMiv iK€<rlat; COmmutatio vidotur 

cum Kalend. Jun. ad quas Tempestatis ferias refert Ovid. 
vi. 191 . Nonnisi de priore Junii parte, sed de toto Maio 
Ovidius edicit, quod Lydus de toto Junio, male ibi nuptias 
fieriy p. 107. o U *l6v'yio^ ^V <iy€«<Ti]$c<o< 'gpU 7^/««w» differentia 
e duorum mensium permutatione haud dubie nata. 

III. In multis scriptoribus etiam nummos non raro in- 
signe interpretationis et illustrationis subsidium esse, apud 

9 P. 91. de mulieribus sub myrto riis, et asinonim coronandonim more, 
lavmri solitis ; p. 107. de pistorum fe- etc^ 



976 EXCURSUS 

omnes semper in confesso fuit. Magnam eorum in hoc 
etiam carmine usum fore, quum ad patriam religionem et 
csBtera hujus carminis argumenta ssepissime nummi speo- 
tare soleant, et facile existimavi et expertus sum, ad ip- 
sius textus constitutionem aliquam eorum vim esse merito 
magnopere gaudens. Speciminis causa ex hoc etiam gd- 
nere loca qusedam percensere liceat. 

Fast. vi. 803. {Marcia, sacrifico deductum nomen oi 
Anco,) Marcii Philippi generis nobilitatem ab Anco rege 
repetunt, quam vanitatem gentes in nummis maxime ex- 
primere solebant (Ekhel. tom v. p. 89.) Ut igitur Camr 
(Suet. Jul. 6.) idem de Marciis regibus prsBdicat, ita nanmii 
gentis Marciae Ancum regem cum Numa avo tamqaam 
oapita jugata referre solent (Ekhel. doctrin. nummor. t v. 
p. 246.) 

Herculem Musageten (Fast. vi. 812. Adnuit Alcides, 
increpuitque lyram) probabiliter ad statuam in templo po- 
sitam expressum nobis affert nummus Pomponii Muse, 
exhibens Herculem cum attributis lyra canentem c. inscr. 
Hercules Musarum. Ekhel. I. c. tom. v. p. 283. 

Fast. iii. 253. Junoni Lucinae more solemni flores of- 
feruntur : 

Ferte Deaijlores; gaudet Jlorentibus herbis 
Haec Dea, de tenero cingite flore caput. 

Flores autem ejus attributum fuisse e nummo Lucillae vi- 
demus, ubi stat Lucina dextra extenta ^orem, s. infantem 
tenens : et nunc patet, quid sibi velint flores opere mosivo 
expressi in pavimento, quod e ruinis templi Lucinfe era- 
tum tradit Foggin. Comm. p. 21. 

Lares preestites, ut ab Ovid. v. 129. descripti sunt, ex- 
acte exhibet nummus gentis Ceesiae. Vejovis (Fast. iii. 
433.) cum capra adstante, ita tamen ut fulmen adsit, cod- 
tra Ovidium, in gentis Fonteiae denariis habetur. 

Juno Sospita (quse in nummis Sispita scribi solet, unde, 
an etyroologia a sospes, sospitare, vera sit, dubitari potest) 



IN OVIDIl FASTOS. 377 

Fast. ii. 55. in denariis Prociliae, Juno Moneta (Fast. Ti. 
183.) iu nummis gentis Carisiee exstat. 

Ad Fast. iv, 945. ic fine, ubi vide notas argumenti his- 
torici ad instar nobis est nummus Servilii, vide Ekhel. loco 
ibi citando. 

Sed omnium fructuosissimum haud dubie est, si uno in 
loco jam Ekhelius, vir magnus (tom. v. p. 276.) lectionis 
Tindicandae viam e nummo ostendit. 

Fast. vi. 651 sqq. (cf. Liv. ix. 30; et Val. Maxim. ii. 5. 
sec. 4.) Ovidius originem Quinquatruum minorum expo- 
siturus, tibicines Romanos aliquando jura qusedam sibi 
ademta aegre passos Tibur exsulasse, canit; alterius cen- 
soris autem astutia, quum religio ejus rei senatum teueret, 
potos in plaustro noctu in urbem invectos esse : ver. 683. 
ita pergit : 

Jamque per Exquilias Romanam intraverat urbem ; 

£t mane in medio plaustra fuere foro. 
Callidus, ut possent specie numeroque senatum 685 

Fallere^ personis imperat ora tegi. 
Admiscetque alios : et ut hunc tibicina coetum 

Augeat^ in longis vestibus ire jubet. 
Sic reduces bene posse tegi> ne forte notentur 

Contra CoUegoe jussa redisse sui, 690 

Duo in censura collegae tunc fuere, Appius Claudius et C. 
Plautius ; Liv. I. c. Versu 690. sub collega qui, ne irri- 
tnm faceret consilium, timetur, haud dubie Appius Clau- 
dius intelligendus ; cf. v. 663. Alterius nomen in vulgatis 
deest, sed e varia lectione Cautius pro Callidus jamdudum 
Pighius e conjectura restitnerat Plautius, quod unice sen- 
sum prsebebat, quum nomen proprium ibi necessario desi- 
deraretur. E gentis Plautiae nummo (vid. Ekhel. I. c.) 
quem ipse in Museo, quod Cassellis est, inspexi, ubi ad 
lepidam hanc catastrophen alluditur, vix dubium manere 
poterit, Plautium tunc restitutB pacis et piae fraudis auc- 
torem fuisse, et Pighii conjecturam unice rectam veramque 
esse. Habet nummus in Ant. Personam mulierem, in- 
VOL. v. 3 c 



378 EXCURSUS 

script. L. Plautius; in averso exstat Aurora alata qua- 
tuor equos ducens ; inscribitur Plancus, Persona mnlie- 
bris ad jocum a se excogitatum, Aurora ad tempus catas- 
trophes alludebat, et a dignitate gentis non alienam ent, 
nummis incudere casum aliquem, qui festi alicnjas Romi- 
nis origo factus erat, quod gentes semper magoo sibi honoie 
diicere, et in nummis celebrare solebant. 



EXCURSUS III. 

DE ORTIBUS ET OCCASIBUS SIDERUM IN OVIDIO NOTATIS, DE- 
QUE FASTIS SIDERALIBUS GRiECORUM ET ROMANORUM. 

I. XJiO majore ego cum voluptate huic carminis nostri 
parti immoror, quse ad rem astronomicam pertinet, quo 
pauciores barum literarum cultores, etsi vetemm scripto- 
rum intelligentia probabilem hujus disciplinas cognitionem 
omnino flagitet, hac etiam ex parte rerum cognitione inter- 
pretationem adjuvare solent. Magnorum philologorum et 
interpretum, Heinsiorum, Burmannorum aliorumque, qno- 
rum commentarii frequenter manibus triti sunt, exemplum, 
qui his rebus explicandis dijudicandisque plerumque sa- 
persederunfi, non parum nocuisse, in promptu est. Quam- 
vis alia fortasse earum disciplinarum causa sit, quss a 
veteribus quidem peculiaribus libris tradita?, minus tamen 
ad alios omnes scriptores pateant (v. c. medicina, architec- 
tura, etc. in quorum scriptoribus quaedam ignorare philo- 
logo non adeo crimini vertendum esset, quum magis per 
se valeant, minoremque et in aliis scriptt. vim habeant) 
contra historiae naturalis et astronomiae probabili notitia in 
veteribus scriptoribus non facile carere posse dixerim. 
Ne enim dicam de coeli cognitione, sine qua geographo- 

^ Vid. V. a. Ileinsium et Burmannum ad Fastos. 



IN OVIDII FASTOS. 



379 



rum veterum nulla est iotelligentia, quae io philosophis fre- 
qnenter desideratur, in mythologis denique atque poetis 
mythicis, qni signis coelestibus fabulas suas adnectunt ; 
siderum orius et occasus annui ad anni tempora indicanda 
ita ab omnibus scriptorum generibus recepti sunt, ut quo- 
nimdam, praesertim scriptorum rei rusticse, sine eorum 
cognitiooe nulla omnino intelligentia sif^. Et re vera pris- 
cis illis hominibus, praecipue Graecis, in felici terrse regione 
per octo fere anni menses ssepe noctes diesque, dura ne- 
gotiis agrestibus et gregum tuteLv^ operam dabant, sub dio 
degentibus coeli splendidum spectaculum nimis se ingessit, 
quin ad sidera illa animum intendere, splendidiora dignos- 
cere, et certa, quibus in coelo conspiciantur vel aufugiant, 
tempora observare debuissent. £t ita jam Hesiodi aetate 
ad splendidiorum siderum ortus et occasus negotia rustica 
distribui, anni partes majores distingui, jam apud Home- 
rum navis cursum ad astrorum situm dirigi, coelique re- 
giones inde noctu dignosci videmus'. Sine ulla autem de 
coeli natura deque causis hujus motus cognitione, et abs- 
que observationibus accuratioribus eam, quam diximus, 
siderum observationem cogitari posse et per se patet, et 
contra Bailly jam multi adseruerunt. Quatenus in oculos 
incurrebaut, ortus et occasus tunc in coelo notabantur. de 
sphserse descriptione et notatione in TcapaicrtyiMuri nullum ad- 
faoc vestigium. 

II. Thales primus astronomiam spha?ricam et sphserse 
coDstructionem in usum vocare debuit, siquidem ad eum 
primum ea refertur laus, Vergiliarura exortura non appa- 



*■ Aristoteles ita sacpissime tennpo- 
rum notationes a sideribus petit. Hist. 
anim. viii. 15. de thunnis: koi ap- 
\ovTai ^TjpimffQai o7r6 TrXiia^og 
SnfaroXrjg fifxP'- ^picrovpov Svmatg rb 
laxarov; viii, 14. de (luibnsdam imec- 
tis, y)(Tv\aZov(Ti ck (nrb irXeiaSog cv- 
fTtojgfu\pi rov tapoQ,ei ita s^xpisVinie. 
Ipsi rtTum soriptores liac tcmpormn 



notatione saspe utuntur, et plura ejus- 
modi exempla exstant apud Thucydi' 
dem et Polybium. 

" Odyss. V. 271. Hesiod. ipy, 383. 
564. 597. 609. 614. Antiquissimum 
Jobi carmen apud Hebr. novit Pleia- 
das, Ilyadas, Orionemque, ix. 9. et 
drHconcrn scptemtrionalem, cap. xxvi. 
14. 



380 EXCURSUS 

rentem tantum et heliacum, sed cosmicum et Terum expo- 
suisse, et post ejus tempora, accedentibus aliis etiam, qu» 
ex his ortibus et occasibus notandis sperabantur, commo- 
dis, certo et artificiose reliquorum etiam sidemm tempon 
notata esse invenimus. Cernebantur haec commoda io aiini 
tempestatum variarum ex siderum motibus prsesagio» tun 
ad agriculturam, tum ad omnem vitam utilissimo. Meteo- 
rologi enim, sicut hodie id agunt, ut e lun» diversis vicibos 
tempestatum mutationes prsesagianty tunc temporis omnes 
aeris mutationes et temperies, ventos, pluvias, etc. cam 
certis siderum ortibus et occasibus conjunctas esse, et re 
vera ab us pendere, arbitrabantur ; atque tempestates ita 
aeque ac siderum motus certo suo tempore redire et pra&dici 
posse credebant. 

Maximam haec res ad popularem usum vim habuit. Ce- 
leberrimi igitur ejus temporis astronomi, rationibus ad as- 
tronomiam spha^ricam subductis/singulis diebus tum certos 
siderum ortus et occasus, et veros et apparentes (ut kalen- 
daria ex iis excerpta docent ;) tum certas tempestates cum 
iis conjunctas, quatenus experientia docuerat, adposuerant 
Meton, Eudoxus, Euctemon, Democritus, Calippus, Dosi- 
theus, nomina illa celebria fuere, in quorum observationi- 
bus, non eorum solum tempore sed et postea, plurimi e 
Grsecis et Romanis ob singularem utilitatem, etsi ob spvi 
et situs diversitatem minus convenireut, acquiescere soliti 
sunt^ Ut in fastis ))ostmodo Romae factum est, ita tabu- 
lae, in quihus ha?c notata fuere, in Gra;ciaB urbibus publice 
cxpositap ct adfixa} erant (unde irapair^y/xaTa,) et, ut e 
Theonc" videtur, non singulorum tantum sed uridevigiDti 



* \ alet «l(; liis observation. qiio(l Miruiva a(rrpoj'6fioi Kni xcvacac tr 

alia (le ic Fcstus Avieuus rrogn. 45 : ralc noXKri tOtjKaif -xtpi riv rtm 

" lllius ad uuuitios prolixa decenuia i)\iov irfpKpopun' rwv h^PiaKatCfiaur' 

rursuin A(lj»x'i.>^e Mcton (.'e«:ropia di- tjpivm', ori Kaff hKanrof Iruivrev 

citur arte; liidcditijne tininii.-^, tenuit roiuaCe tarai xtifif**i*t Kni roiovCt tap» 

rem CJraicia sollers IVotiiius, r/ /.••/^^ca Kai roiovCf ^lpoi;. Kai nnttyct ^/fhfo- 

inventum tnioii in <niiio-. 7ru»()oj' kui riHolct ih'Hiot Kai roXXu 

" Ihco ad Vi.ui Pha.'n. ni cf fnru -^pbi: i^uH^iKut; \pfia^; rot'^ 'ivGp*^ 



IN OVIDII FASTOS. 



381 



annorum, qui cyelum sub Metonis nomioe circumlatum 
efficiebaat, tempestates sideribus suis adsignabant et prae» 
dicebant. Servatus etiam erat mos, in praeceptis rusticis 
siogulorum negotiorum tempora non ad menses eorumque 
dies, sed ad siderum ortus et occasus prsecipere, et post- 
qnam rustici in ipso coelo observare desierant, harum tabu- 
larum ope cujusvis sideris ortus et occasus reperiebant, et 
ad mensis dies referebant. Observatio harum tabularum, 
elsi non rigorosa, tamen ssepe accurata erat, ut jam Pfaf- 
fius' monuit, qui etiam criticse ope in contextu parapeg- 
matum interdum corrupto veritatem restituendam esse 
docuit. 

Duo sunt antiqua parapegmata magnce auctoritatis, qusB 
observationes illorura astronomorum, nomine plernmque 
laudatorum, nobis servarunt. Alterum est Ptolemaei (Pe- 
tavii Uranolog. p. 94.) et inscribitur <pda-€i^ &vXaySv ixnnifAM» 

artSwy vel ipda^ciq St,'sXaySy koI itfiffyjfxaaiai, quod jam a Suida 

laudatur. Singulis mensium diebus ortus et occasus ex 
variorum auctoritate cum i-KtavifjuKriaK; adsignat; hoc tamen 
proprium habet, quod et scholion indicat, non omnes ibi 
stelias, sed primse tantum et secnndsB magnitudinis, indi- 
cari ; Vergilias, Hoedos et ejusmodi minores exclusas esse. 
Fructuosissima ejusdem nota est, qua de auctoribus, unde 
conflatum est, et de regionibus, ubi singuli observabant, 
exposuit. Alterum est Gemini (Petav. Uranol. p. 64.) illi 
subsimile, ita tamen ut sidera non mensis diebus, sed sig- 
uorum Zodiaci partibus adscripta sint. Tertium, a Leomco 



TToig, Si enim accuratius quacreretur, 
undevicesimo cjuoque anno, quo Me- 
tonis cyclus iDCcepit, cum iisdem orti- 
bus easdem tempestates redire crede- 
bant. Hrevius spatium ponens Plin, 
xviii. s. 67. coU. ii. s. 48. ([uarto quo- 
que anno easdem redire ex Kudoxo 
tra<iit. Omnium si libet minimos am- 
bitus, rediie easdem vices quadriennio 
exaclo Kudoxus pulat, non ventorum 



modo, verum reliquarum tempestatum 
magna ex parte ; conf. Columella, li- 
bro III. vi. scc. 4. • 

^ In libro egregio, quo omni buic 
argumeuto pra>claie lucem adtulit : 
De orltbus et occasihus iiderum apud 
auctoies cLassicos commemoratis Com- 
mentalio, Gottiuga: 1786. pra:mio or- 
natti. 



882 EXCURSUS 

quodam Latine versum, e pluribus compilatum et siiie 
auctoritate Petavio videtur. Aetii Atnideni medici wpar 
'KyfyyM (Petav. 421.) eas tantum aeris mutationes, que ad 
sBgrotorum statum aliquam vim habere credebantnr, ex- 
cerpit. Usum eorum in Romanorum fastis rusticis» qoi 
toti ab iis fere pendent, explicandis et dijudicandis maxi- 
mum esse, patet. 

III. In hac etiam re, Graecis prseeuntibus, Romani ms- 
tici eadem parapegmata, ad qusB negotia rustica compo- 
nerent et unde tempestates prsBviderent, quotidiano usa 
terebanty et Ovidius, in carmine suo condendo, hos fastos 
rusticos cum urbanis, qui raro siderum mentionem inji- 
ciunt, cdnjunxit. Accedebat autem in his alius adhuc 
usus, feriarum scil. rusticarum publicorumque sacrifici- 
orum notationes, quem tamen usum Graecis etiam para- 
pegmatibus fuisse, conjicere licet e Colum. IX. xiv. sec. 
12 : Verum in hac ruris disciplina sequor nunc Eudoxi d 
MetoniSf antiquorumque fastus astrologorum, qui sunt ap- 
tati publicis sacrificiis, M utato horizonte et tempore veri- 
tas eorum nulla erat, sed etiam post Caesaris accuratiores 
calculos semper adhuc in usu manebant, et in normam 
negotiorum rusticorum adhibebantur. Pergit Col. 1. c. 
Quia ei notior esl ista vetus agricolis concepta opinio ; nec 
tamen Hipparchi subiiliias jnnguioribuSf ut aiunt, rustico- 
rum literis necessaria est, Ex iis autem kalendaria rustica 
sideralia ut apud Coium. xi. 2; Plin. xviii. 25 sqq. Quinc- 
tilios apud Geop. I. ix. p. 39. exstant, conflata sunt, om- 
niaque praecepta Plinii, Columellge Virgiliique, si tempas 
indicandum est, non anni menses, sed siderum occasus et 
ortus spectant. De ipsius autem coeli observatione tunc 
non cogitabatur in rustico, et Pliu. xviii. s. 60. 65. 67. in- 
docilem coeli agricolam ad folia decidua tamquam Pleiadam 
occidentium signum, cicindelas autem lucentes, sidera iila 
terrestria, ut coelestium contemplatione careant, tamquam 
solstitii appropinquantis signum attendere jubet. ^Hrgi- 
lium (Gcorg. i. 257.) etiam, qui praecipit : 



IN OVIDII FASTOS. 383 

Nec frustra signorum obitus speculamur et ortus^ 
Temporibusque parem diversis quatuor annum ; 

potius hoc sibi velle, ut horum fastorum usum commendet, 
qnam ipsa sidera observare jubeat, egregie ad h. 1. notavit 
Voss. Quin ex his ipsis tabulis, quibus auctorum nomina 
probabiiiter, vel in titulis, vel in singulis observationibus 
adscripta erant, astronomi illi duumviri Conon et Eu- 
doxus^, quos Virgilii pastor poculo insculptos habuit, pa- 
storibus et agricolis innotuisse poterant. Ecl. iii. 40 : 

In medio duo signa, Conon et quis fuit alter, 
Descripsit radio totum qui gentibus orhem, 
Tempora, quoe messor, quce curvus arator haheret. 

IV. Praeter Graecorum et Aiexandrinorum observati- 
ones, alise etiam in Italia institutae accesserant, verbi c. 
Csesaris apud Piinium saepe satis exactae, et fasti plerum- 
que et Grsecas et Romanas junctim exhibere solebant. 
Plurimas vett. observationes, quoad veritatem astronomi- 
cam egregie et exacte ad Petavii fabulas propriosque cal- 
culos discussit, et horizouti sevoque suis reddidit iil. Pfaff. 
1. c. Priusquam vero simili ratione in quibusdam Ovidii 
locis ad veritatem astronomicam revocandis versabimur, 
et, quid de iis judicandum sit, videbimus, paucis de or- 
luum et occasuum apud veteres diversis generibus, et de 
veritatis astronomicee probabiliter quaerend» ratione di- 
cendum est. Veteres enim Grceci ante Thaletem (vide 
supra) apparentes nonnisi ortus occasusque spectabant et 
ita nonnisi dividebant, ut ortum (^«toXV) et occasum (8j/V<y,) 
vel matutinum, vel vespertinum esse indicarent '. Quum 

y Eudoxum autem esse illum, cujus vel quaudo sidus primum in cgbIo ap- 

nomen non suppetit canenti, ob cele- paret diligenter distingui vult Gemi- 

bre, quod ejus fasti apud rasticos ha- nus (c. xi.) dvb rrJQ dvaroXiiQ, id est, 

bebant, nomen neminique secundum» ortu quotidiano post solis occasum. 

fere exploratum est. Vide Lucanum, Awriv item dirb Ttjg Kpv\pio>g, qusB 

Phars. X. 187. tamen voces saepius commutantur, ut 

' 'EiriToXffv, id est annuum ortum, passim rcperies. 



884 EXCURSUS 

vero ortus apparentes et veros discernere didicissent, ita 
eos divisos et appellatos esse constanter iiiTeniiDus : 

Ortus matutinus verus^ i. e. cosmicus. 

apparens, i. e. heliacus. 

vespertinus verus, i. e. acronyclius. 

apparens. 



Occasus matutinus verus, i. e. cosmicus. 
Occasus matutinus apparens. 
Occasus vespertinus verus, i. e. acronychus. 
Occasus vespertinus apparens, i. e. heliacus. 

ubi hoc universe tenendum est : 

l^. Mane veros ortus multis saepe diebus prcecedere ap- 
parentes. 2**. Vesperi apparentes praecedere veros. Astro- 
nomi Graeci. et Columella, et Plinius semper, ut necesse 
esty sive ortus matutinus, sive vespertinus, interdnm etian 
sive cosmicus, sive heliacus, sive acronychus sit, annotant 
Ovidius raro, sa^pe falso, saepe ambigue, uter ortus occa- 
susve sit, indicat, et videbimus infra eum vix ipsam hanc 
differentiam, utut maximam, novisse, vel expressisse. 
Penes interpretes ig^tur manet semper investigatio, qnale 
ortus genus in singulo loco accipiendum sit; et non mirum 
est saepe eos in diversa abire, siquidem sine calculo et ta- 
bula nihil nisi globum aliave kalendaria in consilium voca- 
verant. Non solum ad hoc videndum, sed universe ad 
veritatem astronomicam dijudicandam, expeditissimam sane 
viam aperuit et cuivis patentem calculorum etiam imperito 
Petavius, tabulis condendis, in quibus multis iisque no- 
tissimis stellis ortus occasusque cosmici, heliaci, acronychi 
ad Romae et AlexandrisB horizontem, cum signorum Zo- 
diaci partibus, in quas anuo primo Juliano incidebant, ad- 
signati sunt. Uranolog. var. Diss. p. 58 — 61. His sig- 
norum - partibus ad mensis dies, quibus tuuc temporis 
respondebant secundum laterculum, quod p. 57. praemisit, 
relatis, accurate intelligi potest, quando quaepiam stella 
anno primo Juliano, vel Roma;, vel Alexandriae orta sit, 



IN OVIDII FASTOS. 885 

vel occiderity unde, qnale ortus occasusve genus in Ovidii 
aliorumque notfttionibus intellig^ndnm sit, quatenus ad 
veritatem astronomicam acbedant, vel denique au negli- 
gentiae, vel Ovidius, vel ejus auctores culpaudi sint, judi- 
cari potest. Quam fructuosa sit hsec via, quam jam Pe- 
tavius exposuerat, ad criticum rei studium, luculenter 
laudatus iii. Pfaffii liber ostendit, qui tamen numerorum 
typis expressorum accuratam castigationem passim in sus- 
picionem vocavit, et semel in locum incidit, qui aperte 
falsus erat (p. 95.) QusBdam etiam signa in Ovidio obvia, 
Aquarius et Pisces ibi desunt, et ex accessione horizontis 
Atheniensis, qui ibi scepe desideratur, magnum haberet 
incrementum illa Petavii tabula. 

Quas igitur Ovidii notationes singulas si quis ad tabu- 
las illas exiget, advocatis aliis kalendariis sideralibus, ad 
ODum horizontem unumque aevum omnes nullo modo re- 
▼ocari posse, alias ad Romanum, alias ad Alexandri» ho- 
rizontem pertinere, eumque modo Grsecas modo Romanas 
auctoritates sequi, statim intelliget. Non enim cum Pon- 
tedera " consentiri potest, qui eum maxime fastis Cffisaris, 
qui postea sub Augusto emendatius prodierunt, usum esse 
▼oluit, quod nonnisi quibusdam in locis, ubi vere cum sevo 
Juliano et Romse horizonte convenit, concedi potest. 
Verisimillimum erit et maxime consentaneum rationi, qua 
Ovidius in omni hoc argumento versatus est, ipsum usum 
esse fastis, quales Plinii et CoIumellsB sunt, ubi ortus et 
occasus secundum varias plagas annotati^ erant, et inde 
pro lubitu et ut carminis rationes admittebant, notissimo- 
rum siderum apparentias modo huic, modo alii horizonti 
adscriptas in carmen suum transtulisse. Luculentius hoc 

* Pomedene Antiqu. Latinarum dum Italicam rationem Ccsaris auc- 

Gnecararoque enarrationes atque e- toritati opponat. 

fnendationes, pr^ipue ad veterU anni ^ Ita Plin. semper xviii. s. 66. iii. 

rationsm attinentes. Patav. 1740. Qui nonas April. in Attica Virgili» vesperi 

vir post Cssarem aliud kalendarium occultantur. Esdem postridie in Bs- 

emendatum et ItaliaB magis adapta- otia : Cssari et Chaldsis Nonis. 
tum esse censet, quum Plinius inter- 

VOL. V. 3 D 



886 EXCURSUS 

mihi arguere yidentur ea ioca, ubi ejuMlem stell» idem 
ortas bis diversis diebus adscriptus est, et ita ut alter ac- 
curate ad Romas, alter ad AlexaDdriae horizontem per- 
tiueat. Accidit hoc iu Delphini artu acronycho, qai vi. 
471. diei 10 Jun. adscribitur (in quem idem ortus Rom» 
incidit, ad Petavium Gem. 17^ = d. 10 Jun.) 

Navita puppe sedens^ Delpbina videbimns^ inquit ; 
Humida quum pulso nox erit orta die. 

Postea repetitur die 17 Jun. quod ad Alexandriae ho- 
rizontem pertinet. (Gem. 25^ 2 = d. 18 Jun. quod uno 
diediffert.) vi.720: 

Continua delphin nocte videndus erit^ 

quod et h. 1. de ortu acronycho intelligi debet. Similia 
fere loca sunt, v. 733. et vi. 235. (vide Pfaff. p. 74 et 75.) 
ubi Boot» occasus matutinus bis repetitur, et semel ad 
Romae, semel ad Gr»ci» horizontem pertinet, et eodem 
modo se habebit cum Lyras et ReguU occasibus, alio no- 
mine postea laudandis, quos i. 654. d. 23 Jan. et iterom iL 
75. d. 2 Febr. adscribit, ubi in Kaiendario, quod ante 
oculos habuity iidem occasus bis, sed secundum diversos 
horizontes adnotati fuere. Ad Ovidii autem imperitiam in 
his ortibus et occasibus carmini suo intexendis, jam pridem 
Kastnerus aliquando digito intendit {Kdstnersches Man- 
cherley astronomisch-philologischen Inhalts in d, neuen 
philoL Bibliothek, B. II. St. i. p. 7 sqq.) et Ovidium, 
quid intersit inter ortum et occasum, vel matutinum, vel 
vespertinum, non solum neglexisse, sed forte ue scivisse 
quidem, et locus a Kastnero ibi expositus et multi alii, ubi 
aperte alterum alteri substituit, luculenter arguunt. Utrum- 
que autem vere toto coelo differre nemo ignorat, vel in- 
specto globo deprehendet ; i. 311 : 

Ergo ubi nox aderit ventuns tertia nonis^ 
Sparsaque coelesti rore madebit humus ; 

Octipedis frustra quaerentur brachia Cancri ; 
Prseceps occiduas ille subivit aquas. 



IN OVIDII FASTOS. 887 

Aperte occasam vespertinum verbi innuunt. Occasum 
autem nuxtutinum dicendum fuisse omnes viderunt. Pto 
aderit autem rescribere abiit, etsi Latinum foret, nec ob 
sequentem versum licet, qui vesperam innuit, nec hic error 
semper recurrens concedit. 

I. 653. (d. 23 Jan.) Occasus Lyras vespertinus cum oc- 
casu Reg^Ii vespertino jungitur. Toto coelo hos diiferre 
ne verbo quidem indicatur, et ubi iidem occasus junctim 
recurrunt (causam supra tentavi) ii. 57. verba ejus aperte. 
indicant, poetam utramque stellam toto coelo distantem 
simul occidere, credidisse : 

Illa nocte aliquis tollens ad sidera vultum 
Dicet : Ubi est hodie^ quse Lyra fulsit heri ? 

Dumque Lyram qusret^ medii quoque terga Leonis 
In liquidas mbito mersa videbit aquas. 

Vertere liceat, quas Kastnerus I. c. egregie disseruit : 
Si quis frustra Lyram quaesiverat, idque, ut apparet, in 
cceli parte vespertina, converti hunc nonnisi oportebaty ut 
orientem videret : poetice igitur, non mari immersum, sed 
emergentem e mari videbat. Quod si noctem pervigilare 
voluisset, mane quidem Leonis occasum spectare poterat. 
Etsi autem nox ineunte Februario pervigilata non aeque 
longa est in Italia, ac forte Gottingae fuerit, dubito tamen» 
an etiam Romae de integree noctis intervallo subito dioi 
queat. Et patebit ita, Ovidium, Lyra et Leonis occasum 
simul cerni, vere credidisse. Occasum ibi duplicem esse, 
interpretes breviter adnotarunt, etsi vix aliquis inde sen- 
sum loci satis percipiat : Eo magis exponendum esset, quam 
prater naturam passim depinxerit poeta, in cujtu descrip- 
iianibus alibi non legere, sed ipsam naturam intueri nobis 
arbitramur, Haud dubie stellas nonnisi e libris, eaeteras 
res ex ipsa natura cognovit, et defait una e virtutibus» 
quas in Astronomis laudat : 

Non Venus, et vinum sublimia pectora fregit. 

De aliis locis monere liceat, ubi eadem est utriusque 



088 EXCUBSUS 

ortes comniotatiOy qofls lectorem facile ia ciiuvui i a dMC o t . 
Fa»t ir. 165—170 : 

Xoz nbi tnmsierit, codaiiiqiie rnbeMefe primo 

Coeperit^ et tactie rore qoerentor sres; 
Semnstamqne faoem Yigilata nocte Tiitor 

Pooet, et ad aolitnm msdcns ilRt opos ; 
Pleiades indpinnt hnmeros releTxre p a term i a, etc 

Fosa descriptiooe tempos matotioom indicat, ubi ▼esper- 
tinos est occasos. Cf. Pfsiff. p. 63 et 64. 

Fast. y. 545. Noctem contrahi et aofogere sditD citias 
sidera caoens, ot mox polchenrima Martis appareai Im, 
his ?erbis otitor : 

Sed qnid et Orion et caetera siderm mnndo 
Cedere fiestiiiant, noxqne ooarctat iter? 

ita ot Orion, mane occideos, occasom festioare Tideatnr; 
sed jam die 9 April. Fast. iv. 387. primae ejos partes 
vesperi occiderant, ot Oyidios ibi explicandos est e PKoio : 
Non. Apr. " Orion et Gladins ejus incipioot abscondi," 
et die 11 Maii reliqo» ejos partes secotae erant Fast t. 
493 et 494. (cf. Pfaff. p. 84.) ita ut oe vesperi qoidem, 
nedam per Doctem et maney qaod OYidios ▼ult, oUom 
Orionis yestigium in coelo esset, quatnor diebus post oc- 
casum ejus vespertinum : Locus luculenier ejus imperiHam 
arguens ! 

Cf. insuper iii. 403. qu» huc etiam pertinent. Majoris 
fere momenti sunt ea loca, ubi occasum etiam et ortnm 
commutari uullum dubium est. In his etiam locis raro 
poetam emendandum censerem, et potius vitium interdom 
ejus negligentiae, vel vitiis in ejus fontibus tribuerimy nbi 
facile voces semper recurrentes oritur et occidit passim 
commutatae esse poterant*^. 

^ Nuffquam fere frequcntius libra- quenter recurrunt, dudam a criticB 

riorum oscitatione coroniutationes et observatum est. Et hodie h»c critiet 

depravationes admissas esse quam in in parapegmatibus Grscis ejcercendi 

locis, ubi vcrba qusdam pauca fre- est, ubi verba iifoQ, ifrKtpwQ, iirvii. 



IN OVIDII FASTOS. 



389 



P. IV. 903. (die 25 Aprilis) Aries dicitDr occidere : 

Et frustra pecudem quseres Athamantidos Helles. 

Occasus acronychus (Aries 12^. 45.) valde inde dissentity 
quum in die 4 Apriiis incidat, ortus heliacus, quem huic 
substituendum putat Pontedera, propius accedit, quum 
sit in Ariet. 22**, 8 = d. 13 April. Aftamen haud inde 
sequitur, locum emendandum esse cum viro laudato, 

Nec frustra pecudem quseres^ etc. 

Cffiterum Grsecus auctor concivit cum Ovidio: apudGem. 
ad Taur. i. qtd diesfere convenit, legitur. KaXiWf» ^ irpi^ 
Xry^i ivirtyj^tov, id est, desinit oriri, sive partes extrem» 
asterismi orinntur, quum dies modo scriptus 13 April. ad 
lucidam in capite Arietis, prius orientem, pertineat. 

2?. Majoris momenti locus, iii. 405. (d. 5 Mart.) Arcto- 
phylax dicitur mane occiderey ut aperte verba loquuntur : 

Quum croceis rorare genis Tithonia conjux 
Coeperit, et quints tempora luds aget ; 

Sive est Arctophylaxy sive est piger ille Bootes 
Mergeturj visus ejffugietque tnos. 

At non efiiigiet Vindemitor, 

Sabstituitur occasus matutinus ortui vespertino, in quo 
omnes consentiunt. Euctemon, qui item Arcturum et 
Vindemiatorem jungit ; Pisc. 12 : EvKrrifMyi iipKrovfcq ivirtXket, 
Keu 'Kporfvyrjriio iK^ari^. Ptolemseus haud dubie ex eodem d. 
5 Mart. &pKrovpo^ i<rx€pioq iwirtXkei. Plin. xviii. 26. 8 Kalen- 



Kai iircriXXa semper recurrunt. A- 
perta commutatio in Gemino Piscium 
14 : Eimrrifioii i«r«roc tifog ^vvh, 
quod mutandum esse in kifoQ imr^- 
Xa omnes rationes postulant. Gaudeo 
idem animadvertisse Pontederam, p. 
405. qui eodem modo medetur. Ita 
etiam in lib. iii. Fastoruro, duo car- 
mioa 449. 450. intelligenda sunt et 
explicanda. Facilior tamen fortasse 
emendatio foret, si IfrTtipiOQ hvvii 
legator, quod sque verumest, et a 



Ptolemso d. 5. 7. 9. Martii adscribi- 
tur» 6 Koivhc Vinrov cat *AvSpofuSag 
ia-jripiog dvvti, quum iaTrkpioQ et i^>oc 
facilius commutari poterant. Vide 
emendationes 111. Pfaffii, p. 81. not. 
quas inter hanc etiam amplectitur. 
Pares errores sspe notat Petavius 
Diss. p. 90. C. Firmicus pro occasu 
ortum scripsit, viii. 14. p. 91. A. Idem 
Piinium emendat : emergitur pro im- 
mergitur. 



890 EXCURJ5US 

dar. MarL hinindiois visu et postero die Arcturi exartu 
vespertino, qui cum Eudoxo facit. Ad amnssiiii autem 
Petavius cum Euctemone, in cujus tabula acnmycte aritwr 
Pisc. 13«. 32=rf. 5 Mart. 

Idem video animadvertisse Pontederam, qui astronomi- 
cas rationes ne re^pexit quidem, p. 405. Quam Tanbneros 
tentat, medela, ut, interrogationis signo post tuos posito, 
locus negetur, vix mentionem meretur. Aperte inter vitia 
a poeta admissa referendus est locus, et probabiliter fastos, 
quos sequebatur, maie iegit. Occasum enim matutimtwh 
quem in hunc diem male posuit, recte describit v. 733. (d. 
26 Mai.) 

Auferat ex oculis veniens Aorora Booten; 

consentiente Petavio, qui eumdem ad Gem. iii. 16. ad- 
scribit et fere Columella : xi Kaleod. Jun. Arcturus wujou 
occidit : cf. Euctem. in Gem. Ovidius maxime ad yeritateni 
accedit. 

3". iv. 904. (d. 25 April.) Caois traditur oriri : 

Signaque dant imbres; exoriturque Canis ; 

ad quod sidus placandum Robigalia instituta dicuntnr. 
Occasum heliacum, sive vespertinum apparentem substi- 
tuendum esse, ita ut festum celebraretur, quom primun 
Sirius in coelo apparere desierat, omoes videruot. Occasid 
enim sideris vis perniciosa in fruges tribuebatur; vid. Plio. 
xviii. 29. Ad Petavii tab. occidit heliace Taur. 5**. 31=28. 
d. April. cum quo convcnit Plin. Columella adponit diei 
30. Pr. Kal. Maias Canis se vespere celat; et Virg. Georg. 
i. 217. canis occasum cum solis transitu in Taurum, quem 
Ovid. etiam tetigerat, jungit : 

Candidus auratis aperit quum comibus annum 
Taurus, et adverso cedens Canis occidit astro. 

Cod. Farnes. lectio jam medelam adlatura erat: occidii 
atque canis. Neap. conjecit : effugietqm, alii occuKturqwe. 
Sed hoc vitium a poeta admissum esse, persuasum mihi 



IN OVIDII FASTOS. 391 

est, et fortasse aliorum populorum sacra ad Sirii ortum 
celebrata (vid. quee supra addoxi) ei ante oculos erant. 

4^ V. 723. (d, 22 Mai.) 

Nocte sequente diem cauis Erigoneins exit. Si cam 
interpretibus facias, locus aperte falsus est. Hi enim exit 
accepere pro oritur, ut similibus locis vi. 474. exit Eois 
aqtda: sed ortus ab hoc loco alienissimus est. In hunc 
ipsum diem incidit occasus efus heUdcus Taur. 29". 2 ; cf. 
Plin. xviii. 27 s. 67. et Ptolem. ad d. 27. 'KfOKvw /cpi^crai* 
QuaBritur itaque, anne verius ita intelligatur poeta, ut exit 
sit: decedit de coeli statione, aufugit ex aspectu, itaque 
occidit, etsi valde ambigue dictum est, et de ortu alibi 
saspius dicitur. In loco sequente, non possum a me im* 
petrare, quin contrarium contendere maluerim. 

5». iii. 711. (d. 16 Mart.) 

Postera quum teneras Aurora refecerit herbas, 
Scorpius a prima parte videndus erit. 

alias: notandus erit. 

Utraque iectio aperte ortum mihi indicare videtu^; et 
dabito an e verbis aliud quid elici possit. Indicandum 
faisse occasum matutinum prtmartint stellarum, non dubium 

est. Euctemon : rov ^KOfKlov ol w^roi &crr€p€q hljifovtri. Et ita 

Columella et Plinius, iv. 163. (d. 1 April.) totius sideris 
occasus matutinus sequitur : 

Dum loquor, elatse metuendus acumine caudee 
Scorpius in virides priecipitatur aquas. 

Eadem tamen ambiguitate notandus erit et Fast. v. 417. 
de occasu dicit: 

Scorpius in ccelo^ quum cras lucescere Nonas 
Dicimus, a media parte notandus erit ; 

ubi mihi non persuadere possum, poetam, si occasum jn- 
noere voluerit, notandus erit dicere potuisse. In utroque 
loco poetam ortum sibi cogitasse, credere fere malaerim. 



392 EXCUfiSUS 



EXCURSUS IV. 

DR QUIBUSDAM VETERIS ITALI.e NUMINIBUS BT IDEIS 

RELIOIOStS. 

• 

jMLAXIME fortasse Ovidio debeamus eas, quas nobu de 
veteris Italiae mythis reliquit notitias, et haud facile aB- 
quis scriptor est, qui difficilis hujus nec tamen tennis et 
infrnctuossB qa»stionis, quas in veterum Latinomm ideis 
religiosis, numinibus et mythis enarrandis et ab interpo- 
latione Grseca discernendis versatur, denuo excatiendie 
officium magis injungat. Omnem hanc rem, in qna vete- 
rum testimonia saepe tam pauca exstant, et insuper critiet 
plerumque indigent severissima, quum non raro verum in- 
ter multa frivola et grammaticorum somnia lateat, maxime 
lubricam esse et nonuisi in partibus ad certam aliqnam la- 
cem referri posse, et multi viderunt, et re ipsa, nt nunc 
esty conditio indicat. Egregie in quibusdam viam pneivit 
Illustr. Heyn. (Exc. 5 et 6. ad Virg. Mn. vii.) et fore, 
ut jam dum haec scribo, ab iis, qui praemium in hac acade- 
raia de eadem re explicanda propositum ambituri snnt, 
qusedam illustrata fuerint, spes mihi est jucundissima« 

Quaestio statim in limine movenda merito in eo versator, 
unde factum sit, ut mythi veteris Italise, si qui huic terras 
proprii fuere, in popuio tot scriptorum laude florente adeo 
parum propagati sint, ut vix ulius integer, reliqui fere om- 
nes cum Graecis fabuiis confusi supersint, plurimi interie- 
rint. Ex sola enim accessione religionum Graecarum, que, 
quum frequentior consuetudo inter utrumque populum in- 
tercedere coepit, Romam delatse sunt, nondum patrios my- 
thos summotos esse et decessisse necesse est. Heynias, 
Vir III. I, c. ad pravum illud Bomanorum studium, omnes 
res suas antiqniores adeoque my thos et religiones ab anti- 
quiore aliquo populo v. c. Trojanis et Graecis repetendi, 
hanc rem refert. Aliud mihi momentum hac in causa in- 



IN OVIDII FASTOS. 



393 



super ponderandum videtur. Yidemns enim populos anti- 
quos in primis culturae gradibus versantes et ante artis 
scriptorise vel plasticae initia ad fabulas et religiones suas 
propagandas et posteritati tradendas carminibus, quse a 
bardis suis composita omniumque ore freqnentata erant, 
ad unum fere omnes usos esse. Habuere ejusmodi car- 
mina Grseci, Romani, Germani, Hebrcei. Quse si igitur, 
vel ob naturalem eorum prcestantiam, ut in Grsecis carmini- 
bus Homeridanim, vel casu aliquo servata sunt, veteres 
illae idese et fabulae hujus populi cum iis posteritati traditae 
et quasi sancitse sunt ; e contrario cum iis plurimse gentis 
fabulse periere, et unicum tunc memoriae genus mansere 
ritus sacri in memoriam Deorum instituti. Ita inter Ro- 
manos factum esse arbitror. Rudia illa, quae Latium et 
Roma habuere, patria carmina^, citra dubium in religione 
patrum potissimum versantia, adeo parum auctoritate valu- 
isse et virtutibus se commendasse videntur, ut nisi prius 
amissa, tamen poesi Grsecae in Italiam translatas statim 
cederent, et cum iis patriae illae veteris Latii ideae religiosae 
et mytfai haud dubie perierint, ita ut, nonnisi in festis et 
ritibus domesticis aliqua eorum notitia servata, causae ri- 
tuum illorum plerumque perirent. Inde simul apparet, 
cur ipsi veteres in mythis et causis, a quibus feriae et cere- 
moniae domesticae repetendae essent, adeo in diversa abie- 
rint, quum vetera illa monumenta vel deperdita essent. 



' Ejusmodt fuere Satumii versui 
metro rndi et incondito; Hor. ep. II. 
i. 168. et EDDios apud Cic. Brut. 18 ; 
earmxna Saliaria, postea, quum ex ac- 
cessiooe literarum Grscarura lingua 
fnirum in modum mutata esset, vix 
intellecta, quorum autem magnam vim 
esse ad inteUigeDdam patriam mytho- 
logiam certum est. £a eoim numina, 
<{iUB io illis nominatiro occurrunt, jam 
tunc Romae culta esse» judicare licet» 
et jam veteres grammatici ex eo» si 
quod numen in illis non obvium erat, 
de seriore ejus accessione conjece* 

VOL. V. 



runt; (vid. infra de Venere.) In 
paucis iis, quae habemus, fragmentis, 
v. c. Janus, cujus prccipue ibi partes 
fuere (unde Lydus a potiore : SaXtoc 
vfivoiroiovvTtQ rbv *law6v) Satumut 
(quam formam vult Scal.) Lueetius, 
Valumniat Mania, PUumnut occur- 
runt, de quorum antiquitate et do- 
mestica in Italia religione judicare 
licet. Aliud eorum commodum in eo 
versatur, ut, si quid aliud, antiqua 
eorum lingua, ad veram notionem 
deorum quorurodam domesticonim 
conjectura adsequendam ducat. 

3 K 



904 EXCURSUS 

^el ob inconditam Hng^aam yix intelligerentur. 
aotem fabalis literae Romanse tnnc potissimum citra dn- 
bium obratse sunt, quum Grsecis poetis et scriptoribus 
Tertendis Romani ingenium exercere coepissent, et tunc 
maxime, quum pro Crono Saturnum, pro Rhea Opem, pro 
Baccho Liberum substituerent, factum est, ut mythi Graeci 
ad hflBC nomina domestica referrentur. Ita in mtiltis ac- 
cidit, ut nonnisi nomina ad Latium pertinentia argnant 
religionem eorum ibi domesticam esse ; fabuke omnes e 
Graecia petitse sunt. Jucundissimum accidit, si quando 
commutationis eorum cum numinibus Grsecis moroentam 
aliqua cum verisimilitudine deprehendisse nobis Yidcnri pos- 
sumus, ut v.c. Saturnum cnmfalce agresti in Kpnw, qaod 
ille falce demetebat, abiisse multi bene obserTarunt. In 
aliis y. c. Anna Perenna, Maia, Sanco, haud dabie appel- 
lationis similitudinem, in aliis ut in Matuta, vocis significsr 
tionem illud momentum fuisse, quo nomine comparabantnr 
et commutabantur, apparet ; Tide infra. 

De quibusdam certe numinibus in yetere Latio eitn 
controversiam domesticis, deque aliorum probabili notione 
et interpolandi ratione qusedam verba facere, post ea qw 
III. Heynius I. c. habet, ab Ovidii interpretatione non 
alienum erit. Universe numina illa, modo reges heroesqne 
in deorum numerum relati, modo praesides et primi auc- 
tores operum agrestium, modo nymphae et numina sylves- 
tria et montana vaticiniis clara, modo dei tutelares singu- 
lorum hominum fuisse, videntur. De Jano et Satumo 
celeberrimis omnino in hac mythologia nominibus h. 1. 
agere supersedeo : de altero quae tentari possunt ad Fast. 
i. coliegi; de altero ad 111. Heynium I. c. relegare licebit. 
De Silvano multa collegit et disputavit III. Voss. ad Eclog. 
p. 521. De Libero s. Lcebasio vide eumdem ad Ecl. vii. 
58. De Cerere, quae mature cum Demetre commutata 
est, vix aliquid praeter nomen, quod Sabinum esse, et pa- 
nem sonare volunt grammatici, superest ; Serv. ad Georg. 
i. 7. Alii explicabant per Geres, permutatione literarum 



IN OVIDII FASTOS. 



S95 



aotiqaa; Cic. Nat. Deor. ii. 26. Ambarvalia illa (Tib. ii. 1.) 
qoibos juoctim cum Libero plerumque culta est, ad vete- 
nim ejus io Italia cultum pertiuere videntur, quum Cerealia 
contra urbana prorsus more Graeco ceiebrarentur, et a De- 
metriis Graecorum repetita essent; Cic. pro Balbo, cap. 24« 

Si, quod certum est, vita pastoritia agrorum culturam 
in Italiii praecessit, numina huc spectantia, ut PaUs et Op9 
forte etiam antiquiora sunt illis culturse auctoribus, et ad 
vitam fere nomadicam ascendere possunt. Palilia illa (vid. 
Fast. iv. 721.) ipsa Roma antiquiora memoriam nobis ser- 
Tarunt Palis, de quo numine tam parum liquet, ut alita 
femina, aliis mas videatur, quod ad antiquam statuam, cu- 
ju8 sexus non amplius apparebat, refert III. Lenz. ad I. c. 
Plurima eo redeunt, procreationi et generationi eam pras- 
fuisse, quod et ipsum festi nomen indicat; non enim pro 
pecudis solum, sed et mulierum fecunditate, eo festo vota 
suscepta legimus% et altera scriptura Parilia (a pariendo) 
hoc aperte iunuit. Comparatis pluribus vocibus, ubi / et r 
commutata sunt, et in se iAvicem abierunt, (caeria, caelia, 
Xel^y, iilium ; cf. quod Ovid. tentat de Remuriis et Lemu- 
rib) ipsi scriptur» Pales et Palilia hanc notionem inesse 
fere crederem. 

Opis uomen divitias et opulentiam prisci hominis rustici, 
quae in rei pecuarise et gregum affluentia totce compre- 
hendebantur, referre videtur. Ops esse ois, ovis, ut laU^ 
daps, et a pecude ad omnem possessionem antiquitus 
translatum esse jam prius monitum est^; vid. Voss. ad 



• TiboU. IL V. 91 : Et fettu ma- 
trana dabit, etc. Festus : Parilia festa 
itbi observaoda judicant privatim ipse 
quoque puerpene domi ia stratia» ut 
parieodo ab iis stabiliantur. De votis 
pro pecudis partu, vide etiam Dionys. 
i. 88. et Ovid. l.c. 

' Ab ipsa forma opis . . . ovis est 
opilio» pro quo et ovilio reperitur. 
Inde opulentuB, ioops. Ut autem a 
pecade, in quo omnes fere priici bo> 



minis copis versabantur, ^oXv/iijXoi, 
voXvapvtQ apud Homerum saepe no- 
tionem divitum prsbent, nt inde p«- 
cunia dicitur, ut apud Homerum irp6- 
/3ara qus «cct/iijXioic opponuntur, et 
hodieque passim io Gerraania tauri 
Kar itoxfiv das Gut vocantur, ita optt 
postea de omnibus, quscumque aliquis 
possideat, dici coeperunt ; vid. Voss. 
epist. myth. i. 17. 



a96 EXCURSUS 

Ecl. X ; Scalig. ad Fest. h. v. Pro Saturni coDJuge jam 
tuDC fuisse habitam, Opalia cum Saturoalibus coDJuDcta, 
et Opis cum Rhea, Croni uxore, commutatio ioDuuut. 
Macrobio (i. 10.) ipso cum Saturno frugum et fructuum 
repertores dicuutur, ounc tanquam vitse cultioris auctores 
coli soliti. Aliis terra videbatur, quod semen recipiebanty 
quo etiam Opis cansivus cognomen spectat. 

Vertumni quoque et PamotuB memoria flaminibus, tem- 
plis, et feriis celebrata est. Pomonae munus nomen prodit; 
de Vertumno ipsi veteres interdum dissentiunt; eo tamen 
plurima recurrunt, ipsum nomen munus ejus indicare, ita 
ut omni rerum vicissitudini, anni etiam diversis tempori- 
bus praeesset Locus class. apud Prop. iv. 2. 

Proxime eamdem ob rationem ad eum accedit Anna 
Perenna, in cujus festo ver, lietum anni tempus spaiio sw 
rediens, publica IsBtitia excipiebant. Ovidius multus est de 
hilaritate et gaudio interdum effuso, cui suo adhuc tem- 
pore bibendo, jocando, cantando et saltando in Annae ne- 
more ad pontem Milvium indulgebant. Ovidius, qui in ea 
explicanda quidem fabulas alienissimas admiscet, et in alia 
omnia abit, alibi tamen manifesto ipsam ad Anni initia 
fausta refert (iii. 145. 146.) si quidem anni veteris au- 
spicia hanc etiam ob causam a Martio petit, quod ibi Anna 
Perenna colatur. Nec mihi parva fides, annos hinc isse 
priores, Anna quod hoc ccepta est mense Perenna coli ; ia 
qua argumeutorum serie eosdem cum Macrobio (i. 12. post 
init.) fontes, haud dubie fastographos illos (vid. sup. p. 454. 
Exc. i.) respexit. Inter alios antiquiores Latii deos re- 
censetur his Varronis versibus: te Anna et Perenna, 
Panda Koi xdrv Pales, Nerienes, Minerva, Fortuna ac 
Ceres. 

Ipsum nomen aeque ac annus esse a notione orbis, cir- 
cuituSy cui omnes fere popuii annura similem fingunt, 
persuasum mihi est. Voces : Annus et Annulus (id 
est, circuli) mq, iyiavroi, Jahr, year ab antiquo yra cir- 
cuire, jam compararunt Bredow et Vossius; sed et an- 



IN OVIDII FASTOS. 397 

num esse a particula vetere an, id est, circum, jam Ateius 
Capito apud Macrob. i. 14. animadvertit, et multa verba 
cum hac particula composita arguunt ; confer Fest. vid. 
Am. verba: anquirere (circum, circa qucerere,) ancq)s 
(hvpcfruvoi) anclabre (<&/x^iKi^eXXoy^) ancik (circumcselatumy 
Neapoi. ad ii. 435.) 

Singulare autem in mythologia veteris Latii momentum 
est, numina ista tantum non omnia vaticinio et cantu apud 
mortales claruisse, et celeberrimorum oraculorum in Italia 
antiqua undique vestigia sunt. 

De Fauno Picoque, de qulbus locus class. exstat apud 
Virg. iSneid. vii. 81 ; deque celeberrimo Fauni oraculo, 
quod Latinus de Lavinia sua consulit, abunde egit ad h. I. 
Illust. Heynius; Ovidius duobus locis (Fast. iv. 651; iii. 
291.) ejusdem oraculj, quod diverso modo exomat, men- 
tionem injecit. A vaticiniis eidem Fatui nomen inditum 
est, quod proprie fatidicus est, postea e^ eadem idearum 
conjuncdone, de delirante, desipiente dici coepit, quafuiyTK 
de utroque GrsBcis dici solebat, ita tamen, ut in fUrrt^ 
notio furendi prsecederet. Frequentius uxor ejus Fauna 
Fatua dici solet. Vetus de ea mythus (Butas apud Arnob. 
V. p. 99 ; Elm. Plut. Quaest. Rom. 20.) narrat mulieribus 
eam fata cecinisse, Faunum viris, nec unquam ob singu- 
larem castimoniam virum vidisse ; tandem, quum clam ma- 
ritum e vino poto ebrietatem contraxisset, virgis ab eodem 
ad mortem cs^am esse, postea divinis honoribus auctam. 
Ad hanc fabulam referendi sunt ritus sacrorum ei die 1 
Maii offerri solitorum. Eadem enim videtur, quam bonam 
Deam vocabant, consentiente Plut. Cses. p. 711. Bonam 
Deam Dryada et Fauni u^orem dicente; Macrob. i. 12. 
Terram etiam et Opem immiscet. De commutatione cum 
Pane res nota est, et Lupercalia recte Ovidius a Lycaeis 
Arcadicis repetit (ii. 281 ;) nam ad regem Latinum prorsus 
non spectant. Quicquid etiam de terrore Panico et re- 
pentina fuga gregum Faunis tribuitur, jam Pani suo tri- 
buerant Arcades. 



996 EXCURSUS 

PertiDeot porro ad hoc genus Canttu^ Egeriat CdMM, 
Carmenta, Porrima et Postverta (Ovid. i. 635.) de qaiboi 
ad Ovidium passim ageodum est. Etiam Mariis oracaliu 
apud Aborigines babet Dioojs. i. 14 ; ubi pious colamo» 
ligne» insidens deorum voluntatem exponit. Juno oracaia 
edens plus semel occurrit v. c. in luco EjLquilinb aab no- 
mioe LucinsB (Fast. ii. 440.) Ab eadem fotara praNBo- 
aendi facultate, et monitis ejus in reipabiice calamitatibu 
aadiri creditis, postea Mouetae nomen accepit. Inprimia 
in historia Sabinarum raptarom mentio fit Consi^ dfemonis 
csdterum ignoti, qui Romulo consilium de raptia virginibos 
suppeditavit, (KSyo-A^, fiw^M^i Plutarcb.) in cujus bonorefli 
Consualia celebrata sunt, quique haud dobie conailii 
prssses fuit, ut nomen ipsum prodit; conf. Piat. Roai. 
xiii. 3; Dionys. u. 32. Si denique, quod yix aliter te 
habere potest, Minerva ad terram Latinam pertinet» mox 
cum Paliade Greca commntata, hsec etiam ad ea, qoe 
consilio et sapientia sua homines monere et adjuvare cre^ 
delmntur numinay pertinere debet. Menervare enim aoti- 
qui dicebant pro monere (Fest. promenervat,) et Minerva 
igitur eamdem notionem, quam v. c. Moneta, offerret. 
Recte igitur in hanc sententiam Festus: Minerva^ q^od 
bene moneat ; lianc enim pagani pro sapientia ponebant» 
Unicum hoc forte vestigium de eo, quod Minerva apod 
priscos Italos sibi voluerit; nisi quis hoc nomen Latinum 
demum ad exprimendam Pallada Graecorum formatum 
esse malit. 

Romanis, vel potius Hetruscis etiam domestica est La- 
rium, vel publicorum, vel privatorum religio. Lar apud 
Hetruscos i. q. dominus, princeps, tum viris nobilibos 
houoris causa prueponitur (Lar Herminius. Lar Tolumnius, 
Lar Porsenna, Liv. iii. 65; iv. 17; ii. 19.) tum diis in- 
ferioribus et domesticis tribuitur, et prorsus respondere 
videtur r$ vipu^ priscoriun Grsecorum, quod aetate Home- 
rica, tanquam epitheton honorificum, viris claris veniebat, 
postea de hominibus divino honore auctis dicebatur : vide 



IN OVIDII FASTOS. 399 

Soliii. h. y. de herois notione. Ut porro ^p«<( i%ix^ftct in 
QrttoitL, id est, viri demortui et de civitate saa bene meriti 
una semper com diis domesticis coli solebant, ita apad 
Romanos qnsBqne civitas, gens et familia proprios sibi 
habebat Lares, ad qnos tum viri civitatis priucipesy tum 
singularum gentium patres, quibns vis aliqua in familiao 
salutem tribuebatnr, pertinebant. Piautus : Ego sum Lar 
famUiaris ex hacfamilia . . .familiceque Lar pater. Am- 
phit prolog. 2 ; Merc. V. i. 5. Post apotheosin Caesar, et 
Octavianus ex urbium adulatione jam 718. post Sext. 
Pomp. victum iis additi sunt, quod Hor. IV. v. 33. heroum 
cnltni in 6r»cia comparat. 

De publicomm Larium matre Lara, Larunda, dea Mnta» 
Mana, Mana Geneta, etc. denique de Manibns, Summano, 
Liemnribus et Larvis, exponendi occasionem Ovidii loca 
prsebebnnt. 

Qusedam addere liceat de aliarum veteris Italifle gentium 
diis et religionibus domesticis, quffi plus minusye postea 
Romam etiam migrarunt. Ita potissimnm Satrioi, Volsco- 
ram urbe, sanctam Matutte matris fuisse religionem Li» 
▼ins (vi. 33; yii. 27; XXVIII. ii.) tradit. Satis notnm 
est, hoc nnmen pro Lettcothea Greecorum semper habitnm 
esse. Veram autem hujns desB, qu(e ad priscam Italiam 
apectat, notionem assecutus esse videor, si ab Lucretio 
eamdem prisco illo sensu ab interpolatione Grseca libero 
abhibitam video ; de Remm Natura, libro v. vers. 655. nbi 
ita canit ille vates : 

Tempore item certo roseam Matuta per oras 
^theris Auroram defert^ et lumina pandit ; 

Matnta nt i^i^f GrsBcomm diei primam Incem designat, et 
hanc veram verbi notionem esse cognat» voces et gram- 
maticomm testimonia docent. Nonius Marcellus : manum 
dixere clarum, nnde etiam mane post tenebras diei prima 
pars ; inde Matuta, qnas Graecis Leucothea ; et Priscian. 
ii. p. 591. Putsch. Matuta significat Auroram. Maitttinum 



400 EXCURSUS . 

tempus inde dici, vix moDendnm est. Quod si igitor luBe 
prima ejus notio erat» ut primam diei lucem designaret, et 
iode Matuta, id est, laicjda, spkndida^ (ut solem Grmei 
^Mpey^ splendidum, appellabant) diceretnr ; facile conjictte 
Ucet» qoomodo cum Acvka^cV Grsecoram commntata sit, coi 
commutationi haud dubie nominis significatio ansam pne- 
bebat; mox dici coeptum est Leucotheam cum Matota 
eamdem esse, et fabulsB Graec» de Ino sive Leocothea ad 
MaU^alia etiam Romana transire matore coeperont, ot 
ceremonisB hojus festi solemnes (Fast. vi. 4S1.) ad Inds 
fabulam adludentes, et GraecBe proprie originis (I^ot 
Qusest Rom. 16.) aperte prodont Qnse si ceremoniae ad 
ipsum Serviom templt conditorem adsorgont interpolatio 
Graeca hoc ipso (ut re vera videtur) antiquior esse debet 
Cnltns Volscomm an more Graeco celebratos rit» non 
apparet. 

In SabinsB gentis numinibus, hujus gentis auctor iSanaff, 
ob templom qood Romae haboit, et varias ejos interpreta* 
tiones celeber est ; (Fast. vi. 213. 214.) De popnlariom 
colto locos insignis apod Sil. viii. 421. Ibant, ei lastipars 
SancuM voce canebant Auctarem gentis, pars hudes cte 
ferebant, Sabe, tuas, etc. Coll. Lactant. I. xv. sec. 8 ; qai, 
ut Faunom Latinse, Quirinum Romanse, ita Sancum Sa- 
binfe gentis auctorem vocat. Romani etymologiam hujos 
nominis proprii, quod fere cum Anco (nomine item Sabino) 
convenire videtur, a sanciendo quaBrentes, inde eum Jo- 
vem, sanciendorum foederum prassidem, interpretabantor, 
et foedera ei sacra putabant. Dionys. IV. cap. IviiL p. 

257 ; ix. p. 617. (^y Upf Aio^ Hia^iov ov ^PufJkaToi Soyicroy jcoXmIo'!.) 

Post eam interpretationem demum dei Fidii, Fidionls 
nomen ei inditum videtur, et ex eo orta commutatio cam 
Hercule, quem in jurejuraudo alias invocare solebant 
Frequentissima omnium tuec commutatio, et Sancus passim 
nonnisi cognomen Herculis putabatur ; quod Propert. IV. 
ix. 74. ab orbe terrarum manibus suis sanciendo, id est» 
purgando, derivat. (?) Aliud cognomen Semo, Sanco volgo 



IN OVIDII FASTOS. 401 

indittim, qnod semibomo explioant, hescio quo jure fatoque 
in libris antiqaitatem expiicantibas, ad omnes heroas eft 
semideos transiit; a»que mirandum me judice, ao si di- 
yisionem illam in deos majorum et minorum gentium, quam 
fere jocose Cic. Tusc. i. 13. a senatu Romano ad deos 
transfert (alibi etiam ad Stoicos, Acad. iv. 41.) tamqnam 
priseis solemnem in libris mythologicis serio adoptari Tide-: 
mus ; quum Stoicos, in quos eamdem divisiooetn tj»mf$rU 
in majorum et minorum gentium Stoicos serio divider^^noit 
faoile cui in mentem veniat. Citra dubium ab anttquft 
soriptura, vel e Fastis Preen. nota (i pro e, Viniri pro> 
Venere) prifectnm est, si Tertullianus, qui Simimi, Iho 
Sancto templo inscriptum legeret, Simonem magniti (A^t. 
viii. 18.) Rom» cultom sibi deprehendisse videbatur ; tide 
Neap. ad vi. 213. 

Ad eumdem populum pertioet dea quaedam bellica, pro 
uxore Martis ibi habita, Neriene, Nerio, Neria (uf Anio, 
Anien) qaam docta disputatione ex Ennii, Licinii aliornm- 
que loois vindicat Gell. xiii. 22; cf. vers. Varronis supra 
de Perenna. Virtutem et fortitudinem ipsa vis vocia 
innnitf quaa in cognomen Claudiorum, Sabinas gentis, qui 
a fortitudine Nerones appellabantur, transiit; vide Sue- 
loaium, Tiber. 1 : Nero lingva Sdbina fortis ei strenuus, 
E Ijydo, p. 85. eamdem Romae cura Marte marito Tnbi- 
lustrii die cultam esse cognoscimus, ubi eamdem interpre- 
tationem adjicit 

In Tuaculanorum religionibus doraesticis prqacipue lau« 
datur Maia (magna Dea) quae. tellurem referre videtur, et 
Vttlcani uxor dicitur. Forte et Maius, id est, summua 
deus» Vulcani nomen apud Tuscul. fuit, etsi plerumqua 
Maium ad Jovem referunt. Vindicanda erit eadem Geilio, 
xiii. 22. ubi Naia Volcani apiid Gronov. perperam legitur. 
Ab alterutro autem Maium mensem nomen habere adse- 
runt auctores apud Macrob. quod ad probabilitatem om- 
niura proxime accedit, et plurimi Bonam Deam, die 1 
Maii coli solitam, ad hanc Maiam referunt. Forte Faunae, 

VOL. V. 3 F 



402 EXCURSUS 

TerrsB, Maiee nomiDa in unum numen oumulata sunt, Tel 
utriusque festum nonnisi in unum diem incidebat. Com- 
mutatio ejus eum Maia Mercurii frequens in grammaticis. 

Multum referret, si tempus, quo hujus vel illius nnminis 
cultus in Italiam primum advectus sit, persequi iiceret, 
nbi in paucis vel conjectura aliquid eificere licet. Serios 
aperte, et vel post Numse tempora transierunt ▼. c. ApoOo 
et Venu8. Apollinem, quem cum ipso nomine Grseco adop- 
tarunt, a Numae indigitamentis, vel canone deornm a Numa 
ag^itorum alienum fuisse Amobius narrat, et Yeneris 
Bomen neque in carmine saliari occurrere, neque omnino 
sub regibus cognitum fuisse, Cincius et Vano Macrob. i. 
12. tradunt. 

Deniqneadjiciamus qusedam de Hercule, divitiarum, for- 
tunee et sortis prseside, ad Fast. vi. 212 : 

Altera pars Circi, Gustode sub Hercule tuta est. 
Si titulos quseris, Sylla probdvit opus, 

Huc referunt locum Plutarch. Sylla 35: 'A^rMw 9c t^ 
«M*^ Atdrn^ h 2(^Xa( r^ *Hp0ucXc2 ddcdCnjy; e more Romauis 
satis consueto Herculi bonorum decumam offerendi, eom- 
que inde novarum divitiarum acquirendarum stbi sperandi 
adjutorem^. Quum et alia loca accedant, ubi Hercules 
tanquam divitiis, sorti et fortunae prsepositus adparet, et 
quum veteres et quidam recentiores jam hac de re quaesi- 
verint, paucis, quid sentiam, profiteri liceat. Post polli- 
cendi illum morem, tanquam divitiarum acquirendarum 
viam superstitiose creditam, thesauri etiam subterranei, 
subito et praeter spem eruti, ejus favori deberi credeban- 
tur, et universe ut cui maxime res suae feliciter procede- 
bant, ita Hercule se dexterrimo uti credebat, eumque co- 
lere solebat. Huc pertinet Horatii illud Sat. II. vi. 10: 

^ Plaut. Baccb. IV. iv. 16 ; Siich. vai Kar ivxac. Quare et Cmsuaiet 

II. i. (al. I. iii. 80 ;) Varro, L. L. v. LucuUum frequeoter decumam de- 

54 ; Dionys. i. 40. de ara maxima : disse legimus. et a mercatoribus fac- 

hKnrtvfjfiQ xP^Jf*^'^^ yivovrai en>x- tum esse e Varrone apparet. 



IN OVIDII FASTOS. 403 

O si aroain argeDti fors qu» mihi monstret dives amico 

Hercuk; et Pers. ii. 11: Sab rastro crepet argeoti mihi 
seria dextro Hercule! ubi scholiastsB animadvertaot, ''Her- 
eulem divitiarum praesidem esse.*' Quo autem oexa, quseso, 
hoc divitiarum praesidium cum heroe illo Tiryiithio, rebus 
ejus gestis, laboribus et mythis? quem tanquam Pluti et 
divitiarum itiimicum ipsa fabula repraesentat'*? Inter yete- 
res jam Plut. Qnsest. Rom. 18. ea de re queBrens, multa 
tentat, nec sibi ipsi satisfacere videtur ; conf. Wieland. ad 
Horat. I. c. Quid igitur, si ea, qusB de Hercule forte sub 
nomine Heaarkel, id est, mercator, a Phoenicibus culto, 
cujus et ideae et res gestae postea aliquando ad Herculem 
Graecum translatae sunt, jam pridem a quibusdam conjec- 
tata esse video, hoc etiam nomine in subsidium vocare 
tentaremus? Bene illi viderunt (vid. Encyclop. univ. voc. 
Herc.) preesertim itinera illa, quibus terrarum orbem pera- 
gravit, ad Oceanam usque occidentalem penetravit, et 
Herculis columnas condidit, ad Herculem illum Tyrium 
proprie pertinere, et inde ad Herculis Graeci famam, cui 
magna etiam itinera adscribebantur, postea accessisse'. 
Poterat hic Hercules Tyrius priscus eorum heros esse, 
quem primum loca illa ad mercaturam gravissima adiisse 
fama narrabat, et quem nunc tanquam divitiarum et fortunae 
auctorem atque praesidem colebant, eique pro felici suc- 
cessu vota faciebant. Hoc modo Herculem Tyri, Cartha- 
gine, Gadibus pari religione cultum esse legimus ; et om- 
nia ista templa donis opulentissimis Herculi ex voto datis 
conspicua fuerunt. De opibus templi Tyrii vide Dio. xlii. 
49; et eumdem, xliii. 39. de templo Gaditano, quod pror- 
sns simile erat illi Tyrio ; Herod. ii. 44 ; Philostr. v. 4. 

** Phcdr. iv. 11. Coelo receptus Italia plures occumint, H. Monctct, 

propter virtutes Hercules, ▼eniente Labronis, in quibu5 fama accedit, eot 

Pluto, qui Fortune est filius, avertit ab ipso Hercule conditos esse, ad 

oculos, dicens : ** Odi illum, quia Phoenices pertinere videntur, qui om- 

malis amicus est, simulque objecto nia in Herculem tamquam nomen ali- 

cuncta corrumpit lucro.*' quod illustre cumulabant. Vide Virg. 

* Ipsi portus Herculis, quorum in vol. iii. nostrs Colk p. 203. note 831. 



«04 



EXCURSUS 



Penuatuai inde mihi habeo» Romaiuw kane 
iroits et decamis in Herculie ara oblatis» dititiaa ab Her* 
oole expetendi» eique opum et fortanaB prsBsidiam adscri- 
bendi, quandocumque ab hoc Phcenicum more petiiae ; et 
eerte hic mos eeque accedit prope ad Tyrium illum Hereu- 
fem, quam procul eum abhorrere ab heroe iilo Grseoo om- 
nes Yiderunt^. 



EXCURSUS V. 

P£ ROMULI ANNO DECEM MENSIUM AD FASTOS, UU 121. 

ET I. 28. 



Tempora digereret quum conditor urbisj in anno 
Constituit menses quinque bis esse suo. 

Annus erat^ decimum quum luna replererat orbem. 

h xiATIONEM a plurimis yeterum initam^ at menses» 
quales postea erant, lunares acciperent, modo tri^nta die- 
rum, modo triginta et unius^ et ita anno Romuleo 304 dies 
adsignarent, acute jam confutavit illustr. Bredow (Hist 
Unters. H. I. p. 38.) Disertis enim verbis layius anni 
divisionem ad Iutub cursum Numad demum adscribit ; et, 
quod omnino gravissimum est, ipsius anni notio, qu« cer- 



k Quod si igiiar in Sylla naromis 
apud Ekhel. tom. vi. p. 98. Herculem 
agnoscit vir doctus, " quacumque de 
causa illum monet» intulerit, nescire 
se" dicens, vix amplius de causa, cur 
adsidue Herculem coluerit Sylla, du- 
bites. Hic entm vir, qui ipse confiteri 
«oleKaty FoKunsB se omnia debere, ek 
inde Felicis, Fausii, cognomina sibi 
imponebat, Ilerculem, qui tamquam 
opurn et divitiarum prssidi, bononun 



sub ejus prasidio paratonin deci- 
mam oiTerebat, omnino maximi habert 
debebat, et eamdem ob eausam, qaa 
Venerem et Fortunam, etiam Heica- 
lem in nummis exhibet. Tamqatffl 
Bortis et fortuns praeset apparet etitm 
in historiola apud Piut. Romii]. & vbi 
talis ludit cum cdituo. 

I Ovid. 1. c. Macrob. i. 12 ; Sobo. 
i. Censorin. xx. 



IN aVIDII FASTOS. 405 

toBL orbem gravissimoram naturse phnnomenoram, et tem« 
poris certo spatio recurrentium designat, annum solarem 
aperte desiderat. £t omnino nihil naturae magis consen* 
taneum est, quam ut popnli rudes hanc periodum a natum 
ipsa constitutam, et maxime in oculos incurrentem^ ad tem«« 
pora digerenda adhibeant. Si vero h. 1. annum solarem 
ponimus» de mensium numero et ratione di£9cultas oritnr. 

II. Fuere jam inter veteres, qui omnem hanc de decem 
mensibus famam negarent, et nonnisi ex antiquariorum 
eonjectationibus, quod Quinctilis et Sextilis a numera 
dicti essent, ortam esse scriberent. Ita Licinius Macer 
et Fenestella apud Cens. et e recent. Scalig. emend. tem- 
por. ii. p. 172. ejusdem sententiae se patronum obtulit. 
Eamdem fere paulo tamen immutatam amplectitur Plu- 
tarch. (Numa, xviii. sec. 1 et 2.) duodecim menses acci- 
piens, quorum primum locum Martius, undecimum et duo- 
decimum Januarius et Februarius occuparent ; ita tamen 
quoad dierum ordinem dispositos, ut sibi impares alius ne 
vicenos quidem^ alius ultra triginta quatuor dies haberet; 
in quo ordine hoc uuum spectaretur, ut annus 360 die- 
rum existeret. Sed hac etiam ratione constans reliquas 
antiquitatis fama negligitur, et vi» quserendse erant, 
quomodo decem menses in anno pleno solari explicari 
possent. 

IIL A Plutarcho igitur duotus Petavius annum acoipit 
mensibus imparibus distinctum, sed decem tantummodo» 
ita ut modo longioreSf modo breviores, tamen justum anni 
gpatium implerent; et fere similiter illust. Bredow. ioc. 
cit. sentit numerum denum» tanquam Romanis et alibi so- 
lemnem, ad hanc anni divisionem in decem partes, a lunes 
motu aiienas, sed fere suppares, adhibituip esse. Laudai 
Yir Cl. alios etiam populos (confer etiam Putean. de bis- 
sexto 6ra;c. Thes. viii. 457.) qui annum solarem in partes 
modo plures, modo pauciores, libere tamen a lun» cursu 
distinctum haberent, v. c. Mexicanos, qui annum in 18 
partes ita diviserant, ut qusevis pars 20 dies haberet, 5 in 



406 EXCUBSUS 

toto anno snperessent» et Indos (Cnrt. viii. 9.) qni 24 anni 
partes habebant: qnibus addere liceat Kamchatkanos, qni, 
secundnm labores snos in agro colendo, annam in decem 
partes dividunt. {Voyage de M. Vabhi Chappe en Sibirie, 
tom. iii. p, 17 et 18.) 

IV. Fortasse et cansam hujus Romanorum diyisionis re- 
perire licet, quse sese aliqua probabilitate commendet 
Apud Athenienses, ut populus in decem 4»fXit^, et senatns 
in totidem %pvra»€iai ; ita etiam totus annus. in decem partes 
(tr^vToycia^) divisus erat, quarum qucevis triginta quinqoe 
vel sex dies habebat, et in quibus singulis singulae senatus 
vpt^aycK reipublicae praeerant. Hae anni partes juxta menses 
consuetos solemni divisioni inserviebant, ut mercedes ad 
earum ordinem solverentur, etc. et ipsae aliquando per 
abusum fA^yc^ vocantur : vide Ammonii locum apnd Neap. 
ad i. 29. s. v. «^pvfoyc/a. Etsi igitur scriptores Romani in 
hist. Romuli» de simili senatus divisione et imperii per 
vices tenendi more nihil edant^ Ovidii verba (iii. 127.) 
similem divisionem non obscure innnunt : 

Inde pares^ centum denos secrevit in orbes 
Romulus : 

et quid igitur, si anni totum orbem ita, ut in Atheniensibus 
fieri videmus, a Romanis etiam ante Numam, qui *' om- 
nium primus annum ad lunce cursus in duodecim menses 
divisit " a tempore, quo quaeque decima senatus pars im- 
perium urbis teneret, divisum esse statueremus ? et decem 
menses pares, circiter totidem dierum ac vpxndv€ieu, in anno 
Romuleo acciperemus ? Nomina harum partium, sen men- 
sium°, si ita eas vocare licet, a numero petita esse poterant, 
e quibus Numa quaedam etiam in mensibus lunaribus ser- 



^ Alii patres: sed pares jureprstuli. vero sque bene a metiri, mensus wm» 

° Derivatur quidem vulgo nomen derives, ita ut ii, qui primi hoc nomeo 

mensis a ftrjv, ita ut noDuisi de mense posuerunt; non lunam, sed divisiocem 

lunari originitus dictum sit. Fortas:>e tantum anni respexerint. 



IN OVIDII FASTOS. 407 

vavit^ Annum autem initium cepis.se ab eo tempore» quo 
nunc Martius est, et constans omnium fama est, et plura 
argumenta probabiliter deciarant. Tum enim natursB max- 
ime consentaneum est, a vere anni initium petere, tum 
Annae Perennae festum, anni initia fausta haud dubie de- 
sigdans, tum denique ceremoniae iileB antiquas ad anni 
initium spectantes, quas Ovid. iii. 137. et Macrob. i. 12. 
exhibent, non obscure innuunt. 



EXCURSUS VI. 

QUiESTIONES AD INTERPRETANDOS QUOSDAM LOCOS 

SPECTANTES. 

l^ VI. 778. QUAM ciio venerunt FortMf/lce fortis hanores. 
Qnaeri potest, an Fortuna, cui Servius hoc die templum 
dedicavity primo oasu fortis Fortuna, vel Fors Fortuna 
dicta fuerit. Prius verum esse, certissime nunc mihi pro- 
batur. Fortis (vei forctis, forctus» horctus ; conf. ad iv. 
620.) priscis Romanis fuisse i. q. bonus, et Fest. (vid. Sor 
nates ei Horctum) expressis verbis tradit, et exempla apud 
Plautum, ubi hoc usu occurrit, probant; Mii. IV. iii. 13; 
Bacch. II. ii. 38. 

Ecquid fortis visa est? de puella, ubi est i. q. bona^ 
pulchra. Eodem sensu vir fortis, alibi bonus (Patriot,) Eo 
autem minus dubito, ipsum forte templum inscripttim 
fuLsse: JPor^fma/orc^t^, quum ex hac solum forma iucem 
nanciscatur Piutarchi locus perquam singuiaris : (de fort* 

Rom. p. 319. A.) Tt/%i}y, ^y (popriKriy KaXova^ty, Svcp irrh la^^icv, 
&ptrr€vriKyiv, ^ Mftiav, &q rh piKyiriKhif dvsArTVv Kfdroq txoxurav, 

Yormam forctis in Graecse vocis similitiidinem mutaverat, 
ut iile linguse Latinse interdum gnarus est; sensum tamen 
exprimit, ac si tpofriK^ i. q. fortis esset. Haberemus igitur 

* Fari ratioDe meDses apud Ju- accipiebaDt; vid. Wamekros hehr» 
dasos primum oumero distiogueban- Alterth, p. 539. 
tur ; postca demum propria nomina 



408 EXCURSUS 

boc eognofDine designatam Fortanam bonan» ' fausfaa, 
felicem, qnnm et malam Fortnnam a Romanis cnltam 
sciamus, et perperam igitur qnidam Fortem Fortunam 
catum cascum esse dixere. Idem est constans loquendi 
usus in *' forte fortnna " quod de re aliqua dicitur, qofle 
casu quidem, sed feliciter nobis obtigit ; Ter. Eun. I. iL 
54; Uecyr. III. iii. 26; et si postea primo casu Fon 
Fortuna occurrit (Pbormio, V .vi. 1.) nt ipsi grammatici 
adnotant, nbique eodem, quo dixi, sensu fit. Donat. ad 
I. c. Fortuna dicta est incerta res, Fors fortuna eventui 
fortunte bonus. Fortasse primus casus Fors, hoc nexo 
demum a casu sexto forte fortuna, qui proprie erat a 
fortis fortuna, petendus est. 

2®. VI. 793. Tempus idem st&t5r aedis habet, etc. Li- 
brarios, qni T. «• stdtoris erat reposuerant, jam bene re- 
ftita?iC Heinsius, hanc lectionem ex opt. codd. adprobAns. 
Haud scio an satis jam a grammaticis annotatum sit mo* 
mentum illnd, quod bene ad hnnc lectionem stabiliendam 
facit, plurima, scil. verba Latina et Grseca, Tocali brevi io 
longam producta, significationem suam activam in passi- 
vam et mediam mutare solere. Exempla in promptu snnt: 
Act. est st&re, cum reduplicat. sistere (stetten) uude stStor» 
qui sistit ; statum, i. e. constitutum ; stlitim, i. e. mox (vid. 
Donat. ad Ter. Phorm. V. iii. 7. quod vere observatum, 
etsi interdum neglectum est;) Med. stare, se sistere («/«- 
hen;) staturus, stdtim, i. e.firmiter: vid. Donat. 1. c. et 
proprie stator, si est i. q. stans, qui adstat, v. c. de servo, 
ut scepe. Falsara igitur prosodiam arbitrorin Priap. lii. 3* 
Jam primum stator hic libidinosus, ubi stator esse deberet 
Priapus 9iA$tans, non, qui sistit. Analogiae causa cf. act. 
pend^re (Aenken) in fipecie libram ^uspendere, inde solveri. 
med. pendere, suspensum esse {hdngen.) Act. jacio, med. 
jaceo, jactus sum (liegen) act. parSre, producere {erzeugtn,) 
parere, produci, (ersclieinen.) Eodem modo Grseci, ubi 
duplex forma est, altera transitiva, altera intransit. pro- 
Bodia has distinguere solent: v. c. v^^daoi transit. (a brev.) 
trans mare duco, vendo (unde -Kncpda-KtS) let^da-a, intraosit. 



IN OVIDII FASTOS. 409 

a long.) transibo — <f>tJoty ipiv/M — alibi productiores formse in- 
trans. eLrcu satiare, St^cau satiatum esse. etc. etc. 

3^. I. 525. ubi Carmenta fatidica de Roma, ex Trojae 
eyersae cioere splendidius resurrectura, exclamat : 

Urite victrices Neptunia Pergama flammee ; 
iNum minus hic toto est altior orbe cinis ? 

explicari et jungi video : num hic cinis, id est, Troja in 
cineres redacta, altior toto orbe minus quid est, quam ante 
Troja erat, igitur : an Troja incendio imminuta est ? Nonne 
ita sensus expediendus est? num minus est interrogative, 
ut graviororatio poetica poscit, pro pedestri : non minus, 
nihilominus, aitamen. Sensus: Urite, etc. Attamen hic 
cinis altior erit toto orbe. Hoc non capientes librarii minus 
pro adj. capientes ad altior cinis referebant, et lectiones 
cnderant, quales sunt : non minor, num minor, 

4^. I. 595. ubi multi iusignes referuntur duces, qui 
rebns gestis titulos et cognomina reportaverant, post mui- 
tos alios etiam dux quidam his verbis innuitur : 

Hunc NumieUe faciunt, illum Messana superhum. Co- 
gitarunt interpp. de M. Valerio Messala, vel de Appio 
Claudio, qui, primo bello Punico, rem in Sicilia gesserant, 
et aiterum vel alterum Mamertini cognomen accepisse 
opinantur. Sed dubito, an de Valerio, cujus partes in hac 
expeditione secundae erant, et de cognomine cujus nullum 
vestigium exstat, cogitari liceat, quum inspecto Polybio 
(i. 1.) vix de eo, quem Ovidius iunuit, dubitari queat. 
Appius euim Claudius non solum singulari celeritate pri- 
mam expeditionem confecit, Messana expulit Carthagi- 
nienses et Hieronem expugnavit, sed et postea ad exempla 
navis Carthaginensis classem exstruxit, prsBlium navale 
commisit, et Caudicis cognomen inde invenisse dicitur: 
vid. Polyb. I. c. Nonne hunc titulum Ovidius spectasse 
putandus erit i 

FINIS FXCURSUUM IN FASTOS. 
VOt.. V. 3 G 



I 



; 



i 



NERONIS CLAUD. DRUSI, 



COGNOMINE GERMANICI, 



'EniKHAION 



OVIDIO PROBABILITER RESTITUTUM 



J' 



i 

i 



NERONIS CLAUD. DRUSI, 



COGNOMINE GERMANICI, 



*EniKHAION 



OVIDIO PROBABILITER RESTITUTUM. 






\k 



PRiEFATIUNCULA. 



DE AUCTORE HUJUSCE ELEGI^ 



C/ARM EN hoc Umge pr^esianiissimum, ut summi Viri 
verbis utar, et dignum gemo ac majestate scecuU Naso^ 
vAani^ etsi non Pedoni Albinoyano, ut Jos. Scaliger, 
Yossius, aliique, tribuendum existimet N. Heinsius» ni^ 
hilominUs Ovidio non ausit adscribere. " Ille tamen^ 
eodem auctore, qui primus eruit e tenebrisy insignem 
themurum usibus publicis est largitus!" Vossius Tero^ 
Ajrt. Grammat. ii. S7. indignum quidem non esse Ovidio 
ceDsety ob egregia in illo ingemi lumina; sed in verba 
magni Scaligeri jurare promtior, Ovidio non msifabo 
tribui pronuntiat. Non defiiere tamen, qui Nasoni fi-* 
benter concederent ; quos inter Passerai *, in Piiaefatione 
quam ptcemittendam curaverat interpretationi hujus Poe- 
matis, qme uiinam prodmset ! exclamat ex animo Bur- 
mannus. Neque negligenda prorsus Cl. Barthii senten* 
tia, qiii, quoties sese daret, occasionem non praetermisit 
Ovidiani juris in pulcherrimam hanc Elegiam asserendi ^ 
Quibuscum omnino consentit vir recentioris quidem, sed 
non minoris ideo auctoritatb, Dofn. Beck^ in sua camiihis 
hujuls suavissimi editione, quac Lipsia^ prodiit, 1783. in^^. 
Quuifh igitur lis tantos inter viros quasi componenda 
nobis supersit, expehdendas sine studio rationes censui* 
mu9, quibus suam quisque opinionem ttiefi conatur. 

* Jean Ptu$eratt qui Auguat» Tricamnoram natus, a. d. 1534. Comineiitarioft 
ioter ctetera edidit ia Gatull. Tibull. et Propert. quorum talva adhuc auctoritas, 
non tine laude unquam ab iis commemoratur, qui curas posteriorea in illustrandit 
Elegie LatintB principibus impenderunt. 

^ In Advenariit passim» et ad Stat. Theb. ii. 134 ; ibid. 346. 



414 PRiEFATIUNCULA. 

Ac primum quidem de Pedone inquirendum, an u 
ezstiterit poeta, cui prtFstantissimum illud opus, et tot 
ingenii luminibus insigne, tribueretur ; quum illi ipsi, qui 
tribuunt, fateantur Elegiam in obitum Mtsecenaiisy ejusdem 
ingenii foetum, totam languere, nec quidquam habere dsg- 
num August^eo <bvo^, Meminit quidem Pedonis Quinti- 
lianus, lib. x. i; sed obiter, et cum Rabirio conjungens, 
de quibus: non indigni, inquit, cognitione; sed illis tan- 
tum, quibus vacaret. Quod certe non pronuntiaiwet 
judex sagacissimus de auctore Consolationis ad lAviam. 
Aty inquient forsan^ perierat carmen, quum hsec Quinti- 
lianus scriberet : perierat igitur quoque, tempore Senece 
Rhetoris, qui quum Suasor. i. fragmentum Pedonis aflerat 
de Navigatione Germanici per Oceanum septentrianakm, 
nullam omnino de Consolatione, aliisve Albinovani operibus 
mentionem faciat. Sed ad auctoritatem confugiamus gra- 
vioris multo ponderis: illam dico Ovidii, cui vixisse Pe- 
donem conjunctissimum constat, ex Elegia x. de Ponto, 
lib. iv. ad eum missa, quo tempore, camdne Thesea bm- 
daret, id est, Theseida, conscriberet. Sidereum quoque 
dicit, in ejusdem Libri Elegia ultima v. 6. Quis porro 
crediderit Nasonem> qui nulli aequalium poeseos laudem 
dicitur invidisse, carmen prsBstantissimumi in laudando 
Pedone, qui tam fidelem se amico prsestiterat, silentio 
volentem praeteriisse ? 

Faciant magis ad rem, qui, omisso Pedone Albinoyano, 
Jabulatore egregio, ut vocat Seneca, et/estivo, in scenam 
inducant auctorem Elegise nostrse, Celsum hunc Albino- 
vanum, ad quem inscribit Horatius Epistolam viii. Libri 
primi, quemque scribam dicit, comitemque Neronis (Ti- 
berii;) quo scilicet munere potuit quidem Drusi frater 
poetam ad tempus remunerasse, qui non ita Drusum 
laudaverat, ut non in Tiberii fratris laudes copiosior ex- 
undasset. Diversum bunc a Pedone nostro, licet Albino- 
vanus uterque cognomine, a patria Alba Nova, recte de- 

^ LoDgiuime abest a cariniDis nostri suavitate. Beek, op. cit. 



PRiEFATIUNCULA. 416 

monstravit Torrentius, ad Horat. locum, sed nibil adduxit, 
unde constet scripsisse eum Consolationem ad Liviam: 
conspirant vero multa, quse Ovidio legitimam restituant. 

Si tempora spectemus, occidit Drusus, in campis as- 
tivis, eo ipso anno, quo in exilium pulsus Naso, Roma 
emigravit, mense Novembri, a. d. ix. Tam opportunam 
igitur nactum occasionem flectendi Caesards, et Liviam^ 
Tiberiumque sibi conciliandi, quis credat non arripuisse 
promptissimum ? Sed cavisse simul probabile est, ne 
suus ipsi auctor Epistolse noceret; ideoque nomine non 
suo primum emisisse; tacitumque expectasse, quis eam 
Buccessus apud Augustum exciperet ; nec sibi unquam in 
posterum opus vindicasse, quod infeliciter adeo cessisset. 

Si vero ad opus ipsum respexeris, nihil fere depre- 
hendasy quod non Ovidium, et auream Latinae lingusB 
SBtatem referat, unum si toUas alterumve locum, temporum 
injuria manifeste depravatum. Nec aliter videntur sen- 
sisse primi operum ejus editores, qui quum e MSS. 
proxime exscriberent, Ovidio constanter Elegiam hanc 
donaverunt. Donemus igitur et nos quoque, donec ejus- 
modi consurgant argumenta, quae nodum exsolvant, sicque 
novum poetam, et egregiiun quidem, Augusti saeculo con- 
gratulentur. 

Dignum erat profecto tale carmen, quod post Micyllumi 
Scaligerum, et aUos, Heinsii et Burmanni studiosam saga- 
citatem exerceret; sed non ea, qua solent, feUcitate. 
Burmannum praesertim hic ego vix agnosco, qui totus in 
effundendam, qua tumet, bilem, nauseabundam carminis 
hujus commentationem ultra modum omnem ea mente 
produxit, ut dicteriis Clericum incesseret "^, Editionis 



' J«an Le Clerc, Latine Clericiu, natus erat GenevaB, a. d. 1657. Yir fuit 
doctrinn a ten^s tam immodice cupidus, ut sacris simul et profanis literis 
operam impenderet ; et quo tempore scriptores sacros illustraret, aut rebus 
theologicia vacaret, Grscos et Latinos auctores susciperet interpretandos, et 
qusstiones philologicas viros inter doctos moveret. Unde effectum est, ut raro 
festinationis vitium in scribendo effugerit; et secundas tantum teneat, qui 



416 PRiEFATIUNCULA. 



reimi ABmiovaiiie, quie Amsteljedaiiii prodnt, Formm 
qoam dictint Octapa^ llOi. et iterum 171& sob Tkeodari 
GaraUi nomine *, cum Scaligeri et Heinsii notis, qoibiis et 
aoas adjecerat. Nec cimcta certe piobanda in hac edi- 
tione, qme pneproperom in edendis operiboa editoiem 
arguit ; neque laus ingens Burmanno frequentes in inter- 
prete errores, aut memoris lapsos deprehendisse ; cui 
eiiim interpretum tale nihil aliquando effluxity quum nec 
Scaliger quidem, nec Heinsius ipse, omnino ae Bunoan- 
nianse ferulse aubduxerint? Sed gravius in vinimy qui 
magistrum se in Arte Critica profitehatury peccaTerat 
acriptojr, qui, dum Artis bujus ftmdamenta, regulas et 
fines descriheret, certis aliquot signis homines yere eru- 
ditos ab iUis discreverat, qui vana tantum verborum os- 
tentatione, vel locorum apparatu hinc et iUincy prout sete 
offerunt, coactorum; vel emendationum licentia, fuGam 
ignaris faciunt, mentiuun inde famam doctriiue conseqnnti. 
Quorum hic causam, veluti propriam, quare amplezuB 
fiierit Burmannus non video, nisi lacessitus prior ab ipso 
Clerico^, impositam sibi respondendi necessitatrai cen- 
suerit. 

Inde sequitur, ut nihil omnino interpretem novum vetus 
hic commentator juverit; et tota fere illustrandi operis 
moles in unum ine recubuerit. Quod quidem qui scriptoris 
et scripti commodo, viderit aequus Lector ac bcnevolus. 

primas partes ia arte critica potuisset obtinere. Obiit Am&teiaedami, a. m. 
Docxxxvi. Operum illius Catalogus, opus ipse» quod bibliographis relioqiieih 
dum judico. 

' Theodori Goralli. Quas voces sunt nominis ejus et pnBnominis interprett- 
tiones ; ita ut praenomen quidera Hebraicum sit graice versum ; nomen vero 
Graecum, Hebraica voce expressum. 

' Vid. vitam Clerici, ab ipso conscriptam, p. 117 ; et cl. viri Spanbeim. 
Epistol. ad calcem ejusdem libri. Amstelaed. 1711. 



AD LIVIAM AUGUSTAM, 



DE 



MOllTE DRUSI NERONIS, 

FILII EJUS, 



CONSOLATIO*. 



YISA diu felix, mater modo dicta Neronum, 
Jam tibi dimidium nominis hujus abest : 

Jam legis in Drusum miserabile, Livia, carmen : 
Unum, qui dicat jam tibi, mater, habes. 

Nec tua te pietas distendit amore duorum : 5 

Nec posito fill nomine, dicis ; Uter ? 



* "Livia amiserat filium Dnisum, 
magDum futuram principem, jam mag- 

Dum ducem Accedebat ad hanc 

mortem, quam ille pro republica ohi- 
erat, ingens civium, provinciarum- 
que, et totius Italis desidcrium ; per 
quam effusis in officium lugubre mu- 
nicipib coloniisque, usque in urbem 
ductum erat funus, triumpho similli- 
mum. Non licuerat matri, ultima 
filii oscttla, gratumque extremi ser- 
monem oris haurire. Longo itinere 
reliquias Drusi sui prosequuta, tot per 
omnem Italiam ardentibus rogis, quasi 
toties illum amitteret, irritata, ut pri- 
mum tamen intulit tumulo, simul et 
illum, et dolorem suum posuit ; nec 
plus doluit, quam aut honestum erat 
C«ian, aut squum matri. Non de- 
siit itaque Drusi sui celebrare nomen, 

VOL. V. 



ubique illum sibi privatim publicequie 
reprssentare, et libentissime de illo 
loqui, de illo audire." Senec. Con- 
solat. ad Marciam, Cremutii Cordi 
filiam ; iii. 

1. Mater modo dicta Neronum,'] 
Tiberii scil. et Drusi, quos ex priori 
conjuge Tiberio Nerone Livia susce- 
perat. 

3, 4. MUerabile carmen."] Ad roi« 
sericordiam commovendam compoei- 
tum. Sic apud Virgil. Philomela mi' 
serabile carmen integrat, — Unum qui 
dicat, etc. £ duobus filiis unus tan- 
tum superest, qui dulci te matris no- 
mine compellet ! Idem quod supra : 
Jam tibi dimidium nominis hujus (ma- 
tris) ahest ; et ad Ovidianos modos et 
quasi nutus aptissimus sane, qui hsc, 
si non Ovidius ipse, scripsit. 
3 H 



418 



AD UVIAM AUGrSTAM 



Et quisquam leges audet tibi dicere flendi ? 

Et quisquam lacrima& temperat ore toas ? 
Hei mihi! quam facile est, quamiis hic oontigit 
omnes, 

Alterius luctu fortia verba loqui ! 10 

Scilicet exiguo percussa es fulminis ictu ; 

Fortior ut possis cladibus esse tuis. 
Occidit exemplum juvenis venerabile monmi« 

Maximus ille armis, maximus ille toga. 
IUe modo eripuit latebrosas hostibus Alpes, 15 

Et titulum belli dux, duce firatre, tulTt. 



7, 8. £l quiMquam lege* atuUt tibi 
dieertJUndLJ Qiiis io Unto tamqoe 
jntto doloftt, /Undi modum ant hges 
andeat tibi prectpere ? Eodem tnimi 
•ffecta Horat. ad VirgiL de morte 
Qoioctilii Vari, lib. i. Od. 24 : " Qnis 
deeiderio sit pador aat modiu Tam 
cari capititl" — Notanda in sequenti 
locutio hec Uterimas ore tetnperare, 
quod idem, ac verbit contolatoriis do- 
lorem alicujus irominuere. Hinc sane 
Statius, Silv. libro v. Carm. v. 60: 
" . . . Qui dicere legem Fletibus, aut 
fines audet censere dolendi." 

9, 10. Hei mihi! quam fcLciU est, 
Altertui luctu fortia verba loqui /j 
Hinc vere et humauiter Charinus ille 
apud 1'erent. And. ii. Sc. i. ix. : " Fa- 
cile omnes, quum valemus, recta con- 
tilia egrotis damus ; 1'u, si hic sis, 
aliter sentias V* 

11. Scilicet exiguo, etc.] Sic enim 
tecum isti, de quibus modo : non ea 
est, quam experiris, jactura, qus ani- 
mum gravioribus servatum calamitati- 
bus usque adeo debeat affligere. 

13. Occidit eiemplumjuvenis, etc.J 
Non consentiunt inter se scriptores de 
mortis genere quo Drusus occubuit. 
Livius enim Epitom. lib. cxl. ; " £x 
fractura, equo super crus ejus coUap- 



10, trigesimo die qvun 

t«iis est.** Cootee VcU. FHoci. 

97:"nhDn.../e 

solem, agentea 

npoit." Aperthis vcre» ei qvit nt 

an non verins, Soet. in ClaBd. i. nar- 

rat : " Nomiallos tradere anot ns- 

pectum eam Aagasto, levocatoBi^ 

ez provincia : et qaia cimctaicCart 

veneuo interceptum,** Cai vefo ez 

illis, quK sentiret, profari licebat, 

grassante roagis ac magis regnaBti- 

bus assentandi libidine ? 

14. MaximusilUarmis^etcl *'Ca- 
jus ingenium, (inquit Velleius, ii.97.) 
utrum bellicis magis operibas, an ci- 
vilibus suffecerit artibos, in incerto 
est." Proximeque: '* Morom certe 
dulcedo ac suavitas, et adrosas aBii- 
cos aequa ac par sui estimatio iniiai- 
tabilis fuisse dicitur." 

16. £( titulum belli dux, dutefnt- 
tre, tulit.'] Verbo quidem Tiberisi 
frater, ut qui natu major, dux exer- 
citus ; sed vere dux ille, qui ducebat 
ad victoriam, sicque titulum, id est, 
laudem oronem heili hujos tuliu Vid. 
Dio. Cass. liv. et Vell. Paierc. coJBi 
haec sunt verba : " Adjutore qpeiis 
dato fratre ipsius (Tiberii) Dmso 
Claudio." 



CONSOLATIO. 



419 



Ille genus Suevos acre, indomitosque Sygambros 

Contudity inque fugam barbara terga dedit ; 
Ignotumque tibi meruit, Romane, triumphum ; 

Protulit in terras imperiumque novas. 20 

Solvere vota Jovi, fatorum ignara tuorum, 

Mater, et armiferae solvere vota Deae, 
Gradivumque patrem donis implere parabas ; 

£t quoscumque coli jusque piumque Deos. 
Maternaque sacros agitabas mente triumphos : 25 

Forsitan et cune jam tibi currus erat. 



17. Ille genu$ Suevo» aett, etc] 
** Ipsum Suevorum nomen unde ori- 
gincm ceperit, plane incertum ett. 
£Bt equidem immcnsum montium ju- 
gnm in Septemtrione, Norvagiam 
hodie a Suedia ditpescens, olim Sevo 
Romanis auctoribus dictum ; cui jam 
inde ab antiquissimis sxculis adfixa 
fuit Suianumt sive Sueonum magna 
gens; est praeterea amnis Ptolemao 
So^iy/Sof, SuevuSf in Germanicum 
mare, «ve sinum ejus Codanum sese 
effundens ; quorum singula ex uno 
eodemque fonte, cum universis Suevis 
sortita fuitse adpellationes suas, nemo 
temere negaverit. Nec tamen facile 
quisquam dixerit. cujus vocabulum 
primum omnium exstiterit, amnis, na- 
tioQis Sueoonum, an vero universs 
geotis Suevorum." Cluver. German. 
Aotiq. iii. 24. — Indomitoique Sygam^ 
brot, Horum populorum, qui varie 
apud scriptores occurrunt denominati, 
Sicambri, Sygambri et etiam Sugam- 
bri, Don dubitat vir idem doctissimus 
Cluvor. ibid. c. 9. quin nomen quesi* 
tum sit a flumine Sige, quod accoluisse 
eos, antequara ab Ubiis pulsi, ad 
Rbeni divortium descenderunt, cre- 
dibile est. Hinc etiam oppidum est 
in Sigambrorum finibus, Sigeburg no- 
minef veteris sedis ad Sigum amnem 
memoriam servans. Quapropter om- 



nium rectissime nomen eomm scribi 
Latine putat Sigambri. 

20. ProtuUt in terras imperiumpie 
funMis.] Sed hsc ad tempus. "Dif- 
ficilius est enim, inquit Florus, pro- 
vincias obtinere, quam facere." Victi 
quippe magis Germani, quam domiti, 
Romauos mores magis, quam arma, 
sub imperatore Druso susceperant; 
cui quum in imperio Varus succes- 
sisset, superbia mox et intempestiva 
crudelitate irritare victorum animos, 
qui, correptis subito, Arminio duce» 
armis, Varianas legiones, tres quidem 
numero, profligarunt. Qus clades, 
ipsa Cannensi exitu foedior, tanto 
Augustum dolore confecit, ut per con* 
tinuos menses, barba, capilloque sum- 
misso, caput interdumfDribusillideret, 
vociferans: QuinetHi Vare, fegiones 
redde, Suet. August. 23. — Non hic 
Varus, cujus de morte Virgil. Hora- 
tius contolatur, Od. I. 24, 1 ; sed ad 
hunc referendum quod ipse Virg. Ecl. 
vi. 12 : *' ... Nec Phoebo gratior ulU 
est, Quam sibi qus Vari prcscripeit 
pagina nomen." 

24. Et quoseumque eoli, etc.] Deot 
intelligit csBteros, quos colere equum 
et pium est. 

26. Forsitan et cur<t, etc.] Cur- 
rum jam triumphalem mente exor- 
nabas. 



420 



AD LIVIAM AUGUSTAM 



Funera pro sacris tibi sunt ducenda triumphis ; 

Et tumulus Drusum pro Jovis arce manet. 
Fingebas reducem ; praeceptaque mente fovebas 

Gaudia ; et ante oculos jam tibi victor erat. 30 
Jam veniet ; jam me gratantem turba videbit : 

Jam mihi pro Druso dona ferenda meo. 
Obvia progrediar, felixque per oppida dicar; 

Collaque et hoc oculos illius ore preroam. 
Talis erit ; sic occurret, sic oscula junget : 35 

Hoc mihi narrabit ; sic prior ipsa loquar. 
Gaudia vana foves ; spem pone, miserrima, falsam : 

Desine de Druso laeta referre tuo. 
Ceesaris ilhid opus, voti pars altera vestri, 

Occidit : indignas, Livia, solve comas. 40 

Quid tibi nunc mores prosunt, actumque pudice 

Omne aevum, et tanto tam placuisse viro ? 
Quidque pudicitia tantum inviolata bonorum, 

Ultima sit laudes inter ut illa tuas ? 



28. Et tnmulus Dntsum, pro JovU 
aree, manet,'] Pro Capitolio, ubi Jovi 
Opt. Max. leinpluni exstructum erat, 
quod victorem ascensurum Livia Dru- 
sum speraba, ignara scilicet /atortim 
qu(e ipsum oppresserant. 

31. Jam veniet, etc.] Suus eam ita 
ludit error vere maternus, et qus di- 
cet, qusque dicenti referet filius, ani- 
rou jam prscipiat. 

39. C<esari$ illnd opns.^ Eo sensu 
C^esaris opus Drusum dicit, quod illum 
sibi et liberium fratrem in filios Au- 
g^ttus adscripserat. — Voti pars altera 
ve^tri. Sic ex ipso Ovidio corrigen- 
dum, qui Pont. iv. Eleg. xiii. 47 : 
** Sic valeant pueri, votum eommune 
duorum." Alii omnes : Velnti pars 
altera vestri. 

41. Quid tihi nuiie mores, etc.j Ni- 
mius hie poeta in Livix laudibus: 



parciores multo. sed forsan iniqviores, 
Tacit. Suet. Dio. Patercul. vero, lib. 
ii. 130. per omnia Deis, quam horoi* 
nibus, similiorem feminam dicere ood 
dubitat. 

43. Quidque pudieitia tantnm invio- 
lata bonovum?] Locus certe mendo- 
sissimus, in quem taroen restituendun 
viclssim, sed frustra, conspirasse vi- 
deo viros doctissimos. Non male Pi- 
thoeus, in tantum inviolata btmarum. 
Maxima quippe pudicitiet laus, qme 
m tanto bonorum concursu, id est. 
quum tot suppeditent causas, qos 
possint violare, inviolata permaoet. 
Sed Latiua minns locutio haec, quam 
ut admittendam putaverim. Micylb 
vestigiis insistens Heinsius, aliquando 
cogitabat: " Quidque pudicitia taa- 
tum eumulane bonorum ?" Ut sit 
sensus: quid tibi profuit tamtum ^ 



CONSOLATIO. 



421 



Quid tenuisse animum contra sua secula rectum ; 

Altius et vitiis exseruisse caput ? 46 

Nec nocuisse ulii, et fortunam habuisse nocendi ? 

Nec quemquam nervos extimuisse tuos ? 
Nec vires errasse tuas Campoque Foroque ; 

Quamque libet citra continuisse domum ? 50 
Nempe per hos etiam Fortunee inj uria mores 

Regnat ; et incerta est hic quoque nixa rota. 
Hic quoque sentitur : ne quid non improba carpat, 

Saevit; et injustum jus sibi ubique facit. 
Scilicet immunis si luctus una fuisset 55 

Livia, Fortunae regna minora forent ? 
Quid ? si non habitu sic se gessisset in omni, 

Ut sua non essent invidiosa bona ? 
Csesaris adde domum ; quae certe, funeris expers, 

Debuit humanis altior esse malis. 60 

IUe vigil, summa sacer ille locatus in arce, 

Res hominum ex tuto cernere dignus erat. 



narum (tot virtutes) adeo pudicitia 
cumuUme, {iuperasse,) ut sit iUa (pu- 
dicitia scilicet) ultima (extrema, sum- 
ma) tibi virtus, tot inter virtutes. 
Legebat Clericus (Jean Le Clerc :) 
Quidve pudieiti^t (profuit) turba iti- 
violata bonorum ? 

47. Nee nocuisse ullif et fortunam 
kahuiMae nocendi,'] Haoc quoque lau- 
dem Paterc. loc. dt. Liviie tribuit, 
" cujus, inqoit, potentiam nemo sen- 
ait, nisi aut levatione periculi, aut ac- 
cessione dignitatis." 

49, 50, Nec vires errasse tuas, etc.] 
Quid juvat nec suffragia in comitiis, 
nec in foro judicia corrupisse, quum 
utmmque tibi, pro tuis viribus, (qusB 
tua est potentia) facile admodum ces- 
sitset? Quamque libet citra eonstitu- 
isse dimum. Vires subintell. aut ri«r- 
vos; et sic e prascedenti 48. interpre- 
teria: nulla dorous est, quaotumvis 



humilis (quslibet) quie quid possia 
unquam eitimuerit, Legrendum igitur 
cum HeiDsio, continuisse, 

51. Nempe per hos morei.] Per hos 
mores intelligenduro, meo quidem ju- 
dicio, de iis principibus qui insolen- 
tiori potentisB sue usu, animos exas- 
perant; sicqae fortunsB subserviunt 
inscii, qus brevi a miseris poenas re- 
petit favoris sui. Unde fit, ut miscere 
principatum cum publica libertate sit 
res omnium difficillima ; statioque (in 
rota fortunffi) maxiroe lubrica. Nihil 
aliud, credo, poeta voluit innuere. 

54. InJustumJM sibi ubiquefacit,'] 
Hoc sibi fortuna arrogat injuste, ut 
ubique dominetur. 

57. Qnidl si non habitu, etc.] For- 
tunas hoc laudi tribuit, quae talem so 
semper gesserat, quo minorem, qu» 
largitur bona, invidiam sui faccrent. 

61. IIU vigil, summa sacer iUe, etc.] 



42S 



AD UVIAM AU6USTAM 



Nec fleri ipse suis, nec quemquaiii flere siKwiini ; 

Nec, quae nos patimur vulgus, et ipse pati. 
Vidimus erepta moerentem stirpe sororis : 65 

Luctus, ut in Druso, publicus ille fbiL 
Condidit Ag^ppam, quo te, Marcelle, sepolcro; 

£t cepit generos jam locus ille duos. 
Vix posito Agrippa tumuli bene janua ciausa est : 

Perficit officium funeris ecce soror. 70 

Ecce ter ante datis, jactura novissima, Drosus 

A magno lacrimas Csesare quartus habet. 
Claudite jam, Parcae, nimium reserata sepiilcra; 

Claudite : plus justo jam domus ista patet. 
Cedis ; et incassum tua nomina, Druse, ievantur. 

Ultima sit fati tisBC summa querela tui. 76 



Non «tne Ifi^tun repetitio Iubc. In 
aree : in coclo scilicet, ubi suam Au- 
gusto jam ttmtioDem poeta adsignat. 

65. Ereptaatirp§$aroris,] Marcello, 
Octavin filio, qui Juliam Augusti fi- 
liam duxerat» et tantam sui apem 
morum caodore, et omoi virtutum 
genere fecerat, ut publicus defunc- 
tum, anno quidem aetatis decimo oc- 
tavo, luctui prosequutus fuerit. Noli 
nimis, quaro ut hic referam, Virgilii 
de eo versus, X.a. vi. 883. Sed in 
dubium nuper revocavit Cl. Mongetf 
e Sociis Regi» Inscript. Academis, 
animo Octaviam defecisse, recitante 
Virgilio hunc versuro, Tu Marcellus 
eris; et jussisse, pro singulis hujus 
argumenti versibus auctori dena ses- 
tertia nuroerari. Desiderantur, fateor, 
scriptorum testimonia qus factum 
comprobent, a Donato primum, ut 
videtur, confictum : legirous contra 
apud Senecani, Consol. ad Marc. ii. 
carmina celehranda Marcelli memoria: 
comj^osiia reJecisM ; sed ne laudem 
hanc Musis et tanto poetse invide* 
amus ! 



68. £l eepit gtnwrat Jmm Uemt ilU 
duos.} Defuncto enim Marcello, Ja- 
liam Augustns Agripp« miptai dc- 
derat, esorata sorore, at s3m geMroiB 
cederet. Suet. Aug. 63. 

70. PerficU ojffiemm fmmen$ ace* 
soror.] Octavia, qnae, perfaeta fix 
AgrippsB funere, et quum tomuli tix 
bene clansa esset Januu, Romc de- 
cessit, quinquagesimum et quartuin 
agens statis annum. 

73, 74. Claudite, Jam Parc^, etc. 
Plusjustojam domus ista patet.] Ditis» 
scilicet. Virg. Mn. vi. 127 : •• Noctcs 
atque dies patet atri janua Dius.** 

15, 16. Cedis ; et incassum tme 
nomina, Drust^ Ur^ntur.] Inlelligil 
Burroannus de claroore supremo, qio 
roortuos ciebant, proprio eos nomine 
vocautes ; unde voeaniur l^endni 
forte censebat. Micyllus vero. de ti- 
tulis et nominibus magnificis qos 
jam sibi Drusus virtute paraveraL 
Ultitna sitfati hac sumiiMi ^mertla tai. 
Optat poeta, ut querela h^c de fete 
Drusi sit tandem ultima, qoum tot 
secum bona abstulenl. Tentaverat 



CONSOLATIO. 



42S 



Iste potest implere dolor vel secula tota, 

Et magni luctus obtinuisse locum. 
Multi in te amissi : nec, cui tot turba bonortim, ' 

Omnis cui virtus contigit, unus eras. 80 

Nec genetrice tua fecundior uUa ]>arentum, 

Tot bona per partus quse dedit una duos. 
Heu ! par illud ubi est, totidem virtutibus aequum? 

Et concors pietas, nec dubitatus ambr? 
Vidimus, attonitum fraterna morte, Neronem 85 

Pallida promissa flere per ora coma, 
Dissimilemque sui, vultu profitente dolorem : 

Hei mihi ! quam toto luctus in ore fuit ? 
Tu tamen extremo moriturum tempore fratrem 

Vidisti ; lacrimas vidit et ille tuas ; 90 

Adfigique suis moriens tua pectora sensit, 

Et tenuit vultu lumina fixa tuo ; 
Lumina, caerulea jam jamque natantia morte; 

Lumina, fraternas jam subitura msmus. 
At miseranda parens suprema neque oscula fixit, 

Frigida nec fovit membra tremente sinu. 96 
Non animam adposito fugientem excepit hiatu ; 

Nec traxit C8esas per tua membra comas. 



olim Heiatii», sed non sua, ut mihi 
videtur,fortuna : " Cedis,ut incassum 
tua nomina, Dnise, Ugantur, UJtima 
ntfaciu kacee querela tui» .'" 

77. Jite potest implere dolor, etc.] 
Friget admodum oratio ad v. 83. quia 
ioDgina Naso immoratur, in evolvenda 
una eademque sententia. 

79. Cui tot turba bonorum contigitf 
etc.] Tot cui virtutes obtigerant: 
ex emendatione ScaHgeri ; nam prius 
legebatur, tot verba bonorum, Sed 
correetionem N. Heinsius in textum 



recipere minime dubitavit, et trana- 
tulit, ut vidimus, Le CUrc, ad ver. 48. 
83. Heu! par illud ubi ett, etc.] 
Fratrum scilicet, Tiberii et Drusi, 
quos eaedem exornabant virtutes, et 
indubitatus amor adhuc conjunzerat. 

94. Lumina fratema» jam subitura 
manus,'] Qu» mox fraterna manus oc- 
cludet. 

95. At miteranda parene, etc.] Ita 
Euryali mater apud Virg. .£n. ix.483. 
sed vehementius multo, ut msitrem 
ipaam decebat. 



4^ 



AD LIVIAM AUGUSTAM 



Raptus et absenti, dum te fera bella morantur, 

Utilior patriae, quam tibi, Druse, tuae. 100 

Liquitur ; ut quondam, Zephyris et solibus ictse, 

Solvuntur tenerae, vere tepente» nives. 
Te queritur, casusque malos, irrisaque tales, 

Accusatque annos, ut diuturna, suos. 
Talis in umbrosis, mitis nunc denique, silvis 105 

Deflet Threicium Daulias ales Ityn : 
Halcyonum tales ventosa per aequora questus 

Ad surdas tenui voce sonantur aquas : 
Sic plumosa novis plangentes pectora pennis 

(Eniden subitae concinuistis, aves : 1 10 

Sic flevit Clymene ; sic et Clymeneides, alte 

Quum juvenis patriis excidit ictus equis. 
Congelat interdum lacrimas» duratque, tenetque, 

Suspenaasque oculus fortior intus agit. 



101. Liquitur ; ut quondam, etc.] 
Solvitur in lacrimu: propria voz eo 
sensu Uquitur, Virg. Georg. i. 43: 
" Gelidus caiiis quum montibus hu- 
mor Liquitur, et 2^pbyro putris se 
gleba resolvit" 

103. Te queriturf casusque malos, 
irrisaqtie taUs.'} Feliciter Heinsius 
corruptissimum locum, qui nuUum 
omnino sensum exhibebat, nulla licet 
MSS. vel scriptorum emenUantem 
auctoritas adjuvaret, sic curavit re- 
stituendum : ** Te queritur, elc. ir- 
risaque vota.** 

104. Ut diutuma,'] Ut qusc vitam 
longius protulerit. 

105. Talis in umbrosis, elc.] Nul- 
lus sane hic erat locus in campum 
mythologicum late adeo excurrendi. 
Quod si forte poetam Virgilii exem- 
plum tentaverit, qui luctus Orphei, 
amissa Eurydice, cura luctu Philo- 
melie comparat, Georg. iv. 511; de- 
buisset attendere Maronem fabulam 



narrare, qua sua peteret omamentt, 
ex ipso fonte, unde esset oriuDda: 
Nasonem vero facto receatiori» et qui- 
dem crudelissimo, matris ipsins aores 
verberare. 

106. Daulias a/es.] Vide Episto- 
lam XV. 156. 

109 — 110. Sic plum<»a novis. 

(Eniden concinuistis aves.] Diomedis 
socios designat, qui ducem amissniD 
tam amare defleverunt, ut illos Dii ia 
cycnos immutaverint. Dicunt alii in 
aves conversos, ob iram Venerts, qaam 
ferro Diomedes lasserat. 

111. Sicflexnt Clymene: sie et Cl9- 
meneides.'] Mater Pbaetootis et ^ro- 
res. Vid. Nostrum Met. lib. ii. 

113. Congelat interdum laerimes.] 
Facit premendo, ut subsistant lacri- 
ms, aqus more, quae acriori, vel inter 
cadendum frigore correpta, subito pen- 
det adstricta. De oculis Hom. Odjss. 
T. 21 1 : 'Oip9a\fwi ^ i,<ni Kipd hfn- 
(Tav, y)i ffi^fjpoc. IJbi rectc Scholias- 



CONSOLATIO. 



425 



Erumpunt, iterumque gravant gremiumque sinus- 

Effusee gravidis uberibusque genis. [que, 

In vires abiit flendi mora : plenior unda 

Defluit^ exigua si qua retenta mora. 
Tandem,ubi per lacrimas licuit, sic flebilis orsaest, 

Singultu medios impediente sonos : 120 

Nate, brevis fructus, duplicis sors altera partus, 

Gloria confectae, nate, parentis, ubi es ? [tus, 
Sed neque jam dupiicis, neque jam sors altera,par- 

Gloria confectae nunc quoque matris, ubi es ? 
Heu ! modo tantus, ubi es ? tumulo portaris et igni. 

Haec sunt in reditus dona paranda tuos? 126 
Siccine dignus eras oculis occurrere matris ? 

Sic ego te reducem digna videre fui ? 
Csesaris uxori si talia dicere fas est ; 

Jam dubito, magnos an rear esse Deos. 130 
Nam quid ego admisi? quae non ego numinacultu, 

Quos ego non potui demeruisse Deos ? 
Hic pietatis honos ? artus amplector inanes. 

Et vorat hos ipsos flamma rogusque sinus. 



tes KtpA T6^a iaterpretatur. Inde 
conUnti ocuU apud Suet. Tib. c. 7 ; et 
mox Noster : " Suspensasque oculus 
fortior intus agit" Quod est retorbere 
fletum, ut ait Seoec. Herc. (£t. 1285. 

117. /n viret ahiit flendi mora.] Id 
est, eo fluuDt lacrimaB uberiores, quo 
loDgior eas mora detinuit : rem com* 
paratione illustrat. 

120. Sing%iUu — impediente sonosJl 
Freqpedimte^ Noster, Tristium, I. Eleg. 
iii. 42 : '* Singultu mediot prspediente 
aonos." 

122. Gloria eonfectac — parentit,'] 
Moerore scilicet ; nondum enim annis. 
Vett. Edd. eoiupeeia: ; quae vox in 
Uato dolore ambitiosior : possit tamen 
defendi, oppositionis respectu cum 
gleria filii, unde multo magis consptct- 

VOL. V. 



enda mater. Venus quidem ad Amo- 
rem, i£n. libro i. 668 : " Nate, mea 
vires, mea magna potentia solus." 

129. Casarit uxori si talia dicerefai 
est,] Recte corrigit quae mox dictura : 
non enim decebat Caesaris uxorem, 
qui ut rebus politicis, sic et religiosis 
praeerat, dubitare an Dii ettent, licet 
eo desperationis adductam et amentiaB» 
ut furenti quidquid exciderit, ipsi Dii 
faciles ignovissent: sed occasionem 
nactus Ovidius suam Augusto pietatis 
faraam gratulandi, non voluit prster- 
mittere. 

132. Quot ego non potui, etc.] 
Quem inquit, Deorum neglexi, ut ad- 
versum sperare mer^terim 7 

134. Et vorat hot iptot flamma ro- 
gutque sinus,] Libri veteres: " £vo- 
31 



436 



AD LIVIAM AUGUSTAM 



Tene ego sustineo posituoi scelerata yidere ? 135 

Tene meae poterunt unguere, nate, manus ? 
Nunc ego te infelix summum teneoque tuorque ? 

Effingoque manus ? oraque ad ora fero ? 
Nunc primum adspiceris consul victorque parenti ? 

Sic mihi, sic miserse nomina tanta refers? 140 
Quos primum vidi fasces, in funere vidi : 

Et vidi eversos, indiciumque mali. 
Quis credat ? matri lux haec moestissima venit, 

Qua natum in summo vidit honore suum ! 
Jamne ego non felix ? jam pars mihi rapta Neronum, 

Materni celeber nomine Drusus avi ? 146 

Jamne meus non est, nec me facit ille parentem ? 

Jamne fui Drusi mater ? et ipse fuit ? 



cat (v€l Et vorat) hos ipsos flamma 
rognsque tuta," Qui ▼erias qmdem, 
qain vera sit lectio, minime dubito; 
nec ftntu, pro tuut iegentibus ullus 
adsentior. Agit enim de artubns, qoos 
inanet amplectitur, quosque jam varat 
rogus tuutf id est, qui ad comburen- 
dos paratur. Fuit qui vellet tuot, 
quasi illos artus jure suo rogus sibi 
jam viodicaret; verum hoc argutius. 
Quam facile autem iu evocat abierit 
tt vorat, non distincte satis exaratum, 
vix dicendum. 

135. Tene ego tustitieo positum sceU' 
rata videre,} Sustineo pro possum, vul> 
gare ; et jHmtum, solemne in exequiis. 
Scelerata. Pollutam se aliquo scelere 
suspicatur, ideoque Diis invisam, qui 
tale pietatis praemium rependerent. 
Idem enim scpe sceleratus ac impu- 
rus, dvwruiQ : sic sceleratus camput 
dicebatur, in quo Vestales, quae in- 
cestum fecerant, defodiebantur ;et sce- 
Urata Porta Carmentalis, unde sex et 
trecenti Fabii, cum clientium millibus 
quinque, adversus Hetruscos egreasi, 
pugnando interfecti sunt Vid. Tit. 
Liv. ii. 49. 



140. Nomina tania refert /] Cooso- 
latns qnippe, et OeimaBici oognomeo 
Dmso, eo ipso, quo periit, anno obci- 
gerunt 

142. £l vidi fMrsot.] Qnidain fiitvr- 
sof. Solebant enim yiromm insignis, 
▼el arma in fnnere inverti: qni mos 
adhuc apud nos. Sic Virgil. Mn. xi. 
lib. 93. in Pallantis funere : " — Tum 
moesta phalanx, Teucrique sequuntar, 
Tyrrhenique duces» et verus Arcadei 
armit." 

143. Lmx tuec nuEStitsima venit.] 
Caritsima vett. omues edd. Qood itt 
non improbem» ut ironice dictum, ne- 
que ideo a summo dolore alieoun. 
Confirmant prsterea qusB sequnnlv» 
145 : Jamne ego nonfelix f 

146. Matemi celeber nomine DnuHi 
avi,'] Drusonim familia, livia prinim 
denominabatur ; sed quum uoos ei 
illis Gallorum ducem quemdam, Dm- 
tum nomine, occiditset, hoc sibi cog- 
nomen addidiL Hinc genns dnoebit 
Livia Drualla, de qua hic agitnr. 
Drusos Viigil. honorifice commesM- 
rat, iEn. vi. 824 ; sed adalatorie ma- 
gis, quam bistorice. 



CONSOLATIO. 



427 



Nec quum victorem referetur adesse Neronem, 

Dicere jam potero, Major, an alter, adest? 160 
Ultima contigimus : jus matris habemus ab uno : 

Unius est munus, quod tamen orba negor. 
Me miseram! extimui,frigusqueper ossacucurrit; 

Nil ego jam possum certa vocare meum. 
Hic meus eece fuit: jubet hic de fratrevereri ; 

Omnia jam metuo : fortior ante fui. 166 

Sospite te saltem moriar, Nero ! tu mea condas 

Lumina, et excipias hanc animam ore pio. 
Atque utinam Drusi manus altera, et altera fratris, 

Formarent oculos comprimerentque meos ! 1 60 
Quod licet, hoc certe tumulo ponemur in uno, 

Druse ; neque ad veteres conditus ibis avos. 
Miscebor cinerique cinis, atque ossibus ossa. 

Hanc lucem celeri turbine Parca neat!*' 164 
Haec et plura refert: lacrimae sua verba sequuntur, 

Oraque nequicquam per modo questa fluunt. 
Quin etiam corpus, matri vix vixque remissum, 

Exsequiis caruit, Livia, pene suis. 



150. Major, an alter adest ?"] Nec 
qiuerere jam potero» uter adest victor ? 
Natune major, Tiberiiis scilicet, an 
Dniaus frater? Ambo autem victores 
jun redierant e Rhstis, Viodelicis, 
etc. qua quidera victoriae magnifice 
adeo fuerunt ab Horatio decantats, 
Ub. iv. Od. 4et]4. 

161. Quod lieet, hnc certe, tumulo 
ecmpenemur in itno.] eerte legendum 
monebat Heinsius. Tumulo in uno, 
In roausoleo Ccsarum, non in monu- 
mento Ciandis vel Livis gentis ; et 
Bta factum fuisse narrat Dio Cass. 
Iv. 

163. Miseebor cinerique cinM.] Nec 
voto excidit ; nam in eodem tumuio. 



quo Drusus, Livia condita fuit ; leate 
scriptore eodem, ineunte lib. iviii. 
Conferant, qui talibus deiectantur, 
orationem hanc Livin cum verbis 
Evandri, i£n. xi. 152. super exstinc- 
tum Pailanta procumbentis, erumpen- 
tisque in has voces: " Non hasc, 6 
Palla, dederas promissa parenti/' etc 
167. Quin etiam eorput matri vix 
viique rmtmim.] Is erat militum amor 
in Drusum, nt auferendum ipsis fuerit 
corpus ; quod qunm retinere non po- 
tuissent, duci saltem monumentom 
inaoe quidem, sed splendidum poss- 
eruot, ad Rhenuro, ipsis in locis ubi 
Germanorum impetum ad tempns fre- 
gerat. 



428 



AD LIVIAM AUGUSTAM 



Quippe ducem arsuris exercitus omnis in armis, 

Inter quae periit, ponere certus erat. 170 

Abstulit invitis corpus venerabile frater ; 

Et Drusum patriee, quod licuitque, dedit. 
Funera ducuntur Romana per oppida Drusi ; 

Heu facinus ! per quae victor iturus erat ; 
Per quae deletis Rhaetorum venerat armis. 175 

Hei mihi ! quam dispar huic fuit illud iter ! 
Consul init fractis moerentem fascibus urbem. 

Quid faceret victus, sic ubi victor init ? 
Moesta domus plangore sonat, cui figere laetus 

Parta sua dominus voverat arma manu. 180 
Urbs gemit, et vultum miserabilis induit unum ; 

Gentibus adversis forma sit illa, precor! [bem; 
Incerti clauduntque domos, strepitantque per ur- 

Hic illic pavidi clamque palamque dolent. 
Jura silent, mutaeque tacent sine vindice leges: 185 

Adspicitur toto purpura nuUa foro. 



171. Frater.] Tiberius, qui, audita 
vix fratris valetudiDe, ad illum advo- 
lavit, defunctique corpus " pedibus 
toto itinere praegrediens, Roroam us- 
que pervexit." Ab hoc uno Tibe- 
rium omnem discas licet. Rem fu- 
sius narrat, nec adulatorie minus Val. 
Maxim.v.5. *' Tantum amorem prin- 
ceps, inquit, parensque noster insitum 
animo fratris Drusi babebat, ut quum 
Ticini, quo victor hostiura, ad com- 
plectendos parentes venerat, gravi il- 
lum et periculosa valetudine in Ger- 
mania fluctuare cognosset, proinde 
metu attonitus erumperet. Iter quo- 
que quam rapidum et prseceps, vel ut 
UDO spiritu corripuerit, co patet, quod 
Alpes, Rhenumque transgressus die 
ac nocte, routato subinde equo, du- 
centa miilia passuura, per modo de- 



victam Barbariem, Antabagio duce 
solo comite, evasit." Omnes, ut vide- 
tur, ex Livio, Epit. lib. cxl. 

177. Consul init, etc.] Sic olim ie- 
gobatur : ** Consuluit fracds moeren- 
tem fascibus urbem.** Versum haiK 
corruptissimum omnium primus Mi- 
cyllus restituit, iegitque pro contuUit, 
comul init. Sequuti deinde Pitboeas, 
Scaliger, Heinsius, etc. Sed riri mo- 
destiam animadvertas, qussoj qai 
quum plurima felicitate pari emeodi- 
verit, textum nusquam imroatare au- 
sus est; talemque ommno, qualem 
invenerat, fideliter exhibuit. 

181. Urbi gemit, et vultum wMen- 
bilii induit tinum.J Tristitia eadea 
omnium in vultu pariter insidet ; quod 
gentibui adversis accidat f/reeatur 
poeta ; scilicet, ut sic iugeant. 



CONSOLATIO. 



429 



Dique latent templis ; neque iniqua ad funera vul- 

Pra&bent ; nec poscunt tura ferenda rogo. [tus 
Obscuros delubra tenent : pudet ora colentum 

Adspicere, invidiae quam meruere metu. 190 
Atque aliquis de plebe pius pro paupere nato 

Sustulerat timidas sidera ad alta manus : 
Jamque precaturus : ** quid ego autem credulus," 

" Suscipiam in nuUos irrita vota Deos? [inquit, 
Livia, non illos pro Druso Livia movit : 196 

Nos erimus magno maxima cura Jovi ?" 
Dixit : et iratus vota insuscepta reliquit ; 

Duravitque animum, destituitque preces. 
Obvia turba ruit ; lacrimisque rigantibus ora 

Consulis erepti publica damna refert. 200 

Omnibus idem oculi ; par est concordia flendi. 

Funeris exsequiis adsumus omnis Eques. 
Omnis adest aetas : moerent juvenesque senesque ; 

Ausoniee matres, Ausoniaeque nurus. 
Auctorisque sui praefertur imagine moesta, 205 

Quae victrix templis debita laurus erat. 
Certat onus lecti generosa subire juventus, 

Et studet officio sedula colla dare. 
Et voce et lacrimis laudasti, Caesar, alumnum ; 

Tristia quum medius rumperet orsa dolor. 210 



190. Invidi4[, guam merugre, metu.'} 
Non ignari quantum in ipsos invidiae 
tam acerba Drusi mors apud Romanoii 
debeat incitare. 

200. ContuUt erepti jmblica damna 
refert.'] Enumerat illacrymans, quot 
quantaqne Reipublicc boua Consulis, 
id est Drusi, letum inviderit. Nec 
sine meote Reipuhlica dixit: prolata 
enim est, aTiberio fratre, Drusi Epist. 
*' qua aecum, inquit Sueton. Tiber. 



50. de cogendo ad restrtuendam liber- 
tatem Augusto agebat." Quid mirum 
nunc, quod incerto mortis genere, tri- 
ginta vix annos natus, e vivis excea- 
serit! 

209. Et voce et lacrimit, etc.] " Vi- 
vum tantopere diiexit Augustus, ut 
coheredem semper fiiiis instituerit, 
sicut quondam in senatu professus est ; 
et defunctum ita pro concione lan« 
davit, ut Deos precatus sit, similes ei 



480 



AD LIVIAM AU6USTAM 



Tu letum optasti, Dis aversantibus omen, 

Par tibi ; si sinerent te tua fata mori. 
Sed tibi debetur coelum : te, fulmine pollens, 

Accipiet cupidi regia magna Joris. 
Quod petiit, tulit ille ; tibi ut sua facta placeretit: 

Magnaque laudatus preemia mortis habet* 216 
Armatseque rogum celebrant de more cohortes^ 

£t pedes exsequias reddit equesque duci. 
Te clamore vocant iterumque iterumque supremo; 

At vox adversis coUibus icta redit. 220 

Ipse pater flavis Tiberinus inhorruit undis : 

Sustulit et medio nubilus amne caput. 
Tum salice implexum, muscoque et arundine, cri- 

Caeruleo magna legit ab ore manu ; [nem 

Uberibusque oculis lacrimarum flumina misit : 225 

Vix capit adjectas alveus altus aquas ; 
Jamque rogi flammas extinguere fluminis ictu^ 

Corpus et intactum tollere, certus erat. 
Sustentabat aquas, cursusque inhibebat equonim, 

Ut posset toto proluere amne rogum. 230 



8U0S Cssares facerent, sibique tam 
honestura quandoque exitura darent, 
quara ipsi dedissent." Sueton. Claud. 
c. 1. Neque contentus (additscriptor 
idem, loco cit.) elogium ejus turoulo, 
versibus a se compositis insculpsisse, 
etiam vits memoriam prosa oratione 
composuit." 

215. Qtiod petiit, tulit ille.] Nihil 
aliud sibi Drusus in agendo proposuit, 
quam ut sua tibi facta probarentur ; 
ergo vits et mortis ipsius prfemium 
habet, a te post mortem publice lau- 
datus. 

221. Ftavis undis,^ Solemne fluvii 
hujus epitheton ; neque aliter illum 
unquam designant Virgilius et Hora- 



tius. De origine et vero sensu voea- 
buli, vid. Turneb. Adv. x»i. 7. 

222. Nubilus.] Tristis; et froate 
quasi nubibus obducta« 

226. Vii capit adjectas, c^c] Nulli 
tunc Tiberis exundatio; sed refeft 
poeta ad funus Drasi, quod erenisse 
narrat Dio, liii. quo tenapore ohiit 
Marcellus ; scilicet, adaucttim repeote 
Tiberim pontem sublicinm evertisse, 
fecisseque, ut urbs per triduum estet 
navibus pervia. 

227. Fluminis tctti.] Immiaso n- 
darum impetu. Sic illum fingit Hor. 
** Retortis . . . violenter undis, Ire de- 
jectum monumenta regis, TempUqw 
Vest«." (I. Od. 2.) 



CONSOLATIO. 



481 



Sed Mavors templo vicinus, et accola Campl, 

Tot dixit siccis verba nec ipse genis : 
Quamquam amnes decet ira, tamen, Tiberine» qui- 

Non tibi, non ullis vincere fata datur^ [escas : 
Iste meus periit ; periit arma inter et enses, 235 

£t dux pro patria ; funere causa latet. 
Quod potui tribuisse» dedi : victoria parta est. 

Auctor abit operis ; sed tamen exstat opus. 
Quondam ego tentavi Clothoque» duasque sorores, 

Pollice quse certo pensa severa trahunt, 240 
Ut Remus Iliades, et frater conditor urbis 

Effugerent aliqua stagna profunda via. 
De tribus una mihi; partem accipe, quee datur, 

Muneris : ex istis, quod petis» alter erit. [inquit^ 



231. Templo vieinui, tt tMCcola cam- 
pi.] Erat eoim Marti templuro, in 
campo ab ipsius nomioe dicto, sacra- 
t«iD, qnod A. U. C. dccUii. folmine 
percaasum, totum conflagravit. Dio. 
ItU 

293, Amnu dseet tra.] Egregie 
Lncanns, de Niio, Korapdicrac im* 
petn magno proflnente, Phars. x. 315 : 
"... Quis te tam lene flueotem Motu- 
mm tantas violeoti gurgitis iras, Nile, 
pntett Sed quum lapsns abrupta via- 
nim Excepere tuos, et precipites 
cataractSB, Ac ousquam vetitis uUas 
obiistere cautes Indignaris aquis, 
•poma tunc astra lacessis ; Cuncta 
fremuBt undis; ac multo murmure 
montisSpumeus invictis canescitfluc- 
dbas amnis." Non male certe ; sed 
quanto major Homerus, io descri- 
beodis Scamandro et Simoente, pro 
ripis cum Achille decertantibus ! Iliad. 
^. V. 234. sqq. 

235. hte meu$ p«rttt.] Meut, quem 
ipse ad artem bellicam inibrraaveram, 
fovebamque amore patemo; periit 
quidem ; sed nt alnmnam meum de- 



cebat perire, arma inter et enm, et 
dux pro patria ! Funere cau$a latet, 
Interpretes diu multuroque exercuit 
hoc bemistichion. InteUigebat Mi- 
cjrllns: cur illon Dii, seu (ata, tam 
cito abstulerint, in obecuro ett. Qoi 
sensus non ita repugnat, qaam non 
satis inter se constent seriptores, de 
causa, aut genere mortis : sed ad- 
mittenda tunc durior multo dvrlir- 
rwfi/Qtfunere, ^ro funerie velfuneri, 
Quod Scaligerum, Heins. et Burman- 
num impulit, ut legerent, prirous qui- 
dem : " £( lux proh ! patris funere 
elavsa latet" Heinsius vero : " £t 
lux proh ! patris lumine cassa latet.'* 
Servato Burroanni priori hemistichio, 
levi admodum imroutatione. Ut dux 
pro Patria, alterum sic constitait: 
funere cauta patet, Id est, ipsom 
funus declarat Drusum yro patria oc- 
cubuisse. Praeluserat jam Cuperus, 
Observ. iv. 3. 

244. Quod petit, aUer erit. Im- 
mortalis, scilicet ; qua autem via ad 
Superos Roroulus migraverit, incer- 
tum. Poetice qaidera: " Martis 



432 



AD LIVIAM AUGUSTAM 



Hic tibi ; mox Veneri Caesar promissus uterque. 

Hos debet solos Martia Roma Deos. 246 

Sic cecinere Deae ; nec tu, Tiberine, repugna, 

Irrite ; nec flammas amne morare tuo ; 
Nec juvenis positi supremos destrue honores. 

Vade age, et admissis labere pronus aquis. 250 
Paret, et in longum spatiosas explicat undas ; 

Structaque pendenti pumice tecta subit. 
Flamma diu cunctata caput contingere sanctum, 

Erravit posito lenta sub usque toro. 254 

Tandem ubi complexa est silvas, alimentaque sum- 

Mther^, subjectis lambit et astra comis. [sit, 
Qualis in Herculeee colluxit coUibus (Etae, 

Quum sunt imposito membra crematstv^Deo. 
Uritur heu ! decor ille viri, generosaque fonipa, 

Et faciles vultus ; uritur ille vigor ! 260 



eqnisAcheroDtafujpt." (Hor. iii. Od. 
3.) Sed historicos audiamui : " fuisse 
credo, inquit Livius, lib. 1. cap. 16. 
tum quoque aliquos, qui discerptum 
patrum mauibus taciti arguerent." 
Plutarcb. quoque in Romul. 

245. Cesar uterque.] Julius Caesar 
et Augustus, jyromiisus uterque Veneri 
ab ipso Jove: Julius quidem, JEn. 
i. 390; Augustus vero, Metam. xv. 
819. 

249. Nec juvenis positi supremos de- 
ttrue honores.} Nec rogum dejicias, 
ut certus eras, in quem honorandum 
lupremo fnnerejuvenem posuerunt. 

250. Admissis labere pronus aquis,] 
Immissis, codd. nonnuUi, et vett. edd. 
ad unam omnes : et recte quidem. 
Quum enim Mars, labere pronus aquisf 
dicit, Fluvium monet, ut, receptis in 
alveo aquis, qus in rogum Drusi jam 
jam immittendffi intumuerant, pronus 
labatur ; id est, quo suus eum fert 
decursus, placidus sequatur. Nihii 



ergo mutandum: ferri tameii poaet, 
si daretur, admissis. 

252. Structaque ptndenti ptuuet 
tecta subit.] Ita passim apod poetts 
saxa qusvis erosa, de quibus sacrs 
Dearum ac Nympbanim antra coo- 
struxerunt, pumices vocantur, aut t4h 
phit iu quibus pendere verboffl est 
maxime proprium. 

254. Lenta sub usque toro,} Veteres, 
sibi usque: Scaliger, lenta SHMtqme. 
Neutri adhsrendum, quum res ipsa 
sensum tam aperte declaret. Flamma 
enim cunctata diu, quasi timeret €»• 
put sanctum contingere, corripit pri- 
roum, et lente {usque) ligrna deposdt, 
quae toro fuerant subjecta. 

256. Subfectis lambit et astra eemis.] 
Fiamroas elegsnter comae didt, qos. 
quum altius exsurrexerint, in lotideB 
apices, capiliorum more, quasi filatisB 
dissolvuntur, et perpetuo ac volubili 
motu astra videntur iambere, 

260. Et faciUt vulttu : uritmr HU 



CONSOLATIO. 



433 



Victricesque manu^, facundaque principis ora, 

Pectoraque, ingenii magna capaxque domutsr ! 
Spes qdoqiie multorum flammis uruntur in isdem. 

Iste rogus miserfe viscera matris habet. 
Facta ducis vivent, operosaque gloria rerum : 265 

HsBc manet; haec avidos efFugit una rogos. 
Pars erit historiae, totoque legetur in 8bvo ; 

Seque opus ingeniis carminibusque dabit. 
Stabis et in rostris tituli speciosus honore ; 

Causaque dicemur nos tibi, Druse, necis. 270 
At tibi jus veniae superest, Germania, nuUum ; 

Postmodo tu paenas, barbara, morte dabis. 
Adspiciam regum liventia colla catenis ; 

Duraque per seevas vincula nexa manus; 



wgmr! Quum vero facilis habeant 
Scidiger. Ald. Pith. et alis edd. le- 
gendum hinc conjiciebat Burmann. 
** Et faeilit vultus uritur ille rigor" 
Vt qui ri^gm qoemdam vultu prs- 
ferrel, faeilitmie et benigoitate tem- 
peratmii. Quod non ita repugnat de 
DrofO, eujus duteedo ac ntmntat max- 
ime a Vell. laudatnr, ii.97. 

263. Peetoraque, ingenii magna ea- 
fmsqu€ tUmutJ] De eodem Mriptor 
ideiB, Joco citato : *' Cujus iogenium, 
vtniiii bellicis magis operibus, an ci- 
vilibns BXttheerit artibos, in incerto 
«ft. Faiise aatem creditur, non minus 
gloriom, qoam civilis animi." Suet. 

ClSlKl. I. 

266. Sefue oput ingeniis earmini- 
teiifM Mit.'] Amplam certe mate- 
riem mippeditabit, in quam tractan- 
dwii IC86 eziemot poetarum ingenia. 
Et Horatio jam, tit vidimiis, suppedi- 
tsmati et ipti dein^e Ovidio : Trist. 
IV. Eleg. ii. 39. de Pont. n. Kleg. ii. 
74. Fast. i. 697. 

960. Stabis tt m rff»lrif,etc.]Statua 

VOL. V. 



in rostris donaberis. " Praeterea sena- 
tus, iuter alia compiura, marmoreun^ 
arcum cum tropsBls via Appia decrevit, 
et Germanici cognomen ipsi posteris- 
que ejus." Suetonius, Claud. 1. Dio. 
iv. TituH tpeeiotut honore, HoDO* 
rifica insignis inscriptione, quae sic 
adhuc in numismattbus legitur : nbko 

CLWDIVS DKUSUS OKRMANICUS IMP. 

*' Non per adulationem, inquit Flortts, 
iv. 12. sed ex meritis defuncto ibi (in 
German.) fortissimo juvene, ipsi, quod 
numquam alias, senatus cognomen ex 
provincia dedit." 

273. Adtpieiam regum liventia eoUa 
eatenit, etc.] Durior justo imprecatio 
ha»c in Germanos, qui, communi gen- 
tium jure, suam sibi Ubertatem et pa- 
triam armis viodioare oonabaiitiir. 
Caeterum, hniic se e^ illos Drusua 
gesserat, quem vel ipsi hostes, teite 
Seneca, Consoiat. ad Marciam, iii. 
afgrum eum venefatiaitt et pace nnitua 
proteipterentur ; nec <^tare quod erpe" 
diefHtt auderetrt. 

3K 



4d4 



AD LIVIAM AUGUSTAM 



£t tandem trepidos vultus; inque illa ferocum 

Invitis lacrimas decidere ora genis. 276 

Spiritus ille minax, et Drusi morte superbus, 

Carnifici in moesto carcere dandus erit. 
Consistam, Isetisque oculis, lentusque videbo 

Strata per obscaenas corpora nuda vias. 280 
Hunc Aurora diem, spectacula tanta ferentem, 

Quam primum croceis roscida portet equis. 
Adjice Ledaeos, concordia sidera, fratres ; 

Templaque Romano conspicienda foro. 
Quam parvo numeros implevit principis eevo, 285 

In patriam meritis occubuitque senex ! 
Nec sua conspiciet, miserum me ! munera Drusus, 

Nec sua pro templi nomina fronte leget ! 
Seepe Nero, illacrimans, submissa voce loquetur: 

Cur adeo fratres, heu ! sine fratre, Deos ? 290 
Certus eras nunquam, nisi victor, Druse, reverti. 

Haec te debuerant tempora : victor eras. 



380. Sirata per ob$eana» eorpora 
nuda viasJ] Mos erat occisorum in car- 
cere corpora nuda fcede projici per 
vias vicinas, quae ideo o^sccntf » id est, 
male ominosa.» habebantur : memora- 
turque a Dione, Iviii. tot inter qus 
Sejani mortem portenderent, quod 
servi ejus, eo ipso die quo captus est, 
in viam diverterint qus ducebat ad 
carcerem, lapsique ceciderint per sca- 
ias Gsmonias descendentes. 

283. Adjice I^deos^ concordia si- 
dera, fratres,] ** Ilis (Tib. et Drus.) 
scio equidem nullum aliud, quam 
Castoris et PoUucis» specimen con- 
sanguineaB charitatis convenienter ad- 
jici posse." Val. Max. v. 5. Putida 
ha:c quidem adulatio ; constat tamen 
Tiberium Concordise et Ledsorum 
aedes instaurasse» suoque et Drusi fra- 
tris nomine, licet defuncti, inscripsisse, 
ut amicitis, qus vivos conjunxerat, 



mansuram apud posterot famam cob- 
secraret. De illa templi Coocordic, 
quod olim Furius voverat, insaara- 
tione meminit quoque Ovidios FaiUH 
rum libro i. 637 sqq. 

285. Quam parvo numeros impUfii 
principis d:vo/] El^anter admodoia. 
pro : quam brevi annorum spatio 
princeps exstitit numeris omnibns ab- 
solutus ! Numerum adimplevit virta- 
tum, qus principem absolvuDt. 

290. Cur adeo Jratres, keu! am 
fratre, Deos !] Verba sunt Tiberii. do- 
lentis quod sine fratre» Deos fnirts, 
adeat, Cast. et PoUuc. in mdtm qnsB 
ipsis dicabat. Sensus plane obtiai, 
et affectus quidem dulciasimus : ouk 
non video quid ScaUgemm impolcnt, 
ut legeret: *« Cur adeo, frater, kaa! 
sine fratre tuo es Y* 

291—292. Certus era$ iiitiifiu«. 
nisi vietor, etc.] Fixum, immotuBiqK 



CONSOLATIO. 



435 



Consule nos, duce nos, duce jam victore, caremus : 

Invenit en tota moeror in urbe locum. 
At comitum squalent immissis ora capillis, 295 

Infelix, Druso sed pia turba suo. 
Quorum aliquis, tendens in te sua brachia, dixit : 

Cur sine me, cur sic incomitatus abis ? 
Quid referam de te, dignissima conjuge Druso, 

Atque eadem Drusi digna parerite nurus ? 300 
Par bene compositum ; juvenum fortissimus alter, 

Altera tam forti mutua cura viro. 
Femina tu princeps ; tu filia Caesaris : illi 

Nec minor es magni conjuge visa Jovis. 
Tu concessus amor, tu solus et ultimus illi, 305 

Tu requies fesso grata laboris eras. 
Te moriens, per verba novissima, questus abesse ; 

Et mota in nomen frigida lingua tuum. 
Infelix recipis, non quem promiserat ipse ; 

Nec qui missus erat, nec tuus ille redit; 310 



in animo tibi sedebat, ut Romam dud- 
quam, niti victor redires. Victor eras: 
debuerant igitur iocolumen te nobis 
tempora reddere. 

799. Quid referam de te, etc.] Ser- 
monero nunc couvertit ad conjugem 
I>nisi, Antoniam mioorera, Antonii 
Triumviri ex Octavia, Angusti sorore« 
filiani. De ea sic Val. Max. iv. 3: 
** Antonia quoqne femina laudibus vi- 
lilem ^unilis sus claritatem super- 
gressa, amorem mariti egregia fide 
penaavit ; quas post ejus decessum, 
forma et etate florens, cubiculum so- 
crus pro conjugio habuit : in eodem- 
que toro alterius adolescentis vigor 
ezstinctus est ; alterius viduitatis ex- 
perientia consenuit." Totam se tra- 
didit liberis educandis, qui tres nu- 
mero : Germanicus, Calipula: pater : 



Claudius, qui deinde imperator, et 
Uvia, seu Livilla, morum dissolutione 
adeo infamis. Veneno interceptam a 
Caligula dato Aotoniam innuit Suet. 
Claud. 23. 

305. Tu eonceisus amort tu solus et 
nltimus iUi,'] Laudem hanc Druso tri- 
buit Val. Max. loco jam adlato, quod 
Veneris usum intra conjngis charitatem 
elausum tenuerit, Quidam, confessus 
amor, legitimus. 

308. Et mota in nomenfrigida /in- 
gua ttfum.] Volebat Francius ad no- 
men, quasi, audito conjugis nomine, 
adhuc compellaret. Sic de Orpheo 
suo Virgil. Georg. iv. 525 : " ... Eu- 
rydicen vox ipsa et frigida liogua, Ah! 
miseram Eurydicen, anima fugiente, 
vocabat !'* 






•. 



496 



AD LIVIAM AUGUSTAM 



Nec tibi deletos poterit narrare Sicambros, 

Ensibus et Suevos terga dedisse suis. 
FIumiQaque, et montes, et nomioa magna locorum; 

£t si quid miri vidit in orbe novo. 
Frigidus ille tibi, corpusque refertur inaiie ; 315 

Quemque premat sine te, sternitur ecce torus. 
Quo raperis, laniata comas, simiiisque furenti ? 

Quo ruis ? attonita quid petis ora mauu ? 
Hoc fuit Andromache, quum vir religatus ad axem 

Terruit admissos sanguinolentus equos. 320 
Hoc fuit £vadne, tunc quum ferienda coruscis 

Fulminibus Capaneus impavida ora dedit. 
Quid mortem tibi moesta rogas ; amplexaque natos, 

Pignora de Druso sola relicta tenes ? 
£t modo per somuos agitaris imagine falsa, 325 

Teque tuo Drusum credis habere sinu ? 



311. Sec tibi deletot pateril narrare 
Sieambrott etc.J " lade validissiuias 
nationes, Cheruscos, Suevos et Sicam- 
bros pariter aggressus est : qui, viginti 
centurionibus iiicrematis, hoc velut 
sacramento sumserant bellum, adeu 
certa victori» spe, ut pra^dam in an- 
tecessum pactione diviseriat : Che- 
ru.vci equos, Suevi aurum et argen- 
tupi ; Sicambri captivos elegerajit : 
sed omnia retrorsum. Victur nam- 
que Drusus equos," etc. Flor. lib. 
iv. 12. 

314. Et ii quid miri vidit in orlte 
novi).] Non ita noims Romanis oi ^ij 
ille, quero jam Caesar obiter descrip- 
serat, de Bell. Gall. vi. 21 sqq. Fu- 
sius deinde et accuratius, ut par erat, 
Tacitus, in eximio illo d4 moribus 
Germanite opusculo. 

320. Terruit admistos sangiiinoUn- 
tus eqitos,] Vide qus adnotavimus, 
ad veis. 36. Epist. prim. 



321—322. Hocjuit Evadme, ttc] 
Tali quoque furore agitata Evafdat 
Capanei uxor, prscipitem se m con- 
jugis rogum immisit. Statius, TbeU 
xii. BOO. Unde meruit, ut de ilJi ci- 
ueret Propert. i. Eleg. xt. 21 : " Oc- 
cidit Argivae fama pudicitlae." — Qnum 
ferienda corusci* Fiiiminifria CaftMMt 
impavida ora dedit. Mento impt» 
dum dicit. qui sic ipsam Jovem incre- 
passet, Theb. lib. x. 899: " Kcnc 
age, nunc totis in me coxLsislere dsut- 
mis, Jupiter ! an pavidas tooitm tnr- 
bare puellas Fortior, et sooeii tvrres 
exscindere Cadmi V — Feriindan P»- 
tat Heins. Jeriunda ; sic potimmda ti 
similia apud Ovidium. 

325. Agitaris imagine JaUa.] Tiir- 
baris per somQos et inqoietaris um- 
gin$, qus tuum amorem lodit, iDaaeB 
tibi Drusum offerens, qoem fntUt 
queris in vacui jtarte tori. 



CONSOLATIO. 



m 



£t subito tentasque uianu, sperasque receptum ; 

Quaeris et in vacui parte priore tori ? 
Ille pio, si non temere heec creduntur, in arvo 

Inter honoratos excipietur avos ; 330 

Magnaque maternis majoribus, aequa paternis 

Gloria, quadrijugis aureus ibit equis ; 
Regalique habitu, curruque superbus eburno, 

Fronde triumphali tempora vinctus erit. 
Accipient juvenem Germanica signa ferentem 335 

Consulis imperio conspicuumque decus ; 
Gaudebuntque suae merito cognomine gentis» 

Quod solum domito victor ab hoste tulit. 
Vix credent tantum rerum cepisse tot annos : 

Magna viri latum quserere facta locum. 340 
Hsec ipsum sublime ferent : haec, optima mater» 

Debuerant luctus attenuare tuos. 



333. Regalique kabitu, etc.] Rec- 
le : nam quem mors Driuo preripu- 
erat triumphuro, in arvo pio poeta oon- 
cedit, fii^tque ab avis honorifice ez- 
ceptum, qui gaudmt, quod unus e 
suis Germanici primus meritum cogno- 
roen Drusorum et Claudiorum nomini 
addiderit. 

339. Vix credent tantum rerum ce- 
pU$» tot annoeJ] Vix credent tot tan- 
laique res, tam br€vi annorum spatio 
confid potuisse. — Tot, pro paucis, 
vul^re apud poetas. De tot sorori- 
ims, dizit Ovid. Met iv. 418. quum 
d€ trilnu modo hic agatur. 

340. Magna viri latum qtutrere 
facta loeum^ Quamvis concedat 

Burm. et ezemplis firmet, iocum pro 
temporis spatium sumi posse, negat 
tamen latum locum, pro temporis 
spatio arapiiori esse hic intelligen- 
dum ; conjicitque : " Magna viri Ut- 
tum qusrere facta modum" Ut, in- 
qutt, modw latui temporis sit longum 



spatiuro, non oertis finibus conscrip- 
tum ; et looam adfert, e Statto, Theb. 
vii. 996: ** ...Pater est, natnaqiie; 
sed a*vi Confudere modou*' Sed agi- 
tur ibi de patre et nato, (Lapithaone 
et Alathreo.) qui, confusit revera ttvi 
ordine modoque, ita pares state et 
armis incedebant, ut fratres diceren- 
tur. Hic vero, cur non locum refera- 
mus ad ipsam Germanis partem, ubi 
factis Drusus inclanierat ; quem qui- 
dem locum velint latiorem, digniorem- 
que, qui prsclaris adeo faciiioribus 
illustraretur ? Qui locus, ab ipsis 
militibus Campus tcelerattit dictus 
est. 

341. Heee, opiima materf ddmerant, 
etc.] Feliciter admodum eo redit, 
unde inceperat oratio; ad Liviam 
scil. quam poeta, postquam materno 
dolori diu satis permisit indulgere, 
ad Imperatoriam dignitatem revocat, 
hortaturque adepieiat quid Drusi ma- 
trem deceat, quid uxorem Cttsarit, 



438 



AD UVIAM AUGUSTAM 



Femina digna illis, quos aurea condidit aetas, 

Principibus natis, principe digna viro. 
Quid deceat Drusi matrem, matremque Neronis, 

Adspice : quo surgas, adspice, mane toro. 346 
Non eadem vulgusque decent, et lumina rerum: 

Est quod prsecipuum debeat ista domus. 
Imposuit te alto Fortuna, locumque tueri 

Jussit honoratum, Livia : perfer onus. 350 

Ad te oculos, auresque trahis : tua facta notamus; 

Nec vox missa potest principis ore tegi. 
Alta mane ; supraque tuos exsurge dolores ; 

Infragilemque animum, quod potes, usque tene. 
An melius per te virtutum exempla petemus, 355 

Quam si Romanae principis edis opus ? 
Fata manent omnes : omnes exspectat avarus 

Portitor ; et turbae vix satis una ratis. 
Tendimus huc omnes : metam properamus ad unam. 

Omnia sub leges mors vocat atra suas. 360 
Ecce necem intentam coelo, terreeque, fretoque, 

Casurumque triplex vaticinantur opus. 



343. Condidit (ttas.'} Pro condidit, 
legit prodidit Ruhnk. ad Vell. Pat. 
i. 3. 

346. Quo surgaSt adspice, maiie 
toro.'] Cujus sis uxor ; cujus e thala- 
mis mane prodeas. 

347. Kt lumina rerum.'\ Nescit 
Burmann. an non praestet culmina ; 
neque ego ignoro verba hzec sxpius a 
librariis confusa: cave tanien ne quid 
immutes. Virorum enim principura 
exempla quasi totidem sunt lumina, 
qus, quo imposita allius, eo certius in 
rectam vel pravam viam sequentis 
vulgi gressus inducunt. Mox ipse 
Noster : ad te oculos trahis: tuajacta 
notamus, 

352. Nec vox mitisa potest principis 



ore tegi,'} Nec si quid principi exd- 
derit, diu latere potest. CavenduBi 
igitur, ne quid dicat, vel faciat. quod 
indictum frustra, infectuonve ddoHe 
velit. 

356. Qnam si Romamt prind^ 
edis opus.] Quam si principem le, tt 
Romanam quidem prKstiteris. 

358. Turhtt vix satis una ratis.] 
Petron. Specim. Belli civilis. 117: 
** ... Vix squalida Porlhmeus Soffi- 
ciet simulacra viruro tradacere cjm- 
ba : Classe opus est.*' 

362. Casurumque triplex vaticinau- 
tur opus.] Editio prim. easurHm tri- 
plex vaticinatur opus. Unde passive 
sumendum vaticinatur, conjiciebtt 
Micyllus. Alie omnes, ut edidimos ; 



CONSOLATIO. 



439 



I nunc, et, rebus tanta impendente niina, 
In te solam oculos et tua damna refer. 

Maximus ille quidem juvenum, spes publica yixit ; 
£t, qua natus erat, gloria summa domus. 366 

Sed mortalis erat ; nec tu secura fuisti, 

Fortia progenie bella gerente tua. 
Vita data est utenda : data est sine foenore nobis 

M utua, nec certa persoliienda die. 370 

Fortuna arbitriis tejnpus dispensat ubique. 

IUa rapit juvenes : sustinet illa senes. 
Quaque ruit, furibunda ruit ; totumque per orbem 

Fulminat, et csecis cseca triumphat equis. 



et accipias de Philosophisj vel Sibyl- 

liais oracalis, quae intentam hanc ne- 

cem triplici operi, id est, coelo, terris 

et freto, vaticinahantur. Respexit 

Noiter ad Lucretium, v. 95 : " Pria- 

cipio, maria ac terras coelumque tu- 

ere: Horum naturam triplicem, tria 

corpora, Memmi, Tres species tam 

dissimiles, tria talia texta Una dies 

datrit exitio,** Neque illud non ani- 

madversione digonm, quod versus ille 

casttrum^tM, etc. totidem verbis occur- 

rat expressus, Trist. ii. 426. Secun- 

dum autem hunc Trist. librum constat 

acripsitse Ovidium, et ad Augustum 

misiise, statim ut in Pontum advene- 

rit« ineunte sdlicet decimo a Christi 

nativitate anno. Quum vero Drusi 

mors in annnm prscedentem incide- 

rit, minime potuit Albinovanus, seu 

quivis auctor alius hujus Elegis, ver- 

sttm hunc Ovidio surripere ; nec pro- 

babile magis carmen de roorte Drusi 

tam cito ad Ovidium in exilio suo 

pervenisse. Prsterea, quis credat 

poetam omnium uberrimum, eo pe- 

nuric subito devenisse, ut alienum 

hunc in sua reciperet ? Qui se ipsum 

toties, cur alium hic compilasset ? 



364. In te solam oculoi, etc.] Qusb 
sis ipsa, et quem amiseris considera : 
maiimui ille quidem, etc. ; sed mor' 
talis erat ; et quum ea sit rerum om- 
nium conditio, ut intereant, eo minia 
secura fuisti, quo sua Drusum in cer- 
tius periculum virtus immitteret. Po- 
etam hic rhetor male occupat, et Se- 
necam magis, quam Nasonem agit ; 
sed ipsa hsc verborum intemperies 
Ovidium arguit ; qui in patentem 
adeo adulationi campum semel exspa- 
tiatus, non erat is qui stare posset, ubi 
sistendum recto judicio oportuit. 

369. Vita data est, etc.] £x Cice- 
rone, qui Tuscul. 1 : " At ea quidem 
(natura) dedit usuram vits,tamquam 
pecunis, nulla prsstituta die." Lu- 
cret. quoque, iii. 984: " Vitaque 
maocipio nulli datur, omnibus usu." 

312.Sustinet illasenes.] Frustravul- 
gatam sustulit tuetur Scaliger, quem 
non cepisse miium est, eo sensu siuli- 
nere hic accipiendum, quo in Epistol. 
i. 1 14 : ** Respice Laerten ; ut jam 
sua lumina condas, Extremum fati 
sustinet ille diem." Ubi pro, in aliud 
tempus differri exoptat, sane est in- 
telligendum. 



440 



AD LfVIAM AUGUSTABf 



Regna Deae immitis parce irritare querendo: 375 

Sollicitare animos parce potentis heras. 
Quee tamen boc uno tristis tibi tempore yenit, 

Ssepe eadem rebus favit amica tuis. 
Nata quod en alte es, quod fcetibus aucta duobus; 

Quodque etiam magno consociata JoTi ; 380 
Quod semper domito rediit tibi Csesar ab orbe, 

Gessit et invicta prospera bella manu ; 
Quod spes implerunt maternaque vota Nerones; 

Quod pulsus toties hostis utroque duce. 
Rhenus, et Alpinee valles, et sanguine ntgro 385 

Decolor infecta testis Itargus aqua ; 
Danubiusque rapax, et Dacius orbe remoto 

Apulus ; huic hosti perbreve Pontus iter ; 
Armeniusque fugax, et tandem Dalmata supplex, 

Summaque dispersi per juga Pannonii ; 390 
£t modo Germanus Romanis cognitus orbis : 

Adspice quot meritis culpa sit una minor. 



379. Nata quod es atte.'] Alte es 
veteres plerique, ne in metrum pec- 
cetur. Edidit Heinsius: nata quod 
en alte e$, Davis. vero ad Caes. de 
Bell. Gall. ii. 25: Nata tptod et alto 
a, Sed ex alto nasei recte dici non 
putat Burniannus : nec ullus quidem. 
unde firmetur haec lectio, occurrit 
locus. 

386. Decolor infecta testis Itargns 
aqua,'] " Viilgo varie dicti amnis vo- 
cabuluro scriptum est in variis exem- 
plaribus, ItargnSf Itargis et Iturgus, 
Ihirgis, ex quibus doctissirai etiam fe- 
eenint Iturgis et Isurgus ; euroque 
ttttelKgi poet» amnem docuerunt, qui 
aliis auctoribus dicitur Visurgis, le 
Weter, Ego vocem varie vitiatam in- 
trepide corrigo in Ilargus ; esseqne 
eura amnem, qui nunc in Suevia dici- 



tur Iler, audacter proountio." Sic 
Cluvcr. Vindel. et Noric. c. 6. p. 747. 

388. AptUus huic hosti per b reve Pw- 
tus iter,'} Locum valde deprtvatain 
Scaliger sic emendabat : " Danubins- 
que rapax , et Dacius orbe rerooto An- 
gtitus: hinc hosti perbreve pmttsiXeT.' 
Veteres scribebant aggnlus, ande «p- 
putus fecerunt. Dacia ttinc fints im- 
perii Romani, Danubio terminata * 
itaque potts jungens Danubiam fuisKt 
perbreve iter hosti ad finea impeni 
Romani. 

392. Adtpiee quot meritit, elc.] Te- 
cum ipsa reputes quot quantaqae ia 
te beneficia fortuna contulerit : et 
unam quam admisit, in tollendo Dni- 
80, eutpam minorexn merith inveniti 
necesse est. Sed h«c omnia sttbtifias. 
quam verius. 



CONSOLATIO. 



441 



Adde quod est absens functus ; nec cernere nati 

Semineces oculos sustinuere tui. 
Quique dolor menti lenissimus influit bgrae, 395 

Accipere es luctus aure coacta tuos. 
Praevertitque metus per longa pericula luctum ; 

Tu quibus auditis anxia mentis eras. 
Non ex praecipiti dolor in tua pectora venit, 

Sed per mollitos ante timore gradus. 400 

Jupiter ante dedit fati mala signa cruenti, 

Flammifera petiit quum tria templa manu ; 
Junonisque gravi nocte, impavidaeque Minervae, 

Sanctaque et immensi Caesaris icta domus. 
Sidera quin etiam coelo fugisse feruntur ; 405 

Lucifer et solitas destituisse vias. 
Lucifer in toto nuUi comparuit orbe, 

Et venit stella non praeeunte dies. 
Sideris hoc obitus terris instare monebat ; 

Et mergi^St^ia nobile lumen aqua. 
At tu, qui superes moestae solatia matri, 

Comprecor, illi ipsi conspiciare senex. 
Perque annos diuturnus eas fratrisque tuosque ; 

Et vivat nato cum sene mater anus. 



410 



402. Flammifera petiit quum tria 
templa manu.^ Scilicet Jovis Capito- 
lini, et JuQonis, et Minervse, quae ipsi 
proxima. In quo difTert Noster a 
Dione, qui libri Iv. initio, Jovis tem- 
plum indicat, et alterum (rvvvaov av- 
rav ; cujus vero numiuis, non dicit. 

403, 404. Junoniique gravi nocte, 
etc.] Distichon hoc vicissim Cuper. 
Heins. et Burmanuus tentaverunt ; 
sed parum adeo feliciter, ut fateatur 
Burm. exspectandum esse a Ubris me- 
Uaribus auxilium: quod quum nobis 
nondum obtigerit, desperatam tantis 
viris curationem non suscipiemus. 

VOL.V. 



Neque ita repugnat qui sese primum 
ofTert sensus; domum scilicet Juno- 
nis, Minervae et Cassaris, nocte gran, 
id est, ominosa, exitiosa, fulmine si- 
mul a Jove ictam fuisse. Forsan et 
tria hsec esse templa, de quibus su- 
periori versu locutus est, credi po- 
test. 

411. At tu, qui superes, etc.] Sermo 
nunc ad Tiberium conversus. 

414. Et vimt nato cum sene maler 
unus,] Vixit quidem anus Livia, et 
cum nato provects jam statis; sed 
eum experta, ut multo ei prsstitisset, 
antequam Tiberius imperaret, inter- 
3L 



442 



AD LIVIAM AUGUSTAM 



Eventura precor: Deus excusare priora 415 

Dum volet, a Druso cetera Iseta dabit. 
Tu tamen ausa potes tanto indulgere dolori^ 

Longius ut nolis, heu male fortis, ali. 
Vix etiam fueras paucas vitalis in horas, 

Obtulit invitae quum tibi Caesar opem : 420 
Admovitque preces, et jus immiscuit illis ; 

Aridaque adfusa guttura tinxit aqua ; 
Nec minor est nato servandae cura parentis : 

Hic adhibet blandas, nec sine jure, preces. 
Conjugis et nati meritum pervenit ad omnes : 425 

Conjugis et nati, Livia, sospes ope es. 
Supprime jam lacrimas : non est revocabilis istis, 

Quem semel umbrifera navita lintre tulit. 
Hectora tot fratres, tot deflevere sorores : 

Et pater, et conjux, Astyanaxque puer, 430 
Et longaeva parens : tamen ille redemtus ad ignes, 

Nullaque per Stygias umbra renavit aquas. 
Contigit hoc etiamTThetidi : populator Achilles 

Iliaca ambustis ossibus arva premit: 



iisse. Vide Sueton. Tib. capp. 50 et 
61. 

415. Deus excusare pi^iora dum t'o- 
letf etc.] Nec vana precor ; Dii enim, 
ut illatam Drusi morte calamitatem 
imminuant, nihil non felix ac prospe- 
nim matri deinceps et fratri conce- 
dent. 

417. Tu tamen awa potes, etc.] 
Liviam increpat, qusB ita dolori pri- 
mum videtur indulsisse, ut longhis ali 
noluerit; vixque precauti et jubenti 
etiam Augusto, cui non minor erat 
quam filio (Tiberio,) cura servandae 
parentis, vitam suam concesserit. Haec 
Poeta : Seneca vero, Consolat. ad 
Marc. iv : " Illa, inquit, in primo 
fervore, quum maxime impatientes, 
ferocesque sunt miserie, se consolan- 



dam Areo philosopho prsbuit; et 
multum eam rem profuisse sibi con- 
fessa est : plus quaro populum Roma- 
num, quem nolebat tristero tristitia 
sua facere : plus quam Augnstam, 
qui, subducto altero adminiculo, titu- 
babat ; nec luctu suorura inclinandus 
erat," etc. Certe non maU fortih 
quae talem se mulier praestiterit. 

427. Non est revocubilis istis (Uicri- 
mis) quem semel, etc.] Horat. ad Yu- 
gil. de Quinctilio, i. Od. 24: " Non 
vanae redeat sanguis imag^ni, Quam 
virga seroel horrida Non leois precibos 
fata recludere, Nigro corapulerit Mer- 
curius gregi." 

429. Hectora tot fratres, etc.] Poe- 
tice luxuriantem quis non hic Ovi- 
dium agnoscat 1 



CONSOLATIO. 443 

IUi csenileum Panope matertera crinem 435 

Solvit, et immensas fletibus auxit aquas ; 
Consortesque Deee centum, longaevaque magni 

Oceani conjux, Oceanusque pater ; [omnes 

Et Thetis ante omnes : sed nec Thetis ipsa, neque 

Mutarunt avidi tristia jura Dei. 440 

Prisca quid huc repeto? Marcellum Octavia flevit, 

Et flevit populo Caesar utrumque palam ; 
Sed rigidum jus est, et inevitabile mortis : 

Stant rata, non uUa fila renenda manu. 
Ipse tibi emissus nebulosi litore Averni, 445 

Si liceat, forti verba tot ore sonet : 
Quid numeras annos ? vixi maturior annis. 

Acta senem faciunt : haec numeranda tibi ; 
His aevum fuit implendum, non segnibus annis. 

Hostibus eveniat longa senecta meis. 450 

Hoc atavi monuere mei, proavique Nerones : 

Fregerunt ambo Punica bella duces ; 



• 



435. lUi cimileum Panope crinem noDa, Di^n Dumerat palmas, credidit 

soivtt.] Id est, Panope soror Thetidis, esse senem." 

qu« Achillis mater, crines suos solvit, 449. His (svumfuit implendum, non 

audita iUius (Achillis) morte. De segnibus annis,] ** Longa est vita, si 

luctu vero Thetidis, vidend. Quint. plena est. Impletur autem, quum 

Calab. iii. 604 sqq. quem locum animus. sibi bonum suum reddidit, et 

adiisse non pigebit. ad se potestatem sui transtulit/' Se- 

441. MarctUum Octavia JUvit,] Et nec Epist. 93. 

immodice quidem, si tides Senecae, 451. Hoe atavimonueremei,proavi'' 

supradicta Consolat. cap. ii : " Nul- que Nerones.^l Livii scilicet et Claudii. 

lum finem, per omne vits sus tempus, Narrat Tit. Liv. lib. xxvii. 46. 49 ; 

flendi, gemendique fecit ; nec uUas Asdrubalem, qui cum recenti exercitu 

admisit voces salutare aliquid adfe- Alpes eo consilio transcenderat, ut se 

rentes, ne avocari quidem se passa cum fratre Annibale conjungeret, a 

est. Intenta in unam rem, et toto M. Livio Salinatore victum ac cssum 

animo affixa, talis per omnem vitam esse ; eamque victoriam non minore 

fuit, qualis in funere.*' opera Claudii Neronis, alterius Con- 

448. Acta senem faciunt : htc nu' sulis, esse partam, propterea quod, 

meranda tibiJ] Martial. x. 53. de quo- quum Annibali oppositus esset, relictis 

dam Scorpo, auriga famoso £p. : " In- ita castris ut hostem lateret, lecta 

vida quem Lachesis raptum trieteride manu profectus, Asdrubalem circum- 



444 



AD LIVIAM AU6USTAM 



Hoc domus ista docet, per te mea, Cssans ahL 

Exitus hic, mater, debuit esse meas : 4St 

Nec meritis, quamquam illa juvant magis, afaftk 

Mater^ honos : titulis nomina plena vides. [iIKk 
Consul, et ignoti victor Grermanicus orbis, 

Cui fuit heu ! mortis publica cansa, legar. 
Cingor ApoUinea victricia tempora lauro, 

Et sensi exsequias funeris ipse mei ; 40) 

Decursusque virum notos mihi, donaque Regnm: 

Cunctaque per titulos oppida lecta suos ; 
Et quo me officio portaverit illa juventus, 

Quae fuit ante meum tam generosa torom : 
Denique laudari sacrato Caesaris ore 463 

Emeruiy lacrymas elicuique Deo. 



venit. Mertto igitor Horat. ia carmine 
jam laudato : " Quid debeas, 6 Roma, 
Nerooibui Tettis Metanmm flomen; 
et Atdrubal Devictus, et pulcber fn- 
gatii Ille diei Latio tenebris." 

463. Itta domuM, per te mea,] Dncta 
•cilicet uxore Antonia, qus Augusti 
neptis, ex Octavia sorore ; quod non 
nisi per Liviam factum, cujus filios 
suis adscripserat liberis Augustus, 
quum ipse nuberet Liviae. 

465. Nec meritUf quamquam ilUiju- 
vant magis, abfuit illis, Mater, honos,'} 
Sic, et Gronovio in suis ad Heins. 
Kpist. quum olira legeretur; •* Nec 
meritis quicquaro illa juvant : magis 
affuit iliis Mater honos." Quod sic 
modcste, ut solet, corrigendum pro- 
ponebat Micyllus : *' Nec /neritis 
quicquam illa juvat magis; affuit 
iilis/' etc. Ut esset sensus : nec me 
domus iila Cassaris facta mea per te, 
magis Juvat, in postcrum commendat, 
quam quae de patria bene merui ; quia 
scilicet testis affuit mater, h^mor ipsa, 
honoribus, quos sequentibus recenset. 

466. Tilulit nomina pUna vides*] 



Forte omma 

Qnidenim 

dicant qase teqnimter : 

et Germanici titalis ntmmimm Si 

Claudii Drusi, etc. in inscripdoBxb» 

insignita tegebantur, 

463. Cui fuit heu ! wufrtis pubiia 
causa.'} Qui, ed. prim. et recte qs^- 
dem, ut ad orbem Germanicum rcfe> 
ras, in quo pro patria pugnando Dra- 
sus occubuit ; ideoque foit mortis eJDS 
publica causa. 

462. Cunctaque per titulos opfftda 
lecta suos.] Nomina et tituli urbium 
quas ceperat Drusus, in pompa fuM- 
bri, velut in triumpho, prseferebantttr. 

464. Qute fuit ante mrum tam ^ 
neroi(t torum.] Quid sibi velit istnd 
ante torum non intelligit Micyllus; et 
interpretatur Bnrmannus de iis qui 
torum (lectum in quo jacebat cadsver 
impositum) prtecedebant, iUorum vi- 
cem, qui deferebant, excepturi. Ma- 
lit tamen legi . " Qua^ fuit ante roeani 
tam generosa rogum,** Sed quid opos 
emendatione, quum difiicultatem (si 
qu» tamen) solverit interpretatio ? 



CONSOLATIO. 



445 



Et cuiquam miserandus ero ? jam comprime fletus : 

Hoc ego, qui flendi sum tibi causa, rogo. 
Hsec sentit Drusus, si quid modo sentit in umbra ; 

Nec tu de tanto crede minora viro. 470 

Est tibi, sitque precor, multorum filius instar ; 

Parsque tui partus sit tibi salva prior. 
Estconjux,tutelahominum; quo sospite, vestram, 

Livia, funestam dedecet esse domum. 



467. Et euiquam miserandM eroJ'] 
Cui sim in posterum misei'andus, qui 
laudatus a Cssare, lacrimaa ipsi (Deo) 
elicuerim 7 Jam comprime fletus, Que- 
relanim igitur desine, mater ; et fletus 
comprime, quum tot sint tibi causs, 
unde petas solatium ! 

473. £st conjux, tutela hominum, 
etc.] Nimius in adulando Noster, 
quam qui non lectori nauseam saepius 



moveat, modo quis pudoris sensus. 
Quid enim vero ? dedecet domum Cs- 
saris luctu funestari, vel si maxima 
spei principem amiserit, sospite scilieet 
uno CiEsare. Sumraum hoc humilita- 
tis, nec poets, etiaro exulanti, et redi- 
tum imploranti, condonandum. Quid 
vero, si nec ipsum tam abjecte adula- 
tionis pretium tulerit ! 



P. OVIDII NASONIS 

H ALIEUTICON *. 



FRAGMENTUM. 



ACCEPIT mundus legem : dedit arma per omnes, 
Admonuitque sui ; vitulus sic namque minatur. 



Utrum terrestria aquaticis ani- 
malibus, an terrestribus aquatica pne- 
stent industria, quserit et ezaminat 
Plutarchus, in libello, cujus ipsa qus- 
stio titulus ; et adductis utrinque, qui- 
bus suam quisque opinionem tueatur, 
exemplis, dubia prorsus res ab arbitro 
relinquitur. Id genus argumentum 
Noster sibi videtur proposuisse, quan- 
tum licet conjicere, e cullectis adeo 
misere discerpti poets membris. — 
Vid. Aristot. Hist. Animal. ibique 
Jul. Caes. Scal. Gratii Cyneget. Op- 
pian.Halieut. etCyneget. ed.Schneid. 
Argentorati, 1776. Plin. Hisl. Nat. 
ix. et xxxii. — Qu» raira referunt ve- 
teres de quorumdam Piscium indus- 
tria, magnaex parte infirmavitcredula 
minus, sed diligentior recentiorum ex- 
ploratio. 

• Hujus tam faede ac misere cor- 
rupti et mutilati operis, bis mentio 
est apud Plin. Sem. xxxii. c. 2, his 
verbis: " Mihi videntur mira, quae 
Ovidius prodidit piscium ingenia, in 
eo volumine, quod Halieuticon inscri- 
bitur." Secundo, eodem Libr. cap. 
ult. ubi sic : ** His adjiciemus aj>ud 
Ovidium posita noroina, qu£e apud 
neminem alium reperiuutur; sed for- 
tassis in Ponto nascuntur," etc. II- 
lustravit hoc poema Scholiis suis Con- 
radus Gesnerus in libellis tribus novis 



de Piscibus et aquatiUbas, TigUEi, 
in-8^. : quem librum ipse vocat Pro- 
gymnasmata in historiani aqaaticdm, 
quam postea majori mole edidit. De- 
inde Janus Vlitius, in Venatitme AV 
vantiqua recensuit; quorum ▼ironun 
Scholia nostris adjunzimiis. Primom 
vero fuisse Paulum Manutiiim, Aldi 
fil. qui in lucem edidit, Gesaenis in 
Prefatione docet ; attolisse vero Ac- 
tium Syncerum Sannazarium ex Gal- 
liis manu scriptum. Hkins. et Buhm. 

1. Accepit mundtu Ugem, etc.] 
Swartius, libro i. Analect. cap. 5. 
legit, regem: inepte, licet approba- 
torera reppererit magistrum snuiD 
Barthium, xliv. Advers. ii. Ln est 
constans ille et perpetuus naturs or- 
do, quera omnia creata sequi debent: 
quae jura, fadera mundif passim a 
poetis dicuntur. — Dedit arma per 
omnes. Certe comiptus locus; aa 
enira mundu$ dedit armal et quiboi? 
forte illa» accepit mundus legem, ciua 
praecedentibus, qus periere, incln- 
denda parenthesi ; et natura, de qva 
antea agebat, intelligenda est, qoe 
dedit arma aniraalibus omnibus. Pei 
arma vero intelligit illa animaliam 
membra, quibus se defendunt. Vid. 
lepidissim. Anacreontis Odarium, ii: 
^vtfig KEpdTa ravpoig. c. r. X. Bcbii. 

2. Minatur.'} Ald. ex MSS. Sin- 



HALIEUTICON. 



447 



Qui nondum gerit in tenera jam cornua fronte : 
Sic damae fugiunt, pugnant virtute leones, 
Et morsu canis, et caudae sic scorpios ictu ; 5 
Concussisque levis pennis sic evolat ales. 
Omnibus ignotae mortis timor, omnibus hostem, 
Praesidiumque datum sentire, et noscere teli 
Vimque modumque sui : sic et Scarus arte subundis 
Incidit, adsumptamque dolo tandem pavet escam. 
Non audet radiis obnixa occurrere fronte ; 1 1 

Aversus crebro vinem sed verbere caudae 
Laxans subsequitur, tutumque evadit in aequor. 
Quin etiam si forte aliquis, dum pone nataret, 
Mitis luctantem Scarus hunc in vimine vidit, 15 



nazarii : minaci. Forte : "... Vi- 
tulus sic namque miQaci, Qus non- 
dnm gerit, intentat jam cornna 
fronte." 

6. Concimugue.] Concursi*que U^ 
vis pennis MSS. Vlitius. Pinnis ed. 
Gesneri et Pithsi. 

9. Sie et Seamt, MSS. $ic Etcanu ; 
et sic itidem vers. 38. Isidorus quo- 
que Escarum pro Scaro posuit Hb. zii. 
c. 6. et ab esea dictum finxit. Ges- 
nenis itrxapov aliud aquatile animal, 
a Scaro longe diversum constituit. 
Nam et him tn^poQ Grscis est. Nobis, 
Ijt Seare, 

10. Ineidit,'] Ita Gesn. ut supple- 
mentum juvaret MSS. et Ald. decidit, 
quod meo insititio versui quadraret. 
Ante hunc versum legebatur sin : ce- 
iera hiatu unius versus relicto ; quod 
ex diversa lectione roi; decidit natum 
puto; cui aliquis superscripserit In: 
hoc est, vel, Incidit, Incidere etcam, 
ut Incidere terras, Met. vii. 524. 
Heins. — Swartius legebat : " Decipit, 
absumptaraque dolo jam depavet es- 
cam." Aisumptaqite, Forte, assu- 
tamque dolo eseam. 



12. Avenus erebro veniens sub.} 
Plinius, lib. zxxii. c. 2. " Mihi vi- 
dentur mira, qus Ovidius prodidit, 
piscium ingenia, in eo volumine, quod 
Halieuticon inscribitur: Scarum in- 
clusum nassis non Ironte erumpere, 
nec infestis viminibus caput inserere, 
sed aversum cauds ictibus crebris 
laxare fores, atque ita retrorsum erum- 
pere: quem luctatum ejus si forte 
alius Scarus extrinsecus videat, ap- 
prehensa mordicus cauda, adjuvare 
nixus erumpentis." — Oppian. Halieu- 
tic. iv. 44 sqq. 

14. Quin etiam tiforte aliquis dam- 
pus nataret,] Dum pone nataret, Pan- 
tagath. et Gesn. restituerunt ez vet. 
lect. qus est in Al. damptus nataret. 
Pith. dampro nat. ex MSS. qui ita: 
dam pronatareto : f. dum pronatat er- 
tra. — Aliquis dam pronata retro Thn- 
an. Ambrosian. dam pro nata rete, 
Scribe, si forte alius, dum pranatat, 
arto. arto sc. vimine, quod sequitur; 
pranatat, pro pnctematat; nisi malis, 
prope, dum uatat : posset et dum pone 
nataret, cum Pantagatho et Gesnero 
legi. HaiNs. 



448 



P. OVIDII NASONIS 



Aversam caudam morsu tenet ; atque ita . . . . 
Uber servato, quem texit, in . . . resultet. 

Sepia tarda fugae, tenui quum forte sub unda 
Deprensa est, jam jamque manus timet illa rapaces, 
Inficiens aequor nigrum vomit ore cruorem ; 20 
Avertitque vias, oculos frustrata sequentes. 

Clausus rete Lupus, quamvis immanis et acer, 
Dimotis cauda submissus sidit arenis. 



16. Atque tto, etc.] Sic locum hunc 
vere inejctricabilem restitueDdum cen- 
aebat GesDerua : " .... Atque tra- 
hendo Captivum texto socium de car- 
ceresolvit." Heinsiusvero : " ... At- 
qu€ ita tandem Victor servato, quem 
texit, cive resultat,** Quam ego cor- 
rectionem GesneriaDseoIibentiusprae- 
tulerim, quod servet ingeDiosius quas 
fractse lectionis fragmina supersunt. 

18. Sepia tarda fugte.'] Vide et 
iElianum, i. cap. 35. H. A. 

19. Jam jamque manui timet illa 
rapaces, etc.] Verbum illa bis in hoc 
disticho positum otiosum plane est : 
lego igitur cum Ach. Statio : "... Vo- 
mit ore cruorem." CioF. MSS. vomit 
illace, quod alteii conjecturae meae ad- 
stipulatur : nigram vomit ilicet iram, 
vel undam. Vlit. 

21. Avertitque vices."} Et pericula 
effugit. Virg. lib. ii. JEn, 431 : 
'* Iliaci cineres, et flamma extreraa 
meorum, Testor in occasu vestro, nec 
tela, nec ullas Vitavisse vices Dana- 
um," etc. Observavit Statius hoc 
verbum vices, nullum hic locura ha- 
bere, et cum Ciaccono, et Mureto 
sentio. Ciop. Plin. ix. 29, de Sepiis : 
Ubi sensere se apprehendi, effuso atra- 
mento, quod pro sanguine his est, infus- 
cata aqua absconduntnr, Et ad ver- 
bum Oppianus, libro iii. v. 162 : Kai 
i^p.a\^'VV£ KsXtifOa, ohscuratqne inas. 
Vlit. Viuii scripti : opinor, avertitque 
fugax, vel avertitque minas. H. Ita 
nVr et vices confusap, lib. xv. Metam. 



238; et apud Val. FUc. i. 283. et 
alibi. BuRM. 

22. ClauMis rete LupuiJ} Gracis, 
Xdfipa^ ; Italis, tpigola. 

23. Dimotis cauda ; tubmimit sedet 
armis in austrL] Lego, Latitat m^ 
missus arenis, Post hunc versam in- 
seruerim alium : " At piscis captos, 
qui Grajo est nomine Cestreus." Nam 
hoc de Cestreo (id est Mugili, qoeai 
forte eumdem esse ignoravit Ovidiv, 
quum inferius itenim de Mugilb it> 
tutia scribat; aut hoc nihil prohibet: 
nam et de Murien» astutia deDuoirri- 
bit) ostendit Oppianus, lib. iii. de Fis- 
cibus : ubi et alia qusdam similiter, 
ut hoc in loco Ovidius, describtt 
Lupum Plinius ex Ovidio scribit reti 
circumdatum, arenas arare cauda, at« 
que ita conditum transire rete. Gesk. 
— Dimotis cauda submisttss eedet areais 
in austri. Pantagathus legebat : Si- 
dit arenis. Sed inter hunc, et sequen- 
tem versum aliquot carmina deesse 
suspicabatur. Ciof . Sidit arenis. Ita 
ego : Pith. sidet arenis. MSS. ridet 
arenis. Gesner. latitat submissus arf 
nis : pro eo, quod est in A. sedet arwus 
in austri. Quorum ultima proxifflo 
vers. sunt, quae sequuntur : in auras. 
Ita MSS. et Pith. Quibus ego pr«- 
fixi : Atque ubi jam transire ptagas 
persentit, in auras, etc. Praeenute 
Plinio : " Lupum reii circumdatniD 
arenas arare cauda, atque ita ccmdi, 
dum transeat rete." Isidorus : *' De- 
nique rete circumdatus fertur arenas 



HAXIEUTICON. 



449 



in auras 

Emicat, atque dolos saltu deludit inultus. 25 

£t Muraena ferox, teretis sibi conscia tergi, 
Ad laxata magis conversa foramina retis, 
Tandem per multos evadit lubrica flexus, 
Exemploque nocet, cunctis intervenit una. 

At contra scopulis crinali corpore segnis 30 
Polypus heeret, et hac eludit retia fraude, 
Et sub lege loci sumit mutatque colorem ; 
Semper ei similis, quem contigit : atque ubi prsedam 
Pendentem setis avidus rapit, hic quoque fallit 



anre, atque iU coQditus transire rete." 
Inepte. Nod conditug plagas traniit 
hipoi, led conditum lapum plagc. 
Hoc voluit Plinius. Vut. Thuan. 
ct Ambr. ridtt artnU in aurtu, Lege, 
ridit artnii : tn auras BequeDtii versos 
dus ultira» suDt voces. Met. lib. i. 
807. ex antiquis libris : ** Qunsitisque 
din terris ubi tidert detur." Quum 
aistare illic legeretur in vulgatis ; pos- 
sit et scribi, m dat areni». H. 

25. DaUn uUu dtludit inuUus.'} 
Lege, vmUos. Met. iv. 426 : " Nil 
poterit JuDO nisi inultosflere dolores.'' 
Ubi multc» scripti plerique perperam : 
nc et apud Apulei. i. Met. scriben- 
dom opinor» ftuB qHum subinds inultis 
mmsTtbur non a muUis n<^eretur, — 
DtUidit. Dibtdit ed. Gesn. Bers. Vlitii. 

26. £t Abmma.] Hunc locum 
aduBibnivit PKnius, lib. zxxii. c. 2. 
uIh ita est : " Mursnam maculas ap- 
petere ipsas, consciam teretis ac lu- 
brici tergi, tum multiplici flexu laxare, 
dooec evadat.*' Ci07. 

27. Conversa foramina,] Connexat 
firmm MSS. Idem. 

29. Extmploque nocet, etc.] Sic et 
scripti. Castigandum omnino : ** £x- 
emploque nocens cuoctis iter invenit 
una." Apposite Philas, de Muraena . 
'H fskv ydtp ivOwV sifBitQ &irb furpiov 

VOL. V. 



ir6pov, AuU^v vuJ^avoa koI rdc ow» 
v6fiiovQ, H. 

30. At eontra scopuiu crinaU eot^ 
pore stgnu Pobfpus lueret, etc.] Idem 
tradit ^ianus, lib. vii. c. 1 1 ; et PliDi 
lib. ix. cap. 29 ; lib; xxxii. cap. 11» ' 

31. Hac. MS3. hae. Pliuius de bac 
fraude nihil, nisi quod eam respexissc 
videri possit, lib. ix. cap. 29. de Pb^ 
lypis : ** Cetero per brachia veluti 
acetabulis dispersis astu quodam ad- 
hnrescunt, tenentque supini, nt avalli 
non queant." Si bene ita coojicio. 
Vulgo: haustu quodam. De quo ni» 
hil Aristoteles, lib. iv. cap. 1. unde 
illa desumpsit Plinius. 

32. Sub Uge loci.] Plinius ibidtkn : 
colorem mutat ad $imiUtudinem toci, 
Loei, Ovidiana locutio iii. Am. : 
<* Hsec ex Uge loci commoda circus 
habet. " H . — Mutatque. Mittitque, 
Ambros. 

33. Atque ubi pradam Pendentem 
retU avidus, etc.] Pantagathus legen- 
dum putavit, setu, non retu : vere. 
Equinis enim, ut nunc quoque fit, se- 
tis albis ad suspendendos haroos cap- 
tandis piscibus usos priscos, docet 
Plntarchus in libello De industria 
animalium ; ejusque rei rationem ad- 
fert Oppianns, libro iii. C. 

34. FalUt. MSS. stiUit: et supra 

a M 



450 



P. OVIDII NASONIS 



Elato calamo, quum demum emersus in auras 35 
Brachia dissolvit, populatumque exspilit hamum. 

At Mugil cauda pendentem everberat escam, 
Excussamque legit. Lupus acri concitus ira, 
Discursu fertur vario, fluctusque ferentes 
Prosequitur,quassatque caput, dum vulnere ssevus 
Laxato cadat hamus, et ora patentia linquat. 41 
Nec proprias vires nescit Muraena nocendi ; 
Auxilioque sui, morsu nec cominus acri 
Deficit, aut animos ponit captiva minaces. 

Anthias his, tergo quee concutit, utitur armis, 45 



in fiQe prozimi vereus post pr^dam 
adjicitur, prttdarett quod huc refero, 
ut restituam : huie quoque adJusret 
Elato calamo, Huie tc. prsds : rb 
odh^et absorptum erat in jfntd^tret, 
atque ita factum, predat ret, Conjec- 
tor» mes adstipulatur, Plin. 1. xxxii. 
c 2 : " Polypum hamos appetere, 
brachiisque complecti, non morsu; 
nec prius dimittere, quam escam cir- 
cumroserit ; aut arundina levatum ex- 
tra aquam." Sed postrema non satis 
congruunt. Noster enim, etiam elato 
ccUamo, adhaerere praeds suae polypum 
dicit, donec hamum jam populatum 
exipuat, 

35. Qnum demum.'] Tum demum, 
Ambros. 

37. EiMugiL] " Scit et Mugil esse 
in hamo escam, insidiasquc non ig- 
norat: aviditas tamen tanta est, ut 
cauda verberando excutiat cibos." 
Plio. xxxii. c. 2. Ita hoec plusquam 
7rapa0pn^a, qui reliqua vixdum epi- 
tomaverat. Vi.it. De Mugili Pliaius, 
eodem lib. cap. 9. sec.23. et alibi. C. 
At editiones roultfie. Mugilis, Heins. 
malebaL 

38. Lupus acri concilu$ ira.] *' Mi- 
nus in providendo Lupus solertite ha- 
bet, sed magnum robur in poenitendo : 
nam ut ha;sit in hamo, tumultuoso dis- 



curstt lazat vulnera, doncc exddaat 
insidis." Plio. ib. c 2. 

39. DiKurm. MS&. DuewM id 
taifdueuuu. Iobm. 

42. Murgna.'] " Muneiia «IJam DOi 
ignorat vires proprias iam Mceiidi 
aliis, tum ad auxiliaDdiim sibt m 
morsii esse sitas. Prsmordet eaiB 
lineam: neque mordendi vim remit- 
tit, donec omnino debilitata ae cip- 
tam et victara fateatur. MvrmB 
amplius devorant quam hamum, ad- 
moventque dentibus lineas, atque its 
erodunt." Piinius, loco cit. G. 

43. Aujcilioque itM.] Lege, snt ex 
Thuan. et deinde, cominus pra eo flit> 
tixut ex utroque scripto ; forte : ** Aax- 
iliumque sui morsu nec comminus ach 
Deficit." Sic illa tempestate loqoe- 
bantur ; et r6 defieere cum quarto 
casu conjungebant, ut alU>i plunboi 
est demonstratum. Sequenti versu &s- 
mos ponat captura minaces. Thuan. H. 

45. Anthias his,'] De hoc piscc 
Plinius lib. ix. cap. 59. £st autem 
a Gr^cis vocatus up6Q ('x^T* >^ ^^ 
Aristoteles lib. ix. de hist. anim. cap» 
37 ; quod in eo loco sit, ubi nulia re- 
peiiatur beliua. De eodem ebaa 
i£lianus lib. i. cap. 3. et lib. viii. csp. 
27. Plutarcbus, in jam citato libello. 
— Tergo qutt noH videt, VidU Hiiiai. 



HALIEUTICON. 



451 



Vim spinae novitque suae ; versoque supinus 
Corpore, lina secat, fixumque intercipit hamum. 

Cetera quae densas habitant animalia silvas, 
Aut vani quatiunt semper lymphata timores, 
Aut trahit in praeceps non sana ferocia mentis. 50 
Ipsa sequi Natura monet, vel cominus ire. 
Impiger ecce Leo venantum sternere pergit 
Agmina, et adversis infert sua pectora telis : 
Quoque venit, fidens magis et sublatior ardet, 
Concussitque toros, et viribus addidit iram ; 55 
Prodidit, atque suo properat sibi robore letum. 



quem non vidit, Ambros. Lege, ^tic 
eeneutit, wel, qu^ ctmtintt. Met. i. 
143 : '* Sanguiaeaque manu crepitan- 
tia eoneutit arma." 

47. Cerpore, lina,'] Plinius ix. c. 
59 : " Anthis, quum unum hamo 
teneii viderint, spinis, quas in dorao 
serratas habent, lineam secare tra- 
dimtur, eo, qui tenetur, extendente, 
ut prsBcidi possit. At inter sargos 
ipse qui tenetur, ad scopulos lineam 
terit." Imo et ipse Anthias sibi id 
prsstat, Qt Noster tradit ; quem, ob- 
litns sui, ita hic sequitur Plinius : 
" Anihiam tradit idem infixum hamo 
ioveitere se, quoniam sit dorso cultel- 
lato, spinaque lineam presecare." 
Ita jam dudum restitui corruptissi- 
inam locum, quem ant frustra ten- 
tant, ant temere nimis prustituunt 
editores. Vlit. — Anthiarum captu- 
ram eJeganter describit Oppian. Ha- 
iieut. V. 305 sqq. 

48. Cetera,] Digreditur ad ani- 
nantes terrestres, ut eas roinus in- 
dustric, vel astutis, quam plerosque 
piscea habere ostendat. Equos tamen 
et canes laudat. Idem. 

49. Aut vani.] Id est, aut nimis 
aunt timida, ant nimis audacia: et 



animi tantum afiectu, non ingenio aut 
astutia aliqua utuntur. Gesn. 

51. Ipsa iequi naiura, etc.] Sequi 
fugieatia, et cominus ire resistentibua. 
loEM. Hic versus est infra ; unde haDC 
omnia e suis locis convulsa, et tur- 
pissimo mendo deformata, vel etiam 
adulterina es/ne, qui judicio pollet, 
nullo negotio animadvertet C. — Mo' 
vet, Alii, monei, vel docet. G. Monet 
MSS. et Pith. movet, Ald. V. 

52. Impiger et telo venantum tter- 
nere pergit AgminaJ] In verbo telo, 
roendum inesse recte putavit Ciac- 
conus ; et Leo, quum de aliis infra 
feris agat, legit. Ego vero, quoniam 
syllaba le brevis est, et carroen clau- 
dicat» a veteribus editionibus parum 
recedens, lego : Impiger ecce Leo, etc. 
Venantum autem emendavit idem Ci- 
acconus, quum antea male legeretur, 
Venatem, Cjop. 

54. Qvoque venitJ] Sensus videtur : 
quo proprius venit, vel quo magis vul- 
neratur. Gesn. 

55. Toros,] Id est partes corporis 
camosas. Ioem. 

56. Prodidit,] Mallem, proruit, si 
active acciperetur : simul ommesjoras 
proruunt se, Terent. InEM^-lTiuan. 



452 



P. OVIDII NASONIS 



Foedus Lucanis provolvitur Ursus ab autrisy 
Quid nisi pondus iners, stolidseque ferocia mentis? 
Actus Aper setis iram denuntiat hirtis, 
Et ruit oppositi nitens in vulnera ferri ; 60 

Pressus et emisso moritur per viscera telo. 
Altera pars fidens pedibus» dat terga sequeati, 
Ut pavidi Lepores, ut fulvo tergore Damae, 
£t capto fugiehs Cervus sine fine timore. 
Ipsa sequi natura docet, vel cominus ire *. 65 

Hic generosus honos, et gloria major Equorum; 
Nam capiunt animis palmam, gaudentque trium- 
Seu septem spatiis Circo meruere coronam ; [pho: 
Nonne vides, victor quanto sublimius altum 



Prodedit pro prodidit, Lego : " Con- 
ciusitque toros, et viribus adjicit iram, 
Prodigus." Tb P^igu$ a viro cla- 
rissimo, Jano Vlitio, jam occupaturo 
video. Heins. 'Ego legerem, Proei- 
dit ; vid. ad librum ix. Metam. 649 ; 
addidit vero noD rautandum. Sic 
lib. iii. Metam. 306 : " SsvitiflB, 
flanmaeque minus, minus addidit 
iraB." 

68. Ferocia mentis.'] Menti reponit 
Aldus. CioF. 

69. Actus aper.'] Actus et per retis 
MSS. rb agere ita ])assim ponil Gra- 
tius : *' Gliftnpice te silvis egit, etc. 
stimulisque potentibus acti Jn furias 
vertere canes" Vlit. 

60. Et ruit, MSS. se rnit. Idem. 
Se rtiit, Tliuan. Forte : iram dum nun- 
tiat (vel concitat^ hirtis, se mit. Ele- 
ganter. Sic omnia ruei'c, Germanicus, 
Fragmento Prognosticorum. 

61. Emisso.] Forte, immisso. Hkin- 
sius. 

64. Et captojugiens cervus sinejine 
timore.l Capto, id est concepto, ut 
paulo post ; nam capiunt animis pal- 
mam, Gesn. Reposui, cauto timore: 
quod passim in vetustissimis Ovidii 



codicibus pro eanto, capio tcribi aai- 
madverterim. Hbinb. 

66. * Ipsa sequi.'] Aba&dat kie ver- 
sus, paulo ante soo loco potiti». 

66. Hiegenenmu.'] Ptoto l«geiidiB, 
Hine ; et pro JV^om, tequeiiti rtam, 
Jam. Heins. 

68. Seu septem tpatii» Ctrco.] I^M 
emenda Gratium, sub finem Cyoe- 
getici, ubi legenduro : *' . . . Ille vi- 
gebit Septem actus spatiis" De Nv- 
mida equo: quum nunc scribatur, 
Centum spatiis, Septimam orbitam et 
septimam rotam dixit Propertius, aep- 
tem Circi spatia respiciens ; tepttm 
gyros Amobius. Gnecis ^^rra Kafnrrm 
vel Kafitrrnpfc ; quomm exeroplo Cas* 
siodorus, in descriptione Cim^eptem 
metas, etsi parum pruprie, dixit. H. 
— Sensus idem, quem in Cynegetico 
his versibus decoravit ipse Grabus: 
"... Spatiis qualis perroissm Lechsii 
Thessalium quadriga decus, qQam 
gloria patrum Excitat, et priros spes 
ambitiosa corons." Qua si compa- 
rentur inter se, et sequentia cum iis, 
qus de equis in 6ne Cynegetici saat, 
eumdem genium ac auctorem referre, 
nemo negaverit. VLrr. 



HALIEUTICON. 



458 



Attollat caput, et vulgi se venditet aurae ? 70 

Celsave quum ceeso decoratur terga leone, 
Quam tumidus, quantoque venit spectabilis actu, 
Compescatque solum generoso concita pulsu 
Ungula sub spoliis graviter redeuntis opimis : 74 
Quse laus prima Canum ? quibus est audacia prae- 
Venandique sagax virtus, viresque sequendi. [ceps, 
Quee nunc elatis rimantur naribus auras, 
Et nunc demisso quserunt vestigia rostro ; 
Et produnt clamore feram, dominumque vocando 
Increpitant : quem si collatis effugit armis, 80 
Insequitur tumulosque canis camposque per omnes : 
Noster in arte labor positus ; spes omnis in illa. 



72. Qmmtoqu€ venit speetabilis actu.'\ 
MSS. aetum: pari mendo supra ca- 
t4$o pro citfo : Uo pro Uone : unde de- 
cesiit, quod hic accrevit. Luculen- 
tissima autem bsc locutio et vere 
Gratiana. Cynegetico: primtts ne- 
fuidquam offenderet actus, V. Ma- 
lim, quanto veniat : vel, quanto ut re- 
niat, Heini. 

73. Compeseatque solum,'] Nihil in 
boc versu desidero. Astericum tamen 
appositum reliqui. Sic et Lucanus 
elflgaoter dlxit : Undas compescere r«- 
smu, GxsN. Ita MSS. et Al. conjfis- 
emtque Pith. Compeseatque solum, 
Tbuaiu forte, concutiatque solum, 
Hbins. 

75. QiMe /attfprima Canum.] Canes, 
pratacft im venatici, similiter ut equi, 
animoBi generosique sunt : non timidi, 
Don cum fnrore audaces. Gesn. — Au- 
dtieia preeeps. Mera Gratii -phrasis, 
de cane Hyrcano^ sed prttceps virtus, 
etc. Pertinet hoc ad genus bellico- 
som, quum vorat exiremo (ut ibi canit) 
ffreteepe diserimine Mavors, Ad sa> 
gaces, quod sequitur : Venandique sa* 
gax virtus. Quibus natura sagax et 
toUrtia naris ab eodem attribuitur in 



Cyneg. Tertium genus faciunt illa : 
viresque sequendi ; de quo in Cyneg. 
ad v. 200. videsis. De tribus bls ge- 
neribus quum ita distincte hic agatur, 
quis auctorem non agnoscit 1 Nempe 
ipsum Gratium ; qui primus inter La- 
tinos triplez canum genus instituit. 
Vlit. 

77. Naribus auras.'] Noster in Cy- 
neg. vers. 239. celsisve adprensat na- 
ribus auras, Ubi et huac iocuro ex- 
plicui, pag. 195. Idem. 

79. Et produnt clamore ferum,^ 
Loquitur enim hic de canibus agmina- 
tim indagantibus, qui non quiden 
semper Hfia vXax^ duzOiovrti: indi- 
stincte et indesinenter latrant; sed 
tum demum, quum ad cubile perve- 
nerunt, Clamoreferam produnt. Hoc 
est, quod expressit Maro in Geoig. 
iii. 411 : Volutabris pulsos sUvestrUfus 
apros Latratu turbabis agens, etc 

80. Effugit arinis.] Si fera domi- 
num effugerit. Gesn. Locus mendo- 
sus : puto, qwt si colUttis effugit armis : 
ut ad feram referatur. H. 

82. In arte labor,] Non quod ve- 
natio pedestris in viribus raagis, quam 
arte consistat ; sed quia initio irapfc- 



454 



P. OVIDII NASONIS 



Nec tamen in medias pelagi te pergere sedes 
Admoneam, vastique maris tentare profundum. 
Inter utrumque loci melius moderabere funem. 85 
Aspera num saxis loca sint : nam talia lentos 
Deposcunt calamos ; at purum retia litus. 
Num mons horrentes demittat celsior umbras 
In mare : nam varie quidam fugiuntque petuntque. 
Num vada subnatis imo viridentur ab herbis. 90 

Objectetque moras» et molli serviat algse. 
Descripsit sedes varie Natura profundi ; 
Nec cunctos una voluit consistere pisces. 
Nam gaudent pelago, quales Scombrique, Boves- 
Hippuri celeres, et nigro tergore Milvi ; [que, 



P&n^ dizerat reliqua animalia ter- 
restria suo quodam instinctu agi, qum 
ipsa natura monet, vel sequeado, vel 
cominus depugnando, venari ; quum- 
que piaces jam yafritie' quadam aut 
hac, aut illac ezcellere docuerit, ideo 
jam subjicit, arte adversus eos uten- 
dum, qui non natura sua, aut viribus, 
aut fuga, s