vM^i^^^^
P V B L, I V S
VIRGILIVS MARO
VARIETATE LECTIONIS
E T
PERPETVA ADiNOTATIONE
ILLVSTRATVS
A
CHRIST. GOTTL. IIEYNE
EDITIO QVARTA
C V R A ^ ^Jr'
GE. PIIIL. EBEriAFiD. \ V A G N E K
V0LV3rEN SECVNDVM
AENEIDIS LIBRI I V
LIPSIAE
SVMTIBVS LIBRARIAE HAHNIANAE
MDCCCXXXII.
L O N D I N r
APVD BLACK, YOVNG &YOVNG.
V
/
/.
D I S Q U I S I T I O I
D E C A R INI I N E E P 1 C O V I R G I L 1 \ N O
JJc carminc cpico univcrsc nuilta dispularc, cum
tol habcamus lil)ros, in quibus copiose ct accurate
(lc co pracccplum cst, ct cu?n paucisint, quibus
cxpcdiat, ul in praeceptis diu dclincaFitur, inutile
cssc arbilror. N<mjuc cliani talis (lis[)utalio ullam
ad adolcsccnluui aninios halx^-c potcst virn aut af-
fcrrc utilital<Mn, nisi uno iam vcl altcro carmine
pcrlccto diligcntcr, ct doclc cnarrato; nc nunc
illud moncam, pracccptis istis ct disputationibus
omnino plus pnmiitti quam pracstari. Plcraque
cnim, quac utilitat<'m habcnt, talia sunt, ut ab in-
gcnio libcraliorc, ubi umis vcl altcr pocta pcrlcctus
fucrit, vci ncminc moncntc, facilc animadvcr-
tantur; vanis autcm ct inanibus subtilitatibus ct ar-
gutiis actas illa mclius carct. Tum utilitas, (piam
pracstant, intra iudicium dc aliorum ingcniorum
monumcntis (|ualccun(iuc fcrcndum subsistit; ut
ii vcro, qui ingcnii sui vires ipsi experturi sunt, ex
illis pracccptionibus paullo plus (juam cx uno vcl
altcro bono excmplo proficiant, cxpcctari non
potcst. Eos tamcn, (jui adolesccntibus poctas intcr-
prctantur, librorum illorum doctrina imbutos esse
VlRGIL. ToM. II. 1
2 DISQUISITIO I
velim quam maxime; nam ita demum, ubi ipsi vi-
rorum doclorum disputationes accurate cognove-
rint et animo teneant, in promtu habebunt, in
singulis rebus et caussis monere commode et cum
fructu enarrare ea, quae adolescentum ingenia ale-
re, iudicia acuere, elegantiae et virlutis sensum
aut instillare aut excitare animis possunt. Omnino
enim praecipiendi hisce de rebus utiliter et cum
fructu ad adolescentum animos genus est unum et
fortasse solum, ut non universo de genere multa
subtiliter disputentur, verum ut in ipsa interpreta-
tione poetae in singulis locis, rebus, personis ac
sententiis ea moneantur salubriter ac brevissimis,
quae ex re praesenti et oculis sul)iecta claritatem
suam habent et veritatem. Adolescens quidem,
qui tam beatus fuerit, ut Homerum et Virgibum
interpretis alicuius opera in hunc, quem dixi, mo-
dum instituta enarratum audierit, disputationes il-
las aestheticas (quidni enim hoc nomine utamur,
cum rei designandae vocabulum aliud idoneum non
suppetat.^) forte non sine fructu aHquo posthaec
cognoscet; sed initio a taU lectione facto si qais ad
poetas cognoscendos pergere voluerit, an is ex sul)-
tili ilia disputatione ad intelligendos et iudicandos
poetas mvdtum profecisse se intellecturus sit, ad-
modum dubito, nec, cui illud contigisset, quem-
quam vidi. Sed, ut perversis hominum nostro-
rum studiis occurratur, si modo occurri potest, sa-
tis haec dicta esse arbitror.
I. Quae hic a me exponenda sunt, pauca qui-
dem et summatim, ad Virgilianum carmen sunt re-
fercnda. Ad huius rationem intelligendam satis est
tenere, carmen epicum universe nihil aliud esse,
quam narrationem omnifms numeris absolutam ac
perfectam^ seu narrationis genus praestantissimum
et iis virtutifms^ quae huic generi inesse possunt , cu-
mulatum ; carminis itaque epici nuturam positam esse
in rei mugnae et arduae^ magno cum animo et consi-
DE CARMINE EPICO VIRGIL. 3
Uo susceptae et gestae^ narratione ad admiratlonem
efjiciendam instituta. Eiusmodi enim narratio prae-
stanlissima est ex tolo hoc rerum genere. Admi-
ratione animis iniecta quaeritur hic ea, quae omni
carmini proposita est, sed in alio genere ab ahis
caussis proficiscitur, delectatio; quae utique, si
ingenuo et Hl)eraU animo digna esse debet, a rerum
honestate et utilitate seiuncta esse nequit, et tanto
exquisitior, generosior, et plenior est, quo maiora
virtutis adhortamenta et incitamenta cum hac ipsa
vokiptate animis se insumant; ut adeo, si quis car-
mini epico magnum aliquod ac praeclarum virlutis
etvitae, inprimis publicae, praeceptum subiectvim
esse del)ere dixerit, ad remm utique veritatem
dixisse ilie videatur; sed poetae epico talis utilitas
ad philosophicas rationes exacta non ita proposita
esse potest, ut poeticas rationes inde petat aut me-
tiatur; ut rerum narratarum admiratione animi afji-
ciantur, hoc summum esl quod ille sequitur*). Ipsa
autem rerum animorumque nostroiimi natura ita
fert, ut, qviod a virtute et ulilitate publica vacat,
ad animos noslros admiratione impellendos vim
satis magnam habere nequeat. Non igitur ulla ra-
tione evenire potest, ut bonum carmen epicum
contineat nihil, quod ad publicam et civilem utili-
tatem valere possit. Contra vero magna et ardua
consilia, excelsi et magnifici animorum sensus, vir-
tus ultra \Tilgarem mortalitatis modulum et morem
animosa etfortis, nullis adversis casibus et pericu-
lorum terroribus infracta mens, salus civium et
imperii maiestas vel parta vel servata ac defensa,
*) Haclenus bene veteres, etiam Grammatici. Auctor Vitae
Homeri (seu polius de virtutibus Homeri cum dictionis, tum sen-
tentiarum ac rcrum): xai to ftfv oAov tiuq' avrai 8ir\yriaig rwv
TtQCiynarcov naQcc8o'^og aal ^v&(68r]g nareaKevaGTai, vtcsq rov
nkrjQovv aycoviag xai ^av^arog xovg ivrvyxdvovrug , y.al iKTtXri-
xtikt)v TTjv ceKQoaGiv na&iGrdvai. Gale Mythogr. p. 280, vel ui
Homer. Ernest. p. 153-
1*
4 DISQUISITIO I
haec eadem illa sunt, quibus maximc hominum
animis admiratio iniici potest, quae ideo uipnmis
epico carmini idoneam materiam suppeditant. Con-
iuncta itaque cum eadem illa admiratione est utih-
tatis ratio , de qua non minus multa sunt disputata,
quatenus poetae epico proposita esse debeal. Nar-
ret illa magna, grandia, praeclara; utilitas profi-
ciscitur ex hoc ipso , quod magnos sensus et aff e-
ctus, magnum animi robur, factis actisque cxpres-
sum videmus.
II. Admiratio itaque, necesse non est, ut a
rerum et naturac miraculis petatur; sed, quod fa-
cik' unusquisque hitelligit, admirutione animos no-
stros afficiunt omnino res a magna animi inrtute
profectae; non quidem, qualem praecepla pliilo-
sophiae informaverint; sed vim dicimus animi in-
signem in excogitandis consihis, vel in iis exsequen-
dis prudentiam, in laboribus perferendis constan-
tiam, in adeundis pericuhs audaciam; etiamsi ilia
a gloriae et laudis studio, autabira, odio, vindi-
ctae cnpiditate profecta fuerit aut ad immania et
saeva facta eraperit*). Convenit itaque omnino,
ut a magno viro , magna ingenii vi , magnis corpo-
ris viribus, magnis animi motibus et affectibus, in-
ter magnas difhcukates, casus et pericuki, magnis
praesidiis et auxihis, magnis de caussis susceptae et
gestae res sint; atqui eaedem fere res etiam eventu
clarae el insignes magnique exempli esse solent, ut
aut magni aficuius viri aut popuh vel civitatis aut
generis adeo luuuani fortunas in utramque partem
contineant. Magnitudinis adeo vim, notionem ac
sensum, tamquam animam, omnia permeare, ani-
*) Etiam pravos niores ferre carminis epici naturam, ab eo-
dem vetere Gramniatico, qucm paullo ante excitavi, pronuntiatuni,
etsi alio forte sensu: poelani necesse est (sensus requirit rovrov
yccQ bfi, nam naQovrci 6e corruptum est) fii^Ha&ai ov fxovov ra
iqi]6ra -i^ih^y akkd xal r« g)civXu' aviv yaq tovtwv 7iaQa.8o^oi
«o«|£t? ov avvlaravtai.
DE CARMINE EPICO VIRGIL. 5
mare et movere vides. Non difficilis est ad cogno-
scendiim in rhetoricis et poeticis locus de magnitu-
dine; nec tamen omnis magnitudo epici carminis
indoli est accommodata, sed ea maxime, quae a
sensibus et a phantasmatibus proficiscitur, quippe
quae eadem ad animos movendos et admiratione
imbuendos inprimis valet; sed haec quidem passim
a viris doctis satis diserte sunt exposita.
III. lamnaturaitafert, ut, qui magrtae et mi-
randae rei narrationem instituit, eius magnitudine
contactum et graviter affectum animum ipse ha-
beat, motusque adeo animi sui vultu, gestu, m-
primisque or</t/orie prodat; laborabit mens, rerum
specie percussa, ut, quae sentit, aiiis impertiat,
incidetin nova rerum phantasmata, adhiliebit tro-
porum, figurarum, gravium aut ornatorum verbo-
rum tamquam machinas ad efficiendum quod vult.
Altera ex parte non minus in aperto est, ut admira-
tione tanto magis teneatur au(Hentis animus, non
modorem gestam, quae narratur, et actionem eo
attemperatam esse debere, ut mirationem faciat;
verum eliam narrutionis genus et rationem ad admi-
rationem efiiciendam vei tnendam idoneam re-
quiri. Qua de rc plura monere nihil altinet. Quis
enim non videt, orationis genus esse debere nec
humile nec molle, sed forle, acre, magnificum,
ornatum, etsi pro argumenti diversa natura diverse
attenq)eratum, et quae sunt aha. Ab eadem hac
caussa proficiscitur iila necessitas, ut carmfwe insti-
tuenda sit narratio; quandoquidem id genus ora-
lionis est praestantissimum {perfeclum nostri homi-
nes, hoc est suis numeris absolutum, dicunt),
idemque potentissimum ad tenendos et delectan-
dos animos audientium, ad sensus magnos affectus-
que movendos, rerumque mirabilium phantasmata
cum elicienda et conflanda tum exprimenda vivide
et animanda. Nullum autem metrorum genus ad
narrationem epicam virtutes habere tam multas et
6 D 1 S Q U 1 S I 11 O 1
lam magnas, quam hexametrum, et sensiis quem-
que suus docet, et multis virorum doclorum dis-
putationibus est declaratum.
IV. A binis hisce tamquam principiis, ut et res
narratae admirationem faciant et ipsa narratio ani-
mum admirationis voluptate delinitum teneat, re-
petenda sunt omnia, quibus carminis epici argu-
mentum, personae epicae, facta, virtutes ac cha-
racteres, sententiae, oratio ac dictionis genus con-
stituuntur; verbo udmiratione quaesita delectatio
moderatur in hoc genere omnia.
Potest autem accidere mentibus nostris admi-
ratio rcrum vel hominum modo cum molliore mo-
do cum graviore animorum impulsu; miramur
enim alia attonitis similes, aliaterrore perculsi, alia
cum ira, odio, alia miseratione commoti ; interdum
magno cum animi aestu miratio est coniuncla, inter-
dum cum leniore ac remissiore impetu, et cum mol-
liore et suaviore animi affectu. Quo ipso sequitur,
ut magnain hoc genere esse possitvarietas pro argu-
mentinatura diversa,utque inanissitvirorum docto-
rum opera, qui Homeri ac Virgilii exempHs omnem
carminis epici naturam circumscribere voluerunt.
Eam admirationem rerum , quae cum terrore
aut cum miseratione et graviore omnino animi af-
feclu mentem impellit, inprimis ad tenendos ani-
mos valcre, magnamque delectationem hal^ere,
quis non videat et naturae humanae esse consenta-
neum intelligat.? Pies ex parte animadversa in opi-
nionem induxerat Marmontehum*), ut intra tragi-
cos aifectus non minus epicum genus contineri, et
idem argumcntum in utrumque usum accommo-
dari posse existiuiaret. Sed dramate latius patere
carmon epicum, hoc est, narrationem per caussas
et coMsilia expositam; et magnos affectus non nisi
unam esse ex pluribus admirationis movendae caus-
*) Poeti<{iie IMin^olne T. II, p. 234 sqq.
DE CAHMINE EPICO VIRGIL. 7
sis, ex saperioribus facile intelligitur. Ne illud
moiieam, epici carminis virtutes multas ex narra-
tionis l)onae indole et natura esse petendas, ad
quam utique cum ceteris et hoc spectat , ut tanto
dulcior sit omnis narratio, quanto magis illa ani-
mum terrore vel miseratione exagitat; ut vero,
quod vir elegantissimus arbitrabatur, sulilis aliqua
tragicamm actionum compages bonum epos effi-
ciat, vaide vereor. Alia res est, si quis profiteatur,
ex epici carminis partibus bonas tragoedias fieri
posse. de quo iam Aristoteles egit Poet. c. 23 et 26.
liiiid interea negari nequit, cum id, quod ad-
mirationis maioris vim et caussam habet, ad ani-
mos nostros movendos tanto sit polentius, heroica
argumentu genus epici carminis nobilissimum con-
stituere; inprimis si ex heroicis temporihus petitum
fuerit, quibus dcorum interventu res aut gestae sunt
aut geri credilae; etsi minus bene a Batteusio et
ahis lola epici carminis vis ab his deorum ministe-
riis deduci coepit. Nec quicquam infehcius cedere
potest, quam ubi deorum aut geniorum opera uti
voluere ])oetae iis in rebus exponendis, quas non
nisi hominum consilio et manu gestas esse satis
constal)at.
V. Reliqua, quae de carmine epico praecipi
solent, partim ejo narrationis bonue ratione uc prue-
ceptis^ partim ex poeticue orutionis genio ^ quatenus
in utroque summa perfectaque ratio quaeritur, re-
petita sunt et facile repeti possunt; v. c. quae de
episodiis argute magis quam vere disputantur; et
quae de unitatis lege praecipiuntur. Una debet
esse actionis summa, si quidem summus in hoc ad-
mirationis iniiciendae genere effectus propositus
estpoetae; ne distrahatur audientis animus infrin-
gaturque adeo sensus affectusque vis et intentio, si
ad plura avocetur. Neque in his animos genero-
siores diu detineri velim. Pleraque enim sunt ta-
lia, ut, nisi quis tardissimi sit ingenii, primo sta-
8 DISQUISITIO I
lim rerum obiectu ea percipiat. Quorsum enim
operose multa conscribere aut commemorare, ut
factum, quod argumentum epicum contineat, do-
ceas esse debere unum, et absolutum, et intra iu-
stum temporis spatium comprehensum ? quorsum
de nectendo et dissolvendo nodo h. e. de difficul-
tatibus autmotis, aut obiectis.^ de episodiorum af-
fmitate et nexu cum epica narratione.? Haec intel-
ligere et assequi haud adeo difficile est*); difficul-
tates paullo maiores tunc nascuntur, si in rem
praesentem deducendae sunt istae disputationes,
ut appareat, qua ratione et arte in magno factorum
numero argumentum carminis ita digeri et ador-
naripossit, ut ad unitatem deducatur res. Hoc in-
genio poetae relinquitur; qui, si ad hoc satis inge-
nio valct, multo magis praeceptorum istorum co-
piosa expositione carebit.
Ut vero admiratio rci magnae animum tenere
et delectatione perfundere possit, quis porro non
videt, ea omnia a poeta curari et sagaciter provi-
deridel)ere, quae ud illud consilium jrrodesse, ca-
veri del)ere ea, quue obesse possint? adeoque ante
onmia lectoris animum argumenti notione aliqua
esse imbuendum, ut nec tamen exsatietur; in me-
diam rem esse rapiendum, ut nec tamcLi rerum no-
vitas obscuritate laboret; cumque omnia ad sensus
et phantasmata in carmine redeant, rerum obiecta-
rum pracstigiis ita deliniendum et fuUendum , ut iam
in alia rerum natura et ordine, alia cogitandi, sen-
tiendi, et ngendi via et ratione, aliis temporibus,
inter alios homines, et exlra se solitumque vitae te-
norem constitulus, inniliil incidat, quo experge-
factus quasi ex aureo somnio sibi lusum fieri anim-
*) Exposita ca sunt a mullis-, praeferam tamen dicta a Sul-
zero in J/lgemeiner Theorie der achonen Kinsie in voc. Helden-
gedichl ; etsi nonnulla sunt, in quorum caussis reJdendis aliter
sentiam. iMuIto minus ei adstipulabov in altero loco : Aeneis.
DE CARMINE EPICO VIRGIL. 9
udvertat; id quod sine indignatione et poenitentia
aliquaeius, qui ad se rediit, fieri non potest. Hinc
a viris doctis multa disputata sunt de prohahllitate
poetica ac mi/thica et de verisimilitudine, quam poe-
tasectari delDet, qui non ipse vult sua acta rescin-
dere. Omnino ad hanc yot^riiav iUusionem , quam
recentiores commode vocant, pleraque, quae de
carmine epico cum utilitate aliqua praecipi possunt,
revocare in promtu est; et ad hanc normam vel
maxime revocare soleo ea, quae de multis Virgilii
locis a viris doctis disputata sunt.
VI. Jirgiliani igitur carminis^ nam ad hoc ea,
quae dicenda habeo, revocanda mihi sunt, dotes
ut recte discernant ac perspiciant, ad id intendant
animos adolescentes, auctorsum, wf, quantum cum
in ioto argumento tum in singidis partihus insit ad
mentes admirafione ncn sine voluptate tenendas^ con-
siderent. Exponitur a poeta Aeneae ex Troia capta
profugi^ post longos errores^ in Latium advcntus, et
condita ah eo in his locis Troianorum colonia novaque
parata sedes. Debebant haec certo consiho esse
suscepta; cum autem Troiano homini vix in ani-
mum venire posset, ut in terris longinquis et igno-
tis certum animo designatum locum quaereret, op-
portune adhil)ita sunif ata a diis monstuita. Quis
autem non facile intelligat iam ab inilio, rem esse
magnam, arduam, et admirationis ahquantum ha-
bentem, quod profugus aliquis ex urbe incensa et
exul fatis ducentibus in tam longinqua terra, in La-
tio, novas sedes ponit.? Quis non in summis pe-
ricuhs ac discriminibus, in navigatione et mox in
Itaha obiectis, inque mahs aut fortiter toleratis
aut animose depulsis, novam admirationis efficien-
dae videat esse materiam.? nec miims in singuhs
carminis partibus, in motilms et affectibus animi,
in moribus, sententiis.^ et eidem consiho accom-
modatum esse orationis genus el colorem et orna-
menta ? In his ac simihbus disertus esse potest fa-
10 D I s q u 1 s n I o I
cilo iimisquisque carniinis interpres *). Voluptas
autem aliter ex nostro, aliter ex Romanorum sensu,
quilnis iiie scril)el)at, est diiudicanda. Ipse rerum
narratarum nexus cum rebus Piomanis, animis qui-
dem revocatis ad earum origines et ad gentis stir-
pes: altera ex parte subiecta tamquam fundus nar-
ralio Ilomerica, cui partem carminis sui super-
slrueret, altera ex antiquitate Italiae petita: qua et
is deleclabatur, qui Graecas litteras didicerat, et
is qui Italicis tenebatur: baecomnia, quantam vo-
luptalem afferre Maronis po])ularibus certe saeculi
August(M debuere!
VII. Rerum quidem hivemendarmn iaudem Vir-
gllius babet admodum diversam ab Homero, nec
lamen nuUam aut contemnendam. Hic materiam
nactus erat tantum non rudem; ille iam a multis
tractatam. Ilomerus famam acceperat, quae res
tauKjuam vere gestas cum fide narraret; easdem
mulloiiun poelarum ingeniis ornatas et variatas,
lauupiaui materiem, in qua illi se exercuerant,
\ ir^^ilius acci[)it, novo more ac consilio tractandam,
alia aetate, inter alios homines, hominumque sen-
sus et iudicia divcrsa. Alterum cum eo comparem,
qui verae historiae exornationem suscipit, alterum
cum Milesiae narrationis auctore. Scilicet Home-
rus id a^^ebat, ut narrationem institueret rei ex sua
*) Ef^rcpius est ad animi mei sententiam declarandam locus
Bacoiiis do auj^in. S( ieiilt. lib. II, c. 13, j). 80. Opp. T. I non re-
jjrelicndcndus illc, si ad epicani poesin revocetur: „Cuni mundus
sen.sihili.s .sil aninia rationali di^nilale inferiur, ridetur poesis haec
humanae nulurae lar^iri , quae historia denegat , atque animo
umbri.1 nrtim ntcuut/ue sati.s facere , cum soliUa haberi non pos-
stnl. Si (jitis enim rein aculius intruspiciat , Jirmum ex poesi su~
mttur argiimeulum , magntludiiiem reriim tnagis illustrem , ordi-
nern magi.s pttfectiim , rt farielalem tnagis piilcram , animae hu-
manae cutnf>lacrrc , iptam in natitra tp.sa pust lapsum reperire
pos.sit. (Jitaj)ropter eLc." Dignus enini totus locus esl (jui per-
lcg.ilur.
DE CARMINE EPICO VIRCilL. 11
opiiiioiie ac persuasione vere ita gestae, cuius
niagiiitudiue contactam et inflammatam habel)at
menteni; propius attingebat tempora heroica,
ipsam rerum famam sequebatur, quahs ea in po-
pularium ore fercbatur, cum ipse temporum de-
cursus omnia in maius auxisset, et, ut in maiorum
factis et j)risci aevi rebus fieri solet, humana facta
ad divinam aUquam speciem ac dignitatem evexis-
set; deorum itaque minisleriis omnia exsequeba-
lur, quoniam priscis hominibus hoc erat persua-
sum, humanis rel)us gerendis interesse deos prae-
sentes multoque magis praesentes adfuisse rebus
gestis patrum aetate, iniicere eos hominum animis
bona vel prava consilia, obiicere pericula ac discri-
mina, irasci, dolere, metuere, sperare; versaba-
lur sub eodem caelo et adierat ea loca, in quibus
res illae, a fama tam magnifice ornatae, fuerant
gestae; utebatur sermone, natura sua poetico, hoc
est, per philosophorum subtilitatem , et rhetorum
ac grammaticorum argutias, nondum fracto et at-
tenuato, sed qui multum adhuc retinebat ex anti-
qui sermonis indole. Est autem omnium rudium
linguarum ea indoles, ut res ad sensum revocet,
adeoque sensa animi et cogitata, etiam physicas et
ethicas sententias, per rerum naturas, proprietates,
vices , utilitates propter similitudinem aliquam
translatas vel adumbratas , declaret: quibus omni-
bus poetica vis vel maxime inest. Haec si ad ser-
monem priscum Graecorum transferimus , non mi-
rabimur evenisse, ut philosophorum quo(|ue anti-
quiorum opiniones vel praeceptiones, rudium in-
geniorum impetu pronuntiatae, speciem narrationis
factorum el eventorum induerent. Ortus v. c. mun-
di ex chao per pugnam elementorum in [)ersonas
et deos comnnitatorum ab iis erat enarratus. Suc-
cessit eccc llomerus, <[ui ea maxime ingenii soller-
tiaestusus, ut videret, narraliones has poetarum
superiorum, quibus illi philosophicas doctrinas in-
12 D I S Q U I S I TI O I
torprotabantnr, omiiino narrationum poeticarum
loco insorvirc posse, ita ut, cpiae a poetis ante se,
ox prisci sonnoiiis natura, oxposita essent symbo-
iica ronmi c(\i,'ilalarimi adumbratione, ea a se pro
factis ot falis doorum narrarentur. Hac potissimum
ratione doclriiiam dc diis poeticam et systema ali-
(piod mvtbologicum condidisse; saltem posteris
roli^iuisst' vidotur Homerus; cumque ad epicam et
dramaticam rerum expositionem egregie esset ac-
commodalum, in poetarum inde patrimonium il-
lud cossit*). VI rom absolvam verbo , Homerico
iiigouio obstotricabantur et, utsine doctrina doctri-
naui, siiio arto artem habere videretur, efficiebant
[)liiriina, (piae, si ab isto aevo discesseris, omni-
l)iis pootis doosse necesse est. Virgilius itaque a
liboro isto ingenii et mentis impetu et praecipite
molu intorclusus, et tot enthusiasmi fovendi, ex-
citandi, ot intlammandi adminicuhs destitutus, prio-
rum pootarum exomplis tamquam canceliis circum-
scri[)tus, ingonio frenis iam tum ab Aristotole aliis-
quo inioclis, ab arte necosso habuit petere omnia.
Alio illo aovo, ab beroica aetate nimis remoto, in-
lor divorsissimas hominum , rerum, temporum,
locoriim ac caeli rationes, opus suum erat aggres-
sus. Sine doctrinae et multae ac variae lectionis
copiis, nidla iam tum ingenii laus erat. Fracto in
huiic modum montis impotu, tamen vel sic ma-
^mim oiiis otiain iii iiivonionchs rolms ingcnium ex
hi.^
ignoscas: Piiiiium vidit carmen epicum Home-
*) I)ilii;eiilius ab eo iiule lempore (a. LXX) de liis, quae
suminain veteiis poetices et mytliices continent, a nie aduin est
iii (loiiiiniMilalionc i/c orLgiiw et cans.sLs falndariim Homericarum
1777 (iii \ruY.v Comnieiitariin Soc. /ieg. (roUiiig. T. Vill). Add.
1'rolu.^io (ie caussi.s /ityt/iorum velerum p/iysicis 1764 (nuuc recusa
III Opnsrii/. To. I, |). 184) et dc ylpo/lodoro et /ilt. myt/i. Com-
inontal. in \«t. </</ .//x./An/. To. III, p. 911 sq. et quatuor Coni-
iiiontalioiie.H in Coiiiiiicntnlionibu.s Soc. Uc" Gottiii" To. XIV.
;u,. XCVII.
DE CARMIISE EPICO VIRGIL. 13
riciim posse pcrfici et ornari; lum cius vix essc
posse argumentum idoneum, nisi ex ultima anti-
quitate et aetate heroum petitum. Est enim a na-
tura res ita comparata, ut priscorum homiimm,
muUo magis heroum, ipsa nomina, res gestae et
fata etiam per se non adeo memoral)ilia, animum
humanum teneant et admiratione afficiant. Est
porro illa aetate morum ac vitae simplicitas ea, quae
poeticum ornatum suhlimesque rerum formas el
sententiarum gravitatcm multo magis suppeditet,
quamvitahominumelegantior; quando corporum
magis virihus et animorum impetu ac virtute res
gerehantur, quam consiliorum sagacitate, et artis
vel ingenii suhtilitate. Tandem gerendis tum re-
bus ipsi dii interfuisse credehantur. Ita deorum
ministeriis res explicare et ex toto cyclo mythico,
quae vellet, depromere poterat. Italicis autem
mythis in carmen admissis novam et Graecis inco-
gnitam suavitatem adiecit*). Tum vero praeclaro
iudicio argumentum ex vetere cyclo epico delegit,
necdum tractatum a claro aliquo poeta, nec tamen
plane intactum, et Homerico aliisque carminihus
quasi contiguum ac fmitimum **). Ita enim con-
sequutus est hoc , ut materiam haheret copiosam,
nec rudem, sed poetica tractatione ah aliis iam suh-
actam et ad epicam dignitatem ac vim accommo-
datam. Personas et characteres, mores ac facta
iam aliunde nota, commendata, constituta ac de-
fmita, optaverit sihi poeta unusquisque***). Illud
vero ad intelligendum proclive est, quam expcdita
ac facilis esse deheat copia ornamentorum et episo-
diorum in tali argumento tam late fuso et patente;
*) De Ijoc vid. Excurs. IV. V. VII. VIII ad lib. VII, tum plu-
res alios ad libros seqq.
**) Vid. niox Oisquis. II, et Excuvs. I ad lib. II, Excurs. XVIJ
ad e. 1. et al. loc.
***) Eo spectariL versus Horatiani in Ep. ad Pison. 131 sqq.
lieciins Iliacum c.
14 D 1 S Q U 1 S I T I O I
quod ipsum Homerus aut vidit aul sensit, cum ex
toto l)elli Troiani decursu unum heroem, unum
faclum, selegit, ideoque infmitis aliis rebus ex
istius belli historia ad exornandum et amplifican-
dum argumentum recte uti potuit. Hoc uno suo
iudicio plurima praeclara carminis sui praesidia et
ubetrimos fructus tulit Maro. Non novus et igno-
lus est lectoribus rerum priscarum notitia aliqua
imbutis heros, cuius fata ille exponit, nec Troia-
norum nomen ac fortuna tam obscura, quin ab
initio statim miseratione afficiamur etvirtutis admi-
ratione. Deorum autem interventus, lunonis et
Veneris irae et studia, ac partes iis tribuendae,
egregie erant iam ab Homero defmitae. Quando
itaque primo statim Aeneidis ingressu lunonis me-
mor iru^ irurumque cuussue^ suevique dolores me-
morantur: odia lunonia ex Homero statim succur-
runt legenti et iam ab initio gravem de Aeneae for-
luna sollicitudinem iniiciunt*).
VHI. Poetae sollertiam et acumen etiam in hoc
spectari volo, quod non modo ex nobilissima anti-
quitatisparte, qualis rerum Troicarum est, verum
etiam ex eo temporum articulo Aeneidis argumen-
tum duxit, qui intra paucorum annorum decursum
ingenteni vim illustrium facinorum ac memorabi-
lium casuum conversionesque rerum mirabiles
cum Graeciae et Asiae tum Italiae comprehendit.
Nam exciso Ilio dici vix potest, quantopere ubique
turbalum sit. Victi victoresque ad novas sedes
quaerendas per totum terrarum orbem dispersi
vagabanlur**), et versus occidentem maxime, qui
lam parum adhuc Graecis notus erat, ut Circes in-
s\ilam ((^irceios Latii) pro extremis occidentis fmi-
bus habere, et ad haec loca, tamquam incognita et
*) Conf. Excm-s. I * ad lib. I.
**) Efirc^ius est eaiii iii reiii Slraboiiis locus lib. I,Ip. 48 B,
cl lib. 111, !>. loO A.
DE CAFiMlNE EPICO VIRGIL. 15
rerum miraciilis gignendis idonea, tot fabulose
narrala referre posset Homerus. Primum tum a
Graecis navigatio ultra Siciliam frequentari coepit,
cum ad illud tempus Phoenices illa maria tenerent,
nisi quod e Creta aliisque forte insulis paucae na-
ves Siciliam adibant,
Errores isti heroum iih Ilio redemitium variis
Graecorum carminihus epicis ^ Noarot ea inscripta
erant, materiam et argumentum praebuerant; quae
si ad tempora nostra pervenissent, plura forte ve-
stigia in iis deprehenderemus, quibus VirgiHus in-
stiterat; quandoquidem in simiU argumento cum
iis versabatur. Sed eaedem historiae seu fabulae
de Achivorum reditu magnae tragoediarum Grae-
carum parti maleriam su])iecerant, ut inprimis ex
Euripide apparet, etmuHo magis ex tot deperdita-
rum titulis intelligitur. Ex Graecorum autem tra-
goediis, inprimis Euripidis, omnino poetam pluri-
mum profecisse ex iisque orationis suae dignitatem
passim et maiestatem, sententiarum quoque acu-
men, granditatem, pondus, interdum tragico pro-
pius*), affectuumque gravitatem tragicam, ut in
Amata, in Didone, in Pallante, in Niso et Euryalo,
comparasse equidem suspicor. Magna earum pars
a superioribus poetis latine iam erat reddita**);
quae res poetae non parum adiumenti ad orationis
cultum et copiam afferre debuit. Ceterum his aliis-
que inventis emendavit vitia, quae argumento in-
erant eumque haud parum premebant. Loca Ita-
hae, Siciliae, Africae, non erant ignota, ut Homeri
aetate; itaque nec fabulis, quae delectare possent,
idonea; nisi in lectorum animis succurreret anti-
*) Inprimis hoc in novissimis Aeneidis libris animadvertere
licet, raaxime in orationibus, ut lunonis lib. VII, 292 sq. Tunii
IX, 128 sq. Veneris et lunonis X, 16 sq. 62 sq. Drancis et Turni
XI, 336 sq. 376 sq. lunonis ad luturnamXlI, 139 sq.
'*) Conf. ad lib, II. Excurs. I.
16 DISQUISITIO I
quitalis doclrina et amor; ut omiiiiio poetica vis
et delcctatio, quam illa affert, plurimum mutua-
turex antiquitatiseruditae, inprimis mythicae, re-
cordalione.
IX. Veniamus ad dilectumin heroc, quem sibi
sumsit poeta, factum. Prinmm persona eius, ge-
nus, fortuna, nomen ac virtus, et olim unum-
quemque liberaliter institutum, adeoque Homerica
lectione irnbutum, tenere debuit, et nunc tenet;
qui casus eum in Italiam adduxerit, discere ave-
mus; Troianorum autem e patria incensa profu-
gorum fata lubenter cognoscimus. Longa naviga-
tio per mare ista aetate parum navibus frequenta-
lum ad terras nondum humano cullu, quem ali-
quando accepturae erant, celeliratas quidni locum
faciat pkmmis pericuhs ac difficultatibus, quibus
Aeneae virtus in admirationem sui rapere poterat?
Infestae deae ira asperrima et ex altera parte tot
deorum monitus expectationem faciunt magnam*).
Quae omnia cum ad rerum magnitudinem, quae
aninunn admiratione detineat, valeant, ad narra-
tionis probabiiitalem egregie quoque sunt compa-
rata. Sed cum plura huius generis narrari possint,
et in Notis et Excursibus passim notata sint, in di-
lectu tamen Aeneae magni poetae ingenium ac iu-
dicium doctum et exquisitum nihil magis arguit,
*) Singulaiis est l\TarmontelU censui'a in Virgllium {^Foetique
Fran^'. T. If, p. 237), soli suporsUlioni superstructuni esse Aeneae
in Italiam aclventum, adeoque nisi ad animos superstitione simili
tactos vim rmllam liaberc posse. Ul verbo rem absolvam: Pona-
inus Acncam poslliabilis deorum monitis in alia terra consedisse,
apud Didoncm scdem llxissc, quod vir acutissimus malebatj et
cogitcnms, quo animo iilud laturi sinms inter legendum vcl au-
dicndum. Aiiud est Battcusil acumen, qui nai'rationi de adventu
Aeneae ct Troianorum in Italiam nihil inessevidet, quod Imma-
nitatis sensum atlingat. Quid vero? alienum a te, si liomo es,
putabis, an magnus et virtule ciarus vir ex incensa patria profu-
gus , c dadc suorum suporstcs, post tot aeiumnas, et casus forti-
lcr tolcralos, landcm ad tutam scdcm delalus sit?
DE CARMINE EPICO VIRGIL. 17
quam quod eum potissimum Carmiiiis sui heroem
circumspexit , qui in Italiam Troianorum coloniam
deduxerat, novum regnam in Latio constituerat,
unde Albae Longae adeoque etiam Romae origines
repetebantur, quique adeo, etsi nec nobis ingra-
tum esse potest, tanti imperii primas origines co-
gnoscere , tamen Romanis , antiquitatis suae tanto-
pere studiosis, unus omnium maxime acceptus et
commendatus esse debuit. Argute itaque et inge-
niose in primis statim versibus poeta audientibus
poliicetur narrationem rerum, a quibus origo Ro-
mae deducta esset: gcnus unde Lathium Alhamque
jKitres atque altae moenia Romae. Quam magnilica
haec promissio in fronte novi operis et ad animos
expectatione erigendos idoneal De Aenea eiusque
erroribus ac fatis omnes veteres annales Romano-
rum loquebantur, quod ex fragmentis passim a
Sext. Aurelio Victore servatis et ex Dionysio ac Fe-
sto satis colligi potest; attigerat quoque Troianas
resEnnius in Annalibus, ut colligo v. c. ex fragm.
pag. 6, eundemque Aeneam in nonnullis, quae in-
terciderunt, Graecorum carminibus partes susti-
nuisse non obscuras, ex Lycopbronc, qui anti-
quiora collegit, et ex imitatoribus seu exscriptori-
bus veterum intelligas, Quinto Calabro Hb. XI et ex
Dictye. Cum autem omnino in Graecorum Roma-
norumque libris de Aenea tam multa narrata es-
sent, paratas ornandi et ampbficandi argumenti co-
pias Maroni ad manum fuisse apparet. Quae eius
felicitas cum vulgo parum nota et intellecta sit,
paullo accuratius mox ea de re*), variis etiam dein-
ceps Excursibus de singulis partibus **), agemus.
Cum tandem poeta rerum ordine in Italiam dedu-
*) Disqulsit. II.
**) Excurs. I ad lib. III. Excurs. II et sqq. Tum ad lib. V
Excurs. I. II. VI ; add. Excurs. IX et XVII ad lib. II et plures Ex-
cuisus ad lib. VII et sqq.
VlRGIL. TOM. n. 2
18 DISQUISITIO I
ctus essct, iiova rorum, hominum, et locorum ge-
uera ac nomiiia su])nascebantur, contingebatque
adeo, quod in volis ille habere debuit, ut praeter
ea, quac a Graecis traclala satis eraiit, nova et in-
lacta ipse afferre posset*}.
ludicium poetae in dilectu herois, quem orna-
rct, (luam elegans et exquisitum sit, etiarn ita iudi-
cari posse puto, si quis aliorum carminum epico-
rum argumenta comparet, ut Herculis vel Thesei
facta, yVrgonautica, l)eHum Thebanum, Gigantum
\o\ l^tanum pugnam; quae omnia etsi summa
cum arte tractata et expoiita, non tamen ad eum
splendorem excoli potuissent, neque satis momenti
ad animos impellendos advertendosque habuis-
sent; cum contra ad popularium inprimis mentes
tenendas Aeneae fata tantam vim habere deberent,
quantam paullo ante diximus; accedente quoque
Penatlum et Vestae aeternique ignis rehgione, in
conspectu posita**); ut taceam sacra antiquitus ac-
cepta, quae a Troianis tradita vulgo ferebantur.
Adeo onmia ea, quae Dionys. Hahc. I, 49 ad ad-
struendam Aeneae in Itaham adventus veritatem
memorat, siuml ad poetae sapientiam declaran-
dam valent: Tfjs dt ini 'jTuXiav yJivtiov xal Tgwcoi'
(((fi^efoq^Pioiiiuioi T€ ndvTEg ^t^aiwTui^ xui ru dQcofie-
VU Vn' UVT(Zv tV Tt &VGtUtg Xui tO^Tuie^ jHtjVV/UUTU^ 2i~
^vu.rfi T€ \6yiu, %ui xi^^o/iioi IlvO^txoi , xui uXKu noX-
Xu' lov ovx uv T/g, wg tvnQtntiug tvtzu ovyx€if4tvo)Vj
vnttjidoi' noXXu dt xui nu()' 'EXXi]ot yva^Qio/LiaTU , (pa-
V(i><i xui tit; Tode xqovov XtintTui etc.
X, ISecpie vero huic argumenli fehcitati et tantis
materiae copiis poetae ingenium defuit; immo vero
iugeniose iuventis ille non minus ingeniose usus
♦) Vid. ad lib. VII Excurs. II. IV. V. VII. VIII; ad lib. VIII
Excu).s. I. II. III; ad X lixcuis. I; ad XI Excurs. I; ad XII Ex-
ciu'». lU.
**) Vid. iiiux I)is(juis. II el Exc. IX ad lib. II ac passim.
DE CARMINE EPICO VIRGIL. 19
est, ct in rebus tractandis, ornandis, et carmine
perseqviendis non minus felix fuit, quam in inve-
niendis et excogitandis. Vellem id uno in loco ame
exponi possetl Sed factum hoc est in singulis car-
minis partibus singulisque locis opportunius, et, ne
hoc loco in immensum rerum campum evagetur
disputatio, ratio nobis nonnullorum tantum habe-
bitur, quae quidem praecipua et gravissima vide-
buntur. Spectant ea partim ad Homerkam imita-
tionem cum in descriptione carminis lum in singulis
partibus ac locis ; partim ad elegantiorem phanta'
smatum et narrationis omnino hahitum; partim deni-
que ud orationis dignitatem et ornatum.
XI. Ipsam Aeneidis ideam, descrijjtio7iem^ et
dispositionem partium ud Homericum partim Odys-
seae partim Iliadis exemplum factam esse negari ne-
quit; Efficti enim errores Aeneae ad exempkim
Ulyssis, et eorum, quae in Italia ab Aenea gerun-
tur, magna pars adumbrata ad exemplum Iliadis;
pauca quoque carminis kmiina locaque insigniora,
et rerum orationisque ornamenta esse arbitror,
quae a Virgilio sine exemplo inventa, et tum pri-
mum ex ipsa rerum natura adumbrata et descripta
esse, affirmari posse putem. Certe paucissima ex
iis occurrere memini, quorum non aut exempla
aut semina aut materias modo rudes modo inchoa-
ias ac praeformatas ex Graeco ahquo poeta excitare
aliquis possit. Atqui ex Graecis poetis tam pauci
ad nos pervenerunt ; quid.^ si pkires essent super-
stites, maxime Alexandrini.? eos enim inprimis,
quod suspicor, Virgikus assidue tractavit et oratio-
nis colorem inde duxit. Neque dici potest, non
studio, sed casu aut necessitate, Graecum et Ro-
manum poetam, dum eundem rerum et senten-
tiarum orbem kbero mentis meatu pervagantur, in
idem phantasma aut sensum aut dictum incidere
potuisse ac debuisse. Factum hoc utique et saepe.
Nec akerum, quod forte moneas, negari potest,
2*
20 DISQUISITIO I
nmlla passim ab Ursino, GaclHo, Cevd^^^CAA
forte el ab aliispro imitatis et adumbratis atleiri te-
mere, quae partim similitudinem tantum mter-
dum k hanc satis obscuram, habeant partim taha
sint ut sanus quisque et rerum mtell.gens homo,
si easdemresexponat, iisdemmod.s ac verbis, ns-
dem sensibus ac sententiis usurus sit; cuiusmocli
muUa a me omissa sunt, nonnulla eo consdio ap-
nosita, ut comparatione facta saltem delectent.
Maroni tame.i innumeris in locis Graeca, Homen
inprimis, ante oculos fuisse, probant phira et
primum quidem totius carminis dcstriplio ab Ho-
meropetita, tot versus ad verbum latiiie conversi
lot locu, quae exquisitiorem cuUum et ornatum vel
acumen vel doctrinam aut ahud quid reconditae
jiaturae produnt, quae ea simphcitate, ut rehqua,
enuntiaturus erat, nisi fuisset, qui iam occupave-
rat; ficri enim solet, ut, si qua ab aho lam propne
dicta sunt, ne in eadem verba incidas, ornute ea
et ucute eloquuris ; porro gruecuratiofectendiverba
vci orationem, quae ad indolem poeticae dictionis
Virgihanae et genium pertinet; tum iwetue ipsms
professio Ge. III, 10 Primus ego in putrium mecum
Jonio rediens deducum vertice Musas; tandem
vcterum uuctoritus, ut Senecae Suasor. III, qui Vir-
gihum non surripiendi caussu, sed pulam imitundi,
hoc unimo, ut vellet ugnosci, in multis versibus ahos
expressisse afhrmat. Manifesta haec imitationis
Homericae vestigia in quam diversas partes laudis
vel reprehensionis a viris doctis deflexa sint, lon-
gum est dicere *). Ahis nihil divinius fuU imitatore
*) Comparationes Virgilii et Honieri instituerunt niulti inde
a Macrohio Sat. V. Librum singularem concinnavit Fulv. Ur-
sinus. Sed piget videre viros doctos plerumque accedere ad eam
rem studio in alterulrum poetam incensos, adeoque idagere, ut
altcruni doprimant, alterum immodicis laudibus extollant, faco-
reque adeo cos utrumque sine subtili iudicio. Haerent porro ni
verbis et versibus singulis, nec summam carminis et partiuin con-
DE CARMINE EPICO VIIIGIL. 21
Virgilio, aliis nihil ieiunius et sterilius. Equidem
hoc in loco multa esse video, quae iiec laudi nia-
gnopere nec veniae locum faciant, sed quae rei na-
turae et rationi ita sunt consentanea, ut, quomodo
autquare aliter se habere debeant, caussa idonea
non appareat. Summam carminis ad Homei'icum
exemplum constitutam esse vidimus. Cum itaque
semel ad Odysseae et Iliadis tamquam magisterium
Aeneidem composuisset poeta; quidni Homerum
in partibus quoque aut singulis locis sequenduni
putaret.^ et, cum omnino vestigiis eius insisteret,
quandoquidem argumentum afline ac simile tracta-
bat, diflicile erat cavere, ne in easdem passim re-
rum ideas, eadem phantasmata, easdem senten-
tias, eadem ndi^ij incurreret. Sunt autem multa,
quae uno tantum modo recte dici et efferri pos-
sunt; multa, quae, si naturae consentanea esse de-
bent, variare velle ineptum sit. Praeterea non fa-
cile assequare, quomodo poeta doctus et Graeco-
rumpoetarum lectione subactum habens et orna-
tum ingenium , cum se ad opus suum converteret,
ita omnia, quae legerat, animo expellere et extur-
bare potuisset, ut nihil ex pristina lectione obver-
saretur animo: maxima autem eorum, quae imita-
tione expressa dici possunt, pars eiusmodi est, ut
non tam data opera et studio Homerica verba aut
sententias reddere voluisse videri possit, quam
ut potius in ea incidisse videri debeat, ipsa re
ea, quae olim lecta et cognita in simili argumento
memoria tenebat, iterum ad animum revocante.
Atqui hoc imitandi genus, tantum abest, ut repre-
centum lespiciuiit, eoque animum ab eo avocant, (juod in con-
siderationem adduci debebat. Discrimen primarium slatim ipsa
temporum, quibus uterque vixit, et liominum, quibuscum vixe-
runt, et sermonis, quo usi sunt, diversitas inlerre debuit. Virgibus
arte et studio finxit ini^enium , et ad sublimitatem ac dignitateju,
ad eiegaiitiae sensum aliquem in rebus etveibis, expolivit. Quam
diversa m Homero fucriut omnia, hocioco exponere niliil altinet.
22 DISQUISITIO I
hendi possit (elsi noiinulli id faciunt in nostris
quoque poetis, etiam in ingeniosissimo, Wielan-
do), ut poetam doctum nihil magis arguat et de-
ceat. Sed in Virgilio reprehendendo vel laudando
id, quod primo loco reputandum erat, non memi-
nerant viri docti, poetam, etiamsi ingenium eum
ad nova et intacta tulisset, hoc suae aetati suisque
popularihus trihuere dehuisse, aut saltem in opi-
nione eiiis temporis communi excusationem habe-
re, cum ad artem poetae et ad maiorem carminis
suavilatem pcrtinere crederetur, si multa ex Grae-
ch essent expressa vel adumhrata.
XII. Hoc aetatis suae iudicio, a nostro forte
sensu prorsus aheno, continetur defensio poetae,
et caussa perorata est, si ilhid demonstratum de-
dero. Scilicet Piomani Htterarum himen a Graecis
acceperant; sermonem suum ad Graeca expohe-
ranl et locupletarant; ex Graecis primi poetae fa-
l)ulas, mox et epica carmina, converterant*); ad
Graeca exempla se composuerant ii, qui primi ele-
gantiae et venustati orationis studuerant **). Per-
luslret mihi aHquis veterum poetarum ante Virgi-
Hum fragmenta, inprimisEnnu, pleraque ex Grae-
co aliquo poeta aut hitine expressa aut imitatione
a(hHiil)rata videhit. Etiam PLautus ac Terentius
toti fere ex Graecis vel ad Graecos comparati et
constituti sunt. Ad Graeca prorsus ingenia se com-
posuere Romani; in Graecis pueritiam et adole-
scentiam consumehant. Ex muUis scriptorum, in-
primis Ciceronis, locis notior res est, quam ut plu-
ra de ea monenda sint. Itaque, etsi excuUo iam
sermone Ilomano, et plurihus Romanorum inge-
*) Ita Cn. Matiiis Iliadein (unde fragm. apud Scalig. ad Var-
ron. de LL. Vf, pag. 149 Steplran.), Varro Atacinus Argonaulica.
**) Graeca expressit iii epicis Catullus. Hoc idem fecerat
(>. Hehnus Cinna in Smyrna sua, Augustei aulem aevi memoran-
fur mulli, (|ui cpc ex Graecis fabulis composucrant. conf. Ovid.
Lj)p. exPoiilo IV, 16.
DE CzVHMlNE EPICO VIFiGlL. 23
niorum fetihiis in publicam lucem eductis, tamen
ne sub Augusto quidem destiterunt summi viri
Graeca exprimere latine, cum Graecis ornatu cer-
tare, eorum inventa sua facere, multo magis si
novum carminis gcnus in Romanas litteras infer-
rent. Horatii quidem Carmina pleraque ex Grae-
cis L^Ticis adumbrata esse nullus dul)ito ; quando-
quidem inter tam pauca fragmenta ex istis lyricis
servata vix unum et alterum est, cuius non imita-
tionem ab Horatio factam excitare possis; quid ita-
que futurum putabimus, si Lyricos Graecos inte-
gros cum Horatio comparare liceret! Neque aliter
se rem in Catullo, Propertio, Ovidio aliisque ha-
bituram esse credere fas est, si Graeci Elcgorum
scriptores, inprimis Alexandrini poetae, adliuc ex-
starent. Quis itaque Virgilium reprehendat, quod
popularium suorum sensum, iudicium ac morem,
sequutus totum se ad Graecos poetas in suis car-
minibus exprimendos applicuit.^ Nova accedere vi-
debatur vohiptas, quae delectationem in maius
auctam afferret, si praeclara et suavis sententia si-
mul graeci loci recordalionem faceret, unde essei
expressa. In Aeneide itaque pauci sunt mores (seu
characterrs), vix ullum factum notabilius, vix locus
aliquis praestanlior, in quo non poetae alicuius
Graeci, inprimis Homeri, vestigia agnoscas. Sed
in eadem Aeneide multo doctiorem et ingeniosio-
rem imitatorem agnoscas facile, quam in Bucohcis,
in quibus muka passim ahena a rerum veritate et
ratione posita notavimus, et aha facile notari pos-
sunt, in quae poeta imitandi sludio parum subtili
incidit, ut cum pastor indoctus Ararim et Oaxem
memorat, aut in ahis: nuper mc in littore vidi^ aut:
novimus et qui fe, et id genus aha. Neque vero haec
Graecorum imitatio aut ingenio carere aut iudicio
putanda est; est enim illa nequaquam servihs aut
affectata, cuiusmodi dh ingenio exili et ignavo pro-
ficisci solet, neque in alterius poetae verbis, mo-
24 DISQUISITIO I
(lis et figuris varianclis turpiter ingenii vires attri-
vit poeta; sed, ubi occurrerat aliquid ab alio inge-
niose cogilatum vel inventum, illo tamquam phan-
tasmate tactus Maronis animus , vel, uti fieri solet,
si scintllla idoneo fomite excepta est, flamma cor-
reptus incaluit, et magno incendio exarsit. Hinc
novae rerum formae, nova genera, novae inter-
dum naturae. Nemo facile, si singula recognoscat
et excutiat, non intelligit Virgilium, etiam ubi
presse sequitur, modo castigatiore, pulcriore, vel
augusliore rei specie*), Latini sermonis elegantia,
aut novo rerum ornatu, modo deducta feliciter ac
deflexa ad aliud rerum genus sententia vel ora-
tione, certasse cum Graeco poeta. Inprimis au-
tem se Fvomanis in Homeri imitatione magnopere
probare delmit cultus Augustei saeculi, quo simpli-
citas inculta, et horrida interdum Homeri vetustas,
aul iners languor, modo ad honestiorem et mitio-
reni cultum a Marone, modo ad elegantiorem or-
natum aut ad incitatiorem vim temperata est. Hoc
nouiine ipse Aeneas commendabilior videri potuit:
ouniibus eius factis, moribus ac dictis maior abquis
humanitatis cuUus inest; apparatus rerum sunt or-
natiores; ornamenta dignitas, splendor et elegan-
tia, i.nyaloniJtn,hia , sed heroum personis digna, il-
lustrat. Quae quidem res in longam disputationem
adduci posset, si animi magis hdjitum quam scri-
ptionis consirium prosequi mallemus**); monemus
♦) Qua arle Viioilius coloros sin<;nlos iinagiiiuiTi vcl descri-
))lionuin Homeri eleganliae nioruni saeculi sui ad aninios oblecLan-
tlos acconnnodaveiil, exeinplo claro apparebit, si Aeneidein V,
328 — ^So. cum lliadc i|-, 769 — 773. contuleris. IFch.
**) Scripla liacc erant, cuin in inanus suummiis Jlurdii, ele-
gantissiini iJritanni (nutic Episcopi Worccstricnsis gravissimi), dis-
]julalioueni dc imitaliunc poctica , (jui praeclare rem expedit, qua-
lenus ct rerum a poetis tractandarum et ingeniorum tantam inter
se esse afrmilatem docct, ul plures eadein aut eodcm niodo eloqui
necessc sil j bcne eliain notas verae imitationis apponit. (Adiicia-
DE CAIIMINE EPICO VIRGIL. 25
saltem, unicuique Virgiliaiii carminis virtutes rite
aestimaturo alte hoc menti insidere debere , ut re-
putet, qua aetate, quo in populo, qua in urbe,
quos inter homines poeta vixerit, quem inde colo-
rem carmen eius duxerit, ut, etsi salvo et integro
heroicorum temporum more, purior tamen, mun-
dior, et castigatior esset carminis habitus, affectus
et 7td&Tj alia mitiorem alia graviorem naturam omni-
noque cultioris aevi dignitatem haberent, heroum-
quemores, sententiae ac dicta, etsi heroicae aetati
consentanea, spirarent tamen nescio quid ex ele-
gantia saeculi, urbis et domus Augusteae, in qua
poeta vixit.
XIII. Ad cultum Virgiliani carminis gratum et
amabilem non minus spectat oratiouis indoles^
quippe quae in simplicitate mirabih dignitatem
servat et gravitatem. Ornatu enim vario e»t exqui-
sito, et sermonis poetici nitore, orationis dignitate
et gravitate, sententiarum pondere, Homerum
longissime antecellit, cuius laus hac in parte prae-
cipua in proprietate et simplicitate, tum in suavi-
tate numerorumque faciJitate, posita esl (nam ser-
monislonici ej^^icae narrationi tam praeclare accom-
modati fehcitatem aetati suae debuit), etsi nec vis
et robur nec pulcritudo et interdum nec ornatus
ei desit. Sed nec Virgilius in ornatissima oratione
simphcitatem et proprietatem deseruisse videri de-
bet; etsi sequiores scriptores, nec modo poetae,
multa orationis suae pigmenta et lenocinia ex eo
adoptarint; male in pedestrem illatis iis, quae car-
mus nuncillud, quod non niinus in considerationem venit, car-
men epicum iam aiitea ab Ennio tentatum fuisse Annalium libb.
XL., quod sane liistoricum polius fuit (.|uam epicum , nniltis ta-
men luminibus et virlutibus probatum et laudalumj nisi quod ser-
mo horridus, inijenium nuUa arte expolitum . et versuiun inertia
venustioribus displicebat; Virgilio ilaque aNaborandum fuit, ul
carmen ad maiorcm orationis cultum , (|uem ex saeculi genio jjara-
tum liabuil, eveheret, si excmpla Graeca expjimeret.)
26 D I S Q U I S I I I O 1
mlni erant propria. Cerle poetici ornatiis elegantis
nec affectali praestantissimum et iinicum exemplar
esse arbilror carmen Virgilianum ; in hoc sermonis
poetici genium primo constitutum et ad certa re-
rum principia ac leges exactum deprehendere, et
troporiim ac figurarum naturas inversionumque ra-
liones descriptas, et, tamquam a magistro norma
proposita, constitutas discere licet*j. Quae ipsa
res animadversa me adduxit, ut in sermone Virgilii
poetico enarrando et explicando operam colloca-
rcm accuratiorem, quam in uUo alio scriptore re-
cte consumi a me posse putem. Nolim enim, id
quod saepe professus sum , ahis auctor esse, ut
omnes poetas eodem modo interpretatione perpe-
lua operose nimis instruendos esse sibi persua-
deant; etsi facile intelligo, iis, qui Sibum, Sta-
tium aut ValeriumFlaccum aut similes cum fructu
edituri sunt, ad orationem iiluslrandam non mi-
iius, (piaiii ad lectionem constituendam, conver-
tcndiun esse sludium; a me id saltem spectabatur,
ul iis, qui bona insliUUione egerent, exeniplo ali-
(liio [)r()p()sit(), et (juideiu in [)oetarum [>rinci[je, de
vera enan-andi ratione conslaret, ad ([uam se, etiain
nullo alio magislro adhil)ito, comparare [)ossent.
Atlameu in hac i[)sa [)oetici sermonis conslilutione
poetae laus et virlus non tam in inveniendo quam
in invenlo aliorum cvmi ingeniosa sagacitate in suos
iisus liMiisfeieiido cernitur. Alexan^hinis enim
[)oelis, Callimacho, Apollonio, Nicandro, Arati^,
|)()eli(i scniHjnis e\(piisiii()ris iiuh^les et natura uni-
*) Disccra adeo licebit el illud, in f|uo magnos poetas fatli
\iil('miis, nuii omneiij oralioiicm , omiics(|ue ronnulas ac niodos
lo(|ucn(li, |)oi- iiiver.sioiies esse mulaiulos el detoi(|uendos; iic na-
turalis cullus omnis dcllual, ct nc sutrcdal oratio contorta , sate-
brosa , oliscura. lli( csl ille scopulus , ad (|uem iam olim oflen-
deiuiii Virj^ilii imilaloics SUitius, Valciiiis Flaccus , Claudiaiius;
«|Uos |>ioptcr lioc ipsum invcrsionum inlcmpeslivum sludium »
paucis cum \uluplalc lcgi vidcmus.
DE CARMINE EPICO VIPiGIL, 27
ce est accepta referenda; hoc eoriim docent scripta,
in sumnia simplicitate cultiim, nitorem, et orna-
tum admirabilem, quem nulla alia aetas assequuta
est, referentia. Videntur scilicet poetae doctis-
simi et Ptolemaeorum contubernio expoliti anim-
advertisse, non infeliciter Tragicorum tumorem
Homerica simplicitate temperari et natam inde
orationis gravitatem aetatis suae elegantia quodam
modo imbui, adeoque dignitatem cum venustate
consociari posse. Hos Maro auctores habuit, cum
tanto maiore iudicii laude, quod Ennius et ceteri,
qui praecesserant, de orationis elegantia et ornatu
castigatiore parum laboraverant.
XIV. Placet nunc in fme subiicere nonnulla
et per saturam monere, quibus virorum docto-
mm ojjinionibus , quas totum carminis indolem vel cha-
ractcrem tollere videas, tacite aut expresse a nobis
occurratur; nam in contentionem cum quoquam
descendere nec ingenii nostri nec moris est.
XV. Primum de consilio, quod poeta in Aeneide
conscribenda sequutus sit, et de Jinc, quem pro-
positum habuerit, multi varia comminiscuntur. lam
primum luliae gentis origo ab Aenea ducta, et
studium gratiae Augusti demerendae potuit forte
Virgilii animum ad hoc Aeneidis argumentum ad-
vertere; hactenus non male dici potest, nisi Octa-
vianus in gentem luham adoptatus fuisset, nullam
nos habituros esse Aeneidem; sunt quoque multa
in luliae gentis Augustique honorem in carmine
ingeniose intexta; nec tamen dici potest, Augu-
stum Aeneidis caput fontemque esse. Nihil ma-
gis ahenum esse potest ab epico carmine quam al-
legoria; iugulat enim totam eius vim, rerum et ho-
mimmi tlignilatem attenviat, gratum animi erro-
lem excutit et aestum iiUer h^gendum refrigorat,
voluptatemcjuc onuiem inlercipii. Ccrtatim tamen
viri docti argutiis suis Aeneae personam nobis eri-
28 D I S Q U I S 1 T I O I
pere et AugusUim submittere allaborarunt. Etiara
ex parata nova in Latio sede miseros Troianos ex-
lurbarunt: adumbratum esse a poeta novvmi tum
Komae constitutum unius principalum. Simili
acumine alii arcana, nescio quae, dominationis
Augusteae consilia, in Aeneide condenda depre-
bendere sibi visi sunt. Ita Sjjencius, elegantis inge-
nii vir*), nohn^ov epos esse Aeneidem sibi per-
suasum habel)at, neque aliud quicquam poetam
spectasse, quam ut animis libertatis ereptae desi-
derio aegris fomenta admoveret, et novum prin-
cipem approbaret. Nihil tamen Aeneae perso-
nam, forlunam, facta et f^Ua habere videas, quod
ei coMsilio respondeat; nullus in Aeneide populus
est lil)er, qui dominum accipiat; nulla regni seu
imperii, monarchiam vocamus, bona videas expo-
sita aut commendata; verbo nihil occurrit, quo li-
bertatis amore contacti animi adduci aut allici pos-
sint, ut a bono principe malint tuto regnari quam
cum libertatis vano nomine paucorum potentium
dominatione vexari. In luliae gentis honorem,
(piae ab lulo Aeneae filio originem ducere videri
v()l('l)al. iioinuilla passim suaviter memorari, ad
Augusli laudes ingeniose alia inseri, ipsa carminis
lcctione mani(cstum iit, et a veteribus (pioque
Granunalicis iaui monitum est locis pluribus; sed,
(lUiiMlaiu vim ca res ad dominationem Augusti
commeiidaMclam habere potuerit, mihi non satis
conslare lubenter fateor. Neque, si nova Aeneae
s('(l(\s iu l^alio divinis humanis(jue iuribus vallata
lu( ril, (juale indc propugiiaculum novo Augusti ro
gno parlum sit, iulelligo; utadeo, si demonstrari
lioc possil, |)()('tae consilium illud in Aeneide con-
dciida |)r()[)()silum luisse, parum leliciter eum in eo
pcrfK icndo el cxse^piendo versatum videri dicerem.
*) rf.lynictis Dia/o^iu III, p. 17 sqci., (|ueiii passini scquuii-
liii // ti//ii)i , //<)/(/.sn.or//i . v.\ nlii.
DE CAPiMlNE EPICO VIPiGlL. 29
In eandem tamen opinionem iam ante Spen-
cium inciderat vir doctns inter Francogallos*), qiii
inprimis similitudinem inter Aeneae et Augusti
personam et fortunam diserte persequitur. Inge-
niose eum ludere non neges; et convenit ei cum
multis aliis doctis viris, qui opinantur, Augustum
sub Aeneae persona esse adumbratum; eo spe-
ctare virtutes Aeneae a poeta tributas; eo referunt
multa alia. Videas nonnullos tam egregie sibi pla-
cere in hocinvento, ut undique conquirant et ve-
nentur ea, quae ad Augustum accommodari pos-
sint. Sic oris dignitas (lil). I, 589 Os humerosque
deo s.) cum assentalione in Augustum memorata
est**). Ignoscenda baec putem alicui ex media
assentatorum turl)a, qui Aeneide lecta unam vel
alteram Aeneae laudem ad Augiistum traheret ut
Principi palparet. Sed, ut Maro tam dissimiles
personas, fortunas, virtutes et facta ac res gestas
inter se comparare voluerit, mihiquidem, si eius
iudicium et elegantiam recte teneo, parum prol)a-
bile videtur. Sapientior erat poeta et rei poeticae
intelligentior, quam ut talem cogitationem in ani-
mum admitteret. Nam, praeterquam quod Aeneae
characterem non invenit, sed ab aliis iam traditum
accepit , circumspiciendae erant a poeta virtutes
Aeneae eiusmodi, quae in epico argumento vim et
splendorem haberent, etfactorum, quae enarran-
daerant, caussas idoneas suppeditarent. Quod si
ille studium suum ponere voluisset maxime in hoc,
ut Aeneas Augusto assimularetur, quam multa et
quam parum consentanea epicae narrationi, argu-
*) L' Abbe Valry, Discours sur la Fahle de l' Eneide. Mem.
de Lillerat. To. XIX, p. 345.
*') Pliua liuius generis v. c. apud /orlinum, eleganlia haud
minore quam doelrina inibulum virum, Diss. Vf, p. 248 et apud
alios repcrias.
30 D 1 S Q U I S I T 1 O I
incnlo, operis characteri, temporum ralioni, illa-
turus in carmen suum fuisset !
Eadem iere via carmen noXtTi/.6v conditum a
poeta visum iam olim erat R. Patri /e Jiossu*)^ ut
Romanos partim ad amplectendum et prol)andum
praesenlem rerum statum adducere, partim Augu-
stiuii ad moderalionem ac clementiam adhortari
et a doniinalionis lil)idine el impolentia revocare
vohierit. i>C(\ necluiic consiHoulIa ex parte respon-
det A<'neidis sive argumentum sive tractatio; pro-
fugus ex ur])e incensa Aeneas novam setJem (juae-
rit, armis vim illatam propulsat, etsicporro; quid
taiulem liis inest, (juod ad imperandi artes ac vir-
lutes spectet? Fal)ulae tamen Virgilianac universe
inesse et in singulis carminis partihus aut locis ac
versihus occurrere talia, (piae principihus [)ro salu-
hrihus praece[)tis comuiendari possint, nemo ne-
get; (piin etiain inter utilitates, (jnac poetarum
carminihus dchenlur, praecipue hoc cominemo-
randum esl. A Cruni non propterea dici potest ac
drhet: in coiuleudo carminc et in fahula deligenda
( t oidinanda tale praeceptum propositum poetae
lui»<', cuius explicandi caussa narrationem insli-
tucKl. Narrare ille voluit ac del)uit rem magnam
el ardiiain v{ luirahilem. Quod narratio illa et de-
lr(lati(>, (piac iiidc accipitur , cuni utililate ad
oiiiiics lioiiiinuiu oi-dines, inprimis(pie ad princi-
pmii .iniinos coniuncta est, lioc epicae narrationi
p( r sc ( oiiscnlaneuni est; i{)sa eiiim rei natura ita
1( li, iil nii^Mionmi virorum facta magna et prae-
(l.iiM NHir siimiiio .1(1 hominum animos, mores ac
^"■•"'' '"• liii( tii cvponi ct n.irrari lUMpieant, inulto
'"•'n'> ^' '■'"" ^'•iilciHi.inmi splendore et orationis
oni.ilii iiisiihii,, .ii ii,iir,,ii,,_ ^ aiia est haclenus el
mliM Nciltonim .mih.ii^cs .u: Iricas vagaiis dispula-
tio, hitiic imiM \(.lii|.|,,s .,(• dclcclalio, an ulililas
*) 7V. dit J\iinif tjmiiti I,il). l^ lan, 11.
l)E CAUMINE KPICO VJRGIL. 31
ali<|iia proposita ciiin poelis, luni aliis in<<oinosa-
lum arliiiin anctoribns. Fieri scilicet nnllo modo
potcst, (pio minns volnptas ])er in*^enii facnllateni
parala nlilitateni ad aliornni in^^enia haheat; enini-
vero voln[)tas satis nia^na (perfectani (licnnl nostri
honiines) esse non potesl, nisi cnni hoiuvsti, })nlcri,
;ic veri sensn illa coninncta sit. Delectandi (piideni
modi ac niensnrae snnt inlinitae: delectationeni
smnmam nihil arfert, nisi quod suis nnmeris abso-
Intum est. Decedit adeo voluptati ex Aeneidis sen
lliadis lectione capiendae omne id, quod in alter-
utrasensni, qnemdiximns, non satis facit. Contra
signa Apollinis vel Veneris, qnoniam illnm sensum,
etiam supra naturae modulum, ea explent, vo-
luptate summa arficinnt, qnae nec minus ad animi
mores et afTectns componendos vim hal)ere debet.
Adeo vera voluptas cnm vera utilitate coninncl i
est; uti contra S[)eciosa aliqna praestantia, ant in
aliquo tantum genere constitnta, vel in adinncto
.iliquo inclnsa, speciosam tantum aut exparte han-
stam voluptatem affert, adeoque ctiam utilitatem
iisdem iinibus circnmscriptam.
XVI. Dissimilem tamen omnino Homericorum
heroum aiunt esse Aeneam; inferiorem Achille et
Ulysse; sola pictate insignem. Quid igitur.=* si Ae-
neas alter esset Achilles.=^ alter Ulysses.? annon ex-
scri[)tnmpotius et servili imitatione expressum eum
dicturi sint.^ ISon ego is sum, qui caeco aliquo
poetae mei amore nihil ab eo peccatum esse con-
tendere velim. Iliadis argiimentum feliciorem ma-
teriam et epicae ^ravitatis haud [)aullo plns habere
si (jnis tlixerit, me habet assentientem; et delector
i|)se multo magis Ilomeri lectione quam Virgilii;
regnat in Ilomericis heroibus nalnralis habitns et
afTectus, animi inqietns, ininriae acce[)lae sensus,
(lualem et i[)se habeo, desiderium reditns ;iil La-
res, (juale i[)se senliam; in Aeneide sunt consilia
(le novis sedibus in terra ignota parandis; nihil
32 D 1 S Q U 1 S I T 1 O I
quod magiiopere animiim impellat et percutiat.
Enimvero non omnia carmina epica ex imo et eo-
dem genere procedere possunt; post Achillis au-
tem iras et Ulvssis in se ex casibus et periculis ob-
icctis expediendo sapientiam seu vafritiem, quae
et priscae aetati et epico carmini accommodatior
erat, quam sapientia, cum variandum et novan-
dumesset aliquid poetae, quidni Aeneae virtutcm^
quam cum ceteris heroibus communem habet,/o?*-
iitudine animi in i)crfevendis calamitatibus et ohse-
quio erga deos temperaret? Ad hoc eum ipse Ho-
merus Ihad. t/;, 298. (ubi Neptunus Aeneam serva-
tum esse vult: ^exaQiafiiva d' altl dwQu x^^iotai didco-
6i, Toi ovQuvov iVQvv ixovGi) tum ipsa rerum ac tem-
porum mutata ratio ducebat, et ea, quae de Ae-
neae erroribus et adventu in Latium tradita a supe-
rioribus poetis erant, revocal)ant. Monitis dcorum
et oracuUs onmia ab Aenea suscepta et confecta,
Penates et sacra patria ab eo in novas sedes illata,
narraverat antiquitas (v. Disquis. II); quid itaque
magis rei consentaneum, quam ut heros insignis
pietate ct rcligione exhiberetur .^ Neque vero non
videre debuit tantus poeta, ad rerum magnitudi-
nem et augustam aliquam dignitatem religiosas res,
caussas et consiha eximiam vim habere. Itaque
hoc quidem tamquam rerum cardine praeclare est
usus, ut praedictionil)us variis animos spe et expe-
ctatione teneret suspensos, religiosamque aliquam
et auguslam speciem rerum eventibus praetende-
ret*). Achilleum quidem robur et iracundia aliena
erant a toto argnmento ; sedata et placida et huma-
nitatis sensu temperata est Aeneae virtus; et, licet
concedendum sit, epicam vim maiorem Achilli in-
*) Multus cst Servius passim in hoc, ut Aeneam ex Flaminis
alicuius vol Ponlificis peisona plurima c->isse doceat v. c. IV, 29,
pravo uliquc acumine, cuius tanien lundus alicjuis esse debuit.
cf. Macrob. III, 1 sq.
DE CAPtMlNE EPICO MRGIL. 33
esse, noii tameii omnes epicas personas Achillem
referre posse manifestum est. Meras pugnas Ho-
mericis similes et belluinam fortitudinem vix pro-
Ijasset x\ugustei saeculi elegantius et mollius iudi-
cium. Cum itaque omniiio Aeneidis alius ac di-
versus prorsus sit character quamlliaths, quis non vi-
det importunumesse, in Aeneiderequirere ea, quae
Iliadi sint propria; easdem animorum inflamma-
tiones, aestus, tempestates.=^ insunt Aeneidi alia,
quae probes; quidni in his acquiescas.^ Sed infi-
nitum esset omnia persequi, quae ab iis, qui sub-
tiles poetanmi iudices videri volunt, dum rerum
argumenta, exempla, caussas et rationes miscent,
temere laudantur ac reprehenduntur , inprimis
quoties Virgilium et Homerum inter se comparant.
Sed nobis retundendus est omnis, quo abripi pos-
semus, impetus. Itaque nec \Varburtoni senten-
tiam attingemus*), qui perfectum reip. condendae
et legum ferendarum auctoris exemplar in Aenea
exhibitum esse a poeta voluit; inprimis cum aho
loco (ad Lib. VI, Exc. X) eam opinionem atti-
gerimus.
Aeneidis argumentum hi septhnum annum pro-
duci, ahi cum reprehensione monuere. Perpe-
ram utique. Aeneae errores septem annos ex-
plere verissimum est (v. Excurs. H ad lib. IIIj. Sed
ipsa carminis narratio non nisi cum septimi anni
aestate exordium habet (v. ibid.) eodemque anno ab-
solvitur. Pari errore Odysseae argumentum octo,
novem vel decem, annis comprehendi creditum
est, cum tamen illud intra triginta sex vel septem
dies ad exitum perduci manifestum sit ei, qui ani-
mum adverterit.
XVn. Multo minorem esse characterum, hoc
est, virorum factis ac virtutibus insignium, nume-
rum ac varietatem in Aeneide quam in Iliade con-
*) Diuine Legatlon of Moses T. J, B. II, Sect. IV.
VlRGIL. TOM. II 3
34 D I S Q U I S I T I O I
queruiilur passim multi; nec sine poetae repre-
hensione versus memorant ex Aen. I, 220 s([q. for-
temque Gyam fortemqiie Cloanthum; inique admo-
(lum et ut sil)i ipsi, quid velint, parum constare
videantur. Nam locus quidem laudatus nullos he-
roes recitat, quorum personae vim aliquam ha-
here deheant epicani; non magis quam ^«/«s iw-
brasules Hicelaoniusque T/ii/moetes Assuraeique duo
etc. X, 123 et sic alii ; sed veniunt illi viri in cen-
sum et turbam eorum, qui tantum nomine lau-
dandi et epitheto suavitatis caussa ornandi sunt:
quales apud Homerum innumeri ilH pugnantes vel
caesi «o^Aoi, d/nvfioveg, xQareQoly aix/u7]Tttl, et sic
porro. Excusant Voltarius et Addisonus poetam,
sed tam argule, ut summorum virorum sul)tilita-
tem mireris: alter, cum Ilomeras, inquit, ces-
sanlem a pugna Achillem exhiheret, alios interea
fortia Tacta edentes exhihere dehuit , quod in
Aeneide seeus sit; alter ad Virgilii elegantiam hoc
rerert, quod, cum Augustum vellet adumhratum,
neminem ei virtute parem adiunxerit. Enimvero
cum argnmenti indoles et natura totius tractationis
mensura el regula sit, plures utique factorum et
iiTuiii ^eslarum socii et participes esse nequeunt,
«juam <pi()s res i[)sa postulat. Ouod si adeo paucos
ahos, (pii virtule emineant, in carmen suuin in-
(hixit pocta, argumenti necessitati id condonenms,
(oiK (Mi;uuus(jue, hactenus Ilomericam copiam el
varietalem luoruuKjue diversitatem plus delectatio-
nis allerre; at sa[)ientiam viri miremur saltem in
hoc, (jiiod l;>iil() uiagis inter omnes unus Aeneas
iiisi;;uis ^irlutc eminet, ncc eius splendori quis-
<|n.uii alius, uisi Turnus forle, officit*). Quae res
l;uit(> (rilVuilior er;a, cvun is nec Achillea ali(pia
corporis animi(jue virlule onuuvs nu^rtales anlecel-
Ut, nec, (jiiorsum imiiKuiis elferati animi iracun-
*) \'ul. jul lib. VII [)ioocni.
m CARMIINE EPICO VJRGIL. 35
tlia aut acceptiis Patrocli runere dolor crupturus
sit, sollicitos nos teneat.
XVIII. De yersu Virgilii epico eiusque ad au-
rem suavitate ac gravita.te nonnulla disputare iuva-
ret, nisi maiorem su])tilitatem ea res haberet, quam
ut legenlium animos et oculos tenere possit. lUud
unum monebimus, in errorem inducere iuvenilem
animum videri eos, qui nimii in eo sunt, ut ad
rerum sonos et naturas accommodatos et formatos
velint esse versus. Equidem non difliteor sensum
me animi refragantem habere , quotiescunque
persuadere mihi volo, magnum aliquem poetam
aestu tantarum rerum abreptum et magnorum
phantasmatum vi inflammatum in sono cursus
equestris vel tubae vel aliarum rerum reddendo
laborare; Attenuat ea res et deprimit ingenium
poetae et artis poeticae dignitatem. Sunt tamen,
ais, tales versus in optimo quoque poeta. Recte;
sunt utique multi; etsi plures alios ad hoc lusus
genus accommodare solet eorum ingenium, qui
talibus rebus indulgent: Quis enim, nisi iam ani-
mimi ad leves hos lusus deflexerit, studium aliquod
poetae agnoscat in illis ac similibus, cuiusmodi
sunt: Putris magni parere parahat Imperio. Aut:
Avia tum resonant avibus virgulta sonoris. Mihi
utique ad poetices indolem propius esse videtur
statuere, ipsam orationis naturam ita esse compa-
ratam, ut multarum remm sonos exprimat; inflam-
matum autem phantasmatum specie obiecta ani-
mum, cum, rerum species sibi obversantes ut ora-
tione vivide exprimat, laborat, necessario in ista
vocabula incidere, vel orationis proprietate ducen-
te. Ita graves et celeres, lenes ac duros, sonos
vel non id agens et curans ad rerum naturam ac-
commodabit et orator quisque bonus et multo ma-
gis poeta. Aliud est, in quo viri docti argutantnr,
([uod versus imperfectos non ei caussae, quam
ipsi Maronis famiiiares prodiderant, quod opus ab
3*
36 DISQU. I DE CARM. EPICO VIRG.
oo non ahsolulum fuit, verum iudicii alicuius sub-
lililati tril)urre voluere. Casu fieri potest, ut ver-
sus imperfectus et abruptus in sermone abrupto
occurrat, adeoque laudem nescio quam poetae fa-
cere possit, v. c. Aen. IV, 361 Italiam non sponte
sequor, abmpto Aeneae sermone ; ul)iServius: „et
oratorle ibi iinivit, ubi vis argumenti consistit." At-
qui hoc acimien est declamatore dignum, non
poeta; nmlto magis ab epica gravitate abhorret,
nec potest placere in oratione metro iUigata versus
metro imperfecto relictus, /ntTQOv afierQov. Aliter
res se habet hi oratione pedestri, quae, cum in ea
propositionum ad aurium iudicium mensura sit h-
berior, variari potest. At in Aeneide ul)ique ma-
nifestum fit studium poetae properantis ad novam
sententiam et locum novum; cum ingenium con-
sumere nollet in explenda et expolienda sententia
antecedente, cuius summa capita apposuerat. Sed
nolo in his taedium facere; alligi quoque rem
Tom. I ad Donati Vitam Virgihi §. 59.
D I S Q U I S I T I O II
l)K HERUM IN AENEIDE TRACTATA
FiUM INVENTIONE
v^uale Ii) ijiveiiiendis rebns omnino Virgilii inge-
ninin f\ioril , non tam fecnndum illud in excogi-
tandis iiovis rerum generibus, nec audax ad susci-
pienda vel tentanda intentata ab aliis et intacta,
aut ea, quorum successus esset dubius et incertus;
sed, quae nec minor lavis est, natum et factum ad
inventa priorum rudia et inchoata perficieiida et
polienda ornandaque; quam admirabilis porro ac
feiix fabulae, quam sibi carminis argumentum fe-
cit, natura sit et quantum in hoc dilectu iudicium
emineat: superioreDisquisitione expositum est. Re-
stat, quod illo loco polliciti sunuis, ut {)aucis ile-
clareiniis, undc pocta jabuhun suum ciusque lam
vopiose iuslruendae el ornandue muteriam acveperit ;
ut inde clarius appareat, quae et quanta invenli
laus poctae ingenio ea in re debeatur, et quam
limatum et subtile eius fuerit iudicium in defi-
gendo sibi argumento eiiismodi, (piod ingenles
rerum et ornanienlorum haberet copias ab aliis
lani paratas et subministratas, ut doclrina t.mtum
38 DISQU. II DE RERUM IN AEN.
et iudicii sagacilate opus esset ad dilectum fa-
ciendum.
I. Solent fere Interpretes, quantum intelligo,
quique alii hac de re agunt, ita statuere , ut poe-
tam famam aliquam obscuram de Aeneae in Ita-
liam adventu sequutum esse dicant. Enimvero
ex iis, quae a Dionysio Halic. lib. I, 49 sq. 53 sq.
72*), a Strabone lib. XII, a Plutarcho in Romulo,
a Festo in Roma, Solino c. 1, Sext. Aurelio Vi-
clore de O. G. R. et a Servio passim ad Virgilium
memorantur, omninoque ex accuratiore historiae
cognitione, manifestum fit, fuisse lianc de Acneae
errorihus, deductaque Troianorum in Laiium colo-
nia, narrationem inter illustriores et a multis Grae-
cis llomanisque scriptoribus poetisque ejrpositas or-
natasque historias. Poterant hoc docere saltem ea,
quae, ctsi diverso consilio, congessit Ryckius in
Diss. de primis Italiae colonis et Aeneae adventu
(ad calcem Holstenii Notar. ad Stephan. Byzant.).
Praelerea, id quod primo loco erat commemo-
randum, communis ac tantum non publica illa
erat Romanorum persuasio, quam religiones pa-
Iriae, Lavinii ad seriora usque tempora celebrari
solilae, lirmabant: v. Strab. V, pag. 355 A. erant
sacra Penatibus et Vestae a magislratilnis Romanis
facta: Macrob. Sat. III, 4. cf Dionysii locum sup.
Dis(ju. I. s. IX. appositum, et Strab. lib. V, pag.
S55 A. Obversal)aiur adeo Romanorum oculis au-
ribuscjuc Aencac Troianorumque menioria; nec
*) Oiiiniiio is ca , qunc tlc Aoncae in llaliani advcnlu nar-
rnta cranl, .stucliosc cst pcrscquutus inde a c. 45; quod ipse
profitctur ob initio: /5ovA,ofiGt 6a x«l TceQl ri]g Alviiov naQOvaiag
lig ^lzuUciv — jttt) naoiQycog Sisk&slv, rag t£ rcov '^EkXijvcov Ka\
Tcig ' Pcoixalcov tvjv (icikiGza ntniOzEv^iivcov toroQiag naQaliaXaiv.
Ila lcf^enduin. Fatenduin lainen, Dionysium suo et aliorum
Graccoiuni inorc vclcrcs fal)ulas In liisturias accuratc ad l>rag-
Jiiatiri Hcrij^toris rxcmplum ixjiositas mutassc c. 46, in <|UO Hcl-
laninis iain pracivcr.it , ut t. 48 pr. 'pse declarare videlur.
TRACTAT VRUM INVENTIOT^E 39
Maro adeo aliud argunientum clarius el illuslrius
excogitare potuit*).
II. Omnino quidem de Jeneae in Italiam ad-
ventu fabulae {^xfahulam dicimus, non iicta ac com-
mentitia res ponitur; sed fabula, fiv&og, omnem
veterem famam, bistoriam et narrationem a ma-
loribus acceptam designat, antequam litteris con-
signari et sermone pedestri exponi coepisset **) ),
buius igitur fal)ulae fundus babetur Homeri ille
locus notissimus Iliad. r, 307. 308***), ubi Neptu-
nus diis auctor est, ut Aeneam cum Acbille con-
gressum imparem pugna educant, ne eius morte
Dardani posteritas deficiat, quem tamen lupiter
prae ceteris liberis diligat omnibus; at Priamum
cum progenie lovi nunc esse invisum; itaque Ae-
neam eiusque posteros Troianis esse imperaturos:
Nvif di df] yJivtiuo §iri T(jw€GGtP dvd^tt,
Kal nuldti; nuidfov, zoi v.tv ^ejonia&b y^tvoiVTae.
*) Liceret forte certiora docere, si NoGzoi superesseiii ; ut
Antenoris, sic Aeneae crrores in iis expositi esse potuere. Fuit
forte m iis , qui prnnus Aeneae errores ad Ulyssis exempluni
effinxerat, cumque liic apud Circen subslitissct, Aeneas ab eo
ad ulloriora , et ad ipsum Latium fuit deductus. Fuisse in niy-
this antiquiorem aliquam liorum locorum notitiam, colligas ex:
Hesiodi Theog. 1013 ubi Circe ex Llysse peperisse dicitur
"AYQtov t]de Aauvov cJffUjLiova rs HQaTSQOV ts, 0'l dr'}^ xoi jicda
xrjkB fif'/c5 v^acov tBQacov TlaGiv TvQQVjvotaiv dYazkBiTolaiv ixvaa-
aov. Jiabuit adeo poeta, qui haec scripsit, notionem Etrusco-
jum, at valde obscuram, loiige , in insidarum recessu, li. in
insulis cos coUocat: errore forte ab insula Cii-ccs nato.
♦♦) [Vid. ad Apollodor. pag. 911.]
♦**) Translatus ille ac repelitus in H. in Vener. 197- 198,
ut pro |)iaediclione Veneris ad Anchisen facta esset: copiose
uniatus a Quinlo Smyrnaco XIII, 300 sq. inpr. 336 sq., et a
Virgilio praeclarc in Jraculum Delphis Aeneae datum convei-.sus:
Antiquaiii exquirile mulrein. /Jic dowus Aeneae cunctis doiiii-
iiabiiur oris El naii ualornin el ijui uascenlur ah il/is III, 96 —
98. El hinc versus illi pulcerrimi lib. IX, 446 — 449 cxpressi.
40 DISQU. U DE RERUM IN AEN.
Regnum his verslbus Aeneae posterorumque eius
declarari manifestum est; sed quo in loco illud fu-
turum sit non eloquitur, nec ea de re certa apud
Ycteres famafuit; quandoquidem de Aeneae erro-
ribus ac sedibus omnino tam diverse traditum
erat*) , cum alii evim in Thraciae littore , in Ar-
cadia alii, alii in Sicilia, alii in Italia, quae fama
tandem prae ceteris credita ac celel)rata est, con-
sedisse et vitam fmiisse narrassent; fuerant quo-
(lue qui in ipsa Troade regnum illud constitutum
esse vellent. Non nobis iam id quaeritur, quae
harum narrationum ceteris aut verior aut yerisi-
milior sit; verum nostra eo spectat disputatio, ut
ex hac ipsa narrationis varietate manifestum fiat
id, quod volumus, non obscurum aliquem in ve-
tere hisioria aut inter poetas virum fuisse Aeneam,
iiec eius fata et res a Virgilio inventas esse et ex-
cogilalas. lUa enim ipsa narrationis diversitas ar-
gint diversitatem auctorum, qui de Aenea tradi-
derant, et poetarum, qui idem argumentum tra-
claverant. Ut enim poeta quisque in materiam
ab aliis ante se tractatam incidit, ita, ut suo con-
silio vel tolam fabulam vel inde partem accom-
modet, rehngere nonnulla et mutare, addere vel
delr;ihere, solet. Diversis itaque modis eaiuleni
rem expoiii necesse est. Historici autem Graeci
dum suae civitatis seu populi origines repetebanl,
popularem famam sequebanlur. Solenne enim
hoc Graeciae civitatibus, ul slirpis vel urbis con-
ditorem aut haberent aut haberi vellent clarum
alicpiem ex ultima anti(j\iilate heroem. Eiusmodi
faiuam popuiarem per multas aetates propagatam
(piis adeo constare sibi expectabit, ut nuUa diver-
sitas narralionis inter plures tribus aut civitates
iiicidal.^ (juemadmodum altera ex parte eandem
•) Vid. ;.(1 A.ii. III txcuis. F.
TRACTATARUM INVENTIONE 41
vrtcreni famam ad se rcvocant ct sibi viiidicant
plurcs ab commmii stirpc profectae familiac? Eo-
dcm modo cum multac passim pcr varia loca spar-
sac essent Troianorum coloniac, quid mirum, eas
omnes originem suam ad Aeneam referrc ma-
luisse? Unde diversitas illa, partim conscnsio, fa-
mae et narrationis necessario oriri dcbuit. Non
itaque, ut hoc obiter moncamus, antiquis fabulis
omnino fidem dctrahit narrationis diversitas; ma-
nct enim semper fundus aliquis non magis veri-
tatc sua dcstitutus quam quae ab auctorilnis gravis-
simis traduntur; et nescio an sint fabulae vctc-
rum, (piibus pkis verae rerum fidci insit, quam
muhis historicorum fide copiose, diserte et or-
natc, cxposilis, sive in antiqua sivc in rcccnte hi-
storia; his cnim fundus quidcm ahquis, ut iisdem
priscis mylhis, subcst, acccssere tamen rchqua,
quae ihi supcrstruuntur, cx ingenio vei audacia,
intcrdum impudentia, narrantis. S\ fabidas itaque
Troianas loquimur, narrationes maiorum auctori-
late acceptas et a poctis scriptoribusque ornatas
intclligimus; et pracclare hactcnus Thessahis Hip-
pocratis f. *) Ov /tiv&os ra 7\jm'Ku, d)X t^jyu' itaque
vanani disputationcm instituisse videri possimt Chi-
verius et Bochartus, qui ex ista opinionum diver-
sitate probare voluerunt, Aeneam imnquam ad
Italiam acccssisse. Acriter satis eorum impetum
retudit Ryckius in diss. haidata**), sed argumentis
promiscue effusis et iudicio parum subtih. Nec
enim alitcr, quam vit eam famam certam ac coii-
stantcm obtiiuiisse doceas, quaestio illa de Itafia
ab Aenca adita expediri et hrmari potcst; est ta-
mcn tahs fama in omni rcmotiore antiquitate us-
*) In TlQfC^evTincp ad Allicuienses , ne Cos uiujuani ah iis
everteretuii f^^tu vheloris alicuius , iiikr Einslolas llippouaL.
versus Fin. pag. 949. Lind.
**) Iteruni Wood pag. 227 sc]. ' ' .
42 DISQU. II DE RERUINI FN AEN.
que ad ea tempora, quibus res scripto consignare
coeptum est, pro fide ac probabili ratione, in
qua acquiescere et quam sequi necesse est; nec
fiiit aut est antiquiorum temporum ulla alia histo-
ria, quam mythica, seu fama ac narratione maio-
rum accepta, mox litteris consignata, cuius adeo
fidem ne is quidem, qui primus litteris manda-
vit, praestare potest nisi hactenus, quod candide
ac diiigenter famam veterem exposuit aut in di-
versitate narrationis sano cum iudicio dilectum
fecit.
lam poetae ne ista quidem rerum lides ac
pro])al)Hitas nimis religiose est sectanda. Si ta-
men ille salis tenere animos vult, nec commitlere,
ut pauilo doctiores auditores commentorum licen-
lia offendanlur, ea narratio ipsi sequenda est,
quae celebritate et claritate ad popularium ani-
mos maximam vim habere potest. Etsi itaque in-
lcr Graecos scriplores magnus erat ea de re dissen-
sus, cum tamen Romani scriptores de Troiano-
rum in Italiam advenlu Albaeipie Longae origini-
bus ab Aenea eiuscpie progcnie repetitis mio ore
traderent *), iure suo Maro fabulam hanc inler
Romanos celebratam praeferre ceteris potuit ac
dcimii.
111. Antoquam ad alia progrediamur, de lovo
Homcnco supra memorato [)auca adhuc monel)i-
imis. ProdiMit Homeri verba satis a[)erte regnum
;»rKjii()(l, (piod Aeneas eiiiS(pie j)Osteri oblimierant.
Ilomcnis ila(pio, cpii propior aetate ad Troiana
tcmpora vixil, (sumimus enim hoc, tamquam pro
concesso , locum liimc iion a seriore alicpio rha-
*) l l |). \I,I\ clcchnaliini csl ; v. iiipr. Sext. Aurel. Vicl. de
(). (i. K. l'osl Virf^iliuiii iinnationcni «lc sedibus Troionorum
iM ll.ili.i vuii^fi, <li;iiM iiilcr Gracc-o8, oblinuisse, nenio niirabi-
tui ; iln ii|inil (^)iiinliiiM Sniyriiacuiii; «jnid Trypbiodoruin : ubi
V. 0.50 Vcnus Atiicani cuin Ainbisc nbduxil rt]ke dh nuTQrig
yivaovitiv inftaaai. (Ic^. anivaGOi).
TRACTATARUM INVENTIONE 43
psodo insertnm essc) famam, ut solet, aliquam
illo tempore superslilem ea de re sequutus est;
nisi forte ipse in itinerilms suis in posteros Aeneae
incidit. Fuisse regnum illud in ea ipsa Troadc,
in qua Priamus regnaverat, ea esi verborum scn-
tentia, quae legentibus locum prima occurrit; at-
quc ita veteres locum sunt interpretati (v. Strab.
Xill, p. 608 C, 906 A, Almel.). Ornata etiam est
narratio apud Scbol. ad e. 1. ex Acusilao: ubi me-
moratur Venus propter hoc ipsum cum Anchisc
esse congressa, quod audierat, fatale essc, ut,
Priamidis excisis, regnum Troiae ad Anchisae stir-
pem ahquando rediret. Nato itaque Aenea, cum
ei vellet regnum maturius parare, Paridi illa He-
lenae amorem instillavit beUumque concitavit, ut
Priami stirps tanto celcrius excideretur. Fucrunt,
(liii, cum Aeneam in aliis potius terris, quam in
liii solo aequali ruinis, regnum condidisse mal-
lent, interpolatione facta ndvreaaiv pro Tfjwimiv^
in suas partes poctam traherent*). Ahi diversum
ab Anchisae Vcnerisque fdio Aeneam fuisse sta-
luebant; crant quoque, qui dc patrc male me-
moratum dicerent, quod ad Ascanium esset revo-
candum; alii denique Aeneam rebus in ItaHa con-
stitutis Troiam esse revcrsum cx codem illo k:)CO
sibi persuaserant. v. Dionys. Halic. I, 53. Quam
celebrata inter vetcrcs et nobihs dcbuit esse nar-
ratio, quae cum tanta opinionum varietate in di-
versas partes tractaretur!
Strabo quidem vulgari narrationi de Aeneae
erroribus et Italiae aditu onmino repugnarc locum
Homericum existimabat; in lioc enim innui, Ae-
neam ad Troiam {iv rri Tijoiu) mansisse, in regnum
successisse idque posteris suis rcHquisse. Potuit
*) ap. Strabo)!. 1. 1. p. 906 B. quod .sc(|uutus est Viigilius
Aen. III, 97. /iV dv/niis yieneac cunclLs (loniinahilnr oris. Add.
Schol. acl Iliad. T. 806.
44 DISQU. II DE REKUM IN AEN.
tamen Troiaiiis imperari ab Aenea etiam aliis in
locis, etiam in Italia; et vel hoc posito, sententia
sua Homerico loco constat; quod iam Dionys.
Halic, acutus scriptor, vidit, lib. I, c. 53. Qucd
tam obscure oraculum illud Neptuni extulit Ho-
merus, ad naturam et morem vaticiniorum ac-
commodate factum est. Pvatio eius rei reddi pot-
est etiam haec ipsa, quod in terris longinquis re-
gnum ilkid Aeneac constitutum erat; unde non
nisi obscura et incerta fama inter Graecos de eo
esse poterat. Quam parum enim frequentatum
Graecis et notum mare Tyrrhenum et A(h'iaticum
Uomeri aetate fuerit, ve4 ex Odysseae fal)ulis in-
telligas, quae intra illa maria continentur, neque
satis ])robabiliter a poeta narrari potuissent, nisi
eius popularibus parum adhuc nota adeoque fa-
l)ulis idonea plaga illa fuisset.
IV. Ut tamen Troia eversa discessuque Achi-
vorum facto dispersos fuga Troianos iterum in ea
loca convenisse et in patrio solo regni alitpiani
speciem restituisse credamus, plura fidem faciunl,
et eo plures poetarum narrationes alludunt; illiui
tanlum in incerto est, quo duce, auctore aut re-
ge, exules convenerint. Alii Antenorem, alii He-
cloridas, alii Aeneam, Ascanium alii, res Troia-
nas restituisse narraverant (v. de liis ad lib. H Ex-
curs. XVII.). Sus()icari licet in regno hoc seu con-
dendo seu condito turbas factas inter viros prin-
ci[)es ex regia stirpe oriundos, et hinc nova disci-
di.i, iiovos disccssus et in alia loca profectioiu^s
«l iii(l<' ilcrum reditus sequutos, ut adeo diversi
restiliili Ilii auclores prodi poluerint. Hoc quidem
modo diversissimae istae scriptorum rationes coiu-
poni et conciliari inler se facile [)ossunt.
V. Scd, iif dixinius, nobis iion tam id agen-
diiiii rsl , iil (TiN «Msilalciu narriitionis in conscn-
MHii rcdig.iniiis. <|iiiiiu nl (opiam rcnini mtrrala-
iitin, (piac poclac prt} malciia curminis csset, ex
TFuVCTATARUM INVENIIONE 45
hac ipsa varietatc (leclaremns. Siinl aulrm multa,
quae, etsi ab aliis alia ratione tradantur et ornen-
tur, fundum tamen communem priscae alicuius
et a maioril)US acceptae narrationis aperte prodant;
sunt alia, in quibus omnes fere conveniunt, uti
Callistratus, Satyrus et Arctinus, hic quidem an-
tiquissimus, in hoc, quod Aeneas Penates cum
Palladio abstulerit (vide ib. c. 68. 69, adde L} -
cophr. 1261 sqq. Xenoph. de Venat. non longe a
pr.); quod patrem et filium secum duxerit (vid.
partim ibid. partim Auct. de Orig. G. Rom. c. 9 et
llet inprimis egregius ex SophochsLaocoontelocus
ap. Dionys. I, 48 I^vv d' tv nvXairuv Aivhiai;, 6 tr^q.
&60v^ naQtGr\ in' (o/.i(ov nartfj' txoov yceQavriov 2\(j)-
rov xaraGTCc^ovTa (Jvaaivov (pctQog. KvxXti ds ■jraortv
oix6T(ov nafinhjOiav , ^vvond^tTai de nkijf^OQj, ovx
OGOV doxitg^ Oi Trjgd' iQ(i)Gi ttJq ^gvydJv dnoixiaq;
ita enim lego pro ovx ogov doit6i ^oi , rolg d' «.
confluit multitudo maior quam tu putas (eorum), qui
huic Phrijgum discesssui interesse cupiunt^). conf.
inf. Excurs. XVII ad IL). A Strabone XIII, p. 607
inter noXv&QvXh^ra memoratur et hoc, et alia, de
quibus sigillatim suis locis videbimus, inprimisque
quod in Latium discesserit Aeneas, et secundum
oraculum eo loco consederit, ubi mensam come-
derant. Vulgarem hanc inter Italos fuisse fabu-
lam, ut et alteram illam de sue gravida**), co-
piose docet Dionys. Hallc. I, 55. 56, Conon Nar-
rat. 46 et ex Lutatio, Catone et Caesare, Auctor
de Orig. G. R. c. 11. 12; e quo omnino patet, ex
scriptoribus Romanis antiquis non facile ulkim
fuisse, qui Aeneae fata et advenlum in Italiam
non exposuisset. Item Varro de RR. 11, 4. Adde
*) £t sic nunc edituin video e Tyi^vliilii eniendalione in
nnva cdit. Sophocl.
**) Vid. Excurs. 11 ad lib. VII. • • ''■ ' ■
46 DISQU. 11 DE RERUM IN AEN.
Lvcophr. 1250 sqq. (ubi malc nvgyov^ r(^ia:tovra
iuiigunt, iam inde a Scholiaste; sed per nvQYovq
expoiii puta ywQav^ et rQtd^ovr\ iiaQi&fujaag yovdg
ad sueni s[)eclare). Inter cetera tamen omnium
inaxime notabiie videtur ilhid, quod Graeci scri-
ptores dudum ante Augusti tempora originem Ro-
manonun a Troianis Aen^aque duxerunt, et im-
perium orhis terraruni ex llomericis de Aenea ver-
sihus ad eos transtulerunt; vid. Conon Narrat.
46 et inprimis Lycophron v. 1226 sqq. Appone-
rem loca, nisi hrevitati studerem; erit etiam non-
luilla ex his persequendi commodior locus, quan-
do de singuhs agetur. Est enim nohis hoc inpri-
mis j)ropo.situm, ut vestigia, etiam ohscura, vete-
ris historiae perse(piamur , quihus institisse u])i-
(jue [)oeta videri polest. Nec enim ille facile sine
auclore U^quitur. Sinud adolescentes exemplum
mature hahere cupimus, nam praeceptis haec res
non faciie expediri potest, quo consiHo, qua ra-
tione, ac quo stu(Ho in narrationihus mythicis co-
gnoscendis versandum sit. Nihil enim aHud agere
velle, quam cognoscere ac cjuaerere et in unum
locum congerere , quid hic vel ilk? et sexcenti aUi
eadeni in re Iradiderint, censuerint, somniave-
rint, hoc est, opera et otio ahuti. Contra utih-
lalis ilJi sludio et honeslatis inest phuimum, si
mo(h) veteres historias populorum(jue origines,
modo j)riscorum lu)minum mores ac vitam vel
sermonrui vcl icligiones, modo poetarum inven-
ta, noliones, sententias, inde illustres, addiscas-
que quae illi, quos nol)is fbrtuna servavit, ex an-
ti(pii()ril)us j)oetis hauserint, ante oculos hahue-
rint, (pionu)do illa variaverint, ornaverint, quid
in (jMKpir rc, in (piocpic consilio, (juod seque-
iriitiir, sp(( tavcrint; ut(pu' ah ingenuis poelarum
fahulis inej)la illa graininalicoruin , monachorum
et intcrpichmi, (-oiiimciila diligenter discernas.
Simili stiulio vcrsanduin sihi essc leneant adole-
lUACTATAftUM IJSVENTIONE 47
scentes iii oratione, eiiisque structura, singulis-
que lo(juen(li forniis observandis. Ut in aliis li-
l)eralil)iis studiis, sic in hoc antiquiorum liltera-
ruui, proposita esse debet salleni ulililas ali(j[ua,
otio nostro, hoc Titae viriumque modulo digna,
honesta et liberalis, INihil autem ieiiinius esse
potest ista doctrinac ostentatione, qua modi lo-
(juendi rariores ac difficiliores, exeuq^lorum tur-
ba undique conquisita et ad di^itos dis[)osita, illu
strantur: nisi siuml aut i{)sis locis lux aliqua inde
aifunditur, aut orationis proprietas, elegantia et
ornatus, declaratur, ita ut ad rei notionem seu
speciem menti insidentem accedat inde aliquid,
(juo illa vividior, plenior, apertior, iucundior,
liat. Hoc saltem modo is, qui eos modos animo
ei memoria tenuerit, ubi lectione ad illa aut si-
milia loca perrexerit, lucratus est ex illa doctrinae
copia hoc, quod sensum eorum, quae legit, ha-
bet et veriorem et acriorem, At enim nihil aliud
tenere quam formulas loquendi exquisitas et ra-
ras, miserum et inane studium est, non minus,
quam illud, si in auctoribus classicis legendis id
unice agas, ut, emendandi et corrigendi, saltem
coniectandi, sagacitatem quo loco adhibere pos-
sis, circumspicias, de i|)sis autem rebus et senten-
tiis, j)ropter quas de verbis laborandum erat, pa-
rum sis sollicitus. Sed nunc universe nonnulla,
quae ad fabulam Aeneidis spectant, summatim ex-
j)onere consilium erat
VI. Quod pcr praedicthmim ambages totus Ae-
neidis decursus praecipitatur, inter fclicissima inge-
niosissimi poetae inventa a me numeratum est*).
Miram enim ad hominum animos vim habent fu-
turarum rerum deimntiationes, et ex iis eventus.
Quippe est ea generis humani tanKjuam imbecil-
hlas, ut, si futura, etiamsi ohscure et amhigue^ et
•) Sup. Discju. i. s. IX. XVI.
48 DISQU. 11 DK HEllUIVI IN AEN.
nullo cum fructn, prapvisa ct praedicla avidiamus,
maiorc miratioiie contacli simiis omnes, quam si
praesentia hene conslilui, prudenter geri, videa-
mus. Est porro accommodatissima poeticae arti
et orationi illa expectatio, quam vaticinia faciunt,
et poetae spiritum nihil maiore cum vi impellit
et inflammat, (piam vatum furor, et oraculorum
amhages. Tandem Virgilius ea aetate vivehat, qua
lotus terrarum orhis miro vaticiniorum et ora-
cidorum amore insaniel)at: conf. Argum. Ecl. IV:
ila ut ista expediendae narrationis epicae ratio pro
felicissimo invento vulgo haheri deheret. Est ta-
men etiam lioc commentum ita comparatum, ut
rcm non excogitasse sed commode ohlatam sa-
pienter in usus suos convertisse dicendus sit. Miro
enim omnium scriptorum consensu tota de Aenea
narratio \)cr valicinia, oracula, somnia, auguria
et omina exigilur, sive hoc poetarum, a quihus
ah initio ea fuit tractata, sive antiquorum homi-
num, a quihus posteri eam acceperunt, ingeniis
Irihuendum est. Troianos sane e Phrygia, augu-
riorum onuiiiKxpie vaticinandi ac divinandi artium
cpiasi matre ac sede, digressos multas huius ge-
neris fahulas in Graeciam et Italiam apportasse
])r()hahile iil. Fuisse adeo, cpii disciplinam augu-
raleui v IMuygia in Italiam allatam traderent, e
Servio ad lih. III, 359 discas; etsi T}Trhenos iam
antea comnumi harharorum superstitione eas ar-
les teimisse credendum est. Omnino enim prisco
tempore, antequam naturae studium su])tilius et
philosophiae acumen increhuit, gens fuit nulla,
<piae non signilicari futura, et a (piihusdam in-
telligi pra('dici<|ue posse censerel (Cic. de Divin. 1
pr.)*). lupiiinis v(M() in deducendis coloniis sum-
* [Nuiu- tlp oo acdiijilius ;.tlum in IVolus. I. II. //is/u-
riac natunihs /nii^fm ntti t x iKslcnlis , i^rudiisiis ei munnlriii
1784.J ^ "
TRACTATARUM INVENTIONE 49
ma oraculorum vaticiniorumque aucloritas eral;
quod salis vel ex uno Herodoto constat (conf.
Cic. 1. c. c. I f.)*) Ad sedes itaque Troianis in
Italia constituendas oraculis et vaticiniis nihil vi-
deri debuit accommodatius. Poeta certe egre-
gie hanc veterum superstitionem seu reh*gionem
est amplexus, maiorumque fama et historiarum
fide in Troianis suis eo usus est, ut per fatorum
decreta ac deorum interventum omnia ab eo
narrata procederent. Inde Aen. X, 33 sm tot re-
sjwnsa sequuti Quac superi Manesque dabant. Fuit
in his idem illud de Anchisae stirpe, quod Ve-
nerem sequutam esse sup. s. III. ex Acusilao vi-
dimus traditum. Etiam Apolhnis Grynei et Lycii
sortes, quibus Itaham quaerere iussus erat, me-
morat Aeneas apud Didonem hb. IV, 345. 346.
add. VI, 59 — 61. (At quod in Cypriis ab He-
leno in Paridis profectione editum vaticinium a
Proclo memoratur, ad belh Troiani mala spe-
ctavit.) Calhde autem ab obscuris et incertis ad
certiora magisque defmita progressus discendi cupi-
ditatem subinde novis stimuhs incendit. Etsi enim
Cassandra dudum profectionem in Italiam prae-
dixerat ; lactum tamen erat obscure (in Hesperiam,
terram ahquam occidentem versus sitam) et ab
ea vate, cui nemo fidem haberet: Aen. III, 183
sqq., ubi Anchises: Sola mihi talis casus Cassan-
dra canehat: Nunc rejjeto, haec generi portendere
dehita nostro Et saepe Hesperiam, saepe Itala re-
gna vocare. Sed quis ad Hesperiae venturos littora
Teucros Crederet, aut quem tum vates Cassandra
moveret? et ignora])atur situs Itahae: sunt Heleni
verba III, 381 Principio Italiam, quam tu iam
rere propinquam, Jlcinosque, ignare, paras inva-
dere portus, Longa procul longis via dividit invia
*) [Conf. Opusc. T. I, pag. 315. 316.]
VlRGIL. TOM. II.
50 DISQU. n DE RERUM IN AEN.
terris. conf. 478. 479. Recte adeo Aeneas dicere
polerat lib. III, 7 sc Troia profectos Jncertos, quo
fata ferant, uhi sistere detur. conf Excurs. XV
ad lib. II. Verum in ipso rerum narratarum or-
dine apud poetam primum lib. II, 281 sq. He-
ctoris umbra Aeneae per somnum suadet fugam,
novamque in alia terra, ultra mare , quod Troa-
dem alluit, coloniam promittit. Mox auspicium,
priuumi flammae in luli capite, II, 681, tum ex-
orti subito meteori v. 692 receptum ad Idae mu-
nita loca et spcm posteritatis ex lulo ostendunt;
nec non Creusa Hesperiam sedem futuram, et
quidem Tiberi fluvio nunc primum nominato , in-
terprctatur v. 781 sqq. (ubi Excurs. XV viden-
(kis). In Delo Phoebi oraculum eam terram de-
clarat esse adeundam, e qua Troiani originem du-
cant; ihi magnmn imperium constituturos esse Aeneae'
posteros III, 94 sqq., quae, cum illi auctore An-
chise, ([ui Teucrum e Creta oriundum memine-
rat, male de Creta acciperent, inque hac con-
sidere vellent, Penates per somnum Aeneae ob-
lati de Italia manifestius exponunt, v. 163 sqq.
esse terram, liesperiam Graecis dictam, anti(jua
fama; soH ferlilitate, incolarum virtute nobilem,
Oenotriam olim dictam, nunc Italiam ab Itali du-
cis nomine: hinc Dardanum aliquando profectum
Troiae loca adiisse; esse in ea terra Corythum,
seu urbem scu heroem, et regionem Ausoniam
Tr(jianis exquirendam. Iiiprimis ingeniosum est,
(piod Troianorum origine^ ex Itaha repetuntur
per Dardanum, iil). 111, 167 sqq. VII, 205 sqq.,
fabulis diversi geueris confusis, sed exemplo aUo-
nun: v. Excurs. VI ad Hb. III. Quibus narratis
al) Arnca Aiicbises vaticiniorum Cassandrae de
adeunda Ilesperia et Italia reminiscitur v. 183 sqq.
Posl liaec recle i;uM illa al) Aenea dici potuerunt
bb. I, 380 S(j(j. Jlalitnn quacro patriam Matre
dca monslrante viam, datafala sequutus. Unum
TRACTATARUM INVENTIONE 51
aliquid adiiciunt Harpyiae de comesis post epulas
mensis, tamquam futurae sedis ac coloniae signo,
III, 254 sqq. Tandem Helenus in Epiro omnes
casus errorumque ordinem manifeste ac clare ex-
ponit III, 374 sqq., etiam de sue XXX porcellos
enixa, et de mensis comesis, alia a Sibylla expe-
ctanda esse monet v. 441 sqq. Saepe in somnis
Anchises Aeneam admonuerat: IV, 351 sqq., ea-
dem Anchisae anima in Sicilia per somnum de-
scensum ad inferos, V, 730 sqq., apud Cumas
autem Sibylla accessum ad Lavinium, bellum et
Euandri societatem, praedicit VI, 83 sqq. Adde
his posteritatis recensum ad inferos, et VI, 891.
892 Exin (Anchises) bella viro memorat quae deinde
gerenda , Laurentisque docet pojmlos urbemque La-
tini, Et quo quemque modo fugiatque feratque la-
horem. Omnia haec secundum aliquam auctori-
iatem apponi, partim in singulis locis videbimus,
partim ex sequentibus patebit. Nec minus apud La-
linos praedictus erat Fauni oraculo, tum variis
ostentis monstratus exterorum adventus et Lavi-
niae coniugium cum advena : vid. lib. VII, 58. 64 sq.
71 sq. 96 sq. 254 sq. 267. Carmentae autem fere-
batur vaticinium, cecinit quae prima futuros Aenea-
das magnos et nobile Pallanteum: Aen. VHI, 340. 341.
Vn. Scihcet omnino iam ante Troiae exci-
dium, et a primis inde temporibus, praedictio-
nem ahquam fama iactatam fuisse, qua, everso
Ilio , Anchisae Aeneaeque maior rerum ordo,
maiora fata promitterentur, ipsi Homerici yersus
declarant supra (pag. 39) memorati, ex IHad. v^
307. 308. Ad Venerem retuHsse homines eam
praedictionem mvdta docent. Ita in Sophochs
Laocoonte Anchisen, mandatorum a Venere ac-
ceptorum memorem , de fuga cogitare, fdiumque,
ut in Idam se reciperet, hortari, videas in frag-
mento supra (pag. 45) memorato ex Dionys. I, 48,
4*
52 DISQU. II DE IIERUM IN AEN.
<luod foiie nosler respexil, dum Veiius Aeneam
liortalur lib. II, 619 Hcu fuge, nate dea etc.
Onuiiiu) Venerem zYeneae saepius ob\'iam factam
notaNinuis aJ Aen. I, 407. Eadem viae dux fuisse
filio Troia excedenti narratur Aen. I, 382. Bis
dcuis Phri/^ium couscendi navibus aequor Matre
dca moustrautc viam^ data fata sequutus et apud
(Jiuint. Sinyrn. XIII, 326, et stellam, quae profe-
clionis au^urium fuerat, Aen. II, 694 sq., ei de-
I)itam fuisse prol)abiIe lit. Fuisse tamen, qui Mer-
curio ali(pias ea in re partes tribuerent, non mo-
do ex Marcelli in Regillam Herodis uxorem car-
mine intelligitur: nam ibi Mercurius missus Ae-
neam urbe capta eduxerat*); verum etiam, ct
multo magis, e tabula Iliaca, in qua (n. 109)
Mercurius praecedit Aeneam urbem egredientem.
Aliud Veneris monitum apud Cononem narratum
fuerat; Aeneas, postquam Troia excesserat, ali-
quamdiu Idam incoluerat, unde nQog if/.toif uvl-
GxopTu (jjxfTO x«T« 'ylifQodiTtji ininK^xpiv **). Mox
mugiente bovc Idaea terrarum circa Aenum Ma-
*) V. 24 sq. lunula in senatoruni calceis inde ie])clilur,
f|uocl Mcrcurius siniilcni lunam Iv t(o 7Cidik(0 liabucral, cuni
Aeneani uilic educerel Nvxra Sta Svoq)EQi]v 6 Si ot Tifol Ttoaal
(I. TiaQu noaai ad , ante, pedes) aacor-tjQ riaiKpctvocov ivinfiro
Oiktivaitjc xvy.kog aiyhjg. Obscuruin est , quale ex mente poe-
lae luiiLluni hoc oslenluni rueril; forte lumen in pedis calce
lunac .siniile , (juo Mercurius ductor insiijnis esset. Jta quoque
slaluit V. C. Vi.sconti [hcnzio/u Crer/ie TriojHu) pag. 84. Ila-
laiit auctor liaud dubie vetercm poetam , quem expressil. Lu-
ii.uii c.i Moitc illuxisse tiadiderant (lyclici. vid. Excurs. II. ad
l>b. 111.
**) (.oiiuii. c. 46. Aeneas Siacpvycov rovg '^xaiovg , ro fiev
TiQCozuv (OKu T»/i' "idijv. Postca cum Oxynius et Scamandcr,
Ilecluii.s lilii , L\ l.yilia reduccs palernam dilioneni occuparent,
uvfiku^iov Toi' nariQa y.al oaovg Svvairo rcov avfi(pvyc'<dcov.
71005 ijkiov clviaynvTa , coiiro x«ru 'AcpQodirrjg inlaKt]^)iv. Ita
tirstis uritntrm prufeclus csset Aeneas Veneris nionilo; cum ta-
men inox nurictur Aencas Hcllespontum traiecisse. Sed riio-
TRACTATARUM INVEiNTlOINE 53
cedoniae imperium suscipil; rovro yd() '^(pQodlrt]
ineaiojipe' coiif. de hoc Coiionis loco Excurs. I
ad 111). III. Etiam praediclionem illam, sedis
condendae locum falalem illum fore, ubi fame
compulsi mensas comedissent, iam pridem An-
chisae a Venere factam, c Caesare lih. 1 et Lu-
tatio lih. II monet Victor O. G. R. 11 Tum An-
chisa conihicntc , illam csse miseriarum crrorisque
Jinem, quippe mcminerat , Jenerem sihi aliquando
pracdixissc etc. et cap. 9 ex Alexandro Ephesio
lih. 1 de hello Marsico: — Idam petit, ihiquc na-
vihus fahricatis — oraculi admonitu Italiam petil ;
et Dionys. I, 65 — ne in ulteriores Europae par-
tes classis Troiana navigaret, oi' ra x()ririf.ioi tyt-
vovjo uiriot, rtlog Xa^opreg iv rovroig rotg x^Q^^^^
icai ro dai/noviov TioXkaxcog rtjv iavrov ^ovXtjgiv iv-
dkiyiviixtvov. Narrat inde portenta in appulsu ad
Laurentum facta, latices fontis repente e terra
prosilientes, mensas ahsumtas, et vocem ex luco
repente auditam. At Sihyllae monitus, quos alii
ihid. apud Dionys. I, 55 Erythris acceptos narra-
runt, quosque Tihullus II, 5 novo exemplo, oestro
vaticinantis in elegiam illato, arripuit, praeteriit
Maro, cum Sihyllae alius locus in carmine, aliae
partes essent, in lih. VL Interea Apollini omni-
no honos ille mansit perpetuus, ulad eum fatorum
Aeneae et posterorum, Italiaeque ah iis occupa-
lae, fatalis ordo referretur. Nohile illud Horatii
in Carmine saeculari: Condito mitis et sqq. Roma
si vcstrum est opus, Iliacquc Littus Etruscum tcnuere
turjnac, lussa ( oraculo ) pars mutare Larcs etc.
add. C. IV, 6, 3. 21. Refertur quoque il)id. 21.
ad communem ApolHnis et Veneris operam, ut
lius, cui e\ceii>lu liaec dcbeinus, elsi paruui conimoJe, diierc
voluit: or/o sule Aeneaui ex sedibus ad Idani discessisse, ul
ah ij)so Virgilio II, 801. in discessu Aeneae; Janique iitgi..s
stimmae siirgcbal Liicljer fdae , Ducehatqae dieiii — Cessi —
54 DISQU. II DE RERUM IN AEN.
Troiae excidiuin post Achillis fala differretur, ne
omnis Troianorum stirps a saeviente illo exscin-
deretur.
VIII. Faisse etiam somnmm aliquod Aeneae
celebratum a multis, ex Cic. de Div. I, 21 appa-
ret: Sint haec, ut dixi^ somnia fahularum^ hisque
adiungatur etiam Aene^e somnium: quod in Nume-
rii Fubii Pictoris Graecis annalihus eiusmodi est,
ut omnia, quae ab Aenea gesta sunt, quaeque illi
acciderunt, ea fuerint, quae ei secundum quietem
visa sunt. Narratum igitur erat apud Num. Fa-
bium, qui, dum graece scripsit, Graecos aucto-
res sequi potuit, somnium, quo fata Aeneae ex-
ponerentur per quietem ex ordine, quae deinde
eventus comprobavit.
Etiam Penatium monitus, quos per somnum
acceperat Aeneas, passim fuisse memoratos, ex
Servii ioco discere licet ad III, 148 Penates —
quos quidam dicunt^ ideo inductos a poeta monere
pcr somnum: monilu nam eorum per quietem iussum
cum Latino foedus fecisse; eorum etiam monitu Lati-
num Acneue se coniunxisse (haec eadem apud Dio-
nys. I, 57 occurrunt); cosdem tradit (Varro) risos
aliquoliens in somnis, quid Jieri vellent , imperasse^
caqnc nostros puhlice cm'asse maiores. Etiam du-
bitalionem post appulsum ad Laurentem agrum
de loco novae url)is capiendo secundum nonnul-
los ()])Iaii per quictem Aeneae dii patrii difeme-
rant a[). Dionys. I, 56. Descrlpta et haec e Ca-
tone iii origine geiitis Romanae, quem eo toto
loco Dionysius socpiitur; nam totidem verbis ex
iilo lil)r() lcgunlur ista apud Auct. de O. G. R.
c. 12 e\lr.
I\. Lalinus Eauni oraculo monitus fuerat, ul
g(MHMuin sibi suineret extraneum aliquem el cum
eo regnum comnuinicaret. Sic Virgil. Aen. VII,
TRACTATARUM INVENTIONE 55
58 sq. 81 sq. 254 sq. Paria ex Catoiie (noii ex
Q. Lulatio) prodit Viclor de O. G. R. 13. — utpote
qui (Laliniis) in hoc consilium auctoritate numinum
cogehutur; namque cxtis ac somniis suepe udmonitus
erat tuliorem se adversus hostes fore^ si copias suas
cum advenis coniunxisset.
X. Similiter etiam in ceteris, quae ab Aenea
in Italia gesta sunt, poetam id egisse, ut antiquas
liistorias narrationesque de oraculis et ostentis suis
consiliis accommodaret, ex iisdem auctoribus cla-
rum est, et infra quoque suo loco sigillatim mo-
nebitur. Quam auctoritatem in excidio Troiano
sequutus sit, pluribus Excursibus ad lib. II de-
clarabitur.
XI. Ex iis, quae adhuc dicta sunt, satis, puto,
intelligitur, non male hoc a me pronuntiatum
esse: materiam carminis poetae mira fortuna ob-
latam fuisse, non ab eo excogitatam et inventam;
tractationem autem et ornationem etsi non magis
poeta a se petiit, cum Homeri vestigiis insisteret,
ita tamen eum illa in re versatum esse, ut ele-
gantiore iudicio, maiore cultu et exquisitiore or-
natu, omnia persequeretur.
Etiam hanc argumenti, quod poeta tractan-
dum sibi sumserat, feiicitatem aliquam habendam
esse supra (Distju. I. s. VIII) diximus, quod, cum
per deorum ministeria res esset exsequenda, offer-
rent se lunonis et Veneris numina, quae poetae
caussae tam praeclare serviunt, potentissima illa,
et ipsa fabula iam dudum consecrata; nam, quod
insigni Veneris cura habitus est Aeneas, id ex
Homero ianiiliare sibi habet lector, et lunonis
odium in Troianos non minus ex Homero notuiii
est. lam eximio aliquo fortunae beneficio res ita
ferel)at, ut alterius deae numen CarthaginieiLsil)us
et mox Turno accommodari posset, aitera autem
56 DISQU. II DE RER. IN AEN. TR. INYENT.
dea non modo tamquam Romanorum tulela con-
slanti religione coleretur (conf. Lucret. I pr.), ve-
rum etiam luliae gentis prima stirps et origo ha-
beretur. v. ad lib. I Excurs. I* In lunonis autem
odio tractando et ad poeticam vim temperando
poetae prodesse potuere etiam 'HQaKXtlai^ carmi-
na, quae olim extabant de Hercule, quale v. c.
Stesichori fuit. lunonis enim odiis plurima in
his videntur fuisse expedita; qua in re iam tot in
locis Ilomerus praeiverat, v. c. Ihad. o, 119. |, 26Q
sqq, 0, 25 sqq.
P. VIRGILII MARONIS
E N E I D O S *)
LIBER PRIMUS
ARGUMENTUM
Iroia capta Aeneas, Ancliisae et Veneris filius, vir singulari
pietate parique fortitudine praeditus, cum erroris sui anno se-
ptimo per mare Tyrrlienum a Sicilia in Italiam navigat, immissa
ab Aeolo rege ventorum, rogatu lunouis, gravissima tempestate
ad Libycum littus adpellitur 1 — 169: egrcssusque in terram,
scptem ingenti magnitudine cervos sagittis prosternit, singulos-
que in singiilas naves (tot enim ex dispersa classe collegerat)
aequaliter. distribuit: socios deinde, longis iam erroribus fatiga-
tos, spe futui-ae quietis ad tolerandum quod reliquum erat la-
boris bortatur — 222. Interea Venus Aeneae sui Troianorum-
que caussam apud lovem agit, omniumque calamitatum illarujn
caussam lunoni imputat. lupiter contra, reserata fatorum serie,
spe felicis posteritatis potenliaeque Romanorum, fdiae dolorem
consolatur — 304. Cuius oratione confirmata Venus, Aeneae
suo , locoruni ignaro et explorandae regionis caussa huc illuc
oberranti, sese obviam praebet: navesque dispersas salvas esse
nuntiat: ostenditque non procul illinc abesse Cartbaginem, quam
tunc in iis locis condebat Dido — 409. Aeneas itaque, niatris be-
neficio cava nube cinctus, una cum Achate Cartliaginem ingre-
ditur: ubi et socios salvos reperit, et a Didone benigne excipi-
lur — 656. Venus tamen, quod neque lunonio hospitio neque
muliebri inconstantiae salis fideret, sopito in Idaliae lucis Asca-
nio, pro eo Cupidinem substituit, qui inter amplcxus et oscula
latenter reginac amorem inspirat Aeneae.
*) Dc inscriptione operis vid. V. L. ad I. IX, 653. If^r.
58 P. VIRGILII MARONIS
Ille ego, qui quondam gracili modulatus uvena
Carmen, et, egressus silvis^ vicina coegi
(1) ^VONDAM, (2) COEGI,
Jlle ego. Vulgaris sententia est, quatuor hos versus auctorem ha-
buisse Virgilium, sed a Vario esse sublatos. Qnod si ita res se habuit,
acutior sane Varius Virgilio luit. Sed totum illud commeutum Pseudo-
donati fide nititur, v. T. I Vita Virg. §. 60, et uobis quidem verisimilii.s
est , a Grammatico aliquo versus hos esse assutos ; factum enim est hoc
idem in aliis poetis; etiam olim in Hesiodi opere rustico hoc sibi permi-
serunt Rhapsodi. Ceterum reiecti ii versus sunt doctissimorum virorum
sutlVagiis, v. Burm. ad h. 1. Burm. Sec. in Misc. Obss. Vol. VI Tom. III
p. 523 et in praef. Virgil., p^rtim quod ab optimis codd. inj)rimis Me-
dic. et, quautum aestiraare licet, a Romano absunt (cf. Heins. it. Miscell.
Obss. Vol. VI p. 523. e nostris non habet Goth. tert.) ; partim quod ab
Ovidio et aliis Aencis a yerbis : Arma virumque , tanquam principio car-
niinis desiguatur; qnod tamen argumentum paullo levius est ; poterant
enim verba laudari , quae commodissime in eam , quam volebant, senten-
tiam transferri possent, ut in illo: TranstuUt in Tyrios arma virum-
que toros: cum Ille ego incommodum esset. Poterat etiam omissa prae-
fatione ipsius tractationis initium hiudari. Sunt, quibus versus Virgilii
ingenio indigni esse videntur. Omnibus tamen argumentis gravius est
hcc, tjuod rationi epici carminis aduersantur, cuius maiestas non modo,
sed et ingenii , quod poeta rerum narrandarum magnitudine orcupatum,
earumque mole laborans, habere debet , impctus , atque etiam lectoris
studium, avocato ad poetae lusus animo , infringitur: multo autem peius
id fieret in ipso carminis exordio. Quod quidem tanto poetae observa-
tum non fuisse , credere vix licet. Nam Orphicorum auctoritutes ad car-
men cultissimum nullam vim habere possunt; si forte in eius exordio
poetam dt; se mentionem facere memineris , idque exemplum ad Virgi-
lium tralierc vokieris. (Uefenduntur quatuor hi versiculi non solum Do-
nati hde, sed etiam Servii Praefat. ad Aen. auctoritate; leguntur etiam,
Andirogio testc, in Rom. et Pahit. cod. Critici suspectos habuerunt tum,
quia scabri nescio (piid continerent , tum , quia alicni esscut ab ipsius
argumenti gravitate. lam vcro ipsa verba nihil prorsus habent , quod
A cariiiine bucolico et geor- fis, (re pecuaria relicta, Ecl. IV,
gico ad lieroicuin sc proccdcre 3) (/uoru/am coegi arya i^icina,
si<^nifliat , (|uis(|uis lios versus ul parerent colono (iiiamvis at'i-
sciipsit. (vid. V. L. //0-.) Sen- ilo , ut , licet ille fruguni ter-
tcnlia iiite<;ra : Jlle e^o — nuiic rae sit avidissimus, tanien ai^ri,
/i. M. (uiiKi firiimijue caiio. proventus ubertatc , cupiditati
IJene autcni, tain lonija oratione eius satisfaccrent. cf. Burni. (Re-
intcriccla, poterat illud al iii ctius ita instituilur oratio: qui
ajiodosi j)racfi;^i , (|uod tolies niodiilatus sum el coe^i ; lie-
ractuin vidcMius; (|u<)d adoo ic- que eniin Bucolica collata quo-
prebcndi aiil ut iii </ niutari daininodo cuin Georgicis dcpri-
noliin. Heli(jua sic iiingcnda: nienda erant; quod fit per Par-
(]Vi\, modulatu.s — el egressus bil- ticipium; vid. V. L. //^r.) Pa-
AENEIDOS LIB. I 59
Ut quamvis avido parerent arva eolono :
non Virgilianum viclcri possit. At Jlle eso — at nunc — cano , inqniunt
isti, nonne hoc est bulbutire? Sed in his ipsis miror qui lactum sit ut
Viri Doctissimi non agnoverint orationis vim et elegantiam. Nempe ubi
a re levi ac tenui subito atl maiora, graviora , immo contraria, trans-
imus, multum frequentatur huius particulae at usus , vid. Q. V. XXXVII.,
eoque ipso , quod interrumpi videtur verborum ordo , maius oratioui con-
ciliatur pondus , quam si vulgarem sequaris loquendi rationem ; Liv. X,
19.: „Bellona, si hodie nobis victoriam duis, ast ego templum tibi vo-
veo." Quid autem magis sibi contrarium, quam pecoris et agrorum cura,
pacis opns, et arma bellumque ? Neque in ceteris reperitur, quod Vir-
giliana dictio respuat. Gracilis avena est, quae Ecl. I, 2. tenuis
vocatur; variis enim , non Homeri exemplo iisdem semper, utitur Virgi-
lius epithetis; qua dc re vid. Ileins. ad Ecl. V, 37. Aen. V, 486. IX, 814.
lahn. ad Ge. II, 129. Alia expediverunt ipsi Editores. Burmannum vehe-
menter otlendit vox v/cma; Marklandus ad Stat. V, 3, 8. quaerit, utrum
Mantuae, an silvis vicina? sane silvis, quod ex verbo egressus clarissi-
me apparet. Similis oratio Ge. III, 295 — ■301.: ,,Iucipiens stabulis edico
in mollii)us lierbam Carpere oves, . Post hinc digressus iubeo
rrondcntia capris Arbuta sufllcere." Et si quid superest difticultatis, sta-
tim illud evanescet sublata post quondam et coegi iuterpunctioue, quae
iusto frequentius illata vix credas quam saepe poetarum etFata obscurave-
rit. Sic enim procedit oratio: <jui modulatus sum et roegi ; quam ver-
bi substantivi ellipsin illustravi ad Ech I, 54. Q. V. XV, 13. et alibi;
vid. etiam Wunderl. h. 1. Tum iunge coegi vicina arva, ut parerent\
idem vidit Wunderl. Obs. ad Tibull. I, 5, 13. et ante hunc iam Heur. Ste-
phanus. Male a Burmanno interpungitur in simili loco Ecl. I, 48. : „quam-
vis lapis omnia nudus , Limosoque palus obducat pascua iunco ; " ubi
omnia pascua iungendum; quare tollendum comma post nudus positura;
cfr. Aen. II, 552.: „dextraque coruscum Extulit ac lateri capulo tenus
abdidit ensem;" ubi delevi commata. Denique ait Burmannus: „coegi
ut parerent arva an eleganter sit dictum dubito." Sane fere ubique ver-
bo cogere iungitur Inflnitivus ; sed si vel nullum exstaret eiusdem locutio-
nis exempUmi, ea tamen est huius verbi natura, ut in poemate certe
haud dubitem istanc particulam praegresso hoc verbo adsciscere. Ecce
tumen Terent. Hec. II, 2, 26.: „Vi coepi cogere, ut rediret." Acce-
dentes autcm ad alterara huius quaestionis partem facile in Editorum
rent ari'a et arva cogunlur pare- vicina possint iion iticommode
re , agricolae studio et opera, dictavideri, iisdetn M/fis, h. e.
quae declaratur a poetis per ini- pascuis, subiecta. (vid. V. L.
perium, yitn , et similia : di- //^;-.) Arma horrentia si sunt
cuntur agri domari , servire, liorribilia, novalum hoc esse
parere. At h. h de poeta, su- putabimus; forte ab ipso poeta;
per re rustica praecepta dante, nam exemplum Imiiis usus an-
idem bcne e poetica ralione qua tiquius adlmc desidcro. Pos-
ad praecijiicntem , tanquam au- sunt tamen , ut tela horrentia,
ctorem , refertur id , quod fa- haslae horrentes , dum ercctae,
cere praecipit, dicitur; at forte protensae, sunt , dicuntur , ita
non nisi in pedestri oratione di- et arma horrenlia dicta accipi.
ctum est : cogere arva , ut pa- Nec ahter horrenles umbrae, inf.
reant. (vid. V. L. IFr.) Arva 165. 311. si de ipsis arboribus
60 P. VIRGILII MARONIS
Gratum opus agricolis: at nunc horrentia Martis
senteutiam concedimus, minime congruere tam tenue atque exile princi-
pium aut argumento carmiuis gravissimo , aut stilo tam grandi ac nervo-
so. Sed hoc qui fatetur, non etiam de auctore ambigat necesse est.
Quid, si ipsi versiculi tam tersi sunt ac digni cultissimo poeta, ut tuo
ipse sensui illudere videaris, si a nescio quo indocto et male feriato Gram-
matico excusos contendas? Sed provocas ad ipsius poetae iudicium, quo
ille quidem tam subacto et acuto utebatur, ut facile posset discernere,
quid aptum esset, quid ineptum. Audio. At ne illud quidem negabis,
Virgilium magis ad tenues res carmine persequendas natum fuisse , quam
ad arduum ac sublime opus , quale erat Aeneidis , omnibus numeris ab-
solvendum , atque iu eo suscipiendo magis Augusti obtemperasse volun-
tati , quam suo , quod ad alia ferebatur , ingenio. Ruris erat alumnus ;
rusticae vitae iucunditate captus et rerum naturalium pulchritudine ab-
rcptus habitabat eius animus in pascuis et pratis, in montibus et conval-
libus, ueque ad alias facile res traducebatur , quam quibus esset quae-
dam cum istis coniuuctio. Quid igitur mirum , si aegre discedens ab his
amoenitatibus in ipso novi operis ingressu quasi valere iusserit rus et
gratissimum sibi olim studium? Sed illud non dubitamus, quin , si ipsi
opus pertextura retractare licuisset, stilum versurus fuisset ad oblitteran-
da cum alia, tum haec ipsa , quae quidem minime recusamus quominus
a Vario et Tucca resecta esse putemus. Inde etiam explicari potest,
quomodo factum sit, ut hi versus in aliis codicibns legantur , in aliis
dcsiderentur. Aliis enim librariis quatuor versuum Virgilianorum iactu-
ram facerc nolentibus , alii Varii et Tuccae recensionem accurate seque-
bantur ; ex qua quum sola Virgilii textus emanarit, factum est , ut ple-
rique codires hos versMS non habeant , pauciores habeant. Atque ut hi
versus, sic etiam qui leguntur Aen. II, 567 — 588. absunt ab omnibus
antiquioribus libris, detracti , ut fama est, ab iisdem Tucca et Vario;
quamquam a Virgilio scriptos esse , si non ex ipsorum eximio uitore
cultuque intelligeretur , ipsa hians post vs. 588. oratio iudicat. Quae
quum ita sint, Virgilii esse hos versus censeo ; retinui tamen, quum
ipsum Acncidis opus hnc vcrsu inchoetur Arma virumque cano , typo-
rum divcrsitatem, qua Hcynius exprimendos curaverat. ff^r.)
accipias. cf. ad lib. X, 237. No- ponunlur a poeta nitldo arvo-
tio tamcn Iiorroris el sic inesLj rum cultui, qui quuui grato ad-
nec repu<^nal)o , si quis Iiurrins spectu delcclet animos , arma
more pootis liaud inlrequciiti contra liorrore afficiunt: quod
dicluin esse contendat de eo , enim liorrct, hanc etiani saepe
(jHod /lurrere Jacil . ut ipsutn liabct vim , ut liorrorem iiiii-
lioc liorridum essc dicilur; j)os- ciatj ut si qucm lerum liorridi-
sun» «luoque auctoritalem lyrici que capilli liominem videmus,
memorare ; nam apud Pindarum liorrore quodam perlundimur.
V. IV, 144 sunl (pQtaoovrii; o,u- fFr.)
(iooi. (Horrentia arma oj)-
AENEIDOS LIB. I, 1. 2 61
Arma virumque cano, Troiae qui primus ab oris
Ilaliam, falo profugus, Laviniaque venit
1. Arma, 2. Lavinia venit
2 Lauinia Medlc. a m. pr. aliique (teste Hermol. Barbaro ad PHn.
H. N. III, 5. Ileins.) codd. sed pauciores. Commendabat illud Heins.
recepit Burm. Sic tamen iam editum ed. lunt. 1520 per Nic. Angelium,
unde in alias cdd. veuit. aliae retinucre Lavinaque. Eadem varietas
apud Gell. X, 16, et al. Enimvero Lavinia arva inf. IV, 236, et sic
alii poelae. Etiam Graecis Aaovtviov et Aaovivia. Nihil autem nisi forte
Attvva ap. Dionys. Halic. I, 59 (ubi tamen Vat. Aaovivia habet) occur-
rit, quod Lavinum scribatur. Apud Propert. II, 25, 64 igitur Lavinis li-
toribus erit pro Laviniis. Est tamen luvenalis versus Sat. XII, 71 no-
vercali sedes praelata Lauino: ubi nulla contractio locum liabet; quod
iam monui ad TibuU. Obss. II, 5, 49. (Plerorumque librorum, etiam
Rom. et Palat., lectio est Lavinaque. Uuus Hamburg, exhibet Lavina,
absque copula , quam tamen , qui hunc versum laudaut , veterrimi Gram-
matici , in quibus Ouintilianus , tuentur omnes. lam primum copulam ne-
cessario h. 1. requiri , demonstratum est Q. V. XXXIII , 1. et 8.; me-
cum sentiuiit Wunderl. et lahn. ; nam Paldamus quam rationem iniit ad
Propert. pag. 238., comparans Soph. Oed. Col. 114.: „ Cv fJ,' f| 68ov
noSa xpvi/^ov," ea alieuissima est a nostro poeta. Quum autem copula
et in auti(iuissimis codd. compareat, et ab ipsis scriptoribus Romanis uno
consensu agnoscatur , consentaneum est, eandem etiam in iis exemplari-
bus exstitisse, quibus usus est Servius. Qui quum h. 1. disputet, utra
forma , Lavinia an Lavina , probanda videatur , non hoc illum agere in-
telligitur, ut , utrum Lavinia litora an Lavinaque litora legendum sit,
exquirat, sed utrum Luviniaque l. an Lavinaque l. Hoc, Lavina , Ser-
1 — 3. De Aeneidis argumen- armaio iuro , ut aliis locis recte
to hoc et poetae professione dicitur, v. c. inf. XI, 747, aut,
monitiun ac disputatum est in ut vir ad sex priores, arma
praeinissis Disquis. I. II. Arma, ad sex posteriores libros perti-
\\. e. bella (sub Aeneae adven- iicat, aut cum Burmanno ita
tum in Italia orla), vi?-iimque accipere, quemadmodum in so-
cano , qid vmil : lioc est, ut lenni fornmla: arma rirosque
verbis vulgaribus diceres , et ad he/la poUiceri, et in simili-
adventum viri a Troia profugi bus. Videtur enim liaec alia
inLatio, eo quidem loco, quo loquendi forma eaque aliena ab
La\inium postliaec ab Aenea h. 1. et gravitate epica liaud sa-
fuit conditum. Est autem liaec tis digna essej et exsisleret sen-
Aeneidis summa , quae absolvi- sus : apparatum bellicum cane-
tur sede in Italia accepla, Tur- re incipio. Immo vero hellum
ni caede et ex foedere cum La- narrare poUicetur Aeneae , qui
tino : XII, 1 87 sqq. Arma rl- Troia profugu.s in Lalium i.-e-
runique melius ita nos et epici neral , posl inultos aenimnosos
carrninis dignitati convenienler errores. (At non facile erit, cui
intcrprelari putamus, quam pro placeat arma ila separatum a
69
P. VIRGILII MARONIS
Litora; multum ille et terris iactatus et alto,
vius amplectitur , ct ita factum vicletur , ut geiuiinam lectionera , quam
ipsc propugnat poeta iufra IV, 236. : „Nec prolem Ausoniam et Lavinia
rcspicit arva," eius disputatio expulerit; vicl, omnino Q. V. XVI, 5. Ne-
que a Lavinio, quam veram esse luiius nominis formam infra ad vs.
270. docebinnis, recte tit Larinus , sed Lavinius. lam vero T^avinia
quidem ex ipso Mediceo reduxit Heinsius; sed is , ut solet, negligentius
inspexit illum codicem , neque puncta •.• vidit cxtremae litterae adiecta ;
quae (luidnm puncta salis crebro in illo codice signa suut liturae ; unde
magna orilur suspicio , primuin scriptum fuisse Laviniaq., et ita prorsus,
Laviniaque , exstat in uno Moretano. Vix autem dubites , qnin Scrvium
offenderit ilia huius Adiectivi forma propterea , quod ita bic versus una
syllaba abundarc vidcretur ; sed satis usitatum hoc synizeseos gcnus Vir-
gilio. Ac si durum hoc Lavinia<jue , num minus durum , quod legitur
Aen. VII, 237. : „Praeferimus manibus vittas ac verba precanlia."' VI,
33.: „Quin protenus omnia Perlegerent? " V, 269: „evincti tempora
taeniis."- Vll, 769.: „Faeoniis revocatum herbis." XII, 40l.: „fae-
oniuni in morem." vide , si pUira congesta cupis, laha. ad VI, 33- ct ad
Ge. IV, 243. Sauten. ad Terent. Maur. p. 429. sq. Bentl. aliosque ad
Ilorat. I, 8, I. Ceterum cfr. ctiam V. L. ad Ecl. VI, 41. — profugus
fato hoc ordine cod. Alb. //^r.) 3 et ante terris abest in nonnullis
ap. Burm. Ceterum non bene maior interpunctio poni videtur ante mul-
tum , ut nova sententia exsurgat. Sed iungendum: virum, qui venit
Italiam , Lajunia litora ; multum ille iactatus et t. et a. (vid. Q. V.
XXI, 8. JVr^ Neque video , cur infra v. 6 ante Genus maior sit dis-
tinctio illata.
proximis vv. ; niinis lioc quiclem
tenue. Ilaqiie recte, si quid vi-
deo , Burmannus : „Arnia pi-
rumqite vaiio , ex soUeinni et
sexcentis apud veteres locis usi-
tata torniula, ubi liis duobus
omnis vel civitatis , vel regni,
vel unius hominis excel-
1 e n t i a e t r o b n r a b s o l v i-
tur." Adde excmplis ab eo
laudatis Liv. IX, 24.: „(iuum
tela et armalos tenere ar-
cem nmlliplicalo numcro audi-
rent." JNcc iicct dubitare, (|uin
«ic intellexoril Virgihi verba
Ovidius Trist. II, 533.: „Aenei-
do8 auctor ('ontuHt in Tyrios
a r m a v i r u m q u e toros." // >.)
Fato praeclarc ponitur, ul ad
dcoruin intcrventum poeta viam
inuniat; pnijuf^us fcnit : ornate
illud ndiectum, ct inelius inngi-
tur: Troiae ab uris pmfu^us
yenit. — primus : videri potest
dictum, respectu suae stirpis ac
gentis novae in Italia, cuius ille
iuit auctor ac }niiiceps ; primus
etiam fuit, qui veniret in haec
loca: primui qui renit Italiam,
Layinia litora. Interpretes mul-
ta inoliuntur in h. 1. quoniam
Antenor ianx ante ad Itahain ac-
cesserat. Aeneas tamen recte
primus e Troianis in /las certe
Italiae partes ad Lafinium
((juod iam auctor hbri de Orig.
G. llom. c. l monuit) pervenit;
nain Antonor ad Vcnetos in in-
timo sinu Adriatico, adeoque
in alia Italiae parte, quac Gal-
liae Cisaljiinae crat, a])|)uloraL
cf. inl. 247. Quamquiim el, a/io-
runi Jialiae propriv diclae colo-
noruni respectu , primus Aeneas,
uti(jue e Tn^ianis, Italiam ad-
iitj nam qui aiite cum Italiain
AENEIDOS LIB. I, 3. 4 63
Vi superum, saevac memorem lunonis ob iram;
4 et aiite sacvae auctoribus libm et edd. ant, abiccit Heins. post
Pieiium.
frequcntaraiit, Oenotrii, Euan-
der el Ilercules , ex Graecia
adveneraiit. (Neutra ralio pro-
cedit: ([uasi post Aeneam alii vel
Troiani vol aliaruin reijioiium
cullores ad litora Lavinia ibi
habitatum venerint, qui nulli
meniorantur. fl^r.) Sed arguta
haec polius quam vera puto ; et
poetae aniino hoc uiiicum insi-
dere debuit, quod ab antiquis-
sima memoria repetita res est.
Est autein/:»7//ni/s, primo , sim-
pUciter dictum pro o/iin , anti-
quitns , ut mox 24. belLi prima
qnod ad Troiam gesserat : h. 6.
antea, olim. Aen. VIII, 319.
Primus ah aetherio Saturnus ve-
nil Olynipo. Horat. II. Serin. 2,
93. hos ntinani inter Jleroas
natuni tellus me prima tulisset.
(Hoc tenendum ; vid. etiam Q.
V. XXVIII, 3, e. IFr.) veiiit
Ilaliam, Homerica ratione ; ?)x£
noXiv et innumera, omisso tig.
Oinnino hoc infigendum animo,
ut setnel monitus sis, poetam
Graeco more praeposita ista, in,
per , ad , negligere. JtaliamQt
Lavinia litora declaralive cu-
mulata suut; l.aiinia autem
litora, in quibus aliquando urbs
Lavinium erat condenda, ut
solenl poetae petere cpitheta
eliam a postmodo factis.
3. 4. Venit iactatus el pas-
sus, interponitur ex more ille.
(vid. V. L. ft^r.) postquam
magnos labores maritimis erro-
ribus, et tentata frustra variis
in locis nova sede , tolcraverat.
TloXXd d' oy' Iv 7i6vx(p na&ev
uXyttt ov xdTa ^v^ov. Odyss.
«, 4. Vi superum, numine ac
voluntate deoruin : in &eov , fx
'&6C0V. (Fr. Gall in Epliemeridi-
bus litter. lenens. ai. 1828. Jn-
teUigenzhlatt No. \o.pag. 119.
veliementer miratur, quod de
totVirgilii Interpretibus ne unus
quidem recte intellexerit verba
Ki superum: nulluin enim ex
Diis, praeter unam lunonem,
infensum Aeneae fuisse. At au-
diamus Servium : „iVIulti Vi su-
perum posse accipi dicunt Irim,
Aeolum, luturnam, luno-
nem ; sed melius iudicant: vi,
quam superi liabent." lam ita
pergit Vir doct. modo laud. :
Verba vi superum noii id vale-
re : d e o r u m n u m i n e e t v o-
1 u n t a t e ; sed plane contrariam
habere significationem: contra
V o I u n t a t e ra d e o r u m , m a-
gno cum dolore deorum;
dicique lioc ita , quemadmodum
Graece dicatur /5/« voftov, j3ia
x(ov TToAtTCdv. Sed si quid con-
tra voluntatem deoruin fit , id
non fit continuo ^ia d-ecov. Tum
ea res exemphs erat non solmn
ex Graecorum , sed etiam ex
Latinorum usu petitis confu"-
manda. Equidem ita statuo,
voc. snperum ad unam referen-
dum esse lunonem; sic enim et
Graeci et Latini scriptores plu-
rali Nominum utuntur numero,
ubi unum aliquem, sed suo no-
mine non definitum, indicant:
XI, 784. sq.: „8upero8 Ai-
64
P. VIRGILII MARONIS
Multa quoque et bello passus, dum conderel ur-
bem, 5
Inferretque deos Latio: genus unde Latinum,
6 inde ZuHcli. a m. pr.
runs sic voce prccatur : S u m-
m e deum , — A p o 1 1 o. " cf.
etiam III, 488. VI, 322. VII,
96—98. 359. vide, (juae scri-
psi iu Not. ad Ecl. IV, 49. Hinc,
ut iam intelligatur , quis sit ille
obscure signilicatus deus, adii-
cit poeta haec: saevae memo-
rem hinoiiis ob iram. Sensit
ideni Servius, sed non satis pla-
ne eloquutus est. //^/•.) memo-
rem Junonis oh iram. proprie
Junonis memoris , cuius ira, li.
e. vindictae cupiditas , cum ac-
ceptae iniuriae pertinaci memo-
ria erat coniuncta, adeoque et
ipsa ira mcmor. (Liv. IX, 29. :
„Traditur inde dictu mirabile,
- - censcrem ctiam Appium,
m c m o r i I) e u m i r a , post
aliquot annos luminibus ca-
ptum." //>.) Sic et Graeci.
Exempla cumulavit GucUius ad
li. I. SulHcit uimm , ^ivci^iutv
firjvig Aeschyl. Agam. 161. Ad
reni cf. Aen. V, 781 sqq. lle-
vocatur aulcm hoc versu rerum
narratarum ortio ad inlerven-
tum lunonis et ceterorum deo-
rum : (/e f/norvrn mi/iishriis,
quae hic statim ab inilio ])olli-
cetur poela , v. Excurs. 1* ad
h. vers.
5 — 7. Multa quoque })assu,H,
cliani hi/lo. Quamquam <jno-
tjue rt pro siniplici <iuo<iue etiam
alibi occurrit. (viti. liand. ad
Slat. S. pap. 12. Caccil. ap. Gell.
ni, 16.; „Nonoquc ct septimo
etiam et oclavo." Liv. Vlf,
2.: „Ceterum parva quoque,
ut ferme princ.ipia- onmia, et
ea ipsa peregrina res fuit. "
Sic et etia/ii quoque , item quo-
que ; vid. Eorbig. ad Lucret. III,
293. V, 750. et Addend. ad III,
293. Vechner. Hellenolex. pag.
155. Heus. //>.) dum conderet
urbem , donec Lavinium condi-
dit sedemque ibi imperii fixit;
cuius rei signum certissimum,
si patria religio instituta est,
unde: Jnjerretque deos L,atio.
cf. XII, 194. quo etiam splendi-
dior facta est oratio : quam si
in hatio eurri consedisse audias.
{dum corulerei — inferret volun-
tatem et studium denotal, ut
Ge. IV, 457.: „llla quidem,
dum tc fugeret per gramina
praeceps, Immanem ante pedes
hydrum non vidit. " Aen. X,
799. sq. : „socii magno clamore
sequuntur, I)um gcnitor nali
parma proteclus a b i r e t. " IFr^
Cetcrum in hoc et seq. A'ersu
poeta operis characterem ex fine
proposito satis dcclaravit : sedem
novam in Italia , post toleratos
in erroribus et in ij)so accessu
labores et discrimina. Importu-
nuni itaque est , Achillis irati
veliemcnlcm afrcclum in Aenei-
de dcsiderare , qucm jioela ex-
hibere iioluit nec debuit. At
illud pracclaro cum iudicio in
])rima slalim frontc cgit , quod
rerum narrandarum summam
AENEIDOS LIB. I, 5 — 8
65
Albaniqiic palres, atqiie altae nioeiiia Pioniae.
Miisa, mihi caussas meniora, quo numine laeso,
8 (juo numine laeso v. Excurs. I-j- ad h. v. (Varius vel intcrprcta-
tioncs, vel coniecturas, quibus Viri docti lucom liis vcrbis atiundere stu-
dueruut, poteris , si operae pretium est, ex Notis Burmanni, Heynii,
Wunderlicliii , lahnii cognoscere. Pronomcn Qui nou raro ita ponitur,
ut modum , quo quid hat , similesque notiones includat; quod omnium
optime intelligitur ex V.e. II, 269. sqq. : „Quin etium cacli regionem iu
cortice signaut , Ut q u o quaeque m o d o sleterit , qua parte calores Au-
strinos tulerit , quue terga obverterit axi , Restituant." Aen. IX, 399. :
,,Quid faciat? qua vi iuvenem, quibus audeat armis Eripere?" Adde
Ecl. VI, 78. sqq. : „Aut ul mutatos Tcrei narraverit artus , Quo cursu
deserta petiverit, ct quibus ante Infelix sua tecta supervolitaverit
alis?" i. e. ut non usituto cursu et u t alis cet. Aen. II, 606.: „tu ne
quu parentis lussu time;" i. e. ne quo modo, ne forte timeas
iussa modo danda. Catal. VIII, 10.: „ne qua sordidum, iugo Premente,
dura vohius cderet iuba;" ubi iungendum dura qua iuba; leguntur
enim haec iu carmine meris iambis composito. Neque uliter accipio
Aeii. II, 322.: „quam prendimus arcem?" i. e. qu omod o prendimus
arcem; Punthus , huec interrogutus , ipse puulo unte vocatur arcis
Phoebiqne sacerdos ; Heynii explicatio „quo confugirrius" aliena est. Eo-
dem referendu sunt , quue leguntur Ge. IV, 505.: „Quo fletu Munes,
qua ISuminu voce moveret?" i. e. qui fieri posset, ut ullo fletu move-
ret? Aen. IV, 428. sq. : „Cur meu dicta negat duras demittere in aures?
Quo ruit?" neque euim id scire vult Dido , quo abeut Aeneas , quam
cur alio abeat. VI, 466.: „Quem fugis?" i. e. qui lit, ut me fugias?
ad Rornauoritrn ori^lnem retra-
xit ac deduxit, adcoque popa-
lariuni sudruni studiuni audien-
di excitavit. cf. Disquis. I, de
Carni. epico s. IX. Jrijerrelque
deos Latio, inferret ia Latiuni
Penates Troia advectos. A re,
quae religionem et venerationcm
habet, accessuni Aeneae prae-
clare designat. Unde ^ alii ad
Laliurn et ad urhem retuleje,
alii ad Aeneam. Melius: qjLa
ex re , quo factum esl , ut Ab-
origines cum Troianis aequati
coinmuni r.alinoruni nominc sint
comprebensi (cf. Aen. XH, 823
sq.), ut ab Ascanio Alba sit coii-
dita, et ex eius postcris ur-bis
Jlornae coin/ilor-es orlum liabue-
rint. yllharn autcm l)cne ab
Alhanis palrihus designat, li. c.
senatu, tamquam a nobiliore
VlRGIL. TOM. II.
populi parte. cf. IV, 682. VH,
727. Rornarn autcm per altae
moeriia Rornae , pleniore ore.
8. Musa , inihi caussas rne-
mora : JSam quae decrum intcr-
ventu aut consiliis et macliina-
lionibus alicuius dci eventum
suum liabuerant , nisi a dea
cdoctus , pocta sciie non pote-
rat. Itaque ille munit viam sibi,
ut iis conmiode uti possit. Sum-
nia scntentiac estapcrlaj dcbct
sequij caussas mcmora , quihus
permola luno Acneam tot labo-
ribus et aoumnis obiccerit ;
caussae esse ])ossunt, quod eius
numcn laesum fucrit aliqua re,
maicstasquc dcminuta; et quod
illa seu iniuria scu ingrala ali-
qua re dolucrit. Hacrcnms ta-
nicn in verbis: quo numine lae-
so. (sedvideV.L. irr.) Quod
68
P. VIRGILII MAFiONIS
Ouidve (loletis, regiiia deiim tot volvere caMis
liisignem pietate vinim, tot idirc labores 10
Inpulerit. Tantaeiie animis coeleslibus irae!
Urbs anti([ua fuit; Tvrii tenuerc coloni;
Cartbago, Italiam contra Tibcrina^iue longc
Ostia, dives opuni, studiis(pie asperrima txdli:
11. InPULEKIT; T.
<ur me fugis? Itaque verba quo numine laeso hanc habent vim : quo-
modo laeso eius numine , ita quidem, ut ywo non sit ahsolute positum,
scd cum numine iuiigcndum. Vitf. etiam Aen. III, 337. ihicjue veia dis-
putantem Heynium, inprimis vero Langii Vindic. Tragoed. Kom. pag. 50.
Cfteium ue a pedestri tpii.dcni orationo ahhorret hic Prouominis usus ;
quaru non erat , quod Creuzerus et Moserus corrupla pularent, quae apud
(Jic. de Kep. exstaut I, 36. : „Imitabor ergo Aratum, qui, magnis de rebus
dicere exordiens , a love incipienchim pulat. L. (juo love? aut quid
habet illius carininis simile haec oratio ? '
i o m o d o a I
o V e in-
•ipiendum putas'? /f^r.) 9 Quidve Deum R. dolens. Hamb. pr. 11 i/n-
iiilerat Rom.
um
liis np.
Ileins. ad v. 4. liJ Cur Ty rii t. coloni
list eniiii ea poetica forma , ut ahso-
prosa esset, urbs fuit , quain T. c.
parenlhesi incUidantur , uon video.
iuta euuntiatione dicatur, quod it
tenuere, habitarunt. 13 Karthago Medic. cum multis aliis : item Goth.
sec. Alii Cartago, nt et apud alios. Tibenna omnes h. h, cum alias tan-
topere varient libri in scriptura. 14 Ilostia Mediceus. ilem Golh. pr. et
tert. pro corrupta sequiorum saeculorum scriptura.
priinum se onbrt: quo deo lae-
no , non convenit cuni altcro :
(juidfe duienn luno. Oninibus
tentatis ct cxpensis , quae in
Excursuin I -|- reiecinius, quam-
quam duriorem, praoloras ra-
lioncm iam a Servio proposi-
tam: quo, qua re, qua caussa,
(ex[)ormntur caussae vss. 25 —
28.) (poiiusvss. 19 — 28. //->.)
nitiniue laeso, maieslate divina,
li. c. ipsa lunonc. Subiicitur
pro cxplicationc: <juiilrc do/riis
— iiipuUril ilca viruin (cx<jni-
sile, li. 0. coc^cril) lul la.sus
%'ulvete, h. c. nl subiicl, adirct.
Quae cnim ^iavi;i, diliicilia ct
molcsta .siiiil , ct «iiiac mai^na
cum diniciillatc iiiovcmus, )ii;i
cliinamur, nmlimur, pcrrMiimi-,
ca i'olfi puctis dicinilur, iuiih
€t ea , cpiac lolcranliu.
12. A lunonis odiis ordilur,
quippe per quae obieclae .sunt
diilicultatcs, quibus ab Italine
adilu avCrteretur Aeneas. Ex-
ponuntur odii canssae: quae le-
ctorem rerum Troianarum liaud
prorsus rudcm studio Ie^i;endi
nescio quo imbuunt. (]ur a Car-
tliagine inilium narraiuli faciat
poeta, V. mox ad v. 34. Urbs
fuil , quoniain illa tum erat
eversa, a Tyriis condita et lia-
bilata. anti<jua , non lam (juo-
niam nova (^arlhayo dcducla
luiper a (laesare colonia crat, ut
ieie interprelcs; .scd (juoniani
antitjiia origo inpiiiiiis iii urbium
laudc mcmoratiir. iiif. II, 3G3
ilc iroia: l rh.s aii/i<jua riiit. cl
«!>• Iliilia; 'l'<int aiiti</ua , />o-
//7/.V.
13 14. f.ou^i , piuiul sila,
AENKrDOS Lin
16
(hiam rnno frrlur tcrris ma^is oiniiihus unam
Posthahila cohiisso Samo; tiic iUius arma,
67
15
15 llaric Bij^ot. fertur tcrram Sprotiiiaus pro var. lect. una Par-
rhas. Ifi Ail hiatiim in hoc versu iinpugiianduin neminem video quic-
4uain atiulisse, ut niirum sit , cur ad alios ollenderint. (vid. Q. V. XI,
2, b. et 4. //>.)
niagno iiitoiiorto iiiari, cx ad-
vciso Italiae et (|uideiu lloniao,
(juaui per Tibtrim desi<^nari pu-
10. filudiisque asperrima billi,
gravilor dictuiu pro : dtdiia,
iucaits sludiis belli : (juod aspe-
ruin dici sololj luui poctis stu-
diuui dicitur asperuin , tandeiu-
i|ue u)i>s aspera sludiis belli.
V^irtus bellica a poetis per iram
expriiuitur eiusque attributa.
Hxasperatur auteui is, qui of-
lcndilur et ad iram provocatur.
Ilaque asper , xficr/vgy modo
iralus, veliemens, lerus , lerox,
.saevus, luodo fortis, bollicosus,
niodo acor, ardens, concitatus,
flagrans, ut h. 1. Similiter acres
iracundi, calidi, dQi^ilg, mox
slrenui , nQanTiy.ol , tum velie-
mentes, Ssivol, ct sic fortes.
Seinel monuisse expedit ad poe-
ticam orationcm, quam inpri-
mis perspectam esse volunms,
declarandam.
15. Quam luno fertur unam
ommum niaximc amasse, etiam
Samo practulisse , iu qua anti-
(juissima el celcberriina lunonis
rcligio erat. (vid. Panufka Res
Samiuruni p. 57. sqq. unns sae-
pc superlativis adiungitui", ut
11, 426., raro comparativis, ut
al) Horat. Kpod. XII, 4.: „Nam-
que sagacius unus odoror."
culere tcrras, urbes diiuntur
dii, quae prac ceteris curac cor-
di(|Uc sibi sunt; Ecl. JI, 00. sq. :
,,Pallas, (juas condidit arces, Ipsa
colatj nobis jilaccant ante
omnia silvae." III, 59. sq.: „Io-
vis omnia plcnaj lUe colit ter-
ras, illi mea carmina curae. "
fVr.) I)e templo lunonis Sa-
niiae v. Herodot. III, 60- Car-
tliagine sub Uraiuae noinine h.
e. ea appellatione, quac graece
ita rcddi possct, luno fuit cul-
ta, aut coli credita. Nam com-
paratio illa deorum apud exte-
ras genles coli solitorum pariim
docte a Graecis et Roinanis facta
est: ita ab aliis haec ipsa Poe-
norum dea cum Veiiere compa-
rata est. vid. Scldcu. de Diis Sy-
ris Synt. II, c. 2.
16. Jfic illius arma , /lir
currus fuit, ducta , puto, rei
imago ab antirpiis heroibus, qui
curribus vecli ad pugnam egrc-
diebantur, rcduccs autem eos
in loco tccto collocabaiit ac re-
ponebaiit. vid. Iliad. Q, 441. e,
194. traducla illa , ut alia, ad
deos, quibus cuirus sui esscnl,
(|ui in iis locis , quae polissi-
mum frequentarent dii et cole-
rent , quarumve tulclam illi lia-
berent, rcponcronlur. Pro ta-
libus locis hal)Ciilur poctis eae
urbes cacjuc tcmpla, quae cclc-
briore alitjua rcligione emincnt.
Egrcglus hanc in rem locus II.
V, 21 s(]q. dc Aegis Neptuno sa-
5*
68
P. VIRGILII MARONIS
llic cuiTiis fuit; hoc reguum dea geulibus csse,
Si (jua fata siuant, iam lum ieuditque fovetque.
Progeuiem sed euim Troiano a sanguine duci
17 re^;jii Golli. pr. 18 Sinitnt Metlic. a m. pr. el pr. Moret. si-
nent rditr qHidam et Gotli. tert. si quae Zulich. intendit Piigot. et
1'arrhas. a pr. m. qnae varietas et alibi occurrit. ct'. Burm. favetque tres
ap. Burm. (idqne rcstitui iubet Recker. Eleg. Rom. p. 104. At ipsura
VKihxxm fovere transil \\\ favendi notiouem , ita tamen, nt favere de vo-
luutate duntiixat dicatur, fovere de studio , ut iufra ts. xi81. : „Consilia
in melius rclVret mecumqiie fovebit Romanos." X, 93.: „fovive
Cupidiae hella?" Ovid. Trist. I, 5, 41.: „contraria fovi arma." lam
quum praecedat tendit , requiritur fortius verbum, quale fovet, non igna-
vius, (.\uAg favet. Verbo autcm fovet cum tendit copuhito recle poterat
inlinitivus adiungi. //^r.) vovet coni. Heumanni. v. Not. 19 Troiano
sanguine, siue a Moret. pr. et Leid. sed v. Heins. ludicium de hoc ver-
su obscurum QiiinctUiuni Inst. IX, 3, 14. ubi v. Interpp.
cris. lunonis autem currus e
nol)ili Honieri loco II. f, 720 sqq.
(adde Odyss. e, 381) notus est.
Burniamius laudat Val. Flacc.
V, 184. ubi Argonautis Pliasin
ingressis aimiil aetfiere plena
coru.sco PaUas el alipedum lu-
tto iu^a sisiil equorum , lan-
quani dii iis studentes ac prae-
sentcs. Poetiva lamen potius
<|uam vera descriptione uti vi-
deri debet poeta. Nam Cartlia-
^inienses nou currui sed leoni
insidentem expressissc menio-
rantur coeie.stem suam deam. cf:
Apuleius xMet. Vi , 6. Porro
ar/na lunoni tiibuuntur, non,
<|uatenus inter rclit|uos deos
deasque armata praeliis ante
Troiam interfuit, ut II. v, 70
et Acn. II, 614 Juno Jerro ac-
cincla. tlebcnt enim arrna li, 1.
esse aliquod propiium ac perpe-
luumj sed quateiius dca , deo-
rum more, (|ui curru inceduiit ;
ni.^i insigniore aliquo modo de
lunone arniala coj^itaiidum est,
qualis "ihm on^.oGaia iuit Elide
culla, Lycophr. Cuss. GIO. 8o8,
et iTtTiia li. e. curru vecta Olym-
piae ap. Pausan. V, 15 p. 414.
Ilasta ei quodam modo propria
fuit, etiam ex Latinorum reli-
gione. Nota Sabinorum Ii/Jio
CuritLf. cf. Cerda. Sed optime
Servius: .Sic autem esss eliam
in sacris Tihurtibus conslal, ubi
sic precantur: Juno curulis, tuo
curru cUpeoque iuere meos cu-
riae vernulas sane. Ad lutelae
quoque notionem currum et ar-
ma li. l. spectare, suspicatur
Mitsclierlicli. ad Ilorat. I, Carm.
30. pr. Locuni nostri poetae ex-
pressit Ovidius Fast, VI, 45
Poeniteat , quod non Jovi Car-
i/ia^inis arces , Cum mea sint
iilo currus et arma loco.
17. 18. Cartbagine, Rouiae
aemula, praeclare utitur poeta
h. 1. ut ea urbs rei>iium gentium,
ca])ut imperii terrarum, sit, lu-
no iam ium , prisca illa Aeneae
a<tate, ante llomam conditam,
tendit , contendit , allaborat,
operam dat, Jbretque, pro vul-
gari , sludet; Jot-et hoc, hanc
AENEIDOS LIB. L 17 — 24
69
Aiidierat, Tyrias olim quae verteret arccs; 20
Hiiic populurn late regem belloque superl)um
Veiiturum excidio Libyae; sic volvere Parcas.
1(1 metueiis, vrterisque memor Saturiiia belli,
Prima quod ad Troiam pro caris gesserat Argis:
21. POPULUM, REGEM, SUPERBUM,
20 (juae everteret duo iip. Biirm. alii up. Pier. ut et alibi variatur.
averterat tert. Kotteud. <y««m verteret Puget. 21 Hic Schol. Cruqu.
ad Horatium Epod. 5. Si hunc populum legere liceret , reprehensioui iu-
anis repetitionis luiUus locus ioret. (Bene hinc \ i. e. hinc ortum —
quod repetendum e praegresso voc. progenieiii — populum venturum esse ;
iit ipse explicat Heynius in Not. Neque, si legeretur hunc populum, re-
petitio sublata foret. Sed est haec repetitio ex e8 genere, quod crebro
iuvenitur apud poetas. Saepe enim ante dicta repetuntur ita , ut nova ac-
cedatnotio, quae potissimum urgenda , ut li. 1. late regein helloque su-
perhum-, quae verba non erant per appositionem deprimeuda ; quare delevi
commata. /fV.l 22 Libyes ed. Veu. 23 Expressit Valer. Flacc. I,
509 hoc metueiis , et ne qua foret vuinus invida nato. Ceterum non du-
bito , Maronem fuisse sublaturum versus 23. 24. (sed vid. Not. /f>.)
24 Agris Medic. a m. pr. gesserit INIoret. qu.
rem , hoc consiliiun , animo et
cogilatione. Sl qiia latione.
"l 9 — 22. ( 'ied eii im , cck},(\
yaQ, cf. II, 164. Ovid. Mel. I,
530. fVch. acIdeAon. V, o95.
VI, 28., et vid. Bur.n. ad Ovid.
Am. III, 2, 73. irr.) Enim-
vero e Troiana slirpe ortuni lia-
bituram esse acceperat genten),
{progeniern dixit) cjuae Cartlia-
ginem alicjuando esset eversura.
Pojjulum enim , ab ea gente ori-
turum, ad exscindendani Car-
tliaginem in Africam copias suas
esse traiecturum. Si i(a expo-
fiueris, poelam forte abijua ex
partc a repreliensiune inanis tau-
tologiae liberes , nec Cerdae (ad
bb. X, 213. 214) nec P. Angelii
Bargaei sublilltate indigeas, in
Epp. Clar. Viror. lih. I. pag. 85
(Lugd. 1561), cjui, ut ne eadem
res bis dicla esset, explicabat:
venlurain, futurum et evasurum
late regcm ab excidio Libyae.
(vid. V. L. JVr}^ lam expende
rationem poeticam. Hinc , ex
hac progenie, posteritate Troia-
noruin. Minus bene revoces ad
sanguineiii Troianuin. populuni
lale regem pro iale regnantem,
V. Burm. ad Petron. c. 82 extr.
Comj)arant ivqvv.qimv Homeri-
cum et i.vQv\i.khav> cf. inf. I, 235.
Hinc fore duclorea , refocato a
sangiiine Teucri, Qui mare, qui
lerras omni ditione tenerent. —
heUo siiperhiim, exquisitius quam
polentem, feroceni^ utpote \i-
ctorem, y.v8i6v3vra, semel de
lioc usu vocis apud ])oetas mo-
nemus. (vid. Eleg. ad Messal.
l^ag. 25. /Fr-) Lihya nunc ple-
nius pro Carthagine in ea Africae
])arle sita. ventnrum duplici mo-
do potest acci])i: velproventu-
rum , orituriim, futurum; vel,
quod j)raefero , ventururn exifio,
ad exitium, iit anxi/io , suhsi-
dio. V. Bunn. Audicrat Par-
70
P. yiPvGILII MAPiONlS
Nec Jiini olinm c.uissac irariini sacviqiie (lolores 25
Excideraiit animo; manet alta mente repostum
25 iiecdurn iam fragm, Moret. saevique lahores Pierii Longob. cum
ali<)iiot aliis ex vnlgari pernnitatione. sed dolores proprie irarum inprimis
nnilichiiiim. cl". Burm. 26 Exciderent unus Leid. in inter alta et iiiente
iain 1'icrius sustiilcrat.
c(ts sic ioh-erc sive fila sua i:erc
rl cuin iis fala , tmy.XaGai , sive
liaec iiiuliri , mac/iinari: lioc
alleiuiu verius. (sic omniuo fala
volvi dicunlurj infra JI!, 375.
sq. : „sic fala deum rex Sortilur
volvitque vices." ff^r.)
23.24. fclcris hel/l , paullo
anle gcsli , ut velus et aiiliijiuis
inlcrclum. v. Burm. yJrgi pro
yfrgifis. Versus 25 — 28. in
|)arentlie.si csse positos jmta. Jd
inefucns , ct bel/i meiiior , arce-
hat Truas. Cum aulein alias
caussas interposuissel; iiiiquum
J^aridis iuc/icium , ij^to Juiioiiis
Jhrma injerior proiiuidiala fue-
ral, ct C}aiiymedis rajUum, ad-
dit V. 29 JJis accensa sitpcr, su-
per cetera , insuj)er , eliam Iiis
sibi factis iniuriis innammala,
arcchal 'JVoas. (sed vid. Not.
ad vs. 29. /Vr.) Aliorum in-
lerprctum ratio, ut id metuens
<um anlcc. atidicrat iungas, ora-
lionem cfficit clumbem et lan-
^uidam. Anacolutlmm agnosccre
satius esset, scd necesse non est,
alidqui possit })oeta videri niu-
lasse strucluram j^aullo durius;
I um pcri;<ii<luin cs,->et : id nic-
liiiiis liiiu) — cl mciiiiir hc//i —
il caiissiiruiii. clc. (l*arciilli(\sis
vi\ piohahilui . Aaiii bcllum
i|i.^uiii causa odii liaixliii' — con -
lciiiplare formulaiii aiineclcndi
\icdiiiii ilidin — ail quam ac-
(iduiit causac niemorutac 25 —
2S. rJ\'/i. — Recte Wiinder-
jicliius. Est li I. anacolullion,
indeortuiii, quod poelae animo
lioc obversabatur: Jd mctuens
— arcehal Daiiaos Latio. Sed
ardore poetico abroptus alia in-
fert, oblitus coeptae oralioiiis.
Et quaniquam vs. 31. in viam,
uiide deflcxcrat, revertiUir, ta-
meii non licel cum liis piiora,
id quod postularet pareiitlieseos
ratio , grammatice coniungere.
Ncc puto Virgilium, ut in V. L.
statuit Hcynius, vss. 23. et 24.
si retractare licuisset, deleturum
fuissej maior eiiim saepe vis iii
turbata oratione, quam in ex-
j)edila. Similis est ralio IX, 359.
sqq.: „Euryalus pbaleras l\Iia-
mnetis el aurea bullis Ciiii^ula,
Tiburti Jlciiiulo ditissinius olim
Quac miltit dona, liosjiitio quum
iuiigeict absens, (^acdicus; ille
suo moricns dat liabcrc ncjioti ;
i^ost mortcin l;eIlotlutuli j)ugna-
que potiti ; II a e c r a p i t." Cfr.
etiam V. i.. ad VIII, 51. JVr.)
2^. j^rima , jirius, olim. v. ad
V. 1. (vid. Q. V. XXVIII, 3, d.
/jy.) a Jorlino 7'racts To. II
j). 172. redditur: jirincejis. dux.
2G. Maiiet rejiosluin j)ro vul<;a-
)i , cst rej)osiluin iii aniino a/lc,
jirofuiide. (jonijiaiaiida aulcm
cum liis lloincrica //. w, 25 —
30. Formain adumbravil Sta-
lius 'Uicb. I, 246, ubi Juj)iler:
iictjuc enlm arcanu de pectore
AENEIDOS LIH. 1, 25-30
71
liuliciiini P.iridis, sprelaeque iiiiiiria foriiiae,
Kt geims iiivisLiiii, el rapti Ganymedis lionores:
His adcensa super, iaclatos aequore toto
Troas, reJiquias Danaum alque inmitis Achilli, 30
28 raptis Hoin. genus invisuiii ad solain PrJami progtuiein referre
malehat aliquis: nescio qno cuin Iructu. {et deest cod. Alb. JVr.) 30 at-
tjue ali(juot iii codd. abest. v. Pierium. Achilli Medic. aliique apud Pier.
ct Heius., 4iieni vide hic et ad 120 et ad Ecl. VIII, 70. sive quod veteres,
granimatica nondum satis constituta , ita llexerunt, sive ex ytchtlleus , pro
jichilleiy quod verisimilius ; nisi sio scribendum erat. Erat vir doctus, tjui
huuc versum pro spurio habebat . Mox v. 41 Oilei in Med. est Oili. Inl'.
220 est Oronti. nam ab Jchilles frustra ducere id Grammaticos puto.
Vulgo h. 1. Achillis. {Achilli, Ulixi fere coustanter tuentur libri praestau-
tissimi; Achillei tamen Palat. Cfr. praeter Heins. ab Heynio laud. et
Erythraei Jnd. Virg. sub Ulyssei, inprimis C. L. Schneideri Gr. Lat. Voh II.
T. 1. pag. 163. sqq. Ut rem brevi complectar: Nomina Graeca iu fvg de-
siiientia apud Uores terminabantur in 7?S, ut Tvdtvq — Tv8t]g , 'OQtptvg
— "Opqp/jS, vid. Prisc. VI, 18. (t. 92. Hinc exsistit Genitivus in ov forma-
lus sive primae , sive Aeolensis tertiae declinationis: (iregor. Cor. de dial.
Aeol. XLIX. ])ag. 617. ed. Schaef. : „%ccl rav '/tvi.xcov di Tttoiatcov t6 s
dcpaiQovai, Zcokqutov , diofiijdov, ZocpoxXtov Xtyovvtg.^^ Constat au-
tem Aeolicam dialectum fere convenire cum Dorica. Vid. etiam Fischer.
ad Velleri Gr. Gr. T. I. p. 414. Hinc orta Latina Genitivi terminatio i,
quae res confirmatur eo , quod Plutarchus illam ipsam formam servavit
"Vit. Marcell. 20. : ,,xai loyxag rivag tStiKVvaav nal v.Qccvr] jjaAxa , ta
filv ixovra Mr^Qiovov, rug dt Ovli^ov, rovTtaziv 'Oovaatcog, iniyga-
tpdg."' Inde ho(; int(>lligi arbitror , propriain eiusinodi n<jmiiiiiiii , qualia
sunt Achilles , Ulixes, terminationein Genitivi esse /, Accusativi en ; vid.
infra V. L. ad vs. 113. Eaque ratio constantissime servatur a Virgilio ;
nisi quodbis, sed cerla quadam lege, Achillis admisit; vid. V. L. Aen.
II, 476. Coutra quae per eus scribuntnr, Genitivum mittunt in ei , Ac-
cusativum iu ea. Ita ht, ut, quum ubiquc apud Virgilium Terei — Te-
Jiillax 'J'anlahiH el saaae perill
iniuria meusae. Hinc Ovitl. Fa-
slor. VI, 43 Caussa cluplex irae :
raplo Ganymede dulebain : J^hi-
rna cjuucjuc Idaeu iudice vicla
rnea esl. Celerutu versus est
ex ornatissiniis. 27. sprelae
iniuria Jbniiae adietiuni ad de-
clarandain iudicii indoleni. spre-
ta Jorma , est lunonis pulcri-
tudo pulcriludini Veneris posl-
liabitaj ct, quandoquidein id
cuni lunonis iniiuia factiun, lioc
Jilenius: sjyrelae Jormae iniuria.
28. Cenus int'isu/n , propter
Dardanuin, lovis et Electrac,
pellicis, filiae Allantis, fdiuni,
a quo Troiairi ducunL ojiginein.
Sert: v. Exc. VI ad lib. IIL ra-
j)ti (v. Aen. V, 255) Ganymedis
huuores , uiinisteriuni j)oculo-
runi, ad quod Ganymedes raptus
a love receptus est, reniota He-
be, 6'(7v. (Alii rapii /lonores
iun^unl; rectius rap/i Ga/iyme-
dis ; et rapli cuin conlcinlu di-
citur, ut apud noslrates ent-
Jiihri, quod corruinpendi ratio-
nem involvit; niagna auteni est
doloris et conteintus coniunctio.
trr.)
29 — 33. Jlis accensa super,
72
P. VlRGlLll MARONIS
Arccbat longe Latlo; multosqae per annos
Errabant, acli falls, niaria omnia circum.
Tantae moiis erat Romanam condere gentem.
Vix e conspectu Siculac telluris in altum
Vela dabant laeti et spumas salis aere ruebant; 35
32. Errabatst acti fatis m. 35. dabant,
rea Nerei Nerea , et similia eoclem modo exarata invenias , nusquam
tamcn certa lide legatur Achillei — Achillea, Ulixei — Ulixea, quas
ibrmas, a Nominativo Jchilleus, Ulixeus iactas, praeter alios Horatius
iisurpa\it; sic a Prometheus Ecl. VI, 42.: Promethei; ib. 78.: Terei;
Arn. YIII, 383. et X, 764.: Nerei; Ecl. VI, 35.: Nerea; Aen. XI, 675.:
Terea; etc. Ilinc nego Oili infra vs. 41. ferri posse , quum nulla alia
forma huius nominis apud Latiuos in usu fuisse videatnr , quam Oileus;
uec vs. 120. aut VII, 249. aut IX, 501. uUus codex praebct Ilioni, sed
omnes Ilionei, quod comprobatur per formam Accusativi Ilionea I, 611.;
et Ilioneus, non Iliones , vocatur Virgilio I, 521. 559. VII, 212. IX,
569.; itcm Idomeneus III, 401., Idomenei XI, 265. et Idomenea III,
122. — Cetcrum relliquias Palat. /F/-.) 35 salis in Medic. supra ad-
scriptum, aberat, ut esset hiatus. Sed et X, 214 campos salts aere se-
aibant. Minus bcne interpungebatur : Uela dabant laeti , ita alterura
membrum ieiunum erat. (Post laeti distinguitur in_ Mediceo. Spectat
Ineti et ad praegressa et ad sequentia ; itaque consultius est nuUa hic in-
terpunctionc uti ; vid. V. L. ad IX, 243. Vividiorem autem quum istius
navigationis imaginem ederc voiuerit poeta, et vela inllata et ipsum navis
per mare cnrsum commemorat. fVr.)
it).>ui)or. ut slt iunctura : Jd tiuui pervcuircnt, ibique stiipis,
rnctiuns — inemurque — el iii-
.super his accensa , arcebat. v.
ad V. 25. (possis liaec etiam sic
slruere: super his accen.sa , ut
.sitper sit praepositioj vid. no-
lala ad Ge. IV, 559.; sed prao-
ici o llc^ iiii intcrprelatioucni, vid.
V. L. ad VII, 462. //"/•.) reli-
i/nids /Ja/i<iuni , a Danais ct ab
Acliillc rclictos Troiauos; qui
Atliivonuu uianus cHugcranl.
Mos. nuilUis annos li. c. septcui.
V. lCxi-. II ad lil.. III. ;]2. acli
/ais. iiun t:iiii , (|ui)hi;iui lioc
linionis odiuui lalab (rat, ul
Scrv.; Scd potiu.s, »|iioiiiaui bi
ipsi Troianoruiu on orcs iatiiks
cranl. — 33. «/c//.
nis, dimcullali.s. Iii I
ilij/irilr rriif . iil Ti(.l;mi iii La
e qua Ilomani oi-ituri csscnt, au-
ctores fiereut. His vcrbis decla-
ratur a pocla , carminis argu-
nientum liaud alienum eoseallo-
manis, sed ad eoruiu origines
spectare.
35- Hic, ut in Odyssea, iii
medias rcs abrii^itur iccloi-. Quo-
modo cniiii cSicilia solvcrit Ae-
ncas, (|ui tum classo in Ilaliam
tondcbal , infra vidcbimus sub
liucm libri 111. Scd tempestalc
mox orla a cursu avcrtitur et
ad litus Africae, taiitum non
nauiVaqio facto, ciicitur. Uerum
autciii oidinem ip.sami|uc adco
dictioncm ad Homiri «^xemplum
molitio- iusiiluit Odyss. i, ubi Tlysses
a: 7W/// e\ (mtIvji.sus iusula llbacim pc-
lcii.s , cum iam Pliacaciam in
AENEIDOS LIB. 1, 31 — 39
73
Qiiiim luno, acternum servans sub pectore volnus,
Haec secum : Mene incepto tlesislere victam,
Nec posse Italia Teucrorum avertere regem?
Quippe vetor latis. Pallasne exurerc classem
36 in jiectore Zulicli. ex glossa. aut in ex alio ordine, qiialis in Dor-
vill. servuns aeternum. 38 Nec jwssuni llottend. sec. non posse Pu-
get. et sic Donatus legit. evertere Goth. pr. avertere ^enteni tres apud
Burm. et Goth. tert. classeni Zulich. pro var. lect. ex versu sequ.
coiispeclii liaberet, teuipcstate
a iVcptuiio excilata naufVagus
ciiatat. Quod ibi Nc))tunus la-
cil, tiibuluiu li. 1. Aeolo, quod-
que I.cucollica, liic Ncpluno.
cF. Macrob. Sat. V, 2. In Ho-
niero taiiien niaior rerum varie-
las narrationisque suavitas.
35. T^ela dabaiil , cum per
epexegesin lioc vellet explicare,
sallem vorbis erat ornandum,
cuin scntenlia eadem mancrel •
(vid. V. L. 7/-^/-.) itaque spumas
salin, ttk(jir}c, mai-is; occurrit et
alibi. acre , aeiata navi, (nec
modo ro.slra aerala sed et pup-
j)es aeratae et aereae , ut Aen.
V, 198) ruebaiU , secabant,
(potius : s u 1 c a b a n l jrr.) ut
terra ruitur sulco facto, eriiilur,
laeli , alacrcs, Ilaliae, laborum
metae, nunc tandcin j)ropiores,
7rp(){/i'f<oi, cf. II, 394. 395. iSVn'.
Habuit forle poela ante oculos
versum 2G9 Odyss. j, yi^^oGv-
vo? ^' ov{i(ii Ttizua^ iozia diog
'Odvaaevg.
36 — 38. yletcrnuiii i'olnus,
(jui V. 25 saei'i dolores : i. e. ira.
iLa ^r. eKy.oc. Adumbrata au-
leiii lunonis indignalio oxOdyss.
f, 281 .'^<i(|., ubi simibs oiatio
Nepluni. Hinc nullus feie est
j)oeta, qui non eundein ad ino-
dum irain alicuius doi finxeril.
.Siniilcm prorsus locum videbis
inf. lib. Vn, 286 — 320; quem
comj)arasse non jioenitebit. Ex
utroque Baccbi lovi .sujijilicis
verba linxit Statiiis Hb. VII Tlieb.
151 sc|. 182sq. Celerum legenda
liaccsunt oralione per irae elin-
dignationis in)j)otum inlercejita:
ut solemus in inagno animi mo-
tu eloqui. vivtaiii poetica copia
adiicitur. Teucrorum regem,
ducem.
39 sq. Potuit tamon Pallas,
(quanto magis ogo : 46.) vei
contra fata (li. e. quamvis fau-
stus reditus fato crat destina-
tus), Acliivoruin classom coole-
sti igni comburere ct fluctibus
opjorimeie , unius Aiacis ulci-
scendi caussa. Ab £urij)ide liaec
.sumta esse, Macrob. V Sat. c.
extr. nionet. Ursinus ad ^lia-
cem Oileuin fabulam Eurijii-
deam j)rovocat , quae nulla
fuit, sed OiXtvg credita fuit,
quae ZvXevg legi debet, ut Hea-
tliius docuit. (Ex eo nunc frag-
inenla vid. ap. Valk. in Diatr.
et aj). Musgrav. De Syleo v. ad
Apollod. j). 443) Euiipidis locus,
quem Virgilius respicere dobuit,
est in Troad. v. 77 — 86. unde
eliain versus 23 sqq. Virgilio
ante oculos fuere. Fabulae fun-
dus est in Honiero Odyss. y,
135 sq. et multo magis 5, 499
sqq., sed ibi Neptuno Irlbuifur,
74
P. VIRGILII MARONIS
Argivum, atque ipsos poluil subniergere poulo, 40
L^iiins ob iioxani el furias Aiacis Oilei?
Ipsa, lovis ra|)icluni iaculala e nul)ibus ignem,
Disiecitque rates, everlitque aequora ventis;
40 ii>so Graev. nKilc. potuit atque ipsos lert. Moret. suhvergere
unus lieid. seil supirscripto allero. 41 juriis Pierii obl. ijuocl defeudi
posset. rf. Biirm. (sed longe alia ratio est aliorum locorum. //'V.) Oili
Medic. V. ad v. 30. (ubi negavi posse hanc formam aduiitli. Oilei etiam
Palat. //>.) 42 e nauibus tert. Rottend. et Mcnag. a m. pr. unuin pro
igneni Goth. tert. 43 Deieciti/ue tres ap. Burm. quem vide. everrit Giphan.
lud. Lucr. in verrentes et van Hoven Campens. Fasc. III, p. 232. inver-
tit Hanib. sec. ap. CorL. ; sed evertere pro subvertere efllcax verbum. Cur
tamen hic non ratis scriptum occurrit? (Sane ratis scribendum videri
potcst ; Geuilivus eniin sonat ratiuui : Lucan. III, 579. : „Fractarum subita
ratium periere ruina." Inconstans in hoc vocabulo scribendo, ut iu mul-
tis aliis, cum Burmanno lleynius; infra V, 655. uterque exhibet specture
ratis. Sed qiiam fallax sit ista, vulgo vera credita rcgula , declarabo in
Quaestionibus editioui Operum Virgilii ad pristinarn, (/uoad eius Jieri po-
tuit , orthographiani, revocatoruin praemittcudis. //>.)
quod li. 1. Miiierva facil: lllitm
exspirantem — Turbine conrl-
pitil. Homerum auleni sequuli
poelae cyclici , a aric el copiose,
iuprimis iu Noaroig suis , tra-
ctasse vidcuiur liaric uarratio-
ueiu , uL cx Quiuto Cal. colliso,
(|ui (0|)iosc Aiacis fala expouit
lib. XIV', 420 sq(j. Eliaui Ly-
coj)luoM iu Cassaudra v. 392. 3.
cuui vulyaii uarratiouc couscii-
lil. Vir^iliauam laiueu ratio-
ncm , praeter Scliol. ad Iliad. i',
66 cx Calliuiaclio , iv /ilrLoig,
Hy^iiiiis liabct fab. CXVl. uiulc
collij^o, Tiaf^icuiu aliijuem Mi-
iiervae partes bas oliiii dcdisse,
(pias Hoiiierus Ncj^tuiio dedeial ;
(|iiaunjiiani ct bic ij)se liuic va-
rialiiiiii b.cum fccisse videri j^ol-
e.st , (liiiii inlcrdum lolam rcd-
ilu-^ .\(liivoiuiu ( •ilaiuilahni ad
solaiii Miiiervam rcfci l, ul Odyss.
a, .526. 7. )•, 135. 145. {Qnij>-
/» ii (iiiii (• usiji |)aliiiii , \id. IV,
217. Iiuiiia couveiiil iiidi^uanli.
JVch. — vid. eliam Passov, fid
Ters. Sat. I, 88. Post Jalis \\\-
teirogaiidi siqiiuiu |)osuil loliiiius,
quod debililat vim iroiiiae. //>■.)
40. 41. iiiiiis ob uoxam.
Ergo dea Acliivorum aiitca stu-
diosissima uuius Aiacis scelere
adco exarsil, ut iiuiic iii omne
noincii Achi\'um saeviret. cf.
Trypbiod. 647 sq. Ipsos Ariii-
vos; nisi docLiorcm ralioiieui
vis sequi , uL posl classcm nuu-
tan iuLcUigasj uLi iiouiiunquam
lil. cf. liurm. ob ^^frtCf.v, Oilei{.,
iiisauam libidiuem, slupro Cas-
saudiae illaLo iu Miuervae tem-
plo , iii coiisjiectu ij)sius deae.
I)e Cassaudra ei(jue illaLa iiiiuria
vidc iiif. ad lib. II, 403. Vaci-
ims lioc lioiK'stc , i^iavilcr la-
meu dcclaialur j)cr iioxain cL
j)ery///v</.s.
42 — 45. Eii c\ciiij)luiii deac
liilmoii modcraiilis. Aliud lu-
iioiiis esl iiif. IV, 120V. Exc. I**
ad b. V. (quos ibi laudaL Hey-
AENEIDOS LIB. I, 40 — 48 75
llluni, e.\s[)ir.inlein Irnnsfixo peclore flamnias,
Turhine conripuit, scopnloquc infixil aculo. 45
Asl ego, quae divom incedo regina, lovisque
Et soror et coniunx, una cum gentc lot annos
Belia gero. El (juisquam numen lunonis adorat
48. ADORET
44 .si>iranteni Meiitel. pr. transfixo corpore Sprot. et Mcuag. sec.
temjwre Probiis legit iii Serviauis, et memoratur piclura Ardcae iu templo
Castoris et rollucis, Capancns fulmen (fulmine) per utra<jue teinpura tra-
iectus. (^ineptum teinpore. Qui enim , traiecto tempore, exhalaverit flara-
inas, quum exbalare sit pectoris? TFr.) — Scd qui \egm\\. pectore , de
Accio translatuni aflirmaut, qui ait in Clytaemnestra de Aiace : In pectore
fulmen inclioatum (f. indo actum") Jlammam ostentabat lovis. 45 In-
Jlixit legorunt nonnulli ap. Pierium.et sic lunt. et iam olini Cornntus apud
Serv. (et ita certissime scribcndum ait Wakef. ad Lucret. \ I, 390. //>0
Sed acuto scopulo in/i gi mcVnis. 46 Divom Burm. ex Gud. Jk7 annis
Hanil). pr. et Zulich. perpetua variatione. 48 aut t/uistjuam Pierii Lon-
gob. cum aliquot aliis ; item quinque ap. Heins. Voss. haud iju. aj). Pie-
rium alii: aut quis iam, vel ecquiscjuam Goth. sec. et quis iam edll.
Mediol. ct Goth. pr. en ijuisquam. Sed praestat et. Porro noinen non-
nulli , ut solent. adorat et imponet Rom. et alii ap. Pier. Medic. et multi
alii ap. Ueius. et Burm. it. Goth. tert. iuter quos iionuulli imponit. Vul-
gatani defendit lUirni. Heinsius vero alteram , et meo quidcm iudicio re-
ctius. Maior enim vis absohitae orationi incst. {Jdorat — imponet opti-
morum est librorum Jectio ; adoret — iiiiponat etiam in Palat. Orta lectio-
nis diversitas e diversa horum verborum terminatioue at — et; vid. Q- ^ •
VI, L Forma orationis ilhistratu est Q. V. XXXI, 2, c. et XXXV, 7, b.
Indicativus in tali inlerrogatione mirantis est vcl indignantis, Couiunctivus
dubitantis; ille igitur ponitur , ubi signilicamus , de quo loqu;imur, id iieri
quidem vel tieri posse, sed mirari uos , quod liat ; hic autem indicat, non
iiius, iis adde Wa^iicr. ad V<i- Haiid dubie lioc cx Tiai^ico ali-
lcr.Vl. I, 116. eL IV, 670. I^r.) quo adscivcrat.
Argulalur Sorvius advocans di- 46. 47. Cf. Acn. Vil , 304.
scij)liiiain Etruscoruin, ut soleL 307 — 310. inccilo , li. e. cjuae
Facla per lcnijieslalein naviuni sum ; sed illud maiove cuin di-
dispersione ad Capliareuin , Eu- gnilate. Incessus dcavum, in-
boeac (cf. inf. XI, 260) pro- primis lunonis, gravitale sua
monloriuin , Aiax Oilei f. ad notns. Propert. II, 2, 6 incedit
Gyras petras , propo Mvconum vcl lofe digna noiur , li. e. tam-
insulain, aclus naiifragiuin fo- quani altera luno. (vid. Mark-
lil. Ipsuin voro Pallas fulmine land. cpisL p. 81. et Lcnz. ad
percussuui j)rocelhic vi scojiulo Stat. Silv. I, 2, 98. Jrr.) Joii.s
rliam illisil. — IUud vero ca- .soror et coniiix cx Homciico:
slum jjoetam ausum csse miror, %a6iyvYirt]v u\o-/pv t£ II. n, 432.
oum, i.\\\\J'ulmine pcrcu.s.sii.s QXi\\ cL Orda. — 48. Praeclare ad
in pvclore , ignem ore exhalarc. invidiain hella geix) , pro, eani
76
P. VIRGILII MARONIS
Praeterea, aiit siipplex aris inponet honorem?
Talia flamnialo secum dea corde volutans, 50
Ninil)orum in patriam, loca feta furentibus austris,
Aeofiam venit. Ilic vasto rex Aeolus antro
Luctanlis ventos tempeslatesque sonoras
Imperio premit, ac vinclis ct carcere frenat.
49. INPONAT
crcdfie nos , aUquid fieri. r,leg. in oLit. Dnisi vs. 7.: „Et quisquam
leges audet tibi dicere ilendi?" Ovid. Am. III, 8, 1.: „Et quisquam
ingennas etiamnum suspicit artes?" ad qnem vs. plura congessit Ileiii-
sius. Futurum unpoiiet qnare a multis librariis in Praesens mutalum sit,
facile apparet; non aeqiie , quomodo Praescns in Futurum mutari potue-
rit. ^''ivcrsa autem Teinpora posuit Virgilius , quod praeterea adorat
idem est , qnod adorahit ; cfr. quae de particulis iam et mox notavi ad
Ge. I, 450. Praeterea liic i. q. posthac; similiter de tcmpnre Cc. IV,
502.: ,,nequc illum — praeterea vidit. " Jfr.) impendit IVIoret. sec.
imponit odorem Mentel. alt. a m. sec. honores Goth. tert. Hamb. sec.
in Exc. Cort. ed. Ven. 1472. 51 loca plena Leid. unus ex interp. Lo-
cum ante oculos liabet ct versus cx eo repctit Seneca (}u. Nat. VI, 18.
53 luctatos Gud. {luctantes Medic. JFr.) 54 et v. Nouius et duo
Burmann.
perderc cupio. nnmvn Iiinonis,
iiie. aL quaiito gravius! Adum-
brala autcm liaoc ex Odyss. v,
128 sfjq. — 49. Praciena, ))ost
lalia, in posterum; est llpme-
ricum STCFira (vid. V, I.. //^>.)
houus , solciiiie poelarum dc sa-
criliciis, lil)alioiiibus etc, quae
iti dcoiiiMi lioiicrcni (iuiil, ali-
quaiiltim oiiuiliis Iiahcl. \\\-
pressit \ersum Ovid. Am. IM, 3,
33 J'l //uii(jiiaiii pid litra Joris
iniponire vma' ? lam vidcs lio-
tioniu. plus (lij;nitiitis epicac lia-
bcre. Mnius oliam decus ndie-
cto siijjplex , vocabulo reIi<;ioso,
quod omniiio. ul ^iipji/ican, nd
cullum deoiiim rrlci lnr, sacris
vd |)recil)us laclis.
50. Nota iiarraiidi arlificium:
non anle vcrbis consilimn luno
oxpoiiil , scil slaliiii , qiiid ca
|)ere^eril, subiit-itur. Ilabuit
autem pocta ante ocubjs II. i,
230 sqq. u1)i luno Somnum adit.
51. 52. Ainihonim h. I. ven-
lorum, *.\\{\ pciiurbaii aeris, n-
penlinanimqiie ac praecipilmn
pliiviariim caussae sunt. feta
j)octicum, ut gravida, jilena
aiis/ris, oimiino ventis, sed au-
s/ri siint saovissimi in mari Me-
(litorraneo; ijritur melius boc
s:;enus ponitur. ad insulam ./eo-
liaui venit b. e. unam ex Aco-
liis seu Vuk-aniis et I-ijiaraeis.
Sed unaiu lanlum norat llome-
rus Odyss. y., 1 sq. v. Excurs.
ad ]i. I.
52 — 5G. Ornati versus; Aeo-
lus incUisos tenet ventos. vaslo
au/ro , naturale- enim est , va-
j)orem el sj)irilum j)er loca con-
cava (subterranea) motum con-
cilari, sicque lieri ••c///////i. vid.
Senoca Qu. tiaL VI, 18.— 54.
AENEIDOS LIB. I, 49 — 59
77
llli indigiianles, mngno cum murmurc montis, 55
Circum claustra fremunt. Celsa sedet Aeolus
arce,
Sceptra tenens, mollitque animos, et temperat
iras.
Ni faciat, maria ac terras coelumque profundum
Quip[)e feranl ra[)idi secum, verrantque [)er a\iras.
55. I^DIGNANTES M. MONTIS C. 56. ARCE S.
55 vasto cum m. Oud;ut. et Leid. sollenni variat. (Addidi commata;
cum murmure, i. e. ita ul. murmuret; cfr. Not. ad Ge. II, 424. montis
autem cum murmurc iungendum essc , intelligitur ex vs. 245.: ,,Unde per
ora no\pm, vasto cnm murmure montis, It mare proruptum. " Ex eo-
dem vs. liuc illatum vasto in aliis libris. //^/.) 56. circum Hcins. ex
scriptis onniihus. vulgo : circa. circum castra Ihmib. sec. ferunt Mc-
nag. pr. 57 tenet Dorvill. moUisque unus Ileins. 58 AV faciant
Priscian. ct Medic. Etiani Pomponius Sabinus. (vid. Q. Y. VIII, 2, a.
Vss. 58. et 59. trauspositi in cod. Alb. //>.) 59 rahidi Moret. sec.
vertantcjue Menag. pr. et ed. Ven. 1472. versantque Vratisl. trahe-
rentque Oudart. traerentque Leid. unus. ruerentque Hugen. sed ver-
rant egregie pro diripiant , spargant; et est omuino voc. ventorum. jyer
aures lunt. ed.
:mperio primil , j^ravius (juam
regit, et Jhnal plus quain te-
iiet, toliibct. pincu/a per car-
cerem declarantur. iioil cnim
compedes esse possunt. Sunt
igitur [)ro custodia.
55- Optinie iuiiges : Jrernunt
cum murmure muntis. Cerle
murinur monlis rccte iiingitur.
(vid. V. L. /^/•.) nam (piae ocu-
loruni auriunive sensu accipiun-
tur ali(juo in loco, ea ipsi loco
tribuuntur. cf. int". 124. Praei-
vit autem nostro Lucrct. VI, 196
Speluncas — venli citm , lem-
pestate coorla, Impltrunt , nia-
gno indignantur muriaure clau-
f>i. Virgilius vero Statio Tlieb. I,
347 Jam clau.slra rigcnlifi Aeo-
liae percussa sonant clc. item
Valeiio Fl. I, 574 s(pi. (jui to-
tum locum illustiat, inprimis
591 s(|q. — Jremunt autem
venti circuni clauslra, spiracu-
la , erumpere volcntes.
56. 57. Celsa iii arce , extra
anlrum, alto in montis cacumi-
iie, inlia 140 au/a dicta s. re-
gia. Sic ap. Ilomcrum Od. x pr.
habet rcgiam Aeolus, ut et apud
Quintum 1. c. 475. ino//it ani-
mos, miligat, li. e. domal, 8ci~
^K, rcprimit ac coercot eorum
impetus, et ira.v, furores.
58. iN l faciat — quippe fe-
ranl ex^iuisilius quam vulgare,
(piod ni faciat Aeolus , Jerant
uti(pte , 8r], S^ ^a. Etiam pe-
dchtris oiatio poslularet; Quip-
pe , ni Jaciat , Jeranl. alio or-
ditic. projiindum coelitm , al-
tum, V. ad Georg. II, 288. Ha-
buit i)oela ante oculos Lucrel. I,
279. 280 Venii — corpora cae-
ca, Qtiae mare , quae terras,
quae denique nuhila coeli Ver-
78
P VIRGILII MARONIS
Sed pater oninipolens speluncis aljdidit atris, 60
Hoc metiiens; moleni([ue et montis insuper altos
Inposuit; regemque dedit, qui foedere certo
Et premere, et laxas sciret darc iussus habenas.
Ad quem tuni luno sup[)lex his vocibus usa est:
Aeole, namque tibi divom pater atque hominum
rex 65
Et mulcere dedit lluclus et tollere vento,
Gens inimica mihi Tyrrhenum navigat aequor.
60 addidit trcs Btirm. inter quos Uamburg. pr. addidit irnis pro
var. lect. 61 Id inetuens tres apud Burm. ex v. 23. (.vid. Not. — jnun-
/<?5 Medic. mollem idem; niontis Palut., item , si Ambro^io rredimus,
Uomanus , si Bottario , montes. IFr.) 63 lapsas et iussus dare sci-
ret iidem. (^Pessime ; uumquam euim , si discesseris ab Aeu. VIII, 425. et
XI, 309., (juorum locorum alia est causa, uec producitur brevis vocalis
aute vocc. a cousouis sc, sp, S(j, st, incipientia, nec corripitur apud Vir-
gilium. — iustus j)ro iussus fortasse scribeudum ait Wakef. ad Lucret.
V, 922. /f'r.) 66 emulcere Mead. i'entos Donat. Acro et edd. uon-
nullae; etiam Hambur^. sec. miuus docte. cf. Burm. [fentos etiam Palat.
Ipsa verborum colloiatio, etiam in poeta minime ne^li^euda, osteudere
videtur , uento legendum esse. Si ventos scripsisset Virgilius, haud du-
bie cetera ita composuisset : „Et lluctus mulcere dedit, et tollere veutos;"
nihil reveritus syllabam brevem iu dedit. At vix Lalinum tollere ventos
hoc quidem sensu; vid. Fr. A. WoU". Analect. lit. fasc. I. pag. 189. If^r.)
runt ac tiubilo i'exanlia turhine
raplant.
60 — G4. IMmum ventos spc-
luiicis iiulusit, innuper, prac-
tcrea , tnoleni el (quac /«o//.v cst
explicatio) mnnles allos iis im-
j)Osuil. Nisi pracslat insuper ad
iniposuit rcfcrre, suj)cri:iij)osuit
iiioiitcm altuiii. (nierito lianc
cxj)licaliuncin pracfcrt \V un-
derl., insuper jier viifQ^zv ex-
jilicans et liunc vers. conferens
cuiii III, 579. SeJ (juuin sujna
vs. 23. J d nietuenH scrij)scrit,
li. I. //,M
vid.
(^). V. XVII, .;, 1.. irr.) foedere
terlu, ccrlahi;c, rationc; non
tem^rc ct j)ro coruni iiiij)clu:
preinerv , liabcna.s inliihcrc, rc-
tralicrc: oj)j). /</.va.v </<//>' , laxa-
ic. modo cocrccrc (v. 54 Jieiia-
re) , niodo libcriorem impetum
concedcre, omninoque modc-
rari. iussus a love. cf. 77. {^Jd
(jueni cct. , i. e. qucm allocuta
est; vid. V.L. adX, 742. JVr.)
65 — 69. yieole , nainque —
poclica ralio, qua (llomcri cx-
eniplo yaQ v. c. Iliad. w, 334,
ubi cf. Ern.) (Pindar. Olynip.
IV, 3. //'/•.) lormam pedcstris
oralionis in caussa rcddenda re-
linquil ct simul oralioni velie-
mcntiamalicdus conciliat: yieo-
le , (juando(|uidein tibi Inpiter,
7cari]Q dv6Q(ov xe a>£wv Tf, dedit
hoc , /// possis tempeslates exci-
tare et sedare , concila -yenlos,
ut ant obrualur Jluctibus classis
mihi iiwisa , aut disiiciatur.
Mulcere Jluctus , rcprinicrc, et
totlere cos fento, b. c concitare,
AENEIDOS LIB. I, 60 — 72
79
Miiim iii IlnliaTii portaiis victos([ue Penales:
IiK ule \'un veiilis, siihniersascjiie ol)rue puppes;
Aiit a^e diversos, el disiice corpora ponto. 70
Siinl rniln bis septem praestanti corpore Nym-
phae ;
()iiarnm quae forma pulcerrima Deiopea,
70. divkrsos; 72. quarum, pulcerrima,
Deiopeam C.
68 liion Ttaliam srx ap. BuiTn. cum eil. Ven. 1472. (male ; ubiqnr enim
a|)ud Vir^ilinm Ilium cum clisionc; vid. inira II, 24l. 325. Ill, 3. 109.
V, 756. VI, 64. //>.) in omittit etiam Gotli. pr. iji Italia Leid. at Ovid.
Ep. VII, 151 Ilion in Tyriani transfer felicius urbem. cf. Burm. 69 ijue
abcst a Ven. (et eiicitur a Waket'. ad Lucret. V, 413. //>.) summersa-f-
tjue Rom. et alii. subversas coni. nonnuili apu(i l'ierium, quia obrui prins
quam submergi; malc in pocta. 70 diversos Ileins. restitnit e Codd.
conscnsu etiam ap. Picrinm. vulgo cliversas, quac vulgaris ratio foret. Ila-
bent hoc pauci codd. ut Goth. tcrt. a m. pr. (ctiam Paiat. et Aib. //>.)
sed legitur ap. Diomedem in arte Grammat. et Uonatum in Andr. Tcrent.
et Schol. Lucani IV, 457. (idque tenet Wakef. 1. I.; idem ponto etiam ad
obrue et age refert. //>.) dissice scril)unt ferc post Medic. et Rom. li-
bri; solent enim vetercs et librarii et marmorarii e duabus literis i aiteram
tantum exhiberc. v. Ileins. curpora dissice Oudart. divide lleg. [)ro giossa.
discute alter Ilamb. vento pro ponto Mcrct. pr. et Lcici. a m. j)r. eadem
diversitas Aen. Vll, 528, Lucan. V, 570. Burm. 72 Quae formam pul-
clierrima Medic, Heinsio notante, cui graeca ratio impcnse placct; non
ut alle insurgant. Illustrant
verba Ceida cl Burni. Sumluni
ab Ennio Aiuial. XVII Auster et
Acjuilo F.iido mari tnagrio Jlu-
ciii.'i exlollcre certant. Odyss. x,
21. 22 Kiivov y^Q T«jiti?/v avi-
jucBi' noii]G£ Kqovicov. ""H ^lv
nciviinvui, 7]6' oqvv^.iv^, 6v x'
iO-ikiiai. Illustrat et Dionysii
Perieg. vcrsiis 464 Aiokov , oq
y>y]i]xa. ^sz' dvdoaoiv ekXa^e 6ai-
QC(, KoiQc<vii]v civi(.ict3v xkoveov-
rcov & ioxci^iivoiv xt. naxi^at
por actjitor. 68. l^ulccrrimus
vorsus vcrboi uni dilectu! ut in
Ilalia novain sedcni quaeral. cl".
VIII, 12. (juo ipso Iliuni resti-
lutum videri polerat in Ilalia.
Ovid. Fast. IV, 251 Cum Tro-
iam Aencas Jtalos portarcl in
agros. 69. Inviilc, ut iniicere,
inmiittcrc, fim, ini])etum, iram,
rentis , tertio casii. Sic mciius.
h. e. venlos concila auclis viri-
bus. Servius ex Ennio: i/ictis
Jioinanis incutil iram. suhmer-
sas ohriie jTiavius quam, sub-
mcrge. (vid. Q. V. XXVIIII, 5.
//'7-.) age cLiversos^ dissipa,
disperi^e per diversa, ut Serv.,
et ilisiice corpora^ \\. e. cos, sed
praeclare, corpora, qui{)pe nau-
Irai^io faclo mari meisos. At-
(jue sic factum vidcs inf. 118.
128. 129. Vi tamen ojipositi
aliam scntentiam recjuiras: ut
pcr varia maria erroribus ex-
crceantur. Sed obstat vocab.
corpora.
71. Locua expressus ex Iliad.
80 P. VIIKWLII MARONIS
Coiimi])i() iuii^am stabili propriainqiic dicabo,
tamen ita expressiim a Fogginio , scd forma. (vid. V. L. acl V, 570. /rr.)
ijuae est Jurina Hainburg. |)r. quae jormu eat Bigot. Letopea non niodo
Medic. sed et Uom. cum aliis Pierianis , Heinsianis tribus exceptis , Zulich.
tres Gotli. Lihronim itaqnc aiictoritatc crat rccipiciiduni , nisi liibrica iu
iiiic ToiJ /// scdcs essct. (codiciiin aiictoritati , tuni Uonati ad Tercnt.
Phorm. Trcdog. 3- ct Ser\ ii Fiddcns. testimonio , obsecutus edidi Deiopea,
ac |jroinde inutavi interpunctionem , iit ctiam X, 225., Mediceum secutus
auctorem : „Quariim (juae landi «ioctissiina Cymodocea , P. ;" mecuni
seiitit lalinius. Exiiuisitior loqiiendi ratio locura corrumpeudi dedit. Deio-
peiiun Palat. //>.) Porro alii Diupeu , Diopeam. Gr. est ^rjionr] et
Jr^ionna. cf. ad Georg. IV, 343. 73 In connubiu noli cum Grammati-
cis piitare mediam corripi, aiit systole aliqua id lieri posse ; sed proium-
tiandum connubjo , ut sint tres syllabae. (Hamsliorn. Gr. I-at. pag. 723.
docet , connubium correpta altcra sjllaba active et dc viris dici , eadem
])roducta connubiuin [lassive et de leminis; idque multis exemj)lis con-
lirmare studet Vir doclus — Uamsh.? — iu Ephemerid. littcr. Icnens. ai.
1826. no. 132. Sed lictuni hoc est, non verum discrimen : larbas Aen.
IV, 213.: „ — Dido — con n ubia no s tra Uepulit;" contra Uido vs.
31G.: „Per connubia nostra oro. " IV, 535.: „Nomadumque pe-
tam connubia supplex?" contra Vll, 96.: ,,Ne pete connubiis ua-
tam sociare L a t i n i s. " Nec video , quare ca , quae statim allcram , ad
viros magis , qiiam ad femiiias referamus: Aen. I, 73-: „Dciopeam Connii-
bio iungam stubili;" idcin vs. IV, 126.; aut etiam IV, 168.: ,,fiilscre ignes
ct conscius aetlirr Couniibiis." Censor modo laud. novies ita connubium
corrr|)ta seciinda apud Vir^iliiim legi ait ; sctl qiiantiim huius rcgiilae lidei
detrahitur vel eo, ([uod iis ipsis locis — sunt autem hi : Aen. I, 73. 111, 136.
IV, 126. 168. VII, 96. 253. 333. XII, 821. — tanfum hi casus connubio
et connubii.s leguntiir; nam vs. VII, 555. eximendus est e ceterorum nu-
mero , quod ihi libroriim j)racstantiorum consensiis coniupia pro connubiii
reponi iiibet. Miro sane casu factuin , si illius forinae connubiuni uiiiiin
Accusativi.m plural., cfr. Arn. III, 319. IV, 213. 316. 535. IX. 600. Xil,
42., alleriiis ronnubium soliun Ualivum ct .\l)latiMiin usiirpaverit piMla.
Dcnique si (■(•rto arguniento Vir illc doctiis dcmonstrare volebat , allcram
huius vo( ahuli syllahain etiam coriipi, dcbebat aliquod exempliim cx po-
slcriorc parte pintameti i elegiuci proferre ; ipiod vercor expertiis ne ille
frustra quacsituriis sit. Nam (juod quis ex Sidonii Epithalam. dict. Pole-
niio et ..-traneolae allerre j)ossit vs. 1.: „Prospcr connubio dies coru-
scat," id in liac disjiutatioiie nulliiis cst ponderis. Qtiac quum iti sint, in
Ileynii sententia acijuicscendiim jiiito cum llcrmanno lllcm. Uoctr. Mctr.
j). 63. S<d erit fortasse, (jiii mirifiir, qiiod , (juiiin diirior hacc ratio vi-
deri j>0!i.sit, jiafis tamcn illa Viigilio frcijiientafa, noii coniuf^ii voi abiilo,
«jiiam connuhii , eiiisinodi locis iifi jjoefa inalucrit. Causa cst iam a vctc-
ribiis laiid.ifa iii Virgilio .sei inonis |)rojiricfas. Connubium ciiiin jirojnie
dii itiir dc i n c u n d o I c g i l i m o m a t r i m o n i o , die JnKnupfun^ elie-
\, 2G7 .'•<|<|. Alias Iiiuoni ( lia- twv ronntihio iitnf^ani. (de vi
ritcji vcl iiurnc adsiwil; li. I. ;uli. j)n)/>riu.<< vid. Nol. od Ei 1.
Nyinjiliac: (juod olisc rvaiidum. VII, Sl. ///•.) acniulahi.s porta
Vid. Kxcur.s. II ad li. I. — 7.^. osl iilud .lcotioj ().-rf(/u£»'«i xiu
Verlia slalii/i /irojtriiinKjiir i/icii- ai]v xtxAiyffi^rrt ctxoiTlV. Dita.s
/>i, , li. c. d;il)() .siiiijiiii iler, nd tortc, vs.s. 74. 75. .srnteiiliani
ornatum ct dcdarationcin rcicr nimi» cssc protractani ac vcrbo-
AENKIDOS LIU I. 73 — 79
81
Oiniiis nl tocuin nierilis pro talihns nnnos
IaI^iI. »1 |)ulcra laciat lc ])role j^arenleni. 75
Acolns haec conlra: Tuus, o regina, (juid oi^les,
lApiorarr lal)or; niihi iussa ca])esserc Tas est.
Iii mihi, (luodcumque hoc regni, tu scej)lra lo-
venKjue
Concilias; In das epnlis adcuniherc divom,
iic/ier J'erluiltnisse in Roem. Sinne, sivc nach Iloemisc/ien Gesetzen, viil.
1.73. 111,136. IV,126.:213.535. VII. 96. 253. 333. XII, 821., cfr. Creuzeri.:^/^-
nss der Roeni. Jntiijuitueten §. 57.; coniufriuni de iuncto quovis matnmo-
iiio, dif r.fie selbst, sive dus eheliche Jerbundensejn, v. Ge. III, 275. Aeii.
IV, -48. 172. 431. Et contrahitur matrimonium per c o n n u 1) i um, non per
c o n i u g i u m ; nec c o n i u g i u m , sed c o n n u b i u m est in partc civitatis
Uoraanae, connubii ius, non couiugii, liabere cives Homani dicebaii-
tur. Hinc etiam oriens iure matrimonii cum aliquo ailinitas connubii
nomine appellatur, ut Aen. IX, 600. XII, 42.; Coniugium autem sola
\iri et feminae societas ; quare coniugium etiam i. q. vir vel uxor, ut
II, 579. III, 296. XI, 270.; liinc etiam dare coniu^ium, ui dare uxorem ;
ilem abnegare; cf. VII, i2d. 433. Ceterum negligi interdum a poetis lioc,
(Hiod iiidicavi, discrimeii, nemo mirabitur. Honestum counubii nomen
rei turpi pra.tenditur Aen. III, 319. IV, 168. 316. /Fr.) 75 faciat te
pro/e beatum Bigot. (^et 9. //V.) 76 Aeolus e contra sex ap. Burm, a
librario barbaro , ut iere semper. quod nonnulli ex Heinsianis ; item ex
Pierianis. (^et Alb. idque , nisi tenuiore iide niteretur , teneri ibrtasse pos-
set; vid. Bach. ad Tibull. II, 5, 18. et IV, 6, 15. //>.) quod opias duo
Hamb. et ed. Veu. 1472. ut et alibi. 77 labos Zulich. (vid. V. L. ad
Ecl. III, 56. //>.) 78 quodcunque hic r. Goth. pr. 79 Con-
citia Kora.
sain. At oratoria arte moratur
luno in exponendis iis (|uae vini
ad Acoli animuin habere ])0s-
sint. — 74. Ornnis lU lecurn.
7/c uiiv Ukbtcd ijiiara Tcdvra.
77. Jlxplorare , rccte secusne
i(l fiat, (juod velis fieri. li. c
llcctone liacc an secus a nie po-
stulcs, tu ipsa videris. Prac-
nmnit transitum ad Ncptuni in-
dignalioncm dc Acoli audacia
V. loO s(j([. Simplicius Homcrus
Iliad. I, l'\5. Avbu, o Tt 7^00-
ving, rcXtaui be us {}vpog uvco-
yf, VcMus ad lunoncm; (|ucm
versum clalihi lopclil, utOdyss.
f, 8^. — 78. Vcrba liaiic scn-
lciiliain iuiKlunl: luis in me ol-
\'nu;iL. ToM. II.
ficiis dcbeo totum boc vcntorum
rc^nimi , quod niilii a love im-
petrasti , quin et ipsum inter
dcorum ordincs locum ; is enim
designatur antiqua poesi pcr
istud : epidiii accurnhere Uiuum.
ut de somno Homcr. I. 1. v. 241
li^u-xivdltav. Obscmiorem ali-
quam iabulam, fjuam anliquior
pocta Jiaud indocte invcncrat,
subesse necesse cst : scilicct an-
tiijuiores poctac, qui acrcm, at -
iiiosjibacram nos dicimus, j)cr
luiioiiem dcclararunt , eius bc-
iiclicio Aeoluin dcum factum
narra.sso vidcnlnr: quandoqiii-
dein acr concilaUis venlos cicat.
Cerlavit aulein iMaio cum Ho-
6
82
P. VmGILII MARONIS
Nimbommquo facis tcmpeslalumqiic polciitcm. 80
Hacc uIjI (licta, cavum convcrsa cuspide moii-
tem
Inpulit in latus; ac venti, veluL agminc facto,
Qua (Jata porta, ruunt, el terras turbine perflant.
Incul)iiere maii, t()tum([ue a scdibus imis
Una Kurus(jue Notusque ruunt crebcr(juc pro-
cellis 85
Africus, ct vastos volvunt ad litora fluclus.
80 parentem Hamb. sec. 82 at v. tres Burm. non male. (miiltum
praestat ac ; de qua re \\i. Q. V. XXXV, 6. Wr.) 84 turtunique le-
gelnil et hic Marklaudus Epist. crit. p. 52. ubi illud torium in plura poe-
tarum loca reducere allaborat. [tutum deieudiuir a Cortio ad Lucan. V,
600. //>.) 85 crehrisquj Mead. Crolli. tert. a ni. pr. Ceteruin nuUus
habet: IJna Eurus lioreasque ruunt, vel Una Juurasque Aqudoque r.
hunc tamen in hac tLmpcstate inprimis expectes, qua ad Libyani delVratur
classis. (Satis luerat trium meminisse h. 1. ; inlra vs. 102. etiain acinilonis
mentio ht. //''a.) 86 yljjricus nndti (i. e. quatuor aj)ud Burm. // >.)
scribunt. Ajjricos Rottend. et Goth. pr. ad sidera Bi^ot. et irleni (ioth.
pr. tollunt ad sidera Hugcn. pro div. lect. scilicet ex v. 103.
Ricro Iliad. |, 238, ubi luno
Soiiino T>()ovov ab Vulcano aflh-
brc iabricandunj proniittit. Cci'-
da ita illustrat, ut veleres di-
cal credidisse, in lunonis ])olc-
slate rcijna cl impcria essc; pa-
luin eoininode. Yerba coiicilids,
c/as, pro praetci ilis. Cunciliare
ad plura rclcitur. /oi-em, pro-
pitiuni reddcndo, bcnevoienliam
eius rcgiiiitiK/ue ah eo impe-
trando.
81—83. (Scind potcslatis
Pronoin /lic adinonmsse leclo-
rciii sulliciat, dc (|ua cxposiium
(^). V. XX, 2. // /•) il:icc ca-
doin ap. Quintuin I. 1. XIV, v.
479s(|(|. Acolus j^foclv vn^ ax«-
fttfTDKSlV (lyO^ 1^'^y" TlXl>e T(iicd-
VI) — jitc( d ihotj^f -/(oAfor)/!'.
(non iii.ilc (■|)itb('liHi adici it iio
kIci" cinuin iiiDMtciii, pioplcr
aiitrum.) ( 1. I(.( . Val. \'\. I. dOS
H(|. '1'iim \ulnli) I Kiilorhiin liir
hine porlam Impidil /lippola-
des etc. E!^ref>ie autcin dei ct
potentia et impeluosuni o])se-
quium declaralur, uno sub ictu
monte (non, ut oliin accijiicbam,
in lalus dimolo, verum) lalere
niotitis percusso liasta dei, pcr-
ruplo et sic patefacto. In laliis
est pro iu latere, ut iiil". v. 1 14
Unam — in puppim /eiil. Alius
jioela (quanujuani et nostrum
idcm faccre volunt iiilcr[)retcs v.
Hiirm.) rc])a^ula o.stiorum solvi
iussisscl. Simjibcior llomerus
Od. E, 291 sq. ncc lamcii minus
sublimis. vStalius Vir^ilii vcsti-
giis institil: diibiaiinpic iii,.i;<i
fniffor iinpiilil Odm Iii /aliis.
Tlicb. I, 1 10. (■('// i(/-.va r«.sy)/(/c,
liaslac; (juniii ])io scejilro i;c-
slarc diis soiciiiic c.st , Iiaiic in-
lorqucl, iiimiillil, riij)la(|uc ru-
|>e viaiii vciilis lacit, (|ua cruin-
paiil. (Cclcrum animadvcrtc viin
AENETDOS EIIV I. 80-02
83
Ii)sr(iiilliir clainoiMmc vinini slri(l()r(|iie riKlcnluTii.
Kiipiiinl subilo nubes coelunujue (liein(|ue
Teucrorum ex ociiiis; ponto nox incul)at atra.
Inlonuere poli, et crel)ris micat ignihus aether; 90
Praesenlenujue viris intentant omnia mortem.
Extempio Aeneae soivuntur frigore mcml)ra;
87 It ctielo clamortjue v. ap. Prisciaii. libro VII, sed aliter scripti et
Eiitvclies Graniinaticiis aixul Ileiris. {rudenteia Medic. ap. Fogg. //>.)
88 -Irripiunt Ilarab. pr. tors. ^lbripiunt Burm. {subitae scripsisse Vir-
^ilium, exploratum habet Wakef. ad I.ucrct. I, 1109. Ifr.) 90 et ah-
est a Sprot. Hamh. pr. et ed. Ven. et malim deesse ; habet Schol. Horat.
I od. 34 c. cett. Sed infinita loca in poeta sunt, ubi aurium iudicium aut
sententiae vis ]iostulant, ut eiiciatur copula, quae tamen tuta latct suh co-
dicum praesidio ac tutela. Nihil adeo novare licet. (,Sed certe uhique con-
silio vel omisit, vel addidit copulam Yirgilius : prorsus autem a more Vir-
gilii ahhorret einsmodi asyndeton, quale hoc est : ponto nox incubat atra:
Intonuere poli: crehris micat ignihus aether. Quare non debebat N(„b-
bius in Syntagm. locor. parall. p. 128. copulam expungere. Praetcrea non
sunt praJtereunda , quae in V. L. ad Ge. I, 330. notavi. /F/.) aer MSS.
(Traev. 91 montem Medic, a m. pr. 92 E.vtimplo scribitur iii
noiuiuUis.
rli}i.hnii daclylici Inpulit in la-
fns. /rr.)
84 — 86. Incuhuerc^ iiicuni-
bunt, IvkziiGov , STtexQaov, ivi-
Oxtji/^av. a seilibus imis ntunt,
li. c. cruunt a fundo : inl". II, 419
ijno Neretis ciei aequorafundo.
(vid. Gronov. Diatr. iii Slat. S.
pag. 15. /Fr.) Sequitur teni-
pestatis dcscriptio oninium fcre
post Virgilium poetarum imita-
tione nobilitata , in qua obser-
vandum, quomodo omnia sint
ad terrorem et admirationem
narrata. Quod undique venti
erumpere narrantur , non eo
spectat, ut uno eodcm(|ue lem-
poris niomcnlo omnes vcnti spi-
rent; verum uli , quod nalura
tempestalis fcrt, crebrae aeris
mutationcs ab onniibus inde cocli
plagis sibi succedant, cf. Exc.
III ad b. V.
87. Laudat Servius ex Pacu-
vio in Teucro : armamenium
stridor et rudentum sibi/us ; fu-
nium nauticoruuj. — 88. 89.
Odyss. £, 293 Gvv 61 veq)ie6ai
KctXvtlje Falav o^ov '/mI tcovzov
OQCOQU 5' ovQavo&ev vv^. cf.
Odyss. i, 66 — 69 et inf. III,
198, ubi nimbi, qui li. 1. nubes.
Mox poli pro caelo simpl. Nec
est vGxeQOv TTQoxeQov , quasi to-
nitru praecedat fulgur ; sed ca-
dunt crebra fuUnina cum to-
nitru.
92. Naturae verilatcm se-
quutus poeta , exemplo Homeri
Od. e, unde locus cxprcssus, v.
297 xca Tor' ^OdvaGilog kvxo
yovvaxa Y.a\ cpiXov ii]X0Q., Acneam
suiun mctu vacare non iubet.
Aliud est Acliillis cxcmplum, qui
morlem a Xantbi eluvie instan-
tem simiUter exborrcscit Ibad.
cp, 272. Antiquam sepultiu'ae
religionem buc advocare, qua,
6*
84
P. VIRGILIl MARONIS
Ingemit, et, (iuplicis tendens ad sidera palmas,
Talia voce refert: O terque quaterque beali,
Quis ante ora patrum Troiae sub moenibus altis 95
Conti^it ()p[)etere! o Danaum Ibrtissime gentis,
Tydide, mene Iliacis occumbere campis
Non potuisse , tua^jue animam hanc efiundere
dextra !
Saevus ubi Aeacidae telo iacet Hector, ubi ingens
93 tendens ge/iiirias Bigot. {duplices Medic. Celcruin vid. Q. V.
XXXV, 15, w. ct b. // /.) bo ora deum pr. Ilcimb. Super ^m/,s Servius ita
est iutelligendus : Duplex: liiit lorina : yu/, quoruni, ijuis. (non autem
queis) et ques , (juium, quibus , sive ab initio , (jueis, queiuni , queibus
(queis l'ulat. //>.) 96 o deest ed. Ven. I4:7ij. 97 Tytide multi male
scribunt. Est TvdtiSrig. [Tideide l*alat. //'>.) mox : occumbere Jlainmis
Hamb. pr. sed cum Diomede iu campo ante Troiam congressus est. v. not.
98 liunc aniiiiam Parrh. tua haric animani Bigot. anunamque tua hac
(saltem deb. hanc) Moret. pr. 99 et iri^ens unus Pierii, unde Gifan.
facit ut.
cum inhuiiiati iaceient, qui niari
absorpli esscnt, tanto gravior
naulragii liorror esse debebat,
ninns argutum arbitror. Pri&cis
Leroibus etuietuere ct ilerehaud
indccoruui est. — 9^. (J^^O^jcag
d u^oi iins 7t(Jog 6v /x£yaAr)ro(ja
^fiov V. 298 Od. £. et sequitur
«imilis oratio Llyssis, ut liic
Aeneae.
94 — 9G. ibid. 306 T(jig ^ia-
xuijeg Juvaol etc. Conipara lo-
cujii. ci'. Ihad. cp, 279 sijq. no-
sIj um imitatur Seneca Agam.
515 s(j(]. oppdere nwrlern, vul-
garc; poeta absolute posuit: ut
obininorUni , jiiox , obire h\\\\-
plicilcr.
9G — 98. Diomcdem, Tydei
f., polissimiun inter Achivos nie-
niorat, (juoniam cum co con-
grcssus Acnca.s a Venere morti
ercplus fuciiit. v. Iliad. f, 289
6(pJ. 811 s(|((. 1'orlissirnunL cniw
apiMllal cx lliad. f, 98, ubi llc-
lenus de eodcm: "Ov 6i] iyco
xa^TtOTOv 'Axaidiv cpt^jxl ytve-
Oi/ca. (Aliena allert Schollus II.
Obss. 15.)
99. Odyss. y, 108 Xestor la-
cta Achivorum ante Troiain rc-
censens ivitdd' iTtiua Kuxinta-
^tv OGOOL a(JL\3xoL • "Ev&a (jlbv
Aiag KtixuL \d(jtjiog, evO^a 6'
!^;^/.AA£i;t,' , sv&u de iYar^oxAoj
— £vr}a 6' ifiog qtikog VLog.
suavissimus locus! {iaet.'iis He-
clor sinipl. pro iortis , ut acer,
asper, v. 14. Scihcet, ut se-
mel moneainus, cuin .saef-uis pro-
prie ad irain, furorem , ac ve-
hementiam spectet: pro coiu-
muiii epitheto, saepc lantum in
ornatum, adhibclur in omnibus
rcbus, (|uae ad bella, pugnas,
virtutein; ad imperia, regna,
iussa; ad mare , venlos, tcm-
pcstales, pertinent. (^uo lit,
ut nonnuiujuani pcr /i>///,s-, /na-
gnu.s , polenn , declarari possit.
AENEIDOS LIB. I, 93 — 102
85
Sarpedori; ubi lol Simols couropta sub undis 100
Scuta virum galcasque el fortia corpora volvit.
Talia iaclanli slridens aquilone procclla
100 Sarpedo Meclic. a pr. m. (vid. V. L. atl VIII, 506. JVr.) suh un-
iltis alii ap. Serv. Versum hunc repetit iul". VIII, 539. {hinc illud undas
petitnm videtur, vid. V. L. ad. Ge. IV, 4.; undas taincu probat Weichcrt.
de / erss. iniuria suspectis pag. 68.; undis beue deiendit laliu. fyr.)
101 pcctora Oudart. Hamh. sec. et Leid. nec non Goth. tert.
ut Homerica 5ftvo?, alvog, aiir]-
vi']g. iclo, liasta, v. lliad. jj, 319.
uictl, periit, y.iizca. 4uainquam
cl corpus liectoris se])ulturam
sub moenibus urbis liabuit, v.
iliad. to, 786; non vero Sarpe-
donis, (jui iii Lyciam fuit ab-
ductus. (I)e sepultura liaec ac-
cijjienda putat \\ uiideriicliius,
.Mnronemque de Sarpedonis se-
j)ultuia alitcr tradidisse persua-
suin liabct, quam Homcrum 11.
71, 667. Quod cur ita statua-
rnus , nullam video causam.
l^raesens iacci aptum in re prae-
terita quidem , sed quasi sensi-
bus propius adinovenda, quod
maxime fit, ubi recens viget in
animo rcrum mcinoria , ut infra
11,275.: ,,liei milii, qualis erat !
quantum mutatus ab illo Hecto-
re, qui redit exuvias indutus
Achilli." ubi vid. lahn. ibid.
662. : „lamque a»' it multo
Priami de sanguihc Pyrrbus,
Natum aiite ora patris, patreni
qui obtruncat ad aras." HI,
inil.: „l'osl(iuani rcs Asiae —
evertcie visum supcris, cccidit-
qiie superbiim Ilium, et oinnis
liumo i'u m a t Neptunia Troia."
adde VII, 363. XI, 172.: „Ma-
i;na tropaea feruiit, quos dat
lua dextera leto." fVr.) Sar-
l)cdon in^e/i-s , ^eAcJoioff.
100. 101. Contendit cum Ho-
mero lliad. ft, 22 sq. nai Ei-
(xosig od-i (in cuius littore) noK-
kd ^oaYQiCi aal TQVCpaksiai Kan-
TCiOov iv y.ovhjGi, x.al i]^i\}i(ov
yivog dvS()c5v. Inf. XI, 257
(J//OS Sir//ois premal ille vi/-os :
quod minus audacter dictum \n-
(ieri potest, quam volvi Jl/itni-
rie li. I. sciila et gaieas. l)e quo
v. ad 119. Egregie autem red-
ditaest Simoentis nalura, qua-
lem eani adhuc esse nieniorarunt
ii qui liaec loca adicrunt. Prae-
lia autem inter Simoentem et
Scamandrum facta. (cf. Com-
nient. de acie Homerica p. 154.
To. VI Comme//it. Soc. R. G.)
Potest sane oratio nimis ornata
videri ex Aeneac personaj sed
innumcris locis poetae cum epici
tum tragici ac IjTici sibi indul-
geiit in ornatu, etiam ubi alios
loqucntcs inducunt. Vide v. c.
inf. lunonis verba 229 sqq. et
lovis 257 sqq. neque hoc, nisi
in immodica pigmenta cxcurrat
poeta, vitio dabis, ubi seinel
memineris, lovcm et lunoncm
noii propriis, scd poclae vcr-
bis uli.
102 — 105. iaclanli simpl. di-
cenli. Homeius Od. f, 313 "Slg
ctQa fjiLV ii-novx^ skaae i-iiya Kv^a
Kaz^ aKQijg /Isivdv S7ts6av(isvciv
— (liaov 6s ot tarov sa^s Jiivi]
fiKJyojLiEfwv dvi^ioiv ik&ovaa &v-
86 P. VIRCILII M AROMS
Vclnni atlversa {VMit, lliicUiS([ue ad sidera toUit.
Fraiigiiutur remi; tum prora avertit, et undis
103 aversa iina Iimtina ed. jluctumque Mcdic. a m. pr. cum aliis v.
Burm. {^Jluctuin prior lectio Medicei ; sed in eodem etiam veruin pro ve-
luni et adfersa pro adi'ersa, superscripta quidem / et f , sed noii expua-
rta r et f. Qiiare (juiiin omuino negligenlior in hoc versu exarundo fuerit
librarius , iiolim multum tribuere lectioni y/wc^ww ; cjuamijuam Potlerius
e Parisinis tantum 7. et 10. vulgatue lectioni tavere scribit; sed quae lides
habeuda ei , qui in Rom. cod. Jluctum exstare testetur, quum in eo Jlu-
stus legatur, c superscrijita ? /A'/-.) 104 pruram avertit [s. procella s.
navis) Medic. et Giid. item Rom. cum nonnullis aliis. proram vertit
Sprot. sed cedit codd. auctoritas poeticae rationl , qua avertere , pro se
a., absolute dici solet. cf. Heins. et Burm. proram advertit quatuor ap.
Burm. prora advertit licid. a m. j)r. [proram ob codicum auctoritatem
praefert laluiius ; sed quam commode illud et undis dat latus procellae
tribuatur, non dixerim. Prora defendilur etiam Servii explicatione. Si
diflicilior lectio eligenda est , utroque, sive prora , sive proram amplecte-
ris , suam habet difficultatem ; at proram iortasse originem debet prae-
gresso /Mw; et ita saej)e forina et sonus vicini vocabuli valuit ad corrum-
pendam lectionem; sic quod paulo ante legitur in Mediceo adfersa , debe-
tur veri)0 subiecto fcrit : vs. 108. in eod. Medic. a m. pr. laxa latentia
jiro saxa /. ; 115. Im pi/ppim; 132. vos generos a m. j)r. j)ro generis;
320- nuda genu, nudoijue j)ro nodoque; 414. inoUrive molam a m. j)r.
pro iiioram; 429. excidiunt a m. j)r. pro excidunt; 549. item a m. j)r.
pueniteant , sunt. IV, 515. legitur: ^Ouaeritur et nascentis equi ; "
ubi a. m. pr. Medic. „Quaerentis et n. e. " VII, 638. item a m. pr. rapi-
dus rapit pro trepidus r. IX, 484. in eodcm extremis miserae pro ex-
treinum miserae., adde XI, 236. 247. 538. : „iSw/ncnit amor *«/)itaque"
Medic. a m. j)r. Vid. etiam V. L. ad III, 627. IV, 464. VII, 444. VIII,
338. iiiprimis XI, 609. iVorrt etiam Palat. et , sl leviori testi, Ambrogio,
fldem iuibemus , Komauus , si Pierio , locuj)letiori , proram. /f'r.)
tlku. (Locuiii lliatl. o, 624 .s(|(j. jKivis, i\AQOi[UC prvra arcrlll sc,
11011 bciie coinpaiaiil viri docti.) iiicerla iti lianc vel illain ])arle:n
stridcns aijitiloiie prvcclla, h. e. fertur , et navis iindi.i , flucti-
ab a(|uiloiie incitata , iiiiinis.sa ; hus, dal la/u.s : (juod iioliin cuin
plus auteni cst iii slridcn.s. Ma- Cupero Ohss. II, 2 a j)alacstra
gna igitur venti vis a scpteni- arcesscic. Jllustrantur Iiaec cx
trioiic voniciis yr/Y/ fchini ct la- Valcrii Fl. iniitationc I, 618. 0.
ccrat, adiHisa, a prora irrueiis, J',.\-ciissi inaiubus rcini , coni-cr-
oxcital(|nc llu( tiiiii inf^eiilcni, .sui/ik Jrvnicni Puppl.H in vbli-
(juo utriinnic (ilra iiavis latcra (jiiuin rcsvnvs lalcrc accipil ictns.
sc |iio\,.l\cnl(; rcMii fian-iuntur, ci'. Quint. Cal. XIV, 592. Fun-
scu, i|ii<.il |)i()|iiic (licitur, dc- dus est in Odj-ss. i, 70 stjq. de
tcr'^cnlur ; (Jraccoruiii nuqudv- Ulysse a Cicoiiihus j)io^resso:
(ifiv xov^ zafjaovg. cl. Diodor. in^ravcscit a(|uiIo ct iiaves ai
XI, l.S. iiiidc sc(|uilur ro 7iu(ju- filv eTcsir^ iqpfjJoi'r' f.Tixa^ffua,
q)i<)iai>ui, cpiQi(Sl>ui nXuyiug T«g lOrtK di a(pt,v TQiyOu tc nal ts-
vuvg vcl imy.unaicig; (tcloisis sc. T{iuiOu ISLiayiafv ^g uvi^ioio {siri-
iciiiiH iam obliijuo (tii.-.u {(rlui tUii.sa. p. vclnni adversa JeriC).
AENEIDOS LIB. I, 103 — 109
87
Dat l.itiis; iiisc(iiiilur cuiiuilu praoruplus aquae
iiioiis. 105
Ili siminio in fliiclu poiideiit; his uiula dehiscens
'rerrani iiiler nucUis a[)erit; furit aeslus areiiis.
Tris Nolus al)replas in saxa Jatentia torquet:
Saxa vocant Itali, niediis quae in lluctibus, Aras:
109. *Sa\a — AiiAS:*
105 proruptus alter Ilamb. conf. iiif. 246. 108 adreptas sex^arm.
arreptas Gotli. tt-it. (et Alb. ; vid. Cort. ad Lucan. I, 688. /^/•.) ad s.
Sprot. ducit Ilanil). pr. 109 mediisque in Jl. IVlcdic. et diio alii etiam
pr. et sec. Goth. ct quintiue Hcins. medns tjuae Jluctibus, quo ducit Men-
tel. terl. mediis<jue Jl. Hoc placet , et, uisi aliam normam semd prae-
scriplani sequcudam milii esse putarem , cum Brunckio mediis quaejlucti-
bus, rcponcrcm. Moiilalb. cum ms. Ilelmstad. mediis in Jl. etiam hoc
rolundius. Scd totum vcrsum ab impura Grammatici manu accessisse cen-
sco. Saitem valde alienum est a poetae iudicio in mcdio tempestatis aestii
interponere observationcm grammaticam. Suppetit forte ratio aliqua, qua
labes poetae, si uon elui, at dilui saltcm potcst , si Jras, \it fecimus,
scribas , non aras: ita ut sit certus in mari locus ; tum si interpuugas:
Tres Aotus a. in saxa latentia torquet, Saxa, (inquam) , vocant Itali
mediis ijuae /luctibus Aras , Dorsum immane m. s. h. e. ia scopulos Aras
dictos. Dicendus ita pocta expressisse, iutempestiva quidem , docta tamen
acmulationc, Ilomcri aut Pindari etymologias nominum propriorum ut
huius in lamo , illius in Batiea ac similibus. Iciuna tamen vel sic exit ora-
tio, et indignus tauto pocta versus: quem dcleudum esse etiam Bryaut V.
Locus est e praestantissiniis.y?//-
clu.sqiie ad sidera Ivllil : 6 tra-
gicis sunisit Maro : Jtvju,' ovqa-
vcp artiQitov — ap- turii). Hip-
pol. 120(3. conl". ib. Valckcn.
105- i/i.setjitit/ir iiiu/is a(j//ae
l>rae//tj)l/i.s ctim//lo , h. e. prae-
ruptus, propler altiludineni cu-
muiatae aquae. (Rectius Wun-
(lerlicli.: „Iunge i//setjuil/ir c//-
riiulo, h. e. mole suaj cf. II,
498.; amni.s ferlur iii ana Jti-
rei/s c/imulu." fVr.) Intelli-
git autcni decuman/im Jluclum
(Graeci toiv.v^Iuv dicunt, lorle
pro iiiaris diversa nalura), ul
iani Scahi^er vidit, qui aliis nii-
ii()ribus ijise maior succcdit.
Lo .-lulein inso(iucnle altcrum
navis hitus, aut allera pars, altc
deprinnlur, allera exstat. Ita-
que JJi, ahi ex iis, qui in navi
sunt, V. c. in prora, aut in tran-
stris dextris, pendent s. in JI.,
ahi, qui sinislris, aut in puj)pi
sunt , merguntur mari. Nisi
placet V. 106 seiungere a supe-
rioribus, et de ahis navibus ac-
cipere. (Iloc (juidem Wunder-
lichio gravilas narrationis poslu-
lare videlur, mihi etiam oralio-
nis conlextus: hi , i. e. liorurn
naves; sic dcnmm proximo vcr-
su /laces iccle sul)inlelli£;i pote-
rit. Ceterum airnis rccte Wun-
derl. cxplicat: /// j'////do inaris,
coll. Ovid. Met. Xi, 499. //>.)
108 — 112. Aras proprie di-
clas seu Ae<^im/iri insu/as dc-
si^j-nal, ex advcrso Carthni;inis
88
P. VIRGILII MAKONIS
Dorsum iiiinane mari summo. Tris Eurus al)
allo 110
In brcvia et syrtis urguet, miserabile visu,
Inlidilque vadis, atcjue aggere cingit arcnae.
Unam, quae Lycios iidumque vchebat Oronten,
Ipsius ante oculos ingens a vertice pontus
C. statuebat. (Defendit hoc versiium genus , iniuria saepe ab Hcynio in
vo^&das susplcionem vocatum , Weichert. Ve vss. iniuria suspect. pag.
64. sc^. Sustuli asteriscos ab Heyuio huic versui appositos ; (juem geuui-
num esse patet ex verbis vs. 110. adiectis : Dvrsum imniane mari sumino,
tiuae versui 108. non possunt commode aduecti, sed talem sententiam,
quae est vs. 109. rcquiruut. Laudatur hic versus a Quintiliauo, Charisio,
aliisque veteribus Grammaticis ; apud quos ita scriptus exstat , uti liic cdi-
tur. Maiore autem iitera scribendura esse Aras, docent ea , quae Servius
tradit. Praeterea ipsa seutentia tuetur receptam leaioaem inediis quae.^
Beue etiam in Jluctibus , quoniam certus quidam indicatur in medio mari
locus; vid. Q. V. XIIII, 5, a, 1. mediis quae in jl. etiam, teste Ambro-
gio, llom. et Pahit. IV r>^ 111 Syrtis v. Pier. /nirabi/e sex Burmanu.
li'2 ImpeUitfjue Hamb. illuditfjue Comm. Cruqu. ad Horat. I, Od. 3.
113 ipsumque vehebat Puget. v. Burmann. Oronten ut Jenean^, Jcha-
ten, Acesten, llrmat Heius. alii Oronteni, Oruntem. {Orontes, 'OQOVtrjg,
Geuitivum facit Oronti, vid. vs. 220., proinde Accusativum Oronten; vid,
quae scripsi ad vs. 30. et Q. V. III, 1. Medic. tamen iiic et VI, 334:.
Orontem; sed \\\ic Jidum, hic ducturem praecesserat; constat auteni ter-
minationes propinquorum vocabulorum crebro causam corruptelarum fuisse.
Kccte Heyuius X, 778. sq. his Jnturen restituit, quod in duobus tantum
lil)ris legitur; Antorem, quod veteres Grammatici agnoscunt, vitium est an-
ti([uum quidem , vitium tamen, priore versu ex praegresso E^re^ium, alte-
ro ex subiecto comitem ortum. IVr.) 114 ingenti vertice li. c. procella
coni. Leuuep. Auimadv. ad Coluth. pag. 97. sed v. not.
iii uiaii siLas, iii iiostris cjuoque
labulis geo^rapliicis obvias. Vid.
Excuj-s. ad h. v. saxa lalenliUj
etJ^iuzu vcpuXci, ut saepc — i/or-
suni alias iaenias appellant. {pul-
vinnni aiL Seivius ad X, 303.
IVr.') lUiiri sninino , sub inaris
suppilicic luLenles scopuli: olod^i
8' aki-iri 'ATiXoog stkslrcit yuiijg
vnlQ Zaaov viovou Apollon. IV,
1270. 71. e (juo loco, ubi iii
Syrtcs iiulilinuiil Ai^onauLae,
plura tiansLuIil Viiyilius. 111.
Syrtes inlerpi (•laLiir poeta per
ra hrt'i'ia , xd ^ijw/Ju, vadosa
loca, ((ualia alias liLloiuni sunl j
opp. projnmla , nlla \ el npcrla.
Inf. V. 221 de scopulls hirvla
rada ; plerunu|ue lanien areno-
sa loca dicunLur brevia; eadem
mox vada. Nonautem de Syi--
tibus proprie ita dictis, maiore
ac niinore , in Libyae littore,
cogitanduin; ncc j\oins et UJu-
rns proprie dicLi sunl. v. Exc.
laud.
113 — 115. Vnaiii ingens
pitnlns, [8£ivwg\no IlucLus, quod
imiLaLur Valer. l\. IV, G66 ef-
Jluil iinher spuineus el magno
puppim procul ae(|uore fesliL)
Jerit in pnppiin , iclu in l)up-
pim delato, v.uzd 71i^v\.k.vuv, (non
iiiX TCQV^vav, (juae diversa pla-
AENEIDOS LIB. 1, 110—119
89
lii j)Uj)pim forit: exciititur proiuiscjue magister 115
\ olvilur iii ca[)ut; ast illam ter fluctus il)idem
Torquct agens circum, et rapidus vorat aequore
vertex.
Adpareiit rari nantes in gurgile vasto;
Arma virum, labulaeque, et Troia gaza per undas.
115. EXCUTITUll
117. VORTEX.
(— 115. Medic. Im p. Ceterum delendum comma hic et similibus lo-
cis, ubi subiectnm, quod vocant, alteri demum verbo adiicitur; vid. Wun-
derl. Obs. in Tibull. I, 6, 81. Ifr.) 116 istam Hugeu. 117 et de-
est in binis. Vertex scribit Medic. semper. v. Heins. et Pier. (eamqne
formam, iubente ipso Heyuio ad Ge. III, 241., restitui; vid. notata ad Ge.
I, 481. vortex Palat. et', si verum narrat Ambrogius , etiam Rom. IFr.)
IIS guro;ite summo Hugen. pro var. lect. 119 Troica alii. Sed graeca
ratio poetis frequentata. {Troius et Troia constanter Medic; alterum for-
raam, Troicus, videtur pedestris oratio sibi vindicasse. //>.)
ne les est, Itil tiqv^ivuv ikav-
VBiv) a rerlice , \\. e. dcsuper,
V. sup. ad Georg. II, 310, (non
vero a prora, etsi a fronte llu-
ctus inijrucie debuit) alle insur-
geiis lluctus dcsuper iu caput
irruit. Odyss. f, 313. BkaGB fti-
yu y.v^a y.ar' ir/.Qiiq zliivov enea-
avuevov. .Puppi itaque depres-
sa inclinatur gubcriiator et in
niare prolabitur : quamc|uani et
ipse lluclus adiuvare satis casuin
houiinis potuit.
115 — 119. Vidcs llonicruin
1.1. Od. f, 314. ticqI (5« oxeShiv
iXsh^ev, Tijke 6' g.io G/edit]g
avrog (Ulysses) TteGe' TD^ddkiov
8e 'Eh yeiQcov TiQoeijze' fieGov 6s
ol laTov 'eut,e zJeLVi] i.iLGyo^evoiV
«vificov ekOovGa dvikka. Ti,kov
6e ajiei^jov v.ai eni/.Qiov (velum
et anteima) e\xneGe ndvxfo. Tov
6' VQ^ vnd^Qviju %\,v.e etc. Ob-
servanda autem in Virgilio va-
riatio in diversis navium casi-
bus. MaglsLruni noininat Aen.
VI, 334 sqq. Leucaspim eL Ly-
ciae ductorem classis Orontem :
ubi in eundem Orontem in locis
inferis incidit Aeneas. et, quod
pronus yvlvilur in caput, trans-
latum est ex verbis: o d' uq
{Kv§eQvrjr7jg) aQvevrfJQL ioiKcog
Kdnnea' dn' ly.QiocpLv — Odyss.
jit, 413. Mox torat v. 117 est
absorl)et, naranivei. Videtur
fluctus ingens irruendo in mare
profundam voraginem eflecisse:
ia quam dum rcvolutum mare
fertur, navis latcri illud inipin-
gitur eamque circumagit.
118. rari cpilli. ornans, ut
et vastuni , nibil amplius. (m//,
i. c. Imc illuc vi tenipestatis et
conciti maris abrcpti et satis
amplo intervallo disiuncti; opti-
me liuic respondct, quod sequi-
tur, irisLo. IFr.) gitrges , fii-
yu kuirfiu d-ukdGGtjg. Conspici-
untur passim nanles (cf. Odyss.
fi, 417. 418) et ar/na h. e. cli-
pei , quos, cratibus textos co-
rio indutis, quis dubitet aqua
fcn'i potuissc? Laudant Liv. I,
90
P. VIUILII MAROINIS
lam validam llioiiei iiavtMii , iaiii forlis Aclia-
lae, 120
El qua voctus Abas, cl qua graiulaevus Aleles,
Vicit hienis; laxis laterum conpagibus omnes
Aclcipiunt inimicum imbrem, rimis([ue fatiscunt.
Inter<'a ma^no misceri munnure pontum,
Emissamcjuc hiemem sensit INoptunus, ct imis 125
120 lam invalidam Sprot. navim Moret. pr, et (ju. v. Ilfins. ijua i'.
llanil). |)r. et Slirnt. Jchati a^iinscit Cluiris. Iiist. Grammat. lib. 1. qiiod
illiistrat Ucins. cl'. siip. ad v. 30. 121 Jletes ciim melioribus Heins. ex
'MjjTTjg. male vulgo Alethes, Alaetes. 122 Vincit uuus Ileins. cum
Cod. Argeiit. Boecleri ap. Cuningam. laterum laxis Hamb. pr, 123 re-
mis Goth. tert. 124 Heins. malebat pontus, ut misceri esset infiniti-
vus historicus , quod saiie non insuavc esset. (satis incousiilte Hcinsius;
vid. Q. V. XXX, 6. frr.) 125 Tmmissami/ue Bigot. et Heg. niale. emis.sa
erat ab Aeolo. immertsam(/ue /ulich. et uniis Leid. superscripto /. vulgari
variatione. sentit duo alii ap. Biirm. iiiemem ut sensit emcndat Mark-
land, ad Stat. V, Silv. 2, 113. Sed et alteruiu poetae usitatuin est: quor-
sum igitur coiiiicinius alterum !
37 multique morlales — injlu-
miiie ip.so periere , quorumjlui-
tantia arma ad urbtiii cognita
in Tiberi. eUam aiiLe 100 ulji tot
Simoia correpta sub undis iScuta
virum ^aleasf/ue el Jortia cor-
pora folfit. Adde Aeii. Vlll, 539
(piam multa sub undas Scuta
viriiin ^uleasi/ue et Jortia cor/io-
ra co/ccs, 'l'd)ri pater ! cf. Dor-
\ill. ad Cli.niloM. |). 627, qui el
Manil \, ,-)l landiil. Dc ,.;'<7/r/'.v
loitc lluil.iiilihus dubilari |)ot-
t.sl. AL c-o,-iLaiidiiiii dc -aUis
coiio raclis , cl>i loi ic laiiiiiia
aciea onialis. 1 ii aiiL auLuiii mi-
liLuiii aniia iii |)U|)|)il)U.s iclii^a-
l.i. V. inl. IS.,, iil.i Sltv. X, 80.
\a\iuiii l.inicii iiMii.iiucMlu alii
iiialiinl intclli-crc. Scd arinu
tiniin diiil.
1:0. 121. .\oiiiiMa SUMI c\
lloiiKro, Moii aiilciii i|)si lioiiii-
MCH. Iihiiliii, AcMcac amicuMi
vidco iii Siliol. \<ii. ,\.HC(C|iis-
se iioMnullo.s de co qui II. B. 701.
csL ^('itibavog dvijQi a (|Uo Pro-
lcsilaus caesus esL. — 122. / i-
cit hiems, LempcsLas, ^(ftjuoJi',
labcfacLaviL, sohdl naviuin la-
lcra , ul aqua subircL. imbremy
aquam maris ])osL Ennium et
Lu(.rcLium dixiL; cL posL Virgi-
lium saepc alii poeLac, uL SLat.
111 Tlicb. 250. 251. iiiimiciim
iiravius accipiciidum pro exitio-
so. iMaLcricm orMaLissimi loci
lia!)uiL liaecvcrba; «'jto xoiiovg
/Ivoe k\v8u)v XQonioq' xijv 8e
ilnkijv (piQ£ xiJ,a«. — riinisipie
Jatisciint , solvunLiu-, uL rinias
a-aiiL. V. ad Ge. I, 180.
124 — 156. Tcm])esLas Lan-
dein ilclcrbuiL. Locus j^ocLice
N( pLuiii iiiLcrvcMlu cxoriiaLus:
(picMi cxlia I (rinM lliacai um iie-
\uiii iiiLuliL: iiam iii llomcro
Troiaiiis illc iralus Acliivorum
|,aiics lncLur. U. V, 799. Ajmd
llolMClUIM I. I. ()d\SS. £ 334
AKNKIDOS Llli. I, 120—130 91
Sl;i^n<» rt'(ns;i vadis, gr;iviler coiirnolus; el allo
l»i().s|)i(i('ns, simiin;i pLuiduni c;»|)Ut ovtulit unda
I)isi(H-t;iin Acmmmc tolo vidct ;uM|U()rc classeiii,
Fluclihus o{)|)rcss()S Tro;is cocli(|uc riiiua.
Ncc Lilucic doli rr;»lrcin lunonis ct irae. 130
126 Iiiterpungebatur vulgo : Interea — sensit Nfptanus , et imis
Siagua re/iisa vudis; graviter conmotus , et alto Prospiciens , summa
ji/ariilum CLiput extulit unda. Ita gruvis ct difiicilis crisis cxorta , 4^0-
iiuido idcin Dcus graviter commotus, iratus, placidum tameii caput ex-
tollcre |)Ossit. Commcnta viroruni doctorum v. in Excursu ad h. v. Dis-
pidsain nubcculam \ides virgula sublata et alio traducta. nunc pontum
misceri sentit graviter commotus ; (juod non est , iratus , sed rei novitate
percussus, cum se iguaro tcmpestas immissa esset; et alto Frospicicns.
\ide not. ab alto Leid. 128 deiectam Bigot. cf. v. 43- disectam
Graev. disiectaiiujue Leid. toto Aeneae Bigot. vidit Mentel. tert. na-
vem Zulich. a m. pr. 129 ruinam Ilom. et ed. lunt. nec male hoc :
praestat tamen alterum, quod propius ad consilium poelae spectat.
Ulvsseiii piosjiicil Leucolliea et
oHerl siuiiu xorj(5fuvov , at ser-
valeuiiiMiiiciva v. 382sq<|. nain
a Neptuno lciupestas fueiat im-
iiiissa. Stiisit ^e\Am\ns poiilnni
mi.sccri iua^iio cuin inunnure et
seiisit hiciricin euiissain, — e,l
fita^na refusa. Duplex strmlu-
ra , ut sae[)e. .slagiia pro niari,
quod rcfiisuni, erutuin et extur-
batuin crat ex imis t^ridis, fundo ;
quod V. 84 cx iniis sec/iOiis, ^vO-
ooO-tv , nisi cuin Servio, quem
Cerda sequitur, i^er sUigna pro-
fuiida maris velis indicari. Scd
sla^na j)ro mari novasse vide-
tur pocla ex A/,ui'j/ apud llo-
mcrum.
126 — 129. (jiaiiUr coinnw-
li/s. turbalus, ovyivd-ilg rci no-
\ilale, scnsit Nepluiius tcmpe-
slatem in mari coinmolain ; lum
ille e mari t;aj)ite sul)lalo j)ro-
sj^icit. Valer. Fl. I, G41 niuii-
i/iic feiveiU Aeijuora , inni su-
hiUis bifa/a A eplunus in /lasUi
Caeruleuni Jundo capul exlu/il.
p/aciduni caput : Aliis iii locis,
alio resjjectu ad inaiis furores
liabito, eidem Neptuno Irucu-
lentus vultus tribuitur. Ad li.
1. p/aciiliini adiectum est certo
cum iudicio : quod lemj)estateni
non ab ipso dco , ex ira in Tro-
ianos , cominotani esse sii^nifi-
care voluit j)oeta. Kxluiil ca-
pul j)lacide, jiro quo dicluin
j)oetico inore , p/aciduni caput ;
et ipse mox j)lacaturus est teni-
pestatem. Diflicultates ab aliis
in h, v. motas v. in Excursu ad
h. v. Exj)ressit locum SiliusVlI,
254 sqq. U/ cum tur/iatis p/a-
cidiini caput extu/il undis l\e-
pliinus , toUinKjue videt ioloque
lidetur Jle^uator poiito , saevi
fera niurmura yciili Dimiltiint,
nu//as(juc movent in frontibus
alas : 'i'uin sensim injiisa Iraii-
(liii//a pcr ae(juora pace Lan-
^■iicntcs tacito lucciii in litore
Jluctiis. allo prospicieiiii inl. cx
fuiulo maris, in quo rcf^ia ilei esl.
disicctani — oppressos. v. suj). v.
92
P. VIRGILII MAHONIS
Eurum ad se Zcphyruniquc vocat; dehinc lalia
fatur :
Tantane vos gcncris tcnuit iiducia vcstri?
lani coclum tcrrani([ue meo sinc numinc, Venti,
Miscere, et tantas audctis tollcre molcs?
Quos cgo — ! Sed motos praestat conponere flu-
ctus. 135
135. EGO.
132 nostri Sprot. et Ilamb. pio var. lect. et Lutat. ad Stat. II, ThL-b. 4:.
133 terram caelumtjue Purrhas. 134 audetis et tantas Meiiag. pr.
135 Quis Bi^ot. a m. pr. Vir doctus coni. Vos ego, qiiod vel in pede-
stri oralione deterius csset; ut pracdare iam nionuit elegantiss. Ruhn-
kenius in docto Comment. ad Aquil. Rom. p. 147. lo. Schraderus, qui
istam emendalionem proposuerat in Obss. I, 5. eandem defendit in praef.
Emendatt. p. LII. argumentum , quo emendationem lirmabat vir poetices
calleutissimus , petitum erat ex imilatione Statii IV, 514, ubi Tiresias evo-
catis Umbris venire cessantibus : Ne spernite senectam , iuquit , nam gra-
viora quoque carmiua novi : lamque ego vos. Quae quam diversa sint,
ex ordine hoc rerum manifcstum fieri arbitror. Alia praeterea adversus
Schraderum mouet Ouweus iu Noctib. Ilagan. pag. 613 sqq.
69. 70. coeli rninam giavissiine
dixiL pro venLo ac procclla.
(i \\\ b r i b II s , aiL VVaker. ad I.u-
crel. VI, 155. ///•)
130. Slatiin Nepluno in ani-
mum veniebat, lunonis niachi-
natione, ut exsatiaret odia sua
erga Teucros , lianc tempcsLa-
tem essc conllaLani. Ita iIuIvn ct
iras accipe. lla])uisse fertur j)oe-
ta aiite oculos Iloincr. Iliad. «,
536. 7. Sed vcrba ex A[)ollon.
IV, 753. Oi'd' ttkoyov Kqov16c<o
Jiog kdx^ov. Similc ;irmiiiiCMliiin
vide LraclaLuiii ah Ovid. i -McL.
601. s(iq.
131 — t4l. Duo vcntos /:."//-
ri//n ct Z( />//y/u/n pro toto vcii-
tuiiiiii .ii^iiiinu nianiicstc poiiiL
taiKiuain pocLa ; nain neuLrius
in liac lciniicslale |)arLc.s dcbuc-
rc esso praccipuac. frviicris tr~
sl/i. noii tam orii;iiiis, (juam
oninino ycnlis- Lanlumnc vo.s
confidenLiae in vobis, in vestris
viribus, liabetis? ArguLanLur h.
1. InLerpp. posl Noniuin , cuin
vidcanl in naLalibus VciiLoruin,
ap. llcsiod. Tlieogon. 878. 379.
niliil esse reprebendcndum. (re-
cte liic coeliim le/ramqiie , cLsi
aHas coehim terrasque ; v. Q. V.
Vllli, 3. VI, «. /^r.) meo sine
/lu/ni/ie, voluntate, iusso. /an-
ias moles, reruin perturbationes,
Lcaipcslulem. Nain /nu/es omnis
ma-^na molitio, magiia res quam
(juls moIiLur. (recLe Wunder-
lich. : ,,An lioc sensu dici [)o-
Lucrit io//e/-e muies , vidcndum
esL. Ipse pulo , moles — aqua-
ruin — csse fluclus. mo/em //la-
/is dixil Silius XIV, 123. j eL
lu//e/T frela lIoraL. Od. I, 13, 6."
llr.) — Q/tvs e<ro nravissimc
uldscar, puiiiam; vd , punire
poysciii , vci debcrcm. NoLus
AENi:iDOS LIR. I, 131 — 143
93
Post niilil noii siniili poena conmissa luolis.
Malurate fugam, regiquc liaec dicile \ estro :
Non illi iniperiuni pelagi saevumque tridentem,
Secl mihi sorte datuni. Tenet ille inmania saxa,
Veslras, Eure, donios; illa sc iactel in aula 140
Aeolus, et clauso venlorum carcere i-egnet.
Sic ait, el dicto citius tumida aequora placat;
Conlectasque iugat nuhes, solemque reducit.
138 pelagi imperiurn Parrhas. masrnuintfue tridentem Leidens. pro
var. lect. ex glossa. ( — 139. ipse Alb. fVr.) 140 domus Mentel.
pr. lloltend. "tert. et Goth. pr. lactat Hamb. alter. Oudart. Goth. tert.
regnat alter Menag. et Ilugen. 142 citius dicto Hamb. pr. timida alter
Menag. (et Alb. //->.)
(Vos — audetis,) quos ego ul-
ciscar giavissime j (]Uod ex(|ui-
silius est, quam Vos ego. (Gia-
vius ali(juod verbuni subiutelli-
genduui, ierc: quos cgo male
mu/caios dimiltam. Rectius ta-
men liaec ita iii interiectionis
vim et usum abiisse statuemus,
ut nulluni certum subintelligatur
verbum ; itac]ue exdaniandi si-
«^iium posui. ■ /A>.) 136. Non
siinili, sedgraviore /)oe«a. Por-
ro post et commissa sensu iungc,
si in postcrum tale (juid ausi eri-
lis, non iinpune feretis. {jnihi
luetis, vid. Not. ad Ecl. VIII,
30. JVr.) 137. Maiurale fa-
gam , accclerate rcccptum iii
antra vestra; ///rt///r(' li. e. ocius
di^cedite. Iiiepta est apud Ser-
viuin, Macrob. VlSat. 8. et Gel-
lium X, 11 in li. 1. intcrpretan-
do subtiiitas. \S8. tmperium —
tridentem. praeclarc, ut v. 78.
(iUodcuiKjue Iioc regiii — scep-
Ira. YA sic saepe poctae. llinc
et saevius tridens , (juia poetis
sart-um im/)erium , v. ad v. 99.
(ct Hpiiidorf. ad lloiat. Sat. I,
8, 33. //>.) 139. sor/e, sor-
titionc inter fralres. cf Iliad. o,
187 sq(]. immania saxa , va-
stuni antrum v. 52. 140. Ve-
slras, Eure, domos, JVota figu-
ra, adscitis in rcgimen vcrbi
sociis Euri. Ita IX, 525. XI,
686. 7. (In liac coniungendi
ratione praeivit Homerus Od. fi,
81.82. 11'cli. — vid. inprimis
Heusingcr. ad Cic, Olf. Praef
p. XXXVII. JVr.) Totus au-
tem locus adumbratus ex Ho-
mer. Iliad. a, 179 Olxc^' i(ov Gvv
vtjvol T£ 6rjg xcd aoig srdgoiai,
MvQ^L86vEaat.v avaaas. At or-
natius nostcr extulit: se iactet
— aula , regia. cf. ad 56-
142 — 156. PJacata tempe-
stas. Abter siinile argunientum
traclatum vides ab 0\ idio I Met.
330 sq(j. dicto citius non, an-
lequain dlceret; aut, citius quam
dicipotest, ut Scrv., sed, an-
iequam oraiionem finiisset. Non-
duin omnia erat eloquutus, cum
iam mare esset ])Iacalum. Qualc
illud vulgatum: Dictum factum.
tt^i srrog «ju, foj^ov, et lliad. r,
242 y^vrU' h'nsi{)-' a[ia fivd-og
h]v , TSTfXsaTo 6s sQYov.
94
P Vir.r. IT.H M Ar.ONTS
C\Tnolhoo siniiil cl 'l^riloii a(lni\us .uuU)
Dctrudunt navis s("0|)ulo; lovat ipse Iridcnli, 145
Et vastas aprril syilis, c[ l('m[)('ral a^Mjuor;
At(|ur rotis siinnnas levihus perlahitur undas.
Ac Ncluti ina^no in populo ([uuni sae[)e coor-
ta ost
144. CvMOTlfOE, ADNIXUS, 148. Ac,
l44 Vyiriothf, Cyinothee , Cymothaee , male scribitiir: est Kvfto&orj.
(Sustiili coiiitiiata, ijiiae eraiit post Cymothoe et adnixus, ut simul ail
jjraegressuin uomen n IV ratiir : sic iulru VII, 340. : „Arma velit p o s e a t-
que simul, rapiatque iuveutus." IX, 358.: „Arma(|ue crateras-
ijue simul, pulcrosque tapetas." XI, 834.: „Incurrunt tlensi si-
mul omuis copia Teucrum Tyrrheniquc duces. " XI, 294. sq. : „Et rc-
sjionsa simul quae sint , rex optiine, regis AucHsti , et quae sit niagno
sententia bello." Male etiam apud Ileyn. distiuguebatur V, 298.: ,,llunc
Salius, simul et Patroii." Clr. Liv. "VI, 40.: „Kx quo adsciti sumus s i in u 1
in civitatem et patres." Nempe ante stmul si interj)ungitur , dei^riniitur
proximum membrum; quod ne VIII, 182. quidcm recte fieri puto : „Vcsci-
tur Aeiit-as , s i iii ti 1 ct Troiana iineiitiis, Perpetui tergo bovis." Sed
XII, 326.: „Poscit eqiios alqiie arnia siinul," sic est in line sententiae
colloratum siinul, ut haec ita iungeuda siut: simu/ poscit et/uos et arma,
non : pvscit eijuos et simul urma. Jfr.) 145 Tieteiidunt Goth. jir. (na-
ves Mcdic. //>.) levat atque Ilamb. pr. ills Dorvili. tridentem Goth.
tcrt. non male ; nisi altertiin doctitis esset. l46 l'-t ma^nas Graev. v.
ad 55 et 138. [syrte.s li. 1. Medii. //>.) 14/ pellabitur al. v. Pierium.
148 AV veluti qtiattior ap. Burin. //; magno populo. iri populo mupno.
ma^no popu/o. varietatcs v. aj). etimd. (sua\ior hic ad soniiin jiositus magno
in populu ; sic iiifra II, 365.: atra in nebu/a. 718.: be//o ex tanto.
144. Sjileiuliili lii (|iialiior
versus v. 144 — 147 (|uaiilaruui
nciliccl reruni acluiiihialiu! Ilu-
huit lorlc aiilo ocuio.s A|)ollon.
IV, 030 K<|<|. uhi Theli.s cuin
Neieidihus iiavein Ar^o intcr cr-
ralicas ruprs .salvain do(lu<il , ct
1600 s<|<|. ('\nii>tliof una cx Nc-
reitlilius: A|K)1I..<I. I, 2, 7- inlcr
Oceaiii liiias aj). Ilesiocl. W. 24').
Ihtrtu/unt /uifi.s .scujnt/o rclcr
od eas v. lOH tjua» Aa/n.i in .su-
xn /ii/tn/ia tori/nt/. Porro ij)sc
Nc|)luiuiH /<•»•<// n. iiave.s : ilaijue
|)oi«l Kcopitlo noiiin |ilcnc iiitcr-
pungi, ita ut Neplunus .vi/Vc.s
lt%tt\sf dicalnr: (juod non hcno
fieict. 140. ./pirit svrlc.s , via
ox arcnosis vadis lacla , ut na-
vcs ex|)cdirc se posscnt: ut sac-
pc j)oclac de adilu lacto; sic
niare apcritnr. rcfcr aulem nd
trcs naves v. 110. 111. ct tem-
jnrat niare, fluclus jiiacat. Non
nulcin sunt syrlos iilac, maior
cl niinor, ad iillus AlVicae, ex
_<;o()^ia|)liicis nolae. v. Exc. IV.
ad ii. iii). 147. 'Jaiis \cplunu3
(juadrii^is voclus ctiain in i;cm-
inis occiuril: Mi//. I, 1. n. 121.
Dacty/. Lipp. Aiias laudatas
V. a .S(/.r/o V. C. ad f iri^i/. Iiv-
sti,. T. V, j). 37. Kstcnimct
iiii siiiiilis :;oinina oxjircssa. ('onf.
Aeii. V, H17 s(j<j. Puicrc autcm
sin^idn celcritalcin cxj)rimunt,
AKNF.rnos rji; r. 144 — t5o
95
SjmIIiIo, s.icvll<|ii(> .iniinis i^nohilr vol^
lanMjuc laces vl saxa
vol.tnt ;
stral:
rui
:«JS;
:»rnia niini-
150
111, 211.: lunio in magno. jrr.) /nagna Morcti sec. ct Montalb. et sic
Ge. Fabricins legi vidcrat, iit esset , magna seditio. temere. cf. Burm.
cum jorlf Uaiiil). pr. iii cxcerpt. Ciirt. iiilerjintaiiieiilimi lioc esse xox)
sae^te , atiiiic hoc eo sensu esse accipienilnin , iit sit /'cwff, raxci, existi-
niabal Al.resi h. Diliic. Thncyd. P. I, j.. 174. Opinionis aiicloritalem aliam
tlesideio; tnm h. 1. lan^nieret oratio, sequitur euim stalim 1.51 si forte.
Enimvero jioetis saepe est in comparatione solenne ; ut sit idcni , quod
interduni, nonniintjuam , sine delinita aliqua notionc numeri: ut in Gr.
oldzt TCoXkd. Sic V. c. Aeii. X, 723 Tinjnistus stahiila ulta lcu ceu saepe
peragrans etc. V, 273 Quulis saepe viae deprcnsus in aggere serpens
etc. Ketrahenda autem est dictio saepe ad maius meinbriiin: uc veluti
saepe, cuin coorta est s. (Sustnli comma post .^c positum; sic ipse Hey-
nius ./c i-e/uti II, G26. IV, 402. 441. et saepius. INempe ^Jc in conipara-
tionibus hanc \im habct , ut ad praegressa spectct, qiiae comparatioue
aliqua illuslrauda snnt , non ad subiecta; quare non erat , cur Heynius
Acii. II, 626 — 631. dcsidcraret apodc.sin; qnam mirum cst ciir ideni non
.Irsiderarit Cir. vs. 489. sqq., ubi uollcm Silligium menm ab Ileyniana le-
. liniic discessisse. Nec recte VI, 707.: „Ac vclut iu pratis nlii apes aesta-
ti- sereiia Floribns insidunt variis , ct candida circnm I.ilia fiinduntur;
^iK-pit omuis murmure campus;" verba strepit oinnis munnure cariipus
1 1.. apodos! accipies; cfr. etiam IV, 402. sqq. Etcnim sic solcnt poste-
li^re.s coniparatiounin partes siue copnla adiici ; cfr. Ge. III 196 sim
Vr,,. II, 304. s.jq. VII, 462. sqq. 699. s.pi. IX, 59. sqq. X, 356. s.I.]." XII,'
A65. s.pj. 587. sqq. 715. sqq. cet. /fr.) cuhorta scribuut tres Hurm. Goth.
tert. coacta Oiidart. l^iQ feruetijue ^chaX. Iloratii Cruqu. lib. I, Od. 1.
[vo/gus, sic, Palat. /A>.) 150 iani saxa ed. Cuning. cx MS. Rcrsman.
votunt iam S.;rvii aetate legebatur, quem vidc. lam fasces Bigot. a m.
pr. sudes et su.xa Freins-
et tectu llamb. scc. et te/u Zuli. h
iiem. adFIor. III, 21 emendarat ; Ileiiis., ut ref.llat, docct qnidem, faces et
saj:u cliam alibi iungi: scd de hoc uciiio duliitet, do.ciulum erat, unde
in se.lili(.iic, iiuac interdiii iit , /./.-<?.$ ad niaiuim siut. Sciiic.-t cogitandnm
est dc doino eius , in qu.'in popiilus exarsit , dirueuda et iuceiideuda.
cliam ro /u/>i per luulcis. VIf[,
91 J.a/n/ur iinc/a ladls ahics.
148 — 156 Nei)luiii j)ro.si)e-
clu rnnie placalur, ul |)o|)iiIi
seditio adsjicctu viii aucloiilalc
coiispicui — .1c i'vlu/i siUii/ litm,
cum. (At vidc V. L. //'/•.) Iu
prosa: /// saepe in nia^iiu pu-
pulu cuin cour/a es/ seJi/io si-
fenl. {indi^nn, ^ f_ q IVc.iucnli;
vld. llusdik. ad Tihull. 1, 1, 2.
l'-i^. 5. Nc(|uc otiosuuj cst nui-
gno, ideo adiccluni, ul uiiius
huiua viri aucloiitas ac virtus
maj^is cxsplendescat. fVr.) Coni-
paratio scclitiojiis cuuj Jjjaii sa-
tis fVc.juejis cst, ct ab Ilouicro
lliad |3, 144- 146 ducla; al
h. I. invcisc niaris luniultus cum
scdilionc flt com])ajatio ; cuius
jjovam ac j)iacclarc oriiatam
Iraclationcin laciic ijitclligas, in-
j)riinis in voc. niagiio — coor/a
( v/ saeri/t/i/e aniniis (ira) ignol>i/e
tn/^rits {al ri/e , cj)illi. ornans)
scu , (juac iiuda oralio esset :
(tn/e/ iia i-tii^tis. Jitii/. (aniniis
pro ira dictum, t'l saerire ani-
96
P. VIRGILII MARONIS
Tum, pielate gravcm ac mcrilis si forlc virum
quem
Conspexcre, silcnt, adrectisque auril)us adstant;
IUe rcgit dictis animos, et pectora mulcet:
Sic cunctus pelagi cecidit fragor, aequora post-
quam
Prospiciens genitor, coeloque invectus aperto, 155
Flectit cquos, curruquc volans dat lora secundo.
153. ISTE
151 g?ai^em populi Hamh. alter. 152 arreptisijue quatiior Burmann.
erectis Zulich. et Leid. pro var. lect. ahstant Moutalb. v. Hcins. astant
al. ( — 153. Iste, tjuod edehatnr, vitium est recentiorum editionum; vid.
Q. V. XVIIII, 3. //>.) 154 Sic omnis Moret. sec. pelagi cunctus
Bigot. cecidit furor Puget. aequore coni. Ileumannus. sed v. Burmann.
155 Aspicieiis Sprot. que abest a pr. Moret. Miror neminem maluisse:
pontoque invectus aperto. (at bene coelo; cfr. vs. 142. sq. Wr.) 156 Jle-
ctat Leid. a pr. m. Jlexit tert. Mentel. a m. sec. Jluctuque volans Ro-
manus et alii aliquot ap. Pier. minus poetice. {Currus secundus qui sit,
perspicere se negat lahiiius; sponte se ollerre emendationem cursu; at
quum Romanus Jluctu suppeditet , id reponendum videri. Cui adstipnla-
tnr Censor Virgilii a lahnio editi in Supplement. Epliemeridum lit. lenens.
s. Ergaenzungsblaetter ai. 1828. No. 96. p. 366. Poterat ea lectio firmari
e Lucano V, 459.: „classis vento {'luctuque secundo Lapsa. " Sed
facile apparet lectionem Rom. cod.Jluctu ortam esse e praegresso Jlectit;
et ita saepe forma vicini vocabuli valuit ad corrumpendam lectionem; sic
mo pro Kaevire ira explicandum
esse , iionduin milii persuasi.
saevire anitnis inecum vide an
accipias, ut stujure aniino, pen-
dere anitno, aliasquc similcs com-
positiones. Tac. Ami. XVI, 29.:
poce , iullii , ociiHs ardescere.
J4'ch. — 150- Jamque faces
folant, vid. Not. ad X, 131.
TVr.) 151. Grarem, venera-
bilom , pieiale ac meritis , reli-
gione erga deos et sanctitate,
bencficiis(|uc in ])alriain ac ci-
ves collatis. UtruiiKjuc lioinim-
bus auctorilatcm conciliat. [ad-
Htan- , i. c. certo (juodam loco,
vcl in suo qradu sfare; vid.
VVuiidcrl. ()I)s. iii Til). I, 10, 8.
Hr.)
155. 156. Coelo apcrlQ , se-
rcno , (jiiod adlmc nubibus eral
obductum , iiwectus per mare.
Equos Neptuni v. Homer. Iliad.
V, 23. 24. Seriores poetae tri-
buunt Neptuno liippocampos.
v. Stat. Tlieb. 11, 45 — 47. ut
Proteo Georg. IV, 389. cnmi
secundo , celeri ; proprie cursus
est secundus ; ductum a navi,
quae secundo amne devchitur.
(sed cave iungas curru ro/ans ;
potius dat lora cuitu , i. e. cur-
rui ; infr. VI, 1.: „classique im-
mittit ]ia])ciias. " //>.) Cete-
ruin liunc locum ornatissimum
aiitc oculos Iiabucrc Silius VII,
254 — 259 ct Statius Tlicb. V,
704 — 709. genitor, pater: Sic
AENEIUOS Llli. I, 151 — 159
97
Defessi Aeneadac, quae proxinia, litora cursu
Contendunt [)etere, et Lil)yae vertuntur ad oras.
Est in sccessu longo locus: insula porlum
in cod. Medic. qiiocl supra vs. 103. a m. pr. legitiir adfersa, debetur ver-
bo subiecto ferU; vs. 108. laxa latentia pro saxa lat.\ vs, 115. Im pup-
pim pro In p. ; vs. 132. vos generos pro v. generis ; vs. 4l4. mclirive
molam pro m. moram; vid. etiam X, 551.; sed longum est enumerare liaec
vitia, quae iuliuita sunt. Neque, cursus secundus &\\jAVimxm. {ts,\. , currus
secundus barbarum habeudum; sic i>ela secunda apud Ovid. A. A. II, 64.
et Fast. III, 790. Vento autem utimur secundo, navigamus celeriter; unde
ccleritatis notio adhaerere potuit iuiic adiectivo; vid. Not. Heyn. //>.)
157 Aenidae Leid. uuus. Aeneidae Goth. alt, Sed Aeneadas iam ex Lu-
cretio novimus: Aeneadum gemtrix , /lominum divumque voluptas , Al-
ma Venus; praeter nostrum, apud Ovidium etalios; etiam in serioribus:
V. disputata ad Avien. descr. orb. 117. Nam cum proprie sit Aeneae pro-
genies , uude Troiani omniuo , tandem Romani sunt Aeneadae. Itaque
ItegiUa iu Marcelli carmiue (v. Brunckii Anal. T. II. p. 302) fuisse dicitur
f I AivtaSucov , 'AyxiGtto v.Ivt6v alfia xaJ. 'iSairjg 'AcpQodizrjg, h. e. simpli-
citcr, matrona Itomana, Herodi Atheniensi nupta ; PijfiaTO 6' sig Ma^a-
%(ava. Oiipian. C^^neg. v. 2. cpiyyog tvvaklcov TiolvTJQarov Aivsadtxcov.
Pruniintiatum autcm Alviiccdai et Alviccdac. Ut iu Piudaro Olymp. VI,
H9"Otqvvov vvv hraiQOvg, Aivia. Et de nostro Aenca in VihGso Acvm
et Aivtav duabus syllabis 90 et 585. (adde Etymolog. Magn. p. 35. 1. 35.
//>.) Est quoque in Argonaut. Orphic. 138. BovTTjg Aivticcdrjg, quod cor-
ruptum esse patct. Fuit ille Atheniensis et potuit dici a tribu AiyiLdris^
(juae littora proxima idter Hamburg.
proprie orrnies seniores dii, mox
et cjuicuiujue alii, ut Mars, Bac-
clius, Apollo, li. 6. venerabiles,
vercndi, sancli. At Biuiuannus
vult ita clici deos rerum , qui-
hus praesunt ; in quo iiiliil pa-
ternae notionis videas.
157. Nunc Troiani ad Libyae
littus, baud longe a Cartliagi-
ne, deferunttir. Defessi, fessi,
iactati teinpestate, ut saepe poe-
tae; et niox 168. fessae naves.
159 — 169. De toto loco vi-
de Excursuni. Priniae eius li-
neae pelilae sunt partini ex Od.
f, 404 et 411 scjcj. ubi Ulysses
enatat naufragio in Pbaeaciani,
])artini Odyss. r, 95 sqq. ubi in
Ithacam escendit. iii secessu Ivn-
go sc. littoris. Sinum secreluni
interprctatui' Servius. Saltem
tractum littoris remotum el in-
VlRGIL. TOM. IL
frcquentem designat poeta , cu-
ius aditum et conspectimi inter-
cipit naviganlibus insula ex ad-
verso obiecta et continenti prae-
texta. Haec insula efficit por-
iuju ohieclu laterum suoruui j
tam late illa praetenditurj (quinn
efficere portum insula paruni
accommodate dici mibi videre-
tur, per insulam b. 1. penin-
sulam significaji putabam; sic
vrJGog i. q. ^^iJ^ovijGog, vid. L.
Ilosten. apud Wcsscling. ad Au-
ton. ftin. p. 522. et Musgrav.
ad Eurip. Plioeniss. vs. 215-5
at eccc, Virgiliuni apcrte imita-
tur Sobn. Polyli. c. 9.: „Euboea
insula laterum obiectu ef-
ficit Aulidis portum." adde
Caes. Bell. Civ. III, 112. IFr.)
pvrtum appellat tutam navium
stationem, quoniam insula ob-
98
P. yiRGILIl MARONIS
Efficit obieclu latcrnin, quil)iis omiiis ab alto 160
Frangitur inque sinns scindit sese unda reductos.
Hinc atque hinc vastae rupes geminique minantur
In coelum scopuli, quorum sul) vertice late
Aequora tuta silent; tum silvis scena coruscis
160 ohiectum Menag. alter. amnis Hamb. pr. a m. sec. 161 scin-
dttur, inque s. Hamb. sec. sese scidit unda Sprot. cf. Ge. IV, 420 ubi
idem ver.-us. 162 ruTpes vastae Pnget. Male post rupes interpungeba-
tur, ut suppleretur sunt. Immo vero minantur rupcs et scopuli, 163 la-
to Rotleud. alt. 164 scaena Medic. aliique praestantiores. vel sic ta-
men male. stat siluis uinhra c. Hamb. pr. uon malc; nisi sequeretur
ujnbra.
iecLa ventorum et lluctuuni vini
excipit: lalerihuH enim, ad in-
sulae latera , ovinis unda , flu-
ctus, ah aliojrangiLur: lioc or-
navit: iii sinun scindit sese u. r.
sinuoso flexu fluctus receclunt:
cf. ad Ge. IV, 420. solent enim
fluctus allisilongo tractu retror-
sum acti dissolvi.
159. Insula non est ap. Ho-
mer. in loco , queni hic expres-
sit Odyss. v, 97, sed est alius
locus, quem et liic ante oculos
liabuit, in descriptione terrae
Cyclopum Odyss. t, 116 NijGog
eztiixa )icc%iia 7tciQ£K Aififvoj Tf-
ravvGrai laii^g KvKkwTtav ^ ov-
T£ 6y£8ov, ovr' aTiorijkov. '"Thj-
£00*. Ex eodcm loco cervi inf.
184 poetae inmentcjn venere.
160. 162. In portu Pliorcy-
nis 1. 1. Odyss. v, 97 sqq. Jvo
8e nQo(ikrjr£g iv avxM ^AKxaX
uTtOQQtoyzg , Xifjiivog TtormeTtrt}-
viai (iimtuo ad se vergendo, in
corniia coeundo, y,ard rov Xi-
fiivog. Etymoloi;. ^lg Xi^iva vf-
vsvKviai). Ai r' avifxcov OKfTio-
foOi ()vgar](ov (xiya Kv^ia "EKro-
'&£v {ah aLo).
162. 6q(|. Nunc ad seces.mm.,
8. interius littus, conlineutis ni-
mirum, procedit. Est hoc ru-
pibus consitum , prominonlibus
ad dextram et sinistram duobus
scopuHs; umnia silvis obsita.
Ingressis recessum Imnc ex ad-
verso 166. occun-it antrumsub-
ter liLtore scopuloso. 164. Su-
])erior litloris ruposi ora silvis
obsita est. Pro intcipretatione
sunt vss. SIO. 311. C/assem in
coiicexo nemorum suh rupe ca-
rala , ylrhorihus clausam cir-
cum alque horrenlihus umhris
Occulil. Littora huius gene-
ris saepe memorantur ; v, c.
Apollon. II, 734. 5. 6. {ge-
mini minanlur irt coelum sco-
puli, Hom. Od. |tt, 73.: „0i 81
8va) GKortskoi' 6 fiev ovQavbv
EVQVV IKaVSI, O^Sil] KOQVCp]].'^
IVr.) — Scenam nove dixit
poeta de prospeclu longo inter
silvas , li. e. arbores. Hanc sce-
nam, h. e. prot;pectum, silva-
7um coruscarum, trenmla inter
intervaila luce micantium, dum
vento moventur (inf. XII, 701.
2, aut ipse coruscis Cum fre-
mil ilicihus quantus — Apenni-
nus), et hoc uemus Virgilius ex
una olea ap. Homer. 102 pro-
pagavit, tamquam ex surculo.
AENEIDOS LIB. I, 160 — 170
99
Desuper horrentitjue atrum nemus inmiuet um-
bra. 165
Fronte sub adversa scopulis pendentibus antrum;
Intus aquae dulces, \ivoque sedilia saxo;
Nympharum domus. Hic fessas non vincula navis
Ulia tenent; unco non adhgat ancora morsu.
Huc septem Aeneas conlectis navibus omni 170
165 eminet Puget. minus beue. 166 Fronde Graev. aversa Gotli. pr.
168 Bhic f. Menag. pr. navis Heins. e Prisciauo et scriptis. (Medic. na-
ves, prius nares. JFr^ 169 aequora alter Hotteud. ullo non emeu-
dabat Scalitrer.
lioiTeiid umhra conf. sup. ad
Prooem. 4. (et Q. V. VUII, 3,
VII, a. Sed scena quoniodo de
longo prospectu accipi possit,
non exputo ; rectius Isidorus
in Glossis, liunc ipsuni fortasse
locum respiciens, sceiiam inter-
pretatur arhorum c 'ensilaiem ;
vid. Gronov. Diatr. ad Stat. S.
pag. 258. J'Vr.') Fosl si/tas me-
moratur nemus : tanquam post
latius, id quod partem vel ge-
nus conslituit: fere ut in Horat.
I, 21, 5. nemorum coma quae-
cunque prominei nigris silvis.
166 — 168. Hoc antrum iti-
dem ex Homero v. 103 — 112.
Sed apud hunc tam augusta loci
facies , tani veneranda antiqui-
tatis sanctitas, ut Virgilius ab
antro ornando plane abstine-
ret. Atqui et lioc iudicium ma-
gni poetae est. Fi-onle suh ad-
versa: de inteiiore continentis
littore (non de insula) lioc est
accipiendum : quod est advex-
sura inlrantibus sinum. Nym-
pharum domus etiam Odyss. jm,
318 de antro in insula Solis:
hvQ^a 8' eoav ]Mv(xcp£<x>v Kcdol
XOQol tj6£ ■&6coxoi (h. planiiies,
qiiam ad clioreas aptam diceres,
et sedilia).
168.169. Hic. non, in an-
iro ; sed, in loco inter littus et
insulam , qui pro portu, seu
tuta navium statione erat, in
sinu f)one insulam, in secessu,
159 memorato. "EvxoGd^iv 6 6
ciViv 8iC^iolo ^ivovai Nrjeg iva-
G£A/:iot, orciv oQfiov i.utqov iV.tov-
TCii. ibid. V. 100. 101. Vides
ubique Virgilium, si sententia
certare non poterat , veiborum
ornatu cum Homero contendis-
se. At indicabimus et huius or-
natus lineas: Od. i, 136 '£v Sk
Xi^TjV evoQiiog, Xv ov xqbco nei-
CjiciTog ioTLv, ovt' evvag ^aXieiv,
ovT£nQViivr'}ai^ avcixljai elc. \d-
des vincula et ancoram, sed or-
nate: unco non alligat a. mor-
su; transiato epitbeto ancorae
ad morsum. Inf. XII, 274 mo7-
det Jihula. (Ancoras a Virgibo
descriptas non esse evvag apud
Homerum obvias, constat, ne-
que Heynius ignoravit. Is ad II.
a, 436. diserte dicit: evvcii sunt
saxa, quae pro ancoris erant.
TFch.) Simile Nympliaeum ad
Heracleae Ponticae agros trans-
tulerant veteres poetae, quod
7*
100
P. VIRGILII MARONIS
Ex numero subit; ac, inagno telluris amore
Egressi, optata potiuntur Troes arcna,
Et sale tabentis artus in litore ponunt.
Ac primum silici scintillam excudit Achates,
Suscepilque ignemfoliis, atque arida circum 175
Nutrimenta dedit, rapuitque in fomite flammam.
171 suhiit Parrh. et ra. at m. iionnulli. 172 Troes potiuntur tres
apud Burm. cum uno Goth. at tert. spatiantur T. 173 Et fanie ta-
hentes Schol. Horat. Epod. V, 40. 174 At prinium aliquot Burm. et
ed. lunt. Hinc unus Heius. silici praeclare Heins. e melioribus libris et e
GrammaLicis. vulgares libri silicis. Etiam in codd, parte et ed. Yen. male
excussit. (hoc tuetur Wakef. ad Lucret. VI, 159. et 688. Tfr.) 175 suc-
cepit oWm Servius in libris habebat, quem v. 144 et sicalterMentcl.it.
Goth. pr. et ed. Mediol. cf. Scalig. IV poet. 16. 176 e.x fomite Oudart.
Leid. et Hamb. pr. pro var. lect. nec hoc male; sed in f. doctiu.s a fomite
pr. Moret. flamnias alirpiot Buim. et Goth. tert. (et ita scribit Wakef.
ad Lucret. VI, 688. TVr:)
repetiit ex iis Quintiis Cal. VI,
470 sqq. versibus non malis.
1 70 — 173 . Septem navibus :
Una, qua Aeneas veliebatur, tres
e scopulis a Trilone, tresquc
aliae e sjTtibus, seu vadis are-
nosis , a Neptuno expeditae.
Ceteras praeter unani servatas
inox videbimus; fuit enini (vid.
v. 381) tota classis XX navium.
cf. Exc. [. ad lib. II l. 172. Prae-
clarus versus! Od. e, 463 o d^
ix TCoraixoLO Xiaa&elg Zioivcp
VTiey.Xlv&t] , Kvoe de jieidcoQov
aQOVQav. are/ia, liltiis: et tel-
luris arnor, no&og, desiderium,
soli attingendi cupiditas. /a~
henle.H arliis sale ; unda marina
respersos, madidos, .simplici-
ter. Poetae enim tahem pro-
pric dc Immorc corriipto, mox
Aq, quocuncjuc, inpiimis sordi
I fi 'i ^^ \' ' 11 »■».. />ti /ia/ii/nam, Qut\myanti
rrrnur/ tp n^MmV r. D.Iv... .. AA^ "^V'^' ^i- ^**erv. Vu-odll
Gxona re Qivag xe. Odyss. c, 455
174. Rcprclicndit Iiic et in
sqq. in])rimis 210 sfjq. poetam
orationis gravitate res bumiles
narrat, qua grandcs et sublimes.
Voluit sane Virgilius lioc ijiso
verborum ornatu nobilitatem te-
nuibus re!)us addere. Aliter Ho-
merus, qui orationem rebus ac-
commodat; et praeceptum sane
prinmin in tali re est , leves res
leviler esse attiiigendas, ut obi-
ter tantum lectoiis animum
praestringant. Sed liabet poeta
unusquisque saeculi siii Genium,
CLii in nonnullis est litandum; et
verborum ornamenta alia splen-
doris et sublimitatis sunt, alia
elegantiae et suavitalis, quae,
ut in Iioc et similibus locis fa-
ctuni, recte rebus etiam humi-
libus accominodari possunt. 176.
llapnilque i/i fo//uie jla/n/nai/i,
raptim excepit lignis aridis pro
omile subiectis. aIiasyo//«^A- ra-
m con-
mm Iiic
rheocr. Idyll. XXII, 33 et Hymn.
Merc. v. 110 imitatum esse,
locis inspeclis vix probabile lia-
Homius {jaemt/Hs of C/'iLicis//i. bcas. (Equidcm vix dubito, quin
T. 111, p. 232. 229), quod cadem eam pocta liis vcrbis tangat ignis
AENEIDOS LIB. I, 171 — 181
101
Tum Cererem com^uptam uiidis Cer^aliaque arma
Expediunt fessi rerum; frugesque receptas
Et torrere paraut flaminis et frangere saxo.
Aeneas scopulum interea conscendit , et
omnem 180
Prospectum late pelago petit; Anthea si quem
177 curreptam Exc. Biirmuini. 179 Extorrere Zulich. et Hanib. pr.
181 pelago late tres Biirm. Anthea libri potiores ; 'Av&svs ex civ&og.
Ductum iude nomeu femininum 'Av&iia, quod, uti ex Xeuopli. Eplies. no-
vinius , etiam 'Avd-ia fuit f. ex "Av&iog. alii Jntea. si qua a multis olim
lectum fuit, quod et Charisius testatur. cf. Pier. et Fabric. retinuit Cuning.
in sua edit. Sed voc. aliquis cum nomine proprio elegauter iungi satis
docuere viri docti. [si qua Palat. /F>.)
exciLandi rationem, qua liodie
jiastoies utuntur, qui exceptam
ruiigo scinlillam in aridum sti-
pulae manipulum condunt eum-
que fomitem celeriter ^nbrant,
donec per auram suscitata flam-
uia stipulas corripiat. Rapuit
igitur flainmam iii juiniie , i. e.
celeri motu eflecit , ut fomes,
li. e. manipulus ille, ardere in-
ciperet. Sic non est, quare prae-
positionem in abundare statua-
nms, ut visum est Wunderli-
cliio h. 1. et lacobo ad Lucil.
Aen. vs. 20. tta e foliis, ex-
cepta scintilla gliscojitibus, ad-
moto sulfure flamma excitatur
apud V^aler. 11., qui aperte Vir-
gilium imitatus e.sl, li, 448. sqq.:
„tracto pars frangit adorea saxo
Farra; citiun strictis alius de
caulibus ignem Ostendit foliis et
suifme jiascit amico." IV r.)
\11 — 179. Hic vides prisco-
rum liominum rationem et ar-
iem panis conficiendi, non in-
gratam illam cL iniucundam co-
gniLu hominibus, qui, a quibus
initiis viLa humana ad hunc cul-
tum progressa sit, (juaeri sciant
a philosophis, qui humanae vi-
tae annales aut condere aut co-
gnoscere cupiunt. Jhiges, h. e.
grana , recepias , e mari serva-
tas, /orre/il , ut exuant glumam
et facilius comminui possint, tum
Jraugimt saxo , ut multi populi
etiamnum grana saxis contun-
dunt. (cf. Goguet Origine des
Loix etc, P. I. Liv. JI ail. 2
Opuscula nostra Tom. I, p. 330
sqq. de Originilms paiiijlcii , et
supra Georg- I, 267). Ccrealia
arina, h. utensilia instrumenta,
ad pinsendum, et ad coquen-
dum panem. puta esse haec ipsa
saxa , porro inactram , seu al-
veum , quo farina subigeretur.
De fermento enim nondnm co-
gitabant; sed faiinam illam sub-
actam, seu pultem, continuo iu
quadrarum forma sub cinere co-
quebant. llecLe Sevius honesta-
tem sermonis hic commendat.
Aliter i.vrta ()'atToVOdyss. y], 232.
jessi reruiii, ex calamitatibus et
casibus, quos subierant, (ita
res poeLis) exliausli viribus, quae
propterea cibo erant reilciendae.
1 80 — 1 84. Oinneni prospe-
cluni late petit pelago , in pi-o-
sa: prospectiun capit, prospe-
102
P. VIRGILII MARONIS
laclatum veii^o videat, Phryglasque biremis,
Aut Capyn, aut celsis iii pu[)})ibus arnia Caici.
Navem in conspectu nuUam; tris litore cervos
Prospicit errantis; hos tota armenta sequuntur 185
A tergo, et longum per vallis pascitur agmen.
Constitit hic, arcumque manu celerisque sagittas
183 Capin, et Capim alil , ut Goth. Caici , a nomine flnvii Mysiae.
al. Cajci. [Caigi Mcdic. //>.) 184 Naviin aliqiiot ap. Heius. et Goth.
sec. cf. acl v. 120. 185 Jspicit, Puget. Hemistichium idem Aen. XII,
719. quos tota ct tut armenta vett. uonnulU apud Pierium. 186 et
abest Bigot. et valles, per longurn Menag. pr.
ctatj quauUini licet, per omne
pclagus. cl". Otlyss. jc, 146 sq. et
95 sq. ai videat, pro : uL videat^
sollenni nioie, Homeri exem-
plo : zl. idv. erjrw?. prc iV«,
WgTS. V. c, jtTTOT' avryjg GXoL-
avo Iliacl. j5, 97. (Noli si coin-
mutare cum ///. Nam an visu-
rus esset Anthea , incerlus erat.
Verba autem, c|uae notaut <.v-
plorare j teniare , sec|uitur par-
ticula .s/, cf. Liv. XXV, 36.
XXrV, 1. Virg. Ecl. VI, 56. 57.
Ge. III, 331. 332. Ovid. Heroid.
XIX, 27. IFch. — vicl. etiam
Parci F-ex. Plaut. et Heusing. ad
Vechner. Iicllcriolex. ]). 424. et
ita saepius apud Virgil. — si
qiuni yjiithecc , ut apud Pro-
pcrt. IV, 11, 19.: „Aut si
quis posita iudex scdet Aea-
cus urna. IVr.) Ja hirenii-
hus non cst liaercnduni • poct-a
siiiipl. pro naviljus posuit. In
V. 183 aul Caiviuii, dchcbal di-
ccre \cl Caici navcin ; nuru" po-
nit arnia Caici in /uippihu.f cel-
.vi.v. arnia iii puppiljus religata
curn Scivio inlclligcrc vix pos-
sis, quipjic' liaud lacilc c loiigin-
c|Uo (■(msi)icua; nc(v romiiiudum
cxcuiplum cx Acii. X, 80. In-
siguia navis h. e. parasemuin
male interprelantur alii; erant
ea in prora , non in puppi. Sal-
tem aut de aplu.strihus simpUci-
ter aut de tutela navis erat ac-
ci])iendum; illud quidein melius.
Verum poetico ornatu onmino
dicta puto arnia iii puppihus,
pro armis puppis s. navis Caici;
ita ut aruia uaris , seu arma-
menta, dicta sint pi'o ip.sa uaui,
quam prospicere \olebat Aeneas.
Hoc verius. (At de ipsis Caici
armis haec accijnenda csse, ap-
paret ex VIII, 91. sqcp: „Labi-
tur uncta vadisabics: mirantui-
et undae, miralur nemus insue-
tum fulgentia longc Scu-
ta vir um. " fFr.)
184. Ceru'os ex Homeri ca-
preis fecit, v. sup. ad 159. Nul-
los tamen cervos in Africa in-
veriiri Herodotus , Aristotele.s,
ot Plinius post illos VIII, 33 s.
51 affirmaverunt. Firmat la-
mcn sc ipsum Virgilius Acn. IV,
154 et Lucan. IX, 921. Oppia-
nuin et Philostratum mcmorant
]<ractcrca Ccrda ct alii. Vcrum
prinio talis quacstio ad bisto-
riam naluralcm spcctans alicna
cst a pocla ; cst cjuoque «Aoyov
AENEIDOS LIB. I, 182—193
103
Conripuit; fidiis qiiae tola gerebat Achales;
Diicloresqiie ipsos prinnmi, capita alta fereiitis
Coriiilms arboreis , sleriiit , tuni volgus , et
onmem 190
Miscet ageiis telis nemora inter frondea turbam.
Nec prius absistit, quam septem ingentia viclor
Corpora fundat humi, et numerum cum navibus
aequet.
190. STERNIT;
188 quae et tela Menag. pr. (— 189. ferentes Medic. fFr.)
193 fundit et aetjuat Hamb. pr. ciim Goth. tert. quocl tuerl licet usu poe-
tarum, substitiieudi modum indicativuui , quotics vulgaris nsus subiuncti-
vum amat. (rectius de ea re iudicat lahn. ad V, 347. /rr.) alii fundit et
aeuuet, &w\. fundat et aequat. Hoc placet Rurmanno. Sic iungenda ab-
sistit cl aequut. Fundet Goth. alt. humo Medic. cum aliis praestantio-
ribus l^iu quibus Fragm. Vat. JFr.) it. Goth. tert. (causa huius aberratio-
nis elisio , uudtorum vitiorum , etiam in optimis libris , parens ; quare iu
eiusmodi di\ ersitate lectionis plus saepe rationi tribuendum , quam codi-
cuin auctoritati; illustre huius rei exemplum exstat iufra IH, 670. adde Ge.
IV, 215. Aeu. \, 202. 522. VII, 570. VIII, 512. X, 179. /A>.) at Roma-
nus huiui. {hurni agnoscit etiam Servius et cod. Palat., praeterea Paris. 4.
7. 12. 13. ; et certo huec , humi et hiimo , discrimine a Virgilio , ac nescio
an a quovis diligentiore scriptore, usurpantur, ut humi sit in terra, i. e. iii
terrae wiperficie , Ecl. III, 92.: „humi nascentia fraga ; " \ft\ ud terraw,
Aen. V, 78.: „duo carcliesia fundit humi;" VI, 423. : „fusus humi
Cerberus ; " XI, 665. : „h u m i morientia corpora f u n d i s ; " IX, 754. et X,
697. : „ s t e r n i t h u
V, 481.
, p r o c u m
bit humi b(
XI,
640.: „Volvitur ille cxcussus hunii;" eodem refero II, 380.: „hurai
nitens;" humo autem a terra vel e terra, Ge. II, 460.: „Fund!t humo
facilera victum iustissima tclhis;" III, 9.: „qua me quoque possim Tol-
£|(o [ivQ-sv {lurog ( ut appellat
Aristoteles dc poetica s.44) tuin
forle eos cuni adversariis ita iii
gratiani revoces, ut aut ceivos
post Aristotelcm iii AlVicam illa-
tos aut cervi noiiien latius ab iis
usurpatiiin dicas. Sunl certc,
quod liisloriae naturalis aucto-
res docent, varia cervoium et
capreolorum genera per Africam
sparsa. Veruin cervos etiam
proprie dictos niinc pcr oras
Africae vcrsus se[)!c^nlrionem si-
tas errare, affirinat, ixt Z.eonem
^fricaiiuiiiy de La Crolx^ et alios
taceam, Shaip Traveh p. 243.
cf. inf. ad V, 37.
189 — 193. Coniihus arho-
reis. Ecl. Vll, 30 rainosa cor-
nua. Capila alla cornihus, vul-
gari ratione , vajiila allis corni-
hns, vel alia c. Iiaheniia. Etiam
ferenies pro exili voce , hahen-
les. Miscel agens iurhain, or-
nate, pro agit, agitat, pertur-
bat, yXovtl., ut promiscua fuga
se ipsi invicem ti'udant, cum
antea lungo a^inine inccderent;
192 sepieiih ingeiUia corpora
grandius, quaui cert-os. iiclor,
104
P. VIRGILII MARONIS
Hinc portum petit, et socios partitur in omnis.
Vina bonus quae deinde cadis onerarat Acestes 195
Litore Trinacrio dederatque al)euntibus heros,
Dividit, et dictis maerentia pectora mulcet:
O socii, (neque enim ignari sumus ante ma-
lorum)
O passi graviora, dabit deus his quoque finem.
199. GRAVIORA;
lcre humo;" Aen. III, 3.: „omnis humo fumat Neptunia Troia." Quod
autem Aen. X, 558. editur: „non te optima mater Condet humi," Me-
dicei auctoritate, in quo o superscripta, in humo mutandura censui ; sic
mandare hamo , tegere humo de sepuitura IX, 214. X, 904.; neque humi
valet intra terram, ut ne ^a^al quidem, uude hunii iactum ; nec , si apud
Sallustium //Mw/ ita legitur, etiam Virgilium ita scripsisse eflicitur. //>.)
pro numerum Moret, pr. meritum. 195 deinde bonus quae vina Hu-
gen. ei sic iam codd. apnd Picrinm. (Sic alias a poeta uon suo loco infer-
tar deinde: V, 14.: ,,Sic deinde locutus Colligere arma iubct." Adde
V, 400. VII, 135. Similiter Ge. IV, 284.: „quoque modo caesis iam
saepe iuvencis Insincerus apes tulerit cruor. " De aliis tamen locis nou
eodera modo statuendum, ut de III, 609. ff^r.) 196 Tenario Zulich.
sed c superscr. ahenntibus illis. Bigot. abeuTttibus hospes Medic. Pierii.
non malo lapsu. 198 enim abest a Moret. sec. sumus ignari Voss.
neque enim immemores sumus Medic. Pierii. 199 Et passi Rot-
teud. pr.
ornatus poeticus. jMox 194 por-
iiim non pi-oprie dixit , sed pro
statione navium ; v. sup. ad 159.
195 — 197. Deiuile riiia, (>uae
etc. (vid. V. L. TVr.) \\\ Drc-
pani jiortum , qui Siciliae esl ,
classis Troiana delata iucrat Aen.
III, 707, non longe aberat yie-
gesia vel Segcsia, quani Graeci
et Egeslani. scribunt, condita
nb yiegesto Troe, quem Virgilius
Accstam appcliat: cf. V, 31. 61
et Exc. I ad e. 1. Benignc iue-
rant ab ipso excepti, ut etiam
inf. I, 558. 570. liinc horias.
Idem ilcrum liospilio Aeueam
excipil Acn. V, 36 sqq. Quod vina
rommcndat, ut Aceslae munus
^tvyjiov. id ut pocta, et Ilomeri
imitalione, facit: Ody.ss. t, 197
sqq. Vina. oiierare (■ailis quasi
2:)ro onere infcrre, infundcre ca-
dis, pro vulgari cados oiicrare
fiuis. (t^adem struclura iiifra
III, 465. : „ s t i p a t que c a r i n i s
ingens argeuLum." VIII, 180.:
„o n e r a n t que c a n i s t r i s Do-
na laboratae Cereris." PVr.)
198. 199. Inprosa: socii!
satis mcininislis, vos graviora
liis, quae modo experti sumus,
passos esse: spem itaque retine-
te , Labitura csse fmem etiam
liaec mala praeterilis leviora.
anie mala, tk ti^iv v.uY.a. (vid.
exem})]a ajiud lieckcr. Eleg. l\oni.
pag. 204. //>.) Horat. 1 Carm.
7 , 30 O fories peioraque passi
Mcciini saepe vlri. I-ocus au-
tom expressus ex Odyss. fi, 208.
i>t cpiXoi.y ov yaQ n(0 Ti. Ka/.cov
uSa}'i(ioveg £if.iev. Ov ^ev 8rj
AENKIDOS Llli. I, 194—203
105
Vos et Scyllacam rabiem poiiilusque sonanlis 200
Adceslis scopulos; vos et Cyclopia saxa
Experti. Pievocate animos, maestumque timorem
Mittite. Forsan et haec olim meminisse iuvabit.
200 vos ad S. Rottend. pr. (idque tuetur Wakef. ad Lucret. V, 1198.
TFr.) Scjyllaeus recte : est Env7.laio?. utl apud Athenueum VII, p. 311
F. Zyivllciloq TtOQ&fiog. 201 scopuUs Moret. pr. adcestis Heins. puto
resrripsit, ut sibi constaret. accestis ij)se Medic. et Piom. Cyclupea
nudti; sed in hoc et similibus penaltimam produci docuiL Heinsius. Est
enim ex fi, KvnlcoTtHOq , at Cyclopius , ex KvK^.coTtcos. cf. inf. ad 665.
uonnulli etiam Cyclopeia male. {Cjclopea Medic. Lips. utq. Serv. Dresd. ;
veram lectionem, ab Heinsio restitutam , ne unns quidem codex videtur
servasse. Sed sic ipsi Graeci, ubi brevi syllabu opus erat, KvnlcoTtios
dicebant. Eurip. Orest. 954. Pors. : [a-/.%iiTCO 81 ya KvnXco-Jt i a , cui ver-
sui respondet 955. : lco, ico TtavSdKQVz' ^cpafi £qcov. vid. Reutl. ad Ho-
rat. Epod. IX, 16. Ac dici non potest, quani crebro lil)rarii adiectiva
Graecae originis iu -ins desinentia corruperint ; sic Caucciseus Ecl. VI, 42.
et Ge. II, 440. in mullis codd. ; item aliis locis aethereus\ qunm Graece
dicatur xKUv.afftog , ai^tQios, uoa KcLVAaOtos, al%i(^iOs. Quam vetus
uutem sit hic error, ex iis cognoscitur, quae Servius scripsit ad vs. 177.:
„Et sciendum est, iudice euphonia dici Cerealia vel Cerialia, Tjphoea
vel Tjphoia, Caesareanus vel Ccesarianus. In his ergo licentia deriva-
tionis est." Typhoea tamen infra vs. 665. ipse Prisciauus II, 9, 47. legit;
antiquum scilicet fuit vitium. //>.) 202 animum sec. Mcret.
t6i5c ■fiiV^ov eni yMKOv , ■// ots
ivvy.lcoilJ EikiL ivl onri'C y^Mcpv-
(io) y.QnTFQy]cpi, /3n/g;)H'. ylkka Kcd
£vd-iv ifxt] cijr-Trj, (3ovki] Xc voro re,
'EH(pvyoi.i£v ■ y.ai nov tcov^e fivjf-
Csa&ai otoo , Macrob. V Sat. 1 1
Maionem in Lis locupletiorcm
Homero existimat. At iiiter Ser-
viajia legitur: Tolu^ hic locus
de Naevlo helliPunicl lib. trans-
latus est. Scilicet is ipse Ho-
merum latine loqui fecerat.
200. Scyllaeam rabiem , seu
quoniam Scylla canibus cincta,
V. sup. ad £cl. VI, 75, quoruni
rahies proprie diciturj seu sim-
pliciter, quatenus furor, saevi-
lia , rabies , mari , tempestati,
procellis , tribuitur. sonanles
scopuli, fluctibus allisis, et qui-
dem penilus , in interioribus
adeo rupis recessibus et anti-is,
sunt ii ipsi , quibus Scylla insi-
debat. Ter scopuU clamorem
inter cava saxa dedere, III, 566.
accessislis ad eos , hactenus,
quod ia)n fretuni Siculum in-
gressi non longe ab iis abei\int,
cum dati ab Hcleiio oraculi me-
mores statim ad laevam con-
vertunt cursum. v. inf. III, 555.
8. 566. 7. Cyclopia sa.va , lit-
tus Cyclopum saxosum in Sici-
lia, cuius illi rupes et antra in-
colebant in Aetuae vicinia, in
orientali littore. v. inf. III, 569.
644. 675. Accesscrant (doctius
dlxit , experti erant) scilicet et
ad lioc liltus et in j)ortu escen-
derant, sed ab Acbocinenide mo-
niti fugiunt. Est quidem in Ser-
vianis docta nota : Quidam ta-
meii liaec saxa inter Catanam et
Tauromenium in moclum meta-
rum situ nalurali dicunt esse,
iiuae Cyclopea appellantur, ciuo-
106
P. VlRGlLll MARONIS
Pcr varios casus, per tol discrimina rerum,
Tcndlmiis iii l.alium: sedos ul)i fata quietas 205
Oslendunt. Illic fas regna resurgere Troiae.
Durate, et vosmet rebus servate secundis.
Talia voce refert; cin^isque ingentilms aeger
Spem voltu simulat, premit altum corde dolorem.
Illi se praedae adcinguiit dapibusque futuris: 210
205 sede6- ihi codd. apud. Pier. quietis sc. nobis, vetus MS. ap. euu-
deni. 207 durare et servare unus Heins. 209 alto corde Ilottend.
pr. alter llamb. Puget. Leid. un. etiam aliquot Pierii nec hoc indocte.
Exulat h. 1, et ante premit ; quod saepe fit. (sed haud temere. ft-^r.) —
Similem vcrsiiru videbimus IV, 477. Consilium vultu tegit ac spem fronte
serenat. 210 ////(■ (joth. sec. Accingunt sese praedae Puget. Uistin-
ctionem ita iustitui vult Burmannus : praedae accingunt , dapiliusque fu-
turis Tergora deripiunt c.
rum mediam el cminentin.simum
Galate dicilur. Sed suiit liaec
a poeta aliena, qui simpliciter
littus Siciliae memorat.
203 — 207. Fur.scm et haec
olim memiuis.se imahii : iiobi-
lcin sentcnliain illustrant Cer-
da et alii. Sed j)ertinet huc Eu-
ri])ideuni , (juod Macrob. VII
Sat. 2 laudat, Xi^ ■riisv xoi, aoj-
&Evra i.iei.iv)~jO0-ca novcov , laline
convcrsum a Cic. de Fin. II, o2;
cl anle Euripideni Homeri locus
Odyss. 0, 397 — 400. Iiii^eniosa
imitalione liaec seciuutus est SLa-
tius I Tlieb. 472 J''ar.san et lia.s
venturus amor praemiscrit ira::,
LJt nieminisse iufet. nec tamcn
oMinia malorum geneia cx vila
praeteiila mcminisse iucundnm
esl. licne lioc moiicl Alaciob.
Sat. VII, 2- Etcniin suiit, (/nt^c
animus meuiini.sc liorrct ul li!).
II, 12. Sic <|uae ([uis se indii;na
cl iniusta auL ignominiosa pcr-
lulit, ant alrocia vidit cl im-
tnaiiia. 204. l*er lios ipsos ca-
sus, pcr liacc disvrimina rertim :
plconasmus poclis ircqucnLatus.
Possunt tainen res pro rebus ad-
versis, periculis , accipi, ut v.
178. {lilscrimen rerum dicitur
discrinien, in quod res tuae
adductae sunt. /f^cli.) sedes
iibifata q. Ostendunt h. e. ora-
cula ct auguria praedicunt, j.ro-
mitlunt. Ostendere egregie in-
primis poetae, liac in re. lidem
Jas csse dicunt ea, (juae fatis
volcntibus et oraculorum moni-
tu liunt. Quacras, unde iam
tum Aeneas nonien novae sedis
sibi j)romissae, Latium , nove-
rit? ijuuin aliis in locis lam in-
ccrta onmia ei essent. Scilicet
iii locis inferis certiora edoctus
fucrat bb. VI, 891. 2- De ij)sa
re cf. suj). I)is(|u. II s. VI. et Ex-
curs. XV ad iib. II. JJurare j)ro
dtuare sc, aniinum suum , j)oc-
lae primum, mox. alii scrii)lorcs,
ul Tacilus. Tkijte, cplkoi. 11. /?,
299. « f. Ccrda.
208. 209. Magnauimum Ae-
neani vides. JWinit , occultat,
ul sacpc. aliuui j)ioj)rie , allo
cordc, li. c. inlinio, scd docte
j'OCta cjiiLlicLoii IraiisfcrL ad
AENEIDOS LIB. I, 204—215 107
Tcrgora deripiunl costis, et visccra niidaiit;
Pars in frusta sccant, vcribusque trcmcntia lig^uit;
Litorc acna locant alii, flamniasque ministrant;
Tum victu revocant vircs; fusique pcr hcrbam
Inplentur veteris Bacchi pinguisque ferinae. 215
211 Z^ffr/p/Mn^ Heins. ex ratione grammatica , qnam tamen unus Rot-
tend. sec. tiietur. Sic iam emendarant Turnebus et Giian. v. Cerd. (Bach.
ad Tibull. I, 2, 8-i. : „Diripi dicuntur res, inquit, quae non tantum ab aliis
separautur, sed etiam in partes distrahi et dissipari possuut." Hactenus
bene; sed quod nostro loco diripiunt revocandum censet, id nolim pro-
bari lahnio. Amplecterer hoc ipse, si non costis adiectum esset. At li-
brarii ita crebro de- iu di- mutare soleut, ut nihil mirum sit, si interdum
omnes codd. in illud vitium conspirant, ut intVa lY, 593. ; cIV. etiam notata
ad Ge. II, 8. Aen. II, 398. Contra III, 419., licet longe plnrimi codd.
cum ipso Medicco deductas tueantur, recte editur diductas; et XI, 654.
dirigit, ubi derigit IVledic. et Rom.; atque alibi eodem modo exaratum
esse iu Ilom., scribit ad eum loc. Bottarius. Quod si tautam esse volumus
codicum reverentiam, cur noa etiam Cydopea vs. 201., quod per omnes
libros mss. propagatum videtur , et similia vitia retiueutur? Est videlicet,
ubi soli rationi, non libris mss. , obtemperandum , maxime autem iu deli-
gendis verbis a praepositione de vel di iucipientibus. //>.) 212 veru-
bus al. V. Pier, ct inl". ad V, 103. (etV.L. ad Ge. II, 395. Palat. liic quo-
que verubus. /f'r.) 313 Littore(jue aena Moutalb. jJainmisque Ilugen.
quod dictum esset, ut velis ministrare Aen. YI, 302 et alia. Burm. vid.
ad Yaler. Flacc. III, 38. 214 renovant Yoss. r. animos Sprot. ex 202
repetitum. per herbas unus Heius. 215 in sec. Moret. rciJ ferinae sub-
iungitur 7Hu«e/-e cum glossa: hemistichium\ ut sit unus ex versibus , quos
imperfectos Maro reliquit. Sed anuit casus secundos Maro. Et laudatur
hic ipse versus a Grammaticis eara in rem. v. Heins. farinae Rottend. pr.
et duo iu Exc. Cort.
doloreni , qui eo ipso fit intimus INon equidem suavem inhoc epi-
et altus dolor. [alUm dulor est llieto iniagiiieni sensui obiici di-
is, qui pcnitus insedit, iiigens, xcrini. (Cu|)i(litateni cdctidi et
i^ravis. Tacit. Aiui. XVt^ 29.«/- fcstiiiationem lioc epitheto signi-
luH pcwor. IVvk.) iicari ait Wundorl. ///•.) 213.
210 — 215. Sequcaitla cen- Aena locanl. quorsum? certe
scnda sunt ex. ornatu rerum ex- non ad elixandas carnes, qui-
dium. cf. Iliad. a, 459 sijq. ubi bus heroica temj^ora plane non
'i^iiiiav' hic ornatius: Tergora ulebantur, ut notum est. £t
deripiunt (alii : ujox par.s) costis ne lorte poctam ab anliquo ino-
[^viuhviii) elidscera nudant. lle- le rcccssisse videri pulcs, quor-
cte Scrv. vincera , quicquid sub sum hmdare possis Valer. FI.
corio est, h. e. carncs.^ ^ 212- Vlil, 254. aut Ovid. Mct. I, 228.
lolus ex: MlGxvIXov t' t(QU t' tornri carnen \\\ antec. versu
aAA.K, Y.a\ aii(p' o[iekoiGiv en^ei- signiflcalur. Igitur his ahenis
gav ibid. 4G5. irenwntia , ad- a(|uani calciaciunt, ci". A311. VI,
huc palpitautia, ut et Serv. 218. 219,ut se lavent ante epu-
108
P. VIRGILU MARONIS
Postquam exemta lames epulis, mensaeque re-
motae :
Amissos longo socios sermone requirunt,
Spemque metumque inter dubii, seu vivere cre-
dant,
Sive extrema pati, nec iam exaudire vocatos.
Praecipue pius Aeneas , nunc acris Oronti, 220
216 excepta f. Zulich. a m. pr. exstincta Hamburg. j^r. epulls ex-
enita f. Oudarti (m. relictae Alb. — 217. socios tongo id. //">.)
218 credunt Mentel. pr. Post inter distinguuiit uouimlli Codd. et edd. ut
sit: dubii seu V. credant. Burm. 219 seu extrema duo apud Burmanu.
Seu iam e. Puget. 220 Orontis plures Codd. et edd. etiam apud Pier.
vcilicet est Oroutes , 'OQOVTijg, Oronteus, Orontei et Orouti. v. sup. ad
.^. 30. Oionti etiam fragm. Vatic. (sed Oronti Genitivuni recte fieri ex
Orontes Nominativo, declaravi ad 1. 1. Ceterum comma post Aeneas sustu-
lit lahn. ; mihi non malc interpungi videtur; sensus est euim : Praecipue
hoc faciebat Aeneas , qui nunc cet. l-Fr.)
las, cx more. ut cjuoque Serv.
Quaerere velle, uiide lot lebetes
liabueriiit, qui tanto lioriiinum
uuuiero sulTicerent, putiduni es-
set in poeta. — FUiiiinian iiii-
ni.stranl , ornate , ut oninia in
L. 1., prc, suhilclunt aenis igneiri.
215. Satiant sc et carne ferinu
et vino. lain cxcute ornanicnla
verboruni.
216. lloc cst IJomericuni:
AvxaQ.^ kmX noGiog y.al idijvvog
£^ £'^ov evTu. cf. inf. VIU, 184.
inensae reinutae uolo vetere nio-
re, quo inensa cuin epulis con-
vivae apponebatur et aulVreba-
lui-. At Ji. J. lusi j)cr Jicrbain
e|mlantur? Itaquc iinprojiiie tli-
ctuin. 217. L,ungo seiiitune,
non taiii ([ualis jiost coenain esse
solct, (|u;un j)otius niultis cuin
qucrclis. ^liiii^^.sa sucioruin, par—
le doleiilc.s j\Iulla(/iie cuiique.sli,
Ovi.l. Met. \IV, 242. — re<ini-
runl .sutiu.s ; dcclarat voc. re-
(lcsido) iniii ainissoruni
. (\iJ. Jjurni. ad Ji. J.)
(juirere
socioiuni
lamentantur eos sibi erej)tos,
Mvr\Gu^ii.vot di] "TZcixa, cpiXovg
'i/.kuiov txaLQOvg, Odyss. [i, 309.
VuJgari oratione diceres : muJta
de sociis ami.ssis inter se con-
queruntur. 219. H. c, sive iam
esse inortuos. I^rirenia jjati \)ro-
j)rie dicuntur, qui crudeli sup-
j)!icio allecti aniinam efflant, li.
I. simpliciter , qui moriuntur
morte vioJenta, Jluctibus sub-
incrsi , nec iani exaudire ruca-
tuN, Ji. e. esse mortuos, (juos iii-
Aocari ab amicis et conclamari
iiutiis inos crat , inf. III, 67.
VI, 505. cf. Odyss. i, 65. Ad
prosaicam sane subtiJitatem de-
buisset antecedere : nuni oxtrc-
ma eos pa.s.so.s e.s.se credant, et
iam concJamatos? Sed iii poeta
ilJa non requiritur. (l)iversos
mores pa.ssimconfusos videas, al-
lerum, soleinnibus scpulcralibus
pcractis, acclamandi, ILave,
vale , Acn. III, 67. IV, 506.,
allcrum co nc I a m a n d i , si qui
morcrciitur vil inorlui essenl;
AENEIDOS L1F>. 1. 216 — 223
109
Nnnc Amyci casnm gemit et cnulelia secum
Fata Lvci, fortemquc Gvan, fortemque Cloanthum.
i:t iam finis erat: quum luppiter aethere summo
221. GEMIT,
221 Amici alii. (ctiam ^Medic, sed prior i nb alia manu in y mutatur.
Ifr.^, Tunc Jnthei Hamb. pr. casus Leid. ct Sprot. Illud secum noi>
dcbft ollendere. uam gemit secum A. c. 222 l.ycus. idcni memoratur
lib. IX, 556. Giam multi , etiam nostri, yAGian. Cloantum castigatio-
rcs ubique , notante Ileinsio, ut Gotb. pr. Choantum Lcid. (In Mediceo
tamen, quoliescunque legitur boc nomen , adspiratur literae ^; item ia
Fragm. Vat. //>.) Nomina promiscue posuit, ut poeta. Kvay cms , "A^v-
xos, ad cxcmpbim regis Bebrvcum , de quo Apollon. IL pr. et iuf. Y, 373.
diversus est ab illis qui inf. X, 704. IX, 772. XII, 509. eodem nomine oc-
currunt. Lycus inter Troianos iterum IX , 545 s. Gyas et Cloanthus
iu ludis in Sicilia editis lib. V, 118 sqq. Divcrsi sunt Gyas inter Etruscos
X, 318, et lorte alius XII, 460. 223 Noli in vulgarius incidere , ut
cmendes : Et lam finierat. — Seqaitur Juppiter: in bis ac similibus no-
varc aliquid uolui: Si mei arbitrii res essct, scriberem lupiter, ex anti-
quiore ac veriore ratione , quam in Virgilio redbibitam esse volumns: ut
statim 225 litora. Scilicet autiqui littcras in bis geminabant pronuntia-
tione, non scriptura; recentiores etiam scriptura: recteetboc: sed tum
tenendum e:st alterutrum constanter et in omnibus , quibus eadem ratio
subest, {luppiter antiquissimi quique libri mss. exhibeut constan-
ter. Jfr.)
vid. interpretes ad Terent. Eun.
II, 3, 55. Posterior liic intelli-
gendus. Nam Manes, qui in-
vocabant ur , a u d i e n t e s fin-
gebantur. TVch. vid. Gronov.
Diatr. p. 317. — De coniorma-
tione orationis vid. Q. V. XXXVI,
6. irr.)
223. y>V iamfinU erui sc. lon-
gi sermonis, li. e. querelarum,
aut omnino, coenae factae. Pom-
pon. Sabinus flnem diei inter-
pretatur. nam mox dormitum
concedunt, v. inf. 305. Quin
omnino sic accipe: Foslqiuim
haec finita erant, s. his factis,
lupiler prospexit etc. (finis erat,
sane s e r m o n i s li u i u s ■ est
nota transitionis fornmla , qua
expressit Homericum illud: ag
ot jitiv ToiatJTf.: nQog aXXrjkovg
uyoQEvov. //>.) Fateor, ne-
xmn vel transitum milii non vi-
deri esse felicissimi iiiventi. cf.
inf. Exc. I. ad lib. IX. (Modus
sequentia per particulam (juu/n
annectendi uec exquisitus, nec
vulgaris, sed proprius. Cf. Aen.
IV, 5 — 8. Liv.XXV, 37. Tac.
Hist. I, 29. IP^ch.) Cogitan-
dum tamen de love stante ct
Troianorum fortunam in Africa
mente volvente, et rationem, qua
succurri possit, circumspiciente.
IIoc liabitu lovem si semel ante
oculos tibi constitueris, bene se
lial)ent reliqua, et totus, qui
sequitur, locus, e praestantio-
ribus cst babendus, cum poeta
hoc ipso et miraculum addat
hospitio Aeneae apud Didoncm,
et, quod multo maius, Roma-
norum animos in carminis sla-
tim aditu ad Aeneam et totam
110
P. VrriGILIl MARONIS
Despicieiks iiiarc vclivolum, tcrrasquc iaccntis,
Litoraquc, ct latos populos, sic vertice coeli 225
Conslitit, ct Lilnac dciixit lumina regnis.
At([iic illum talis iactantcm j)cctore curas
Tristior ct lacrimis oculos sulTusa nitcntis,
AdloquJtur Vcnus: O qui res hominumque deum-
que
224 Hespiciens JJigot. dispiciens duo, et prospiciens duo alii apud
Burm. sed despiciens ctium Macrob. VI Sat. 4. terrasque latentes Hamb.
[iacentes Medic. Ji^r.) 226 terris Puget. 227 Miror nemiueni in ta-
les haesisse, et tacitas cu/-a.s coniectasse. Sed ci". not. [tules Medic. //>.)
228 atque oculos lacrymis s. Priscianus et Alcuinus apud Heins. ojjusa
Servius citat inf. ad 482. 229 Adloquitur scripsit Heins. cuni Modic.
aliis et numismatis antiquis, iu quibus Adlocutio. deorumque maliut Heins.
et Bentl. ad Horat. I Od. 12, 14. (improbantibus Weicherto de versu
hypermetro ]>. 18. sij. ct lahnio. //>.)
adeo carminis iahulajn adverlat.
Lineas prinias liuius arLificii vi-
deas in Odyss. £, 5 sqq., ubi
Minerva apud lovem (ut iam
Odyss. u pr. lecerat) de iiilex'-
cepto Llyssis reditu conqucri-
tur, millitur etiani tum Mcrcu-
rius. Venerem lovi supj)licem
nola gcmma, sed a reccnliore,
susj)icor, manu, expressam ad
Vir^ilii plane ductum vidcre li-
cel (cum alibi tum in Suile des
PLerres gravees par Mi:ie leJJay
n. xr.)
In verss. 223—227 plura llo-
meri loca anle oculos lial)uit:
inprnnisUiad. v, pr. el^, 51. 52.
niare yeiuolttiii exquisile, iiiquo
velavolant, cum proprie naves
sint yiliiuLae. lena:i iacenles
praeclare, rcspectu (luidein lo-
vis ex alto prosj^icieiitis, por-
recLat; sub ij)8o et late palentes;
quauKjuam lerrae iacen/es, gen-
tes uicenles , ct alibi apud poe-
tas occurrunL sinq^liciter jwsi-
iae : siiuiiiter laii populi sunt
tlicti. (videtur hyc, lalos pupur-
los ab Ennio sumtum ; vid. pag.
11. edit. Hessel. //>.) sic, uv-
TO)?, non semper est temere vel
frustra , sed, uti res se liabet,
quo statu illa est: sicut erat;
Konianorum ])ootaruin, cf. Iliad.
f, 255 ; et liabet fere \.ii\x')]xiY.ov
alicjuid, ut Iliad. y, 220 cpaitjg
■niv 'C,ay.oxov xiva e^i^tvai a(p(jO-
va ■&' avtag. cf. Iliad. ^, 400.
rj, 100. X, 50. k, 888, et al.
Non temcre lovem oculos in
Africae littora etAeneae naufra-
gium iiiteiitos liabuissc, arguunt
illa: dejlxit luiiiina — tales ia-
ctanteiii pectore curas. Igitur
accij)iendum: sic, ut crat, de-
spiciens constitit , J)ru sinqilici,
prospexit terras. Ornate, con-
stitit , quod liomincs facere so-
lent, qui oculos aiiimuiiujue in
aliquam rein intendunt, (stan-
tein autcm coiilra morcin, non
scdcntcm lovcm hic cogitarc ne-
ccsse est) eL de/ixit oculos re-
gnis JJbyaCy in liLlore Africae,
ad quod Acneas navcs subduxc-
raU (JSic pot>t paiLicipiui:i , de-
AENEIDOS LIP, I, 224 — 234 111
Aolornls regis iin[)oriis, ct liihninc lcrrcs, 230
Quid mcns Aencas in ie conrnittcrc tantum,
Quid Trocs potucre? quibus, tot funcra passis
Cunctus ob Itabam tcrrarum ciauditur orbis?
Ccrte hinc RomanosoHm, volvcntiJ)us annis,
231 Quod Dfomedes. 233 Cluditur post alios Gndianus. 234 hinc
abcst a sec. Moret. Certe hic Ven. Certe in Iloinaiiia Zulichein.
a ni. pr.
spicieiis, inlerpositum more Grae-
corum, Plat, Pliaed. c. 5. pag. 9.
EuiAQaziig %u{^it,6^iivog oijrcoc;
7/(3 >/ T« Xomcc diekiyero. IJch.
— vid. etiam Laclimann. ad
Pro])ert. I, 23, 6- et V. L. ad
VII, 568. //>.) iXotabili au-
tem oratiouis Ijrevitute lovem
cogitabundum steiissc declarat
poeta , et curas, cogilationes et
consilia , de parando Troianis
apud Poenos liospitio, (inf. 297.)
agitasse. Itaque respectu toiJ
sic subiicit, /a/es curas iacian-
ieni, li. e. cum bunc in modum
oculis aninioque in Aeneae fatis
esset defixus. 228. Observa ar-
tem poetae. Ut miserationem
faciat Venus, tristis , Jlens et
pulcra inducitur.
229. Macrob. VI Sat. 2 In
principio Aeneidos tempestas de-
scribilur , et Venus apud loyem
queritur de periculisjilii, et lu-
piter eani de futuroruni prospe-
rilate solalur. Hic locus iolus
a Naeuio sumius esl ex pritno
libro belli Punici. illiv enini ae-
que Venus Troianis tenipestale
laborantibu.s cuni love queritur :
el sequuidur rerba Joris /iliam
coiisolantis spe Juliiroruin. Com-
parari potest c(iajn Mincrvae et
lovis huper Llysse altcrcatio Od.
cf, 44 sqq. et multo magis Tlie-
tidis alloquium lovis Iliad. «,
497 sqq.
230. Et Julmine ierres , pos-
sit otiosum videri post illa : qui
res — iniperiis ; sed Julmen in-
signe sununi imperii; gravius
ix\.\\.emj'ulmine terres, quam J'u/-
nien geris, iacis. 231. Manilesta
adumbratio versuum ex Iliad. 8,
31 z/ai|iioi'n/, lupiLor ait adluno-
nem, rl vv ae //^tCjiiog IlQici-
(.1010 re Tccddeg Toaoa xax.u pi-
^ovaiv, or' (xajieQieg neveaiveig
etc. ipsa autem orationis forma
ex Odyss. «, 44 sqq. expressa,
ubi Minerva apud lovein de
tlyssis aerumnis conqueritur, et
ubi v. 62 Tt vv oi roaov codv-
acto, Zev. tum lupiter simili
modo atque hic respondet.
232. Quibus tot J. agnosce
poeticam orationem, pro, quid
})otuere committere, ut iis —
clauderelurV tot funera \\. e.
tot clades et calamitates. ob
Italiam, propter Italiae aditum,
ne ad Italiajii acccdant, in toto
terrarum orbe nullus considendi
locus iis relinquitur. namseptem
iam annos omnibus terris et
maribus erraverant, ut Aen. I,
extr.
234—236. mnc, ab liis
Troianis, hinc, a sanguine Teu-
cri rerocata, a stirpe Teucri iu-
112
P. MRGILri M MIONIS
Hiiic Ibrc tiuclorcs, rcvocalo a saiig\ruic Tcu-
cri, 235
Qui Tiiarc, qui lerras onini dicione tencrent,
PoUicilus, quaete, Genilor, scnlcnlia vcrtit?
IIoc cquidcm occasum Troiae Iristisqiie ruinas
236. DrnoNE 237. Pollicitus. Quae
235 a omissum in Giid. Moret. pr. et mnltis aliis , etiam apud Pierium;
et in Iragin. Vatic. a pr. m. ut feic ct alibi 0!'. Burm. Equidem abesse
malim. (Praepositionem a practer alios tueutur Medic. et Rom. Et multo
fortior est hacc oratio: llinc — Iliiic , a rei^oc. s. T., quam si adsciveris
Ablativum ahsolutiim; et sic alias appositioncm amaut talia adverbia, vid.
V. L. ad EA. 1, 54. Saepe autcin pracpositioues per elisionem iiitercipiun-
tur; vid. supral, 19. IV, 230. 656. V, 45. VI, 500. fFr.) 236 diciu7ie
oinues vetustiorcs Ileins. ^^sic, dicions, Medic. coustautcr, (juoLicscuniquc
apud Virgiliiim hoc voc. lcgitur; id([uc rccentiorcs , qui quidcm accuralius
scribiint, pliih)logi scquuutiir; itcm condicio XII, 880., ut iu pleris(|uc la-
jiidihiis ct lihris antiquis; vid. Cellar. Orthograph. Lat. ed. llarlcs. p. 213.
//>.) terras omnis fragm, Vatic. a Campiglia expressum , cuius lectiouis
eliam Scrvius mcraiuit. Nec difflteor hanc lectioncm multo magis ej)icae
dignitati convenire videri, quam siihtilcin omnium gencrum potestatis com-
preheusionem. [oinnis Wakcf. recepit ; sed satis erat terras tenere dixisse,
nec ad terras ncccssario rcquiritur epithctou ; et videtur poeta pcr hoc
omni dic. ten. expriincre voluisse llomcricum illud icpt. dvaaativ. Vid.
etiam Ileyn. Not. et lahn. //>.) 237 vide an leuior iluat oiatio , si
distinxeris : Certe /linc — pollicitus, quae te , genitor , sententia vertit"?
h. cum sis pollicitiis. Durum cnim illud poUii:itus siue es vcl eras, in hue
sententiae absolutae. (Probat hanc raliouem lahuius; et rccte; itaque mu-
tavi intcrpunctionem. Et est hoc gcnus quoddam anacoluthi. Aptissima
autem hacc ad prodcndum animum commotum oralio. Quae Wunderl. ex
Virgilid laudat omissac sec. jicrs. es excmjila , aliena sunt ab li. 1.: Ecl. V,
4.: Tn maior. 34.: Tu decus omne tuis. A'1II, 48. ct 50-: crudelis tu
{jiioque matcr. Sic cniin iii hrevihus enunciatis nervoseque dictis ^5 omitti
solct, adiuncto Prouomiiic sec, jjers. TVr.) 238 ca«wm quatuor Burmanni-
casus Bigot. (et Alb. jrr.)
staiuala pcr iiovaiii progciiiciii,
(cf. sup. I, 19 sq<j)./f>''^', oritu-
ros csse, Jiumaiws — ditcluns,
pojjulurn rcgiiatorcjii, <iiii iiiarc,
fjiii tcnas lciwrciit. Si ijuicicni
8U|). \. 21 JHiptduiii lalc rci^cin
siinili niodo dixit. Aliorjui dti-
clurcs Jiuinaitus iiitcllii;cs (l^io-
sarcni ct Octa\ ianuin. /(-/iv//-
tihiis aiiitis sc. sc, iiola jioctica
ralio, (|uuniani aiinus iii orljcni
rciiil ; rti.QiJiXonivuyv iviavnov.
utniii ilitiuiic , Scrv. oiiiiii polc-
clatc, pacc, le^ibus, IjcIIu. l'rac-
stat diccrc: uiiini, lioc est, sum-
nia potcslatc. Est eniinpoetis so-
lciinis iilcusus; interdiun et aliis
s(rij)toribus: uiniii upc uiini.viis,
suniiiia. Aen. X, 53 iiiagna dl-
tiuiic — Cuii/iagu jircinaL Aiiso-
niaiii. Sed v. Var. Lcct.
237. Quae tc ncnlcnlia vcrLit
cxcjuisitc, cjuod novuin consi-
liuin vcrtit lc, niutavit aniiniun
luuin? Vul^ari ratione vciil-
tnr scntcntia, animus, consilium.
Wox 238 uccasiiin Truiac sola-
/-»«/• etiam cxquisite, ut icrc sem-
AENEIDOS LIB. I, 235 — 242
113
Solal)ar, iM\s contraria fala r('[)on(lriis.
iNunc (\Klcni forhnia viros lol casihns actos 240
Inse(inilin\ ()nem das lineni, rex magne, laborum?
Anlenor poluil, mediis elapsus Achivis,
241. Rex
241 re.v summe Hamb. sec. in Exc. Cortii. (sed in tali oratione po-
sili^-ns superlativo fortior. Ceterum o rex Alb. ff'r.) 242 delapsus
alter Ilamb. et Franc. Versus 242 — 9. recitat Auctor de progenie Aug.
c. 10.
per poctae. Ut seniel dicani :
propiie solaniur a?ii/nii//i, sola-
miu" nos, h. e. fractos nos eri-
ginius, recreamus: tuni solamur
dolorem, curam, luctum; sic
canlu loiigu//isolala laboremira.
1, 293: taudem earum reruni
caussas, mala et casus solari di~
ciniur, li. c. solando aut tollimus
aut niinuinms seu niala, seu sen-
sum malorum. Sic li, 1. e.xci-
dium 'J'/-oiae solatur Venus, do-
lorem inde animo conccptum le-
vat. 239. Falis co/ilrariafata
rependeiis. eliam lioc doctej re-
pe/idens : compensans, /a/a co/i-
traria, Troianorum calainitates,
falis sc. melioribus, novo Italiac
regno, h. e. sperajis, fortunam
Troianorum futmam esse tanto
laetiorcm. Plane aliter contra-
ria faia dicuntur Aen. IX, 136.
241. Qucm das finem, pro, fa-
cis, constituis? Poeticac orationi
et lioc propius: doCvat, dare,
pro facere.
242 — 249. Antenor, et ipse
Troia prolugus, novas sedes na-
ctus est condito Palavio j cur
Aeneas simili fortuna non poti-
tur? Locus dst valde ornatus. v.
Ex.curs. ad h. 1. uLi dc toto loco
iudicium fcrtur. Livius I, l —
casthus dei/ide variis A/iLenora
VlRGIL. TOM. IL
— venisse iii intimum ma/is
Ad/-iatici si/ium ; hic sinus poe-
tae doctius lilyrici sinus , nam-
que maiori Adriatici sinus parti
Illyricumpraetcnditur; idem in-
ti//ia reg/ia L,ibur/io/-u//i , nam
versus interiores recessus habi-
tarunt Liburni, Illyrici po])uIus,
tuni Islri, hinc Veneli et Euga-
nei, in quorum sedes Veneti suc-
cesserant. Spertat aulem ad di-
gnitatem orationis poeticae, ut
Ueclarentur regiones iion vul-
gari, sed exquisitiore nomine, v.
c. a finibus ac hnitimis populis
petito: quod si teneas, poetam
male a Servio accusatum dices,
quod Antenorem Illyricum etLi-
burniam tenuisse ille dixerit, nec
minus male post Corradum a
Burmanno defensum ex usu voc.
pe/wtrasse, quod li. I. sit, trans-
iisse. Innno vero a poeta Jlni-
bus latius constitutis Venetorum
ora his ipsis vss. 248. 4 doctius
declaratur, quam nudo iiomine
geographico. (^uod vero tutus,
seu incolumis, ad Venetos per-
venit, hoc simplicitor ad erro-
rum discrimina refcram. Po-
tuerc tamen ct alia esse Anteno-
ris fata, quae nunc ignorantur.
Ita colligo ex Sex. Aurel. Victor.
de orig. G. llom. c. 1 Qu<ire au-
8
114
P. VlRGILll MARONIS
111} ricos penelrarc siiius atque inlima lutus
Regna Li])urnorum, elfontem superare Timavi,
Unde per ora novem vasto cum murmure mon-
tis 245
It mare proruptum, etpelago premit arva sonanti.
Ilic tamen ille url)eni Patavi sedesque locavit
Teucrorum, et genti nomen dedit, arinaque lixit
246. SOISANTI;
245 magno Parrlias. ex v. 55. cum vasto alter Hamb. 246 pro-
ruptum (lelVudit Ileinsiiis hic et alibi. cf. inprimis ad Silium JII, 51. Est
sane exquisitu vox hoc sensu, pro prorumpens. niulti praeruptum, cf.
Cerda. etiam Fragm. Yatic. u pr. m. ct ap. Seuer. Qu. nat. UI, c. 1. (juod
sune defendi posset. cf. siip. 105. ]>raereptuin Ed. Veu. m inare pro-
ruptum Moret. \n-. et Frauc. 247 urbes Zulicli. sedeimjue E\c. Burni.
tcin addiderit tiitus, siio loco
planisniine annolavimus incoin-
mentatione , quam conscribere
coepimus , recognilam ex eo li-
hro, ({ui inscriptus est de Origi-
ne Palavina. (Sic eniin locum
illuin Ibite coMKliluas). Tandem
etiuni, j)oetaruni nioie, qui a
fliiitiinis locisclaiioribus aut no-
tabiljorihus inulladcaignant, (sci-
licet ut ornatuin iiidc et nova-
ruin rerum notionibus suavita-
tem versibus suis ((uacrant,) Ti-
mavuin , quaiiKjuain paullo re-
motiorem lluviuin, sed notiorem
et vcterum forte poetarum usu
frc(|ucntatum, ad situm eundem
declaranduiii commcinorat. Fon-
tein 'riinuvi siipcrai-it Anteuor,
quatcnus classc littora le^ens (ne-
que ciiiin alitcr, nisi cursu pro-
])ius ad lllyiicum littus servato,
niare Adriaticum tuto naviyari
potest: cl'. Liv. X, 2) practcrvc-
clus erat sinum Tcri^csliiiuui, in
quem Timavus inimittilur, Non
lon^i; a mai i iii (^arnorum liiii-
bua ille iiilcr i u|)iuiii cavcriias
compluribus ingentibusiiuc aqua-
rum fontibus erumpit, qui paul-
lo post in unum alveum delati
llumen faciunt, quod, ubi vix
M. passus emensmn est, latoostio
in mare exit. Fontes olim liabiti
sunt noveiii; ex iis prorurnpil
aqua magno cum franore: *•«-
sto vum murinure monlis ; sta-
tiin((ue in uiiuin iluincn collccta
maris sjiccicm rcfei t latc agros
inundantis: // inare prorupluni
et pclai>o prcinit una soiiaiili.
Latius liacc illuslrata v. in Ex.-
cursu ad h. v. Hic laineii ; noJi
haererc ad fontem Timavi; sed
latius, in oris his littoris Adria-
tici, c„ quidem, cum ad intimos
sinus recessus j)enetrassel, iiiter
Eugancos, qui tuin liaec loca te-
nebant, Patavium ille condi-
dit, et genti noiiien dedit ; at
qualc? dicunt yliiienoridarum :
aj)ud j)octas uti((ue; noii vcjo
vulgare nomen. sed fuiwlortiin
iioincn , (juod vulgo vetcres ab
Jftiielis l'aj)lilagoniae, quos Aii-
teiiori viac socios fuissc aiebanl.
AENEIDOS LIR.
243 — 240
115
TroVn; Tumc placida conposhis paco ((\iioscit:
249. QIIIESCIT.
£4-9 Troica tres ap. Bunn. cuin placida c, p. qaievit Monag. alter.
ducluni csse volunt. armaqiie
Jlxil Troia, pace sc. et lianquil-
lo otio parto; quocl suavi reruni
imagine reddidit, pelita illa ab
ii>, qui niililia nns.si arnia su-
spenderent et iigerent. cf. Pom-
pon. Sab. ad h. 1. jSuuc placi//a
composlus pace quiescil : quo
sensu liaec dicta sint, dubitare
licet; aut enini de morte aut de
otlo et tranciuillitate, qua Ante-
norrcliquam vitam exegit, acci-
pi potest; in utroque tamen duri
aliquid inest. Sane componi ab-
solute mortui dicuntur, et iidem
quiescere. inf. IX, 445 placida-
que ihi demum morte quievit. VI,
321 Sedibus ut saltem placidis
in morle quiescam. Veneris ta-
men consilio, dum Aeneae cala-
niitatibus Antenoris fortunam
secundam comparare vult, pa-
rum conveniret, Antenoris mor-
tem placidam, laudare; At si de
quietis sedibus , rebus placatis,
vita tranquilla agitur, lum fere
res coTuposilae memorantur, non
ipsi hoinines ; aut sihoc llt, tum
adicctum aHquid videas: ad pa-
cem, ad modestiam etc. Atquc
ila eiiani in iis ipsis locis fit, quae
h. 1. a Burmanno laudantur. I)i-
cendum ilaque, aut poelam \\. 1.
compositum novo excmplo ad-
hibuisse , ut et voc. quiescere,
pro, vilam quiete exigere; quie-
scit rehus compositis , adco([UC
et ipse compositus ; aut manen-
dum in priorc significalu: ut a
Venorcinterpositumhocsitjtran-
quillitatom Antenori ad extre-
nia;n usque vitam contigisse. Ita
pace pro morte. (Vss. 245. sq.
Tiauaj^aoig ron admodum ev-
xcafjog , ut sensit Ursinus, et
Heyu, in Exc. ad h. I. Cetera
He^Tiius bene espedivit; sed
vevba placida compostus pace
quiescit ut de morte accipiamus,
videtur totius orationis color et
liabitus admonere. Nam quum
pacis otiique significationem con-
tineant vss. praecedentes, non
poterit huic rerum statui idem
opponi per niiuc, temporum re-
rumque diversitatem quandam
indicans. Porro hoc deerat ab-
sohitissimae fehcitatis imagini, ut
hunc rerum suarum cursum us-
que ad ipsius mortem fuisse Ve-
nus diceret. Neque absurda de
morte Antenoris mentio, quum
ab ipso Homero inter senioi-es
Troianos menioretur Antenor.
Pacis autem vocabulum quam-
quam solum per se non signifi-
cat mortui quieteni , tamen in
liac orationis compositione recte
ita accipi poterit. Ceterum//ib
VS.247. rectelleynius adverbium
esse statuit; aliena onim ab h. 1.
pronominum /lic ille iunctorum
ratio, de qua exposui Q. V. XX,
8. Tamen autem rem quodam
modo extenuat, significatque fe-
re i. q. saltem; vid. V. L. Lcl.
X, 31. Oppoiumtur autem haec
versibus 250. sqq. ila, ut haec
prodcat rcnlentia; Ille saltem
certain sedeminvenit Patavium-
8*
116 P. VIRGILIl MARONIS
ISos , Uia progeiiies, coeli quibiis adiniis
cem,
Navibus (inraiitluin) amissis, unius ob iram
Protlimur, al(jue llalis lon^e disiungimur oris.
Ilir piclalis bonos? sic nos in sceplra reponis?
Olli su])ridens bominum salor atque deorum
ar-
250
251 Infande diio Biirm. et sic apiid Serviiim legendum: infandum pro
infinde ]>osiiit. (et ilu ed. Dresd. hal)et. /f^r.) a/ntssis infanduni Uorvill.
252 Diibitut Biirinanmis, an a(jue sit scribendum. Verum etsi non scri-
bitur, siibiutelligendum tumen : atcjue ab Italis oris disiunginiur , inter-
iacente mari et aliis terris. arvis Leid. unus et Hamb. pr. pro vur. lect.
(et Alb. //>.) 253 in regna pro var. lect, Hamb. see. et Oudart.
que coiididit: Aeneno, cui iiiul-
to maiora atque ipsuiu coeluin
poliicitus es, ne pedoni quidejii
in Italia ponoie contini^it. // /.)
250 — 258. Ai^umcnlatur
Venus al) exeinplo siniili. Ma^no
auteui cuui artilicio se ij)sam l'a-
cit unam ex Troianis, qui iniu-
riam tulerint: jSos, tua proge-
nits, qiiihu.s annuis atveni coeli,
h. e. coelum, promittis Aenoam
post mortem inter deos iri rcla-
tum. cf. niox v. 259. Callidc
rt invidiose etiam illa: uniu.s oh
iram sc. lunonis, ct Jiui-ihus a.
pro navium parle et prodimur,
j)er fraudos j)crdiniur, j)er insi-
dias lunonis calamitatibus vexa-
nmr. 253. I'ii'lali.s, <jua Ae-
iicas insi;;nis. At ij)sa suam j)er-
8onam intcrj)oncns: liacc j)ieta-
tis ct nmoiis er^a te jiraoniia ?
in .''Ceptra, in jiromissum Ilaliac
rogiuun, cum 'Iroiano cxcidcrat,
re/xini.s, j)ro vuli^aii, roslituis.
254— 29(). Se.piilnr iK.bilis-
jiimus locUH, in <|iii) .sul) \ali(inii
hjiciie, arlo iion iiiiprohahili,
rxplicanlur Huiiiar orif^ino.s, in-
ncmcntn splcndonpjc impoiii
Aui^usli.
254 — 256. Alitcr liacc Vir-
gilius adstruxit, quain llomcrus
sua, cum Tlietidi annueret lu-
j)iLcr Iliad. o, 517 sqq. in (|uil)us
lovis maiestas augustior. At hic
j)lacidi, i.ieiXrjiiov , lovis suavis
imai^o. Osculum Veneris ori
impressum ex Iliad. f, 372 poe-
tae in mentem vcnisse videtur,
uhi Dione mater Venercm am-
j)loctilur. In singulis lamen oh-
scrva decorem. Vs. 254 secun-
dum Ennium : 0/li re.spondet
re.v Albai longai et alia. .suhri-
den.s, fift(5to(av. In v. 255 En-
iiium anle oculos fuisse notat
Servius: lupiler Iiic riait ; teni-
pestatesque serenaa lUserunt
ornnes risu Jofi.s oni/iipotentis.
Sod Ennius, utul oratio horrida
sil, innlto vividius reni expros-
sit; Ridet Jupiter; et ti nipesta-
tes arrident. Ajiud Gudium In-
scr. p. V, 11. 3 Joi'i Opl. Ma.v.
Serenatori Icgitur. (AJ coeluni
ct tempestatiin divorsa vorhi .v<-
nnare rcquirilur sii;nilicalio. Si-
niilia /.cuninalis f^oncra vid. I,
355. Oviil. .Mot. II, 312. ol ajiud
Til). 11 1, 3, 21. //■<•//.) Oscula
Uhar, jiolcsl sano cniii S.ilinasio
AENEIDOS L115. 1, 250 — 260
117
\ Olhi. «|U() ( oclum l('nipcstates([U(' sereiiat, 255
Oscula lilM\it iialae; dehiiic lalia falur:
Parce inetu, CNtherea; inaiient inmota tuorum
Fata tihi; cernes urhem et promissa Laviiii
iMoenia. suhliinenKjue feres ad sidera coeli
ALi^iianinuiui Aeneau; ne(jue nie senteiitia ver-
tit.
260
255 tempestatemtjue Bi^nt. 256 dein tert. Goth. 257 Cytherea.
Miiuin t'\ ru Kv9r]Qu, Kv&r]Qeia, factiim esse Kv&tQiiUy etiani KvQ^t-
(jr^iu. Itaciuf uliviiu Oii^iiit-m vocis pctuut graramaticl «jro roi» r.iv&iLV
roi' tQOV s. tQcota ajjud Hesycli. et Etymolog. In utroque Hesiodi versns
est, qui laudatur Tlu-ng. lyS., uoii Uomcri, 258 ct iu al. decst, mo-
ueute G. FalirJcio , cr)ntcrraueo nostro , quem seciuulus est Cuniiigamus.
(vid. Q. V. XXXIII, 8. //>.) X,a(/m/ scripsi v. ad vs. 2. (Sane Nomiua-
tivHs est Lui'inium. ; sed iograta quum sit oculis illa scribeiidi ratio , vul-
garem cousuetudinem secutus sum; modo illiid teneatur j Virgilium quoque
Genitivos Siibstantivorum in ium et iua desiueutium non in //, sed in / ter-
minasse ; nam vitiosum et iucptura versiculuin IX, 151. eiecimus. //0-.)
260 verttit llottend. pr. Moret. sec. (Ne forte , comparatis similibus locis,
ut X, 608.: „nec te sententia faliit," nec pro neque scriptum malis, vid.
(.). V. XXXJI, 3. et 7. JVr.)
po.st Ser^ium accipi, os alterius
lcviter labiis suis perstnn<;;ere •
sed si libare , dclibare, suuimo
ore carpere, pro o.sculuni , ba-
iiuni , su/nere, eripere, accipias,
poeticae dictionis genio el car-
minis dii-nitati cousulcs. libare,
(ut XII, 434 Summa per galeaiii
delibans oscula) o.scula, libando,
levitcr allinqendo, sumercj ut
iii illis, ainnein, Jliiviuin, liba-
rr. (vid. W^Qw. ad Cop. p. 57.
//>.) .\aiae cum encr^^ia ad-
iectum , licet iam o//l anteces-
sissel; ut levocarelur iii ani-
n:um j)ersona eius, de quo agi-
tur. Ita sempcr lere Homcrus:
Tco 6' — 'Ey.Tooi et al. \on vi-
dcbal lioc Servius.
257 — 2G0. /\irce ine/ui, par-
«e inelucrc, iioli — qxideo toiJ
dedoixivcu. ('triii s urb, in ; scii-
tis quain ivfqycZg .«,it cxpre.ssnm.
Mox iiuiiunt procxili*/^//^. 259.
Propter v. 250. coeli ijuibus an-
nuis arcem. Bene addidityj^mv,
ut gralius esset, quod pcr ipsam
licret, monente Servio. l\ecipie-
tur utique olim Aeneas inter deos
Aen. XII, 794 Jndigeiem Aene-
am scis ipsa , et ncire fateris,
JJeberi coe/o fatisque ad sidera
to//i. Utrmnque ex Eiinio I Au-
nal. Unus erit, (juem lu lo//es
ad caeru/a coe/i J\'inp/a ; qui
versus non ex Vcneris, ut C.o-
lumna putat ad c. 1. p. 34 , scd
ex Martis oratione servatus esl.
Uoccnt lioc secjuiorum poetarum
loca, qui Ennium anle oculos
habucrunt, inprimis Ovidii Fast.
II, 487, ubi Mars ail lovcin :
Jiedde patri naluni (Komuluin)
— Cnus erit, cpiein tu to//es in
caeruia coe/i , ((juae ipsa lectio
ex Ennio tiicnda) 7'// inihi di-
xisli. Siiil raUi dicta loiis. Ad-
de Mcl. XlV,8I3sqq. 2t)0. Ae-
118
P. VIPiGILII jVlAPtONIS
Hic libi (fabor emni, quando haec te cura re-
mortlet,
Longius et volvens fatorum arcana movebo)
261. Hic (tibi f.
261 Aiuiquae ecld. iangunt fere: Hic tibi. (idque sequitur Wakelield.;
quod iniprobat lahnius , ita supervacaneum esse tibi coutendens , quod ue-
cessario requiratur ad ya&o/-: „fabor //i/, non a 1 i i s. " Sic etiam Servius :
„ideo tibi, quod nulli alii, id est tibi soli.^^ Sed primum aperta quae-
dam opponeudi ratio cernitur in verbo fabor, i. e. non iam celabo te haec,
sed eloquar. Haec autem ipsa ratio vetat, ne tibi hulc verbo adiunga-
mus; neque enim , ubi duo vocabula ita ponuntur, ut utrumque spectet
ad aliquid oppositum, iu ipsis tamen nuUa sit inter se oppositio , ea ita,
ut h. 1., iungi iuxtaque poni solent; quod ubi fit, alterius vis per alte-
rum deprimitur. Itaque haec iuuge : Hic tibi beUum ingens geret Italia.
Sic autem Dativos Pionominum personalium iuteriici orationi solere, ubi
aliquam rem aliquo modo ad aliquem pertinere significamus , dictum est
in Not. ad Ecl. YHI, 6. et 30. Ita fiet, ut suam vim recuperet verbum
fabor. lam vero hoc ipsura verbum , quum ad orationem alicuius modo
subiiciendam spectat , nou solet in principio poni, nisi ubi raaior quae-
dam ipsi, quae sequitur, orationi vel loquentis personae gravitas ac di-
gnitas concilianda est , ut infra de Sibylla VI, 36.: „fatur quae talia
regi." Hoc si ad nostrum locum retuleris, sic demum, mutata distinctione,
suum splendorem lovis orationi restitutum intelliges. fFr.) Ex Graev.
notat Burra. Hinc [Tihi f. enim) q, Duo hinc. (juando te haec Me-
nag. alt. 262 evohens Hamb. pr. Paris. a pr. ra. Dorvill. Ed. Ven.
uti Waddel. Aniraadv. Cril. p. 10. emendarat ; et saue de temporum hi-
storiis commode tb evolvi. Sed non bene copula desideretur ; et epicae
orationi accommodatissimum : movebo volvens longius, pro petam , repe-
tam. Hoc fere Ge. II, 295 Aesculus — immota manet jnultosijue nepo-
tes, Multa i^irum volvcns durando saecula vincit , et sic alibi volvens
simili seusu : Tum genitor veterum volvens monumenta virorum — ait
Aen. IV, 10:2. ac volvens Parrhas. Sed et v. etiam fragra. Vatic. mo-
nelo ed. Dan. et quae eam sequuntur. docebo Puget. et un. Guelf. in
Exc. Cort.
qiie me senleiitia verlit. ad v. 237
quae te g. sententia vertit ? Ce-
terum magnanimus , ut semel
moneainus, male de generosa ani-
mi indolc accipiunlj est joriis,
animosus, ex ^syaQ^viiog, ^zya-
Xy\x(oq^ fiiya goyovfwi/ , quae
onmia ad bellicam virlutom re-
ferenda.
262 — 266. (1)0 vi Pionomi-
nis //ir — /larc vid. Q. V. XX,
6, a. et 7. ////••) Quandoqui-
deiii liacc cura te uiordet, cju-
ciat, reuj tibi exponani et lun~
gius vulvens fatoruni arcana mo-
vebo , li. e. fata altius repetam.
Us-um lov mouere exemplis bene
dechiravit Bsntlei, ad Horat. III,
CariJi. 7, 20. Ratio iti eo iuest,
quod quae iK(p£(joaEv, proferi-
nius, projJiimus, luanifesta faci-
mus , declaramus, proprie mo-
vcn' dici possunjus. longius vol-
vens, evolveiis, rej)elens. Prae-
clare autem ])oeta e lovis perso-
//r/fala Aencae el postcrorum po-
tiora receijset. Ad tolum locum
cf. Ex.c. III ad lib. XII, 189.
AENEIDOS LIB. I, 261—268
119
Bellum ingens gerel Italia, populosque ferocis
Conlundet; moresque viris et moenia ponet,
Tertia dum Latio regnantem viderit aestas,
Ternaque transierint Piutulis hiberna subactis.
At puer Ascanius, cui nunc cognomen lulo
Additur, (Ilus erat, dum res stetitllia regno)
264. PONET: 268. ^Additur — begno)*
265
( - ■ 263. feroces Medic. Jl^r.) 264 montesque Ziilich. moenia
condet Oudart. et Hamb. pr. pro var. lect. a glossatoris mana. [conten-
dunt Medic. a m. pr. cundet rtiam Alb. JFr.) 266 transierant qii.
Moret. ctim alter Hamb. 267 lulus Exc. Burm. sed lulo defeudit
etiam RiiHn. de Scbem. Lex. pag. 33 apud Biirmann. quoi fragm. Vatic.
(legitur in hoc quo, et superscripto i. TFr.) 26S Versns suspectus. aut
totus insertus, ant suppletus post additur. v. Excurs. Vlllai h. v._ Erat
tamen versus in codd. iam tempore Auctoris de progeuie Augusti , qui
vs. 257. 263 recitat. (Liberavi hunc versum ab asteriscis , quos Heynius
appinxit; tuentur eum Codd., tum Servius, tum Auctor libelli de proge-
nie Augasti ab Heyn. laud., atque ipse , ni fallor, Virgilius ; nam quae
praecedunt „cui nunc cognomen lulo"' tale quid exspectari iubeut. Ac-
cedit etiam Homeri auctoritas, quem vix dubito quiu h. L expressent
Virgilius; sic enim ille II. VI, 402. sq. : „t6v q' "E%t(oq^ y.aUtGn£ STia-
(iccvdQiov, avraQ ol aXlot 'Agt v uv aKt' ' oiog y a q 8QvhT0 llioy
"E-KTCOQ." Atque ut plane sentias , quanta sit nostri loci^ cum_il!o simi-
litudo, vide, ut Astyanax antea nomen habuit a lluvio , sic etiam luhim
habere ab Ascanio. " Et potuit ea nominis mutatio adhuc ignota esse Ve-
ueri. Ne ^utem meras nugas h. L Veneri narrare lovera^ cxistimes, ita
videtur statuendum : nomen luli tamquam augustius aliquid signihcans a
poeta bic poni, quia hinc orta gens lulia ; et ita huius gentis dignitatem»
maiestatemque trausferri ad eius conditorem ; quod minime abhorret a
Virgilii ingenio et consuetndine. Ita rursus fit, ut ominis aliquid his in-
sit lovis craticni , futura Troianorum fata exponentis , vel maxime con-
263. Italia, in [talia, rnore
Graecoruin auoptato a Virgilio
et liinc ab aliis. populos, viros
feroces covlunde.t. vides praelia
cuni Rutulis et Etruscis per vi-
ctoriam declarari. 264. vl/o/r^-
(pie. viris et moenia ponet, ur-
bem condet Lavinium et novum
imperium lundabit legibus, (le-
ges ponet, voiinf^tTriGH,) per il-
lud trionniiuu, quo regnuin te-
nebit. Haec ornat : 265. Ter-
tia diiui li. e. donec. lerna hi-
herna, pro hibcjiioj-um tempo-
ribus h. e. per tres Iiiemes, tres
annos. 266. Rutulis suhactis,
Turno victo ac caeso. {RutaLis
suhaclis , casu tertio pro post
Rutulos subactos ; quae in tem-
pore notando elegans structura
est apud Demosth. in Mid. fic^-
xv^ov}xzv t]8r} tri ZQlaEi eKelvr)
diaysYOVOTa hrt] oV.toj , c. 24. p.
44. ex editione Spaldingii, qui
ea male ollensus est ibi structu-
ra. Add. Thucyd. I, 3. med.
l^c/!. — adde Buttjnc-nn. ad
eand. in Mid. oiat. pag. 169.
/rr.)
267. Inter Troianos, dum
120 P. VIRGILII MARONIS
Triginla rnagnos volvendis mensibus orbis
Impcrio explebit, regnumque al) secle Lavini 270
Transferet, et longam nuilta vi muniet Albam.
gruum. Cansa tumeu nominis ut aliqua appareat , adiiciiintur haec: Ilus
erat cet, Orationem autem, quam carpit Hej-nius , si spectamus , dictio
minime est ea, quae Grammatici alicuius iugenio conveniat. Tles stetit
Ilia regno poetice dictum valetque idem, quod res stetit Ilio regno, i. e.
res incolumis luit Ilio regno, s. res Iliensium incolumes fuerunt. Nam
verbum stare h. 1., ut saepe, i. q. incoluinem esse , vel incolumem ma-
nere; ut Ge. IV, 208.: ^multosque per annos Stat fortuna doraus;"
Acn.II, 56.: „Troiaque nunc staret." Proxime ad nostrum locu n acce-
dit Livius, etiam a Wundcrl. laudatus, I, 3.: „Nondum maturus imperio
Ascanius , Aeneae filius , fuit : tamen id imperium e i ad puberem actatem
iucolume mansit. Tautisper tutela mulie1)ri — tanta indoles in
Lavinia erat — res Latina et regnum avitum ])aternumque
puero stetit. /Tr.) 269 annos Longob, Pierii, soUeuni Japsu. [or-
bes Mcdic. /f^r.) 270 ab s. Heins. e Medic, et al. adde Rom, (vid.
Cort, ad Lucan. I, 482. et Q. V. I, 1. IFr.) antea : a s. Sprot. et Parrhas.
a sede Latini. Ceterum si Lavinium unice verum est , cf. sup. ad v. 2,
scribendum hic et v. 258 Lavinl. {Lavinum nt Servio ad vs. 2. et Iu\ cnali
ab Heyn. ibid. laud. concedamus , veram tamen formam Laviniiim fuisse,
satis probatur per nomen gentile Laviniensis et Lavinius; quod si a La-
vino ducitur, exsistit vel Lavinas, \el Lavinensis , vel etidm Lavininus.
Ceterum vid. V. L. ad vs. 258. f^'r.) 271 magna vi Zulich. ut et alibi,
v. Burmanu. vi multa Oudart. et sic alii apud Pier, muniet urbem sec.
Hamb. ([ahnius Tyow/^i-aw maiore litera initiali exaravit; ego poeticac ora-
uoni
convenieutiorem duxl vulgarem rationem. IFr.)
Troianurn regnum fuit incolume, inen illud cum poetae ralionibus
Ilus dicebatur. regiw, sub regi- convcnil: cf. inf, VIII, 42, 47,
bus; at nunc eversa Troia, lu- 48. orhes, annos, miigiws, lon-
lus dici cocpil. Sed v. Excurs. gos, ut alibi, epitlieto ex natura
ad h. V. (cl quae scripsi in V. anni depromto, qualenus plu-
L. /^r.) rium irtcnsium spatia in se com-
269 — 271. Trigesimo regni prcliendit, Argutatiu- Macrob.
anno Ascanius Albain Longam in Sonin. Scip. II, 11 et Serv.
condidisse, sedemque rcgni a cum aliis intcrprelibus in h. v.
Lavinio in novam urbem trans- In Ed, IV, 12 niagni mensen vim
tulisse Iradiliu-. Quod si is vcr- liabere possunt cx rcliqua ora-
borum sensus esse debet, anti- tioiie, volfeiu/is niensHnts, qui
quc locnlus cst poela ])ro: Asca- volvnnlur, volvunt se, (vid. Q.
nius XXX annos impcrio cxpU- V. XXVIIII, 4. adde Ennianum
bit, luni regnuni IransfercL Si illud ap. Varr. dc L, L. I, Vll p.
tamcii ad connnuncin rationcui ,S81. Speng, : ,,CIamor ad cae-
grammaticam vcrba accipias, ni- lum volvendus pcr actbcra
liil definit pocta , scd Ascnnium nuigit," IVr.^ miiiiiii cxquisi-
XXX annos cs.se rcgnaturum, ct lius <juam exslnut. mulla vl,
'\\\ boc rcgni tcinporc urbcin no- magnis opibus, imigiu) lioiniiunn
vam conditurum ail. IVius ta- rcrumquc apparalui at Jiurin.
AENEIDOS LIB. I, 269 — 275
121
Ilic iam ler centum totos regnabitur annos
Gente sub Hectorea; donec regina sacerdos
Marte gravis geminam ])artu dabit IHa prolem.
Iiide lupae fulvo nutricis tegmine laetus 275
272 tercentos !\IoutaIb. et Ven. trescentum fragm. Moret. Ilinc Serv.
et MS. Bersmanni, quos sequitnr Cuningamus ; et sic aliquot llcinsiani;
(^etiam Paris. 2. 4. ; recte fortasse ; Serv. f uld. utramque lectioncm aguo-
scit. Jfr.) hoc Aao. Cum regnabitur absoiutc dictum sit , tum antcra ex
more dicendam esset, genti llectoreae h. e. ab g. II. Burmannus, Vir lati-
nissime doctns, emenciat : //aec sc. Alba regnabitnr. Nescio tamen, an-
non vulgata ad eundem loquendi modum acredat: regnatur est rcgnuni te-
netur, habctur, sub gente II. ut Homcri vnb , cnm notatioue obsequii aut
imperii, quod patitur quis. Iliad. ^, 159. Zivg yaQ ol vno CKij-ZTQOi tdd-
HaCGiv Argivos. Ilaec tamen expeditior est lectio. 274 Partu ' gemi-
nam sec. Hamb. 275 lectus A^ratisl.
coiilendit esse , magno inipetu,
animi ardore, studio.
272. 273. Per CCC annosre-
ges e Troiana stirjie Albae Lon-
gae esse regnaturos ait ad Ro-
muluni usque. I)c rationil<us
Listoricis oliin in Exctirsu III ad
lib. XII, 1 89 disputabitur. Geiis
Heclurea est Troiana sinipl. ut
V, 190 Heciorei socii. .sic et alii:
V. Burm. Ex Tjoiana saltem
stirpe, si ibrte non omnes ex
Aenoae prosapia, oriundi lucrunt
regcs, qui Albae Longae inipe-
rarunt, quamvis illa iion modo
Troianos sed etiam Latinos Ab-
origines liabcret incolas. regjia-
bilur sid) genle HecLorea , va-
gnuni durabit sub Troianae stir-
pis regibus. cl". \'ar. Lect. .Aeii.
XII, 826 Sil Laliurn; sinl , '/-
bani per saecnla reges etc. (Si
<juid video, h. 1. improprie lo-
cutus est xMaro. Nanujue non
agitur de Troianis vel llofnanis,
qui gens Heclorea aj)])ollanlur,
sed dc doino regnatrice, ab A o-
nca oriunda. IVch. — |)c vi
l>arti(ulae /a/« vid. Q. V. XXVIII,
5. II r\
274. 7/ia, tamquam Troiana
stirpe oriunda, poetis dicta, ab
Ilio Troiae, illiea Silvia, sacer-
dos ^ Virgo Vestalis, regina , h.
e. rcgio sanguine orta, ut ^aai-
}.i66a, Marle gravis , e Marte
gravida,gcmellos uno partuedet.
275—277. UomulusKomam
condcl. Quam ornate ot sj)len-
dide lioc pocla exlulit ! Ut lii-
pani nnlriceui attingerct, Ro-
mulum, antiquorum lieroum mo-
re, pro casside lupi exuvias, seu
lupinam pellem, gcssisse narrat.
Hl galea hirsnla conila Inpina
coma, etiainPropert.lv, 10,20
de llomulo. Hoc igitur liabitu
occurrerc dcbuere vetcra Iiomuli
signa. laelns leginine, pro orna-
lus, aut, qui liabet. Legnien In-
pae pro exuviis luj)ae. v. liurm.
Nec vero accipicndum, quasi lu-
pae ipsius,a qua nutritus iuerat,
pellrin detractam sibi imposue-
rit; sed ornat opitlielon «////ycaa
Inpae: quia ox eo genere fuit
illa, a qua ij)se nutritus osset ;
ut bene observat Meierotto V. C.
Romulus excipiet genteni, pro-
j!ric, regnnm gentts , iinj)criuiii
122
P. VIRGILII MARONIS
Ptomulus excipiet geiitem, et Mavortia condet
Mociiia, Romauosque suo de nomine dicet.
His ego nec metas rerum nec tempora pono;
Imperium sine fme dedi. Quin aspera luno,
Quae mare nunc terrasque metu coelumque fa-
tigat, 280
Consilia in melius referet, mecumque fovebit
276 accipiet Hamb. pr. cum uno Guclpherb. in Excerpt. Cort. ncc lioc
male. (sed nielius excipiet , quod de serie et ordine dicitur.) 277 ducit
alter liamb. 278 nietam Bigot. minus poctice. 280 quae terrasque
tiiiidam codd. apud Burm. et Pier. v. III. 361. sed sic melius que abesset.
(uec pcssumus particula nunc carere ob oppositum referet. fVr^ 281
mecamcjue iuvahit sec. Moret. soUennis varietas. cf. Burm.
gentis Hectoreae , s. Troianae;
succe Jet in regno Albano Romu-
lus. [cxcipiel Ii. e. accipiet re-
gendam gentem Troianam, non
Albae, ubi non regnavit, sed
Piomae, quam condidit. Com-
mode igilur adiecta\erba el Ma-
vorlia condet moenia. IVch.) l)o
voc. excipere de rebus , cjuas
nanciscimur, aut nacli suinus,
V. ad Ge. IV, 207. Sunt baec
omnia, valiciniorum et ornculo-
rum more, ])er ambages ac ple-
niorc ore exposita, cjuain in ora-
tione lovis ad filiam exspcclari
poterat. Moenia JMuforlia, Ro-
nia a Martis iilio condita ; ut
saepe al.
278. 279. lieruni nicUu^, li. c.
limites iinperii. aine Jine^ aeter-
na urbs, ut in numis et monu-
mcntis. A poelis hacc innume-
i'i8 in locis ornata et variata.
280. 1. 2. Ipsa luno aliiinati-
do sliidio Komaiioiiim lcin bi-
tui'. l''uit eniiii cuiii lovc cl JMi-
nerva llomanarum rcrum pine-
scs. (Juar ni. — indu c. /a/i-
frut. si nielii, li. v. piac mctu,
luno laLi^at umnia sc. prccibus,
liortatu, minis; liabes auctorita-
tem V. 23 Jd metuens reterisque
memor Saturnia bclli etc. Sic
tamen tenue nescio quid infer-
tur orationi. Siii Juno faiigat
metu li. e. terroribus, mare, ter-
ras, coeluni, verearis forte, ne
turgere videatur oratio. Sed di-
cta haec sunt ad vulgarem lo-
quendi modum; terroribus omnes
agitare et vexare. itaque, luno-
nem omnia versare, miscere , ut
Troianos ])erdat. Iiif. XT, 400
l'roirule oninia maffiio JSe cessa
inrbare inetu. et VII, 301
yJbsnmtae in Teucros vires coe-
Liiiue marisque. Fatigare , ut
cxircere , de rebus , quibus vel
abutarisvel frequenter, multum,
nimiuin utaris; undc est turba-
je, allligere, vexare. cf. ad VIII,
93. 281. lunonein animo muta-
to in moliorcm ])artp)n, ^ig ro
(ifXvLov, iam consulentom (sic
XI, 42d Mnlta dies — lieltulit
iii meHns , lulit, mul.-ivit) llo-
iiiai!iu(ue placatam c\ lioratio
i(iMiiiisci.Mis (]aiiii.lll,3 Graiuiii
elocula consitianlibus liinone di-
fis elc. (subestverbo icferre no-
AENEIDOS L[B. I, 276 —
123
Romanos, reruin dominos, j^onlcnHjiie logatam.
Sic placilum. Veniet luslris lal)entilnis aetas,
Quum (loinus Assaraci Phthiam clarasque Mycenas
Servilio })remel, ac victis dominahitur Argis. 285
282 Progeniem rerufu dominosBigot. SedRo/nanon firmal Suetoa. Aug.
40 i't, qui et ipse ver.suni repetit et ad Uomitiani laudes trausfcrt, lib. XIV,
ISi, Martialis. 2.S3 ]>/acitur/i est Leideus. male cum aliis ap. Pier. v. Burm.
ad Lucau. II, 5, et ini". ad Aeii. II, 428. (et Q. V. XV, 9. fVr.) 284 Fy-
t/iiani, l'//jt/iiaia male scribitur. 285 Imperiu Parrlias. ex interpreta-
tione. et v. duo. cunctis Hamb. pr. cum uonuidlis Pieriauis.
tio, a recta via declinasse luno-
iiem. dV. Tac. Ann. I, 33. a?ii-
tiLum iii buiiuin verLere. f^f^c/i.)
— 282. Rumanos reruin duini-
iius irenleiiKjin' iogalaiii. lianc a
I>aLerio liabuit poela: noLante
Macrob. Sat. VI, 5.exlr. Augusto
irequcntalum liunc versum, ex
Suetcn. Octav. 40 notuiii. Ver.sus
dignitatejn in prinia parte lacile
jiercipiasj at post Ruinanus re-
rtiiii dun/inus , annon languet
gentein(iiie'iogalain, li. e. a ve-
stimenti gencre desigr.atani ? Quis
eniin nunc siniile quid fcrret in
Gallis, Anglis, designandis? Sci-
licel Roinarios l>el/i pacisque ar-
libus claros inemoratpoeta : J{o-
inanus , rerttin duminos , li. e.
orbis teirarum regnalorcs, aii
lioc sinc armis? sinc beibca vir-
lute? lam geniemtjue iogaluin
intcMigas s])cctare ad togae, li.
e. ])ucis, arles ac virtules. Et
cogitandum, maiorem dignila-
tein in toga oliin luisse quani
nunc in ullo veslimenti genere.
'V/ie enrob\/ peop/e diceret non
iniiius gravitcr Brilannus ali-
quis; ut belle moncbat me Jiran-
des. socer meus \nQ. colcndus.
Sir piaciluin, ita cgo conslilui,
decrevi. l)e loiniula agil Jiinin.
ad Aen. II, 428. (v. cliam Q. V.
in V. L. laud. fFr.)
283 — 285. Splendide lloma-
norum belia cum Graecis, el
Acbaiani in pro vinciam pop. llom.
redactam , designat. Iii siaiili
acumine veivsatur Epigramma
Adriani Imp. seu verius (iorma-
nici, in Ilium novum Antbol.
Gr. lib. I, p. 98 Slepli. Analect.
Brunck. T. II p. 2o5. H. et lati-
nc, sed minus venusLe, Antliol.
Lat. lib. I, e]>. 103. P/aciium esf,
de iis, quae iii ialis liabentur.
iusliis, doctius (juam , annis.
ooinus Assaraci, llomani a Tro-
ianis oriundi, intcr quos Assara-
cus, Trois filius, cx Aeneae iuit
maioribus. v. Aj)ollod. III, 12, 2
et Not. Conon. c. 12. (Piojnie
haec dicta. Assaracusestproavus
Aeneae. Adeas inprimis lioin. II.
XX, 230 — 241. irc/t.) Grac-
cia j)raeclarc j)er Pltlliiuin, ut-
poLo Acliiilis j)alriain, et IVlyce-
nas , Agamemnonis regiam, de-
clarata; necnoii \ik^v Argos, quos
tum Diomedestencbat; (Iliad. /5,
559 s;|.) erant tamen ilii tantae
tuin dignitalis, ut ajrud Honic-
luiii lota Graecia j)er Argos, ct
totus exercitus Argivoruin iio-
miih' insignirelur. inf. VI, 839.
124
P. VIRGILII MARONIS
Nascelur pulcra Troiaiius origiiie Caesar,
Imperiuni Oceaiio, faniam qui lerminet aslris,
lulius, a magno tlemissum nomen lulo.
Hunc lu olim coelo, spoliis Orientis onustum,
Adcipies secura; vocabitur hic quoque votis. 290
Aspera tum positis mitescent saeculabellis;
287. ASTEIS; 291. BELLIS.
287 Et famam sec. Hamb. fama deleta lit. m Regius. terminat
Oudart. et duo Leid. a m. pr. 288 dimissum plerique vitiose. 289 alii
oliiii honestum, sec. Serv. iiatum scilicet ex honustum, ut scribebatur. [ho-
nustum Servius scri])it ; idem expressum in Ald. tert, IVr.) 290 Jd-
spicies Fabricii MS. cum Goth. tert. et quatuor apud Burm. qui accipies
Schol. Cruqu. Horat. Od. I, 2. II, 10. auctoritate et Ge. I, 28. et te maxi-
mus orbis — Accipiat. Sed est omnino gravius , et habet plus ivfQybias
respectu Veneris. Sic v. 259 sublimemque feres. 291 mitescunt Uiimh.
alt. Ceterum Burm. coni. Aspera quum p. — Cana Fides — iura dabunt.
Sedhocest, vaticinatiouis impetum et vira infriugere. Sunt scilicet talia
abruptis sententiis efiereuda.
Eruel ille ^rgos , ^gamemno-
niasque 31yce?ias, Gravissiiiia
vocabula et isla:
"^eruilio pre-
met — dominahiliir.
286 seqq. Ad Augusliim rpfe-
ras liaud dubie verius quam ad
luliuin Cacsarem cuin Scrvio,
Cerda et aliis ap. Buriii. Nam
nec lerrarinn imperium v. 287
faciln Caesari Iriljuilur, neque is
sjwliis Oricnlis onuslits, iic(|uc
ab eo pax restilula v. 290. Con-
Ira deAii,i;usto illa ubique ol)via.
v. in|)r. AcM. Yl , 793 sq. (sed
vidc, (|u;(c ad vs. 289- notavi.
//^'/•. ) E t is Caesar, Jnlius a d o-
ptionis iure, liinc Traianus, ab
Ascanio Tioiano gcnus ducensj
itaque luliu^, nomen demisxum
a magno lulo, b. c. nascelur
Cacsar, lubus nomine, quod no-
nien ab luJo in cum vcnit. pul-
cra crigine sinipl. clara. Nei" ad
Vcnercm rcsjnci j>ossc j)ulo, jier
sernionis UflUin. 289. /finic —
spoliii Oricnlis onustum. liaec
illa perpetua poetarum inpriniis-
que Virgilii de Aut^usti in Par-
tlios expeditione vaticinalio. v.
Vit. Virg. ad ann. 724.725.734.
cf. ad Georg. II, 170. neque in
unum certuin annum ea cogere
necessecst; quin , adeo anle si-
gna a Partbis roddita, j)octicus in-
genii fervor bacc ita rccte eJfer-
i-e |)otuit. (Scdvide, anrectiusex-
l)liccntur ex J. Vlil, 678 — 688.,
ul)i a vs. 685. liaec lcguntur:
,,lliiic oj)e barbarica variisque
Anlonius armis Victor ab Auro-
rac j)oj)uJis et Jilore rubro Ae-
gyj)tuni viresque Orientis
ct uJtima secum Bactra ve-
liit." IFr.) 290. secura, ncmi-
ne intercedente, lunonc placata.
focabilurliic quo(jue t-olis, prae-
clarc lionores divinos babendos
Auguslo ostciidit , nt Georg.
I, 42.
291. Ad laniim ciausum U. C.
725 et pacem pcr terrarum or-
bcH) rcstitutamrccte referlur. cf.
AENEIDOS LIB. I, 286 — 298
125
Cana Fides, rl Vesla, Remo cum fralrc Qnirimis,
Inra (lal)nnt ; dirae ferro et cojipagibus arlis
Clandentur Belli portae; Furor inpius intus,
Sacva sedcns super arma, el cenlum vinclus
aenis 295
Posl lergum nodis, fremet horridus ore cruento.
Ilaec ait: et Maia genitum demiltit a]) alto,
Ut terrae, ulque novae pateant Carthaginis arccs
297. ALTO;
293 E^ deestBigot. arctis al.ntmale srribi solet. (refragantibas scili-
cet optimis libris ; liic quidem miniata c in Medic. superscripta. Vid. Cort.
ad Sallust. lug. c. 52. et 85. Drakenb. ad Silium \\\, 280. IFr.) 295 Sce-
va Franc. et Parrhas. 297 3Iaiae sec. INIoret. et sic Roni. a m. pr. de-
mittit ex melioribiis reposuit Heins. A^ulgo dimittit. demisit Ald. (sed
Ald. tert. demittit. IFr.) et lunt. et sequitur arceret. Verum in poeta epi-
co non locum habet ea observatio e Cicerone petita. (Saepissime etii.in ab
Ilistoricis Praesenti historico Imperfectum subiungitur. Subtilitcr de h. 1.
disputat lahn. ad 1. VI, 754. : „ut pateant quodamniodo ipsa lovis verba,
quibus Mercurium admonuit, posteriora ne arceret autem causani , cur lu-
piter hoc fecerit , a poeta additam continent." Sed ita vercor ne postc-
riora langtieant. IVr^ dimisit pr. Goth. (et Alb. JFr.) demittit O/yinpo
Goth. scc. 298 atf/ue al. (in quibus Palat. /P'r.) et sic vulgo ante Heins.
Virg. Vit. ad h. a. Nec tamen
liinc probare aliquis suscipiat,
lioc ipso anno priniiun Aeneidos
librum esse scriptum. saecula
aspera mltescenf , tem])us illud
erit pacatum, fniitis bellis. Tri-
buitur tenipori, quod hominum
est. Quae sequuntur, V. 292 —
296 magnifice expressa sunt: v.
Excurs. ad li. v. Ait ildem, reli-
giones patrias, et civium concor-
diam, exstincfis bellis et discor-
diis , rempublicam esse tempe-
raturas. Fides cana , prisca,
antiqua, qua-lis maiorum fuit.
Vesla , patria eaque antiquissi-
mareligione i\omanisculta. Cum
his Rorniilits ct Remiis iura da-
hunt , imperio Slomano praee-
runt, ita ut ad })iislinam illam
temporum sanctitatem et inte-
grilatem, quae ante parricidium
Remi a Romulo commissum fuit,
rediisse res videri debeat. Bel-
lum, n6ke;iog, h. I. dei per-
sonam sustinet ; idem mox Fu-
ror. BeUi portae respiciunt tam
templum (cf Aen. VII, 607), quod
pace restiluta clausum qviasi pro
carcere et custodia Belli haberi
potest. Reliqua vss. 294, 5, 6
ad terrorem aiiimorum coinpo-
sita sunt. ( Virgilius , ut rem
variaret, Furorem cum Bello la-
ni templo inclusit. Furor enim
inter Martis comites apud Slat.
Thebaid. III, 424- A|)ud cun-
dem VII, 52. in regia Martis ha-
bitat Furor. IVch)
297 — 304. Observa , quam
succincta in scqq. narratio sit.
Bene autem in hospitio Teucris
parando ministciium deorum in-
terponitur, ne res miraculo ca-
126
P. VHiGlLlI MARONIS
Hospilio Teiicris: nc fali iiescia Dido
Fiiiiliiis arceret. Volat ilie per aera magnimi 300
Reniigio alarum, ac Libyae citiis adstitit oris.
Et iam iiissafacit; ponuntque ferocia Poeni
Corda, volenledeo; in primis regina (piietum
Adcipit in Tcucros animum mentemque benignam.
At pius Aeneas , per noctem plurima vol-
vens, 305
Ut primum lux alma data est, exire, locosque
Explorare novos, quas vento adcesserit oras,
Qui teneant, nam inculta videt, hominesne feraene,
303. DEO. In
300 aethera Lcid. ot r\l. (ctiam Alb., male ; nusqiiam enim aether
jnagnus dicitui', scd altus, sumjnus, IFr.) aera multum ed. Ven.
301 ac deest pr. Moret. 302 Omnia iussa Oudart. At iam i. gerit
Hamb. pr. 306 alta scc. Moret. alba tentat Wakef. Silv. crit. P. V.
p. 80. temerc. locosijue Quaerere constituit, (juos vento a. — Explorare
Menag. v. Macr. Sat. V, 4. Ex quibus illa possis tcncro: locosque E.xplo-
rarenovos, quos vento accesserit; oras Qui teneant , — hominesne je-
raene. Apud Rutln. de Schem. Lex. pag. 253 corrupte: Expl. locos , q.
307 accesserat Lcid. 308 videjit Medic. a m. pr. feraeve male multi.
veat. 299. Fali, scu, quo Tro-
iauis Italia crat petcuda; seu
omniuo niiuiinis volunlatc acius-
su, adcoque fato Troianos ad
Libyac liltus essc dclatos ; ([uod
ignoraiis Dido, nc advenac in
liis littoribus sedcm (igcrc vel-
lent, vereri, eosque ab escensu
in tcrrani ))robibcre poterat; cf.
527 sqq. JMox 301. remigio ala-
711771 ornate. Alae avium cum
naviuui rcmis comparari solcnt.
Lucrcl. VI, 743 ct Gracci, ttte-
Qolq IqioGii Eurip. fpbijj!. in T.
289. ct in lonc IG2 Iqeggu %v-
Kvog' primo(iue loco Aescbylus
Agam. 52- 302. Ponunt fcroces
animos; miles ct placidos ani-
mos accipiunt, nc advcnarum
cons|)Ct tu cxtcrrili armis cos j)ro-
pulscnl. tjiiiftutri (iiii/niini, f'x)j-
XoVf 8. ivy.rikov y pro placidum,
propitium, iv^tvtl. Ingeniose
autcm lioc ad Meiciirii operam
refertiu', cum ille sit deus com-
merciorum , persuasionis et hu-
manioris cultus. Ut Horat. qui
Jeron ciilliis /io77U7ium 7-ecentiim
f^oce Jornidsli.
305 — 308. ParaturnuncAe-
neae ad Cartbagincm acccssus;
cui et ipsi mater Aeneae inter-
venit. Per nocle77i j)luri77ia vol-
vens , ovK ATQEidr]v — "7'Tcvog
Exs yXvKeQog, TCoXkd cpQSclv 09 iim'-
voi'Tf<: lliad. x, 4. (^volcens non cst,
utputatWunderl., qui volvil vel
voh-e,-at; vid. Q. V. XXVIIII,
1. /7>.) lux ahna, grata, iu-
cunda. IJt semel inoncanuis, al-
7H//.V convcnit fcrc cum nostro
ico/ill/iciliir, (1110 poetae utuntur.
307. I-Kplorat loca nova, ct ex-
ploral, ad quas oras accesserit,
AENKIDOS LIB. I, 299 — 315
127
Quaercre constituit, sociisque exacta n^ferrc.
Class(^m iii convexo nemorum sub rupc cavata 310
Arl)orilms clausam circum al([iic horrcnlibus uin-
l)ris
Occulil; ipsc uno gradilur comitatns Acliatc
Bina manu lalo crispans baslilia Ferro.
Cui inater mcdia scse tulit obvia silva,
Virginis os hal)itumque gcrens ct virginis arma, 315
315. GERENS, ARMA
309 abest que a Longob. et al. Pierio non probante. 310 convexu
Zulich. Oiidart. Leid. a ni. sec. et Exc. Burmann. 311 iidem fere ver-
sus inf. Iir, 229. 230. [circa Alb. JVr.) 312 Achatae Medic. sed Acha-
te iirmat Heins. Prisciani auctoritate. atque uno Hamb. pr. et Puget.
313 lati ferri Harab. pr. pro var. lect. quod ex Servio esse derivatuni
Rurm. \idit. conf. IV, 131. 314 sese obtulit novem apud Burm. qnod recte
rciicit. Sed ratio est, quod sese tulit exquisitius est; nt et illud: obvia
se tulit, quam tulit se obviaiu. Sic inf. 439. Infert se saeptus nebula.
\U, 598. mox sese ad littora praeceps — tulit. Nec tamen semper hoc
seqnitur poeta. '^^.TC.inL iOi talem se laeta ferebat. mm talis. _ 315 /<?-
/•mA- Sprot. et Hamb. pr. Tirginis — et virginis Spartanae miror nemini
displicuissc sic iuncta , quippe parum suaviLer. Assimulaverat se facie ac
venti vi, seu teinpestate, appul-
sus — exacla, quae explorasset,
compejisset, rejerre. 308. Co-
lor ductus «X Odyss. J, 119 sqq.,
ubi Ulysses in Pliaeacum insula
expergiscitur; et multo magisex
Odyss. -/., 144 sqq., ubi Ulysses
ad Aeaeam insulam appellit.
{Qui teueanl, sc. illa loca ; ne ad
oras pcrtinere putes , vetant in-
teriecta liaec: inculla videt.
IV r.)
3 10. Classem occullat sub con -
vexa ru])e memoribus consita
162 — 165. horrenUbuH umbris;
arboribus. v. ad X, 237 et sup.
prooem.4. T, 165.312. 313. Cri-
spans^ exc(uisilius quam vitjrans,
habens. Crispantur, quae incur-
vantur, inflcctuntur ; £st to
TiTvGGZGxi^cii de hastis Iliad. v,
134. Binas liastas gerere, mos
fere lieroum cum apud poetas,
cf. XII, 165, tum apud artifices.
Pves vana esset, exempla conge-
rere. Acliales Aeneae comes dn-
tus, ut ap. Homer. Q^iQunovTt^;
hcroum et ircuQOi • Idomenei Me-
riones, Diomedis Sthenelus,
Achillis Pati-oclus.
314. Antequam silvam litto-
ris csset egressus, sese iuUl , se
egit, inccssit, facta oLvia (cf.
inf. 503) ei Vetms, puellae vena-
tricls vullu et amictu. Habuit,
quem imitaretur , Homerum
Odyss. r^, 19 sqq. v, 221 sqq.,
ubi Minerva altero loco puellae,
aqualem gestanti, in altero pa-
stori assimulata Ulyssi obvia et
viae dux lit. Sed non infeliciter
rem variavit Viigilius.
315 — 320. Arcum cum sa-
gitta habebat, et veste succin-
cta, coma sinu([ue soluto, erat,
puellae Spartanae vel Thressac
128 P. YIRGILII MARONIS
Spartanae, vel qualis equos Threissa fatigat
316. Spartanae;
vestitu puellae, et erat armata puellae Spartanae more. Nec importu-
iiitatem mutata interpunctione sustuleris. Exspectabas Nympham vel Dia-
nam : Naidos os hahitumque gerens , aut simile quid ; ut Ovid. Met. I,
691. 5 JSaius una fuit — ritu quoque cincta Dianae Falleret , et credi
posset Latonia. (Duplici modo hic erratur, uno, quod repetitio voc.
virginis vitiosa liabelur, altero , quod, qui defendendi poetae partes sus-
ceperunt, alienissima ab h. 1. rcpetitae vocis eiusdem exempla attuleruut.
Waardcnburg in Opusc. orat. poet. crit. pag. 169. ita scribeudum putat:
Virginis os habitumque gerens Den , v. a. Sp. Si quid in his est vitii,
iacile illud quidem tollendum, id omne positum est in ipsa orationis com-
positione. IVIale enim, quum Spartanae virginis arma Venerem
gestare dixisset poeta , qnasi se revocans liaec subiicit: vel qualis equos
7'hreissa fatigat IJarpalyce. Sed omnia sana sunt ct pracchira, modo
intcrpunge post arma, et semicolon, quod est post Spartanae , muta
in comma , ut haec ])rodeat senteiitia: „Virginis os habitumque gerens et
virginis arma, i>el Spartauae, vel Thressae." lam vocem virginis iteran-
dam liic luisse , cx eo iutclligitur , quod , nisi ea fuerit iterata , omnia,
etiam os, quod absurdum est, ad Spartanae vel Thressae similitudiuem
composita fuisse existimandum sit. Virginis autem arma ea sunt,
quae virgini conveniimt , virginalia , arcns parvus , levis et svxK/ttTTTjs, quo
spectat habilis arcus vs. 318. Callim. 11. in Dian. vss. 8. sq.: ,,^6s d'
lovg v.al To|o:* £« tccctsq' ov cs cpccQtxqriv, ov8' aizsco fiiycc to'^ov."
^r.) 316 Jirginis arma Sarranae h. e. Tyriae (cf. Georg. II, 506)
ingeniosa est emcndatio Marklandi ad Statii Silv. V, 2, 118. Burmaunus
eam h. 1. exagilat, quod de Tyriis colonis Aeneas uondum aliquid cogi-
tare poterat ; Spartanae autem vel Threissae virginis species occurrcre
ia.n antc Aeneae debuerat. De Spartana tamen uon minus dubitare licet,
an uspiam Aeneae visa fuerit. Enimvero poeta non dechirat, qualem sibi
Aeneas deae speciem animo nunc linxerit ; sed lectori deliueat formam et
habitum Veneris , qualem lector suo animo eam repraesentare sibi de-
beat. Marklandi autem emendatio locum habet nulhun propterca , quod
ipsam comparationem iuguhit. Spartanarum virginum vel Thracicarum
formae habitusque notissimi sunt; his igitur uti debuit poeta ad decla-
morc. Hoc structurac fornia autem poeta resliiae illae sunt
variavil. l)c S])artanaruni pucl- et arcu phareiraque instruciae.
laruni cxercitatione, quam Imc iLaijuc ad coninmncm ])oliuspu-
vocant intcr])rctes, palacstrica cllarum Lacacnarum]ial)itum erit
nota res. Enimvero tum nudae rcfercndum, ciun militaria opera
erant, ut tot loca docere pos- tractarcnl, atquc idco brevibus
sunt; vel Plutarclii illc classicus tunicis, iisque ad fcmur usque
in lijcur^o ]). 47 F. et — iMore dissutis, ulercntur, ut nuduju
tuae ^enlis nitida duni nxxdwpa- fcmur in inccssu a])paierct (un-
lae.slra J.udis , Paris ad Ilclc- dc (jpajyofiJ/^icif? S])arlaiiac puel-
nam apud Ovid.E])ist. XVI, 149. lac; quadc re loc. class.riutarch.
cf. Proj^crt. III, 14, 1, ubi v. in Lycuri;o p. 76. F. Euri]). An-
Intj)|). ct Crag. de rcj). Laccd. dromaclic59()sq(i., ubi v.liarnes.
lib. III. l. 9. insl. 4. In noslro ct hic Ccrdam. Pollux VII, 55.
AENEIDOS LIB. I, 316. 317 129
Harpal) ce, voliicremque fnga [)rae\erliUir llehruin.
317. EuRUM.
randum id, quod per se sensibus legeutis subiic: satis clarc nou potcrat.
Infra autcni Venus, ue dea crederetur, recte se Tyriani aliquam puellam
simulare poterat, cum iam expositura esset , qui esscnt, qui haec loca
incolereut. T/ireissa , 0QK6Oa , QQijcaa, &Qr]Ca6a , ut &Qa^, 0Qi]i^.
3l7 al. ^lrpaljce , Ilarpulice. Sed est ^AQnaXvy,r]. JVIox vul^o legebatur
Ilebrum: at Eurum llutgersii, Huetii aliorumque (v. Cuuiugam. ad h. 1.)
emendatio est, obvia sane et in quam quilibet facile incidat. Docte de
ea egil Burm. ad h. I. cf. Bentl. ad Ilorat. i Carm. 25, 20, ubi recle
Euro Ilcbrus cessit; etiam nuper in Epit. IHad. 737 ap. Wernsdorf. Iq
nostro loco Ilehrus defendi potest usu poetarum comparaudi motus cur-
susque celeritatem cum fluviorum impetu. Neque obstat, quod Hebrum
nonnulli leni et placido flumine procedere tradunt; poetarum enim noa
seraper est in liis summa sublilitas. v. Bui-m. ad Valer. FI. V, 180. (ad-
dit lahuius Burm. ad Antliol. Lat. T. II. p. 290. et Scbirach. Clav. pag.
5-il.; de ipso Hebro vld. \V^akelield. Ji. 1.; adde, quae paulo inferius scri-
pturus sum, ct quae notavi in V. L. ad Aen. 111, 76. fFr.) Assumi quo-
que in iudicium animi potcst: venari Harpalyceu ad ripas Ilebri ; itaque-
eam secundum amnem decurrere velociorem ipso amne. Eurum tamen
toti comparationis cousilio accomraodatiorcm esse, uegari nequit ; nec sa-
tis in lluvium, etiam rapidissimum , cadit/wu^a, volucer, praei>erti ; at de
ventis haec verba sunt sollennia. Itaipie, Brunckii quoque V. C. exemplo,
Kurum reduxi. luf. VIII, 223 fugit ilicet ocior Euro. (^Liceutiam poe-
tarum supra memoratam respiciens Haudius ad Stat. Silv. p. 372. bene
monet: „Iu exterarum terrarum flumiuibus memorandis scriptores li-
Ijeriorcm fictionem sibi iudulstrunt. " Heynius , quam in ipsa Virgilii
editioue deseruit lectionem , Ilebrum , eandem tuetur ipse in Obs. ad Ti-
bull. I, 7, 14. Ad librorum omuium veterumque Grammaticorum auctori-
tatem accedit raanifesta imitatio , qua Virgiliana haec expressit Silius II,
73. sqq. : ,',Quales Threiciae Kliodopeu Pangaeaque lustraut Saxosis
nemora alta iugis, cursuque fatigant Hebrum inuupta raauus."
Tuetur librorum lectionem etiam Wakef. ad Lucr. I, 1003. Quid autem
adde Clem. Alex. II, Paedag. 10). lioc loco describltur, omnibus
Ilic tameii, idque observatiotie venatricibus cumipsaDiana coin-
dignum, abeopotissimumSparta- munis , de qua Clirislodor. in
na virgo designatur, quod arcum Antbol. lacobs. T. III. p. 172. vs.
cum sagittisgerit et piobabilc lit, SOS.sqq. :„7)v5'£7rl yovvcovTrc^-
pucllas Spartanas venalionibus Qsviovkeyvaxhv ava<,(06d^H6ci ii-
quo(]ue operam dcdisse. Nam co- T6iva,Y.a\xQii6c aKQt]6t^ivov avit-
masolutaadeasnonspectatjsivel ^ih)] tcIoaov uvQaig.''^ fJ^r.) —
Iloratium memineris: inconiUwi rel (talis virginis) quatis faligat
Lacaenae more comani religaia (est, cum fatigat) equos , equo
iioduni II, Carm. 11, 23 (queni incedit: quod proprium Amazo-
locum intactum csse relinquen- iiilms. Threi.ssa /larpalyce. Si
dum putamus). (Nem|)e compa- oninino puella Tbressa memora-
ratio cum puella Lacaena insli- ^eliir, dc Amazone bacc accipe-
luta ad arnia tantum spectat, rcm : cl". int". adlib.Xl, 659. Idem
vid. V. L. 3 reliquus babitus, qui sequerer, si de Harpalyce Ania-
VlRGIL, TOM. II. 9
130
P. VIRGILII MARONIS
Namque humeris de more habilem suspeiiderat
arcum
Veiialrix, dederalque comam diffundere ventis,
Nuda genu, nodoque sinus conlecta fluentis. 320
aptius, quam vdocitatem Nymphae Thressae cnm Thracii fluminis cele-
ritate comparare? Ac si de celerilate agitur, non debent orieudere verba
et vocabuhi in designauda celeritate usitata , qualia sunt volucer , ftiga,
praevertere, immerito vituperata ab Heynio. Quare ne illud quidem, quod
prae ceteris reprehensioni obnoxium videatur, volucrein, unius Alb. codicis
auctoritate in celerem mutare ausim. — 318. At<jue habilein de more
humeris suspenderat arcum. All). IFr.) 319 cumain Heins. ex scriptis,
ut raagis poeticum; et sic omnes meliores , etiam Pieriani. Al. coinas.
(sic Palat. /Fr.) defundere Sprot. et Rottend. pr. dispergere Leid. un.
ex gloss.
zone inlhi conslaret. Tradita
tamen de Amazonibus fuere mul-
ta, quae nunc accurate non te-
nemus. Celeroqui Harpalyces
in vetustis fabiilis notuni nomon.
Alia est ab Ipbiclo sprcta, a qua
cantilena Harpalyce dicla. Ex
Aristoxeni vTto^vij^aoi. narrat
AtbenaeusXIV,3p.619.F. Alia
Clymeni filia, de qxia ex Eupbo-
rione Parlbenius Erotic. c. 13
narrat. Hic tertia, paullo no-
tior illa ceteris, Harpalyci, Amy-
ninaeoriun (ita legeiidum, sic
Amynnios Epiri memorat Stepb.
Byz.) Tlnaciae regis lilia, quae
in siivis educta vcnatibus etcui--
sibus sese dm-averat. I)e ea v.
li. 1. Serv. et Hygin. f. 193. Ea
nunc V. 317. ventos (Hebrurn
ff^r.) cursus velocitale superat.
fuga, (pvy)], Jhjrere, (pvyeiv,
sollcnnia poelis de ciirfu celeri.
(simiHtcr Silius III, 307.: „cui
cesserit incitus anmis: Tanta
fuga est." // >.)
318. De mvre, qui venantuin
nios esse solet. Vulgaris fuisset
oratio : more i-eiuitruis. /uibi-
lcm anum, <jui facile iiabcri,
tractari j)olcstj ti) uquQoxu,
cf. inf. ad IX, 365. 1«. 1. levis, ut
Valer. Fl. III, 523 le^-is omnlbus
arcus: 1,109 7'f/a /;«<=/• faciles-
ijue humeris gaudentibus arcus
Gesiat llylas. Sane alias habile
tehun potest et de magno gravi-
que dici, si scilicet is, qui gerit,
sit robustior, v. c. de Aeneae
cbpeo Aen. XII, 432. cf ad Ti-
bull. I, 9, 7 et Burm. ad Ovid.
n Met. 531. 319. dederal venlis
comani dijjundere , b(a%iv dvi-
^ioig (pigead-ai b. e. cjats (peQS^
a&ai, diHundendam; scibcet co-
mam solutam babebat. Ampli-
flcavit baec, ut solet, Claudia-
nus de R. P. 30 sqq. 320. A//-
da genu, adeoque succincta, ut
venatrix; v. ad Callijn. in Dian.
v. 11, ubi Spanbeni., et ad Oji-
pian. I Cyneg. 97, cotburno ta-
nien suras revincta , ut v. 337.
subiicitur. Talis vVtalanta effin-
gitur ap. Pbilostr. iun. 15. J>. 887
— Sinum cullegerat nodo ; pos-
sis intcliigere fil)u!;im, ut inf. IV,
139 aurea purjniream suhneclit
Jlbula veslem, ul)i cf. nol., ct de
Cbaronte VI, 301 Sonlidu.s ex
humeris iu>do dej^endet amic/us;
ct Claudian. de 11. P. 40 CoUe-
AENEIDOS LIB. I, 318-325
131
Ac prior, Hcus, iiiqviil, iuvcues, njoiistratc nica-
rum
Vidistis si quam hic crranlcm forte sororum,
Subcinctam pharctra et maculosae tcgmine lyncis,
Aut spumantis apri cursum clamore prcmcntem.
Sic Vcnus; et Vencris contra sic filius orsus: 325
321 Et prior. At prior. Ac prius iii al. [prius etiam Alb. ; apud
Foggin. prio exaratum. Jfr.) iri(juit, nohis m. Goth. sec. 322 6V
quam hortantern ZuHch. 323 pharetram habebant codd. Prisciani tem-
pore et sic Hamb. sec. ct aliquot Pieriani. Ita scribendura etiam esset teg-
Jiuna, 'ut Gudian. a m. pr. maculoso Meutel. j)r. aut m. Menag. pr.
325 at Serv. ad IX, 656. et edd. Ald. lunt. {at etiam Palat. rVr.) Scili-
cet erat ea vulgaris lectio , quam Pierius e codd. consensu emendavit. [at
scripsisse Virgilium suspicetur fortasse, qui Q. V. XXXVII, 2, a. legerit;
sed respondentis esse etiam et, vidimus Q. V. XXXV, 11. IIoc qui-
dem loco , subiuncta particula contra et repetita sic , uimis grave foret
at. Jfr.) sic f. inquit sec. Hamb. quod meliorera sonum facit, adJit Bur-
raann. nisi forte injit praestat.
ctae teneii iiodantur ia-spide fe-
Hies. Sed fibula siniim non col-
ligit in peclore , nec in tunica ;
nam si bene meniinijnus, fibulae
in humeris, non in peclore, usus
in tunica est. Nec in chlamj^^de
et aliis vestibus tunicae superin-
iectis, talem fibulae usum me-
mini; sed subiectum pectori est
cingulum. Occurrunt cjuidem
feminaruni signa , in quibus
palla medio corpori circumie-
cta nodo ex pallae oris facto
(•ollecta est: at in tunica hoc
fieri ncquiit. Igitur melius de
cingulo accipiemus. Cerda Li-
vii Andronici notos versus apud
Terentian. Maur. pag. 2426
Grammat. Putscli. poetae ante
oculos fuisse suspicabatur: I'2
iatn purpureo suras inciude co-
thurno, lialteus et reuocet volii-
cres in peilore sinus. Scilicct
Kodus omnino pro cjuovis vni-
culo. (Slat. Theb. IV, 265. : „Tni-
cat igneus ostro, IJndantem-
que sinumnodis irrugat Ibe-
risf coll. Aen. IX, 582. J^r.)
321. Quo sermone ac lingua
hic in Africae oris, Venus etmox
Dido, ct sic alii in Sicilia et Ita-
lia, cum Aenea uti potuerint, ut,
quae dicerent, ab hoc, Troiano
homine, intelligi possent, aliena
a poesi epica est quaestio, ne di-
cam inepta. Omnem enim eius
vim, illecebras et gratam frau^
dem interciperet talis subtilitas.
Conventum est inter poetam et
lectorem tacite in Iioc, ut com-
muni sermone inter se uti pu-
tentur Troiani ct Achivi et sic
porro. Senicl nionuisse satis est.
323. Succinclarn pharetra , ut
gladio, ferro, succinctum dici-
mus: scilicet modo vestis suc-
cingitur adducla, sed succinge-
re est intcrdum iristruere ita, ut
cinctus oj)e adiungainus rem.
Pliarelra autcm humcris pendet
cingulo vincta. Apud Homcrum
est «jwqrjt vel n^i — £/?«A£to §t-
9*
132
P. VIRGILII MARONIS
Null» luaruni audila mihi iieque visa sororuni,
O - quain le memorem, virgo? namque haud til)i
vollus
Mortalis, nec vox hominem sonat; o, dea certe;
An Phoebi soror? an Nympharum sanguinis una?
Sis fehx, nostrumque leves, quaecumque, labo-
rem, 330
Et, quo suh coelo tandem, quibus orbis in oris
327. O, MEMOREM? VIRGO; 330. LABOREM:
326 mihi est Franc. nec Gotli. pr. (vid. Q. V. XXXII, 5. irr.) ■
327 O quid te ed. Ven. voltus e Giidiano. cultus Hamb. sec. Iiiterpun-
ctionem horum versuum mutavi. (Burmani!. haec sic distinxerat : O [(juain
te memorem?) virgo. Nn/iujue. Recte Wunderl. : „Post O debeliat se-
qui vocativus, queni verum deac nomen ignorans Aeneas omittit. Ita
liistingues O — (juain te_ memurein, vlr^ol Siinilis ellipsis ajmd Demosth.
pro Cor. p. 232. E[i:' o) — xi uv tinav 68 Tcg OQ&cog nQogttTtoi ; —
tOTiv 07C0V y.. T. X." JFr.) 328 vox huminum Gud. a m. pr. ciim al.
jieque vox Moret. 329 Jut-aut vet. exempla ap. Pier. it. Oudart. et
IJigot. praestat a«- a?2. Sed , si accuratius interpungas: An P. soror?
an A. .s. unal non vero : an P. soror, an. Non cnim est pro utrum an;
sed sunt duae diversae interrogationes. 330 (/uemcunque Hanil). sec. et
Pavrhas. 331 et quo sub tandem coelo Parrhas.
(pOs siniill inore. iegmen Ijucis
vid. ad V. 275. 324. Georg.
III, 413 niontisque pcr allos Jn-
genleni claniore jinnuH ad relia
cerrnrn. 11 ic cliani doclius pio
apio, car.sunL apri jyreniere, in-
sequi.
327 sc]q. Lineas liorurn vcr-
suuni videas in Odyss. $^, l4ls(]q.
149 s(|q. , ubi Ulys.ses in ignola
terra Nausicaatn siniili niodo al-
loquitur; el Nausicaa respondet
ferc V. 192 sqq. ul Vcnus v. 338.
Adde Odyss. (5, 376 s(|., u])i Me-
nelaus cuni Idollica seiinoncni
habel. ci. llymn. in Vciicr. 92
sqq. 107 sipj. ct Apollon. IV,
l4ll '-qq. Iniitatus csl us(|ue ad
faslidiuni coj)iosus Stalius IV,
746 s(|q. cf. nio.x. ad 334.
328. Ncc lil)i vox liuniana esl.
Jiotno pro abslracto: Imnianuni
quid. {nonal hoinincin b, e. si-
gnillcat, prodit lioniinom. Verbis
sonitus, ubi accusativum regunt,
iiiest iiolio : sig iiifi ca r e. Ca-
lull. XXXXV, 9. : „^.nor dex-
irani .s l e rii u i t appiohatio-
nein.'-'' Ge. III, 338.: „lilora al-
cyonen re.sonant. ff^ch . ) 329.
.sanguinis, e generc N) inpbarum
una. 330, Si.sjelix, '/^ciiQE &sd,
l'A>^i>i. sis propitia, Ecl. V, 75.
Sis bonn,s ojelixijne luis. j)ctituin
ab ausj)ici4f. etominibus. (AGiae-
co xcdQE \\\ liyinnis usitalissimo,
Callim in lov. 94. in Dlaii. 259.,
lianc formulam rcj)eles; Latinis
proj)riu:n ■\a/rr. fj'ch. Praefero
laiiien lleynianam exj)licationem,
quain ipse tuetur Virgilius vcr-
bis ab llcyiiio laud. ///•.) qiiae-
AENEIDOS LIB. I, 326 — 337 133
laclemnr, dorcas, Igiiari honiinum<iue locorum-
(jne
Krranms, venlo Imc vastis el iluclibus acli.
INluUa libi anle aras nostra cadet hoslia dexlra.
Tum Venus: Haud equidem taU me dignor ho-
nore; 335
Virgini])us Tyriis mos est gestare pharelram, ^
Purpureoque alle suras vincire cothurno.
333. ET VASTIS
332 iactaiiiur Loid. (et Alb. //>.) locorum et IvuriKjue iKnimiUi.
333 et vaslis Heins. e iibris , siiadente iam Pierio. aiilea i^astis el , iil
multi bdiii co'ld. cnm Uomano , quos v. apud Cuningam. item, omiies Go-
tbani. (In Medieeo legitur et pa.itis Jluctibus, sed inter vastis ct Jluct-
bus alten;m et superscriptum ; vastis et eliam Ald. tert. Nempe Virgi-
lius ea udiectiva bis^^Ilaba, qnae per se maiorem quaudam vim habeiit,
ia medio versu ita solet coUocare , ut altera s^^llaba sub ictum cadat;
([uo lit, ut ad ipsius adiectivi signilicantiam accedat rhythmi gravitas.
llinc iibique adiectivum vastus in niedio qiiidem versu ila positum a])nd
Virgiliiim iiivenies, ut priorem syllabam tliesis, alteram, iiisi ea brevJs est,
arsis sibi vindicet; ciV. Ge. IV, 362. 422- 430. A.-u. I, 52. 86. 146. 162.
245. II, 780. III, 13. 191. 414. 431. 605. 617. 647. 656. V, 198. 368.
432.821. VI, 237. 295. 503. VIII, 19.3.217.250.295.424.445. IX,
530. X, 57. 271. 693. 718. 768. XH, 553. Neque eam rem, tot esem-
plis coniprobatam , casni potius , quam consilio , tribnes. Idem praeter
alios sccutus est Lucanus, tornandorum versuum bonus arlifex, nisi qiiod
ter, 111,236. 655.735., contrarium ])raetulit positum, sed , qnod lacile
sentient intcliigentiores, recto usus iudicio ; nam I, 209, male edidit Cor-
tius : „I",rexitc|ue iubas, vasto et grave murmur liiatu Iniremuit ; " ubi
revocauda viilgaris lectio iubani, et vasto. Sic etiam , nt redeamns ad
Virgilinm , nl)i(|iie iniilta i'i , s. inagnd i'i , non inverso ordine vi iniilta.
Quae res latissime patet. Ue V, 821. siio loco dicetnr. Itaquc non dn-
bitavi auctoribus optimis plurimisquc libris hunc ordiucm h. i. re.stituere
vastis et, qui qiiam iacile a librariis nuitari potuerit, promtum est intel-
ligere. //V.') 335 tuin Ileins. e scriptis. v. tunc. (ita Palat. et Alb.
//>.) .336 pfiuretras Bigot. et Exc. Burm. 337 'jue abcst a Heg.
a/cae Gudiaii. aptare Srr\ius cilat ad lul. VII, 32.
cn//y//(', {lualiscunquo tlea es, Mo- «^uslioie forrna ac corpoii.s sj)e-
stris niali.s.sucvurro, clocendo, sub cie ornatuni, laniquani deuni
(|ua partc cocli etc. 3;i2. iacte- ali(|ucin, alIo(]uitur simili icie
//z«/-, vcrseniuv; nam el liocexi- oratione. No(|up dissimile Alci-
lius erot: ot mo\ <n\i/ni/s pro noi diclum ll|yssi.sque re.sponsio
suinus. llaoc ct himilia iiisi ob- Od. i], 199 ^([(j. i:OSsq(j. ( — Dc
servavcris, j)ootici sermonis vini vs.334. vid. V. L. ad (ic. III, 562.
et indolom non assoqueris. Cc- //>.)
terum Odyss. 7r, 183 sqq. Tele- 335. 7V/// //()//()/•(, c\ v. aiitcc.
inacbus Ulyssem a Miiierva au- int. bostia,sacrilicio. Vult enim
134
P. VIRGILII MARONIS
Piinica re^na vides, Tpios et Agenoris urbem ;
Sed iines Lil)yci; genus intractabile bello.
Imperiuni Dido Tyria regit urbe profecta, 340
Germanum fugiens. Longa est iniuria, longae
Ambages; sed summa sequar fastigia rerum.
339. LiBYCi,
338 urhes Medic. a m. pr. (est ea prior lectio. IVr.) 339 sunt
fines L. Bigot. Libjci fines Uorvill. (et Alb. IVr.) fines Lihye Goth.
tert. et Guelpherb. unus a Cortio colhitus. (I. H. H. in classic. lournal.
1814. nr. XVIII. p. 590. coniicit Adfines lAhyci. Jfr.) genus insupera-
/)//<? Pieriani aliquot, Moret. quart. et Goth. sec. Leid. et Reg. pro gloss.
fortc e.\ IV, 40. intractahile jerro Oudart. ( — 340. Bothius in Virgilio
Virgiliano scribit, regere imperium qni dixerit , scire se neminem ; scri-
bendum esse gerit\ sed vid. Ovid. Ep. ex P. IIF, 3, 61.: ,,Sic regat im-
perium, terrasque coerceat omnes Caesar." Et iura regere dixerunt Stat.
Theb. XI, 165. Manil. IV, 59.; vid. Markland. ad Stat. S. I, 2, 267. Sic
etiam //-e/za, hahenas regere. Wr.) 342 Vestigia Parrhas. Menag. pr.
llamb. pr. et Rottend. pr. pro var. lect. Ncc hoc male. sedfastigia suut
capita narrationis.
mortalis virgo videri , non dea.
337. Acl venantuni liabitum spe-
ctat colliurnus. Res nota ; ne a
sentibus et silicibus laeJerenlur
crura. Versus ex Livio Andro-
nico adumbratus : Sed iain piir-
pureo suras incliide colluirtio. cf,
sup. Ecl. Vn, 32. (et Peerlkamp.
in Kildiolh. crit. Vol H. pag.35.;
tum Weiclicrt. Poefar. Lalin.
Vil. el Carni. Ileliq. p. 63. sqq.,
qui versus istos non I.ivii, sed
Laevii esse docet. //^/•.)
338. ylgenoris urhem; a pro-
genie Agenoris condilam, quem
Graecorum mytlii (v. Apollod.
JI, 1, 4. III, 1, 1) Plioenicumcon-
ditorem, ex. Aegyplo oriundum,
ct cius postoroH Siclonis regos fa-
ciunt, non Tyri, (piae njullo se-
rius ct floruil ct Ciraccis iinio-
luil. Sidonii — 'Jyron iirlxrn
aiile annuni 'l'roiaiuie clailis
vondiderinit y luslin. XVIil, 3.
Noli itaquc mirai i, Siddiicm, non
Tyrum, llomero memorari. (Mi-
ra brevilas pro v i d e s P u n i-
ca rejrna, ubi Tj^^rii sunt
et urbs Agenoris. Nam ur-
bem ipsam Aeneas, cui media
silva occurrerat mater vs. 314.,
videre non potuit. /Ich.) 339,
Sed /ines Lihyci sunt, h. e. so-
lum est Libyae parsj (llnes sae-
pe pro ipsa rogionc, vide vel
Burm.) simul(jucy///<^v pro inco-
lis, Libybiis, dlxit, qui erant po-
pidus iiulomilus, aspor et fcrox.
Nam ad Libycs, non ad Phoeni-
ccs, hoc spectat: genus intra-
clabi/e hello , indomilum, aj.ieii-
f.t «X6T0V, aaTtTov. (Friget lioc ^'•<?-
nu.s intractahile he/h), si ad Li-
l)ycs)eluleris; neciue cnim, qua-
re Libyes h. 1. elnsmocli cjiillieto
oniot |)oota, apparoL. Ita(|ue
iiiavius inlorpunxi post l.ihyci,
ul allorum homislichium ad Ty-
lios rofoialur. Ac fortiludinon»
('arlhaginicnslum experti sunt
AENEIDOS LIB. I, 338 — 345 135
Huic coniunx Sychaovis eral, dilissinuis a^ri
Phoenicum, el magno niiserae dileclus anioro;
Gui paler inlaclam dederat, ])rimisque iugaral 345
343 Mirmn , iii Sychaeus priorem syllabam prodnci, mox autcm
V. 348 (»il)i scrihi poterat Is Sjchaeuin) post tam paucos versiis corripi;
iit semper aliis in locis corripitiir. Sychaeiis ad scripturam Medicei Cod.
aliorunuiue vetustiorum scripsit Heinsius ; cum antea esset Sichaeus : quam
scripturam rctinucrat lib. IV, 502, 552. In Picr. nounullis Suchaeus
erat. Heinsius tamen Sjnchaettm a j)oeta exaratum fuisse autiimabat.
iiam sic scribi ap. Graecos (apud Eustath. tantum , si recte meniiui, ad
Terieget. v. 196V Brunckius V. C. Sycchaeus edidit, Zvv.xt(ioq, prac-
clare. Verum sic alia , eaquc multo magis ingrata, varietas eiusdem vo-
cis intra decem versus diversimode scriptae iuiertur. Alioqui simile ex-
emplum variatae proniintiationis est in Sicania I, 557, et Sicani V, 293,
et al. Collegit plura Drakenb. ad Silium IV, 778. Ex Sicharba nonien
Sichaei fccisse poctam Servius ait. Jcervas aut forte verius Jdheihas
lustino dictus. lluic Sichaeus erat coniux Goth. tert. ditissimus auri
iam Huetiana emendatione tritum cst. Me uon tam v. 349. 358. 9 et 363
moveret , quam lioc, quod in tali gente, qualis Plioeniciim , mercatu el
navigatione inclita, ex auri potius coj)ia (juam ex latifundiis declarari de-
buisse videntur divitiae. Et lustinus XVllI, 4, 6 Huic (Elissae marito)
Tiiagnae sed dissimulatae vpes erant, aurumque metu regis non tectis
scd terrae crediderat. Enimvero potuit et inter illos esse , (jui multas
terras in ditione haberet adeoque servorum et cHentum opibus valeret;
et habuit forte poeta historicos , qnos sequeretur, ut ex scriptoribns ap-
j)aret , seqiiioribus (piidcm , sed qui vetustiores exscripsere , ut lo. Mahila
p. 206. etl. Oxon., qui Servium compilavit, sed alium , quam qualem nunc
habemus, et Cedren. Hist. Comp. j). 140 B. Siacp^ovoviiivoq avrw aq
noXvivnoQfp y.a.l dvvuarrj. Vcrl)0 : speciosa est enicndatio auri, quam et
ij)se amj)lcctar; nec tameii talis, iit alteri renuenti hoc ideni persuadere
possim, aut ut altera lectio jiro inepta et absiirda haberi queat. Etiam
infra X, 563 ditis.stmus agri Qui Juit Jusonidum et tncitis regnavit
Jmyclis, et Silius V, 260—266. (recte rclinetur agri, vid. Q.V.XXXVIIII.
ff^r.) 344 misere Zulich. sed hoc iam in magno amore latet. 345 iu-
gavit Menag. pr.
Roniani maxitiie sccundo belio lur, luslinus pcrsequilur XYIII.
Punico. Quod sl eui asperior 4, 5. cl". Excurs. XI. Sycliaeus
videalur liaec oralio, (juando dilissiinus inter IMioenices aoriss,
iinpodiLior cidein videl)ilur infra ai^roiunipossossione. (vid. Uurin.)
IV, 556 — 559. //>.) Mox340. (el Q. V. in V. L. laud. //0.)
irnperiiiinre^iL excjuisiliiis quain, misirae (/ilcclus, t?] ffjjETA/nr, pro
lenct, habel. 341. 342. In pro- a niisera, gracte; el hoc pro, ah
sa essel: Ion<^a esscl iiarralio; m,ornale. j?//.s('maulcinaniore j
sed roin suninialim exponani. uti aliqua tni.seve ainarc dicilur
Etiam in lalihus poelicam vim pro , \alde aniare. (misera
afrnosce. /as/i^ia sunt reriim ca- appcUatur, ulpotc orhala marito
pita, Kofjvcpal kuym'. Pind. O. tan: caro. //'/•.) 345. /n/aetam,
7, 125. lloinericum xor(Jtdu;v akoxov
343. Narrationem quae sequi- pulcre e.xpressuin, primi.sijue ui-
136
P. VIRGILII MARONIS
Omiiiibus. Sed rcgna Tyri grrmanns babebal
Pygmalion, scelere ante alios inmanior omnis.
Quos inter medius venit furor. Ille Sycbaeum
Inpius ante aras atque auri caecus amore
Clam ferro incautum superat, securus amorum 350
Germanac; factumque diu celavit, et aegram,
Multa malus simulans, vana spe lusit amantem.
Ipsa sed in somnis inbumati venit imago
Coniugis; ora modis adtollens paUida miris,
Crudelis aras traiectaque pectora ferro 355
348. FuROR
346 Pro Oininibus , Connubiis Hamb. alter, Menag. sec. annis Bigot.
utrumque ex interpretatioiie. 348^^^0.9 inter medios Medic. et Moret.
pr. Leid. unus a m. pr. etiam nonuulH in Serviauis , duoque Gothani.
Utrumque dicitur; sed medius, puto , exquisitius. v. II, 508. 349 aram
sec. Moret. incautum ante aras — Claui ferro immitis superat Bigot.
350 amoreut Medic. amore videtur Rulinianus legisse , ut Rottend. sec.
luibet. ( — 351. factum multum Alb. IFr.) 352 una spe Vierias ex uno
aut. et sic Goth. pr. spe vajia Ki^ot. elusit Zn\\c\\. Multa malus , si-
mulaiis , male in Burm. edit. interpungitur. 353 in somnos Voss. sec.
354. tol/ens pallentia ed. Ven. Distinctio post coniugis est a Burmanno;
autea nou nisi post miris. (Malim ita scriptum esse a Virgilio: inhumati
venit iiiiago Couiu^is , oia inodis adtollens , pallida miris , Crudelisque
uras cet, IVr.) 355 Transiecta Menag. alt. Goth. pr.
pioquibus auspicia uuptialia dici
solciit: uiide Iraxit ow///«. Guel-
lius laudal e Propcrlio (IIT, 19,
14): Conlineant nohin oniina
prinict /iLlcin pro auiore. {priniis,
ut intactam, lp'r.) Fa/er aulem
Beius, 8x poetae narratioue v.
621. 346. Gertnanus int. Di-
donis, llcm lustinus exposuit
paullo aliter lib. XVIII, 4 sq.
Quos inler, int. Sycbaeuni ct
Py^maboMcm. /'///•o/quanto ])o-
tenlius quam ira , inimicitia!
360.Jerro superal ut !^u\xci sini-
pbcitcr cacdil, nulla cum vin-
cendi notionr. Sdiirns anwruin
.i,--. nil curans; ne ca (|uidcm co-
j^itatione a scili rc revo("itus,
quod sorori , quae misere con-
iugem amabat, summos luctus
crearet. VII, 303 oplalo condun-
tiir Tihridis alveo Securi pelagi
atque mei. Mox 352. malus ad.
fraudcin ac dolum spectat. {ma-
Iiis ; de adiectivis orationi ita
intcipositis vid. Wunderl. Obs.
ad Tibuli. l, 5, 20.; cfr. tamen
V. I-. ad Aen. VIII, 559. 1^^.)
353 — 358. Jnhumati c. au-
i^elrci atrocitalcm ct somnii rar-
j ati probabilitateni cjulbelon hoc,
si meininciis, inscj)uIlos, nisibu-
nienlur, {[uieti rcddi non possc.
In verbis ante oculos babuit no-
tum Liurclianum : simulacra
inoi/is palienlia iniris, b. e. mi-
ro niodo paliida. Crndeles aras,
AENKIDOS LIB. 1,346 — 364 137
Nudavit , caecumqiie domus scelus omiie relexit.
Tum celeraie fugam patriacfue excedere suadet,
Auxilinmque viae veteres lellure recludit
Thesauros, ignotum argenti pondus el auri.
His coiniiota lugam Dido sociosque parabat. 360
Conveniunt, quibus aut odium crudele tyranni,
Aut metus acer erat; navis, quae forte paratae,
Conripiunt, onerantque auro. Portantur avari
Pygmalionis opes pelago; dux femina facti.
356 domus et scelus Medic. caecumque dolis Dorvill. non niale.
scelus esse un. Hcins. scelus ore retexit Goth. pr. 357 patriaeijue
Medic. quod illustrat Heins. j>atriumque antiquissima aliquot exemplaria
Pierii, alter Hamb. Franc. et Witt. quod haud duliie doctius. (vid. Voss.
de Construct. c. XLIf. laud. ab Heins. //>.") Sed fu^am praecesserat;
unde errori illnd deberi potest ; tnm minus ingratum est aurihus patria,
quod pracfert post Henr. Stepli. Bnrmannus. [tunc ^Tedic. et Alb. ; vid. O.
V. XXV, 5, b. /f^r.) 358 au.vilio(/ue viae Mediceus Pierii. leteris
nonnuUi , sed ambigua fieret oratio. Burm. (re/e/-/,s ctiam l\Iedic. ; eamque
formam rcstituendam censet Wunderl. Praefat. p. XII. Dicetur de ea re
alio loco. //>.) 359 thensauros veteres scribunt. v. Pier. ad h. 1. in-
gens Zulich. sed altera lectione superscripta. ( — 360. /// Medic, sed
superscripta s. //>.) 362 metus aeger Goth. sec. non male, scd acer
fortius spirat. nares sunt forte p, Zulicli. an : nai>es tunc f, paratas
Corripiu72t. Burm. [?iaues Medic. //>.) 363 arripiunt Graev. orna-
runt auro qu. xMoret. idem portentur, 364 facta est Puget. facta
Goth. tert.
h. c. scelus crudele ad aras in sum. cf. Ovid. Ep. VIF, 113. De
se commissum, traieciaque pe- reliquis v. Exciirs. ad li. 1. {aa-
clora ferro, h. e. caedem suam, xiliiini viae , ul sint auxilium
Nudavil, cum clam facta esset, viac. De liuc ajipositionis usu,
inanifestam fecit; nam ntidare insigni brevitate, \id. W olf. ad
exquisite pro retei-ere, reclude- Tacit.Ann.I, 3. — Cum iiidical,
re, monstrare. (^,,crifde/is aras ubi recondili sint tliesauri, ipse
iraieciafji/e pec/ura /crru fuida- rechidiL iellttre , li. e. eflodit e
i'iV, pcrvcrsc cxplicanl vocem tellure. Ablativi verbis e prae-
iiudavit, tamquam id proprie ad positione re comj)osilis similiter
crudeles aras jicrtineat. Dicun- adiccti Aen. IV, 545. (ie. II, 313.
tur vero piimaiio sonsu nudala Ifcli. Addc Nol. ad Acii. IV,
peclora , alio verbo inonslrandi, 244. fVr.)
cuius signillcationcm ipsum nti- 361. Odiinn crudele , iilvog
dare complectitur, ad superiora «7rj/v£g' propric quale est imma-
intellecto.'' Haec Hand. adStat. nis animi. Sic saevus, cntdelia,
S. I, 2, 6. Wr,') liinc caecttni atrox, et similia, poetis pro, ma-
sceltis , occultum, doinus , a gnus, ingcns nie tits auiem acer,
fratre in sororis marito commis- bqipvg, veliemens, propric de
138 P. VIRGILII MARONIS
Devenere locos, ubi nunc ingentia cernis 365
Moenia surgentemqiie novae Carthaginis arcem,
Mercatique solum, facti denomine Byrsam,
365. CERNES
365 cernes recte defendit Burra. siiperato demum colle inf. 419.
Mediceus tamen cum multis cernis. {nunc cura Futuro cernes iunctum
hanc haberet vim, ut sit mox , paulo post; sed ea significatio certe a
Virgiliano usu, ac nescio an ab omni Latinitate, alienissima est. Virgi-
lius quidera non aliter nunc cum Futuris iungit, nisi ita, ut praesentis
et futuri temj)oris notio iungalur, ut Ecl. V, 49.: „tu nunc eris alter
ab illo," Hinc saepius de consilio praesenti tempore capto eoque
slatim exsequendo: Ge. II, 2.: „Nunc te , Bacche , c a n a m." Aen. X,
582.: „nunc belli linis et aevi His dabitur terris." adde Ecl. VI, 6.
Ge. II, 226. Aen. IV, 654. Eodem raodo ubi Perfectis nunc adiicitur,
utriusque temporis, praeteriti et praesentis ratio habetur : Ecl. VII , 35. :
,,Nunc te marmoreum pro tempore feciraus. " IX, 53.: „Nunc o b-
lita mihi tot carmina." Aen, IV, 345,: „Sed nunc Italiam Gryneus
Apollo, Italiam Lyciae iussere capessere sortes," ib. 356.: „Nunc
etiam interpres divum mandata — Detulit." VIII, 99.: „quae nunc
Romana potentia caelo Aequavit." adde VIII, 381. X, 393. XII, 210.
237. Quum autem in his propria ubique cernatur liuins particulae signi-
flcatio, ut ad praesens tempus referatur, probe distinguendi sunt ab his
alii loci, ubi rcs sibi succedentes indicat haec particula ; tum ea plerura-
que geminatur et cuilibet tempori iungitur: Aen, V, 701.: „Nuuc huc,
nunc illuc pectore curas Mutabat versas." ibid, 831.: „siuistros,
Nunc dextros solvere sinus." cfr, etiara VIII, 431. Mere praesentia
haec sunt: Aeu, II, 56,: „Troiaque nunc stares," ibid, 522.: „si ipse
raeus nunc adforet Hector," adde III, 491. V, 398. cet, At non fe-
rendum erat , quod edebatur Ge. IV, 135.: „Et quum tristis hiems etiam-
nunc frigore saxa Ruraperet;" vid. notata ad Ecl. II, 41, Hiuc iam
patere arbitror, non posse h, 1. ferri nunc cernes; at Futurum hic etiam
propterea locum non habet, quod nondum se comperisse virgo significat
vs, 370., quo tenderet Aeucas, Itaque cernis revocavi , i, e, cernere li-
cet, cernere potes; qui usus Praesenlis mullum poetis frequentatus ne a
soluta quidcm oratione abhorret: Cic, de Offic, II, 6, extr, : „ut saepe in
nostra rcpublica videmus," Academ. II, 33.: „Unde memoria , si nihil
]) e rc i p i m u s?" ubi Goerenz.: „percij>iinus est percipere possiimus."
Ifr.) 366 surgenies.jue — arces Oudart. (et Alb. /Fa.) 367 liur-
saiu Zulich, Leid. liotli. sec, inercaticjue sc, sunt solum, etsi durius, ma-
luit poeta , (piam nierccituintjue soluni , emtione paratum, sc. cernes, ut
aiiiino cxasperalo. 364. Iri/^l^'- la adveritaiitc slctisse probabile
nudionis opes vis cl acuincn lil, At liic noliin ita ai^ulari.
incst; scilicct quas illc aniiiio ct yhx Carlhaginis csl Carlhago.
sjieiain pracceperat; ut cl iii il- 'iVmv iiKQa. 367. Devenere —
lis : dnx jeniinajacli, pro, sua- et nicrcali sunt solnni, /iyrscun
denlc Dii/uiie. ji. e. locuin, in quo poslca Byr-
366. Sanc DidoncMi arx Hyr- sain avccin coiuli^lcruiit, seu
sa taiiKjuaui proj)iiain condilri- liysrani verius; ut |)ost Scalige-
ceiiihabuit; uibeni eniin iam il- ruin ad Euscb, Cliron, multi,
AENKIDOS LIB. I, 365 — 369
139
Taurino qiiantiiin posscnt circumdare lergo,
Sed vos qui tandem , quibus aut venistis ab oris,
orationem variaret nova iunctura. Sollicitat versnm 367 Beck V. C. de
sensu crit. II. p. 62. qiiippe similem ei , qui supra erat 109. Saxa vo-
cant. Potest tamen h. 1. ierri ex historiis petitum, «t iis declarandis iu-
serviens; etsi ingrata est iunctura. (Versuum seqq. fides non videtiir sol-
licitanda: nequc enim verisimile est, Virgilium rem a multis cclebratam
silentio praeterisse. Et verbi substantivi defectus durus quidem , sed de-
fensus Q. V. XV, 4. Negari tamen nequit , ordinem sententiarum non
satis esse commodum, ac totum locum multo fore expoditiorem, si trans-
positis versibus hoc ordine procedat oratio : „IVIercatique sohmi — Tan-
rino quantum possent circumdare tergo, Devenere locos, ubi nunc ingen-
tia cernis Moenia" cet. Et devenire tum de iis , qui chtsse ad aliquem
locum devehuntur , tum de iis , qni in coloniam deducuntur. Sed quum
nuHum in libris mss. vestigium eo ducat, non ansus sum versuum ordi-
nem mutare. Quid autem, si a Virgilio ea serie, quam proposui, versus
hos exhibitos putabimus, sed transpositos a Tucca et Vario ob ingratam
vocis Jacti iterationem? Interim scita pronunciatione adiuvari locus po-
terit. A/>.) 368 Taurinum Gotb. pr. quantum taurino Sprot. jtos-
sint Medic. (eamque veram esse lectionem scribit WunderL Praefat. pag.
XIIJ. ; qnam vere, uon video. At suspecta etiam lides Heinsii, quum Fog-
ginius possent exaravit. Si deserenda esset vulgata lectio , possunt potius
amplecterer. ffr.) possunt pr. Voss. 369 quibus aut venistis Heins.
e Medic. aliisque revocavit; et conKrmant id Nonius Marcclhis et Priscia-
nus. Romanus tamen cum Oblongo et Medicco Pierii ah'am codicum se<^tam
facit, (juibus advenistis ; hanc sequitur Cuning. scriptura per ; caussam va-
rietati dedit. {adrenistis Paris. 2. 3. 7. 10. ; in Medic. legitur aud super-
scri|)ta /; hiuc videtur origo mendosae lectionis advenistis cognosci iiosse,,
Wr.)
quos enumerare aiiibiliosum fo-
ret, (locuerunt. SeJ recte j3o-
uov ^vgaav, fabulam, a Graecis
haud dubie ortam, poela sequi-
tur. (Arx Cartboginis, niediaur-
be sila , a PJioenicibus appcUata
esse videtur n^^sa — Bosra —
muiutneiitiitn ; cui respondet vox
Hebraica •~i:iS3 locits praecisus,
muniltts. Duae urbes lioc no-
mine vocatae iiniotuerunt, Idu-
maeaealtera, les. 34, 6. 63, 1.
cf. Cellar. T. II. p. 579. , altera
in terra iMoab. lerem. 48, 24.
Uuic o[)inioni et derivalioni no-
minis favet natura arcis a Stra-
bone l.XVlf. p. 1176. ita descri-
pta : Karci (iiai]v 6s Trjv Tcokiv
n] axQmtakig , -ijv ixaXovv Bvq-
aav, oq}(Jvg iKavriSg oQ&ia. Grac-
ci duram vocabuli pronunciatio—
nem moUientes liusra in Bvqc<(x
mutasse — vid. Casaub. ad Stra-
bonis locum , ct Simonis Ono-
masticon p. 192. — indoque nlii,
argumentoexsignincalione Gr.ne-
cae vocis pelito — Tacit. Ifist.
V, 2. — fabidam de tcrgore
taurino composuisse vidcnlur.
JVch?) In lauriiiittn ic-i^itm^ro-
vidc vulgare curiutn evilat.
369. Qui tandctn opcrose eli-
quat Burm. Praestat simj)Hciler
dicoc, inlenogationis vim ;iu-
geri ])arlicula tandeiti [jl mns.
xiitTS ap. Homer.) et desiderium
sciscitantis intenlius inde cluce-
scere. qui venislis, li. e. qui e.sitis,
vos, qui venistis. ut Graeci : rig
6' OVTCO Kaid vijag avd atQarrov
140
P. VIRGILII MARONIS
Quove tenelis iter? Quaerenti talibus ille 370
Suspirans, imoque trahens a pectore vocem:
O dea, si prima repetens ab origine pergam,
Et vacet annalis nostrorum audire lal)orum:
Ante diem clauso conponat vesper Olympo.
374. COISPONET
370 quave Mentel. pr. quodve Menag. pr. quoque Hatnb. pr. 371 ah
p. fragm. Moret. de p. Franc. et Menag. pr. 372 primum Hamburg. alt.
373 et placet Franc. a m. pr. tantorum a. l. Macrob. III Sat. 2, sed V,
l4. vulgata exbibetur. nostrorum a. parentum vetus codex Pierii, quod
liustra ille iirmat. (Medic. prior est lectio laborem, eodemque modo in
eodem abcrratum supra vs. 350-; sed talia vix digna , quae commemoren-
tur; quare, si quando siinilia praeteriero , nemo succeusebit. IPr.) 374
vesper componet Ilamb. pr. componat Corradus ait alios legere. v. Burm.
Sunt scilicet codd. apud Pierium. (Revocavi componat; vid. Q. V. VI, 3.
Nec illi virgiui audire, nec ipsi Acneae narrare tum vacabat ; binc si va-
cet dicendum erat , non si vacat. Causae autem et couditioni , cui locuni
non esse i])si signiHcamus , non licet certum quendam eventum adiungere.
(juasi sic loqui liceat: „non vacat, haec audire; sed antequam ad linem
narrandi p e r v e u e r o , sol o c c i d e t ; " recte contra : „ v a c a t — , sed
— occidet." Male igitur vulgatam lectionem W^underlicbius verbis Ho-
ratii defendit : ,,si fractus il ] ab a t u r orbis , impavidum f e r i e nt rui-
nae." i. e. fieri potest , ut orbis ruat; sed si bet, inipavidum ferient rui-
nae ; alicua est ab eo loco dubitatio, per subiunctivum exprimenda, y<?7-/a/7r,
quod csset : ferient, ut opinor. Nec pkis prolicitu!- altcro , quem ^Vuu-
derlicbius laudat, loco luveu. XII, 115. Recte Orellius edidit Cic. Tusc.
V, 36, 102.: ,,1'ies deficiat, si velim — defeudere." Aiiena sunt,
quae Obbarius in labnii Annal. pbilol. Vol. XIII. fasc. iV. p. 421. atlert:
Horat. Epist. I, 16, 54.: „Sit spes fallendi, miscebis sacra profanis."
Sat. I, 9, .54.: „Velis tantuminodo -^ Expugnabis." Propert. IV, 5, 9.:
„nUi velit, poterit.'* Sed vid. ipse Obbar. 1. 1. fFr.) Post v. 374 in
<ira<'\. cod. spuiius virsus subiectus erat : Quam tihi nostrorum statuatur
siininta l:ihorum.
i'^'/jc<i oiog. II. X. 82. el snepe.
37 J. Bjovorsraiojv Hoiucr. , ut
Iliad. (Y, 364 et saepe alibi. 6|
vTiaToio 6rt']f>cog diiTivevacxg
Apolloii. 11, 207.
372 — 374. Si eoo liita noslra
ordiiic cx|)oiU're, ct lu ea audire
vclles, dies iios delicerel. Quain
oiiiato singula! lloDicnis iuinus
sobrie Od. y, \\3 «!<|. et ^, 196
aiiiius ])ro (//> poriil. rcjwUiis
pcr^a/n,, pro, si re)K'taiii. [jxr-
^tn li. 1. si^nifieat inrralioneiii
ord.iiie et ad lineiii pertcxtain.
ff^r.^ In aniiaUiini noiniiie ar-
^uLalur Macrob. III Sat.2 etpost
euni alii. Gravius est vocabuluui
(|uani narratio, Iiistoria, adeo-
que niagis epicuni. Coelumclau-
dllur inodo nubibus obduclis,
inodo tenebris noclis praetentis,
ut b. 1. Nec liuc Irabenda por-
la CocU Georg. III, 261. fcsper
conipoiieL dleni quasi inortumn
et sepulluin; iii(]uit C.erda ])ost
Sc:di<>eruin et Turnebuni} „<iua
iinagiiie poetae noctein re])rae-
sentare non rcfuyiunt." Vellem
AENEIDOS LIB. I, 370 — 380
141
Nos Trola anliqua, si vcslras forle pcr auris 375
Troiae iiomcn iit, diversa per aequora vectos
Forte sua Libycis tempestas adpulit oris.
Sum piiis Acncas, raptos qui ex hoste Penates
Classe veho mccum, fama super aethera notas.
IlaHam quacro patriam ct gemis ab love sum-
mo. 380
380. PATRIAM, GEmis
375 Vestras si forte Heins. iinus. 376 init Zulich. iactjs unus
apud Pierium. 377 jorte Bigot. a m. pr. et al. jorte mala Zulich. pro
var. lect. applicat Sprot. quocl Burm. praeferre malit. Equidem vim ac
virtutem lectiouis uon capio. {attu/it Alb. //>.) 378 <^ui iion agnoscit
Moret. pr. et sane coiicinnius subintelligitur. v. Ileius. (Non potest com-
mode y«/ abcsse , quuni, quiiesequuntur , ya/K<:4 super aet/iera notus, iun-
geadu siut si\\ieiu)vihi\s Suni pius ^^eneas. //>.) 379 aequoru Meuag.
pr. et sec. Rotteud. 380 et aute f^enus sustulit Burmaun. amctoribus li-
bris Moutalb. Hamb. alt. Bigot. cf. not. (Quis sit , exponit Aeneas vss. 375
—379.; iam vs. 380., quid petat, aperit diceus : Italiani quaero; qua de-
uique forluna in ea re usus sit , vss. 381. sqq. demonstrat. Apparet, quam
iiicommode interponatur vs. 380. sui generis commemomlio. Itaque revo-
cavi copulam , quam etium Parisiui omues , tura Lips. ulerq. et Alb. tueu-
idoneis exemplis hoc Urmassent
viri docli. Dies uhire et uccidere
alio modo dicitur: petilumaso-
le. ilecte liiuiiianniis monuit,
compu7iej-e simpl. Qn&ejinire. Sic
et Serv. ad XII, 109; sed quae-
riturde caussa vocis. Ducta scil.
notio a cogitatiojie Solis s. Diei
quieli ae reddeulis et cumponen-
tis se ad somnum , dum occidit.
Duciteo quod adiectum est clait-
so Olympu : uti quis clauso tlia-
lamo se quieti tradit, sonmo com-
ponit: cf. sup. ad 249. Alioqui
omnino dicuntur compuni, quae
ordinataet absoluta demanude-
ponimus. Neque simile est illud:
condere diem, ut Ecl. 9, 52 cun-
dere soles, et illud lloratii : Cun-
dil qnisque dieni cuUibus in suis,
IV, 5, 29. Nam in his occultare,
tegere, est, adeoque exigere diem,
donec sol occiderit.
375 — 377. Truia aiiliqua,
epitheton cum dilectu positum;
tanto clarior urbis ftma esse de-
bet, quo antiquior illa est. sipcr
aures iit , variavit vtilgare: si
pervenit ad aures vestras. diver-
sa aecpiura, simpl. alia via qtiain
qua iter parabamusj ex illis,
OiV.cSe U[Uvoi, ctkhjv oSov, aX-
Xa yieXiv&ci^HUyo^iiV. iempesLas
appulil, devQO TiikaGs nvfia.Jhr-
te sua, casu, qualom tenipestas
alTerre solel. Habuit in his,
quam sequeretur, poela oralio-
nem Ulyssis ad Polyplieumm Od.
i, 259 sqq.
378. Suju pius ^eneas. v.
Exc. ad h.v. pius ost religiosus,
quoniam omnia ad deorum ora-
cula exsequutus est. Itaque
castujn dixit llorat. C. S. 42.
Penaies. v. lib. II, 293 ct ad c. 1.
Exc.
142
P. VIRGILII MARONIS
Bis denis Phrygium conscendi navibus aequor,
Matre dea monstrante viam, data fata secatus.
Vix septem convolsae undis Euroque supersunl.
tur. Ac saepe ita antiquam matrem, s. patriam et proavorum sedes exqui-
rere dicitur Aeneas. lahums patriam interpretatur : ut sit patria, to-
tumque locum ita distinguendum existimat :
Sum pius Aeneas, raptos qui ex hoste penates
Classe veho mecum ; fama super aethera uotus
Italiam quaero patriam et genus ab love summo ;
hac adiiincta explicatione: „idem, qui lama super aethera notus et lovis
summi g«nus sum , quaero Itaiiam patiiam." Quae ratio non debebat pla-
cere eius Censori in Diar. lit. lenens. ai. 1827. Supplem. no. 9i. p. 366.
/f'r.) cb I. rnagno Romanus. 381 Inepte Grammatici super Jiis denis
«ommeutantur : p i gin ti ims&et pedestris orationis Ibrma. 382 ata, fata
Graev. erusa prima littera, quasi voluerit rata. Sed vulgatam firmatBurm.
data f. sequuTitur Goth. pr. 383 convolsae Romani et Medic. adeoque
optimorum scriptura.
380. Fahulam poeta sequitur,
qua Dardiinus a Corytlio Tyr-
rLeno genus ducere ferebatur,
cum Corytlius Saniothracicus in
eum esset translatus similitudine
nominis. v. Aen. VII, 205 sqq.
240 sq. VIII, 134 sq. adde III,
167, 8, ubi V. Excurs. III. Hinc
lib. VII, 122: Hic domus, haec
palria est. II, 620 iuiiwi palrio
te limine .sistaui. Hactenus Ita-
lia cst Aeneae patria ; et liacte-
nus ^enus, a /ove ductum, li. e.
stirpcm et origincm generis a lo-
ve ducti, quatenus Dardanus,
lovis lilius ex Electra, et generis
auctor, ex Italia oriundus est. cf.
III, 94 scjq. hoc quaerit^ petit,
h. c. terram, in qua progenitor
ille ortum liabuerat. At Bur-
mannus eam ralionem sequitur,
ut genu-s noniinandi casu posi-
fum accipiat: ego Aeneas, ge-
nus a Jofe, h. c. lovis, ut V, 45,
quaero patriam. Quae ratio pcr
se est bona , sed dura cst ora-
tio, el haec slirpis mcmoratio
paiiilo scriuH, quain rcliqua ora-
tio fert, subiici videtur.
381. Phrygium aequor, lit-
tori Troadis seu Phrygiae mino-
ris praetentum. conscendi ae-
quor navibus doctius dictum, pro
vulgari, couscendere nat-^es. Qui
enim in allum evehitur, is et
aequor conscendere dici potest.
382. Matre dea monstrante viam.
Aen. II, 589 sqq. niliil de via a
Venere monstrata monetur, sed
tantum de fuga v. 619,620. Ve-
rum fuere aliae in eam rem fa-
bulae : v. sup. Disquis. II, s. VII,
p. 52. Quae Servius et Pom-
ponius ex Varrone de Veneris
stella hic incommode satis mc-
morant, potuere insidere poetae
animo in libro II, 693 de coelo
lapsa etc. datajala, monstrata
cum per auspicia tum per ora-
cula III, 95 sq. 163 sq. 375 sq.
(Proprie dicitur oraculum datur,
el fata pro oraculis, utjata Si~
hylLina. IFch.)
In 383 — • 385 observa magni-
ficam dictioncni ex verborum di-
lectu. iguotus Serv. exponit qua-
si propter v. 879 /ama s. a. no-
AENEIDOS LIB. I, 381 — 390
143
Ipse igiiotiis, ogeiis, Libyae deserla perngro,
Europa atx^iie Asia pulsus. Nec plura queren-
tem 385
Passa Venus medio sic interfala dolore esl:
Quisquis es, haud, credo, invisus coeleslibus
auras
Vitales carpis, Tyriam qui adveneris urbem.
Perge modo, atque hinc te reginae ad hmina
perfer.
Namque tibi reduces socios classemque relatam 390
384 pererro Ilamb. pr. eadem diversitas IV, 72. Burm. 386 esi
abest a noiiiiullis. v. Burm. (viil. Q. V. XV, 1. //">.) 388 carpis vitalis
Montalb. [vitalis Medic, quod probat Wuiiderl. Praef. p. XII.; nec debe-
bat Burmannus de ambiguitate sonique detrimento adeo esse sollicitus. ff^r.)
389 ad r. l. Exc. Burm. ad omittit Hottend. scc. quod forte doctius. {per-
ferre se liinina inauditum. ad reginae lim. Alb. IVr^ teque hinc r,
farrhas. et Venet. quod est lenius. (vitiosum tamen ; ncque enim mot/o pro-
duc.tam habet altcram syllabain apud Virgilium. fFr.) ad lumina fragm.
Moret. et edit. Geuev. profer Leid. sed v. Burm. 390 socios reduces
Dorvill. classemque receptain Sprot. Hamburg. pr. Leid. un. et Zulich.
(etiam Alb. Ifr.) sed relaUnn recte defendit Burm. Ego addam : hoc ex-
quisitius esse altero ; et , ut ferri in portum proprium in re nautica est,
sic poetica oratione referri ex alto vel tempestate iactatum in portum bene
dictum. relictam Goth. tert.
tuH. Eniiuvero est iu terra igno-
ta , inter liomines, quibus ipse
ignotus est. Sic solus aliquis
errare dicitur in solitudine.
{ignotus active h. 1. dictuni pu-
latCort. ad Lucan. V, 500.; non
recte. — Vix seplem, ait Dona-
tus, quasi pro nihilo positura.
Non recle: 1.7.V adiunclo nume-
ro signilicat paucitatem, ut ap.
Caes. B. G. II, 28.: „Ex homi-
num millibus sexaginta vix ad
quingentos sese redactos es-
se dixerunt." Cic. Epist. ad Alt.
IV, 3. : „Clotlius dcserlus a suis
vix iam Decinmm designatorem,
vix Gellium relinet ;'' fere i. q.
vixunumet alterum; et deOrat.
I, 2.; „Quis dubitet, quin in di-
cendo cxcclleutes vix paucos
proferre possimus?" — Convol-
sae i. q. quassatae, inquit Wun-
derlichius; mihi haec ita viden-
tur accipienda: ex harum, un-
dis Euroque convulsarum, nume-
ro vix septem supersunt. JVr.^
385. Eum interpellavit, vel, non
passa querenleni, pro, non pas-
sa euni queri plura, graeca ra-
tione; vel, inlirfala querenlem.
iwn passa sc. queri plura: ovd
eicc ahiUiv Hiad. tj, 427. (poste-
rior explicatio praeferenda supe-
riori. fjr.) Scmper autem apud
llomer. eav cum infinitivo; non
cuin participio.
387. 388. Ornate. O carum
tc superis, cuni Carthaginem de-
latus sis! Exj)ressit autem illud,
quod aliquoties apud Homerum;
144
P. VIRGILII MARONIS
Nuntio, elin lulum versis a([uilonibus actam,
Ni frustra augurium vani docuere parentes.
Adspice bis senos laetantis agmine cycnos,
Aetberia quos lapsa plaga lovis ales aperto
Turbabat coelo, nunc terras ordine longo 395
Aut capere, aut captas iam despectare videntur:
395. coELO; 396. videntur.
393 Heinsius varie tentat , aegre scilicet ferens procedentes eodem te-
nore casus bis senos laetanies. Malit laetanti bis senos, vcl bis seno
laetantis a. vel bis s.iios laetanti examine. Sed vulgatam et codd. et
Priscianus l. XVIIl. detcndunt; unus Sprot. pro var. lect. luctantes. Tu
vitio sic occurrc, ut accuralius inteipungas et legendo moram facias : Jd-
spice !<is senos , laetantes agmine , cj^gnos. 394 Aetheria quos forte
piaga I. ales ab alto uu. Heins. et Parrhas. (^aetherias quo a m. pr. Medic.
J-Fr.) 395 turbavit Dorvill. turbarat ed. Ven. cum aliquot codd. Pie-
rianis. turbabit Romanus. 396 captis Mentel. tert. pro var. lcct. Reg.
a m. pr. sed adversatur seutentiae. respectare Gudian. a m. pr. iam nunc
spectare Dorvill. iam abest Franc. desperare est vitium operarum edif.
Heins. {iiunc despectare legere se mallc ait Weichert. Epist. crit. p. 47.
Ceterum vide , quae scripsi in Not. //>.)
ov yuQ oi'(o Oi) os ^ccov aSKTjxi
ytvia&ixi T£ XQacpe^Ev Tf, ut Od.
y, 27. vitales auras ex anliquo
serriioue liabel, v. c. ap. Lucrel.
III, 406 et al.
390. Classem relatam, redu-
ctani, reducein. versis aquiloni-
&«.v, h. e. ventis simpliciter. Mox
892 vaiii ad ornatum egregie.
Vauus, non niodo cjui poUicetur,
quae praeslare ncquit, sed et
qui profitetur vel raLsani A^el in-
aneni doclrinani. cf. Serv.
393—400. Duodecini naves
cum Anllieo, Scrge.sto , Cloan-
tlioque scrvalas niox videbinius.
Ilas tolidem olores iimuunt,
quos, ab a([uila )nodo agitatos
et di.s2)crsos, liosle abacto ludi-
bundos plaudentesque tcrram
advolare oslcndil Venus. turha-
hat eleganlcr pro agilabat ixAo'-
vzit insequebatur. aperLo coelo
alii sereno, ut sup. v. 155, ego
malim pro libero, pervio volan-
tibus. Quae sequunlur, 395.
396. varie accipiuntur et accipi
possunt. Dilficultas est in voce
capere et captas, cuius ea notio
exquircnda est, quae cum voc.
despeclare conveniat: siquidem
terra iaut, capta, occupata, de-
speciandi locus esse non vide-
tur. Capere autem est aut oc-
cupare, aut oculis designare, eli-
gere, petere. Plerique Intpj). ier-
ras aui capere h. e. tenore^inside-
rc, aut captas iam despeciare, h,
e. despicercin terramiamiam ca-
pieudam, cui iam appropinquant
volatu, ut capiant, occupent;
qui quidem jnodus loquendi, et-
si durus, non infrequens cst, ut
in illo: il dvvauai r£Xiaaiy£ nai
ei TsrfXeaiiivov lariv. Od. f, 90.
Burmaiums captas intclligit a
prioribus, qui in terram iam de-
AENEIDOS LIB. I, 391—397
Ut reduces illi liuliint stridentibns alis,
145
scenderant, captas. Quod ieiu-
num esset. Aliam Yocis notio-
neni esse dixiujus, ocidis animo-
(/ue designare, eiigere, appeie-
re. In hunc sensuni Serv. ca-
pere, eligei-e. In Georg. II, 230,
(juem laudat, est capere oculit;.
lam si despeclari aiiquid dicitur,
quod iam captum est, debuit uti-
que To capere antecedere ; prae-
terendumque adeo videri possit
hoc, ut sit : cygnos terrain aut
petere, volatu ex aUo deorsuni
facto, aut ad eam, petitam et
oculis volatuque designatam, iam
propius ferri, ideoque eam de-
spectare ; et nunc ludere facto
in orbem volatu, donec Immi
considant aut ainne niergantur.
Scilicet cogitandum est, cygnos
adhuc recto volatu per aerein
fugisse, nunc deorsum ferri ver-
sus terrani, httus puta maris vel
fluminis, quod antea insederant:
(nam 'd^l ut reduces illi). Igitur
haec ratio per se optima esset,
nisi id, ad quod mox compara-
tio transfertm-, alio duceret:
nam v. 400 classis aut portum
ienel (atqui hoc erat ierras cape-
re) aut pleno subil ostia velo
(hoc, despeclare). Haec igitur
satis declarant poetam ahter
haec non accepisse quam, cygnos
aut capere occupare, tenere, ter-
ras, aut eas despectare , volatu
deorsum facto. Captas iam vi-
deri debel adiecisse ornatus poe-
tici caussa, cum in eo essent ut
iam caperent, et, tantum non
captam, terram e propinquo pro-
spicerent. Conveniunt haec cum
participiormn usu apud poetas.
VlRGIL. TOM. II.
lam et ii, qui devolabant, et ii,
qui consederant, ex terra evo-
lando per aex-cm ludunt : quippe
metu depulso. (Res onmis ita
aniino informanda : C y c n i
duodecim, — totidem nume-
ro , quot naves dispulsae —
quod genus non amat so-
litudinem, sed agmine
laetatur, — ut naves anius
classis — turbati ab aqui-
la — ut naves a ventis — ta-
men postremo rursus in
a g m e n c o m p o s i t i, si ve I o n-
go ordine, terras et inde
iam securi lactique cae-
lum repetunt — ut naves
tuae iam coUectae, laetantibus
nautis, ut quisummum discrimen
evaserunt, in tutum portum de-
ferenturj — unde intehigitur,
utique ad comparationem facere
vs. 398., quod negat Wunder-
lichius. Male Servius: ^Lae-
tantes: postpericuhxm. Agmi-
ne: volatu, impetu. " Verba
aui ccipere aut captas iam de-
speclare vuLentur sic intellige:
videntur aut capere terras, aut
securi iam easdein rursus rehn-
quere et in altuni evolare atque
ita despectare ; vel potius : ter-
ras partiui capere, partim, qui
primi terrani attigerant, iam rur-
sus in altum sublati despectare
videntur. Possis despectandi
vei'bo etiam contemnendi notio-
nem tribuere, ut cycni iam con-
temnere perfugium et rehnquere
dicantur ; sed nihil opus. lam
tota comparatio ita eiat insti-
tuenda: „Adspice, ut cycni,
quos aquila tuibabat (juique
10
146
P. VIRGILll MARONIS
El coctu cinxere polum, cantusque dedere,
Havid aliter puppesque tuae pubesque tuoruni
Aut portum tenet, aut pleno subit ostia velo. 400
Perge modo, et, qua te ducitvia, dirige gressum.
Dixit , et avertens rosea cervice refulsit,
Ambrosiaeque comae divinum vertice odorem
398 ut coetu Moret. pr. a m. pr. v. inf. 486. coetum Medic. sed m
notatum. cinxere solum coni. Burm. sed v. not. 399 pubesque tuae
puppesque Bigot. v. Burm. 400 portus Hamb. pr. 401 <juo te Pie-
rii Longob. et multi apud Burm. quod equidem dicerem vulgariiis esse.
ducet ed. Ven. duxit Zulich. via ducit Bigot. derige Gud. et Rom.
402 advertens Hamb. sec. male. 403 A vertice octo apud Burm. quod
probat vir doctissimus propter xo avertens. Sed semper lubricum in tali-
bus iudicium; poetica enim eaque exquisitior ratio praepositionem respuit;
et tamen plurimis locis poetae vulgari ratione utuntur; ut, ubi ea a libra-
rio potius quam a poeta profecta sit, dictu sit difficile. [^vertice ad comas
trahendum pro in vertice, ut vs. 110. dorsum immane mari summo. Si-
lius XI. ab init. clades insignis lapjge campo. cfr. infra vs. 610. Ingens
argentum mensis. et Aen. VI, 269. non plurima coelo monstra smunt.
JVch. Sed vid. V. L. ad IV, 26. — a vertice etiam Alb. et fragm.
Hoirm. IFr.)
teri-as capere aut riu-sus iam de-
spectare videnlur, reduces, i. e.
rursus in coeluin sublati, — non :
„a d litus reversi, ut inter-
pretatur Heynius — polum cin-
xere," cet. Hoc ut facilius ap-
pareret, vs. 395. sq. interpun-
ctionem mutavi. IVr.) 397.
stridentibus alis exquisitius quam
clangentibus. 398. coetu cin-
xere poluni , agmine lacto cin-
gunt (ad oculorum sensum; ut
alias coelum subducunt oculis in
aere visa) polum , coelum, ae-
rem; in hunc alis sublati ludunt
volando in orbem, ut solent, vel
gyrum. Ita puto omnia satis
expedita, in quibus et Burmann.
haerebat. Cur autein augurio e
cygnis utatur poeta, subtiles ra-
liones allerunt interpretes, v.
Serv. et Cerda. Praestat hoc
unum monere, quod Cy^nus in
auguriis nautis gratissinius ales :
Hunc opiant semper, quia nun-
quam mergitur undis : laudat
versus Servius ex ^Oqvid^oyo-
via. Macri scilicet Aemilii. (v.
Brouckh. ad Tibull. p. 275, ex
Isidoro XII, 7.) Nec prorsus
alienus a Venere ales est cygnus;
nam et ciuru cygnis iuncto fer-
tur Venus ; ut alias columbis aut
passeribus. Dissident aulem olo-
res et aquilae auctore Plinio X,
74 s. 95. cf. Cerda. Athen. IX,
p. 393 D fiaxerai 8e (6 KVKvog)
Kal Tc5 «fTca, avTog ^axtjg ft»^
TCQoaQ^diisvog. Et hinc ap. Ho-
merum in cygnorum anserumve
gentem irruens aquila inducitur,
egregio v. c. loco Iliad. o, 690
sqq. 399. l^uhes tuorum dictum
puto ut turha tuorum. Ostia
docte, h. 1. ut V, 281 aditus
portus.
402. Numen suum Venus sub
discessum prodit, more deoruni,
AENEIDOS LIB. I, 398 — 412 147
Spiravero; pedcs vestis defluxil ad imos;
Et vera incessu patuit dea. Ille, ul)i matrem 405
Adgnovit, tali fugientem est voce secutus:
Quid natum toties, crudelis tu quoque, falsis
Ludis imaginibus? cur dextrae iungere dextram
Non datur, ac veras audire et reddere voces.^
Talibus incusat, gressumque ad moenia tendit. 410
At Yenus obscuro gradientis aere saepsit,
Et multo nebulae circum dea fudit amictu,
406 est abest Menag. pr. etHamb. sec. (etiam Alb. TFr.) raale, fugientem
tali est V. s. Longobard. Pierii. 408 dextras Rottend. pr. dextram i,
dextrae Hamb. pr. 409 aut veras alter Rottend. et t'. tert. Goth. ac
reddere sec. Hamb. et notas audire ac r. Parrhas. ex VI, 689. 410 ver-
tit Bigot. ducit Piiget. 411 gradientem Hamb. sec. {gradientes Me-
dic. /f^y.) saepsit scriptura est Medicei et Romaui. 41<J fundit Bigot.
fulsit Wallian. (et Alb. — multum Sangall. '] //>.)
qui specieni liuniaiiam mentili comas , ambrosia, deorum lioc
mortalem aliquem convenerunt. utiguentum est, delibutas , ab
Declaratur autem divina Veneris Homero liabet, Iliad. «, 528.
forma per summam pulcriludi- palla Veneris vel ex illo nota,
nem cervicis, comas ambrosia quod legitur Iliad. f, 315 ni-
delibulas et odorem late spar- nXoio (pcitivov Tirvyiia. et 338
gentes , tum per pallam et per A^^qogiov 6ia nijikov , ov oi
incessum. Vid. Excurs. ad li. v. XaQiTfg Kafiov civzai. liabitum
Si in rosea cervice non tam Ho- itaque deae declarat ; incessum
ratii I Carm. 13, 1 auctoritatem, autem cogita levem illum et vo-
quam rationem desideras, aut latui similem, columbarum in-
puta roseum esse onmino suave star. (Vid. Voss. in Epist. my-
vel pulcrum, aut colorem flori- tholog. T. I. p. 138. lahn.)
dum exprimi in tenera cute 407. iodes. Saepiusigitur Ve-
etiam candidissima pellucentem. nus iam ante nato visa fuerat.
(Ad roseam cerpiceni cf. Aen. II, Sic Aen. II, 589 Quum mihi se,
593. roseum os Veneris. Apud non anie oculis iam clara, vl-
Homerum quoque Hynni. in Ven. dendam Ohlnlit , et pura per
182. biiQi]v Veneris admiratur nociem in iuce refulsil Alma pa-
Anchises. Wch. ) Amhrosias rens etc. cf. Disquis. II, p. 52-
*] Contulit fragmenta Cd. Virgilii Sant;allensis saeculi quarti vul quinti
literis uncialibus scripti I. C. Orellius /« Epist. crit. ad I. N. Madvi-
gium, praemissa Ciceronis Oratori, liruto, Topicis , I)e Optimo Genere
Oratorum, a se editls, pag. LXIV — LXVI. Waxima pars diversitatis a Viro
Cel. enotatae spectat ad orthographiam. Cuius collationis mentio fieri noo
potnit a Gersdorfio, quum hic liber absoluto iam fere Volumine IV. ad nos
perlatus sil. fVr.
10*
148
P. VIRGILII MARONIS
Ceriierc ne quis eos, neu quis conlingere posset,
Molirive moram, aut veniendi poscere caussas.
Jpsa Paphum sublimis abit, sedesque revisit 415
Laeta suas: ubi templum illi, centumque Sabaeo
413 aberrant codd. iu ne quis et neu t^uis. v. Burm. possit iiliuimi,
male. (^pauciores posset, ia quibus tameu Mediceus et, ut videtur , Rom.,
e Parisinis uuus 8., et Lips. alt. per compeiidium. //^>.) neu qui co^no-
scere possint Voss. uiius. 414 Molirive viam Hamb. pr. que Bigot.
inurain veniendi ac p. ed. Ven. disce/e caussas pt)st Longobard. et alios,
Pierio inspectos , Rottend. uteniue et Hamb. un. pr. var. Irct. (et e Paris.
1. et 7. // >.) iorte ex Aen. VI, 48S in edd. nonnullis esse vidrtnr expo—
scere. aliqnot codd. apud Pierium exquirere. 415 Pap/ion Hamb. pr.
cum al. ant. (idem e suis codd. allert Cort. ad Lucan. V, 496. //>.) adit
aliquot ap. Burm. et Pier. (etiam Alb. et Ms. Bosii ap. Cort. ad Lucan. I,
688. //>.)
408.409. ac veras audire etred-
dere foces iiou ex aliena persona
ailscila, sed ut uiaLer nianifesta.
Cr. verba Ulyssis ad niatrem in-
ter umbras. Od. A, 209 sqq.
412. Densa nube circuinfudit
eos. Ab Honiero eum boc tra-
xisse notuni est, apud queni sae-
pe boc occurrit; inprimis coin-
para Odyss. rj, 14. 39 — 43,
queni locum iam monstravitMa-
crob. V, 4 , de Ulysse , quando
Alcinoi regiam intratj ad cuius
cxemplum tolus Aencae ad Car-
Iba^incm et Didonem aditus est
adumbratus. adde ApoUon. III,
210 — 214, et alios. cf.li. I. Cer-
da. Totnm locum expressit Va-
lcr. Fl. V, 400 sqq. Facile vero
principos buius plianlasmatis au-
ctorcs ipse oculorum scnsus, ne-
bnlis ac imbibus vicina loca ob-
dncontibus, illud cloccre debuitj
imilto mai^is cuin deos quocjue
nnbc aniictos ct oculis subdu-
(losvulf^o narrarent. 413.414.
(\>iiiin<rere , vim, iniuriam in-
fcire iis tanquam advenis: bar-
l)aroiuin populorum niorc. nw-
liri inoraiih ponderosius (juam
facere, excitare. Est eniin strue-
re vel movere poells moliri.
4l5. Cf. ad V. l(i Versus ex
Homero sed ornalius expressi
Odyss. -9', 362 sq. Compara
Hynm. in Veiier. 58, 59 sqq. et
Odyss. t;, 80, 81 sqq. de Mincr-
va. At ex Virj;ilio Slatius V
Tlieb. 61 Ula P/i(tp/ion. fefcrem
centnmque allaria liiKiuens.
Quod autem turis et sertorum
odores exbalantium tantum 11 1
nienlio, non viclimarum caesa-
rum, satis docle inlejpretes re-
ferunt ad morcm sacrorum Ve-
neris, c|uod arae iiullus saiii^uis
oHundcbatur, maxiinc Papbiae
Veneri. v. Ta(;iL Hist. II, 3. cf.
b. 1. Cerda. Alius cum elegan-
tiae sensu acl icl, quod deam dc-
liciarum et voluplalis arbitram
decerc pos.sit, rcfcrat; quomo-
do cnim, inquit, aut victimarum
nidore illa dclcctari , aut iiitcr
odorcs turis cl lloruin isluin ni-
dorcm desiclciarc polesl ? Coin-
parat locum Callimacbi dc Aj)ol-
linis Carnei ara H. in Aj)oII. 80
sqq. Guellius. laela v. 416 ac-
cipe, (juoniaui gaudel Papbo.
AENEIDOS LIB. 1, 413 — 421
149
Turc calent arae, sertisque receiUibus halant.
Coimpuere viam interea, qua seinita monstrat.
lamque adscendebant collem, qui plurimus url)i
Inminet, adversasque adspectat desuper arces. 420
Miratur molem Aeneas, magalia quondam,
418. MONSTRAT;
420 adspectant, ut ad Aeneam cum coraite referatur, GucUanus a m. sec>
cum Rotteud. pr. Uumb. pr. et aliis apud Burm. quem vide ; item fragm. Vatic.
Bottar. p. 170. Sed collis adspectat haud dubie melius ; nec tempnnmi
consequentia aliter permittit. (Wunderl. laudat Tacit. Agr. c. 24. : Jiiitan-
nia Iliberniam adspicit.'' vid. etiam Waardeaburg. Opusc. p. 169- Cete-
rum adspectant cliam Alb. //^>.) exspectant Leid. uu. exspectat Puget.
421 Unus Leid. pr. var. lect. mapalia. Haec sup. Georg. III, 340 vidimus
esse aedificia calamis cannisque plexa, (vid. Silius XVII, 89, 90) oblon^a
incurvis lateribus tecta, quasi navium carinae sunt ex Sallust. lug. 211,
qualia adhuc sunt tuguria Ju conum exeuntia plurimorum populorum , et ea
quidem plaustris uecta, adeoque mobilia. At magaliu, priore etium syl-
laba producta, sunt agrestia aedilicia stativa , eoque uomiue inprimis ve-
niebaut suburbia Carthaginis. v. Bochart. Chau. I, 24 et II, 9 : Wasse ad
Sallust. \. 1. et Gesner. iu Thes. h. v. Omnium fundus Servius ad h. 1.
^2phirima «wi.r, longa et cras-
.sa. Minus connnode diceres di-
ctum pro colliti pluriinuui Im-
miiiet. Ceteruni poeta lioc suni-
sit ex topo^rapliia Cartliaginis.
Tales enini colles asperos et dif-
ficiles in ipso aditu fsthmi , in
cjuo Cartliago sita eral, descri-
psit Polyb. lib. I, c 46 tcJi' yiio-
Aocpojv TuJv Init^tvyvvvioiV xov
avyiva tov gvvcctitoviu t>/i' K.
etc.
421. Sic Ulysses Pliaeacum
urbeni: 8av(xa'Q£v 6' 'Udvoevg
h(iivag nai vijag lCaag elc. Od.
r/, 43 secjq. cjuem toluni locuin
poeta ante oculos liabuit. Ala-
gnum acditicii opus bcne cum
casis et tuguriis compoiiitur: ea
sunt nia^alia, de cjuiljus v. var.
lect. Dixeritne autem ])oeta lioc,
magalia (juoiulam , ex Aeneac
persona, an ex sua , dubitarc
possis cum viro docto [JJiicr-
ollo in JJubilji p. 34), et, si il-
(Wunderl. Venerem laeLari pu-
tat, quod de incolumitate lilii
bene speret. Mibi ob ea, cjuae
subiiciuntur , j)raeferenda vide-
tur Heynii expbcatio. — Cen-
lum arae, vid. Not. ad Ge.III, 18.
ff^r.) Sabaeo v. Georg. II, 117.
418. Corripere viam, doctius
quam, iler, b, e. celeriter, ra-
ptim , facere , exigere ; sic cor-
ripere gre.ssum ; doctius etiam
V, 144 corripuere campum cur-
rwi. Similiter rapere dictum oc-
currit. v. ad Vaier. FJ. I, 4.
419. Qui plurimus urhi im-
mlnel ad magnitudinem refero
montis sub ipsis urbis moenibus
accubantis; Servius longum ,
Cerda allum exponunt. Sim-
pliciter in vulgari oratioue di-
xisscs: Immiiwl urhi co/lis ali-
(pianlum edilus, el Jiyrsam de-
spicii. Hunc iam adsceruleruul.
Pro magno monle poeta diceret
mulluni monleni , ut Georg. III,
150
P. VIRGILII MARONIS
Miratur portas, strepitumque, et strata viarum.
Instant ardentes Tyrii : pars ducere muros,
Molirique arcem, et manibus subvolvere saxa;
Pars optare locum tecto, et concludere sulco; 425
lura magistratusque legunt, sanctumque senatum;
425. suLco. 426. *Iura — senatum.*
422 astra v. fragm. Vatic. sed strata in marg. virorum Hugen.
423 ardentes instant Moret. sec. (mutavi inlerpunctiouem; de qua re vid.
Not. Ifr.') 424 molirive a. ac m. Parrhas. subducere Rottend. alter.
(et Alb. tVr.) Vulgata est apud Schol. Cruqu. Horat. III, Carm. 1.
425 aptare phirimi Heinsio et Burm. inspecti. etiam Roni. a m. pr. perpe-
tua varietate. cf. inf. 552. cunducere tert. Moret. cum gkissa, id est, dn-
ducere. perperam. tecta et c. s. tcrt. Goth. a m. pr. tecto singulari nu-
mero magis poeticum h. 1. 426 Versus a loco alienus: de quo secundis
curis statuendum fuisset a Marone. v. not. Nisi confictus ille fuit alia ma-
nu ex 507 ubi Dido lura dahat legesque viris, et ex Aen, V, 758 Indi-
cittjue forum et patribus dat iura vocatis. (Delevi asteriscos ab Heynio
positos; quamquam etiam Hand. ad Gronov. Diatr. loc. infra laud. damnat
hunc versum; modo illud teneatur , Virgilium voluisse variorum studio-
rum, quae ])raecipue in nova urbe vigent , imaginem h. 1. exhihere;
qua in re vel maxime placet ordo reruni non accurate servatus; sic non
miraberis , sed laudabis etiam poetam , quod inter vss. 425. et 427. talia
interiecit, quae ob ipsam varietatem delectant. An, si supra strepitus
per stratas vias commeantium recte commemoratur , fori rerumque foreu-
sium mentionem h. 1. minus commode fieri existimabimus , aut homiuem
Romanum id potissimum silentio praetei-ire potuisse putabimus? Et iura
legere , quod proprie dictum putat Gronov. Diatr. 1. I, c. 2. pag. 13.,
cfr. etiam Becker. Eleg. Rom. p. 148., per zeugma explicandum mihi vi-
lud, an recte dictum sit. Pot-
orat tamen eliani Aeneas auditu
baec accepisse ; nec necesse |)oe-
tae ut lioc moneret. slrala via-
riini doclius quam viae stralae.
Exempla similia colle<;it Cerda.
Viarum aulem cura in nova co-
loiiia satis csl mcmorabilis: oc-
currit ca (juoque iii Cyrenc re-
cens condila apud Pindar. P. 5,
117—124.
423 — 425. Inslaut opeiiTy-
rii; ul plene exlulil Silius 11,407
s(i<j. in loco hiijc cxj)resso. (Cum
dativiis opiri dcsil, vide an ma-
lis iungcre inslanl — ducere —
opLare. Sic Aen. I, 627. inslanl
truere ; verbum instanl ardorem
et festinationem nolat. Neque
obstat, quod pars — pars inter-
positum; vid. Ecl.I, 65. sq. Tum
distinctio mutanda est. IVcli.^
sitbuolvere bene, ut declaret, in
altum cduci arcem. optare, ut
III, 109, est eligereh. 1. v. Cer-
dam el al. conclin/ere sulco, fos-
r.am ducere, dcrnilre aedium si-
tum ac locum fossa fai ta , in
quem fundamcnlum immittalur
seu crepido. Male dc aratro co-
gitanl.
426. Jnra sunl iudicia, usu
soUenni, adeoque h. I. ipsi iudi-
ces. Habentur igitur comitia
creandis iudicibus , ma^istrati-
bus el senatoribu.s. ita equidem
AENEIDOS LIB. I, 422 — 427 151
Hic portus alii effodiunt; hic alta theatri
427. TIIEATRIS
detur; iiisi forte Liicretiauum illud exprimere voluit Virgilius V, 1143.:
„luraqHe ronstituere, ut vellent legibus uti;" ut — legibus, i. e.
onoiois vofioig. Si quid tamen in hac descriptione reprehendeadum, id
fateor niihi displicere, quod , quum supra legatnr adspectat desuper ar-
ces, — puta turres — pauio post sequuntur haec Molirique arccm.
ff^r.) 427 JJmc sec. Hanib. portas Montalb. et Leid. cum al. etiam
ap. Pier. Sed de his iam v. 422. jodiunt qu. Moret. lata fragm. Va-
tic. Desidero utique alind epilheton pro alta, quod tertio versu iteruni
legitur: in quo ollendehatur quoque b. Schraderus; etiam lortiu [Tracts
Vol. II p. 463.) (Weichert. de Vss. iniur. susp. p. 97.: „repelita vox al-
ta diversa , quam habct , notione excusatur. " Wr^ theatris lectio est
fragmenti Vaticani ; porro codicis Romani cum tota famiiia , quae cum
sequitur; (sic etiam Palat. //>.) et hoc Heins. praetulit. Alteram (hicit
Mediceus, theatri , quod Burm. revocavit, quia non verisimile sit , ut iii
nova urbe tlieatra exsistant. Si tamen ad hanc subtilitatem descendere
velimus , theatri mentio hic omnino nulla iieri debebat. v. not. Sed al-
terum est magis epicum. (quid sit in ea lectione epicum, non perspicio.
Theatris praeter Rom. praebeut Fragm. Vatic, Mentel. alt., Hamb. pr.
et a m. pr. Gud. ; theatri praeter Serv. et Nonium Mediceus et ceteri,
nt videlur , omncs, etiam uterque Lips. Apparet igitur, utramque lectio-
nem gravibus commendari testimoniis. Wundeilichius retinuit, quod Hey-
nius in minore edit. expresserat, thealri, addita tamen futili causa, (piod
vel unum theatrum satis displiccat ; vid. (). V. XXXVHH. Revocavi tamen
ipse hanc leotionem, quia consultius videbatur, in re tam dubia unius prae-
stantissimi cod., Medireum dico , auitoritati obsequi; tum quia phiralis
natus videri potest e praegresso plurali portus\ deiude quod ita solet
numeros Nominum variare Virgilius , Nomina autem in prnximis vss. po-
sita phiralia sunt; denique non est verisimile , in nova urbe condenihi
plura simul iuchoata esse theatra. //>.)
interprelor. Nam si iura loca lein est ralio. Sed vel sic liic
sint, iibi ius dicitur, duruni sic, versus inter relicjuos quasi alie-
legere iura; et quid tuin, legere nigena aliquis liabital; (juando-
tnagislratus? .senaium? Debe- quidem necjue grannnalico ali-
bunt scilicet et bi pro curii.s po- quo vinculo ceteris adnoctitur,
siti intelbgi, h. e. pro locis, ubi necsententia ipsacolligatur; nain
illi converiiant. Burmannus iura reliqua omnia ad acdificia nova,
magi.slralus(/ue magistratus iu- quae excitantur, speclant. (sed
ridicos, (jui ius dicant, explicat. vid. V. L. — sanctum .sena-
Sed cogitandum eral, Acneam de ium videri ab Ennio petilmn pol-
monte j)ro.sjMciontein ea omnia, est; vid. j). 74. edit. Hessel.
quae bic ponuntur, oculis suis Wunderlicbius laudat Cic. Or. iii
coqnoscere. Uiule igitur inlelli- Cat. I, 4., ul)i senatus Kom. or-
gere e longiiKjuo j)oterat, magi- bis terjarum sa n c ti s.si m uiii
stralus iuridicos nunc legi? Si gravissiimmKjue consilium a]>-
mecuin oninino ad comitia, (juae pellatur. //''r.)
habentur,referas, tolerabilis sal- 427 — 429- An theatri stru-
152 P. VIRGILU MARONIS
Fundamcnta locant alii, inmanisque columnas
Rupibus excidunt, scenis decora alta futuris.
Qualis apes aestate nova per florea rura 430
Exercet sub sole labor; quum gentis adultos
Educunt fetus, aut quum liquentia mella
Stipant, et dulci distendunt nectare cellas;
Aut onera adcipiunt venientum, aut agmine facto
Ignavum fucos pecus a praesepibus arcent; 435
Fervet opus, redolentque thymo fragrantia mella.
428 Fundamenta petunt alii apud Pier. etiam fragm. Vatic, quod
locant in marg. habet. 429 exscindunt Zulich. 430 Jlorida pr. INIoret.
431 gentis adultae Hamb. sec. Tradncta nonnulla e Ge. IV, 163 sqq.
432 excidunt Graev. a m. pr. perducunt Oudart. an producunt? addit
Burmannus. Sed educunt ex alveariis; et Macrob. V Sat. 2 defendit. et
conliquentia Gotli. tert. stillantia mella Hamb. pr. cf. Ge. IV, 164. {U-
ijueiitia hic producta , sed correpta prima sylhiba iufra V, 238., ubi vid.
Heyu. ITr.) 433 distentent malit Cuning. Contra Ecl. IX, 31 disten-
dunt ex codd. praetulit Heinsius. Est quoque hoc Ge. IV, 16* ubi versus
leguntur 167. 8. 9. qui h. 1. sunt 434. 5. 6. et 162. 3. 4. qui h. 1. sunt
431. 2. 3. aut d. Zulich. 434 excipiunt Bigot. (quod arripuit Wa-
kefield; vid. etiam V. L. ad Ge. IV, 167. //>.) 436 Fragrantia tecta
maiit vir doctus in Obss. misc. crit. T. II, pag. 29, quia rnel/a iam v. 432:
ratione parum idonea. cf. Burm. Jlagrantia etiam hic codd. ut alibi; sic
Goth. tert. (etiam Medic. a m. pr., antiquum vitium etsaepe obvium, ut etiam
Servius discrimen verborum fragrare et jlagrare iudicare nou superva-
cuum putavent. Coufusio orta e quadam pronnnciandi illius verbi difh-
cultate; unde factum, ut eiiixm fraglantia interdum pro Jragrantia in li-
bris mss. reperiatur; vid. V. L. Ge. IV, 169. //>.)
cturain Plioenicibus recte, atque cliss. de Criticis p. 111 defendit
adeo ia ipso reruni initio, dede- Burmann. Praeiverat Honierus
rit, vidorit poeta; Graecarum lliad. |3, 87 — 90. Deest cjuod
sane civitatuni coloniis lioc ac- toJ coinparanti qualLs pjo (juali-
connnodatius. (vid. Q. V. in V. ter, (juoniodo, respondeat; ia-
L. laud. ff^r.) Sed res praeclare /ca, eodeni inodo. .si/b so/eBvLini.
ob oculos posita. Portus colhuii vult esse , sole oriente , suninio
dictus proprio noniine aj). Liv. mane. Georg. IV, 185 iiiaue ru-
et al. V. liocliart Chan. I, 24. unt portU. Sane ita res fert;
nec intercedo, (juo niinus sic ac-
430 — 436. Kxjjrcssa ex.Georii. cipias. Aiiocjui niih no/c \)Qr se
IV, 163 — 169, ubi V. (juac ad cst , simpl. interdiu, pcr diem.
int(n'pi ctationcm laciuiit , inpri- Ita ncc .s«A die, siib iiocle, tam
jiiisde jncllidcio. (-f. Aeii. VI,707. angustc accipitur a poctis. Ovid.
8.9. (^omjKuationem, (luam Mct. 1, 602. 3. El iiociUi faciem
mireris ciiij)iam displicerc po- uel)ii/as Jecisse vo/ucres Sub nl-
tuisse, adversu» II. Stej)]ianum iido miraia die. Supra tjuoque
AENEIDOS LIB. I, 428 — 441 153
O fortunati, (luorum iani niocnia surgunt!
Aeneas ait, et fastigia suspicit urbis.
Infert sc saeptus nebula (mirabile dictu)
Per medios , miscetque viris; nequc cernitur
ulli. 440
Lucus in urbe fuit media, laetissimus umbrae,
438 suscipit tres apud Burm, c. Goth. pr. conspicit Hamb. pr. pro-
spicit Vratisl. mcrac uticjue aberraliones. Aedificia alta ct excelsa suspi-
cimus proprie. Commode itaque pocta hac voce usus est , ut altitudinem
aedificiorum eo ipso subiiceret auimis. Hinc etiam fastigia urhis dixit pro
tectis. 439 se saeptum alter Menag. at vidc ad 3l4. 440 viros Bi-
got. et unus Heins. Et sic iam Pierius fuisse memorat , (lui lcgercnt: Fer
medios miscetque viros sc. se. 441 umbrae tamquam exquisitius rece-
pit et docte iliustravit Heins. Adde Markland. Ep. crit. p. 121. Vel Probi
auctoritas in Servianis , et latius in Pomponio Sabiuo, satis eratgravis;
accedebat Codex Moutalb. et inter Burm. codd. Bigot. et tert. Mentel. a m.
sec. Vulgo umhra. (Improbare umbrae videtur lahnius. Umbra deberi
videtur praegresso media. Duplex est vocis laetus, etiam laetans, stru-
ctura et significatio. Proprie ubi ponitur , adiunctum habet ablativum ;
sed ubi copiam quandam et affluentiam significat, requirit genitivum. Quare
non ausus sum lecLionem Heinsio , Barmanno , Heynio pro])atam deserere.
Hunc in modum etiani quod Aen. XI, 73- legitur iaeta laborum accipien-
dum , ut sit i. q. laboriosa, ■Kolviqyhq , Ttolvxi%vo<i , fpy«ri?, Kunst-
reich. Nihil obstat Aen. XI, 280.: „nec veterum memini laetorve
malorum," qui geuilivus reterendus ad verbum memini. Atque hoc
dictum puta de usu scriptorum aureae aetatis ; nam posteriores, non tam
Graecam rationem secuti , quam perverse imitati Virgilianam^ dictionem,
adicctivo laefis etiam proprie posito genitivum iungunt, ut Sil. VII, 338.
XIV, 279.Stat. Thcb. V, 118. Neque tamen negarim , posse h. 1. etiam
umhra defendi, ut laetus sit fere i, q. iucundus, quod in Lips. old. pro in-
terpretameuto suprascriptum ; sic Ovid. Ep. cx P. I, 2, 25. : „Adde loci fa-
cieni nec fronde uec arbore laeti." paulo aliter Virg. Ge, J, 112,|
„Litora myrtetis laetissima," ubi vid, Heyn. Sed lioc videor mihi
iure contendere, facilius umbrae in umbra, quam umbra iu umbrae mutari
potuisse. ffr.)
£cl. II, 13 ■sole .suh ardenll aliler ovhivX OQuzcn. Conlcr laineii
dictum iion esl. lloinerira Od. tj, 37 — 42.
437. £i;regic ad aflectuui haec 441. Praeclare pocta lioc ad-
exclauialio! quid euini his rebus oruavit, ut onica dip,uitas ines-
conspectis Aeneae per inaria et sct onuiihus,(juod Didoncni cou-
terras errauti, ut uovam sedcm veuit Aencas iu templo, ad (juod
quaereret, uova urbe conilita eum via ij^sa duxeratj regiua
optahihus videri debuit! autem iu eius vestibulo pro tri-
439.440- Ohscrva, quoinodo huuah sedcns, negotia publica
iu singuhs vulgarem iorniam evi- curat. Teui|)hun iu luco condi-
taverit ; etiam ipso graecismo : tum, ex vetcre more ; et quidem
fiiayBzai, avdQsaaiv, immiscet se eo in loco , <juo porteutum se
tuihae, nec cernitur ab ullo, obliderat terram fodicntihus,
154
P. VIRGILII MARONIS
Quo primurri, iactati undis et turbine, Poeni
Effodere loco signum, quod regia luno
Monstrarat, caput acris equi; sic nam fore bello
Egregiam et facilem victu per saecula gentem. 445
443 effudere vitiose Exc. Burm. lucum signo ed. Ven. ap. Maittair.
<juo r. I. Leid. et Voss. 444 Monstrabat Gud. Zulich. Graev. (et Alb.
ffr.) jnoTistravit MontaH). et Hamb. alter. monstraret fragm. Moret.
signam{e\ sic nam) et al) alt. manu signum Gudian. (etiamMedic. a m. pr.
signam, sedc suprascripta. fVr.) signum tres al. ap. Biirm. et iam ap. Pier.
445 Jacilem victus coni. olim Burm. ad Val. Fl. VI, 323, sed victu eodem
sensu accipi posse ad h. 1. fatetur. Esset tamen alterum elegantius. Tur-
bas, de quibus in Exc. ad h. v. egi, fecit in hac forma , quod permutata
fuit cum altera illa , quasi facilis victu esset dictum ut facilis visu , au-
ditu, cognitu. ductiim quoque illud modo a vivere, modo a vincere: unde
fuit vir doctus , qui haud facilem victu corrigeret. Sed victu facilis du-
ceudum erat ex victus facilis. Qui victum habet facilem , is victu facili
esse , et exquisitius facilis victu vel victus dicitur. Geus victui Jacilis
iterum diversum quid designaret, ut vel exemplo intelligas : ager pecori
facilis , qui praeclaris suis pascuis pecus facile alit. (vide , quae in Not.
disputavi. /f>.)
caput equinum, pro oniine ac-
ceptum. {primum vs. 442. si quis
cuin substantivo signutn iungeie
velit, liautl rejmgnaverim ; et
vid. Q. V. XXV III, 3, f. ir,:)
443. Signum , onien intelli-
gani. O.slentant caput efJuNsa
iellure reperlum Bellaioris equi,
alque onieii clamore salutanl,
Silius II, 411. servatuin iiide in
nuinis Cartliaginieiisium equi
caput. v. c. Raschii Lexic. nu-
misinat. voc. Carthago. Poetain
agnosce in lioc, ipiod noii siin-
pliciter invenlum, sed a Jiinoue
monslralum , obicctum fodien-
tibus, nairat. Sic nam ( per
Iioc Nigniini) portendebatur, l'o-
re Puonos genlein bellicosam (ct.
int. 111,539 s(j.) qV facilem viclu,
boc est, (juae liabitura esset vi-
ctum lacilem et expeditum, aii-
nonain affluenteni ex agrorum
ubertate et cultu. I)e lioc v.
Excurs. XIV ad li. v. (Mibi
(juidem illud facilem victu la-
tiore sensu de omnis generis le-
licitate diclum Virgilioque illud
Honiericum i>fol Qua ^cJuvTfg
obversatuni fuisse videtur. Ea
interjnetatio firmatur usu ve-
terum scrij^torum , ut Terenl.
Adeljib. lil, 4, 56.: „Quain vos
f a c i 11 i m e a g i l i s ! quam estis
maxime Polentes, dites, forlu-
nati, nol)iles!" Plaut. Curc. V,
2,6.: „PL. Nugas garris. CU.So-
Ico: nam jjrojtter eas vivo fa-
cilius. " llinc viclit Supinum
esso aibitror. Tlieocr. XI, 7.:
„Uvra) yovv ^ a iGr a o lay o
AvxAfOT/;." cl. etiain Phaedr. III,
7, 13. Taubinann. ad Plaut.
Ej)id. II , 2, 59. W esterhov. ad
Terent. 1. 1. Graev. ad Cic. Ep.
ad Fam. III, 12. et ad lustin. II,
I. tum quae ipse notavi ad Ge.
II, 460 Sic nostro loco faciles
victu Cartbaginienses vocantur
l^roj^ter opes et omnium reruni
ainuentiam. fdque equi capite
signiiicari poterat, quia hoc si-
AENEIDOS LIB. I, 442—448
155
Hic Ipmpluni Iiiiioni ingens Sidonia Dido
Condrbat, clonis opulentum et numine divae:
Aerea cui giadibus surgebant limina, nexaecjue
Eandem lectionem
nexae. [nixae vide-
448 nixae multos legere iam Servius notavit.
codices a Burmaimo enumerati habere videntur, non ,
tur etiam in tragm. Vat. legi. ff^^r.) Trahes aere nixae Catroeo arrise-
runt, ut siut colnmnae aeneae epistylio subiectae , quod adeo columnae ex
aere innititur: uti consUit capitulis aereis columnas \xs\UiXd& aliquando fuisse.
cf. Plin.XXXIV, 7- Enimvero de portarum postibus agi ea, quae utrinque
adiunguntur: surgebant limina — forihus cardo st. a. satis declarant.
Possent et ipsi postes aeneis basibus inuixi dici : verum sic de limine bis
poeta memoraret.
gnuni geiitem bcllicosani fore et
bellis fines amplificaturam opes-
que acquisituram ; quod firmat
lustinus de eodem ])ortento ita
scribens XVIIF, 5-: ,.Ibi quoque
eqiii caput repertum, bellico-
s u m p o t e n t e m q u e populum
futurum significans, urbi ausj)i-
catani sedem dedit." TTr.)
446. Templtim (Jonis opiilcn-
iuni et nnmine divae. dona de
vasis,utcnsilibuslotoqueappara-
tu sacro infelligo: mimen cum
Servio acoipio de simulacro dcae
ex auro aliave preliosa materia
facto. quod xo opulentum po-
stulare videlur; (nec tamen sic
nunien est siinuiacrum, sed nu-
men divae pio diva, et haec ad
simulacrum refertur). Alii nu-
mc//eoreferunt, utiiuminis prae-
sentia horroiem intrantibus in-
cutiat, quod Burmannus malit.
Ita vero ojmlenlum paullo du-
rius diclum. Ad magnificentiam
templi, in (|Uo condcndo occu-
pati erant Poeni , declarandam
magis idonea esse videtur j)rior
interprelatio ; neque omnino in
templo exstrucndo numinis prac-
sentia operis faciendi pars est.
(Vira pro])riam verborum si s})e-
ctamus, simplicissimam puto es-
se lianc rationem : Opulentum
eiat tem])Ium donis et numine
divae, quia ])cr imniinis sum-
jnam potentiani et aucloritatem '
licbat, ut iilurimi eius opcm in-
vocarent donisque tem])lum or-
narent. Potentia igitur nuniinis
templum donis ditavit; liinc
ipsum divae numine o])ulentum
dicitur. Congrucns est buic ex-
plicationi, quod infra legitur vs.
454.: „dum, quae fortuna
sit urbi, Miratur;" nisi hoc
ad fortunr.m resque urbis in ar-
tis operibus expressas, non ad
oiies, referre maliieris. Si quid
tamen supererit,quod elis])Iiceat,
ea fortasse poelae est, noji inter-
])retis causa. Condehat autem,
— ])ro quo quis condideral ex-
s})ectaverit — aut quia restabal
aliqua pars operis , aut, quod
verujn puto, quia rem inj)rimis
memorabilem ex})ositurus est
poeta. M^r.)
448. 449. Ad heroicorum
temporum inagnificentiam per-
tijiet, quod omnia cx aeie fecit.
Unam laudabo Alcinoi regiam
Odyss. ti, 86 s(|(|. Homerus ean-
dem elegantiam ad deorum se-
dem , Olympum , transtulit.
Quid? quod llomae talis ma-
156
P. VIPtGILII MARONIS
Aere Irabes; foribus cardo stridebat aenis.
Hoc prirauni in luco nova res oblata tiniorem 450
Leniit; hic primum Aeneas sperare salutem
Ausus, et adflictis melius confidere rebus.
INamque, sub ingenti lustrat dum singula templo,
Reginam opperiens, dum, quae fortuna sit urbi,
Artificumque manus inter se, operumque labo-
rem, 455
449 cardo str. ahenus vir doctus legit Miscell. Obss. Vol. II T. I
p. 85 , inutili plane emendalione. 450 Ilic tres ap. Burm. in teinplo
Puget. (//. pr. luco 1'ragm. Vat., sed in superscriptum. //>.) res ahlata
Hamb. pr. 451 ITuc primum (sc. iu luco) Loagob. Pierii. spectare Zu-
lich. Goth. tert. 455 labores , quod in \ulgaribus nonnullis cdd. visi-
tur, duo Goth. Meuag. pr. et sic alibi variatur. v. Burm. Vide porro an-
non accuratius distinguatur: dum, quae f. sit urhi , arti/icunujue inanus
inter se, (sc. quae sint) et (dum) o. l. miratur. Sed mirutur manus in-
ter se est exquisite , sc. dum inter se comparat.
giiiflcenlia erat frequens, cuius
adluic in Pantlieo vestigia tle-
preliendunlur , ut Spencius be-
ue monuit. Ornatissime au-
tem singula extulit. Aerea gra-
dibiis mtrgebcmt /imina , li. e.
linien era t ex aere : seu ut /i-
men pro foribus dictum acci-
pias, seu ut proprie dictum sit,
id quod nialoj quia fores mox
memoraiitur. Surgere uon mo-
do aedificium, sed et singulae
partes dicuntur, quae in eo sunt,
inpriniis editae et aftae: surgunt
itaque limina gradif)us, per gra-
cfus, fiunt subiectis gradibus per
quos ad ea adscenditur. Sed
quiif est alterum : nexae aere
irabes HitrgebanL ? trabes fiaud
duf)ie sunt postes ; aere nexae
vulgo sic accipi videas, ut po-
slium, fi. e. trabium ex ligno,
v. c. abiegnarujn, vincufa et cla-
vi scu unci sinl ex aere. At fioc
pro reliqua lempli magniliccntia
quam esset ieiunum: quod recte
sensit Catrocus. Alii indutos po-
stes aereis f aminis intefligunt ; at
nec Loc sive sensui sive iudicio
nostro salisfacit. Aexas aere
Irabes putafjani ofim dictos po-
stes aeneis cardinifjus iunctos;
idque j^atcre vei ex Cfaudiani
imitatione XXXfll, 1^1 ferrati
jjostes ; imtnensaqiie neclit ciau-
stra clia/ybs , la. e. ex cfiafybe
erant cardines immensarum val-
vaium. Non videram verborum
ordinem esse Iiunc; nexaeque
timinibus, adiunctae et imposi-
tae fimini irabes , postes, .sur-
gebaut , erant ex, aere. Tan-
(fem foribus cardo slridebat ae-
iiis, \i. fores erant aenae. Quod
autem toties materiam repetit,
facit Homeri exemplo. cf Burm.
ad Ovid. 11 JVIet. 107.
452. Afjlictis meiiits coiiji-
dere rebiis. derebiis af//ictis ex-
pfet Serv. et ceteri. Sed et al)-
sofute sic ponilur eliam aj)ud
Ciceronem; nunc //i«^'Y.sfiduciani
liabere fortunao. suae coegit, be-
ne de ca sperarc.
AENEIDOS LIB. I, 449 — 458
157
Miratur, videt Iliacas ex ordine pugnas,
Bellaque iani fania totum voJgata per orbem,
Atridas, Priamumque, et saevum aml)obus Achil-
len.
458. AcinLLEM.
457 Volgante Sprot. 458 Atridem Seueca Ep. CIV, forte Ille
canssae , iiiquis , quam ihi agit , serviens, Jtridani Bigot. et Atridem ex
Seneca Cerda recepit. Atriden etiam Cuningham. lam si rationes criticas
audias, levior ista est auctoritas , quam ut ei aliquid tribui possit. Pos-
sunt tiunea altera ex paite librarii videri reposuisse pluralem Atridas tam-
quam sibi notiorem; cum non videreut, durum esse et insolens, ut ambo-
bus ad tria capita referatur; tum uui tantum Atridae , Agaraemnoni, sae-
vum fuisse Achiilem, non utrique. Studiose tamen poeta ambobus po-
suisse videtur, cwm saevum cuspide Ac/ul/em, vel alio modo diccre po—
tuisset. Locum Homei-. Odyss. d, 335 — 339, possit aliijuis pro exemplo
laudare, n;im et il)i vi^Qol cum niatre cerva in aficpoTEQOis spectari videri
possunt; sed hiniiulos ibi poeta binos a matre relictos ponit. (Et sane eo
455- Arlijlcurti inanua li. e.
opera, ct operum lahores, opera
aflabre elaborata. inter se, dum
varii generis et artilicii opera
comparat. [arlif. manus ad ar-
tem refersive pingeiidi rationeiii,
cuique artillci propriani. Petr.
Satir. 83.: „Zeuxidos manus vi-
di, nondum. vetustatis iniuria vi-
ctas." Add. Stat. Silv. I, 3, 47.
Ab arte autem distinj>ues openim
lahorem, cf. Ge. II, 155. flch.)
Picta autem in pariete fuisse ea
putanda sunt, quorum argumen-
tum mox exponitur, area dis-
pertita in plures areolas, quae
singulae singula argumenta ca-
piebant. Conimemorantur ex iis
septem, observatu etiam picto-
rum ingeniis digna; 1) pugna
Troianorum et Acbivorutn, for-
tuna varia. 2) Illiesi noctu op-
pressi caedes. 3) Troilus fugions,
4) matrouarum Troianarum
pompa peplum in Palladis tem-
plum deportantiuin. 5) corporis
Hectorei redemtio. 6 ) pugna
Memaouis. 7) pugna Amazonum
ad Troiam. (Ad vs. 488. baec
scribit VVunderl. : „Cum cetera
argumenta sua quodque areola
propohita esse putenlur, non vi-
deo , cur nou Aeneae, inter
principes pugnanti areola singu-
laris assignanda sit. Maronem,
in jjrioribus probxuin, in his
duobus vs. 483. sq. breviorem
esse decet. " //>.) Occurrere
autem in pUiribus tabubs AcLil-
Jis persona dcbuit, modo in acie
pugnans, modo Hecloris corpus
Priamo reddens, modo Troilum
caedens, modo Memnouem, mo-
do Penthesileam. De ceteris v.
Excurs. ad h. v. 458, Sacpum
amhohus Achillem; saevus fuit
in Priamuin, Hectore caesoj in
Agamemnonemsaeviit ira etper-
vicaci odio propter ereptam Bri-
seidem : itaque saevum omniuo
accipiam, exquisite pro infestum,
iratum, (nam satius poetis de
ii'acundo), Si Atridas recle le-
gitur, (v, V, L.) amhohua ita po-
situm est, ut et illos et hunc,
adeoque tres, designetj etsi non
158 P. VIUGlLll MARONIS
Coiistitit, et lacrinians, Quis iam locus, inquil,
Achate,
Quae regio in terris nostri non plena laboris? 460
En Priamus. Sunt hic etiam sua praemia laudi;
Sunt lacrimae rerum, et mentem mortalia tangunt.
ipso loco Schaeferus defendit pliiralem ^liridas ad Lamb. Bos. Bll. p. 291.
Recte iitiquc; nam omui vi careret illud dfKpozfQOLg , si non mater eo nu-
mero inclusa esset. Neque iudi^emus Brunckii invento: ^Amhobus accipe
pro Achivis et Troiants; ut VII, 4/0.: 'S'<? satis ambobus Teucrisque
venire Lutinistjue.'^ Nec uccesse est cnm Wnnderlit liio ita statuere , ut
in voce Atridas de A^amemnone praecipue cogitasse poetam existimemus.
Saevus autem non solum est iratus, sed etiam noctfns; et ita Atridae
utriusque causae saevus erat Acliilles. //>.) scaevum Moret. qu. Pria-
mum saevumque Voss. jeruvujue Goth. alt. Achillen Prohus ot Cledo-
nius Grammaticus, ut Dorvill. et al. (quod revocavi; vid. Q. V. III, 1. //>.)
459 Quis Tion Bi^ot. quis rtain Leid. unus. qui Cuning. edidit e cod.
Mark. 460 in oinittuiit tert. MeuLel. et Hegius, hic cum glossa : scilicet
in. nostris ed. Iiint. — in ttustrts terris alter Menag. 461 sunt hic et
Franc. haec Parrlias. 462 l^n lacrimae Parrhas. Hcins. in ora cod. sui
mutaverat distiuctionem : sunt lacrimae: reruin et m. m. t. Arridebat hoc
Burmanno , ut inortaUa rerum ^mX., rcs mortales; qnod illustrat. Et lioc
quidem ila dici possc , nemo dubitet. Sed primum illud durum, quod in-
tersertum itadatur: rsruni et iiientem mortalia. Sensisse hoc videLur ipse
Burmannus ; itaqiie apponit alterum: sunt lacrimae, et rerum m, m. t.
Tamen vel sic manet alterum, quod nionere \olebamus. ut illud nude po-
situm: Sunt lacrimae , sibi quid velit , non videas. Tentabat idcm vir sa-
gacissimus : et gentem mortalta tangunt ; ita vero poetica vis plane iugu-
iatnr. Scilicet accidere hoc nostrum cuique solct, ut semel otlusa menti
nube in sudum emergere neqneamus. Burmanno sensr carere videbatur
illud: lacrimae reruiii. Sed res simpliciter pro rebus liumanis, casibus
mortaliuiu , atque etiain de rebus adversis passim dici , virum doctissimum
sine exeiiiplo, cuni allcium no- I.aiidi pro viilule et rebus ge-
men colleclivum sit duorum. Si slis, quae laudeni mcrentur, ut
tamen allcri ex Alridis iiifonsus sacpe. v. Cerd. et Burm. scil. cx
fuit, quidni et fratrem odio Iia- Homerico xA/dc:. ut contra aQ^-
bitum dicat poeta? Vi am/j(>/>iis zt] pro laudc s.ie|)c apud Pinda-
de utro((ue exercitu accij)iaiii, rum. Virluti eliam hic lioiios
nihil praccessit, quod, ut laciani, suus liabetur. 462. Sun( ctiam
inducat nic. (vid. V. L. //>.) \nc lacriinae, li. c. miseratio, /<-
460. JSu.slii laburis pro, la- ntni; dcflcntur rcs, h. e. casus
boruni, novtov, li. e. famac de humani; sunt hic pectora, quae
nostris calamitalibus. Est au- lacrimas impcrtiant casibus et
tem lioc rlioloricuin. Ap. Scve- calamilatibus alioium. (ut infra
rum in Ktliopocia III in Gale 11,784.: „Iaciimas dilcclae pelle
Rhel. selcct. p. 222 llorculcs : (Ireusae. " Eurip. Ilec. 743. eJ.
xoitog ov&i\g rcJv i/utJv a^iaQxv- Matth. : „\){iag vfxpoi' xov8 , ov
QOg Ttoviiiv KU\>i.Gxy]Kt. 461. xaraoruiOj baKQV ; eiusd. Suppl.
AENKIDOS LIU. I, 459-464
159
Solve melus; forcl haec aliquani tibi fania salulem.
Sic ait, atque aninmm pictura pascit inani,
non latehat ; iil in illo i^uaritum spes ultima rerum Ubertatis hahesl Lu-
( .111. Vin , 4,54. tanta huinines rerum inconstuntia fcrsat Ovjd. Met.
XIII, 646. Rebiis hiimani." si illacrimamur , ferunt iliae et accipiunt lacri-
nia», tiuae i|)sis debt- ntur ; sunl ////* lacrimae ; et doctius : sunt lacrimae
reriim. Imitatns liat-c Valer. PM. I, 723. 4. sed alium in sensum. Pelias
vindictam de lasoue .sumturns : Sunt hic etiam tua lulnera, praedo ; sunt
lacrimae caruscjue parens. h. est hic, ((uo hicrimae tihi »'xprimi possint,
parente nccato. (^vid. Not. Jfr.) 463 metum niulti scripti et editi. (,quam
multi, non dixcrim ; ex Heinsianis tres tantum. //>.) scilicet hoc vulgare et
uedestri orationi magis consentaneum. Ita etiam doctius dixit: solvere
meturn (puim solve metu sc. animum. fert haec Franc. v. Burmanu.
464 Hic ait Frauc.
Il48.; iiyowv akig tv'x«?." ut)i
vid. MarLland. X, 863.: „Lau.si
doloies," i. e. ex I-ausi caede.
II, 413.: ^ercptae virj;iiiis ira "
//>.) el menlim morlalia ian-
gunt^ el res liuinauac ca.susque,
quibus iaclari solenl morlales,
afficiuiit lioniinuin, qui lias ter-
ras inliabitant , aniuios uiisera-
tione. Tali interpretatione satis
iucis airusuin versibus videlur;
nisi falliniur. Illud vcro prae-
clarum, quod liumanitatis cul-
tuin ex conspectis artis operi-
bus, ex eorumque ar^umenlis,
coUigit; pauUo aliter quam Ari-
stippus, qui, naufragio ad Rlio-
duin cum enatasset, conspectis
iii lilloi e fif^uris geometiicis, bo-
no aiiimo esse iussit comitcs, lio-
mitmni enim se vestigia videre:
Vitruv. VI, pracf. Imitationeni
loci liabes in Val. Flacco lib. I,
723. 724. lam 463. //«<(• /a/«a,
quod Troianoruin lalamitates iu
bis ipsis tcrris innoluorunt, lioc
nobis borum liominum aiiimos
reddet propitios. Scd, cuin ma-
iore beiievolcntiae signilicatione,
ad Acliateui amicum retulit:
tihi.
464. I)e pictura v. Exc. ad
453. pancit , ^ovy.o\i.i. ut spe
vana pasci dicimur. inanem ap-
pellat epillielo ornans a natura
artis, non ipsas res, sed rcruni
imaf^iiies ([uocunque inodo re-
pracsontantis, pclito. Ccterum
in secjq. observa artilicium poe-
tae in dcscriptione rcium et li.
1. quidein tabularum, quando v.
474 tein])estive transit ad eam
orationis formani, qua res quasi
ante oculos <^cri videntur, non
pictae adspici. Mox largurjue
humcctat Jhuniiw fiiltum ad no-
stri sermonis moiem non est ex-
igendum: non inagis, quain Ho-
mcricuin, 6axyiiy£wv cijarf Kij^fVi]
^iikavvdQoq' et humeclat est ex-
quisite ])ro irrif^at; iieque adco
humcctat ieiuiiuin putaiidum
post , larf^o Jlumine. (Aescb.
Prom. 399. : dftJtjJvc/crcxTov —
qkog 7ia(jiU(v — £Tfy|f. /f^ch.)
Tum multa gemens, -xolXa Gxi-
va^uiv. liabuisse autem inlcr
(iraecos vidctur pocta, quos iii
boc loco scqueretur. Apud
Arislot. eniin Poet. c. 13, al. 16,
1. 15, 3, inler agnitionum fjene-
ra iii tragoedia ctiam est ex Di-
160 P. VIRGJLII MARONIS
Multa gemens, largoque humeclat flumiiie vol-
lum. 465
Namque videbat, uti l)ellantes Pergama circum
Hac fugereiit Graii, premeret Troiana iuventus;
Hac Phryges; instaret curru cristatus Achilles.
Nec procul hinc Pthesi niveis tentoria velis
467 Grai jVTentel. 468 Jc nonnuUi apud Burm. (Mireris , quod ne-
mo Editoruni animadvertit in Mediceo pro alteru lectione scriptum esse
P/irygas, quod cum instaret iunctura iert priscae I-atinitatis ratio. Ac
nisi vulgata lectio apta quadam commendaretur membrorum orationis
aequabilitate , haud dubitarem illud rccipere. — cursa Alb. ffr.)
469 haud vel non p. Gud. /laud etiam Montalb. et tert. Rottend. pro
niveis Graev. iuuenis; librarii crrore. {jiiveis R/iesi Alb. /J'r.)
caeogenis Tragici KvTCQioig (fa-
bula erat oi Kvttqioi , a choro
inscripta) alitjuis, cjiii idoiv -ttjv
yQacpt^v e')iXciV6ev — o&tv ove-
yvcoQlGd^r].
465 — 468. Respicit polissi-
niuni pugnam Patroclo occiso
factani, cuin vcrsus castra fuge-
rcnt Acliivi insequentibus Tro-
ianis et inslante lleclore , lliad.
Q, quo facto die sequenli Achil-
les novis a Thetide acceptis ar-
niis prodit et Troianosfugat, He-
ctorem occidit Iliad. T — %. Cuni
adeo llhesus jnox sequatur, no-
luisse poeta teniporum ordinem
servare dicendus est. Cum v.
467 bene comparant Iliad. ^, l4
Tovg jua' o{>ivoiievovg , TOtJg 6e
Kkoveovvag OTaaO-ev et Iliad. o,
7. In crLstalus v. 468 Sei-vius
vim quaerit ; nam secundimi
Homerum in Achillis ciistis ter-
ribile quiddam fuisse Iliad. t,
.S80. (Aptiorem poterat Servius
locum allcrre liiad. VI, 469. sq.:
„Xocpov trcTtioicaTi^v dnvov u-Jt
dKQOXaxiig KOQV&og vevovravoi]-
6ag." /J^r.) Verum id quidem ;
sed, ut ab ceteris armis, ita a
galea et crista saepe petunt epi-
theta poetae. Sic xoQV&alolog
"EnrojQ.
469 — 473. I)eIlhesoIIiad.;t,
433 sqq. 470 sqq. tentoria primo
tioirmo prudila, li. e. Tliraces in
tentoriis cubantes, [pritno so-
nino ]i. I. i.q. prima nocte, quam
ilhesus ad Troiam transegit;
non allo somno,^ul interprcta-
tur Wunderl. Obs. in Tibull. I,
10, 8. /Vr.) Pidcre autem so-
nnio tributum to proclere, quod
per sonnmm factum. Dlome-
c/em sine Ul^^sse nominare, hbe-
rum erat poetae. niveis lenioria
felis. De his vid. Excurs. ad h.
1. nixit ea poeta deserto priscae
aelatis more: erant enim Aclii-
vorum et Troianorum %\i(3lai
potius tuguria, stipitibus vimi-
nibusque intertextis, et terrae
aggere niunita. {\-astahat, h. e.
hominibus orbabat; Hirtius B.
G. VI n, 24. : fines vastare civi-
hus. Alio sensu Virgilius Aen,
VIII, 8- latos vastant culiorihus
agros , delectum habcntes. Cf.
Not. I, 527. TVch. — cf. etiam
Ge. IV, 16. Phaedr. III, 2, 13.
AEIMEIDOS LIB. I, 465 — 473 161
Adgnoscit lacrimans; primo quae prodita somno 470
T) dides multa vastabat caede crueiitus,
Ardentisque avertit equos in castra, priusquam
Pabula gustassent Troiae Xanthumque bibissent.
471. CRUENTUS; 472. PRIUS QUAM
470 adgnoscit scriptum cum Medic. et Gud. hic et al. ut iiif. 488,
consentiente adeo Vaticano fragm. agnovit. Zulich. dedita somno Rot-
tend. frustra. nam proprie poelis : prodi somno, et cf. Heius. 471 Va-
stavit alter Hamb. cruentis alter Gud. [^T. vastahat multa Medic. fVr,\
472 alhentes — equos sec. Moret. haJjet ; quem sane colorem constanter
Rhesi equis tril)unnt Homer. ]. 1. 437: rov drj KaXXlotovg i'mtovg i'8ov,
■)]Ss iieyiGTOvg- AsvKoreQOi xiovog, %-fisiv 8' dv^iiOLGiv ofioloi. Et sic
Rhesi drama V. 304: TTojAcov — ^^tdvog e^avyfcrfpcoi'. cf. 616 — 619. Sed
sic candentes equi erant dicendi ut XII, 84. Homericum transtulit , qui
candore nives anteirent , cursihns auras. et Epit. Jliad. 735 de Rhesi
equis : multo candore nitentes. Nam 'alhus color minus gratus Georg. III,
82 color deterrimus alhis. An poeta evitare vohiit concursum xiav : niveis
velis et candentes eijuosl Itaque ardentes dixit , forte illa Homeri secta-
tus V. 547, ubi equi hi Alvcag dnziveGGiv ioLKOvsg ■^iUoiol Quamquam et
hoc ipsum candore potius fuisset exprimendum. Verum probabile fit , in-
sedisse poetae animo 'iTntovg cci&covag Homero dictos /3, 839 et fi, 97. in-
certo tamen et ibi sensu: referunt enim illud et potest referri ad splendo-
rem , ad colorem, ad ardorem animorum. Aut itaque manendum est in lioc,
ut ardentes, acres , alacres, impetuosos accipiamus ; ut calentes , igneos,
aut, quod mihi plus quam probabile videtur, scribendum candentis: priore
liltera extrita restabat undentes , unde factum ardentes. [Ardentes equos
etiam infra Y\\, 781. dixit, ad auimum referens ; de colore , eoque fulvo,
Ge. IV, 91.: „Alter erit maculis auro squalentibus ardens." Ergo prior
significatio tenenda , quandoquidem equos Rhesi fatales consentaneum est
fuisse acerrimos et fortissimos ; quod etiam in pictura expressum apparere
poterat. Ceterum ardentes^Mcdic, irr.) Porro a/-6tfnfe5a m. sec. Hamb.prior
habere dicitur. Videtur et is alhentes a prima mauu agnovisse. Idem
evertit habet, et alii apud Burm. advertit. male. Avertere de praeda ab-
igenda satis frequens , ut h. 1. Burm. Drakenb, ad Sil. III, 311, et al. v.
inf. X, 48. („Ceterum Virgilius Aen. I, 472. pariter verbis prius quam
hexametrum terminavit , ubi nisi cod. Mediceus seiuncta illa daret , prius-
quam h. I. scripsissem." Haec Wunderl, Obs. in Tibull. I, 3, 35. Errat
vir optimus, Spatiis singula verba Fogginius ut plurimum disiunxit , quae
in Mediceo nulla esse ipse scribit Pracfat. pag. XIV. JFr.)
sq. : „Panthera — Pecus truci- et Em'ipicli. v. var. Lect. ca^ertit
dat, ipsos pastores necat, Et est abigit exquisite; non, inter-
cuncta V a s t a n s saevit irato im- cipit. 472. 473. Fatale hoc fuis-
T^eixx.^^ IF?:) ardeutes equosacres se sive Rlieso sive Troianis, si
dixit; si loquendi usum audias. equigustassentheibam et aquam
Si de colore accipias, quod du- Scamandri, Homerus non habet;
rum esse puto, non cainlentes ut ex poetae lectione promtum
cum Servio, sed/ului, ai&coveg, cuique esse potest ; neque is,
essent. at hoc repugnat Homero quem Euripidem non esse nuper
VlRGIL. TOM. II. 11
162
P. VIRGILII MARONIS
Parte alia fugiens amissis Troihis armis,
Infelix puer, alque inpar congressus Achilli, 475
Fertur equis, curruque haeret resupinus inani,
Lora lenens lamen : huic cervixque comaeque tra-
hunliir
Per terram , et versa pulvis inscrihitur hasia.
Interea ad templum non aequae Palladis ihant
Crinibus Iliades passis, peplumque ferehant, 480
Supphciler Iristes, et lunsae pectora palmis;
480. FEREBANT S.
475 potest per parenthesin interpositns accipi. Olim apnd Servinm
interpuiixere quoqiie Infelix ! ^^uer atque impar congres.fus Aclulh.
^T7 tenens tantum Montalb. Quintilianum VII, 9, 7 mireris diibium facere,
sitne tamen ad tenens an ad sqq, traliendum. tenet aliquot apud Pier.
male. {tamen tenens Alb. fortasse pro tam. tenet. fVr.) flinc duo Burm.
478 versa est ■my.Xifiivov doQV • a verrendo duci nequit. Sic enim pulvis
verritur, nou fiasta, 480 Spaisis multi a Pierio et ab Heins. inspecti,
et ed. Ven. Sed, sparsos crines furentibus , snpplicibus passos convenire
arbitratur Burm. 481 nescio an melius suppliciter ferebant iungas.
(Mihi haec appositionis loco habenda et interpunctione a snperiore versu
separanda videntur ; suppliciter tristes autem ita iungendum , ut sit sup-
plicantum modo tristes , ut in summo reruin discrimine. Atque sic etiam
in Mediceo et Lips. obl. distingui video. ff r.) tonsae al. tonsis Parrhas.
post alios evicerunt Valckena-
rius et Beckius, V. C. , auctor
Rhesi. Nam v. 600 — 604 vix
eo referre possis. At nieniorat
eam rem, tamquam oraculo pro-
ditam, Eustath. et Scliol. ad x,
435, nec non Serv.
474 — 478. Oe Troilo v. Ex-
curs. ad h. v. Congressus hic
PriamifiHus in currucum Achil-
le, ante IHadis tempora, vuhie-
re accepto exciderat curru, pe-
dibus inter lora impeditis, ita ut
supina cervice ti'aheretur , ar-
mis arniHsis, cHpco ex maiiu di-
misso 5 nam hastam tenebat, sed
inversam , ut adeo per terram
tracla iHa sulcos faceret. Non
enim acccdam Servio, qui Troi-
lum liastam AchilHs, qua trans-
fixus erat, vulneri inhaerenlem
traxisse ait. AHter enim enun-
tiata essent iHa: et ueraa pulfis
iiiscrihilur hasta. Observa au-
tem poelam recedere a more
Homerico, quo licrocs, qui pu-
gaant de curru , habent alium
qui regat equos; nam Troilus
solus et pugnare et regere equos
debuit. Notandus quoque locuh
propter mormmenta artis priscae,
in quibus heios bigis ferlur lia-
benas et cHpeum, vel liabenas cl
hastam tenens.
479 — 482. Ex IHad. ^, 269
— 312, ubi lleleno moncntclie-
ctor ad urbem regressus Hecu-
bam ad Minervae templum in
acropoH Troianarum matrona-
rum (///Vir (/////?.) pompam ducere,
AENEIDOS LIB. I, 474 — 487
163
Diva solo fixos oculos aversa tenehal.
Ter circiim lliacos raptaverat Heclora muros,
Exanimumque auro corpus vendebat Achilles.
Tum vero ingentem gemitum dat pectore ab
imo, 485
Ut spoba, ut currus, utque ipsum corpus amici,
Tendentemque manus Priamum conspexit inermis.
482 aduersa multi. 483 tractaverat alii ap. Corrad. 486 Cur-
rum fragra. Moret. et Hamb. pr. sed magis poeticura: currus, ut ap. Ho-
mer. aQfiUTa. cursus Hanib. alter. atque alii. male. 487 conspectat
Voss. Non bene cura Burmanuo tollas distinctionem post inermis, ut
continues pros;:ica aliqua forma : ut conspexit et se quoque agnovit.
Porro inerniem Goth. ater. [inermfs Medic. JVr.^
donariique loco deae peplum
egregie elaboratuni consecrare
iubet , ut Diomedis impetum illa
reprimeret. Interea non ad tem-
pus posse referri in aperto est;
sed inter cetera tabularum ar-
gumenta , ecce , occurrit hoc,
quod — non aequa , iniqua ,
Troianis infensa, irata Pallas.
DU'a solo /ixos ociilos aversa
tenehal: quippe in pictura ex-
pressa. at in narratione poetae
Hom. 1. c. V. 311 "i2? ifpcix sv-
yo^kvr], avevBVc 6e IlaXkag ^A-
&'^vtj. Sed in Virgilio ut pictu-
rae accommodatior , ita sua\ior
rei imago esse videtur , a^'ersa
dea facie, oculis in ierramfixis^
quam in Homero renuens capui.
Peplum autem illud interdum
deae signo iniiciebatur pro anii-
ctu, V. c. ap. Statium Tlieb. X,
65. 66. interdum tantum ad ge-
nua apponebatur ; ut apud Ho-
merum 1. c. et sic Athenis in Pan-
athenaeis Minervaej cf. inf. ad
Cii^in V. 21 seq. 5 lunoni Olymr-
piae et sic porro. cf. Excurs. de
Palladio inf. ad H, 293-
483 — 487. Novum argumen-
tum in pariete expressum: red-
ditio corporis Ileciorei, ex Iliad.
(B. Bene vel ad artis rationem:
raptaverai ; nam hoc anteces-
serat, et corpus lacerum et foe-
datum immanem eam contmne-
liam ve] in tali opere arguere
poterat. Expressujn autem pu-
tetur Achilhs tentorium, ipse
Achilles sedens, supplex ei ja-
ctus Priamus (vide Iliad. (a, 478
sqq.) et divinum illud ; MvtjCai
TtaxQog Oftu — iamiam fari inci-
piens; in conspectu, adducta a
Priamo redimendi corporis pre^
tia ; aTtSQsiai' a7ioiva( — '/^Qvaov
ds art^aag ecpsQS dexa navxa ra-
kavza. unde v. 484 auro corpus
vendehai ^chilles.) adstant alia
ex parte spolia, h. e, arma, qui-
bus caesum Hectorem spoHaverat
victor, currus, cui illigatum eum
raptaveral, etipsum corpus ami-
ci, sc. Hectoris , ex curru supi-
num, pulveri incumbens, quod
die quoque orto ter circa Patro-
cli tumulum ductare. solebat
Achilles. V. Iliad. w, l4 sqq. Si
ita repraesentata singula fingas,
nihil iam est, quod cum (]oiua-
11*
164
P, VIRGILII MARONIS
Se quoque principibus permixlum adgnovit Achivis,
Eoasque acies, et nigri Memnonis arma.
Ducit Amazonidum lunatis agmina peltis 490
Penthesiiea furens, mediisque in milhbus ardel,
491. ARDET A.
488 agnoscit praesens tempns picturae convenientins arbitrabatur Ge.
Fiibric. idque iam v. 470 vidimus. Et hoc habet Romanns , cum iVagni.
^^atic. teste Bottario p. 170, ut adeo , si auctoritatem sequaris, quod etiam
Cnning. fecisse videmus , recipiendum sit , cum totus orationis tenor id fia-
gitet. Nec minns tamen ferri quoque potest alterum , adgnouit^ et va-
riasse videri potest poeta. Sic et censebat Brunck. [agnuscit , quod est
etiam in Ald. tert., scribendum lahnius contendit. At primum hoc Tempus
e vs. 470 memoriae vitio repetitum a librariis videri potest. Tum tenuis
h. 1. est oratio; nihil enim , nisi permixtnm se principibus Achivis vidisse
narratur Aeneas; cui rei convcnientius est Perfectum; qnod si quid egregie
ab ipso factum in illa pictura exliiberetur, praeferrem Praesens, rem nar-
ratam quasi propius ad oculos admovens. Et pulchrea vehementissimo animi
afiectu, qui regnat in proxime praegressis , ita per Perfectum ad sedatio-
rera orationem transitnr; quo bt , ut illa magis exsplendescant. Denique
agnoscit paucorum librorum esse lectio videtur ; Heinsius eiiim qnum edi-
Aerit agnovit , ipse alterius lectionis ne mentionem quidem facit; et ita,
agnovit , invenio etiam in utroque Lips. li^r.) 490 du.vit Menag. pr.
et Zulich. ducit etiam Schol. Stat. ad Theb. V, 145. et Nonius in Pe/ta
habet. In v. 491, 492 distinctionem in fine versuum sustuli. (quam ego re-
vocandam putavi ; nihil enim ad ardorem facit , qnod vs. 49<i. aflertur;
tum 66'//af/-/.r similiter illatum orationi, ut <fea infra 691. sq. : „At Venus
Ascanio placidam per membra quietem Inrigat, et fotum gremio d e a tollit
in altos Idaliae lucos." ff'r.)
do, Burnianno aliisque vel desi-
deres vel liaereas. Possis et illa
485 — 487 , diversura aliquod
opus facere, rapiationem caesi
Hecloris , non illam circa mu-
ros factam, sed hanc , qua ad
naves oneratum spoliis et cada-
vere alligato currum agitaret vi-
ctor; ex Iliad. i, 395 sqq. (cf.
Dictys iir, 15, 16.) non tamen,
ut arbitror , satis commode.
(Per vs. 483. viam quasi sibi
aperit ad novum hoc argumen-
tum, quo Priamus Hectoris cor-
pus redimens repraesentatur.
Inde iam ita procedit oratio:
Hoc — pcr singula eundo com-
memorat spolia, currus, cetera
— utvidetAeneas: tum
V e r o i n g e m i t. //>. ) De
decursu Acliillis circa urbem ier
faclo V. 483 vide Excursum.
487. Manus inermts noli iner-
tem putare ornatum. Nam eo
spectat, quod inlraverat hosti-
ha castra supplex ad geima
Achillis procubiturus. Totus
hic locus est ex felicissimis.
488. Cum Achivis permisUim
praelio , rcQo^iay^oig ixii&svta,
seu pugnantem , Aeneam saepe
ap. Homer. invenias, inprimis
Iliad. E et v; at h. 1. ad seriora
tempora respicitur; v. Exc. I *
ad Aen. IX.
489. Agnovit Memnonem pu-
gnantem , quod autem nigrum
appellat et Eoas acies memorat,
AENEIDOS LIB. I, 488 — 497
16o
Aurea subneclens exsertae cingula mammae,
Bellatrix, audetque viris concurrere virgo.
Haec dum Dardanio Aeneae miranda videntur,
Dum stupet, obtutuque haeret defixus in uno: 495
Regina ad templum, forma pulcerrima Dido,
Incessit, magna iuvenum stipante caterva.
492. MAMMAE B. 496. PULCERRiMA, Dmo I.
492 Exsectae codd. apud Pier. male. cf. Aen. XI, 649 et 803.
494 haec cum Dorvill. et ita Rufin. pag. 33. Idem Aeneae pro ah Aenea
positum esse docet. Recte , si quid video. Nam , si exponas : ei videntur
esse miranda, pedestrem habeas orationem , non poeticam. 495 obtui-
tuque duo. difjixus pr. PiOttend. in imo duo Goth. frequeute lapsu.
497 iuvenum magna Sprot. comitante post Piomanum Menag. pr. Hamb.
pr. (et Alb. tFr.) luvenes Tyrios principes esse, nil dubites cum Bur-
manno.
id eo pertinet, quod, quando-
quidem auxilia ex terris ab
orienle sitis , quae tuni sub As-
syriorum ditione fuisse viden-
tur, Aurorae ille filius adduxit,
re in maius aucta , Indos et Ae-
thiopes adduxisse fabulose dici-
tur. Yide Excurs. ad li. l.
490 — 493. Ue Amazonibus
duce Penlhesilea auxilium Ilio
ferentibus v. Quintum Smyrn.
libro I. et de Amazonibus artifi-
cum operibus expressis v. Ex-
cui's. ad h. 1. peltae LunaLae
proprie Amazonum fuere. suh-
neclens cingula mammae , s.
mammis , exquisilius quam sub-
nectens , subnexam habens,
mammam cingulu , s. balteo,
quem in monunientis videre in
promtu est. Dextra scihcet pa-
pilla erat nudata. Nota omnia.
Loca classica ap. Strabonem sunt
lib. XI et XII. vid. Petitum
omnino de yimazonihus. cf. inf.
ad XI, 649. ardet, furit, fortiter
pugnat, mediis in mdlihus, do-
ctius quam in turba vel acie.
audetque viris concurrere i-drgo
ex Homerico — ^Aiictt^ovag dv-
TtciVEiQccg IHad. J;, 186, y , 189
natimi videri, notarunt iam
alii. Totus hic de Amazonibus
locus est pulcenimus.
494 sqq. Interea, dum miran-
da haec opera contemplatur Ae-
neas, dum ab eo pidentur, \n-
spiciuntur, et dum unice inten -
tus in ea quae intuetur. Dido
advenit. {^haec dum Aeneae mi-
randa videntur fortasse praestal
ita accipere: haec dum videt
et miratur; vid. Q. V. XXVIIII,
4. TVr.^ Cum hac oeconomia
rerum cf. laudatum locum
Odyss. ^, 133 sqq. et de v. 498
— 503. V. Exc. ad h. v. Com-
paratio est splendida Didonis
cum Diana, quam tractavit poeta
post Ilomerum Od. ^, 101 sq. et
Apollon. Rh. III, 875 sqq. 11,
938. qualis , pro qualiter, quo
habitu; (qua forma. Wch.) pro
qualis est , cum exercel cJiuros,
ducit, inslituit. Frequentantur
autem a poetis Nympharum cho-
166 P. VIRGILII MAFiONIS
Qualis in Eurolae ripis, aut per iuga Cynihi,
ExercetDiana choros, quam mille secutac
Hinc atque hinc glomerantur Oreades; illa pha-
retram 500
Ferthumero,gradiensque deas supereminet omnis;
Latonae tacitum pertentant gaudia pectus:
Tahs erat Dido, talem se laeta ferebat
Per medios, instans operi regnisque futuris.
Tum foribus divae, media testudine templi, 505
Saepta armis, solioque alte subnixa, resedit.
499 secuntur Parrhas. 501 ingrediensque apud Macrob* V, 13.
scripta nonnulla; sed v. Heins. gradiensque dea ex scriptis Giphan. lud.
Lucret. pag. 462. et Rom. cum al. apud Pierium , it. Goth. alt. Sed maior
vis in deas, et absorptus sibilus sequente littera. (nempe una s saepe sic
inservit duobus vocabulis ; in Mediceo quoque h. I. deasupereminet , su-
perscripta tamen altera s; vid. V. L. ad Ge. II, 203. Commendat tamen
dea s. Cort. ad Lucan. II, 272. fFr.) 502 Latonae et un. Heins. et
Parrhas. male. praetentant pr. Hamb. pertentat duo Heins. 504 opere
Rom. a pr. m. 505 male iungunt alii post Sernum : instans o. r. futuris,
Tuniforibus Diuae. i?i foribus ^onms m testudines. in media Parrhas.
media in t. Goth. sec. Ottendebat aures b. Schraderi , medios et media
in binis versibus. Medelam tamen nullam video. (nec est, cur haereas
in hac repetitione ; vid. Weichert. de Verss. ininria suspectis pag. 97. et
V. L. ad Ecl. VI, 16. Ge. II, 125. //>.) 506 Saeptam fragm. Vatio.
alto Mentel. pr. et Moret. sec. ut veteres nonnulli apud Pierium. Sed alte
subnixa exquisitius, ad ornandum t6 resedit. Cogita sedes dearum et he-
roinarum. Sic Helena Odyss. 8, 136: B^ixo 8' iv K?u6iJ,rp, vno 8h ^q^vvs
■jiogIv 7J£V. residit al. male.
ri, duceMle eos Diana. Coleba- pro, subeunt; cf. iib. V, 828.
tui' illa praecipuo cultu Lacedae- Ge. III, 250.
mone et in Delo insula. Illa 504. Urbemcondendani prae-
pharetramjerl fiumero : debebat clare opus regnumtiue fulurum
iunctuni esse: ferens gradiens- appellat. 505. 506. Media te-
que; (cjuod cur ita slatuatHey- sludine iempli, h. e. medio tem-
nius, non video. Pf^r.) adiecta plo, latino usu, quatenus intra
autem baec sapienter, obversa- Ibres consederat ; cum omnia
lur quippe oculis nostris extans dicantur niedia, quae sunt post
inter ceteras dea humeris tenus. principia, (vid. Q. V. XIIII, 5, b.
Decus autem eius potenter de- fVr.) adeoque non sibi repu-
claravit poeta per tacilam lae- gnant : in forihus et in media
titiam malris Latonae: tacilum lesiudine templi. S<qyla armis,
pertenlant gaudia peclus , h. e. armatis, satellilibus: quod vul--
gaudia tacita. Sic IV, 364 io- gai-e est monituj ut ct hoc, «/;•«
tumque pererral luminibus laci- legesqtte dare nihil csse aliud
lis. Etiam perienianl feliciter (juam ius dicere. In templis se-
AENEIDOS LIB. 1, 498 — 516 167
Iiira dabat lcgesque viris, operumque laborem
Partibus aequabat iustis, aut sorte trahebat:
Quum subito Aeneas concursu adcedere magiio
Anthea Sergestumque videt fortemque Cloan-
thum, 510
Teucrorumque alios, ater quos aequore turbo
Dispulerat, penitusque ahas avexerat oras.
Obstupuit simul ipse, simul percussus Achates
Laetitiaque metuque; avidi coniungere dextras
Ardebant: sed res animos incognita turbat. 515
Dissimulant; et nube cava speculantur amicti,
508 ac s. Hamb. alter. haut s. fragm. Vatic. sorte ferebat Goth.
tert. 509 tum s. Leid. iam cursu alter Moret. cum cursu Ziilich.
Voss. ascendere Victoriu. ia Arte Gr. ap. Heins. 510 Serestum Mon-
talb. vitiose. 512 avexerat , non, advexerat , meliores ap. Pier. et
Heins. cnm biuis Goth. In Medic. d appictum ab alia manu. (Heinsius ad-
vexerat in scriptis melioribus legi refert; at ultima pars notae eiiis ])ro-
bat, mendose ab ipso ita scriptum esse pro avexerat; ita etiam Lips. obl. ;
alter Lips. vexerat absque praepositione; vid. V. L. ad XI, 260. Lach-
mannus ud Propert. IV, 6, 63. advexerat Virgilio restituendum esistimat.
IFr.) avsrterat Gud. et duo Rottend. cum fragm. Vatic. adverterut
Sprot. et Montalb. aduxerat Dorvill. et adduxerat unus Pier. (item ms.
Bosii apud Cort. ad Lucan. I, 688. //>.) altas oXter Goth. 513 Ohsti-
puit veterrimos ud unum omnes hic ut et iu aliis poetarum exemplaribus
(et inf. 613) scribere, monet Heius. cf. Pier. Etiam ita Romanus : et oh-
sticuit vetustiss. fragment. V^atican. a Bottario editum ; idem cum Romano
aliisque Pierianis (item binis Gotii.) percussus habet, cum in Mediceo
aliisque optimis Heinsiauis miro consensu legatur perculsus , qiiod bene
reiectum ab Heinsio , cum, percussus laetitiaque metuque , coniuugendum
sit. Malim adeo maiorem distinctionem post metuque ponere. ^l-i Lae-
titiamque metumque alter Hamb. laetitiaque avidique metu Montalb.
contingere alter Hamb. et Zulich. ac Gud. a m. pr. 515 animos sed res
quartus Moret. 516 quia nube Menag. sec.
natuni cogi , ad fores tribuiialia giiauJuin opus ; sorte dufta
poni, notus Roinanorum mos, opus assignare. Mox 509 cvii-
ad quein poela hoc rcfinxit. st*- cursus aut cum plurium concur-
llu alte subnixa resec/ii oruate. satione, aut est simpl. cursus,
Erant autem tln-oni excelsi , accursus. (prior explicatio vera;
ideoque pedilms subiecta sca- cfr. vss. 539 sqq. /Fr.) 510.
bcUa. sup. 220 sq. inter amissos nie-
507. 508. Oj)us aediiicationis morati.
purliebalur inter cives suos vel 516. Diiisiinidant ^ pro \ ul-
de sententia vel sortc sorte ira- gari , reprimuni se, contmenl
hebal opu.s doctius, quam tra- se, cjuo niinus proruinpant; quia
here sortem , ducere , ad assi- rerum eventus et praeseiitem
la
168 P. VIRGILII MAFtONIS
Quae forluna viris ; classem quo litore linquant;
Quid veniant cuncti : nam lecti navibus ibant,
Orantes veniam, et templum clamore petebant.
Postquam introgressi, et coram data cop
fandi ; 520
518. VENIANT: CUNCTIS N.
517 classesUaimh. pr. classiin Sprot. quo in //f ort? unus Heins. linquent
alterGoth. la linquant seatis continuatam actionem, acleoque \n-o,liquermt,
poni potnit. Sic v. 546, 547. 518 quid est ex TtJTTS pro 8lu t/. cuncti
quod mireris, lectio aatiquissimorum fere et optimorum est codd. inter-
que eos Romani, Vatic.fragm. a m. pr. Medicei, qui alias uon facile in dubia
lectione in idem consentlunt , nec non Servii et Douati. cunctis , quod
haud dubie verius , in paucissimis occurrere videtur; ut in duobus Heins.
et binis Gothanis; fuit tameu lectio vulgata iam ante Pierium. cunctis nam
lectis Gud. a m. pr. lectis et laeti aberratur etiara iu aliis. leti in Rom.
a ra. pr. [cunctis habent fragra. Vat. a ra. sec, tura ex Heinsianis Mentel.
pr. a m. pr., Mentel. alt., Moret. pr. et sec. , fragm. Mor, , duo Rotteud. a
m. sec. et duo alii , praeterea etiam Lips. obl. Neque negaverira , quod
proxime sequitur , lecti facile ad lectionem cunctis in cuncti rautandam
valere potuisse; queraadmodura lectis , quod exstat in nonnullis , deberi
videtur praegresso cunctis. Sed difficilior certe, proptereaque non temere
repudiauda, lectio cuncti , quae etiam in Parisinis 3. 7. 8. 10. visitur.
Cuncti iba?it lecti ita a.ccipe: singuli e singulis uavibus lecti erant, atque
hi omnes uua, i. e. cuncti, ibant. At valde ollendit aures cuncti naui
lecti. Scilicet corrupit locum prava distinctio : iungeuda euim Quid ve-
niant cuncti, non cuncti n. l. n. /., ut lahnius edidit ; atque in Mediceo
quidem interpungitur et ante et post cuncti, nirairura ut liaec prodeat sea-
tentia: Quid veniant, et cuncti quidem. Ita lit , ut iam minus
incommode haec ad aures accidant, Res ipsa autera sic expedienda: Qui
ad litus ignotura appelluut, priraum percoatari solent, quem in locum sint
delati; cf. supra vssj. 306. sqq. Quod saepe ita flt, ut huc illnc raittaatur,
(]ui exploreat viciaa ; ut infra VJI, 150.: ,,urbera ct tiues et litora gentis
Diversi explorant. " Hi autem Troes iustae legationis speciem prae se
ferebant ; nec sioguli , sed una cuncti et e singulis navibus lecti veniebant.
Minus autera id Aeneae mirum videri debebat, quod veuirent, quam quod
ita cuncti venirent; et sic recte subiungitur particula nam, causam mira-
tionis indicans. TVr^ 519 et ab Hamb, pr. abest.
slatum non satis pcrspectuni ha- iectas pio praedatoriis, Aj^ffr^j-
bebant. (Oe vs, 518. vid. V. L. v.ulq^ fuisse habita.s. Accurrc-
lVi\) 519. Oranles venlani rant ilaquc Poeni, prohibuerant
sinipl. propitiam et benevolam Troianos escendere, sin facerent,
volunlatem , ut ne escendere ac igni naves comburcrc vclle mi-
Uttus tenere prohiberentur. Sci- nati erant. [uranles veniam,
Jicct, ut se(iuens oralio v. 525 quuni haec adiecta sint, et leni-
s(p|. ad intelli^endum expedita jilnni^ quo Uido se contuleral,
sit, cogitandum, naves illas in ht- pelehanl , intellii^e de venia re-
lus, quod rai-o adiri solebat, re- ginae conveniendae. //>.)
AENEIDOS LIR. I, 517 — 527
169
Maxumus Ilioneus placido sic pectore coepit:
O Regina, novam cui condere luppiter urbem,
lustitiaque dedit gentis frenare superbas,
Troes te miseri, ventis maria omnia vecti,
Oramus: prohibe infandos a navibus ignis; 525
Parce pio generi, et propius res adspice nostras.
Non nos aut ferro Libycos populare Penates
521 placito diio. nunc pro sic Harab. pr. {suh Alb. JFr.) 523 Ser-
vare alter Harab. 524 circum m. Harab. pr. ex v. 32, et Cuniogham.
coniiciebat: circum vel huc per, ad ductum Aen. VII, 228, frustra. Nam
praepositiva docte a poeta ad Graecorum ductum oraittitur. 525 infan-
dis Zulich. a m. pr. [ignes Medic. 7Fr.) 526 parce, precor alter Hamb.
et deest Montalb. res accipe pr. Hamb. sed vid. not. (Medic. proprius;
vid. V. L. ad Ge. III, 58. fFr.) 527 Tyrios Bigot. Iliacos Sprotianus ;
neutrum male : sed ia Libjcos consentiunt libii.
521. Maxiinus I. sc. natu;
ut 654 iiaiarum maxima abso-
lute: nisi universe est princeps
inter ipsos, et auctoritate emi-
nens. (hoc verius. IFr.) Ita
simpliciter alibi Aen. III, 107
Maximus unde paler — Teu-
crus. placido peclore , h.. e. nii
turbatusj nullo reruin metu ini-
peditus ac perculsusj niliil aliud.
(potius : placida oratione,
quae dignitatem dicenti conci-
liat. Jpy.) ///■o;/^z/.f liic aliunde
notus non cslj male li. 1. a Poni-
ponio et aliis ad eum refertur,
qui Iliad. g, 489 sqq. occiditur,
Pliorbanlis f. Alium in Troiae
eversione ab Diomede caesum,
6if}noyiQOvrci , videbis apud
Quint. Cal. Xni, 181 sqq.
522 sqq. Oratio egregie ad
consilium et ad affectum dicen-
tis audientisque comparata ; cum
qua non sine fructu compares
alteram ad Latinura R. liabitam
Aen. VII, 213 sqq. Praeclarum
hoc: nopam cui coiulere luppi-
ter urbem. haec cnim ex Troia-
norura sensu votorum summa ;
et grave ex altera parte ad hu-
manitatis officia argumentum
apud Didonem. Similiter ex-
pende reliqua. 523. geiiies su-
perhas, feroces, int. Afros, non
Poenos. iusliliam ad totum mi-
tiorem vitae cultum legesque ac
iura daia refer, quibus feritatem
eoruni mitigavit Dido.
525. 526. JnJandosignes,q\x\
adversus fas iusque gentium in-
feruntur. pium geuus, Troia-
ni h. 1., qui nullam iniuriam,
nullum nefas, commiserant, prae-
das agendo. Pieias pro iustitia
interdum dicta , quatenus haec
a metu deorum et rehgione pro-
ficiscitm-. propius adspice res
noslras , conditionem et locum,
quo smnus, accuratius inspice:
sc deprecatur iudicium de se ex
primo rerum adspectu fortunae-
que specie, postulatque a rcgina,
ut accuratius sibi, qui sint, ex-
poni patiatur.
527. Non se ad depraedandas
incolaruni terras ac sedes venis-
se ait. {j)opulare ad caedem lio-
minum spectat; nampopularidi-
170
P. VIRGILII MARONIS
Venimus, aiit raptas ad litora vcrtere praedas:
Non ea vis animo, nec tanta superbia victis.
Est locus, Hesperiam Graii cognomine dicunt, 530
Terra antiqua, potens armis atque ubere glebae;
Oenotri coluere viri; luincfama, minores
Italiam dixisse ducis de nomine gentem.
531. ARMIS,
528 advertere litora praedas Venetus Heinsii. ad litora tollere
Sprot. a litore vertere Leid. cnm aliquot codd. Pierii. 529 aniino est
Sprot. aniinis non tanta ed. Venet. 530 — 533 repetnntur III, 163 s(|i).
531 Patens Goth. pr. arvis atque v. g. mera aberratio. 532 male al.
Oenotrii. Graecum est OfvcotQOi. cf. I. 1. a Burm. \()enotrii Medio. h. I.,
itera ab altera manu II F, 165., ubi in pluribus codd. hanc iormam exstare
scribit Heinsius , qui eiuidem etiam ex Silio, invitis , ut interdum videtur,
libris mss. expulit; vid. notata ad Sil. XIII, 51. OivcazQOi, s. OlvcoxQoi,
s. etiam OivmTQOi , est populi nomen; sed qunm h. 1. adiectum sit viri,
nihil impedit, quominus Oenotrii , modo TQiavlkcc^cag , iegatur. Interim,
quum non constet, utri formae magis faveant codd., nihil mutavi. Ceterum
vid. V. L ad XII, 365. fTr.)
cilur locus, qui incolis privatur.
Liv. III, 6. : urbs Romana mor-
ho populatur. cf. vasLare vs. 471 .
Wch.^ Coinparat Cerda Orplii-
ca Argonaut. 827 sqq.: sententia
saltem non adeo disparest. Add.
Apollon. 111,386 sqq. 528. Ve,^
tere praedas exquisite pro aver-
tere, abigere: ut est lib. VIII,
208. X, 78. 529. Ea yis, au-
dacia, ut alia. eadein mox sit-
pei-hia, insolentia.
530. Ex Enniano: Est locus,
Hesperiam quam mortales per-
hihehant , expressum esse , iam
Servio notatum et Macrobio VI,
1 , elegantiore utique oratiotie.
Ceterum ad hos vss. 530 — 533
cf. Excurs. Est locus h. I. \)vo
regione. Non hic locum habet
grammalica subtilitas. Quod
autem Hcsperiam pro Italia di-
cit, maiorem habet antiquitatis
auctoritatem. Quod Graecum
nomen iiitcr Tyrios memoret,
super hoc argutari in poeta epi-
co nefas. cf. sup. ad v. 321.
531. Nobili.^ssimus inter veteres
versus. Terra unliqua , a pri-
ma inde homiiium memoria ha-
bitata, adeoque noii ignobilis el
obscura; polens arniis alque
uhere glebae, incolarum foititu-
dine et soli ubertate excellens.
uber glebae ductum videri pot-
est ex Homerico Iliad. ^, l4l.
ovd^aQ (XQOV(}}]g, [yovvog uqov-
Qijg Od. «, 193. rFch.) vix ta-
men prisco illo significatu, quo
uber seu mainma ac lac soli de
fertilitate usurpuri solebat- sed
uber pro ubertate dictuin Gram-
matici docent. Poetae tamen
veterem loqueudi niorem non
ignorarunt. Canimach. in Del.
48 v^aoio dia^QOXOv vSarL ^a-
otov dixit. Oenotri Pelasgi, (|ui
principio agruin iii interiore llt-
tore inferioris Italiae occupave-
rant: undc Oenotria dicta pri-
AENEIDOS LIB. I, 528—539 171
Hic cursus fuit :
Quum subito adsurgens fluctu nimbosus Orion 535
In vada caeca tulit, penitusque procacibus austris
Perque undas, superante salo, perque invia saxa
Dispulit; huc pauci vestris adnavimus oris.
Quod genus hoc hominum? quaeve hunc tam bar-
bara morem
534. Huc 539. hominum,
534 Medic. cum mnltls bonis : H/c cursus fuit; quod accipiendum est:
is fuit c. (/;wc Palat. et, si fides Ambrogio habenda , Rom. Revocandum
ex optimis libris hic , quod etiam Serviana agnoscunt : „vel iste cursus,
vel pro illuc;" vid. Q. V. XVI, 1.; hic exstat etiam in Alb. et utroque
Lips., nisi quod in obl. in huc ab alia manu mutatur; idem omnes Parisini,
praeter 8. et 9. , praebere videntur. Ilic cursus fuit , i. e. hanc terram
navium cursu petebamus. Et recte Heynius infra IV, 46. praestantissimo-
rum codd. fidem secutus edidit : „11 u n c cursum Iliucas vento tenuisse ca-
rinas." IFr.) — huc cunctis (fuit) ire voluntas , expletur versus iu Dor-
viU. inepte. (vid. V. L. ad X, 792. — 537. avia Alb. JFr.) 538 Per-
pulit Dorvill. a pr. m. vostris Arusian. Mess. laudat. advenimus aliquot
ap. Pier. ex interpretatione. 539 Nujn g. Goth. sec. Quae genus haec
h. fragm. Moret. Quod g. est h. Menag. pr. quae hunc tres ap. Heius.
qaaeve tain\je\fS.. Potest interpungi: Quod genus hoc honiinumf sc. est.
Sed non hoc quaeri poterat; verum : qui homines , quae patria, quae tam
barbara, es\. haec terra vestra, ut permittat hunc morem ? (Fortior exit
ab illa interpuuctione, quam ego secutus sum, oratio. Id tantum refert in hoc
interrogationis genere, quam vocem gravius pronunties ; hic quidem omnis
vis posita iii pronomine Quod, i. e. quam ferum atque inhumanum. JTr.)
mum ager, tum tota regio. mi~ his Africae plagis , iii meiisem
nores , prnprie nadi , Virgilius lunium. Aestas aulein agebatur
ad posteros vel scriores trans- tum. v. inf. v. ult. (De Orione
ferre solet, ut v. 733 et al ^en- auctore teinpestatum ogit Ideler
iem autem doctius posuit pro Monall. Curresj). v. Zac/i. 1813.
terra Homerico more ; 8ri^og Dec.p. 54:7. fFc/i.) in rac/acae-
0ai^Kcov pro insula. ca, latenlia, vid. v. Hi. proca-
5^5 — 538. Subilo J/uciu, re- cibus Austris , ornate ; vento-
pentina tempestate commota , rum procellosorum vi ac tempe-
assurgens , ut T7iare assurgit state victos, parlim per altum,
Jluctibus , cum proprie J/ucius partim inter scopulos, penitus
assurgant in mari. Orion di- nos disiecit. prucaces Austri,
ctus omnino de tempestatibus ac venti vehementes: Horatio pro-
procellis , quales fere eius ortu iervl. Gr. aGilyfiq. vid. Cerda.
vel occasu exoriri solent; aho- (et Wakef. ad Lucrct. VI, 110.
qui Orion eliam cum iudicio a iVr.) siiperanle salo, fluctibus,
poeta positus esse videri potest. victa a maris ac procellarum vi
Incidit enim eius ortus, etiam in navigantium arte et labore. Ita
172
P. VIRGILII MARONIS
Permittit patria ? hospitio prohibemur arenae! 540
Bella cient, primaque vetant consistere terra.
Si genus humanum et mortalia temnitis arma :
At sperate deos memores fandi atque nefandi.
Rex erat Aeneas nobis, quo iustior alter,
Nec pietate fuit nec bello maior et armis. 545
Quem si fata virum servant, si vescitur aura
Aetheria, neque adhuc crudelibus occubat umbris:
540 patriam pr. Moret. a m. sec. hoc spatio Menag. pr. miro casu.
541 considere Oudart. soUenni varietate. 542 et deest ia nonnullis, etiam
Pierianis. 543 deas Voss. fandique nefandi quiuque ap. Heins. (et
Alb.; vid. Q. V. XXXV, 25. JFr.) 545 Non pietate Dorvill. bello
nec sec. Moret. Argutatur h. I. Burm. qui cum Servio discrimen lacit in-
ter bellum et arnia; sane eandem rem declarant sed tropis diversis. (vid.
Weichert. ad Valer. Fl. VIII, 470. JVr.) 546 et vescitur pr. Hamb.
547 neque adhuc constanter codd. Heins. et multi Pier. (et meliores Cortii
ad Lucan. VIII, 742. JJ^r.) alii nec. occupat tres Burm. crudelihus o.
undis emendabat lo. Sclirader. Atqui umhrae sunt pro Orco , Morte.
sup. i^icit hiems, et inf. II, 311
Vulcano superante. adnavinius,
appulimus, ut poetae solent.
539. Furium, sive is M. Fu-
rius Antias seu Bibaculus fuit,
VI. Annal. praeivisse poetac Ma-
crob. VI, 1, existimat: Quod ge-
nus hoc honiinum? iSa/urno ,
sanc/e , crca/e. Sed ex his et
similibus poeta vix multum pro-
ficere poluit: nec nos ex talium
comparatione. Antiquitati ta-
men debcLur lioc, ne eius aucto-
i'itatem in liis negligamus. —
quae tam barhaia pa/ria, terra,
permit/it. graeco more pro :
quae terra tambarbara est liaec,
ut penniLtat. 540. Hospi/io
prohibemur arenae, ornate, pro,
a liltore, ab escensu in liltusj
inox priinam terram dixit. (vid.
Q. V. XXVHI, 2. //^r.)
542. Agnosce poctici sermo-
nis indolem ; pro absLracLo : si
humani/a/em, ImmaniLatis iui"a
et oflicia, ct vindictam iniuriae,
quam humana ira exigere a vo-
bis potest, (liaec enim sunt mor-
ialia arma) pro nihilo ducitis :
saltem illud reputate, deos esse
iusti iniusLique inspectores in-
iuriaeque adeo ultores; &t(av d'
vTtodsiaocrE (ii]vi.v Odyss. /J, 66-
In spera/e inest notio xov mc-
tuere, quod frequens est Graecis
Latinisque poeLis. (vid. de hac
re subLiliter dispulantem Hoo-
gev. ad Viger. c. V. sect. VII. p.
244. sqq. adde Huschk. ad Ti-
bull. I, 9, 23. PVr.)
544. Oeconomia carminis in
hoc occursu Aeneae et sociorum,
et in horum laudibus Aeneae,
quem ignorabant eas audire, est
praeclara. lus/ior pie/a/e , ut
vulgo iungi video, milii quidem
durissimum videtur. Praestat
iungere et interpungere: Quo
iustior al/er, l\'ec p. h. e. Quo
nec alLer iusLior, nec maior fuit
pietate , bello et armis. 'A^q)6-
xtQOV, ^uadivg t' ttyad^og XQa-
AENEIDOS LIB. J, 540 — 550 173
Non metus, oflicio iie le certasse priorein
Poeniteat. Sunt et Siculis regionibus urbes,
Arvaque, Troianoque a sanguine clarus Ace-
stes. 550
548 Viilgata erat lectio: ofpcio nec te: in quam mirum est optimum
i|ueiiique codicem , atque etiam Gramrnaticos , (v. Heins.) conspirare; est
enim manifesto falsa : nec te c. vel netjtie te. Seusus quidem qualiscun-
qiie extorqueri indepotest; sed occiirril uuicuique in oculos, legendum esse:
JSon metus, of/icio ne te c. p. P. ov qpd/iog, (xij. Non metuendum est,
ne te poenitcat aliquando beneficiis nos priorem demeruisse. Et exstat
liaec lectio in Hamb. a m. sec. Habent edd., ut Cerdae. Cuningh. In
tragm. Vatic. totus locus desideratur. (Si codicem Alb. accurate exploravit
Dorphius , ex cius sileutio colligi poterit, ne iii eo exstare. Nec revocavit
lahnius, Schirachium laudans p. 356., adiecta explicatione : ne metus sit
tibi nec poeniteat cet. Sed qui metus ? quid a Troianis Didoni timendum?
Non ea vis animo nec tanta superbia victis, Si sana est codd.
lectio, aut sic erit explicanda : nullus iain erit nobis metus, uihil erit, quod
mctuamus : aut : non est metuendum , ne ofricii tui immemor sit. Manebit
tanien obscurior oratio. Itaque mihi videntur librarii per pracgres-
sum 7ion in fraudem inducti esse , quum ita nec vulgo solcat comitari prae-
cedenti non. JTr.) iSec metus Medic. Pierii cum aliquot aliis. 550 ^r-
vaque. Vulgo legebatur Jrmaque. Etiam hanc lectionem pravam esse
arbitrati mutavimus, etsi a Servio, Cod. Romano aliisque pracstantioribus
libris agnoscatur. Arnia quidem aiunt menurari ad timorem Poenis incu-
tiendum. At alienum hoc a toto orationis consilio reruinqne facie, potius-
que ad animos exasperandos idoneum. Medic. cum Colot. Ursini legit ar-
va; et hoc verum. Nam eo spectat oratio, ut melum intcrcipiat, ne in his
terris considere velle videautur. Sunt in Sicilia urbes , et agri , et popiila-
ris noster Acestes. Et explicatur hoc idem v. 557. Jt fre/a Sicaniae sal-
tem sedesque paratas — regemque petamus Jcesten. adde responsionem
Didus V. 572 et inf. IV, 311. (Praeclare Heynius , quantum ego video ;
lahnius tamen sibi non liquere ait, cur lectionem arma pravam esse Hey-
nius dixerit. /i'r.) Porro Troiano a. s. Moret. qu.
TEQog r aix^rjrrjg, de Agame- liabuit poela illa: Elnov eri ^co-
nuione Iliad. y, 179. ft, y-al oga qxxog tjEkioLO. ei S
546. 547. yesci aiira anti- r\h] rkQvr\v.e, Y.a\ dv aidao vo-
quum est, et ex Lucretio no- jitoiGtv etc, Odyss. v, 207. |, 44
tum, pro /rui. occuhat umbris, et al, 548. Non rnelu^ , ne :
exquisite secundum illam for- non metuendun) est, ne te poe-
mam, occumbere morli Jib. IF, niteat aliquand&, beneficiis nos
62. A tautologia hos duos ver- provocasse. 549. Sunt duo quae
sus liberatum it Cerda. Sed ra- per hunc et sequ. versum prae-
tio in hoc quaerenda, quod ea struit. Ostendit, Troianos in
maxime notio disertius et signi- his terris scdes haud petere nec
ficantius exponitur, quae rei ut petant necesse haberc; scd
summam continet, et cui adeo aut superstite Aenea in Ilaliam
animus maxime immoratur seu Iraiecturos, aut eo interemto in
deliberatione, seu animi alTectu, Sicihara habitalum redituros es-
cf. v. 555 et 556. Ante oculos se. 550. Re Acesia cf. sup. ad
174
P. VmGILlI MARONIS
Qviassatam veiilis liceat subducere classem,
Et silvis aptare trabes, et stringere remos;
Si datur Italiam, sociis et rege recepto,
Tendere, ut Italiam laeti Latiumque petamus;
Sin absumta salus, et te, pater optume Teu-
crum, 555
Pontus habet Libyae, nec spes iam restat luli :
At freta Sicaniae saltem, sedesque paratas,
Unde huc advecti, regemque petamus Acesten.
552. REMOS. 554. petamus.
551 vento Hamb. pr. 552 optare Montalb. quod ornat Heins.
tangere Hamb. sec. 553 Ausoniam sec. Moret. 554 at I. Heins.
coni. at sequitur hoc v. 557. et vide not. 555 abrupta solus Hugen.
556. nec iam spcs tres Burm. Lihyes Oudart. 557 Jd quatnor apud
Burm. Sicaniae , priore longa , altera brevi , ut III, 692. VIII, 4l6. at
ajiis locis priraa brevis et altera producta: portus venere SicanosWW,
328. V, 24. 293. VII, 795. .XI, 317. Ecl. X, 4.^ Occurrit similis varietas
in graecis : Callim. Di. 57. Avi bt TQtvayiQir], Smdvcov idog — , at Lycophr.
J029. SfinXrjv Uaxvvov Zlkuvos TtQogndaGsrai. 558 /lunc Rom. pe~
temus sec. Hamb. Acestem multi.
195. Eiusdem urbs Aegesta in-
lelligenda.
551. 562. Liceat naves refi-
cere! siihducere classem: eqvslv
ijTteiQOV 6e Homero. vulgo Ka&-
ikKeiv. KardyeLV. 552. In sil-
vis trahes aptare navibus, et
stringere ferro, amputare, dola-
re, adeoque, id quod antecedit,
omnino incidere arbores, quae
pro rends sint, h. e. naves lefi-
cere. Mox rex pro duce, ut
saepe. 554. l' t Italiani peia-
mus : docte omisso , ex Graeco-
rum morc, verbo, a quo ut cum
subiunctivo pendeat: curabimus,
efficiemus, ut. Nam si conti-
nuares : aplare trabes et strin-
gere reiru)s, eo consilio, ut J- p.,
prosaicum id foret: similiter v.
557. 558. sed sine ut : quod
communius est. (Non semper
ea ratio in poeta sequenda, quae
longissime absit a communi.
Apte hic, 551—558, singulae
orationis partes atque ita con-
glutinatae sunt, ut, qui eas di-
vellat, ipsa Lalinitate exuere
poetam videatur. Mecum sen-
tiunt Wunderlich. et lahn. -^
Ceterum repetitio voc. Italiam
non dispUcuisset Weicherto de
Vss. iniuria suspectis pag. 97-, si
vim huic nomini ex opposito Si-
ciliae nomine accedere animad-
vertisset. IV^r.')
555. 556. Sin ahsumta salus,
adeoque nulla est salus, nulla sa-
lutisspes; siii periimus, siquidem
ivS periit, in quo res nostrae po-
sitae sunt, una cum lulo; spes
luli bene pro lulo. 657. Sici-
liam iterum petere liceat.
AENEIDOS LIB. 1, 551—566 175
Talibus Ilioiieus; cuncti simul ore fremebanl
Dartlanidae. 560
Tum breviler Dido, voltum demissa, profatur:
Solvite corde metum, Teucri, secludite curas.
lles dura et regni novitas me talia cogunt
Moliri , et late finis custode tueri.
Quis genus Aeneadum, quis Troiae nesciat ur-
bem, 565
Virtutesque virosque, aut tanti incendia belli ?
560. Ilioneus. C. 563. dura,
559 cunctis Mcdic. a pr. m. e sequPiite littera. ( — 560. Barclanidae
Hafn. VI. iu ordine omissum, sed adscriptum in margine. //^>.) 561 v«/-
tu aller Mentel. dimissa tres Rurm, 562 Solvite corda metu Parrhas.
lorte cum aliis. v. Burm. quod vulgarius esset. corde metu un. Moret.
YiMite corde meticm Bigot. Sed solvere metum exquisite ; ut sup. 463
s. c. metus plurali numero, antiqui plerique codd. teste Pierio ; et hoc do-
ctius. (at vid. Q. V. VIIII, 3, XI. Et metum habet Medic. cum reliquis,
ut videtur, Heinsii mss., tum Lips. uterq. JVr.) seducite curas Bigot.
563 Malit Burmannus cum edd. quibusdam antiquis distinguere et legere:
Jies dura: at regni , h. e. durum quidem est , fateor ; sed — Enimvero,
ferri quidera potest , fateor; sed doctior est vulgata lectio. v. not. res
dira Goth. sec. 564 Jinis ex Medic. lato ed. Ven. forti c. Bigot.
teneri sec. Hamh. et a pr. m. alter Rottend. 565 Troiam Graev. ne-
scit et urbem ed. Venet. 566 tanta in vulgg. edd. ante Heins. ac tanti
duo Burm. et t. ed. Dan. et aliae iam ante Pierium.
559. Fremilufi li. 1. ac mur- quod vulgo: res durae, dura
inur adsensum commolis liomi- rerum condilio , quae cogit ali-
num animis indicat. Simplicius quid vel invitos facere [mollri).
Homericum : "Ev&^ akkoi ixkv (Liv. XXXIllI , 5.: „ — i'o-
nuvxig i7itvcpt]iirj6av 'Aiaioi. gassenl , ut legem in se latrm
561. Vullu demisHo c\. hrevl- per bellum, temporibus duris,
ier fatur Dido. Adde haec ad in pace et Ilorente ac beata re-
496 sqq. et observa , qua arte publica abrogaretis." //>,) Mox
poeta descriptionem faciat; et cuslus pro viris in custodia
vide quid adliuc desit, ut Dido- finium et praesidio locatis.
nem unice studio tuo dignam 566. Possis sane per rirtules
habeas. lam in ipsa oratione virorum exponere. Sed proprie
pudor cum dignitate, prudentia tamen utrumque vim liabet
cum summa bumanitatemaxime suam; nec amplectar facile ieiu-
elucescunt. nam figuram hendiadyein. vir-
562. 563. Sectudile curas : iuies, res praeclarae, fortiter ge-
exquisitius quam excludere, eii- stae , ut aQtral v. c apud Pin-
cere, deponere, sollicitudinem darum. (prior tamen ratio ma-
ac metum. cf. Serv. Res dura^ gis poetica et Virgilio inprimis
176
P. yiRGILII MARONIS
Non obtusa adeo geslamns pectora Poeni;
Nec tam aversus equos Tyria Sol iungit ab urbe.
Seu vos Hesperiam magnam Saturniaque arva,
567 ohtunsa scribit Rom. Medic. cum aliis Heins. obscura Zulich.
568 adversus multi, ut semper. Bene Burm. Gronov. luudat ad Senecae
Medeam 10. suhiungit ah u. sec. Hamb. sol mergit Meuag. pr. (et Alb.
/f^r.) 2'e/-^//; Ven. Heiusii; sed v. Burm,
fainiliails ; modo ita intelligas:
viros exiniia virtutis laude con-
decoi-atos, Et iam compara Ca-
tuli, £Ieg. ad Manl, vs. 90.:
„Troia virum et virtutum
onniium acerba cinis." IFr.)
567. 568. Non adeo ohtusa pe-
clora, \i. e. stupida ingenia, ha-
bemus , non tam barbari sumus,
ut Troianorum res pi-aeclare ge-
stas etfata ignoremus. Nec iam
a^^ersus equos Tyria sol iungU
ab urbe, li. e, nec tam remotas
a sole, a solis ciusu et orbita,
terras incolimus. id quod tan-
dem ad eandem sententiam re-
dit, quatenus //T^zfs ad animi
stuporem adeoque ad feritatem
et immanitatem transfertur , et
reraotiores a solis orbita terrae
pati id creduntur. Alienum
plane est, quod Servius et Pom-
ponius Atrei et Thyestae fabu-
lam huc advocant : ahter hic sol
aversus ob horrorem el aversa-
tionem sceleris; ut et ahi poe-
tae de nefando facinore. Sic
caesis maritis Lemniis Stat. V,
297 Aversum Lemno iubar ei
decUnia Tilan Opposita iuga
nube referl. Sapientius lioc,
quam in aho versu, ubi Virgi-
hanum locum imitalus est Theb.
I, 683 sq. Scimus, ait, nec sic
aversum Jama Mycenis Voluit
iter. Regnum etfurias oculos-
tjue puderties (pudore erutos>)
JVopit. Extremae terrae par-
tes ita omnino designantur, ut
extra solis rias esse dicantur,
quatenus vel iiitra duo Tropicos
vel intra temperatiores zonas
non comprehenduntur. Quo igi-
tur magis terrae versus septen-
trionem vel versus austrum re-
cedunt, eo magis auersus h. e.
simphciter remolus (nam argu-
taiitiir in hac voce) ab iis Sol
iungit equos h. e. oritur iterque
suum diurnum conficit. adeoque
pro , non tam ai-'ersus est : non
remotus est. (Male Cerda ah-
ter). Ita non modo , qui ver-
sus septentrionem , arctois pla-
gis habitant, aversi a sole dicti:
verum etiam aveisi , qui a se-
ptentrione remoti austrahbus
plagis habitant; pro sententia-
rum ratioiie. Val. Fl. I, 518.
ubi Sol loquitur de Colchis:
Quid regio immanis, quid bar-
barus amnibus ullis Phasis ei
aversis proles mea gentibus ob-
stat? lam in Virgilio haec non
esse subtihter exigenda apparet,
si Africam cogites; sed hoc
unum tenendum , Poenos non
esse barbaros , non adeo esse
remolos a clementiore coeh ter-
raeque plaga , respectu Troia-
noriun.
569. Hesperiam magnam
sirapl. potentem. Ahter Grae-
cia magna dicitur. (nota pares
AENEIDOS LIB. I, 566 — 574 177
Sive Erycis fines regemque optatis Acesteii: 570
Auxilio tutos dimittam , opibusque iuvabo.
Vultis et his mecum pariter considere regnis :
Urbem quam statuo, vestra est; subducite naves;
Tros Tyriusque mihi nullo discrimine agetur.
572. REGNIS?
570 Finem ed. Veii. regnuinque petatis Meuag. et Hamb. pr. et
quart, Moret. Porro v. 571 et 573 a Goth. tert. aberaut. 572 et hic
Sprot. et Bigot. pariter mecum Veu. sin vultis mecum V/all. quod
prosaico esset propius. consistere aliquot Pierii et Burmanni tres
cum Parrhas. cf. iuf. 629. Burmanuus coni. confidere , parum feliciter, et
c^mA \.\im pariter mecum"} c. terris Y^om&nxxs; quod poeticam dignitatem
miuus spirat. {regnis firmatur loco a Pier. laud. IV, 373. : „eiectum, litore
egentem , Excepi et r e g n i demens in parte locavi. " Sustuli autem in-
terrogandi signum. Eiusmodi interrogatio eam habet vim , ut libitum
quid , vohipe, gratum alteri fore existimemus : Ecl. III, 28.: „Vis ergo,
inter nos , quid possit uterque , vicissim Experiamur?" Aen. VI, 818.:
„Vis et Tarquinios reges animamque superbam Ultoris Bruti fasresque
videre receptos?" Sed hoc minus convenire videtur Didoni, uon tam
invitanti et hortanti , quam optionem relinquenti. Quare eliipsin coniun-
ctionis si h. 1. statuendam existimo , cuius exempla vid. apud Sanctium
Min. 1. IV, c. VII. sub voc. Si , et quae ibidem sujjpeditat Bauer. Eodem
modo Graeci; vid. Viger. c. VIII. scct. VI. Adde Ruddiman. Instit. Gr.
Lat. Vol. II. p. 356. edit. Lips. et quos ibi hiudat Stallbaum. ffr.) 573
Piget ineptiarum super hoc versu. Quam urhem statuo , ea vestra est;
Graecorum loquendi more. (Tereut. Eunuch. IV, 3, 11.: „Eunuchum
quem dedisti nobis , quas turbas dedit ! " vid. Matth. Gr. Gr. §. 474.
Muhnken. in Terent. Com. Dictata Prol, Andr. vs. 3. /F/-.) subd. remos
Puget. 574 Tyriosque Medic. a m. pr. agentur Sprot. habetur apud
Nouium Marcellum , ex interpretatione. Guyetus legebat: hahetor. Sed
agetur est eruditius ; in pedestri oratione : nullo discrimine habebitur,
vel nullum eorum discrimen hahehitur.
syllabas in vicinas arses caden- munitos. Pedestris esset oratio,
tes , Hesperidm magncim ; de si acciperes : dimittam tulos cum
qua re vid. Q. V. XXXIII, 8. auxilio. (Tac. Ann. I, 39.: le-
extr, ; et de forma oratiouis ibid. gatos — quorum vitae timen-
§. 7.) Eryx Siciliae, vid. V, 759. dum erat — praesidio auxilia-
optalis h. 1. praefertis. (Verbis rium equitum dimiltit. — opes
velle, optare, cupere , breviter dicuntur omnia, quibus subve-
loquentes saepe variorum Nomi- ninms, recreamus, res necessa-
num Accusativos sic iungunt, ut riae, Et erant Troiani omnium
aliquis Infinitivus adiungi possit, egeni vs, 599. Alio sensu hic
etiamsi is aliam structuram re- versus legitur VIII, 171. JVch^
quirat, ut h. 1.: si optatis venire Mox statuo exquisite pro condo:
in SiciHam et ad Acesten. TFr.) ut ih^vin. ut pono. {urhemq.
571. ^//xi7io /Z//0.9, quod in pro- statuo , vestra est : vid. V. L.
sa: rebus necessariis instructos, ad h. vs. IFr.) 572 sq. Com-
VlRGIL. TOM. IL • 12
178 P. VmGlLII MARONIS
Atque ulinam rex ipse Noto conpulsus eodem 575
Adforet Aeneas! Equidem per litora certos
Dimittam, et Libyae lustrare extrema iubebo,
Si quibus eiectus silvis aut urbibus errat.
His animum adrecti dictis, et fortis Achates
575. IPSE, EODEM, 576. EQUIDEM 577. IDBEBO ;
575 c, ibideinTuget. (Delevi commata; niillus liic appositioui locus;
neque, ut Heyiiius iii Not. explicat, coinpulsus per se , sed coniuuctum
cuni ^dforet, significat: huc delatus esset. /Vr.) 577 Emittam Sprot.
videbo Ven. (Comma pro semicolo in fine versus posui , quia hic est sen-
sus : lustrare extrema iubebo et explorare, an iorte erret. Solet eniin
ita elHptice poai si , ut subiutelligatur participium aliquod, velut h. I.
exp 1 o ra tur os ; cfr. 11,756.: ,,Inde doraum, si forte pedem, si forte tu-
Hsset, Me refero." Vf, 78.: „Bacchatar vates, maguum si pectore possit
Excussisse deum;" i. e. tentans excutere. X, 458.: ,,Ireprior Pallas, si qua
fors adiuvet ausum; i. e. experturus, si cet. Eiusmodi autem verba amant
hanc couiunctionem ; vid. Not. ad vs. ISi. Neque est in liac inteipreta-
tione quod oflendamur indicativo errat. Sic euim , uuUa dubitatiouis signi-
ficatione adiuncta, huic si indicativus additur, ut apud Terent. Euu. III,
4, 7. et Heautont. I, 1, 118.: „Visam, si domi est." Ac simiiiter saepe
alibi. IVr.) 578 aut montibus Montalb., qu, Moret. et Zulich. et pro-
bat Burmannus : quum rarae admodum in Ajrica essent urbes , certe sub
ditione Didonis hoc tempore , neque proprie in illis errare dici (juis pos-
set , sed per urbes oberrare; in mont/bus vero passim greges errare etiam
dicantur, ego montihas praeferrem. Eiiimvero uec de Didouis ditioue liic
agitur; nec urbes magnas civitates necessario designaut; urbes sunt omniuo
habitationes , vici ; et urbibus errare docte dictum , pro , per urbes ; et si
greges errant in montibus , an et propterea naufragi? Immo vero monti-
hus damnandum propter hoc ipsum , quod silvae et montes fere iiingi so-
lent adeoque librarii lapsum facile produnt. Heins. coni. rupibus; lilto-
rum scil. respectu. Sed quidni tempestatibus in ignotas terras delati vici-
nos vicos petant' et Gaetulae urbes IV, 40. erret Exc. Burm. 579 ani-
mi Parrhas. Ven. a m. pr. minus docte. animum erecti Zulich. et ed. Ven.,
quae ost interpretatio exquisitioris voc. arrecti. dictis arrecti qu. Moret.
{arrecti animum. Alb. fVr.) animum pro animos dixit. v. Burm.
parare licet Apollon. Arg. I, 827 I'. Wr.) Noliis h. 1. non pro-
sq. (de vs. 572. viJ. V. L. Han- prie. (,,Notus et Eurus pro ve-
dius ad Stat. Silv. I, 2, 37.: hementioribus a poetis usurpati
„Amplexu tandem patiare peti- esse videntur, nt Virg. Aen. I,
to, — Contigit! — et duras 575." Haec Wunderl. Obs. iii
pariter reminiscere noctesj" Tibull. I, 5, 35. //">.) ^lox cer-
haec scribit: „Pa/-iVe/' est idem ios exquisile , quibus fides ha-
quod simul, ut ap. Virg. Aen. I, beri possit, non respectu perli-
572." hicquidem potiusest ^iwa, diae Poenis exprobrari solitae;
If^r.) sed cerli dicli pro iis, qui certa
575. Compiilsus , non , co- nunlient: similiter ahquis /iVos
actus; hoc tenue essetj sed, huc assunisisse dicitur. DimlLtam,
depulsus, delatus. (sed vid. V. in diversas partes miltam.
AENEIDOS LIB. I, 575—589
179
Et pater Aeneas iamdudum erumpere nubem 580
Ardebant. Prior Aenean conpellat Achates:
Nate dea, quae nunc animo sententia surgit?
Omnia tuta vides; classem, sociosque receptos.
Unus abest, medio in fluctu quem vidimus ipsi
Submersum; dictis respondent cetera matris. 585
Vix ea fatus erat, quum circumfusa repente
Scindit se nubes, et in aethera purgat apertum.
Restitit Aeneas, claraque in luce refulsit,
Os humerosque deo similis: namque ipsa decoram
581. Aeneam
580 erumpere nubs^v. Moret. et duo Rottend. a m. sec. quod scilj-
cet vulgare estf nubem doctius. cf. Burm. abrumpere codd. Pienani ali-
quot, Hom. a m. sec. Montalb. et al. inscite. ( - 581. Jeneani^ ^f^f.r'
bie invito Heynio in textu relictum , mutavi m ^enean ; vid. g. \ .lU, 1-
JFr.\ 582 animum s. ve-tit Bigot. animos s. vertit ed. Ven. 5Sd re-
ductos Menag. pr. Ven. et Parrhas. conf. v. 390. 584 '«f ^/«f " P"8'^*-
medio ouem jluctu Montalb. sine m, ut toties alibi. (v.d. Q. \ . Xllll, 5,
a 3 lVr\ 586 /^a /: alter Kottend. ciVc-WTra c«7«y«5a emendabat Lu-
ning*. '^uaectrcumfusa-. r. notabilis leclio fragm. Vatic a Bottar^ edit,.
(Sane omitti potest quum praegressa voce w.v, ut infra VIII, 3^7. X, 659.
XI, 551. XII, 650., vel et s. que , vid. 0- V. XXX V, 6. sed languorem
ailert guae. JFr.) 587 in aera Montalb. et Dorvdl. (ulque longe prae-
fert vulgatae Wakef. ad Lncret. III, 507. JVr.) sed pro vulgata Nonms
Marcellus. 588 adstitit Vratisl. constitit Parrhas. utrumque vulgare,
etsi eodehi sensu. 589 similes Sprot. os humeros snnihscjue deo
Franc.
582. Aniino sententia fiurgit,
ad eam formani, qua .s/a/r, se-
dere , insidere dicitur. 584.
Unus, Orontes. v. 113 sqq.
585. Sup. 890 sqq.
58(1. (yvn^ nccv nQr]ro enog,
0T£. Odyss. TT, 11. 587. 8. rtir-
gat se, solvitur, extenuatur ne-
bula: Kca roxe 81] f avxoio na-
Uv ivro (uon Ivxo : nam nahv
Homero esl pro avu , r^lundi,
resolvi) {}eGq)c<Tog ai]Q. Odyss.
1], 143. aelherem aperlum , ut
aer purus redderetur, et clara
lux, remota nebula. 589. Nunc
puta Aeneam adstitisse multo
pulcrioreni adspectu quajn un-
quam alias: Quod poeta per mi-
raculum et Veneris intervei;tum
auxit. Declaratur Aeneae pul-
critudo et dignitas per partes;
sunt species corporis, iuventus
et gratus oculorum vigor. reful-
sit pro vulgari: apparuit, n-bil
amplius. (accipe de nitore , si-
gno vigoris ; supra v- 402. : „ro-
sea cervice refulsit." JVr) 589.
Humeros int. latos ac torosos,
lierois vel dei, v. c. Mercuru
vel Martis, qui corporis robui-
viriumque efllcaciam declarantj
quod apparet in statuis veterum,
et observatum est post lunium a
Winckelmanno, idemque tradunt
12*
180
P. VIRGILII MAIiONIS
Caesariem nato genelrix, lumenque iuventae
Purpureum, et laetos oculis adflarat honores:
590
590 genetrix nato pr. Rottend. [genitrix hic et alias Palat., qui
omnino vulgaris ortliographiae auctor haberi potest; vid. V. L. Ge. IV",
363. If^r.) 591 laetosque Moutalb. latos duo Burm. laetis Goth.
tert. Sed tuentur vuigatam grammatici. v. Burm.
ipsi picturae linearis magistri.
Locus insignis est Valerii Fi. II,
491, ubi Hesione Herculi: me
eripe — namque poles: neque
enini tam lata pideham Pecto-
ra, Nepiunus muros cuni iun-
geret astris ; nec iales humeros
pharetramque gerehat Apollo.
Ceteruni notatuni iam aliis, lo-
cum effictum ad Homericam Ibr-
mam Odyss. f, 229 — 235, et
(nisi liuc iidem tralati) i/;, 156
— 162, ubi Ulyssi Minerva si-
mile decus divinum inipertit.
Conferenda sunt a studioso ta-
lium rerum singula; sed nec
Scaliger, neque alii temere au-
diendi , qui de lioc vel illo prae-
ferendo pronuntiant. Ita os hu-
merosque deo similis tantum or-
natius exprimunt formam au-
gustam et divinam, quam Ho-
merus simpHciitS : &riY,B — Mzi-
^ova t' figiShiv x«l ndaaova.
cf. Odyss. Tt, 174 sq.
590. ypsa decoram caesariem
nato genilrix — adjlarat , non
quusi comas eius breviores in
promissiores mutarit : sed, si iu-
venili specie adstare dicendus erat
Aeneas, efficiendum quoque erat
a dea, ut coma similis esset comae
promissae Apollinis vel Bacchi,qui
in vulgus notabiles caesarie sua,
Similis locus de lasone ApoIIon.
III, 919 sq. At Homerus Ulyssi
a Pallade crispos crines affingi
facit ? Kd^&l KccQrjrog Oikag riKS
KOfiag, vaaiv&iva) av&ei oiioiag.
scilicet Mercurio eum assimulare
volebat ; uti et aliis in locis cor-
pus athleticum Ulyssi tribuit. —
Lumen iuveniae purpureum or-
nate pro iupenla eximia et pul-
cra. Lumen est nitor; nitor au-
tem iuventae proprie tribuitur.
purpureus aut pro pulcer, omni-
no, aut pro splendidus, nitens:
quandoquidem non modo color,
sed nitor, commendabat purpu-
ram. v. ad Horat. IV Carm. I,
10, qui idem III, 3, 11, 12 ad
divinam formam retulit, quos
inter Augusius recumhens pui-
pureo hihit ore neciar. luven-
tam autem cum caesarie iunxit
etiam Tibull. I, 4, 37 Solis ae-
tema est Phoeho Bacchoque iu-
i-'enias, Nam decet intonsus cri-
nis utrumque deum : h. habent
enim iuventutis insigne certum,
comam promissam.
591. Laetos oculis ajjlarat
honores : inerat oculis desidera-
bilis aliqua venustas, gratia, ;(«-
Qig nal linSQog. Primum Laeios
honores dixit pro honorej honos
autem pro pulcritudine; res no-
ta. Laetos non tam ad hilarita-
tem, quae adspersa fere est ocu-
lis nitidis et pulcris (ojufio;T« cpai-
8Qa)f quam potius ad oculorum
fuIgorem,qualisinIucidoiuventae
et pulcritudinis flore esse solet,
referes; nam Laeta poetis pro-
prie lux, nitor. Sic tempora
AENEIDOS LIB. 1, 590 — 594
181
Quale manus adduiit ebori decus, aut ubi flavo
Argeutum Pariusve lapis circumdatur auro.
Tum sic reginam adloquitur, cunctisque repenle
593 Argento pr. Moret. Pariusque Wall. circumdatus coild. a|>ud
Servium ad Aen. III, 126. 594 Tunc Goth. pr. cura aliis.
/rtt/a; fulgida, lib. VIII, 681.
(Handius, iam a lahnio laud., ad
Stat. S. I, 2, 113. ita scribit:
„In omnibus iis locis, in quibus
honos aut de pulchritudine, aut
de gratiosa dignitate usurpatur,
Statius nomen singulari nuniero
posuit. Quod tam certam habet
causani, ut etiam adaliosscripto-
res pertinereai'bitrer. — Unuslo-
cusVirgilii Aen. I, 591. dubitati-
onem movere posset, nisi ibi aliae
rationes jjoetam a communi usu
deduxissc viderentur." Nempe
solet ita varios numeros, singu-
larem et pluralem componere
Virgilius, vid. V. L. ad vs. 427. ;
tum accedit metri ratio, de qua
vid. Q. V. VIIII, 3 , I, a. b. c.
fVr.) ajyiarat , quod Homerus
dixit , afluderat , 7iax£%tvz %ocqiv
xcqoaA^ x£ kcu ta^oig. et — Kan-
xecpakrjs xeiJsv TcoAt) KakXog
'A&tjvr}. a/yiare , ab initio pro-
prie dictum videtur de oris an-
helitu, quo quis aut crederetur,
aut, tamquam symbohco actu,
videretui- inspirare alteri vim
aliquam aut suam aut praetcr-
naturalem. Ita Apollo afflasse
narratur ore nonnullos, quibus
divinandi vim impertiret. De
nutrice vel matre nutricium ha-
litu suo fovente dictum est in
Hymno in Cer. 238 et in locis
ibi laudatis. Inde omnino aj-
Jhire contingere est , proprie
quidem leviter, quia contactus
hoc genus est, parum sub sen-
sum cadensj itaque et vatcs et
poetae afjlurl dicuntur, (luippe
conlacli, percussi. Ita et Jid-
men aJJIare dicitui" , ut lib. II,
649. Aiio sensu afjlare et ad~
spirare a navigatione et vento
secundo ductuin est. Etiam
ahud est, si de exhalationibus
corporis, ambrosiae, spirare et
ajjlare dictum occurrit.
592. 593. Versus olim sic ac-
cipiebam, ut decus , h. e. pul-
critudo, iuvenilis nitor et ocu-
lorum insolitus splendor, Aeneae
esset aflusus, quale decus (pul-
critudo) illud est, quod nianus
(artifex) addurit ebori vei argen-
lo vel mai-mori Pario, ([uando
auro circmndatur , includitm-.
Ita cum lensio de stilo Homer.
p. 296 poetae iudicium deside-
rabam. luventae lumen purpu-
reum et laeti honores multo plus
splendoris habere videbantur,
quam ea, quibusciun comparan-
tur V. 592. 593. Enimvero vidi
posthaec comparationem ita male
vulgo institui ; eoque avocare pra-
vam interpunctionem, cum plene
postAo^ori^sdistinguitur; esse po-
tius comparationem retrahendam
ad Aeneam nube circumjusum,
quod clara in luce rejulsit, ut
ojjus vel ornamentum eburneuni,
argenteum vel marmoreum auro
inclut-um , aurea ora ambientc,
qua ex auri splendore ipsmn
182 P. VIRGILII MARONIS
Iiiprovisus ail: Coram, quem quaeritis, adsum, 595
Troius Aeneas, Libycis ereptus ab undis.
O sola infandos Troiae miserata labores,
Quae nos, reliquias Danaum, terraeque marisque
Omnibus exhaustos iam casibus, omnium egenos,
Urbe, domo, socias! grates persolvere dignas 600
Non opis est nostrae, Dido,nec quidquid ubique est
Gentis Dardaniae, magnum quae spai'sa per orbem.
Di tibi, si qua pios respectant numina, si quid
Usquam iustitia est et mens sibi conscia recti,
595. ADSUM T.
595 /. adest pr. Hamb. 5i;6 abrejjtus sec. Hcimb. 598 Idem
fere versus sup. 30. 599 exactus Zulich. a m. pr. iam copiis oiimiuiii-
que Parrhas. sed iu marg. exhaustis iam casibus: quod deterius loret.
601 Nil opis Zulich. nostri Menag. pr. est omittuut tres Heius. o Dido
Goth. sec. 602 Dardanidae tres apud Burm. quae magnum pr. Moret.
et Bigot. aspersa scc. Rottend, Sed hemistichium hoc abesse forte ma-
lis? Aiiget tamen sententii.ie vim. Consederaut autem Troiaui exsules
partim in vicinis Troadis oris , partim in Thracia, Creta , Epiro , Sicilia,
Venetorum oris. 603 respectent ed. lunt. 604 si quid Usquaiii iu-
stitia est. Ita rescripsi , etiam Brunckio V. C. adstipulante. Ut vulgo le-
gitur, etiam in tragm. Vatic, si quid usquam iustitiae est, impedita Ht
ratio eius, cjuod sequitur: et inens sibi conscia recti\ quod adeo iungen-
dum cum sup. Dii et inens s. c. r. Frneinia digna jerant. Et hacte-
nus secundum Stoicos poetam locutum dicere potuit Sei-vius. Legenti ta-
men facile cuique occurrere potest: si quid usquam lustitia est et niens
sibi conscia recti, h. e. in ullo pretio est. Quo altera interpretatio Ser-
viana spectat : si valet apud hoinines iustitia. Et leclionem hanc prae-
opus, quod inclusiun est, au- coliaerere: et Venus tale Aeneae
«^tuin nitorem mutualur. cf. Aen. addidit decus , quale addunt —
X, 135 sqq. et adi Excurs. ad aiil quale est, uhi. PFch.)
h. V., qui est XXII. Verba au- 595 sq- Praeclara et aflectus
iem sic interpretanda: resiitit el plena oiatio. 598. reliquia.s
rejulsil tali cum decore, quale Daiianiii ^ a Danais relictosj
mauus (artificis) adduiil ebori passlve , ut aiuntj sti^agi Troia-
decitfi, \i. e. quale est decus ope- noruin caedique ab Achivis per-
ris eburni aut argenti marmo- petratae superstites. exhaustos,
risve candidi auro circunidati. attritos, consumtos , vexatos.
(Comparalio esse videlur liaec; cf. Burm. socias, de couatu, re-
pulcritudo Aeneac aucta est, de- ci])ere vis.
core singulis partihus a Venere 603. Si quid usquani luslilia
circumfuso, «icut eboris aut ar- esi : si non inane nomen est :
i>enti aut marmoris, si auro af- sed res, virtus, laude ac prae-
fabre ornatur j meinbraque itu mio digna. cf, V. L. Ante ocu-
AENEIDOS LIB. I, 595 — 608 183
Praemia digna ferant. Quae le lam laeta tule-
runt 605
Saecula? qui tanti talem genuere parentes.^
In freta dum fluvii current, dum montibus umbrae
Lustrabunt convexa , polus dum sidera pascet:
feruut Gudianus, qui inter pniestantissimos est, cum ed. Dan. Hcins.;
sicque coni. H. Stephanus , qui taraen ratiouem emendationis non per-
spexit. Habet scilicet maiorem dsivozrjxa oratio, si sic procedat : si pie-
tatis , h. e. recti iustique ex metn deorum, respectus est apud deos; si
iustitia rectique conscienlia non inane uomen sunt habendae; dii tuam
humanitatem remunerabuutur. (Firmat hauc lectionem ab Editoribus non
consultus Mediceus, cuins prior est lectio iustitia, altera demum iusti-
tiae. lahuius iustitiae repcni iuhet; at priusquam hoc faciamus, demon-
strandum erit , quam recte et veterum sentiendi loquendique rationi con-
venienter couscientia bene Factorum praemiis ornare probos homines di-
catur , idque una cum Uiis. /^r.) recti est Puget. 605 ferent vir do-
ctus (^Io. lortin) in Obss. Misc. I, p. 7, ut IX, 254 dii mures(^ue dabunt
vestri. Stat. Theb. VII, 379 Nec laudare satis digtiasque rependere
grates Suf/iciam; referent Superi etc. Sed nec ferant damnaudum,
quod omnes libri habent, etiam A^atic. fragm. quae te iam Goth. pr.
tulere duo Buim. ut emendabat Cuninghamus. (Et ita scribendum videri,
dixeram Q. V. V. Sed plenior forma incitatius loquenti convenientior.
Wr.) 606 taleni tanti Parrhas. 608 Convexa veteres librarii (prae-
ter fragm. Vatic. Pieriique ohlongum, in quibns recte post convexa in-
terpunctio posita) et scholiastae fere cum sidera coniungunt; male uti-
que. uam coelum est convexura , non astra. Hoc tamen posito Heins.
coniiciebat: dum muntihus umhrae Lustra dahunt. (item Wakef. ad
Lucret, I, 232. //>.) inger.iose; nisi conuexa obesset, et Lustrabunt
multo etiam magis esset ingeniosum. Pro /ustrabunt , instabunt Bigot,
et pr. Hamburg. pro var. lect. : nnde Burm. coin. constahunt , parum felici-
ter. Etiam Marklaudo ad Stat. Silv. p. 102 locus visus est corruptus ; nara
interpungebat et ipse post lustrabunt. at v. infra notam. (lahnius assen-
titur Handio ad Gronov. Diatr. T. I. pag. 326. convexa sidera iungenti,
i. e. convexi poli sidera , coll. Ovid. Ep. ex P. IV, 9, 129. : „Tu nostras
audis inter convexa locatus Sidera." Ita etiam Wakef, I. 1. Hacte-
los fuit Ulyssis ad Nausicaam 4. 65 nude: dum robora tellus
oratio pulcraiuni sententiarum — vehet , lioc oniatius extulit
plena, ubi Odyss. f, 180 Eoi Virgilius : donec in montibus
5e ^io\ xoQa Soiev, oaa cpQSot umbrae silvarum convexa nion-
a7]6i fiBVOivag etc. tiura , h. e. latera et ambitus,
'605. Felix liominum aetas, obscurabunt, et ornatius , /«-
in qua te tam geneiosam femi- strahitnl , umbra pro flexu sobs
nam nasci coiitigit! laela sunt procedente et circumagente se.
fausta, felicia s. Comp.ira 1. c. 608. polus diim sidera pascet,
Odyss. ^, 154— 157. I)e forma pro tenui : habebit. polus pa-
laudandi hac v. Ovid. IV iMet. .sy-^?-^ «c/t m dici potesl, pro sidc-
322 sq. et ibi Burin. ra pasci in polo, quatenus stol-
607—610. Quod Tibullus I, lae errare et vagari per cocluui
184
P. VIRGILII MARONIS
Semper honos, nomenque tuum, laudesque ma-
nebunt,
Quae me cumque vocant terrae. Sic fatus, ami-
cum 610
Ilionea petit dextra, laevaque Serestum;
Post alios, fortemque Gyan, fortcmque Cloanthum.
Obstupuit primo adspectu Sidonia Dido,
nus bene; sed remanet difticnltas in verbo lustrabimt ; rem optime expe-
divisse mihi videtur Heynius iu Not. //>.) polis duin s. nonnuUae edd.,
male. polum dum s. pascent Hanib. alter. palus misere emendat. Bro-
daeus II Misc. 17. pascit Medic. c. al. apud Heins. quod mireris. (vid.
Q. V. VI, 5. Vera lectio pascet exstat etiam in Palat., et , ut videtur,
in Rom. fVr.) poscet fragm. Vatic. 610 guo sec. Hamburg. et Parrbas.
uocent alter Rottend. a m. sec. et Goth. sec. (vid. Q. V. VI, 2. fTr.)
611 Sergestum, Serestrum, Segestum al. hic et alibi. v. Burm. et Pier.
Sergestum et Serestum unum eundemque esse , statuere video V. C.
Brunck. I, 343, quod vix feram ne in malo quidem poeta; et quid facie-
mus versui XII, 561 Mnesthea Sergestumque vocat fortemque Sere-
stum? Etiam mox Gigam, Giam.
primo eodem sensu capi par est. (et vid
in ordine exhibet prim, et o superscriptam. IVr.)
613 primum malebat Heins., sed
Q. V. XXVIII, 6. Mediceus
videntur. Et Calliinaclmm ex-
pressum esse a nostro , iam ab
Anna Fabri aliis((ue et ante
omnes a Germano Valente ad h.
1. est notatum, in Del. 176 —
TeiQsaiv, rjvUa Tikusxa xar'
rieQa ^ovKoliovrai. Cuni tamen
Lucretianum I, 232 7tiic/e aelher
sidera pascit? et alia loca, in-
pi'iuiis V, 384 sqq., multo ma-
gis videi'i possint poctae aninio
insedisse: Servianain interpre-
tationem non plane spernas, ut
ad philosophorum opinionem re-
fei-as, qua astra marinis ter-
renisquc humoribus attenuatis
{unoQQOiai(i) ali putabantur, vid.
Cerda et I. 1. a Burmanno;
quemadmodum iris imbibere im-
bres. V. ad Tibull. l, 4, 44.
(Verba polun sidera pascii hn-
guae ratio neque ad lianc ab
Heynio commemoratam opinio-
iiem acconmiodari jialilur, ne-
que ita intelligi: stellae in polo
errant — hoc est ^ovAolezi-
6%ai — ,• sed Virgilius dicit aper-
te, polo inesse vires alendi side-
ra. IVcU:) 609. 610. Sunt iun-
genda: Quocunque abiero, be-
neficii accepti memor ero. (Aut
inepta usus est poeta hyperbola,
aut haec ita accipienda sunt : In
iis tei-ris, in quibus consedero,
ut perennis sit beneficii tui me-
moria , efficiam. IVr.) mane-
hiiut, animo meo; nunquam ex-
cident. 610 — 613. Laetus et
gratus benevolentiae et amicitiae
alfectus in his versibus obser-
vandus.
613. Respexit h. 1. SiUus II,
412 sqq. cams est fortuna, ut
statim V. 615. 616. Jmniani-
hiis oris Tiibyae, cuius immanes
et feri inc.olae, sive etiam horri-
dae et asj)erae incultaeque ter-
rae. Pompon. Sab. de inteuipe-
AENEIDOS LIB. I, 609 — 624 185
Casu deinde viri tanto ; et sic ore locuta est:
Quis te, nate dea, per tanta pericula casus 615
Insequitur? quae vis inmanibus adplicat oris?
Tune ille Aeneas, quem Dardanio Anchisae
Alma Venus Phrygii genuit Simoentis ad undam?
Atque equidem Teucrum memini Sidona venirc,
Finibus expulsum patriis, nova regna petentem 620
Auxilio Beli: genitor tum Belus opimam
Vastabat Cyprum, et victor dicione tenebat :
Tempore iam ex illo casus mihi cognitus urbis
Troianae, nomenque tuum, regesque Pelasgi.
621. Genitor 622. ditione
614 Casum deinde viro Hamb. sec 616 quae vis immanibus ap-
plicat ausis emendat Marklandus ad Stat. Silv. III, 3, 17. hoc sensu:
t/tiae vis maior admovet te tam immanibus ausis , tam ingentibus coe-
ptis? ingeniose quidem Markland. ut semper. Enimvero quod ad littus
Libycum tempestate erat delatus , casui debebatur; nihil magni conatus
et ausi in hoc. Frigide et contra decorum Didonem sua regna immanes
oras vocare ait. At Libyae vicinas gentes intelligit. cf. 339. IV, 40 sq.,
ut bene Burm. ad h. 1. monuit. implicat Bigot. 617 An tu ille Ven.
Anchise nonnullos legere Pierius monet. (et sic est in Ald. tert. /^z-.)
Dardanio J. ad graeca JaQdavicp 'Ayxiari. 618 genuit Phrygii Ven.
(et Alb. //>.) Simountis Leid. un. in unda Menag. pr. ad undas
Schol. Statii, duo Heins., sed recentes , cum Dorvill. tuentur vulgatam
Donat. etPriscian. (vid. Q. V. VIIII, 3, VIII, a. Ji^r.) 619 memini
Teucrum tres ap. Burm. et sic Rom. Hunc vs. et 620 recitat Auctor de
progenie Augusti c. 6. 621 cum B. Menag. pr. et Leid. 622 di-
tione premebat Menag. pr. male , inquit Burm. : an quia hoc de aspero
tantum imperio putabat dici? Sane ditione tenere et alibi, sup. 236.
VII, 737 variatur, at X, 53 premere constanter; ex<]uisitius scil. quam
tenere. {dicione Medic. et Rom.; dittone Palat. ; vid. V. L. ad vs. 236.
JVr.)
stuosis liltoribus accipit. apjdi^ ad Belum , Sidonis ac Tyri re-
cat, ita fert, ut navem appli- geni, pulandus est, ut, cum ab
cueris; ut v. 377 appullt. eo copiae iii Cypro haberentur,
617. 618. Secundum versus earum auxilio adversus incolas
Iliad. /3, 820. 821. Sic Nym- insulae ipsc uleretur, quos in
pliarum partus ad fluminum ri- nova sibi scde, Salamine, paran-
pas collocant plerumque poetae. da alienos et infestos experieba-
Exempla dat Germanus. tur. v. Exc. XXIII ad li. v. Opi-
619 — 526. Teucer, a Troia mam Cyprum dixit, quam in
redux, a patre Telamone non prosa , opuleniam, et laude Je-
admissus (cf. Horat. I, 7, 21), rebat pro elVerre laudibus. 624.
cum Cyprum petiisset, accessissc iv^es PeUisgi , pro Acliivorum
186
P. VIRGILII MARONIS
Ipse hostis Teucros insigni laude ferebat, 625
Seque ortum antiqua Teucrorum ab stirpe volebat.
Quare agite, o tectis, iuvenes, succedite nostris.
Me quoque per multos similis fortuna lal)ores
lactatam hac demum voluit consistere terra.
Non ignara mali miseris succurrere disco. 630
Sic memorat: simul Aenean in regia ducit
Tecta ; siroul divom templis indicit lionorem.
Nec minus interea sociis ad litora mittit
626 ah Heins. e Medic. et aliis (sic e Parisiuis 2. 4. 7. 10- IVr.)
Olim a. (quod est in Rom. et Palat. JVr.) conf. ad Georg. I, 171. Aen.
VIII, 130. (vid. Q. V. I, 1. fir.) ah vel a deest plaue in frugm. Moret.
et Sprot. a stii pe videhat sec. Moret. 6^i^ u iuvenes , nostns s. tectis
Zulicli. o iui>enes, tectis quatuor alii : o nostris, i. s. t. Parrhas. [et tectis
Alb. fir.) 62S post inultos Dorvill. ed. lunt. 629 Aac deestMedic. (nempe
nou hac, sed ac in Medic. h. 1. exstat. /iy.) cunsidere Gud. tertius Moret.
pro div. lect. Hamburg. pr. et Bigot. (etiam Alb. If^r.) cf. v. 571.
Sed post iactatam melius consistere. 631 suh regia quart. Moret.
632 divom Heins. secundum Gudianum. divis Sprot. honores Montalb.
et pr. Humbuvg.
ducibus, etiam lioc licentius et
serioruni poetarurn graecoriun
exemplo; nam Homero Pelasgi
diversus ab Acliivis suiit popu-
lus. Teucrus, Troianos ; ab an-
tiquiore illo Teucro, a quo i)ar-
danus fuit exceptus, cum in ter-
ram Troianam e Samotbrace
traiecisset. v. Apollod. III, 12, 1,
et notae p. 738. 739. Ab liis
originem ducere videri volebat
Teucer Telamonius, proj)ter ma-
ternum genus, ut recte Serv.
Erat enim ex Hesione Laome-
dontis filia natus, quam Tela-
mon a sodali Hcrcule muneris
loco acceperat. \id. Sophocl. Ai.
1319 srjq.
630.NobiIissimus versus; gra-
vissima sententia; cuius, cum
v. 628. 629, vi j)ercepta, si ado-
lcscentem non voluplale gestire
videas, nae illum a j)oetaeIcclio-
ne stalim abigas, suadeo. Tur-
bas Burm. post Servium facit.
Sensus : ij)sa ovn aTtuoo/MKog,
ipsa tot adversa experta , ani-
mum babeo pronum ad succur-
rendum aliis, qui et ipsi fortu-
na adversa iactantur. disco, te-
neo , novi. Egregius liinc ad-
umbralus est locus Soplioclis in
Oed. Col. 560 Br. (v. 587) 81-
Saane, deivtjv ya^ xiv av tiq.
sq(i.
632. SLiiiul divum lcmplts in-
dicit hunorem. Si de supplica-
tione diis j)ropter felicem Aeneae
bospitis adventum decreta cum
Serv. , Donalo et Pompoiiio in-
telligimus, nec aliam lationeni
iniri j)osse video, a more antiqui
saeculi recedere dicendus est
j)oela ct deflectere ad suae aeta-
tis vitam. Nam, ut ex toto Ho-
mero salis constat, heroicis tem-
poribus hosj)itis adventu in do-
nio statim sacrum iit, caeditur
AENEIDOS LIB. I, 625-636 187
Viginli tauros, magnomm horreiitia ceiitum
Terga suum, pinguis centum cum matribus
agnos, 635
Munera laetitiamque dii.
634 Triginta alt. Hanib. in Sax. Exc. 365 centum pingues Montalh. cum
/n. Aa<?(fo.sesMenag. Ecl. 1,23. (^ultmialitterci voc.a£-«t)6-, quod mireris, trans-
fossa est in MedicL'0. /Fr.] 636 Geli. IX, 14 in illo versu nihil duhium est.,
guindiiscripseritpro diei: Muueralaetitiamque dii. Quod imperitiores, dei,
leguntab insolentia scilicet uocis istius ah/iorrentes. Sic autem dies dii a
vetenhus declinatum est, ut fames fami (igitur vetcres /ameA, /ame/ ?), per-
nicies pernicii, progeuies progenii, luxuries luxurii. Ita et legehat, monente
Heinsio, lulius Romauus in libello de Analogia, teste Sosipatro.^ Occur-
rit eadem lectio iu Servianis simul cum altera, die, id est, diei. Com-
memorat etiam Pompon. Sab. cura Gelliano loco (qui confereudus cnm
editis; habet v. c. extra dahantur , ubi nunc extr udebantur). N. Heius.,
ut hanc lectionem probaret, a se impetrare ncn poterat. Mihi tamen unice
vera videtur ; primum quidem, quod exquisitior illa lectio et eadem an-
tiquissimae auctoritatis , tum autem , quod lenius decurrit: mittit tauros,
sues , pecudes, munera laetitiamque diei; quibus diem tam faustum ac
festum exhilarareut, ut hospitalibus donis fieri mos _ erat , quam altera:
munera lat;titiamque dei: quocunque tandem modo Illam exponas. Mu-
nera laetitiamque dei alii iunguut, ut vinum munus et ydvo^ JlovvGOV,
XCCQHa Bciy.xov dictum sit; atque hoc puto leniorem oratlonem efficcre.
At alii cum Heiusio munera cum superioribus iungunt: mittit — munera,
simul cum his , luetitiam dei , h. e. vinum laetificum. _ Nolini quideiu
sensu abundare; dure tumen et lyrica potius audacia mihi ita dictum vi-
detur laetitia dei; ferrem laetitiam Bacchi. Aliter quoque ydvoq ^o-
TQvav, dnTiilov. Aliter etiam infra: Adsit laetitiae Bucchus dator,
V. 734. Ex quo Sillus Bacchi dona duxlsse videtur. _ Sane iu codd. fere
dei; sic ipse Romanus ; occurrit et in Serviauis , et iu Donati interpreta-
tione. Et sic iam Rufius Apronianus , raonente Pomponio Sabino (male
in ed. Lucii die excusum est), legerat; quod sine dubio ad eam recensio-
nem pertinet , e qua Mediceus codex prodiit : nam, cum iu eo ab mitio
de esset, / rubro adscriptum est , ut dei sit. Sunt tamen et codd., in
quibus alterum occurrit; nam Pierius tres illas lectiones sigillatim e codd.
laudat ; et die Dorv. Biae Parrhas. recepit quociue dn Brunck. V. C.
(Ouid singuli libri mss. exhlbeaut, non docent Editores; de^ tamen in
plerisque exstare videtur, quod de suis certe affirmat Pienus; de/ est
etiam in Lips. obl., in altero Lips. di supra picta liueola transyersa ; diei
Paris. 3- et 4. Sed dei, si quid in re adeo dubia statuere licet , non
potest legi, tum quod uon ita simpHciter posito dei nomme Baccbus
designandus erat; sensit hoc etiam lahnius ; tum quod munera, si quicl
a supra commemoratis diversum iudicare poeta voluit, aegre caret cc)pula.
Et manera si separas ab his laetit. d. et superioribus adjuugis, mirihce
friget. Tuetur tamen dei Bothius in Virgilio Virgiliano. Sed quidquul
victima et ex ca epulo sacro ho- 634. Horrentia setis seu pilis,
spes excii)itur. Veterein illum et terga suum pro suibus. \x\
herouui inoreui Vir^ilii exemplo tololocoanle oculospoela liabuil
deseruit Valer. Fl. 11, 650. 651. Odyss. -^, 59 scici. 636. Mittit
Simul ho.spila pandi Fe.sla lu- Dido pecudes cjuae pro munere
bel , Lemplisque .sacrus largilur sint, et quarum epulis dies Inia
onores.
riter exigalur : laeiiiiam dlei. So-
188 P. VIRGILU MAFiOINIS
Al doraus iiilerlor regali splendida luxu
Inslruitur, mediisque parant convivia tectis:
Arte laboratae vestes, ostroque superbo;
Ingens argentum mensis, caelataque in auro 640
Forlia facta patrum, series longissima rerum,
Per tot ducta viros antiquae ab origine gentis.
Aeneas (neque enim patrius consistere mentem
Passus amor) rapidum ad navis praemittit Achaten,
638. TECTis. 642. antiqua
amplecteris, illud fatebere, desiderari hic munditiem elegantiamque Vir-
gilianam; nam ne ilhid quidem munera diei et laetitia diei satis com-
mode dictum. Scilicet fato interclusus est poeta , quominus adurabratum
quasi et abiectum versiculum expleret perpoliretque. Ceterum si Ge. I,
208. die vera est lectio , ut putatur , eandem formam hic quoque re-
quiras; nisi forte ornatum ex eiusmodi varietate quaesisse Virgilium
existimabimus. /f>.) 639 nuperbae Hugen. a m. sec. interpolatrice.
642 Vulgatum ante erat antiquae ah origine gentis. At, quod nunc
cum Brunckio V. C. dedi, anticjua ab origine gentis, obtulerant Gu-
dianus a m. pr., duo vetustiores Rottend., tres alii c. fragm. Moret. et
quatuor Burmann. cum Goth. pr. Et sic Medic. Pierii et Longob. cum
aliis aliquot apud eum. quod equidem praefero tamquam doctius et
melius; et sic iam editi nonnulli habere videntur. [antiqua^ e Paris. 2.
et 9. In eiusmodi re plurimum tribuendum praestantiorum librorum au-
ctoritati; huic igitur obsecutus reduxi antiqaae. Accedit, qnod epithe-
tnn ad proximum voc. accommodasse librarii videntur , quod etiam facilius
fieri [loterat h. 1. ob eiisionem ; nec non similis compositionis recordatio li-
brarios in fraudem impellere potuit; cf. supravs. 372. infra 753. Ge. I\ , 236. ;
et vid. V. L. ad X, 179. /^>.) primaque ab o. pro diversa scriptura
in alt. Hamb. ducta suae antiqua ed. Ven. 643 mente apud Germa-
uum fuere , qui legerent. male. mentem omnes libri tuentur. Mens non
consistere, sed fluctuare , dicitur, quando curis et sollicitudinibus agita-
tur; uti et animus vel mens quassa , concussa , conquassata. [patruus erat
in Oudart. Wr.) 644 ad navem Oudart. transmittit Menag. pr. permittit
Moret. sec. et Graev. Burm. coui. remittit ; quod tamen metrum ferre nega-
bat Schrader. Emendatt. praef. p. XLIII. IV. At tenendnm , praemittere
lent sic gaudia dici de rebus sionem verbi peperit: sunt^ vel
quae faciunt, et Val. Fl. IV, 534. instruuntur. int. auteni vestes
Pliineus uova miratur gaudia stragulas purpureas niagna cuni
mensae. arte textas. Ostrum supe/bum,
637. lam CatuUus dixerat splendidum; inf. 697 et 700
LXI, 46 quacunque opulenia re- aulaea superha et ostrum stra-
cessit Regia — Tota domus ium. (pestes ostro superbo, vid.
gaiulei regali splendida gaza. V. L. ad III, 617. M^r.) 640.
cf. reliqua. luxu praeclare pro Vasa niagna argentea et aurea,
apparatu rcgali. 639. Brevita- caque caelata e more veteriun
tis, utpote in narratione, et poe- admodum frequentalo, et li. 1.
ticae elegantiae studiuui omis- quidem lactis maiorum Didonis
AENEIDOS LIB. I, 637 — 6ol
189
Ascanio ferat haec, ipsumque ad moenia ducal. 645
Omnis in Ascanio cari stat cura parentis.
Munera praeterea, Iliacis erepta ruinis,
Ferre iubet, pallam signis auroque rigentem,
Et circumlextum croceo velamen acantho,
Ornatus Argivae Helenae ; quos illa Mycenis, 650
Pergama quum peteret inconcessosqueHymenaeos,
poetis (lici ut JiQOTtsfiTtHV , nQoiivai, pro simpl. ntfinsiv. (At exemplis,
quae niiUa inveniri posse puto , hoc cdmprobandum erat , praemittere pro
simplici mittere dici a Lalinis. Servius : „Non praeniittit , nec enim sequi-
turipse; sed mittit p r a e rapidum.^'' Durissimum hoc. Mihi proprie lo-
qui ct ad vs. 633. respicere Virgilius videtur. IVr.) Achaten e Gramma-
ticis lirmavit Heins. vulgo Acliatem. 645 Ascanio ut ferat Vcn. ipsa-
que pr. Moret. a m. pr. secumque ad m. d. Parrhas. ad limina Menag.
pr. 646 stat cari Montalb. 649 circunitexto sec. Moret. achanto scri-
bunt nonnulli hic ut alibi. 650 Ornata Leid. f. ex ornamenta, 651 Bum
p. Meuag. pr. peteres Fabric. laudat.
anai^lyplio opere, seu extantibus
figuris, expressis; de quo qui-
deni constanlei' vaelare et cae-
latura dici observavi. (cf. ^n-
iiquar. Mhandl. P. II p. 135.)
{ingens h. 1. non magnitudinem,
sed copiam denotare Wunderli-
cliio mihique videtur. M^r.) At
ducta non ad opus e metallo, sed
ad tieriem spectat.
645. Ferat , nuntiet omnia
haec, quae accidissent, ut bene
iain Donat. et Servius, qui idem
bene illustrat. (I)e vs. 644. vid.
V. L. If^r.) In V. sequ. to sial
pro t.s/, vulgari verbo. cari pa-
iris , cpikov Tiarijog, h, 1. pro
amantis.
647 — 656. Apud Homerum
munei-a fere hiv7]icc hospitibus
advenis dantur ab iis, qui exci-
piuntj abeuntes isti remuneran-
tur, v. c. Val. Fl. I, 660, ubi cf.
not. Hoc loco iubet Aeneas
Achatem appoitare e navibus,
quae Didoni donet. palla si^nis
aurorjue rigens , intextis rerum
vel hominuin formis ex auro.
Laudant Pindari Isthm. VI, 58.
59 Oivobov.ov (pialciv %Qvaco tcz-
(fQiKvlav. Sed hoc illustraret
paieram aurcis signis horrenleni,
h. e. asperam signis extantibus.
Sed rigent vestes plenae ac den-
sae auro. Sic quoque Burm. Aen.
XI, 72 Tunc geniinas festes au-
roque ostroque rigentes Exiulit
Aeneas : quasDido-— ienuitelas
discreverat auro. rigentes togas
ex nostro duxit Claudian. J, 205.
Porro vs.649 circumlexium cio-
ceo velatnen acantJio, praetex-
tum acanthi foliis, oram ambien-
tibus. De acantho, [hranca ur-
sina,) vel capitulorum in colu-
mnis ornatu nobili hei-ba, v. ad
Ecl. III, 45, ubi in poculis an-
sae acantho circumlitae, ut apud
Ovid. jMet. XIII, 701 crateris os.
croceum quidem eius genus esl;
nam vulgare est flore albo. sal-
tem a semiiie luteo vix appellari
eum croceum puto ; quamquam
hoc vestes tingi olim potucre,
190
P. VIRGILII MARONIS
Exlulcrat, malris Ledae mirabile donum.
Praeterea sceptrum, Ilione quod gesserat olim,
Maxuma natarum Priami, colloque monile
Baccatum, et duplicem gemmis auroque coro-
nam. 655
652 Abstulerut alii , male. Commode laudat Biirm. ad Sueton, Ne-
ron. 49, nbi adde not. Rrnesti et Oudendorp. Sic fir. iKCpSQtiv. i^aiQeiv.
Odyss. f, 137 noXV oa' av ovdinozE TQoirjs t^Tjoar' 'Odvaatvg etc.
cf. Guell. 653 Ilionae, ut sit sceptruin Ilionae, habeut Meutel. pr. duo
Rotteud. et Leid., nec ab eo refugit Heins. Enimvero nimis nude poneren-
tur tum illa : <juod gesserat olim.
(luod e Schol. MSt. N. Ileins. ad 653. Habes sceptriun li. e.
Claudian. p. 180 b notavit. Cal- liastam vel scipionein, insigne
piirnius Ecl. IV, 68 rnlilum di- puellae regiae, ut onirino homi-
xit, ubi Tityrum vanlanlem ru- num genere vcl lionore insi-
iilo spargthaL acanllio Nals, et gnium. v. Stat. Tlieb.VI, 81. Sic
similiter, pulo, SiJonium Sta- ap. Luiip. Troad. l50 Hecuba
tius in loco ex nostro ex})resso Z/irjTtTQO} IlQLa<Aov 6i,?Qfi.dof.ievu
III Silv. I, 37, 38 JJic lihi (Her- cboros se relebiasse dicit. J/ione
cules) Sidonio celsuni pulvinar e Priami filiabus fuit. v. Excurs.
acaniho (b. e. cui intextus sit ex ad li. v.
purpura acantlms) Texilur , et 655. Coronam intelligo du-
.'iignis crescil lorus asper ehurnis. plici materia , h. e. diadema,
(Vestes apud Servium ex acan- nam de eo agitur, aureuni, gem-
tha vel acanthio, spinae gcnere, mis distinctum , quo in monu-
factae, bombycinis similes (v. mentis, inprimis Ilalorum, sae-
Plin. XXIV, 66), alienae sunt ab jie deas ornatas videas. Ovid.
h. 1.) relamen de peplo acci- Met. XIII, 704 Dant paleram,
piunt", Scrvius c;)W«c/<^;/i reddit; claramque auro gemmisque co-
torte (juod hoc inter feminea ve- ronam. necpie aliter dictum,
stimenta inprimis est lautum. quam ad Virgihi imitationem
Non satisfacit ; est «^i/^fjurov, (sententia tanien ex Homero ex-
vel KahmjQcc, qua caj)ut et ve- pressa Ihad. y, 470, 1.) apud
lari Pt, si coinpiicaielur , coma Valor. El. VI[[, 235, ubi Venus
religari poterat. Honierico vero Medeam ornol : ipsa suam du-
more V. 650 — 652 coinmenda- plicem Cjt/nrea coronam Do-
tur <T/a///f7i illud abllelena, in uaL ; nam ipse Flaccus sese in-
cuius nun\do fuerat. Abstule- terpretans subiicit: et arsuras
rat autem cum Helena CA{iyuy\v aiia cmn virgine gemmas ; et
''Eksvtjv latiore sensu, etsi Spar- paullo antecesserat similis for-
tanam, iain Honierus appellave- ma : i/)sa suas i/ii croceo suhte-
rat.) Paris nmltas vestes et or- mine vestes iuduit. Vix acce-
namenta, ;(ctin//A,t«, quae ipsa dam, si, ut interdum solet, <^/w-
cum Helena repetebant Achivi; plicem simphciter pro magna,
v. Iliad. y, 70 et al. praechira, accipias positam. Di-
AKNEIDOS LIB. I, 652 — 600 191
Hnec celeraiis, iler ad iiavis tendebal Achales.
At C} therea novas artis, nova pectore versat
Consiha: iit faciem mutatus et ora Cupido
Pro dulci Ascanio veniat, donisque furentem
Incendatreginam, atque ossihusinplicetignem ; 660
660. IGNEM.
656 Nec c. Goth. pr. Hac celerans ulter Mentel. a m. sec. : uude
Jcceleruns pr. Rottend. Montalb. Vratisl. Has celerans Oudart. Jscele-
rans tert. Moret. Vidcs, quam parum talibus variationibus sit tribuen-
dum. ( — 657. artes Medic. lVr>j 658 mutatusque Franc. 660 at-
que tenuit Heins. propter consensnm librorum editionumque vett. ac pr.
Moret. utque nonnullae edd. vide ad v. 298 et 486. (Mutanda fuit in his
interpnnclio; in Hi.e vs. 660. semicolon propuncto, vs. auteni 661. pnn-
ctum pro semicolo posui. Hoc enim dicit poeta: Nova consilia versat Ve-
nus , propter suspectam Tyriorum fidem. Eaque consilia ut exsequatur,
stimtdat hinonis invidia, augens cnram deae, sub nocte revertentem. Pnta
autem, deam illnd consilium diurno tcmpore cepisse ; sed quum noctis et
somni ope ad rem perliciendam indigeret, vid. vs. 691. et 726., tum demum
inceptum peregisse. JFr^
verso sensu gernmas coronas
Clauclian. X, 203 simpl. pro bi-
nis; etsi Gesn. ibi aliter. {gem-
mls aitroqiie : liic ablativus in-
dicat maleriani, e fjua quid fa-
ctum; sic. inlVa II, 765.: „Cra-
leresque auro solidi." III, 286.:
„Aere cavo clipeum." X, 784.:
„per orbem Aere cavum tri-
plici." , quibus locis usus est
eliam Ilgen. ad illushand. Cop.
vs. 30.; adde V, 663.: „abiete
puppes," i. e. a b i eg n a s. ff^r.)
657 sqq. Scilicet Venus, fdio
suo Aeneae timeifs, ne lunonis
fraude Didonis acPoenorum vo-
luntas mutelur, Didonem amore
eius inflammat; eodem metu im-
pulsa in nuptias consentit inf.
IV, 107 s<(q. Viderunt iam Ger-
manus et Ursinus, in toto Vene-
ris artificio et machinntione
Virgilium ante oculos babuisse
Apollonium, quem cf. lib. III, 7
sqq. : inpr. 25 sq. 112 sqq.
659.660. Do7u'sfure/i/em\\x
nisi dure admodum dicas ; quam-
vis V. 713 J:^xpleri mentem ne-
quit ardescitque tuendo. Melius
ut donis incendal reginam fu-
renlem, ut amore fural ; quo
Servii interprctatio spertat: qui
siinili raodo accipit dictum IV,
22. animumque lahantem Im-
pulit, {^GC donisfnrentem, nec
donis incendat , ut m e r e t r i -
culam, iunjri posse scribit la-
cob. ad Lucil. Aetn. vs. 112.;
abiativo donis lioc significari:
duni dona ajfert. Quam ratio-
nem etsi a poelici sermonis in-
dole liaud abliorrere arbitror,
non egemus tamen liis artibus
h. I. Non ignorabat Virgilius,
quam velienienter muliebris ani-
mus, etiam abenissimus a mere-
tricio more, donorum splendore
et praestantia conimoveri soleat:
— infra dc eadem Didone vs.
714.: „et pariter puero donis-
192
P. VIPiGlLIl MARONIS
Quippe (iomum timet ambiguam Tyriosque biliii-
guis.
Urit atrox luno, et sub noctem cura recursat.
Ergo his aligerum dictis adfatur Amorem:
Nate , meae vires, mea magna potentia solus,
661. BILINGUIS; 664. POTENTIA,
662 reversat Franc. v. IV, 3. 663 Ergo quisGoih. pr. dictis compellat
un. Giielph. in Sax. coll. 664 mea regna sec. Kottend. 665 vide anprae-
stet interpungere : — potentia; solus — (sic inMediceo interpungitur, et hoc
multi sequuntur, in quibus Ruaeus et Wakefield.; de Servio non satis con-
stat. Sed mihi videtur ilhid solus ad subiecti versus sententiani non modo
necessarinm non esse, sed etiani, maxime ob ttla Tjphoi a, exile et lan-
guidum; nec placet ^o/m* repetito vocativo Nate praepositum , quo voca-
tivo, si ista distinctio admittitur, nescio an libentius careamus. Hinc Oinisi
comma, quo Heynius voc. solus a praegressis separaverat, Sic egregie
etiam superiori sententiae consultum videtur : Quantumvis magna habeatur
vis ac potentia mea, tamen tuo solius numine nititur; nuUa est sine te. Et
solua nominandi casu ex ipsius linguae lege dixit poeta ; is enim casus
praecedenti vocativo ita subiicitur, ut appellationis causam contineat,
hunc in modum : Nate, quies, s. Tsate , es enim. Accedit, qiiod solus
est in iis vocc, quae carere vocativo videntur. Vid. Bauer. ad Sanct. Mi-
nerv. 1. II. c. VI. pag. 231. sq. /AV.)
que movetur." — Quibus incen-
sa mulier nihil miruni est si fa-
cile etiani ad amorem eius sese
applicat, qui ea munera obtulit;
nec luc, in poemate, homines de
stoa quaerendi. Itaque iunge
donis incendal. IUud autem/a-
rentem ad utrumquc enunciatum
hoc modo referendum est: in-
cendat reginam et implicet
ignem , ut furat. JVr.^ ossi-
bus implicet ignem, exquisitiore
forma, quam ossa implicel igni,
h. e. ipsis ossibus ac medullis (ut
de amore loqui mos est, v. Cer-
da et al.) llammas inserere, im-
mittere, insinuare: pro vulgari,
admovere : dictum , ut involve-
re omnia Jlammis , incendio ;
quoniam etiam in vulgari ora-
tione Jlamma involvit domum.
(Ad constructionem ossihus im-
plicare ignem conf. Cic. de Di-
vin. I, 36.: Dii vim suam na-
turis hominum implicant , h. e.
penitus immittunt. Eodem sen-
su dici : ossa implicare igne me
fugit. fVch^ Quod autem do-
nis mox aflerendis tantopere
confidit V^enus, quodque Dido
regina, quae cum thesauris ef-
fossis Tyro fugcrat (v. 358. 363),
donis illis tantopeve movetur
(709 sqq.), ofTendebat Schrade-
rum, acutum poetarum iudicem.
Scilicet artem , qua elaborata
erant, palla , velamen et reli-
qua, et auctorem muneris, Ae-
neam , in illis inprimis probari
putabimus.
661. 662. Domum amhiguam
Serv. incertam, in qua habitat
mutabilis feniina; dure, meo
quidem sensu. Malim domum
pro stirpe, gente, Didonis dictam
et ad fraudulentum Pygmalionis
AENEIDOS LIB. I, 661 — 668
Nate , patris siimmi qui tela T} phoia temiiis,
Ad te confngio, et siipplex tiia uumina posco.
Frater ut Aeneas pelago tuus omnia circum
Litora iactetur, odiis lunonis iniquae,
193
665
665 Tjplwea omnes , ipse Medic. c. fragm. Vatic. Tvqxatvg, Tv-
cpcoeiog, ut Jx^XXtvg , 'AxLXlnog, 'OQCpivg, "OQcpBiog. Diibito equidem,
an hoc e ex si natum a poeta corripiatur. cf. sup. ad v. 201. (ubi vid.
etiam, quae ego notavi. /fr.) Apud Serv. multi , Tjplioia; hoc est ve-
rius : ut ductum sit a Tjphos , Tvcpcog, uude TvcpcaLog, itaque cum Brun-
ckio recepi. In Franciauo erat Tjphea et superscr. 07i, Tjphonea--, debe-
bat saltem Tjphonia, ut est in Goth. sec. Apud Claudian. de R. Pros. III,
183 Tjphoia recte expressum in Heins., male Tjphoeia'\n aliis , adversus
metrum: Tvcpcariiog. Q^^ et deest iu binis. tua munera duo alii ap.
Burm. luinina Gotli. tert. omnia solito errore. 668 iacteturque , ma-
xima codd. pars apud Pierium, Heins. et Burm., atque adeo ipsi INIedic.
Rom. et fragm. Vatic, iu quo tamen forte a m. sec. (nempe in eo que su-
perscriptum est. //">.) Etiam sic Servii Codices exhibebaut. iacteturque
dolis Voss. pr. iactatusque fioth. sec. omnia a prava manu , quae caven-
dum esse putabat, ne ultima in iactetur Jaboraret. {iacteturque etiam Alb.
et Lips. utq. ; iactetur Paris. 4. 10. et Palat. Vitium aliquod adhuc resi-
dere iu his verbis videtur ; vid. Q. V. XII, 13. //->.) lunonis acerbae
Longob. Pierii et fragm. Vatic. a m. pr. Similis commutatio a Burm. no-
tata lib. XI, 587.
ingeiiium respici. Locus Aen.
IV, 96, 97 aliler se liabet. Recte
itaque iungitur ipsius adeo po-
puli ingeniuni, Tj?-iosque hilin-
gues eodem sensu, h, e, fallaces,
non enim cadit in poetam , ut
niixtum advenarum Pboenicmn
et Afrorum indigenarum signifl-
cet. Urit infesta Juno, cogita-
tio de lunonis in Aeneam odiis
et consibis eam cruciat, suh no-
ctem: nariatum de dea secun-
dum bumanum morem, quo no-
cte ingruente curae recrude-
scunt. Vesperi baec geruntur.
V. inf. 726. (vid. V. L. ad vs.
660. rrr.)
664 — 666. ^leae pires, mea
magna poieniia, splendide pro,
per quem ego valeo et polens
sum. (vid. V. L. ad b. 1. irr.)
Petiere binc alii, ut Statius ISilv.
II, 137 tu, inea summa poteslas ;
VlRGIL. TOM. II.
adde Ovid. V Met. 365, quod a
poeta forte graeco V^irgiHus sum-
serat. Paullo abter fibi patrum
G&kvog, robur. dicunturj unde
et Tragicorum vox Ivig ducta
esse videtiu- de fllio: v. c. Eurip.
Troad. 570 Astyanax "EKTOQog
Ivig. Contemtus, quo Amor lo-
vis fubnina babet, elegans poe-
tarum et artificum veteruin lu-
sus, suavi cum varietate expres-
sus passim occurrit , etiam in
gemmis, fractis quoque teHs, v.
c. Mus. Flor. T. II t. 16, 1. tela
Typhoia , quibus lupiter usus
est in Typlioeum. Pomponius
Sabinus Attneaea reddit, qua-
tenus Aetna, Cyclopum, qui ful-
mina fabricantur, officina, Ty-
pboei pectori imposita esse a
nonnullis dicta. Typhois Ae-
ina Ovid. Ep. XV, 1 1. — tva nu-
mina pcsco, tuam opem et au-
13
194
P. VlRGILIl MARONIS
Nota tibi; et nostro doluisti saepe dolore.
Hunc Phoenissa tenetDido,blandisque rnoralur 670
Vocibus; etvereor, quo se lunonia vertanl
Hospitia: haud tanto cessabit cardine rerum.
Quocirca capere ante dolis et cingere flamma
Reginam meditor, ne quo se numine mutet,
Sed magno Aeneae mecum teneatur amore. 675
Qua facere id possis, nostram nunc adcipe men-
tem:
670 Nunc alii scripti et editi apud Pier. Heins. et Burm. et sic fragm.
Vatic. a m. pr. et habet , quo placeat. (sed potJores libri , ut ait Heinsius,
cum ipso Mediceo tuentur hunc; et recte hoc editnr, vid. Q. V. XX, 6, a.
Wakefieldius tamen nunc recepit. If^r.) 671 ITeins. coni. ut vereor.
Heumannus o!im : At v. (bene et:, vid. Q. V. XXXV, 7, e. Wr^ 673
quodcirca Bigot. arte Oudart. et Leid. un. Jlaminis sec. Moret. ( — 674.
Colon, quod crat in fine versus , in conmia mutavi, ut e praegresso ne re-
petatur ut: sed ut teneatur. //^>.) 675 Jpnean Medic. a m. pr. me^
cum Aeneae Sprot. mecum magno Aeneae Moret. sec. 676 Quo ali-
quot apud Pierium et Heins., qui coni. qui. Quo facile Zidich. a m. pr.
quam Gudlan. a m. sec. addita intp. prout vel quomodo. v. Georg. llf,
309. quid Leid. ; sed recte qua, qua via et ratione, tuentur Heins. et
Burm. posses Romanus.
xilium, quod per poiendam et
numeri declarat.
667 — 672. Noia tibi sunt, ut
Giaeci pro , notum tibi est,
quemadmodum Aeneas fr. (Talia
nec pedestres e serioribus scri-
ptoribus repudiarunt. Plin. Pan-
eg. c, 54. : -An prona parvaque
sunt ad aemulandum, ({uod ne-
mo incolumitatem iurpitudine
rependil? H^ch.) Magna aulem
cum arte et cum dilectu singula
orationis membra sunt efficta;
ut illud: frater tuus. 670. Ad-
umbratum putant ex notis verss.
Odyss. «, bS — 58, ubi Ulysses
similiter a Calypso retinetur.
671. 672. Sollicita est Venus et
metuit, ne bospitium hoc Ae-
neae in lunonia urbe ad eius
exitium vertat (cf. IV, 96 etc),
lunonis in Aeneam odiis. tajito
canline rerum , in artioulo, a-
xui/, in tanto rerum momento,
dum res sumina agitur, an Tro-
iani ab Italia fatalique regno
averti possint, illa sc. luno non
ces.sabit , sed novas adversus
Aonearn macliinas parabil, quo
eum perdat.
673. Ciiigere Jlamma ; ut X,
119 moenia cingere Jlammis.
Sic flamma involvere ., circum-
dare. b. 1. amore, ut amore ir-
retiti, illaqueati, tenentur. m
quo se numine mutet : ne luno-
nis macliinatione aliqua animus
eius mutetur. cf. ad I, 8. (sed iste
versus niliil ad liunc explican-
dum affert. // >.) 675. ^ed ma-
gno Aeneae mecum teneatur
amore. lungenda: teneatur me-
cum, ut magno pro epitlieto or-
nante sit ; ita sensus esto : (vei--
ba „Iungenda — e.s/o " oraissa
velim. TVr.) amet Dido Aeneam,
AENEIDOS LIB. I, 669 — 681
195
Regius adcitu cari genitoris ad urbem
Sidoniam puer ire parat, mea maxima cura,
Dona ferens, pelago et flammis restantia Troiae:
Hunc ego, sopitum somno, super alta Cythera, 680
Aut super Idalium, sacrata sede recondam,
677 accitus fragm. Vatic. 678 piier ille pr. Hamb. 679 et ab-
est a Dorvill. 680 Nunc ego fragm. Moret. ut snp. 670. (vid. Q. V.
XX, 4. extr. frr.) Citheron Parrhas. 681 Idaliam Bigot. sec. et Rot-
tend. tert., scilicet ut conveniret cum v. 693 Idaliae lucos; sed v. not.
Idalia Goth. alter. secreta Leid. et pr. Hamburg. reponam Sprot.
a m. pr.
quem ego aiiio, tueor, lamquam
mater. Iii Serviauis allera oc-
currit interpretatio j meciim, per
rneos amores , 7ne adnilente (h.
6. per me), quam et Cerda am-
plexus est. Laudatur IV Aen.
115 Mecum eiit iste lahor, \x. e.
apud me, fiet per me, meus erit.
ad quem loc. vide notam. Silius
VIII, 330 mecum erlt haec pror-
sus pietas , L. e. aderit, inerit
milii. Lenior ratio habenda est
prior.
677. Ascaniiis designatur per
regium puerum , quatenus Rex
Aeneas saepe dictus. [adciiu.
Frequentes eiusmodi ablativi
apud. Tacitum; vid. Hist. I, 9.;
missu Galbae A. ViteUius ad-
erat. et 43. Adde Ann. H, 43.
TVch.') maxima cura , h. e.
amor, cai-us Veneri. [mea ma-
xima cura : otiosa haec, siquid
sentio, et quae abesse maUs.
Eiusmodi tamen additamenta
otiosa etiam alibi in Aeneide de-
prehendisse mihi visus sum, ut
supra vs. 245. sq. infra III, 52.:
„cingique urbcm obsidione vide-
ret." V, 158.: „et longa sulcant
vada salsa carina. " VIII , 95. :
„variisque teguntur Arboribus."
X, 243. : „atque oras ambiit au-
ro." XII, 563.: „ne scuta aut
spicula densi Deponunt." Ex
aho sunt maximam partem ge-
nere, quae lahnius ad Vlfl, 677
attuHt. //>.) 679.0^.647. 680.
Inf. X, 86 I^st Paphus, Idaliuirir-
que tihi, sunt alta Cjthera, Cy-
thera, t« Kv&7]Qa, insula ipsa,
Laconicae obiecta, h. 1. alta,
utpote in.sula, vel quatenus mon-
tosa est, hinc ctiam super; nisi
forte ahquis montes in ea desi-
gnari maht , ut et Idahum to
'iSdkiov oQog in Cypro j et se-
quuiitur utique v. 692 «^^i Jda-
liae luci ; etsi et ipsa urbs Ida-
lium , TO 'idaXiov. v. Stephan.
h. V., quae paullo post 693 /da-
lia, 'idaXia ^fOQa^ut Venus Ida-
lia, dicta. Urbem saltem altero
loco intelligas X, 86, quia cum
Papho Idahum memoratur; et
ante v. 51 erat: Est Amathus,
est celsa mihi Paphos atque Cy~
ihera , Idaliaeque domus. Sic
r6lyoi Y.a\ 'iScdiov ap. Theocr.
XV, 101. Erat autem templum
in monte positum. cf. Strab.
XIV, p. 1001 c. cum nota Ca-
saub. (urbem et montem intel-
lige ap. Bion. Idyll. I, 36. 37, ut
expedias interpretes). Sed su-
per alta Cyihera , pro, super
13 *
196
P. VIRGILII MARONIS
Ne qua scire dolos, mediusve occurrere possit;
Tu faciem illius noctem non amplius unam
Falle dolo, et notos pueri puer indue vultus:
Ut, quum te gremio adcipiet laetissima Dido 685
Regalis inter mensas laticemque Lyaeum,
Quum dabit amplexus atque oscula dulcia figet,
Occultum inspires ignem, fallasque veneno.
Paret Amor dictis carae genetricis, et alas
Exuit, et gressu gaudens incedit luli. 690
At Venus Ascanio placidam per membra quielem
682 ne quis multi ap. Burm. (etiam Alb. Wr^ mediuscjue Hamburg.
alter. 683 ipsius pr. Moret. 685 Et Goth. tert. ut te cuin iiniis Guel-
pherb. in Sax. collect. accipiat sec. Mnret. male. 686 Regales epulas
inter Montalb. 688 obscurum alter Hamburg. fallax(jue venenum ed.
Venet., non infelici errore. 690 et vultu Schol. Stat. II Theb. 96. gressu
gradiens Sprot. a m. pr. incessit Dorvill. 691 placitam sollenni vitio
aliquot ap. Pier.
Cytlieris (ut I, 295 sedens siiper
armd) , est pro in : ut vtisq si-
mili modo dictum occuriit. Ni-
si malis ad motum referre , ut
lateat notio tov ahduclum super
CyLliera et Idalium. {super pro
in et ad de locis altioribus, edi-
tioribus, haud infrequensj sic
Ovid. Met. XV, 875.; ,,super al-
ta perennis Astra ferar. " Aen.
VI, 203. 515. Liv. XXI, 5.:
„castris super ripam positis."
Contra de Lumili loco, ut de
valle, suh dicitur : Aen. IX, 244. :
„Vidimus obscuris primam sub
vallibus urbem. " vid. etiam
Not. ad Ge. U, 157. Bacli. ad
TibuU. II, 3, 21. Reisig. ad Oe-
dip. Col. vs. 666. Sic etiam per
pro m, de loco amplo, ut Aen.
VI, 743.: „exinde per amplum
Mitlimur Elysium." — sopilum
somno illustrat Wakef. ad Lu-
cret. IV, 455. Wr^ sacrata se-
de , iv rs^hei. ut Erechtlieus
abditus erat in Minervae sacra-
rio (II. /3, 549) auL Phaethon in
Veneris templo ap, Hesiod.
Theog. 990. 682. ne qua, ra-
tione ac viaj scire pro rescire
dictum. medius occurrere , in
medio negotio , sup. 348 Quos
inter medius venit furor. h. 1.
de eo, qui impedimenlunt alTert.
6b3. faciem falle, meiitire, si-
mula, falsam exhibe. cf. Ger-
man, facies pro Loto corpore et
habitu. v. h. I. Burni. cf. v. 658.
notos i-ultus , ex more poeLa-
rum, de vultu cuiusque suo, ac
proprio. 686. laticem Lyaeum
pro vulgari: latex Lyaei. Sed
poeLarum more pro derivato
adiectivo, latex Lyaeius, quod
ipsum vix usus ferret, poniLur.
688. inspires ignem , nonne
paullo durius hoc? et iungitur
etiam nova rei imago : fallas-
qae veneno , h. e. pcr fraudem
veneimm ei instilles. Quod au-
lem hoc ila adstruit poeta , ut
Didoncm inter convivii hilarita-
AENEIDOS LIB. I, 682 — 700 197
Iiirigat, et fotum gremio dea tollit iii aitos
Idaliae lucos : ubi mollis amaracus illum
Floribus et dulci adspirans conplectitur umbra.
lamque ibat, dicto parens, et dona Cupido 695
Regia portabat Tyriis, duce laetus Achate.
Quum venit, aulaeis iam se regina superbis
Aurea conposuit sponda mediamque locavit;
lam pater Aeneas, et iam Troiana iuventus
Conveniunt, stratoque super discumbitur ostro. 700
698. AUBEA LOCAVIT.
699. Iam pater
700. CONVENIUNT .
694 floridus et amplcctitur Zulich. cnm Parrhas. 697 convemt
Gotla. tert. , sed in eo fere semper con pro cum. 699 Muhm cum su-
perioribus iungere : Cum venU , a. iam se regina s. composuit - lum pa-
ter A. conveniunt, h. e. iam etiam p. (hoc cum lahnio secutus sum. // r.)
700 convenient Rom. a m. pr. decumbitur Commehn. st.ructo<jue ciX. pr.
iddePierium, uude male adscriptun^Pompomo m edit. Basil. Lucn.
Burmanni.
tein, qiiae animum relaxat,
amore inflaminet, nalurae Im-
manae convenienter commini-
scilur.
690 — 694. Gaiidens suavi-
ler adiectum ut alias, laetus pa-
rety h. e, lubens, eL mox 696
duce laetus Achale. — quielem
irrigat , ut somnum infundere,
et, vulgatiore ratione , perfwi-
dere somno , iirigare memhra
quieie , liabet ab antiquioribus
poetis, Lucretio et Furio Antia-
te, apud Macrob. VI, 1. Et lii
duxere ex Homerlco ln\ ykvr.vv
vnv(yv e'ievcv. TteQi 8' afijSQoGiog
TiExvd-' vTivog. Nata autem lo-
qucndi forma ex notione humo-
ris, forte a rore ducta, quo lier-
bae perfunduntur , primum 7zo-
cii, tum so/nno adiunctaj unde
vYQog VTtvog. {liquidus dictus
V:il. Flacco IV, 16. ubi vid.Wa-
gner. Ifr.) Ex eo ipso artifi-
cum ratio ducta, quod Somnus
cornu defundit quielem vel so-
mnia; non inverse, ut vulgo
creditur. (Haec aliena. Con-
structio vocis in-igare, de cuius
significatu ad Ge. IV, 115. agi-
tur, est eadem ac verborum dif-
fimdere per, didere per. IVch.)
692. fotum gremio, ornatius
quam, positum. haerent inter-
pretes. cf. 718 interdum gremio
fovet. amaracus , sampsuchum
vel maiorana, quae iiiter coro-
r.arias est. v. Pfin. XXT, 11 s. 35.
39 in Cjpro laudatissimum et
odoratissimum, ibid. c. 22 s. 93,
et, ut umhram li. 1. efficiat, lu-
xuriantius ibi nasci debet. Sua-
viter autem singula in v. 693.
694. coinplectitur adspirans, ad-
halando odores, ?J(5i;7n'OV?. 695.
696. ViK^e laetus A. ornate pro
habens ducem. cf 690.
697. 698. Accumbebat iani
108 P. VIRGILII MARONIS
Dant fainuli manibus lymphas, Cereremque cani-
stris
Expediunt, tonsisque ferunt mantelia villis.
701 Bant manihus famuli Medic. (hic iitique: Bant m. famulae) Gu-
dianus cum al. optimis ; item Romanus , Lougob. aliique Pieriani ; ^ adde
quos Cuninghamus laudat. Vulgatum ordinem retinuisse Heins. videtur
Prisciani auctoritate raotus. [d. fam. man. l. etium Palat. Lips. utq. et
membr. Brunckii ; d. man. fam. l. Paris. 3. et 8. cum Sangall. Memorabi-
lis est lectio famulae a Fogginio exhibita , ab Heinsio non commemorata.
Et apud Homerum tum KriQVAtg, Od. I, 147., tum Sfiooal, Od. I, 136.
VH, 172., aquam ad manus lavandas ministrant. Apud Piomanos quae
consuetudo obtinuerit, non pro certo affirmaverim ; servos tamen aquani
ad hunc usum ministrare video apud Petron. cap. 31. Atque ea lectio, nisi
e vs. 703. orta videri possit, recipienda foret; facillime euim in hac com-
positione famulae Ifmphas sonus proximae syllabae decipere potuit libra-
rios; vid. V. L. ad vs. 104. Sed etsi codices praestantissimi auctores
sunt, ut, nihil reveriti ro Kay.6 cp cov ov , in quo fortasse causa traiectionis
latet, famuli lymphas , hoc ordine, scribamus, quod fecit lahnius, tamen,
non quo Prisciano tantum tribuam , sed quia is , quem Heinsius, Burm.,
Heynius servaverunt, naturalis verborum ordo videtur, nolni eum mutare.
JFr.) Dant f. Ijmphas manibus Hamb. pr. (et Alb. /Fr.) lympham
Hamb. sec. 702 tunsis Medic. mantelia Heins. post Pierium cum ve-
tustiss. Piom. Medic. aliisque. mantillia Ed. Ven. Vulgo mantilia. (sic
etiam 3. 4. 9. //^>.) v. Georg. IV, 377. (In Medic. primo scriptum fuerat
mantilia\ sed Ge. IV, 377. mantelia. JVr.)
mensae in loro Dido, cuni falsus 243. Aen. VII , 609. : „Centuin
lulus advenit. Aulaea sunt ve- aerei claudunt vectes. " fVr^
stes stragulae: v. 639, spondae Dicta autem sponda exquisitius
et toro inieclae; et subiicitur quam lectus. mei/iamtji/e locat^it,
sponda. Alia sunt aulaea Georg. inter Aeneam et falsum lulum,
III, 25. Cerda cum aliis de velis in triclinio , aiunt. Copiose ex-
appensis, quae proprie aidaea ; planat Cerda. Verba tamen tan-
ut Horat. II Sat. 8, 54. sub qui- tum boc suppedilant : eam con-
bus torus eius collocatus fuerit. sedisse in lecto ; et mediam se
— se composuit , pulcre pro locapit ad poeticum sermonem
consedit. sponda aurea iungen- referendum. Sunt quoque mox
dum, ne 6770/zf^/a nude sit posita. sedesTroianorum diversae. 699.
(Eandem synizesiu etiam VII, 700. Strato oslro , super toro
190. admissam statuunt; et au- purpurea veste, stragula, strato.
reo atque aureis aliquoties bisyl- cf. 639.
laba sunt apud Virgilium, sem- 701. 702. {(jiie — que, i. e.
per tamen in extremo versu col- alii — alii; vid. Q. V. XXXIIII,
locala, quae cst propria synize- 1. Sic apparet, non esse, quod
seo5 sedesj cui kMneii ctiam in cuipiam videri possit, perver-
prJma sede locum essc, probaL sum sententiarmii ordinem. /F>-.)
Aen. VI, 280.: „Ferroique Eu- Post discubitum hoc loco (etsi
menidum thalami." adde Ge. IV. non semper, quod Intpp. volunt,
AENEIDOS LIB. I, 701—704 199
Quinquaginta inlus famulae, quibus ordine longam
Cura penum struere, et flammis adolere Penatcs;
703. LONGO. 704. Penates.
703 loTigam penum a Virgilio dictan. , Carisins lib. I Instit. auctor
est. Duplex scriptura iam Gellii aetute tircumlata est. v. N. A. IV, c. 1.
lonsam penum expressit etiam Ausonius. Donatum et Servium frustra lau-
dat Ge. Fabric. Retiuuit tamen Heins. ordme lungo praeclare , propter
codd. consensum, et Nonii IVlarcelli Eiigraphiique auctoritatem. Adde
ctiara poeticam rationem , tjuod ordine longo gravius ac dignius dictum.
(Verba Gellii haec suut: „Memiuisti euim , credo, ciuaeri solitum , quid
Virgilius dixerit, penum mstruere vel longam vel longo ordine. U trum-
que enim protecto scis 1 egi s ol itum, " Qui locus nos dubitare
uon sinit, quiu Gellii aetate in multis codd. Virgilii altera illa lectio lon-
Tam reperta sit. Ouae res multum valere ad intVingendam etiam optmio-
n.m Mss. fidem videri possit; uam quum in nullo iam codice longam ex-
stet, uon immerito quis suspicetur , unius tantum famdiae superesse codi-
ces. Sed eadem causa, quae antiquissimos libros , iacile etiam recentiores
corrumpere hic potuit. Vix enim licet dubitare , qum genumum sit lon~
<Tam. Neque enim uUa potest causa cogitari , quare quis longo mutaverrt
fn longam-, contra proclive fuit , longam in Ivngo convertere; primum,
quod ita solent librarii adiectiva ad genus vel numerum proximi substan-
tivi accommodiu-e; vid. Q. V. VIIII, L; tum eosdem fallere potuit tamilia-
ris illa Virgilio locutio ordine longo; cfr. vs. 395. H, 766. VI, 482. /54.
Vlll 722 XI 144. quibus ipsis locis Heinsius ad vulgatam detendendam
abutitur;'similium autem dictionum recordatio fecunda vitioruni parens;
vid V L. ad Ge. IV, 4. Nunc video , longam legi etiam in Palat., quod
uon erat praetereundum Heynio. lam ordine , uti Servius praec.pit, cum
verbo struere iungendum , i- e. certa quadam ratioue , ut. debet hen bene
et recte; recte et ordine iungitur apud Cic. Verr. V, 84. Liv. XXXUi, l^.
et alias; vid. etiam Parei Lex. Plaut. sub. voc. Ordine. Longa autem
nenus est: per longam seriem disposita. fyr.) instruere porio legitur
apud Gell. 1. c. (huius quidem instruere parum tuta hdes ; nam n.s. memo-
ria fefellit Gellium, praepositio ex praegressa m nasci potuit. fl^ r.)
ita veterunt nios ferebat. v. Od. quod pressius sequitur nosler
8 52 sq. 77, 172) aqua aflerlur Aen. VIII, 180, 181.
ad aianus lavandasi afleruntur 703.704. In interiore aedium
ad eas terj^endas (non ad mensas parte erant femmae, quae pa-
integendas, ut quidam commen- nem in camstns struerent, ut
tantur; lioc enim ut ne opus circumferretur et d.stnbueretur
esset, mensas cum ipsis ferculis convivis: quod v. 701. liebat.
tolli mos erat) xa^Oftaxr^a lae- Nam hoc est, ns curam fuisse,
via ac mollia (v. ad Georg. IV, struere penum. In fraudem me
377) sinmlque instruitur mensa induxerat Favonm d.sputalio
pane e canistris depromto et ap- apud Gellmm IV, 1, ut redcle-
posito. Apud Homerum panis rem: instruere et adornare edu-
quippe crustae vel placentaeno- lia ac cibos. Ennnvero versa-
slr.e similior) in canistris appo- mur Inc in poeta epico et ui v.-
nitur, ul Odyss. a, l47 et al., la heroica. /ongo orJine , quo-
200
P. VIRGILII MARONIS
Centum aliae,tolicIemque pares aetate miiiislri, 705
Qui dapibus mensas onerent, et pocula ponant.
706. ONERANT PO^UNT
706 Antea onerent. ponant. Sed onerant. ponunt. Rom. cum ple-
risque aliis pervetustis Pierli, quod recte illi probatur, tamquam quod
nescio quid picturatins habeat , quum res ipsa ita geri videatur. Scilicet
omnino hoc in Marone observare licet (vide v. c. IV, 27) ; recedit ille ab
hac consequentia temporum, cui tantopere studebat Cicero, ut ex qua
dicendum esset , quod antea hic editum erat : Centum ministri sunt, qui
— nnerent et ponant. (Recte vero lahnius ad Aen. V, 347. : _ „Quae Hey-
■ '■ '^' * in his scribendum
nius de formula sunt qui disputat, monens Ciceroni
niain L. numero. (vid. V. L.
ff'r.) (respexisse poeta putatur
Odyss. ■>?, 105 sq. de Alcinoi re-
oia, cuius convivium expressit
foco ignis incendi solitus sit?
Nou sane frigoris dcpellendi
caussa; nec ad carnes cocjuen-
das ; verum perpetuus ille,
seqq. ex Odyss. -^, 57 sq.) et etiam per sequiora tempora, re
flammis adulere Petiates. Pena
les aut pro aris ac focis, aut pro
ipso penetrali, omninoque pro
domo accipi possunt. lam eus
adulere jlammis dixit Virgilius
poetico orationis more, pro,
llammas adolere in Penatibus, s.
aedibus, li. e. in aris ad Penates.
ut VII, 71 casLis adulet dum al-
taria taedis pro taedas iii altari,
exquisitiore rationc, ut passim
alibi, adulere fucus et alia. Eo-
dem modo Ge. IV, 378. 379
Panchaeis adolescunt ignibus
arae : \\. e. tura in aris adole-
scunt vel ardent. (vid. tamen
ibi Not. TVr.) Statius, qui to-
tum h. 1. expressit, sed, ut so-
let, ad fastidium usque produ-
ctis singulis reruin jnomentis I
Theb. 512 sqq., ait: adulere fu-
cus , epulasque recenies instau-
rare , iuhei. Adulere fucos
etiam Siiius dixit XI, 278 in lo-
co, qui et ipse ex noslro est ad-
umbratus; quod iain ante Cer-
dam vidit Pomponius. lam au-
lem quaeras, quorsum , in vita
utiquc beroica, intcr epulas in
ligiosus mos fuit, ut in festis sal-
tem epulis focus igni luceret, in
deorum utique lionorem, Pena-
tiuin maxime vel Genii vel La-
ris; facta quoque in focum li-
batione vini, seu ture creinato ;
lieroica vita etiam carnis prosectis
in ignem iniectis, l)e ture testatur
locus e Ge. IV, 378. 379 excitatus.
In explicando voc. adolere nu-
gantur Grammatici. Videtur olere
ab initio omnino notionem au-
gendi liabuisse, sed substitisse
taiidem in uno rerum genere,
quod incrementum liabet con-
tinuum , seu quod continuatur,
scilicet flammae in fomite nulri-
tae; unde adulere est cremarc;
tum fumi et odoris ex cremata
victimac carne vel ture; unde
ulere est odorem emittere. Non-
nulla de Lis iam in Perizon. ad
Sanct. p. 757 occurrere video.
(vid. tamen Not ad Ge. IV, 379.
JVr.)
705. 706. Ducentis aliis mini-
sterium dapum et vini apponen-
di mandatum. pares aetate, int.
pueros, ex moie. Valer. Fl. II,
AENEIDOS LIB. I, 705 — 710
201
Nec iion et T}Tli per limina laeta frequentes
Convenere, toris iussi discumbere pictis.
Mirantur dona Aeneae ; mirantur lulum,
Flagrantesque dei voltus, simulataque verba, 710
fuisse Centum jnbiistri sunt qui onerent , ea non omnino vera sunt. Me-
Hora dederunt Gernhard. et Beier. ad Cic. de Offic. I, 2, 5." ff r.) dapi-
bus onerant iidem ; et Giphan. Indic. Luoret. p. 462 e scriptis vindicat.
onerant et ponunt etiam Ald. pr, Parrhas. c. Goth. pr. et tertio. onerant
et ponant ed. Ven. lunt. Aldd. (Tota haec res pendet c codicum aucto-
ntate. Indicativos praeter Rom. et Parrhas., quem laudat Burm., prae-
bent Brunckii liber, e Paris. tantum 9. et 12. et Sangall. Librorum, quos
Pienus sic simpliciter vetustos , etiam pervetustos , appellat, nulla fere est
fides, ^ Coniunctivos Heinsius , quum nuUam commemoret lectionis diversi-
tatem ipseque onerent et ponant ediderit , in suis codd. omnibus invenisse
putandus est; et itaMedic, ap,Fogg,,pleriqueParisini, Lips,ntq, et emenda-
tJssima Ald. tert,; onerent et ponant etiam in Servianis legitur ; onerent
— ponent Alb. Quae quum ita sint , coniunctivos e magno optimornm
librorum consensu Virgilio restituendos esse intelligitur, Sed ratio huius
structurae ut appareret, toUendum erat vs, 704, punctum; iam videbis
harum sententiarum compagem : Quinquaginta famulae intus sunt , qui-
bus cura struere, i, e, quibus cura demandata est ut struant; centum aliae
sunt et totidem famuli , qui onerent ac ponant, i, e, quibus haec
cura iniunctaest, ut onerentac ponant. Exhac igitur dictione
ijuibus cura est explicanda coniunctivi ratio. Cf. etiam V. L. ad III,
368. IFr.) 707 liniina nota Dorvill. [lumina Alb. /Fr.) 708 visi
d. Menag, pr, ut saepe, discrimine Goth, pr, 710 flugrantis Medic,
c, Mentel, pr, Parrhas. et al. Etiam sic Rom. qui alias quartos casus per
es effert. sed flagrantein deum vix feras; et epitheton h. 1. requiritur
in vultus.- flagrantis multi alii. (et hoc, ut debuit , nihil curans ambi-
guitatem, recepit Wunderl.; vid. eiusd. Praefat. p. Xlf; mihi in tali re
per instituti rationem ^ non licet quidquam mutare. fFr.) fulgentisque
Sprot, e glossa, quae in Leid, un, vultum Menag, pr,
653, loco hinc expresso: cen- galur.'* Haec Wunderl, M Con-
iumque parcs priuiaeva ministri penere, iussi i. q. Convenere et
Corpora. Quac de poculis iu /«5.si «z^/^/; cfr, Q, V,XXVIII[,
secunda demum mensa adliibilis 5. Wr.) 710. Flagranles dei
memorat Burmannus li. 1. et ad vultus. Servius ; ardentes di-
V. 737, ad lieroica tempora re- vinitate; sed hoc parum clare,
ferenda non erant, Cibus et po- Nec clarius Donalus. Ut de ro-
tus ap, Homer, slatim ab initio seo genarum colore cum Cerda
apponuntur; maioies calices ad accipias, vix loquendi ratio fert.
libationem faciendam ad linem Arbilror oculos fulgentes indi-
coenae; ut et hic inf. 723. cari , utpote Amoris: saepe ap.
707. 708. Per limina laeta, Ovidium igne,ignis fulgore mi-
simpl. in donio. Mox tori picti canies , itein flagrantes oculi,
iterum sunt vestes slragulae. fagrantia lumina amantum.
(„Particlpium /«.s.s/ f//.yc-. videau Mox piclum int. h. 1. circum-
cum verbo mirantur melius iun- textum, ex 649.
202
P. VIRGILII MARONIS
Pallainque, et pictum croceo velamen acautho.
Praecipue infelix, pesti devota futurae,
Expleri mentem nequit, ardescitque tuendo
Phoenissa, et pariter puero donisque movetur.
Ille, ubi conplexu Aeneae coUoque pependit, 715
£t magnum falsi inplevit genitoris amorem,
Reginam petit. Haec oculis, haec pectore toto
Haeret; et interdum gremio fovet; inscia Dido,
711 Pallamque — Versum hunc post superiorem abesse aequo auinio
■sus e vss. 648 sq. contlatus videri; sed solet itu,
partes per-
sequi Virgilius. Sentio autem, ordinem, quo haec ponuntur, maxime dis-
ferrem. (Possit hic versus e vss. b*» sq.
quae modo in universum commemoravit , deinde per singulas partes pf
plicuisse Heynio. At vide, quam scite rem ita instituerit poeta, ut ad
Cupidinem potissimum , quippe cuius praecipuae hic parles, adtendere le-
ctores velit. — croceo pictum Alb. ff^r.) 713 videndo Hamb. pr. ex
iuterpr. 714 Vulgata erat: puero pariter donisque. (ita Palat. fFr.)
pariter puero omnium librorum Pierii , Heins. et Burm. lectio est , quam
etiam Carisius 1. 11. agnoscit, ut mireris eam uon esse receptam: id quod
c-nm Brunckio V. C. uunc lecimus: inprimis cum observatum nobis sit,
illam inter duas voces copulatas aut iutcr nomen et epitheton iuterponen-
dae vocis rationem esse exquisitioris ntique elegantiae, naturalem autem
hunc positum priscae simplicitatis et maiestatis. (Recte vero ; Gc. I, 455.:
„pariter vento nimbisque." Aen. II, 729.: „pariler comitique one-
rique timeutem." IX, 559.: „pariter cursu teloque secutus." JVr.)
Vulgatam Hamb. pr. et Goth. pr. tuentur, et Ven. cum sec. Moret. pa~
rUer donis pueroque. (- 715. m colloque Alb. ff^r.) 716 Huc ocu-
lis Goth. tert. et pectore pr. Hamb. ed. lunt. 718 msaa, quantus
malebat lortin [Tracts II p. 465). (male; vid. Q. V. XXXil, 2. extr. In
editione Heynii miuore nulla est interpunctio \\\\.ex fovet et inscia, quo
fit, ut vis praeclari epiphonematis pereat. //>.)
712 — 714. Pesd devola fu-
iurae deivcog, pro amori exilia-
bili destitiata, eo amore iam con-
tacta. Vis poetica mox in eo,
quod inentem addit, et quod ar~
desclt et quod tueiido pro in-
tuendo. Mox movetur cutn di-
lectu plus quam, delectatur, te-
netur.
716. Desiderium ex absentia,
quo pater tenebatur, dixit amo-
rem magnum, quem puer nunc
explevit, satiavit, amplexu. Conf.
Exc. ad h. v. 717 sq. /laeret in
puero — gremio fovet, tenet, ut
inf. IV, 84. 85. noli ex nostro
sedendi more aestimare (quod
etiam Valesium feiellit in Vale-
sianis p. 63) ; sed accumbenlium
situs animo est repraesentandus:
qui alteri proxime accumbit, ap-
plicat se eius sinui ac gremio.
lulus iam tum pubescere debuit,
si quidem ante septem annos pa-
tris ductu e Troia egressus est.
Idem IV, 56 exultat inter venaii-
les; et lib. IX, ei sunnna rerum
creditur in castris, absente pa-
trc. (Sed gremio fovet proprie
dictum esse, px-obat verbum in-
sideat; nec vidco , cur ad sen-
sum improprium detorqueamus.
AENEIDOS LIB. 1,711—722 203
Iiisitleat quiuitns miserae deus! At memor ille
Matris Acidaliae, pauUatim abolere Sychaeum 720
Incipit, et vivo tentat praevertere amore
lam pridem resides animos desuetaque corda.
719. Insidat V
719 insidat Medicei et optimorum codd. ap. Heins. est lectio, quam
et Serv. ac Uonatus agnoscunt, cum Nonio , tamquara archaismum, adeo-
que doctiorem. Vulgo insideat ; quam codd. et edd. fumiliam ducit, ut
alias, Romanus. De voc. vi v. German. Yal. (insidat pauciores libri cum
Paris. 3. et 8. ; item Medic. apud Foggin., quod si in ipso est codice,
mireris , si Heinsium, singulos Ii. 1. codices , qui lectioni huic patrocinan-
tnr , recenscntcm , etlugerit , praesertim quum verbo sidere mirince fa-
veat; vid. V. L. ad Ecl. VII, 1. Plures numero , nec prae illis spernendi
codices, in quibus Rom. et Palat., praebent insideat ; utramque lectionem
novit Servius. Quid sit illud , quod in verbo insidat Fabricius , Heinsius
et Heynius deprehendisse sibi visi sunt apjjatMoV, fateor me non perspi-
cere. Verba msidere et insidire quum certo discrimine disiuncta sint,
ubique videndum erit, utrum cuique senteutiae aptius sit. lam verbum
insidere quietem , insidere motum indicat; hoc alienum ab h. 1.; neque
enim ipse Cupido advolat in gremium Didouis , sed , quod ex iis,
quae modo praecedunt, intelligitur , insidet gremio Didonis ab ipsa
impositus. Sensisse boc videtur Gesnerus , in Thesauro L. L. hanc pro-
ponens explicationem : „insidat i. e. in illam paulatim descendat imas-
que medullas occupet.'''' At ne hoc quidem procedit ; nam ea senteatia
proximis demum versibus conclusa est. Quae quum ita sint, non dubi-
tavi insideat revocare. Altera lectio inde orta videtur , quod mendose
scriptum fuerat insidiat , quod ipsum vix dubium est quin scholii, quod
legitur iu Servio Danielis , auctori , insidias faciat interpretanti , obver-
satum fuerit. Similia menda, ex repetita aliqua prioris syllabae litera
nata, multa in codd. oflendimus ; vid. V. L. ad vs. 104. J-P^r.) quantum
m. d. ac juemor Franc. [ac m. etiam Sangall. ff^r.) 720 obolere alter
Menag. 721 pervertere Montalb. Leid. pervertere amorem ed. Ven.
et sic Romanus antiquiss. praevertere tentat amore Puget. {temptare
vertere Medic, superscriptu p et a. IVr.) vino t. p. amorem Goth. tert.
{nimio Alb. JFr.) 722 dissueta qu. Moret. et Wall. {ammo suetaque
Medic, syllaba de superscripta. JFr^
Servius: „sustinet, ut supra lavant, quas Veneri constat esse
vs. 692. joliim gremio.'-'- El conf. sacratas. Serv. abolere Sichaeum,
Hom. II. XXI,. 506. ab ipsoHey- li. e. Sichaei menioriam, deside-
nio ad IV, 84. laud. //>.) mi- rium, amorem. praeverlere ex-
serae pro dbi, quanta cum vi ! quisite pro simplici , occupare
et ex poetae cogitatione et sensu amore, Nam, quod occupamus,
egregie est insertum : inscia Dl- in eo simul praevertimus alios,
do Insidatquanuis jniseraedew;. ne occupent. (Servms: ,,Prae-
(vid. V. L. ad vs. 718. JFr.) rerlere , praeoccupare: propler
Acidalia Venus ab Acidalio fon- lunonem sine dubio." Hoc se-
te, qui cst iti Orchomeno Boeo- quitur Wundcrl. Sed ipse sen-
tiae civitate, in quo se Gratiae tentiarum nexus suadcl, ut haec
204
P. VIRGILII MARONIS
Postquam prima quies epulis, mensaeque remotae:
Crateras magnos statuunt, et vina coronant.
723 Idern lere versiis sup. 216. 724 crateies ali(iuol ap. Burm.
(et Alb. vid. V. L. ad Ecl. V, G^. Ifr.) itiagnas turt. Kotleiid. et Leid.
«[uasi a cratera ductuni sit. Crate:ras laeti st. Noaius et Cruteras longe
st. Lutatius, ap. Rurm., lorte ex Aeu. VU, 147.
ita capiaiims- lenlat aniore Ae-
iieae Didonem anle incendere,
quani jirioris mariJi memoriare-
fricetur. VU'us autem Iiic amor
veteri illi et intermortuo oppo-
nitur. IVr.) amore rivo ^ ut
Jlamma viva : opp. resides ani-
mi, aninms ad amandum, utbe-
iie Servius, iners et qui desuevit
amare. Amor autem puher li. 1.,
ut in vet. signis apud Winckelm.
G. d. K. p. 233.
723. PosLquam prima quies
epulis li. e. cumprimum epulan-
di finis esset factus. (vid. Q. V.
XXVIII, 3, b. Liv. XXI, 5.:
„quum prima quies silen-
tiumque ab liostibus fuit." /F>.)
Nam lihatio ad llnem coenae fie-
bat, v. ad V. 705. VIII, 184 et
273, 279, 280. De spalio inter
primam et secundam mensam
frustra Cerda multa. mensae re-
mofae. cf ad v. 216.
724. AvraQ STcn Ttoatog xal
i^rjTvog i^ sqov evro, Koijqoi
(Aev XQrjTrJQc/g ETrfJrfi/wiTO no-
roio, Nco!.n]aav 6' aQa Ttaai
(quod quideni hic aliter v. 729)
Ibad. a, 470, 471. Alter ver-
sus etiai?! alibi repetitur, ut Od.
a, 149. 8, 339. Meminisse au-
tem necesse est ex Homero, sla-
tui ad coenam maiora vasa, cra-
teras, et minoribus poculis ex iis
hausta vina distribui inter sin-
gulos convivas , apud Homei um
quidem per praeconem ad singu-
los convivas accedentem, v. c.
Odys.s. ^, in Alcinoi convivio,
quod Virgihus respexit. Sede-
bant enim convivae in .soliis pa-
rietem ambientibus, et unicuique
apponebatur mensa cum cibo.
lam rina coronaiii : quo sensu
dictum a poeta sit, vix satis de-
liniri potest. Si ad Homeri lo-
cum, unde reliqua adumbrata
sunt, respiciendum est, et, si
KQrjTTJQag STtsaxi^ijjavTO tcotoIo
expre.ssum est: aliter quam de
impletis usque ad ora poculis in-
telligi nequit. (et sic Pomponius
et Servius, qui tanaen et alte-
ram interpretationem habet.)
Sic et Iliad. &, 232, ubi de co-
pia cibi potusque: nivovng KQrj-
T}jQag eitioTtcpiag oXvoio- Alia
brevitatis studio omittinms. Vi-
na tum dicta sunt pro poculis,
quorum oram ajnbit, coronat,
aTscpei, vinuui infusum. Altera
inlerpretatio est minus lecon-
dila, ut coronata sint pocula,
sertis impositis. Oe corolhs his
cogitare heroici temporis nios
sane non palitur. cf. Alhen.
I, 15. p. 18. E. ¥. I)e se-
quiore veio aevo non dubitatur,
ut Georg. II, 528 socii craiera
coronant. Hoc si tenenms, di-
cendum, poetam maluisse sui
totnporis morem infeire, quam
antiquiim Tetinere; quod idem
conitni.sit inf lil). III , 525 Tum
paUr •Jnc/iises inagnnni cralera
AENEIDOS LIB. I, 723 — 731
205
Fit strepitus tectis, vocemque per ampla volu-
tant 725
Atria; dependent lychni laquearibus aureis
Incensi, et noctem flammis funalia vincunt.
Hic regina gravem gemmis auroque poposcit
Inplevitque mero pateram, quam Belus, et omnes
A Belo soliti; tum facta silentia tectis: 730
luppiter, hospitibus nam te dare iura loquuntur,
730. SOLITI. T.
725 It strepitus tectis Gud. a m. pr. pr. Menag. Rottend. tert. Leid.
a m. sec, quod et ia Servii Codice fuit, nec Burmanno dispHcet. Mihi
quidcm nimis in maius rem ferre videtur, cum de strepitu, sermonibus et
clamoribus inter vina agatur. Scythicum foret , si strepitus ad tecta it,
ut clamor coelo it. Aliter infra IV , ^^^. Didonis morte cognita : //
clamor ad alta Jtria. vocesque Bigot. alter Rottend. cum Schol. Cruqu.
ad Horat. III, od. 19. (ct Alb. ifr.) perampla uua voce nonnulli Pie-
riani cum pr. Moret. idque probabat lortin 1. I. (Verum per cum adiectivis
compositum, valde signiticans, pedcstris est, non poeticae orationis. //^r.)
per alta Longob. cum aliis Pierianis , item Zulich. ex lib. IV, 665, ob-
servante Burmanno. 726 lychyTii^ lichini, aberrationes ap. Burm. Prae-
clare Serviana: Graeco sermone usus est, ne vile uliquid introferret; nam
oiFendisset lucerna. lacuaribus ab aliis scriptum fuisse, ibidem monitum
videas. laquearibus altis unus Guelpheib. in CoHat. Cort. 729 qua
magna pars codd. ap. Heins. item ed. Ven. et pr. Goth. sed recte reie-
ctum ; est enim minus doctum. a bello Zuiichem. addita glossa : fcstivis
diebus. 7.30 dum J. Longob.
corona Induil implefitque mero.
cf. Hotting. V. C. Mus. Turic.
T. I. (vid. etiam Voss. ad Ge. 1.1.
TVr.)
725. Comparant illud : Mvy]-
Gtrjfjsg d^ o^adrjaav uva (.leyaQa
axioevta, Odyss. iv, 365 et alibi
repetilum. Leclissimis verbis
usus et noster, inprimis in po-
lutant: loquuntur quae audiri
possent per totum coenaculum.
726 sq. Continuatam in multam
noctem coenam indicare vult
poeta. Verbis similibus utitur
Statius I Tbeb. 520.521 et Si-
lius XI, 281. 282, iam supra
laudati. cf. Cerda. Observa etbic
V. 726. 727 summum ornatum
verborumque dignitatem in re
tenui. Non lucernas vel cande-
labra posuit, sed lychnos, fiina-
lia, L. 6. funiculos cera ilbtos;
h. e. faces. cf. Odyss. ?;, de rcgia
Alciiioi, 100 sqq.
728 — 730. Etiam liinc sua
duxit Stalius 1. c. 539 sqq. soli-
ti, sc. mero implei-e, h. e. qua
usi fuerant. A Belo autem Ty-
riorum rcgum stirpem ducebant
Graeci; v. Serv. sup. ad 642.
Apollodor. II, 1. conf. Salmas.
Exerc. Plin. p. 402- Ex nostro
idem Sibus I, 87 sq. (Val. Fl. II,
347. sq. : „sacris dum vincitur
extis Prima fames, circum pate-
ris it Baccbus, et omnisAuIa
silet." Wr.)
731 — 735. Preces inter b-
206
P. VIRGILII MARONIS
Hunc laeliim T} riisquc diem Troiaque profeclis
Esse velis, nostrosque hoius meminisse minores.
Adsit laetitiae Bacchus dator, et bona luno.
Et vos, o, coetum, Tyrii, celebrate faventes. 735
Dixit, et in mensam hiticum hbavit honorem,
Primaque, hbato, summo tenus adtigit ore;
733 que abest Menag. alteri. 734 AnLe Pierium vulgo lectum, ad-
sis. Sed omnes eius libri habebant adsit vel assit: neque aliter Heiu-
siani cum Macrob. III Sut. 4- Commeut. Cruqu. ad Horat. I, od. 18;
utramque leclionem aguoscit Servius. At sit Medic. 735 O Tyrii
coetupi quatuor ap. Burm. 736 in merisa vulgg. sed in mensam Ma-
crobii, optimorumque librorum et exemplorum copia lirmavit post Pierium
Heins. Redit res eo, quod doctius dicitur hoc, quam illud. nonnulli
etiam apud Pierium , et nostri tres Gothani, immensum , quod eodem
alludit. adde lib. VIII , ii79. Reprehendit poetam Macrob. 1. 1. Jli, 9.
quod in mensam fit libatio, cum in aram lieri deberet. Scilicet ad mo-
rem Romanum haec exigit, ut aiia; non animadvcrtens , poetam reddere
vitam heroicam et Homerica adumbrare. 737 libutus n. laticcs coni.
Heius, et alii viri docti. Nec inlitiandum , versum concinuiorem et sua-
viorem inde exire. libatos latices uUigit h. e. poculuni , unde pars
vini in mensam iam erat etlusa. libatum alter cod. Hamburg. videlicet
honorem. [libatum Wakef., libatos Botbius recepit. Num igitur libatum
vinum non quod libatum est, sed unde libatum, Latiue dici putabi-
mus? Vide, si tanti est, de usu Participii absoluti Ruddim. lust. Gr.
Vol. II. p. 297. ed. Lips. JFr.) sacro tenus Sprot. cum Bithiae Ham-
burg. pr. Biciae , Bjciae al.
bandum ad lovem |f'viov , lio-
spitalem, factae. /lospilibus ie
dare iiira , praeesse, sub lutela
eos habere; (non aliter usus lo-
quendi fert, nam dare iura sim-
pliciter est, imperare. Dicercm
esse, qui hospitibus iUalas iniu-
rias ulcisceris ; sed, an dare iu-
ra pro ulcisci dicatur, dubito).
Expressa autem illa Homerica
Odyss. T^, 179 sqq. Adde Odyss.
V, 50 et plur. al. loca. lUud
nam caussam interponens Ho-
mericum esse satis constat. cf.
Ernest. ad Odyss. (it, 320. — mi-
jiores, nepotes, sup. 532. —
(Cum nocte res agatur, argutan-
tur nonnulli in vocabulo diem,
quasi dictum pro lempore noctis.
Loquitur aperteDido nostro mo-
re, et intelligendus est dies, cui
noctis illa piirs, qua coenatum,
adnumerabatur. Caes. B. G. IV,
29.: Eadem nocte accidit, ut es-
set luna plena , quae dies
maritimos aestus maximos in
oceano efficere consuepit. ff^ch.)
734. Bacchus laetiliae dator ;
Germantis laudat Jcoqu Jioivv-
oov TcokvYi]d-iog ap. Hesiod. Op.
et D. 614. bona luno , propitia,
-f^qyiGxr], ayaO^]]. [^xm^obona ad-
sit; Ecl. V, 65.: „Sis bonus o
felixque tuis." vid. ilii Not. ad
vs. 61. If^r.) Invocatur autem
liic, ut patrium Tyriorum nu-
men. cf. sup. v. 15- 735. coe-
tum celebrate , bene Scrv. con-
viviumj fapcntes intersitis buic
convivio.
736 — 740. Laticum, laticis,
hx)norem, h. e. vinum in deorum
AENEIDOS LIB. I, 732—741
207
Tum Bitiae dedit increpitaiis; ille inpiger hausit
Spumantem pateram, et pleno se proluit auro;
Post alii proceres. Cithara crinitus lopas 540
Personat aurata, docuit quae maxumus Atlas.
739 summo se p. Menag. pr. projluit Oiidart, s. s. p. ore nonnul-
los lihros lcger<- Pierius docet. 741 docuit quem Medic. cum parte
codd. Heins. nec non Roraanus cum aliis Pierianis. Etiam Servius: quae
legendum , non quem. [quae est in Palat. ; quem Wakelicld. tuetur Silv.
Crit. IV. p. 36. idque in textum recepit, item lahnius. Sed illa lopas
cithnra personat flagitant accusativum obiecti : ea, quae docuit. JVr^
docuit quam Graev. Atlans Romanus, et sic MenteL
honoreni ac cultum libatione ef-
fusum. lihaio , li. e. postquam
libatum erat , vel libato laticum
honore, alteri tradit vel tiadi
iubet poculum, unde primo loco
gustaverat, regina, ut et ille li-
batione facta biberet ; quod et
is laelus lubensque facit. jr^oi;'-
mviv illa et dcdit , propinavit.
Is enim vitae lieroicae mos, ut
singulis convivis deiiiceps pocu-
lum repletum praebeatur, unde
libatur, tum vinum ebibitirr.
iucrepilans ,, simpl. adlaortans,
invitans, ut et ipse biberet; nil
amplius. Sic et aliis in locis ex-
poni potest. Obiurgandi bic nec
locus, nec dignus vel reginae vel
epici poetae persona talis sai'-
casmus: ut nec illud ex poetae
mente fit, quod Didonis vere-
cundiam in bibendo, Bitiae avi-
ditatem, praedicant. Alienaliaec
a loco et consilio poetae omnia.
Sed diceridum : quod poetae me-
morandum erat, in eo illum ve-
recundiam sexus feminei obser-
vasse; inprimis antiquorum tem-
porum more, cum matresfami-
lias vino non uterentur. Rece-
dit quoque a nostro more hoc,
quod non Aeneae hospiti offert
poculum Dido ; nam in lionorem
eius adventus diis hbatur. —
suinmo ore ternts. primis labiis
degustavit. Bilias Punicum no~
men , quod et alibi occurrit.
pleno auro se proluit, poculum
vini plermm exhausit, quod tan-
tum labris attigerat Dido; pro-
luere se , gulam , dictum puta,
nX. vino pofundi , madere, iin-
gui, de ebriis; quae omnia no-
tiora sunt. Burmaiinus docte,
non eleganter, haec illustrat.
Multa prolutus rappa etiam
Horat. I Serm. 5, 16- (Cop. vs.
29.: „aestivo i-ecubans et pro-
lue vitro." IVr.)
740. Ad Homeri imitationem,
inprinjis Odyss. -&, 62 sq. He-
roicis teniporibus sein})er doiSog
conviviis, quae fere cum re di-
vina erant coniuncLa, aderat.
cf. Quintil. I, 10, 10 (quem lo-
cum sine auctore affert Pompo-
niuo). criniius : proprius is ci-
tharoedorum liabilus, comam
alere; forte Apolhnis exemplo.
Traduxisse tamen ex suis lem-
poiibus ad velera videtur Vir-
giUus. personal ^ canit cithara
ea, (piae docuit, cecinerat prior,
^ilas. Sic poetis sonare , et
docere, SiddaKtiv. Praeclare et
hoc ad illorum temporum, qui-
208
P. VIRGILll MAIIONIS
Ilic caiiit eiTantem lunam, solisque lal)ores;
Unde hominum geims, et pecudes; unde imber, et
ignes;
Arcturum, pluviasque Hyadas, geminosque Triones;
Quid tantum Oceano properent se tinguere so-
les 745
Hiberni, vel quae tardis mora noctibus obstet.
742 scripsisse nonnullos is, Pierius monet. Scilicet /lic eius loco po-
situra. Atcjue is quidem ([opas) canit etc. (fallantur, ([ui ita /w'c pro is u
poetis poni putant; viJ. Q. V. XVII, 5, c. Vix tulerint Romanae aures,
quod Bothius iuvexit: u4c canit. JFr.) 743 unde genus hominum et
pecudum — Hamb. pr. pecudes , aqua, imber et i. ed. Ven. scil. aqua
ex glossa. et ignis Sprot. et Rottend. tert. et pecudes, genus unde Je-
raruni Medic. Picrii. 744 l^liadasque Jfyadas plures apud Heius., et
duo Goth. Ffyadasque /irades ed. Ven. Fieiadasqua Parrhas., scilicet
quoniam alias Pieiadesque Ifyadesque iungi norant (sup. Georg. I, 138.
Iliad. 6, 486. Ovid. Met. XIII, 293) : invito mctro, plane ut Aen. III, 516,
ubi idem versus recurrit, factum videmus ; v . Ileins. ad e. 1. septeinque
triones Hamburg. alter. 745 (Jui Goth. sec. properant tres Burmanni.
se intingere pr. Moret., qui et mox, obstat. 746 tum quae Goth. sec.
non male. lidem hi duo versus 74:5. 746 supra Georg. II, 481. 482 oc-
currebant.
bus omnis pliilosophia naturae
qualicunque conlemplatione con-
tinebatur, rationes, quod car-
minis argumentum ex cosmogo-
nia et ex pliysicis petitum est.
Quod autem Atlantem cantus
magistrum facit, fabulam alicu-
ius poetae Graeci exquisiliorem
redolet, \eluti quod Ecl. VI Si-
lenus physica docebat. Atlanti
vulgo tributa sidcrum nolilia ac
spbaerae inventum. cf. Intpp.
Ovid. IV Met.631 etc: adApol-
lod. Not. p. 681 sq. Idem iiiler
primos pbilosophos receasetur
a Diogene Laert. in prooem.
Quamquam haec omnia ad so-
lum astronomiae sludium referri
possunt. Ciun lopas Tyrius,
nunc Poenus, citliaroedus indu-
cendus esset a poeta , acute A-
llantem e vicinis Mauretaniae
montibus auctorem carminum,
quac caneret, ei arcessivit. ma-
ximus ALlas. Aen. VIII, 136
maxlmns Ailan, — aetherios hu-
mero qui susiinei axes. Est au-
tem simpliciter dictum pro ma-
gnus. Sic maxima Iiaw et alia.
742 — 746. Erranlem lunam,
pro lunae errores seu cursus.
solis labores , defectus , eorum-
que caussas. Georg. II, 478 De-
fectus solis varios lunaeque la-
hores. Attamen Solis labores
et ipsi de cursu solis accipi pos-
sunt. imber el ignes, h. e. ful-
gura, ex nubium afflictu. Ar-
eturus stella posita in signo Boo-
tae , et Hyades stellae in fronte
Tauri. cf. Serv. ad h. I. gemini-
que IViones: sunt Helice et Cy-
nosura, Ursa maior et minor,
ieriones, h. e. boves, dictae (v.
ad Georg. III, 881), quia ab an-
tiquis hominibus sub boum, iu-
AENEIDOS LIB. I, 742—754
209
Ingeminant plausu Tyrii, Troesque sequuntur.
Nec non et vario noctem sermone trahebat
Infelix Dido, longumque bibebat amorem,
Multa super Priamo rogitans, super Hectore mul-
ta: 750
Nunc, quibus Aurorae venisset filiusarmis;
Nunc, qualesDiomedis equi: nunc, quantus Achil-
les.
Immo age, et a prima dic, hospes, origine nobis
Insidias, inquit, Danaum, casusque tuorum,
747 nlausum vulgares libri habent. Sic etiam in Servianis. Sed
plauluVoLnus c. alifs vetustiss. Pierii , item Medic cum ceter^ Hems
nraeter Snrot. et Ven. adde Wass. ad Sallust. b. lug. 5. plausu euam duo
^rGo^h In tert. Moret. plausus. Sed praeclare plausu revocat He.nsms,
mu et exemplis illustrat promiscue positis , quibus tamen apparet tantum
TocX^eJnare absoU.t'e dici : ingem.nat clamor, -^--'"«f Z' j^"/"^ ^^"
seWt sic alia. Scilicet dicendnm : plausu ^ngemmare esse doc^ins et ex-
^uisidusdictum, quam plausum, uti multaaha ^™ I^^-j-qV "ic S
nt Doetica dictio a vulgari recedat. conf. Hems, ad Aen. II, 207. bic luua
Ovid Fast VI, V. extr. increpuUque lyra ^ro , mcrcpuH Ijramap^^d
Sora*tium 748 traheban, ed. We/. 750 super Hec^ora Gud,anus.
ubicumque per metrum Hcet, repom lubet Wakef. ad Lucret. U, 4»*. /f^r.)
nant plausum. cf. V. L. ducluni
ex eo, cjuod iugeminare absolute
quoque dicitur. 748. Noctem
sermone trahihat doctius quani
alterum, sermonem trahere in
noctem. — 749. longum bihehat
amorem, imbibebat, quasi longo
haustu. Metaphora per se fre-
quens.
751. 752. Ornatepro: super
Hectore, Memnone, Dlomede et
Achille. Debuit autem in armis
Memnonls aliquid memorabile
esse, quemadmodum in cetens
quoque. Vid. Excurs. ad h. V.
753. J prima o. excidium
Troiaea simulato inde Achivo-
rum redilu equoque fabricato.
Male aUi post Servium: a raptu
14
go lunclorum, forma sidera haec
comprehensa fuisse videntur;
hinc iisdcm , et interdum maio-
ri Ursae soli, (ut Odyss. s, 273),
tributum nomen «fi«="' p/an-
strum ; et hinc Bootes, qui de-
inde , Ursarum formis et nomi-
nibus subiectis, Arctophylax di-
ci coepit. Usus etiam tuht hoc,
ut septem in altero horum tetio-
num, Ursa maiore, stellae cla-
rissimae(cf. Cic. N.D.II, 41)*^-
ptentriones appellarentur. De si-
deribus his v. Eratosth. 1,2. 8.
14. _ 745.6. Cur dierum spatia
decrescant ac crescant per di-
versas anni vices.
747. Ingeminanl plausii, ex-
quisitius dictum, quam ingemi-
VlRGIL. TOM. II.
210 P. VIRG. MAR. AEN. L. 1, 755—756
Erroresque tuos: nam te iam septima portat
Omnibus errantem terris et fluctibus aestas.
755
756 Fluctihus — omnibus aestas alii. ac Jluctibus Menag. et ter-
ris et Jluctibus aliquot Hbri apiid Pierium, quod, inquit, sententiam red-
dit uberiorem. Et sic quoque MS. Bersmann. et ed. Cuning. {omnibus in
terris errantem Hafn. VI. Wr.) In Goth. pr. subiicitur: Funera Darda-
niae narrat Jletusque secundo.
inde Helenae. 755. Annorum
nuuierum vel ex ipso Aenea vel
ex Teucro scire potuit. cf. 619
sq. De ipso annorum computo v.
Excurs. ad lib. III. pr. Ceterum
Homius c. XXII Elem. crit. re-
prehendit libri clausulam , cum
ipsa nQay^uxBia nullum liic,
ad quod ilia incidi potuerit,
momentum suppeditet. Moni-
tum hoc, ut plura a summo vi-
ro, subtilius quam verius. Cum
Aeneae narratione novus plane
rerum ordo exsurgit, adeoque
memorabilem interquiescendilo-
cum subiicit. De clausulis et
exordiis librorum Aeneidis non
male disputantem vidco los.
Trappium ad h. I.
E X C U R S U S I*
De Tninisterio deornm, inprimis lunonis, in Aeneide»
I, 4. iTi supertim, saevae memorem Iimoiiis ob iram. Cuin
oninino exordium hoc multo cum iudicio et verbis significan-
tibus elaboratum sit : quippe quod omnia , quae in actione bac
epica potiora sunt, complectatur; quo ipso Virgilius Homeri
simplicitatem arte superavit , qui lioc unum narrare se velle
profitetur, quomodo ob simultatem, quae inter Achillem et
Agamemnonem intercesserat, magna Achivorum strages facta
sit ; tura Lic versus statim ab initio expectationem facit inini-
sterii deorum, inprimisque pericula et labores ex odiis lunonis
minatur ; . discrimina enim , quae quis a diis obiecta adit, tanto
gi"aviora esse probabile fit, facitque adeo ea res ad notionem
magnitudinis. Cum de re ipsa alio iam loco actum sit universe
(Disquis. I, de Carm. epico s. Vri. s. IX), agedum exponamus
uno loco, quoinodo Virgilius in toto carminis sui tenore in-
vento hoc usus sit. Intelligemus scilicet, verum esse quod iUo
loco dictum est, valde diversam illam rationem esse ab ea,
quam Homerus sequutus est ; hic enim afflatu divino abreptus
omnia cum fide narrat, tanquam is qui sibi pei-suasit, ea ita
gesta esse; in Marone vero studium fingendi ea, quae aliis per-
suadere cupiat, subtile acumen, et mira sagacitas in rebus Ko-
manis cum Troianis consociandis eminet.
Primo quidem luno , cum iam ahas satis graves irarum
in Troianos caussas haberet (hb. I, 23 — 28), nunc multo ma-
iore eos odio persequitur, quod Carthagini suae metuit; quan-
doquidem resciverat, ex Troianis populum exoriturum esse, a
quo ahquando Carthago delenda esset (I, 12 — 23). Illa igitur,
ut ab Italia, destinata Aeneae a fatis sede, Troianos arcerct,
nihil intentatuim rehnquit. Etiam tum, cum a Sicilia solve-
rant, tempestate Aeoli ope niota eos a cursu in Itaham deiicit;
ita Carthaginiensium httori admotae, tempestate a Neptuno se-
14*
212 E X C U R S U S 1 +
data, ad liltus illud, una aniissa , naves Troianae appellunt I,
158 sq.; Neptuni autem opera ad Aeolum coercenduni satis
erat accommodala.
Parandum nunc erat inter barbaros tutum Troianis hospi-
tium (I, 223), nec minus lunonis Poenis studentis consilia me-
tuebat Venus (IV, 96. 97): Exoralus a Venere lupiter mittit
Mercurium: is Didonem propitiam in advenas reddit Poenosque
placat (297 — 304). In sermonibus inter lovem et Venerem
liabitis (v. 229 sq.) multa praeclare exponuntur, quae Romanos
ad carnien legendum advertere possent: A Troianis orituros esse
Romanos terrarum dominos (234 — 237); fata Aeneae in Italia;
Ascanii regnum; Alba condita ; Romae oi-igines; lunonis odia
olim placanda ; Graecia a Romanis subacta; lulius Caesar diis
adscribondus; Pax terrarum orbi reddita ab Augusto (258
— 296).
Interea Aeneam novas terras explorantcm mater Nympbae
speciem mentita occurrens edocet, in quae loca venerit, eius ani-
mum firmat (305 — 417), et nube septum tuto in niediam ur-
bem deducit. Eadem, ut Didonem penitus devinciret Aeneae,
amore eam incendit (657 — 722). luno cum sua consilia ad
perdendos Troianos elusa videt, id saltem machinalur, ut Ae-
neas cum Didone coniugio iunctus Carlliagine sedcni figat; ita
enim fore, ut fatis ei destinatum imperium in Africam trans-
feiatur (IV, 102 — 106). Venus fraudem subodorata saltem
coniugium paciscitur (127 — 129); ita enim Aeneam tanto tu-
tiorem ab insidiis foi'e videt. At lupiter, quem larbae Mauri,
qui Didonem sibi in matrimonium petierat , precibus motum
poeta nari'at (196 — 218), mandatis Mercurio datis Aeneae de-
imntiat, ut Carthagine decedat (v. 220 sqq.). Etiam in his lo-
vis mandatis iterum memorantur fatis datae Aeneae in Italia
sedes, posteris eius terrarum imperiuni et primo loco Ascanii
regnum (229 — 236).
Postquam Aeneas Africa relicta iterum Siciliam appulerat,
ut discessu ex insula et aditu Italiae eum intercluderet , novam
fraudem molitur luno; Iride missa et in anum Beroen mutata
muHeres Troianas liortatur , ut classem incendant (V, 608 sqq.).
Parte tamen Troianorum Segestae relicta , naves , quae supere-
rant, conscendit Aeneas et cursum in Italiam absolvit; ut tuta
esset navigatio, Venus Neptunum exorat (779 — 824).
Escensu ad ostia Tiberis ab oriente in littus facto et ani-
mis portenlo mensarum comesarum firmatis castra ponunt, et
ad Latinum regem legatos mittunt (VII, 1 sqq.). Qui et ipse,
multis portentis et vaticiniis iani anle de exterorum adventu
edoctus, non modo hospitium et societatem regni, verum et
coniugium fiHae Laviniae pollicetur (VII, 1 — 285). Tum luno
(Vn, 286 sqq.), cum fata se retexere posse desperat, id saltem
A D L I B U U iSl I 213
medltatur, ut rerum eventus differat: idque bello adversus
Troianos moto (313 — 322). Belli huius semina hunc in nio-
dum a lunone iacta , ut Alecto, Furiarum una, Uiissa , Ama-
tam, Laviniae matrem, quae filiae matrimonium Turno pacta
erat (341 — 403), tum Turnum ipsum, ira et furore inflamma-
ret (408 — 457) , Latinos quoque in Troianos exasperaret, Asca-
nio venanti obiecla cerva sacia, quam ille vulnei-at (475 — 502),
tum Tyrrhei fiho in tumultu agrestium caeso (531—539). Ita
bellum conflalur. lani portas ipsa luno reserat (620 — 623).
Aeneam de novis rerum casibus solhcitmn Tiberis deus
confirmat per somnum, portentumque suis cum XXX poicelhs
paullo post occm-surum edocet, utque, Pallanteum profectus,
Evandrum cum Arcadibus in societatem belli adsciscat, horta-
tur (VIII, 1 — 80): Obiicitur portentum suis, quam Aeneas lu-
noni mactat, eiusque iras deprecatm' (81 — 89. 59 — 61). Tum
Venus arma ipsi a Vulcano fabricanda petit (370 — 453), mox
demissa illa coelo (523 — 540, 608 — ad f ).
Interea dum Aeneas apud Evandrum et Etruscos auxilia
conquirit, Turnus castra Troianorum oppugnat. Facit illud
lunonis monitu, missa ad eum Iride (IX, pr.). In hac castro-
rum oppugnatione , ut Ascanius e pugnae discrimine subducere-
tur, ApoIIo in Butae speciem mutatus a pugnando eum abster-
ret (638 — 663). Turnus, postquam per portam patenlem in
castra irruperat, Troianos perterritos fugat, lunone ipsi faventej
donec lovis iussu ab Iride avocatur (802 sqq.). Omitto Cybe-
les interventum in classe Aeneae servanda , navibus in Nym-
phas mutalis (IX, 69—122, X, 219 — 250).
Concilio dcorum facto, lupiter dissidia moventes obiurgat;
differre saltem odia in illud tempus iubet, quo Carthago et
Roma concursurae sint (X, pr.). Venus de iniuriis et pericuhs
Aeneae creatis conquesta, ut saltem Ascanius incolumis disce-
dat, precaturj satius alioqui fuisse, ut Troiae fatum commune
experti essent pater et fihus (X, 18 — 62). luno refelht Vene-
rem et Turnum defendit (62 — 99). Tandem lupiter neutri
parti se studere, sed fatis totam rem committere velle signifi-
cat (100 — 115). Interspersa sunt alia nonnulla : Lausum et
Pallantem congredi vetat lupiler (X, 436), Mezentium ad pu-
gnam instigat (X, 689), inde Tarchonem (XI, 725.). Venus
monstrat herbam, qua Aeneae vulnus sanatur (XII, 111). Gra-
viora sunt, quod Turno adest luturna nympha soror (X, 439.
XII, 139). Aeneae adventu Troiani tandem casli'is erumpunt,
et copias utrinque iunguntj belli itaque tota mole in Tiunum
conversa, luno a love precibus consequitur, ut eum pugna sub-
ducere hceat (X, 606 — 688).
Tandem , rerum sununa ad pugnam inter Tuinum et Ac-
neam deducta , luno , ne ipsa nec pactioni nec pugnac intersil,
214 E X C U Pi S U S I i
dlscedit, [uturnam hortatur, ut fratri, quacunque possit ratio-
ne, succurrat (Xlf, 134 — 160) *) , quod illa vaiiis modis fru-
stra faceretentat (468 sqq. 623 sq. 784 sq.). Novissimo enim certa-
uiine congrediuntui" Turnus et Aeneas. Nunc lupiter, ut illam
placaret , accurate cum ea agit , eiusque precibus lioc tribuit , ut,
Troianorum nomine abolito, Latinorum nomen obtineat , ser-
mone quoque Latino servato , Troiano extincto; oriundos ex
mixta liac gente Romanos pietate in ipsam lunonem insignes
fore (791 — 841). Inde lupiter omeii instantis Turno mortis
mittit bubonem: quo viso luturna, desperata fratris salute,
discedit (843—886). Si lioc modo rerum momenta ponderan-
tur; deorum interventum liaud dubie magnam vim et utilitatem
ad res epica cum gravitate expediendas habere apparet. Cete-
rum videmus lunonem inter et Venerem omnes has partes epicas
esse distributas. Mirari licet, ApoUinis partes esse nullas, qui
tamen Troianis apud Homerum favebat, et Aeneam ex pugna
cum Diomede servaverat E, 431 sqq. Verum Maro simplicia et
inter se consona praetulit; Apollinis operam vaticiniis et oracu-
hs variandis reliquit. Alia sequutus est Horalius, qui Apollinis
operam in stirpe Troiana servanda egregie et ornale cxposuit
Carm. IV, 6, 13 sq.
EXCURSUS If
ad verba: quo numine laeso.
8. Musa , mlhi caiissas memora, quo numine laeso, Quid-
fe dolens regina deum iot volvere casus Insignem pielale virum,
tot adire labores Impuleril ; tantaene auimis coelestibus irae !
Sententia est expedita; haeremus tamen in ipso exordio tam
splendidi carminis, poetae castigatissimi, in enuntiatione , quae
nec satis elaborata nec epica gravitate satis digna esse videtur.
Caussas quaerit poeta e 5lusa, cur Aeneas to^t malis et labori-
bus obiectus fuerit. Repetuntur illae, antiquitatis heroicae sen-
su, a deorum ira. lam poter-at quaeri aut omnino, cidus nu-
minis ira ea fuissct, aut, si de numine constabat, quid eius
iram provocasset.
lam primum ambigua est in poeta oratio, tum laborare vi-
detur iuactura, quae est admodum molesta et ingrata. Musa,
memora , quo numine laeso , quo deo laeso , debebat sequi : vir
') Ad novissima haec cf. Exc. ad II ad Lib. XII.
A D L I B Pi U M I $id
pietate insignis impulsus fuerit voluere lot casus etc. Sequitur
tatnea alterum: quidve dolens rcgina deuni tot poluere casus
virum impulerit. Recessit itaque poeta a priore iunctura, et
transiit ad aliain; quod exeniplo haud carere memini; in exor-
dio tamen factum miror. Porro non bene quaeri potuisse a
poela videtur: quodnam illud numen fuerit; cum de lunone sa-
tis constaretj nec ex Musis id quaerendum erat, nam ipse sta-
lim subiicit iunonem; latebant tantum caussae irae lunonis,
quas mox a Musa comperlas poeta parie exponit. Videtur ita
tota sententia ad unam lunonem revocanda esse. Tum autem
molestiam faciunt verba : quo numine laeso , quidve dolens re-
gina deum virum — impulerit ; si enim numen diversum ab
ipsa est: eam alterius dei iniurias ulcisci voluisse necesse est^
quis vero ille fuit aut esse potuit? et quo poetarum usu et
exemplo luno alios deos ulcisci velle videri potest? Dicas, exem-
plo id lovis facere eam posse, qui in Palladis gratiam Aiacem
Oilei ultus est inf. 43. Verum non constat de numine aliquo,
cuius caussam luno susceperitj suas illa iras, sua odia exercuit.
Sin lunonis numen est : quo tandem sensu potest quaeri : quo
numine laeso? Suntne eius numina plura? ut quaeri possit,
quod eius numen laesum fuerit? et, si quaeratur, quam ieiunum
hoc est in poeta, et in carminis exordio! Placuit tamen hoc
iam veteribus apud Servium; et Macrobius Sat. I, 17. probasse
videtur: cum dicat, Maronem ostendisse, unius dei ejfectus va-
rios pro vanis censendos esse numinibus. sequitur hoc Cerda
cum aliis, ornatque Burmannus. Scilicet, cum numen sit vo-
luntas, tum potestas ac niaiestas dei, (^unde landem pro ipso
deo eiusque natura , aut nomine ac titulo ponitur) potentiae au-
tem partes esse possint, divitiarum , regnorum, coniugiorum,
partus, cui iila praeerat, aiunt quaeri: qua parte eius polentiae
laesa? quod ieiunum et vapidum esse dices. Uni quidcm deo
plura numina inesse , nec usu nec ratione mihi quideui liquet.
Si poetae de ufio deo numma memorant, id fit poetica ratio-
ue, ut pluralis pro singulari ponatur. Addam: occurrere in
poetis notiones numinis aUasj poni pro religione numinis, pro
saci-is, porro pro monitis numinis , iussis, vaticiniis, consibis.
Verum liis significatlbus nec quo nec laeso convenit. Laedi
nmnen dicitur violata eius maiestate, adeoque ad iram et ul-
tionem illud provocari; frequentatur inprimis de periurio, ut
apud Horat. Cum lu magnorum numen laesura deorum lu
verha iurahas mea. Sic Tibullus ahquoties et aUi; et de sa-
crilegio inf. II, 183. pro numine laeso.
Fuit vir doctus, qui iungeret: quo impulerit ; ut sit, quor-
sum, quo consiUo. Enimvero manet sic quod ambiguam el
duram struclurtim reddit, apposito: nuniine laeso. Restat, ul
accipiamus numen lunonis laesum multis rebus ac caussisi
216 E X C U R S U S 1 1
quaeiique adeo , cuni salis conslarel, laesum esse , qua in re
laesum fuerit; quo , qua in re , numine laeso. Hoc quam in-
gratuin, et pedestri orationi propius , sit, scntio equideni; non
tamen videntur sensisse vii'i docti, Nani et Servius lioc appo-
suit primo loco : (^,,quo , in quo , in qua caussa ; et est septi-
mus casus, et communis elocutio; dicimus enim: quo te laesi.'''-
Recte sane, vix tamen bene duplici ablativo.) et Heinsius , lo.
Frid. Gronovio Obss. IV, 9 laudato auctore, probavit; subiicit
tamen „posse et simpliciter capi, ut infra 674 ne quo se nu-
mine muLet. " quae quomodo cuin his conveniant non video.
Nam ibi est potestas dei m fraudem versa: ne quo dolo, qua
fraude alicuius dei , eius mens mutetur.
Post haec omnia dixeris, cum nuUa satis commoda ratio
interprctandi suppetat, de corruptcla esse cogitandum. Videtur
tamen illa in exordio tam noti ac celebrati carminis vix locum
habere; aliter se res haberet in carmine in uno vel altero hbro
lacero servato; tum vero nondum vidi, nec ipse exputare pos-
sum, emendationem satis probabilem. Venit statiin in inentem:
casusrectos, dolens Qt ngina, requirere laesa ; verum quid est:
quo numine laesa luno ? estne, ipsa a quo numine laesa ? an red-
ibimus ad molestam interpretationem : quo numine , qua suae ma-
iestatis parte? Incidere proclive est in alterum, quo nomine
laesa, qua caussa, qua re , qua de re. In hoc Catroeus, Heu-
niannus, iam oUm Scioppius inciderat in Paradoxis litterariis (sub
Pascasii Grosippi nomiiie Mediolani 1628. vulgatis), ubi p. 24
i-ecte exagitat Servii rationes, tum legere suadet: quo nomine
laesa (non numine , quod ad h. 1. Virgilii Heinsius adscripsit) lau-
datis locis Suetonii in Galba c. 16. Suhinde iactavit , legere se
miUlem , non emere consuevisse : Atque eo quidem nomine omnes
quiuhique erant milites exacerhavit , illo scilicet nomine laesi, ea
caussa exacerbati fuere miUtes, quod ita iactasset. Serv. Sulpi-
cius apud Ciceronem IV ad Div. 5- Quid est , quod tu , aut filia
iua , cumfortuna hoc nomine queri possitis? Ipse quoque Cicero
de Fin. II, 7. qui cuni luxuriose viverent , a summo philosopho
non repreliendercntur eo nomine. „Quaerej-e eigo poetam, ait
Scioppius, quo nomine exacerbata, quo Aeneae facto laesa, quidve
gi-aviter ferens luno Aeneae tam addita infestaque fuerit: in quo
periculum non est, ne per tautologiain aUter atque aliter rem ean-
dem extulisse verbis indicetur: — sed profecto aUud laedi est,
aUud dolere. Nam et usu venire potest, ut doleat, qui laesus
non sit, et rm-suin, quem quis laeserit, aequo sit aiiimo , nec
quicquam ea iii re moveatur." Praeclara critica, nec esse video,
quod iii ea moneatur, nisi quodyorma orationis pedeslris in poe-
tam infertur. Possis substituere magis poeticum , quocrimine, ut
apud Lucan. VII, 847. quo lanto crimine , iellus , L,aesisii supe-
ros? aut quo vulnere laesa: ul niox : luno aetenium servans suh
ADLIBRUMI ii7
peclore fiilnus , et Ovid. Met. IV, 720. vulncre laem grav'i\ enim-
vero et nimis ea receduiit a scripLura nec satisfaciunt iudicio mo-
rosiori. Magis poetam deceret quaerere: quae numina laesa im-
pulerint , interposita una ex diis lunone. Ita comparari possit
Horat. I, 26, 3 quis suh Arclo — subieclo statim TeridaLe : ut ibi
monet Mitsclierl. Ex liis si niliil satisfacit: restat ut locum refe-
ramus in numerum eorum, quae mutaturus, si licuisset. erat
poeta. (Hoc excursu post ea, quae scripsi in V. L. ad h. 1., facile
carere possumus. TVr.^
EXCURSUS I**
P a l l a s f u l in e II i a c u l a ii s.
I, 42. Jpsa lovis rapidum iaculata e nuhibus ignem Disie-
citque rates everlitque aequora ventis ; lllum exspirantem trans-
Jixo pectore Jlammas Turhine conripuit scopuloque infixit acuio.
De diis fulmen iaculantibus cum multa argutatus esset Servius
cum aliis, viri docti diligenter commentati sunt; ita ut nunc in-
ter notas res illud sit. Videndi de liis Cuper. Harpocr. p. 100.
Burmannus in love Fulguratore c. 15. et Winckelmann. Monum.
anl. ined. T. II. c. 2. Res in gcinmis obvia. Multo tamen magis
celebrata est Pallas fulminalrix in numis, maxime Domitiani Imp.
Occurrit eliam in graecis , ut Antigoni Gonatae, Agathoclis Syrac.
et in ipsis Syracusarum numis. Est quoque Palladis caput cum
fulmine in numo aereo Locrorum apud Magnau. Pellerin. et Eckliel
Doctrina numor. T. I. P. II. p. 191. Alio modo in numis Atlie-
niensium nottua cum fulmine cernitur. Nec minus alii dii cum
fulminibus occurrui
T. IL P. Lp. 1199.
Aiacis Oilei f. interitus est inter narrationes non uno modo
a poetis ornatas. Sunt inprimis duae, altera epicorum, altera
tragicorum. Praeiverat Homerus Odyss. 6, 499 sq. Aiacem is
Neptuni ope iam Gyris admotum in eo fuisse narrat, ut incolumis
enataret in petras, cum eius superbis dictis (qpi^ jl' asnyjXL ■&£i5v
(pvyhiv (liya lcdx^a d-aXaaarjg) Neptuims irritatus tridente rupem
percussit ipsumque cum rupis parte, quam manu prelienderat,
praecipitem niari submersit: (qui sequuntur duo vcrsus 509. 510
ab interpolatore , forte rbapsodo , profecti sunt.) Copiosius baec
exposuit Quintus XIV, 547 sqq. (ubi et ipse tmbat narrata 579 —
586 ita ut eum veisus adulterinos modo memoratos in suo legisse
appareat , nam cum iam una cum rupe apprebensa in mare prae-
ceps ruisset, aliam rupem Neptunus in eum devolvit.) Ad Ho-
218 EXCURSUSl**
meri mentern fabula exposita erat a Callimacho iv Ahioiq, ut disci-
mus e Scliol. 11. v, 66. et ad eundem Homeri ductum adumbratus
erat Aiacis infaustus casus in tabula apud Philostrat. Imagg. II, 13.
iiescio an eodem modo Apollodori Aiax fulniine incensus , quem
Pergami spectari ait Phnius XXXV, 9. s. 36, 1. In priscorum
operum rehquiis nullum Aiacis vestigium vidi memoratum, prae-
lerquara ^iacem petra descenilentem (non in rupein enixum) in
gemma Stoschiana apud Winckehnann. Mon. ined. no. 142. Idem
tamen argumentum in aliis gemmis ad Martem descendentem ad
liheam Silviam referri memini. Aiacem, nudum galeatum, cum
chpeo et gladio irruenti similem, in Locrorum Opuntiorum numis
occurrere putanl viii docti; in aliis fulmen et Palladis caput ad
eum spectare. cf. Eckhel v. i. Doctrina numor. Vol. J. P. II.
pag. 192.
Est altera ratio , qua praecipuae in ulciscendo Aiace partes
Minervae tribuuntur. Coniunctas eas cum Neptuni opera fuisse
iam ex Odyss. loco laud 5, 502 tenemus. Ubi Aiax est exd^ofie-
vog 'A&^vrj. In eadem y, 135. foeda tempestate immissa Miner-
vam ira concitam classem Achivorum Troia redeuntium disper-
sisse narrat poeta: tw 6q)icov noXisg xaxov olrov iniGTiov Miqviog
i| oAorJ? rkuvKtoni8og o^QifiOTcaTQrjg. Simiha sunt Odyss. 6, 108.
109. Caussam irae Minervae subiecerant Cyclici, raptam in ex-
cidio Troiae Cassandram: de qua nuper praeclare egit Bottiger
Vir doctissimus. Pro primo famae huius auctore haberi potest
Arctinus in Ilii excidioj quod ex Procli fragmento saepe laudato
intelligere licet: ubi Aia:x. KaaaccvdQav TCQog §lc(v utiogtccov, avvEcp-
ikxstai z6 Trjg 'A&tjvag ^oavov. petita mox ab eo poena sacrilegii
ad Minervae aram confugit Aiax et servatur; dmu discedunt
Graeci, xal (p&oQav avxolg '^ 'A&rjva xata ro iiikayog (irjxavaTat.
Exposita adeo in isto carmine videtur fuisse ratio , qua Mijierva
Aiacem ulta est : scilicet quod illa ipsa fulmen seu arripult , seu a
love obtinuit, quo Aiacem traiecit et scopulo affixit. Hoc sequuti
sunt Tragici. Certe Hj^ginus fab. 116. quem aigiimentum Nav-
nliov TtvQnaicog Sophoclis exponere suspicari licet: in qua, inquit,
tempestaie Aiax Locrus fulmine est a Minerva icius ; quem flu-
clus ad saxa illiserunl / unde Aiacis pelrae suni dictae : scilicet
quae vulgo sunt Gyrae seu Gyraeae petrae. (Eaden), sed Neptuno
adscito , in Agamemnone Senecae 528 sq. tragico tumore sunt
narrata.) Patet adeo ex his, Virgilium Tragicos etiam in Aiace
esse sequutum. Tzelza Antehom. 300. sq. Aiacem in discrimen
adductum ait, quia odio Ulyssis reliquerat classem ; dilucidat hoc
Philostratus Heroic. 8. narrans, Agamemnoneni insidialuni Aiaci,
cui Cassandram eripuerat, falso crimine opprimere voluisse eunj,
qucm iniuria a se affectum sibi irasci norat.
A D L I B R U M I 219
EXCURSUS I
D e i Ti s u l a J e o L i a.
I, 51. 52. rentorum in patriam, loca feta furentibus austris ,
Jeoliam^ in insulam Aeoliam , i^ewiV Aeneas , h. e. unam ex Aeo-
liis, quas et Vulcanias et Liparaeas appellant. Unam Aeoliam
memorat Virgilius Homeri exemplo Odyss. jc, pr. ad quem obscura
de liis locis fama pervenerat. Cum plures et nunc smt et olim
fuerint: septem veteres nominant; quaenam ex iis Aeoli sedes ac
regia fuerit, nec Homerus declaravit , nec Virgilius. In Slrongy-
len tamen (nunc Stromboli) consensisse videtur antiquitas : Slrab,
VI, p. 424 B. ZxQoyyvXri — hruv&a fif xov AioXov okrjGai, (paaiv.
add. Plin. IH, 9 s. 14. Hieram autem {Volcano nunc dictam)
Vulcano plerique assignant; alii Liparam : v. ad Aen. VIII, 416.
Variasse in liis veteres mirum non est , cum ipsa illa natura , a
qua ductae fabulae sunt, pluribus insulis communis sit, sive
flammarum erumpentium, sive ventorum subterraneorum freim-
tum cogites: uti praeter Strabonem, principem auctorem de his
insulis Vl p. 422 sq., aliosque veteres a Cerda ad h. I. Apollonii
Schol. IV, 761. III, 41. Spanh. ad Callim. in Dian. 47. Cluver
in Sicilialib. 11, c. 14. laudatos, e recentioribus mprimis Hovel
{Foyage pittoresque de Sicile, de Malte ei de Lipari, To. I, c.Xl).
Strongylcs prospectum ediderat Illustr. Hamiltonus in Campis
Phlegraeis{To. II, pl. 37). Videndus de hac insula quoque Aetna
V. 431 sqq. Ut autem veteres ventorum et Aeoli , qui eos rege-
ret, sedem has insulas, seu unam ex illis, facerent, naturalis haud
dubie eos adduxit habilus; sive antra, quae ex antiquionbus igni-
bus supererant, ventis subterraneis pei-via, seu quod observatum
erat, ex fremitus diversa ratione, flammaeque, fuhgnus et eilla-
tionis, praenosci posse ventos surgentes; eliam , quis tertio post
die spiraturus sit ^-entus: vid. Strabon. VI, p. 423 C sq. (276).
Plinius I. c. Slrongyle in qua regnavit Aeolus ; quae a Lipara
liquidiore flamma tanium dijfert; e cuius fumo . qumani Jlaturi
sint venti, iu triduum praedicere incolae traduntur ; unde ^entos
Aeolo paruisse exislimaium. Aeoli autem mythum aho modo or-
navit Homerus, cum Anni vertentis symbola m eum transtuht
Odyss. X, 1, quo toto loco comparato intelliges, Aeolum Yirgilu
plus dignitatis habere, etiam in lioc, quod utres , qiubus venti
includuntur, absunt; qui sane in Homericis fabuhs locum suum
tuentur, in Virgilio autem absurde positi fmssent. Comparato
tamen Quint. Cal. loco XIV, 474 sqq. intefligere m.hi videor,
praeivisse Virgilio ex cyclicis poetis aliquem, qui tempestatem
in Graecorum classem, Aiacis Oilei f. ulciscendi caussa, exci-
tatam simili modo deacripserat. Nam Quintus loco Vng.hano
220 E X C U R S U S 1. U
multa liabet consentanea. Virgilium in liac fabula exprcssit Va-
ler. Fl. I, 576 sqq. sic ut facile iniitatorcin intelligas ; brevius
narrationem exsequltur Silius IX, 491 sqq. Apollonii exemplo
IV, 777.
EXCURSUS 11
JS 'Y ni p /i a e I u ri o n i
c o 7)1 i t e s.
I, 71. Sunt mihi bis septem praestanti corpore Nymphae.
Habet igitur etiam luno suas Nymphas, non modo Diana. Me-
niorantur earum nomina apud Pompon. Sab. ad b. 1. Sed ne
fallare, exscripta ea esse teneas ex Georg. IV, 336 sqq., ubi
Nereides Clymenes comites enumerantur. Locus autem Virgilii
expressus ex Iliad. |, 267 sqq., ubi tamen luno Sonmo promil-
tit Xn^ixoiV niav onXoxEQCKav. Cbarites enim lunoni adsunt an-
tiqua religione. Ita apud Pausan. II, 17- Sed fingunt poetae
nonnuUa praeter religiones. Sic Statius Palladi non minus quam
Dianae comites dat Tbeb. II, 239. Alioquin Horae lunoni ad-
sunt, quas ad quatuor anni tempora revocat Quintus Cal. X,
336 sqq. In Homero multa sunt , quae minus dispbcent. Somno
coniugem promitti, magis est consentaneum, quam Aeolo , XII
iam ex uxore fibos babenti, v. Odyss. k, pr., cui ideo nec v. 74
aliquid praeclari admodum promittitur , pulcra eum prole pa-
rentem futurum. Dicendum tamen , Virgilium bac in parte fa-
bulae ab Homero recessisse, Aeolumque nondum uxori iunctum
posuisse. In 74. 75. voluit poeta Homericis verbis ex 1. 1. Ibad.
I uti • ubi V. 269 Somno promittitur Pasitliea, t]g uilv iekdeai,
TJ^ara Ttdvra, cuius amore tu flagras ah omni inde tempore,
cuius amore iam dudum teneris (vide 276, cf. Odyss. t, 210.
219): quae multo mefior est muneris commendatio. Sed Virgi-
bus , nisi in diversam sententiam versus Homericos deflexit, ita
accepisse videtur, quajn tu semper amabis , iikSeaL pro futuro
tempore; quod et ipsum accommodatum est prisco usui lo-
quendi. ' Vide v. c. Hymn. in Venerem v. 149, et Odyss. ^, 281
£^£t 8i (iiv tj^aza navra. Uiide apparet, vetere aevo omnino
hanc fuisse formulam designandi coniugii. . |
A D L 1 B Fi U M 1 221
EXCURSUS III '
De pluribiis vtntis una spirajitibus.
\, 85. Una Eurusque Notusfjue ruunt creherque procelUs
Ajricus. Aquiloncm cum his non memorari miror equidem. Nam,
quod Seneca Nat. Qu. V, 16, ubi li. 1. excitat, Una , inquit,
Eiirusque Notusque — Africus , et , qui locum in illa rixa non
habuit, Aquilo , verum non est; nisi tantum ]ioc dicere voluit,
oniissum esse Aquilonem a poeta. Nam ad classem Aeneae, quae
a Siciliae littore occidentali evecta cursum ad Ilaliam tenebat,
versus Africae littora reiiciendam, Aquilonis sane, aut alterius
venti ex vicino cardine, partes esse debuere praecipuae. Sed eum
omissum tanlo magis mireris, quandoqindcm in loco Homeri,
quem verbis exprcssit, Odyss. f, 295, ubi LHysses ex Calypsus
insula redux gravi lcmpestatc opprimilur, cum ceteris ventis Bo-
Qsrjg ald^QrjysvfTrjg memoralus sit. £t in allero loco Odyss. t, 80.
81, ubi Lllysses, qui ultra Maleas provehi non poterat, versus
Libyae littus, ad Lotophagorum insulam, Meningem esse putant,
reiicitur, Borea vento, et quo alio vcnto fieri id potuisset? id
factum memoratur. Simililer de Argonautis apud ApoIIonium IV,
1231, quos ex lonio niari in Syrtes tempeslas impingit, xal To'r'
avaQ7iuy8i]V oAojJ j3o{j£«o '&veXKci Measr^yvg niXayog rs Ai^vGxi-
xw — (p^Q^- Habult autem et hunc ipsum locum ante oculos Vir-
gilius , ut e pluribus vestigiis intelligas. Dicendum ilaque, poetam
ventos promiscue h. I. posuisse, nec ad subtiliorem aliquam ratio-
nemj in una saltem procella ipsum Aquilonem nominat inf. v.
102. Porro aliam difficultatem in h. I. moverevideri potest Sene-
ca I. I., ubi, recitatis his versibus, in unam tempesiateiri omnes
yentos congregari posse negat : res scilicel ita ad libramentum redi-
ret, et Aquilonem reprimeret Auster, et sic porro. Poetaruni usu
defendit nostrum poetam Cerda, cf. inf II, 417, et alterius Senecae
imitationem Agamemn. 473 — 476 habes. Enimvero cogitandum
est de subitis ventorum convei sionibus , ac procellarum ab omni-
bus plagis circumagentium se vicissitudine. Naturam rei clare ex-
pressit Hom. Odyss. f, 331. 332: Navem a\inilayog avf^ioi cpi-
Qov ev&a xal ev&a, "AkXors (liv rs iVoTog BuQsr} TiQO^aksOKS cps~
Qsa&ai' "AlXoTS d' cJt' EvQog Zs(pvQ(p si^aGKS Siwkslv. Ceterum
in Senecae N.Q. loco laud. vereor ne verba: quodfieri nullo moJo
potest, ab alio assula sint.
c
222 EXCURSUS III. IV
EXCURSUS IV
Arae in mari ex adverso Carthaginis,
I, 108 — 112. Tris Noius ahreptas in saxa lalentia iorquet:
Saxa t-ocant Itali , mediis quae in Jluctihus , aras : Dorsum im~
mane mari summo. Tris Eurus ah alto In hrevia et syrtis ur-
guet , miserahile visu. Aut Itali , Romani , omnino quaecunque
saxa, onmes scopulos, medio in mari aras vocant, quemadmo-
dum ara omnem crepidinem et eminentiam veleri sermone desi-
gnabat. Notua locus Scalig. Auson. Lect. II, 22. At sic frigidis-
sima esset oratio. Aut de certo aliquo loco agitur. Erant au-
tem ex adverso Cartliaginis, CCXXX ab urbe stadiis, inter Apol-
linis et Mercurii proniontoria (cf. inf. Exc. VI ad v. 159) aliquae in-
sulae seu verius scopuli , saepius pro una insula habiti , nunc
Afris Zowa - moore , in geographicis tabulis Zimhra , vitiose in
Gallicis libris , les Islen des Imhes , dicta , (de ([ua v. Shaw Tra-
vels p. 146) olim Aegimorus vel Aegimurus insula. Plin. V, 7
Contra Carl/iaginis sinum duae Aegimori Arae , scopuli rerius
quam insulae , inier Siciliam maxime et Sardiniam. (Compara
Liv. XXX, 24.) Auctores sitnt , el has quondam hahitatas sub-
sedisse ; ut adeo sub mari laterent {saxa malignis suhmersa p'adis
Statius diceret I Tlieb. 373). Varro apud Serv. ad li. 1. verentur
in pelago laientem insulam , quem locum vocant Aras. Eas
Neptunias fuisse vocatas idem Servius e Claudio Quadrigario do-
cet, at Sisenna propiiias appellaverat. lam Arae possunt dictae
videri , quia scopuli sunt super aquani eminentes. At Servius :
quod ihi Afri et liomani Jhedus inieruni et Jines imperii sui illic
esse voluerunt. Inducias quidem in ea insula ruptas sub finem
belli Punici secundi Livius 1. I. memoratj non pacem ibi factam.
Et fines imperii in pacis conditionibus apud Polyb. III, 22 sqq.
aliter constituunlur. Sed, qui istum Servianis adsuit pannum,
Aegaies insulas, Lilybaeo Siciliae oppositas, ad quas victi a C.
Lutatio Catulo Poeni bello Punico primo finem fecerunt, cum Aegi-
muro confudit. Quod et a Pomponio Sabino factum video. Alia
lacinia in Servianis docet, in his saxis, quae insulae submersae
olira reliquiae essent, Poenorum sacerdotes rem divinam facere
solitos.
Haclenus de vocis arae interpretatione. nunc de toto versu,
quem solent laudare docti viri, tamquam doctrinae, quae in poe-
ta fuiL, argumenlum. llecte quidem. Sed quis poetam ferat in
medio rerum aeslu, cum omnia tempestate magna turbala sunt,
com omnia morteni intentant, graniniaticam aliquam subtilitatem
alienissimo loco interserentem? Sensisse lioc frigus iam alios non
dubito; et euiidem sensum se habeie privatis aliquando ad me
A D L I BR U M I
Ijlteris significabat Artiuin inter populares iiostros sospitator, Ha-
gedornius. Cum autem vix probabile sit, hoc sensu vacasse poe-
tam elegantissimi ingenii, Maronem : suspicioni locus £st, totuin
versum a mala manu esse illatum.
Sed alia difficultas occurrit in locorum ac ventorum descri-
ptione, Tres naves Noius in Aras abripit; atqui ad eas Aqiiilo
fene debebat naves a SiciJia in altum evectas? Veruni et bic No-
tum temere pro quocunque vento ponere potuitj ut Aen. V, 2
Aeneas ex Africa versus Italiam tendens Jluctus Aquilone secahat.
Potuit eliam classis iam tum ad occidentales vel australes Ararum
partes delata csse, unde Notus in Aras propelleret. Paullo post
v. 1 10 Eurus ires alias naves in bret-^ia et syrtes agit. lam \ ulgo
omnes, quotquot vidi , interpretes Syrtes proprie ita dictas (de
quibus V. Sallust. lug 78) intelligunt, Enimvero, ut taceam , ab
occidentali Siciliac littore provecJos Eurum non potuisse ad has
partes abi'ipere; huic enim dubitalioni eodem , quo paullo ante
usi sxunus, niodo occurri polest; omni, quantum video, geogra-
phicae rationi hoc repugnat, ut tam ingenti niarium spatio ad
Syrtem minorem , multo magis ut ad maiorem , delata Troianoinun
classis pars fuerit, cum altera pars Aris, h, e. insulis Carthagini
obversis, adhaesisset. Porro tempeslate sedata iactatae naves
V. \5S proxima littora iieieve dicuntur; et appellunt sane illae ad
Carthaginense Uttus. At quantum littoris hoc esset intervallum
inter Carthaginem et SjTtim minorem; nam maior muito etiaui
longius remota. Quo efficitur, ut, nisi poeta dormitavit (quod
fereest, ut.verearis, si cf. V, 192. VII, 302. Vi, 60 cum V, 51.
IV, 41), Syrtes saltem appellative de arenosis locis quibuscunque
accipiaraus; quem in modum Syrtim illam, in quam ixTisaelv li-
met navis Paullum vecta Act. Ap. XXVII, 17, de loco aliquo are-
noso circa Clauden insulam, non de magnis Syrtibus, accipien-
dam putamus. Fuisse igitur in ea maris parte, circa Aras seu
Aegimuri insulas , loca arenosa credendum est, in quae pars na-
vium Troianarum incidit.
EXCURSUS V
Neptimus graviler coinmotn^ idemque placidus.
I, 124 — 129. Inierea niagno niisceri murmure pontuni
Emissamque hiemem sensit JSeptunus et imis Siagna rejusa fo-
dis : graviter coramotus et alto Prospiciens summa placidum ca-
\vX extulit unda. 1A\c graviler commotus ^ ira, et caput placidum
habere videntur primo obtutu, quod sibi repugnet. Observarunt
224 EXCURSUSV
iam alii et iiuper lU. Homius in Element. Critic Non tamen de-
fuere iam olim qui defcnderent. Sed Graumjaticorum veterum
levissima est ratio, ut alterum ad Aeolum , alterum respectu Ae-
neae, diclum sit. Artilicum aulem , quibus animi motus in deo-
rum ore ita sunt exprimendi, ne placida numinis maiestas inde
minuatur, exemplo et ratione, ad quam Spencius provocat, tueri
poetam nolim. Nam diversa est in his poelices et plastices ratio
atque indoles. Plastes enim vel pictor iram etiam placidi vultus
exprimere potest; et in Neptuni ore iram ita pingi posse, ut pla-
cidi vultus vestigia non modo maneant, veruni etiam ipsam iram
temperent et mitigent, nemo dubitat. Verum poeta , cum grai-i-
ter commotitiii et placldum sigillatim ununi pot>t allcrum ponit,
diversis aninii sensum ac contrariaium reruin iniaginibus impellit,
adeoque alteruni altero subeunte iugulat. Dixeris , minc esse pla-
ciclum, cum SLnl^a hix^svt graiiter commotus. Atqui niliil evenit
novi, quo placatior reildi poluerit: viderat mare turbatum; pro-
spicit et videt disiectam Aeneae classem ; quid in lioc erat, quo
exliilarari posset? Meliorein rationem ac viam defendendi poetae
su^^i' Ailahai Bramlesim , Vir sumnjus, artium littcrarumque po-
litiorum egregius arbiter, cum et ipsis poetis eam legem scriptam
et ab Homero (ut in ipso Neptuno Odyss. £, 282 sqq.) et praestan-
tissimo quoque poeta observatum esse diceret, ut dignitatem et
maiestatem deorun: etiam in ira vel exsultatione aliove alTectu ani-
mi servarent, eiquc hactenus consulerent, ne faciem aut ira tu-
mentem aut rictum cachinno diductum , legentium sensui obiice-
rent. Etiam in illis: Quos ego — sed praestat placidam illam
dei maiestatem a poeta esse proditam. Tamquam numinis itaque
proprium omnino habendum Qs,i,Q placidum caput , quod et placato
et irato convenit ac manet, adeoque h. l. mari ellerri etiam ab ira-
to. Sed nec video, quare graviter commotus de gravi ac vehe-
mente ira, qua exardesceret, acceptum sit. Est enim nihil ahud
quam, quod Neptunus, cum ortam subito, ignota de caussa,
tempestatem sensisset, rei iniraculo turbatur. Est Homericum
GvyivQ^fiq. Eilert itaque caput suum, vultu, quo esse solet, pla-
cido , qui dei esse solet. Aliam dubitationem facere possit, quod
Neptuni et animus et os atque vultus, jnythologorum ac poeta-
rum consensu, paullo tristior, iracundus et torvus exhibetur, adeo-
que placidum caput ei praeter naturam tribui videtur. Multa hic
dici possunt; nam in talibus diserliun ac doctum esse non adeo
difficile est; sed etsi Neptuni ingenium et os xo (xeikixiov lovis non
semper habere solet, tamen ista vultus tristitia , qua a love dis-
cernitur, non ad iram ac furorem assurgit; sed est vultus severi-
tas, barba paullo hispidiore, coma minus conita, fronte con-
tracta. Si autem poetarum loca sunt, in quibus oris truculen-
tia aut animi saevitia paullo insignior ci tribuitur, videndum , an
poeta non potius maris, cuius imperiura deus habet, inge-
A D L I B R U M I 225
nium respexerit; iit in illo: suisque immanior undis. Hacte-
nus ad communes rationes a me disputatum erat. Nunc illud
monebo: omnem difficultatem sublatam esse interpunctione mu-
tata. vid. Var. I-ect. ad v. 126.
EXCURSUS VI
De loco liltoris Libyae, ad qnem Aeneas appulit.
\ 159—169 Est in secessu longo locus. Insula portum
Efficit ohiectu laterum, quihus omnis ab alto Frangitur, inque
sinus sciudit sese unda reductos. Hinc atque hmc vastae ru-
pes geminique minantur In coelum scopuli : quorum sub i^er-
tice late Aequora tula silent. Tum silvis scena coruscvs De-
super, horrentique atmm nemus imminet umbra. Fronte sub
adyersa scopulis pendentihus anlrum: Intus aquae dulces , m-
voque sedilia saxo ; Nympharum domus. Hic fessas nou vm-
cula navis Ulla tenent ; unco non adligat ancora morsu. Cum
de liac loci, ad quem Aeneas appulerit, descnptione m diver-
sas abierint sententias interpretes, et facies locorum ommno non
libero satis prospectu menti se offerat: accuratms de ea m.ln
erit aaendum. Interpretationem sententiarum singularum lam
supra apposui. Summa erat haec: Est in hac httons Libyci
parte locus in sinum curvatus , cui insula praetexitur, quique
adeo, cum fluctus ab alto obiectu insulae franguntur , tutam
navium stationem efficit. Hunc sinum subeunt .roiam. lam
in singuUs nonnuUa sunt, quae ambiguitatem habere possunt.
Jn longo secessu, sinuoso Libyae httore, est /ocus : qm pro sta-
tione navium est. Insula, quae continenti est obiecta, eJficU
portum obiectu laterum suorum (hoc ipso, quod «biecta , oppo-
sita est), quibus, ad quae, omnis unda ab alto o^- f-;^^'
Frangituret in sinus reductos sese scuidu , fracta re^ed.t. pot-
est aScipi de interioribus sinus recessibus, u. ^^^^ f^^^^l^""^'''
mox irruunt; ut fere Ge. IV, 420 accepm.us; et ut Cerda h 1.
de intervalhs inter insulae latera et <^o"t'"^';5^%^^^«l^"\°, ,.P^°""-
nentes: sed tribuuntur et ahbi sinus ,psis fluc ibus alh^s, qui
repulsi sinus faciunt; ut Ge. III, 238 fluctus longms exalto-^
que sinum trahU. Hinc atque hinc , aut "\ >f ^^^"f^^^^Jj^
utraque eius extremitate, aut in contmenti; sx ^^ " s nt Ze
fuissent duo scopuh, fluctus ex -'^0 alhs. non innebui.sen^^
tam stationem; necesse igitur est , in ipso L.byae Htto e juo
minentes scopulos intehigere; in hoc ergo -f-^^^ ^ ^^^
que scopidi minantur in coelum (duo scopuh emment), quorum
VlRGIL. TOM. II. ^^
226 E X C U R S U S VI
sub verdce (subter quibus) lale Aequora tiita liilent. Haec et
pulcre dicta et intelleclu facilia. Tum, pri-elcrea, desuper Lm-
minet (supra est) scena silvis coritscis , prospectus silvarum, et
atrum nemus imminet horrenti umbra (in ipso conliiienti; non
ia insula, ut oliin acceperam). Sub aiU^eisa fronte , in littore
hoc continenti, ex adverso iis, qui ex alto ingrediuntur , an-
trum est scopulis pendentibus — Hic (non tam ia hoc anlro,
quam in tota hac sinus parte, quae pro portu est) fessas non
vincula navis Ulla tenent. Verba v. 162 JHnc atque hinc va-
stae rupes , visa mihi ohm erant referenda esse ad insulam ;
quia antecesseral: Insula portum , et sequitur: Fronte sub ad-
versa. Ita quo([ue visum erat Scaligero Poet. V, 3. Expensis
tamen omnibus ipsam rerum rationem id postulare vidi, ut ad
continentem referantur omnia. Etiam apud llomerum bvo tcqo-
|3At]Tfg «Jttai aTtOQQfoyeg h\ ipso continenli visuntur. la eo ta-
men imlla omnino insula obiecta est.
Exoritur altera dispulalio, in qua Africae parte , et qui-
dem in vicinis Carthagini liltoril)us istc locus sit , aut fuerit.
lam cum talem locorum silum a nemine alio comniemoratum
viderent, Interpretes post Servium , quein habemus, et Pompon.
Sabinum fere in eam sententiam discessere, ut totum locum
poetae ingenio deberi , neque eum unquani vere exlitisse existi-
marent. Et verum utique est, (juod iam Macrob. V Sat. 3
et Servius ad h. 1. notarunt, poetam expressisse nobilissimum
Honieri locum de Phorcynlo portu et Nympharum antro Odyss.
V, 96 stjq. atque adeo transtulisse ea , quae Homerus de insula
Ithaca memoraverat, ad ornandum Httus Africae. Enimver<)
mutavit non pauca, ut sive certasse cum Homero sive certi loci
naturae sua accommodasse videri debeat. Fuere porro interpre-
tes, qui, secundum Servium, poelam poi tum suuin ad portus
novae Carthaginis in Hispania speciem adumbrasse putarent;
quoniam apud Livium descriptio istius portus est huic loco si-
millima, hb. XXVI, 43: Ceti-rum sita Carthago sic est. Sinus
est maris media fere Hispaniae ora , maxime Jfrico vento op-
posilus el quingentos passus introrsus retraclus, — huius in ostio
sinus , parva insula obiecta ab alto portum ab omnibus ventis,
praeterquam Africo , tutum facit , ab intimo sinu peninsula ex-
currit , tumulus is ipse , in quo condita urbs est. Prospeclum
urbis delineatum dedit Cerda. cf. Silium XV, 220 — 229. Ad-
disonus {RemarLs on sereral Parts of Italy p. 153 sqq.) sinum
Neapolis urbis Virgilii ocuhs esse obversatum putabat, nec ab
eo dissentit, qui haec loca adiit, Grosleius [Noufeaux Memoi-
res sur l' Italie T. II, p. 105. 106) et polest hoc speciem aU-
quam habere, si poetam Neapoli otium suuin consumsissc repu-
tes, et Capreae insulam obiici littori montibus et silvis munito
memineris. fn liis tamen omnibus nonnulla sunt, quae probare
A D L I B Fi U M I 227
vix possis. Parum sapientein parumque gnavum poetam tlicas,
qui in liltore Italiae obiecto, quod quotidie lot Piomani frequen-
tarent, quodque adeo nolissimum esset (nam aliter res se liabe-
ret in ignota regione), vellet locum fmgere, qui nuspiam esset,
et tantum lioc agere , ut locum ex Homero latine converteret. Si-
mili ratione Nympliarum antrum apud Homerum poetica licentia
eflictum multi voluere; at liabemus Artemidori Ephesii fidem
apud Porpbyr. de A. N. cap. 4, qua constat verum liuius descri-
ptionis fundum fuisse. Quod descriplio porro loci cum situ por-
tus Carthaginis novae et Neapoleos convenit, id mirum non est,
cum multorum portuum idem situs sit, idque pro praestaiitis^^imo
facilc portus geiiere liabealur , quod obiectu insulae eflicitur: cu-
iusmodi plurimi memorari possunt portus. Talis erat Brundisii, de
quo V. Lucan. II, 613 — 621, Alexandriae, v. Caes. B. Civ. III, 112.
Maneat itaque, etsi nunc ignoratur liltoris Imius Libyci vera ra-
tio, aut immutata est eius facies naturalibus de caussis, Virgilium
tamen veri loci situni adumbrasse, quamquam additis forte non-
nuUis, quae ad poeticam amoenitatcm et ornatum facerent; quod,
utpoeta, recte facere potuit.
Atque baec nc Virgilii magis studio quam aliqua veri specie
arbitrari videamur, Sliavium^ doctissimum vii-um, auctorem
laudare possumus, qui similem in Carlbagiiiiensi littore locum
deprehendisse sibi visus est. In Tunitano sinu, iii quo eodom
Cartliago olim fuit sila, inter promontoria Apoilinis et Mercurii,
quorum lioc quidem, nunc Cap Bon , ab Oriente, ilUid, nunc
Cap Zibeeb \Q.{ Zebibi, ab Occidente, sinum claudit, in hoc ita-
que sinu, cuius os inter duo promontoria undecim leucas patet,
supra Misuam, versus promontorium Mercurii , sou Hermaeum
{Cap Bon) circum ea loca , in quibus yiquilaria olim fuit sita,
(nunc vicus Lowhareah , qui unam tantum leucam a promontorio
illo abest) a littore inde usque ad vicum hunc mons procedit, qui
totus elTossus et excavatiis, a mari inde ad vicum iter subtex-ra-
neum praebet. Patet enim via, ad cuniculi speciem, a solo ad
verticem ad viginti vel triginta pedes, relictis per intervalla ad
montis molem sustentandam columnis et arcubus seu fornicibus;
spiramenlis etiam passim aer et coelum desuper admittitur. Fuisse
has lapicidinasStraboniXVIl, p. 1191, A. commemoratas, suspi-
catur idem Shavius ; recte, nec ne , nunc non disputamus; unde
Carlhago, Utica , et aliae vicinae urbes niateriam pcterent. Mons
ipse silva obsitus. Antri ostia vorsus mare patont, iisque obiecta
est Acgimurus insula (dc qua suj). ad v. 108—112). In antri
aditu fontos aliquot inter rupes prorumpunt; in prospectu passim
sedilia e vivo saxo , quibus operae obm peporcern.it , dum cetera
exciderent. Hunc locum itaque Shavius [Trarels p. 159. cf.
mappani geogr. ad p. 146) poetae ante oculos fuisse non dubitat,
duin locum describebat, ad quem Aeneas appulit. Videntur sane
15*
E X C U R S U S VI. VII*
oninia slc satis esse accomniodata. Accedit locus ap. Caesarem de
B. Civ. II, 23 : C. Curio in AJricam profectiis — appellil ad eum
locum, qui appellalur Aquilaria. Hic locus abesl a Clupea pas-
SUU7TI XX/I millia , hahetque non incommodam aestate statio-
nem; et duobus eminenlibus promontoriis continetur. Intelligeuda
scilicet haec eadem duo promontoria Apolllnis et Mercuvii supra
commemorata. Insula tamea scrupulum facere potest, si Aegimu-
rus illa est, cum eandem illam per Aras declarari supra videri-
mus. Sed Aegimurum seu duas potius insulas , Zimbras, seu Zo-
wamores , ita esse sitas, constat, ut ipsi Mercurii promontorio
subiacere videantur , maior quidem quatuor leucas , at minor pa-
rum remota a littore. Potuit igitur ad maiorem pars classis ad-
liaerere; at altera minor habeatur pro insula littoii obiecta. Po-
tuit etiam poeta ornare locum , aut sequi famam , qua Aegimuri
scopuli olim insula fuisse memorabantur. Nec tamen poetam levi-
tatis et vanitatis accusare possenms, ne tum quidem, si nuUum
huius locorum situs vestigium in Africano littore nunc compareret.
Totum enim istius tractus littus maris alluvie incredibili modo est
immutatum, et, quod vel ex Shavio salis apparet, procedit nunc
httus inter Ruscinonem et Carthaginem nmlto allius iii mare,
quam olim. Si quis ultra instare et calunmiari veht , a monte per
Shavium designato ad Carthaginem usque locorum intervallum
esse maius forte , quam ut altero die Aeneas navibus progiessus
satis mature Carthaginem pervenire potueril, eum dicemus poe-
tam in ordinem cogere et historiae severiori legi obnoxium facere.
Ceterum haec et illa sup. ad v. 108 sqq. paullo subtilius disputasse
non poenitebit, inpiimis si descriptionem geographicam errorum
Aeneae, quahs ipsi Virgiho Burmanni praefixa est , inspexerit ali-
quis; in qua Nympharum antrum ultra Mercurii promontorium
versus Syrtin minorem, naufragium vero classis ad Syrtin ma-
iorem, et ex altera parte Arae in partibus occidentalibus ultra
Carthaginem expressae sunt.
EXCURSUS VII*
DeAntenore.
I, 242 sqq. Antenor potuil , mediis elapsus Achiuis , Illy-
ricos penetrare sinus atque iniima iutus Regna Libumorum , et
foniem superare Timaui : Unde per ora norem , fasto cum mur-
mure montis , It mare proruptum el pelago premit arya sonanti :
Hic iamen ille iirbem Patavi sedesque locavii Teucrorum , el
ADLIBRUMI 229
geiitl nomen dedit , armaque fixit Trdia ; mmc placida conpo-
stiis pace quiescit.
Fuit Aiitenor inter eos , in quoruni rebus ornandis ii maxime
scriptores laborarunt , qui narrationes Homericas novis commen-
tis de suo onerarunt; non aliter ac si delectatio a mere fabulosis
et temere effusis ligmentis proficisceretur. Scilicet iion tenebant,
narrationes illas Homericas fide maiorum, fama antiqua, acceptas
ex antiqui quidem sermonis indole et formulis, opinionibus homi-
num, motaeque mentis impetu, poeticoque ornatu, adscititios
colores traxisse, mox multis modis et multis de caussis, in
in carminibus cyclicorum, lyricorum et tragicorum esse variatas.
At illi homines laudem quaerebant ex eo, quod res, quas Home-
rus seu summatim exposuerat , seu strictim percurrerat , in histo-
rias, copiose et ordine omnibus, quae inciderant, enarratis, con-
vertebant aut clarorum heroum nominibus facta et fata commen-
titia assignabant: quorum nihil, interdum ne vestigium quidem,
in antiquioribus extaretj aha ex Cypriis carminibus aut e Lescheo
aliisque poetis cyclicis arripuere, saltem ex rivuhs inde ductis
hausere. De Antenore perpauca ab Homero memorata sunt. Cla-
rior est eius uxor, Theano , Hecubae e Cisseo soror, Minervae
sacerdos (v. Iliad. ^, 297 sqq.), nec non fiUi, passim in puguam
prodeuntes; ipse inter seniores, qui prudentia ahos antecellebant:
Uiad. y, 148. idem suadet, ut Helena reddatur, iy , 347 sqq. et
Ulyssem cum Menelao, antequam arma sumta erant, ad res repe-
tendas Troiam missum hospitio exceperat: Ihad. y, 205 sqq. Ita-
que Troia capta a Menelao servatur cum sobole. cf. Tryphiod.
653 sq. Hoc tamquam fundo superstruxere fabulatores illi , e
quibus Pseudodictys et Pseudodares adhuc superstites sunt, alia,
v. c. de Antenore a Laomedonte Delphos misso (Serv. ad Aen. II,
318), de legatione ad Achivos sub extrema urbis fata (Tzetz.
Posthom. 607 sq.), inprirais vero plurima de proditione lubis ab
eo et a filiis facta. cf. Serv. ad v. 242- Praeiverant tamen alii
antiquiores, ut Lycophr. 340 sqq., nec dubito in his unum ex
cychcis poetis fuisse. Proditionis ab Antenore factae auctoritatem
iam olini Polygnotus agnoverat in tabula sua ap. Pausan. X, 27.
pag. 865. Sophochs fuere 'AvTYjvoQUha. Strabo XIII, p. 905 B.
memorat pantherae pellem Antenoiisforilms iniectam, ut tuta esset
domus ab Achivorum iniuriis; id quod factum in gratiam hospilii
pristini ap. Quinlum XIII, 293 sqq. Putabam Straboneni id ex
ea fabula petiisse, Verba sunt, Zocpoy.Xijg yovv^ ev ry aAcoffa xov
'Riov TcaQdakiav (pT/Ot tiqo rijg O^VQccg tov 'AvrijVOQog TiQOTS&ijvai
6V(i^okov rov a7roo{>r/Tov Ba^rjvai rr]v oiy.iav. Enimvero versum
e^Aiace Zoc/t// .s/recitat Schol. Aiistoph. ad Aves 934 — }t«r«-
arinTOv nvvog OTiokag Ai^vGaa, TtaQdakrj^poQOV SsQag. AHudit ennn
ad ea verba Comicus. Versum quoque memorat Suidos cx Sclio-
lio, et PoUux VII, 70. Iterum de eo fragmento mentio (iet inf.
230 E X C U K S U S VII *
Exc. I. ad lib. II. de ^IXiov TieQaet Soplioclis fabula male oliiii lue-
uiorala. Menclao tiibuitur bencljcii accepli meinoria Tryphiod.
647. l)e Antenoridis Lysiinacbus ev Noaxuig ej^erat; adierant illi
Libyani, et Cyrenen insederant : seu quod cuni Graecis versari
uoUent, ut Lysiniachus tradiderat, seu quod Menelauni et Hele-
nani sequuti tempestatis vi decursudeiecti fuerant: quod I^indarus
sequutus est Pyth. 5, 108 sq., ubi v. Schol.j adde Schol. Lycophr.
874, ubi pro negl Ttjv KQi'ivijv et iv KQiiry leg. TteQi Tt]v Kvq7]vi]V
et iv KvQvv^]. Nam in liac fuit yiInleno?-Ldarum collis. Antenori
a Tragicis partes facundi senis datae , ut in vss. Eurip. ap. Athen.
XV, pr.
Euit tamen ex iis connnentis unum ceteris illustrius, quo
profugus ex urbe capta in Italiam Ilenetos duxisse et Patavium
condidisse narratus est. Henetorum nomen CEvetwv) poeta me-
morat *), Paphlagoniae populi, cuius regio nmlis silvestribus ab-
undabat; e quo Pylaemenes, Paplilagonum dux, oriundus erat. Hos
igitux- Henetos Antenorem sibi adiunctos in Italiam adduxisse et
Venetos ibi in sedibus suis collocasse nanarunt **). Nominis si-
militudinem etiam in huius populi origine ludificatam esse vcteres,
in aperto est: cum diversi essent popuh , aller Sinus Adriatici,
alter Asiae. Qui primus fabulae auctor fuerit, incerta res est.
Strabo iam sua aetate inter vulgo narrala {xa xtQvWov^ievu) eam
refert (lib. XIII p. 905 B. C.): idem Menandrium scri])toreni me-
niorat tamquam testcm idoneum (p. 830. A. 13.). Antiquiorem
auctoritatem non memini quam Scymni Chii [Perieg. 388- 9).
Nec tamen sive in duce Antenore , sive in populo , quem adduxit,
nec in cursu, quem tenuit, omnes consensere} ut facile appareat,
a multis poetis ac scriptoribus rem narratu acceptam traclatam
fuisse. Ita fuere, qui Henetos a Troia reduces, fuga dilapsos,
aut, Pylaemene duce, in Thraciam se recepisse, atque inde er-
rando longius processisse dicerent (cf. Strab, I. c. et Eustath. ad
Dionys. 378, qui Strabonem exsci-ipsit). Avide conunentum arri-
puere Romani scriptores , qui Antenorem cum Aenea compara-
. runt: in his ipse Liv. I, 1 et iam Nepos, teste Plinio VI, 2 et inde
*) f§ ^Evixav. lliad. |3, 852. Male Zenodotus refiuxerat f| 'EverfiS.
V. Strub. XIII, p. 830 C. 8iy A.
") V. inprimis Strab. XII , p. 819 A. B. XII!, p. 905 B. V, p. 325 A.
Veriora ille de Yenctoruui origine a Yeuetis Belgica geute ducenda mo-
nuit lib. IV, pag. 2i)7. 8, cum Herodutus cx IUyriis eos ortos esse tradi-
disset lib. I, 196. Polybius II, 17, ubi de Venetis , quos ille Gallis simil-
limos moribus et cullu, at sermoue diversos esse dixerat , jrfpi tov oi
TijaycpdioyQdtpoi tioIvv ziva ■ntnoiriVTai A,o'yov nal noXlfiv SiarL&tvzaL
Zigaztiav. in quibus illc tragoedias Antenoris et Auteiroridarum uomiue
inscriplus respicere putaudus. ju iisdem iabulas Pbacthontis et Eridaui
variis modis expositas fuisse suspicor. Nostra aelate Hcuetos seu Veue-
los acceuseri Surmatis vidimus , ab aliis autem Slavicae stirpiy liaberi.
A 1) L 1 B R U IVI I 2ai
Soliiio c. 44, Catonem forte sequutus, qui idem narraverat, ut
e riinio discimus III, 19. s. 23. Antenoridem scripserat Largus,
Ovidio aequalis IV. ex P. 15, 17 Ingeniique mi diciiis cognomine
J^argus , Gallica qui Phrygiuni duxil in arua senem. quem
Aeliuni liargum ap. Dion. IJH esse acute suspicatur Wernsdorf.
V. C. ad Poet. min. T. IV, pag. 582.
Servata sunt nonnuUa ex antiquioribus in personato Messala
de Augusli progenie c. 19: Antenor ex lonio aequore ad dexte-
ram Jlectens , inter DyrrJiachium et Brundisium , per lalissimas
supeji aequoris fauces , ad septentrioneni conversus , hinc Dalma-
tas linquens , JUyiicos ac Lihurnos , illinc Apulos atque Pice-
num, ad caput Adriatici maris cursum tenuit ; et, relicio aequore,
adverso Jlumine , cjuod Breniesia dicitur*), sursmn contendens,
ierra potitus , sedem sihi suisque elegit , et expugnatis Euganeis ,
qui ium ea incolehant loca , I^itayium condidit. Js inter ceteros
comites , Enetorum multitudinem numerosam secum duxerat ; qui
Paphlagonia orti , patria pulsi , exules ad TroiatJi , quae hello
ium lahorahai , concesserant . Hi in proxima finilimorum prae-
dia longe lateque dijfusi, quia multitudine cuncta compleverant,
ex se gentihus nomen dedere , ei Venetiae regio dicta. De hoc
Antenoris adventu sic meminit V^irgilius : Anienor poiuii etc.
Sequitur inde apud Imnc scriptorem mirum acumen super versu:
armaque fixit Trdia; alloquitur Imperatorem, qui, quodnam in-
signe vexillis Antenori ei Aeneae juissei , dubitaverat; acceperat
itaque ille arma de vexillo: tolerabilius foret, si saltem de in-
signibus clipei intellexisset; etsi et lioc absurde. Respondet scri-
ptor, armormn insigne fuisse scrofam; Troia yiamcjue vulgo Iia~
lice Latineque scrofa vel sus dicitur. Quid exspectabis ab lio-
minibus, qui in poetarum lectione argutias tam vanas captabanl?
Ceterum de Antenore Patavii sepuUo vetus fuit opinio; et de-
tectmn Antenoreum sepuJcrum a. 1274, inter recentiores fabu-
las satis vulgata est. vid. Pignor in Anten. c. 8. Ursat. in Mo-
num. Patav. lib. I. s. 10. Accessit epitaphium, quod inser-
tum quoque legitur Antholog. Lat. lib. I. ep. 111, ubi vid.
Burmann.
EXCURSUS VII
D e T i m a V o j l n v i o.
Sequitur nunc 244 — 246. locus de Timavo: fontem superare
Timapi (eo loco), wide per ora novem vasto cum murmure montis
*) MeduRcus maior.
232 E X C U Pi S U S VII
It mare proruptum , et pelago premit arva sonanti. Primum
versus hi, licet pulcerrimi, cum tamen non poeta liaec narret,
cui ornatum sectari licet, verum ex Veneris persona lovi suppli-
cantis pronuntientur , alieno loco Timavi descriptionem intrudere
videri debent; quod iam Ursinus recte vidit, qui simili loco Ho-
meri Odyss. 5, 708 excusare rem velle videtur. Fit sane omnino
hoc gravissimorum poetarum more et exemplo, ut etiam, quando
ex aliena persona oratio fit, ornatus idonei materia , qua variari
oratio et delectari legentis animus possit, non dimittatur mani-
bus; cum delectationis maior sit ratio habenda, quam iudicii ani-
niorum sedati. Potuit adeo fluvius ille, etiam in Veneris oratione,
verbis ornari, inprimis cum eius natura, ad hunc modum descri-
pta; unde per ora novem — It mare proruptum , ad amphficatio-
nem periculorum , quae tamen ab Antenore superata sunt , facere
possint. Tametsi forte hunc in modum excusari versus 245 et 246
possunt, nullo tamen modo probare se possunt iudicio paullo acu-
tiori j et erant ilh haud dubie inter eos, quos sublatos Virgihus mal-
let. Improbarunt hos versus et ahi, et lac. Bryant. V. C. Qui-
bus autem in terris fluvius ille quaerendus sit, magna fuit inter
viros doctos controversia. Si enim notus ille Istriae fluvius est,
quid ille cum Patavio commune habere potest, ut v. 247 Hic tamen
ilLe urhem Patavi — locavit? (sed v. ad e. v.). Maluere itaquc
alii referre ad Meduacum s. Brentam, nonnulli adeo ad Padum;
quos ipsa res refellit et Paullus Pincius cum aliis doctis viris a
Bui-manno praef. Tom. VI. Thes. Ital. nominatis. Si tamen Tima-
vus Istriae fluvius est, difficultates contra hos versus vel sic, non
Catroeus primus, sed multi ante eum viri docti (v. c. Cerda)
moverunt, qui Timavum aut plane nullum, aut huius, quem
poeta narrat, admodum nunc quidem dissimilem esse contende-
rent. Sed frustra; nam Strabonis lib. V, p. 214. 215, et Melae
auctoritas poetam defendit, ut Timavi ohm istam naturam fuisse
dubitari nequeat. Scilicet inter Aquileiam etTergeste, in Carno-
rum finibus, apud vicum S. loannis, non longe a castello Duino
(Ty/fein), qui totus tractus saxeus et scopulosus est (sunt autem
raontes calcarii*)), complures ingentesque inter rupium antra aqua-
rum fontes prosiliunt : quorum praecipuos sex numerabat Cluve-
vius, qui haec loca adiit et singula accm'ate exploravit (v. Italia
ant. p. 192), nec plures Valuasor, quem cum eo comparavimus,
in Crainia T. I, p. 272 sqq. 612 sqq. Scihcet pro anni tempestate
plures paucioresve sunl, ita ut modo septem modo novem fontes
numerentur (teste Linharto historia Crainiae p. 66. **) ). Hi
') V. Franc. Griselini Lettera nel Giornale d' Italia. To. XI,
1». 118.
") Unus ex his fontibus sub castello Duiiio insignior est ceteris. vicl.
Graber Briefe iiber Krain, Vindob. 1781. p. 156. c. tab.
A D 1. I B Pi U M I 233
fontes tribus alveis paullulum delati, mox in unum flumen con-
fluunt, quod vix mille passuum viam emensimi uno ostio in mare
exit. Italis etiam nunc niaris parenlem (la madre del mare) ap-
pellari Holdsworthus traditj quod nomen iam Polybii aetate fre-
quentabatur (vid. Strab. 1. c. p. 214 D.), ac si mari magna aquarum
accessio inde fieret. Cum Strabo cum aliis septem, Mela cum
Virgilio novem ora seu capila ^ et fontes (sic ora et alii, v. c. Sta-
lius IV Theb. 832) memorent , non inexplorata tradita ab iis esse
e modo dictis apparet ; nec necesse est , alias in vicinia scaturigi-
nes, quae in eosdem alveos deferuntur, quarumque una ex lacu
pi'odit, a veteribus adnumeratas esse suspicari, quod Cluverius
faciebat. Haec eadem diligenti investigatione persequutum vide-
mus Holdsiporlhmn , elegantissimi ingenii virum, dum vlveret,
p. 600. 601. Immutavit longa aetas locorum faciem ; quid? quod
invalescente indies versus hoc littus boreale mari Adriatico re-
primi creditur aquae in ipsis fluminis ostiis impetus, ita ut nunc
longe minore spatio flumen, sub ipsos fere fontes stagnans, per
planitiem ad mare deferatur *). Ceterum cum per subterraneas
cavernas mari ad Timavi fontes iter pateat, cum aestu maris ma-
gnam ilH aquarum molem accipiunt; quo fit, ut ingenti cum fra-
gore et mugitu subterraneo Timavus inter rupium antra prorum-
pat (hoc est nostro, paslo cum murmure mon'is^ , nec, iam in
unum alveum coactus, contineri in eo possit, sed vicina late loca
inundet, antequani ad mare perveniat. Hinc ille it mare pro-
ruptum, ad maris speciem , magnos fluctus volventis (quod magna
aquae vi prorumpit se , eflunditur, ut Pompon.), et, nostra aetate
saltem hiberna tempestate, preniit arya , operit, inundat, pela-
go , aquarum vi peiago simiU , sonanii, propter aquai-um copiam
et impetum**). De origine Timavi multa disputant iidem, quos
memoravimus , auctores. Cum plena sit Carnorum regio flumini-
bus subeuntibus terram moxque itei-um emergentibus , etiam Ti-
mavus simili ratione idem esse flumen videtur, quod XIV miflia
passuum (XVIII vel XX Irenaeus de Cruce Istoria di Trieste
lib. I. c. 2 et V, 10 memorat) supra hos fontes ad vicum D. Ca-
tiani (S. Kazian) bis terve subter rupium cava viam sibi facit.
*) Cf. Schlozer Briefwechsel II Th. Heft XII, p. 340. add. Hacquet
Oryctograph. Carniolica To. I. p. 61. Antiqniorem locorum faciem in ta-
bula videre licet in libro apiid luntas Venet. 1553 fol. vulgato: de Balneis
omnia quae extarU apud Graecos, Latinos et Jrabas p. 306.
**) Minus bene TVood V. C. loco mox laudando antiquam interpreta-
tionem revocat, qua mare proruptum de ipso mari Adriatico accipiebatur,
quod, quoties exaestuat, in interiora littoris exundans Timavi cursum re-
primit. Hoc locorum naturam ita ferre nemo neget : scd verborum stru-
ctura sermonisque ratio manifeste repugnat isti ser.sui : est enim Jons,
unde h. e. ex quo , mare proruptum it , non vero , fons in qaem , veraus
quem, mare procedit.
234 E X C U U 8 U S V 11
laudemque cuiiiculo sublerraueo toluui coudilur. Jickani id ilu-
meu esse, Valvasor docet, qui rectius liaec cxpouit, cjuam Clu-
vcrius. Euiuivero iam apud Slraboucui lib. V. ]). 329 A. Posido-
uium lioc idem tradidisse videas, e uioutibus delatum Tiuiavum
voragiue terrae absorberi, £i^' V7t6 yr^g eveyj)^£vrcc jrf^l «xaroi'
jcal K Gtadiovg (XVII uiiliia passuuju) ^ttI Ttj &akdrrij rr]v eKfiokvv
TrotEta^atuiale accipilur: in mare efjluere. M evl. ad mare , mm
loiige a marl, emUli ilerum. Hoc Pliuius tradit lib. 11, s. 106:
El iii Minaie campo fhudus mersus post XX mill. passuum exit,
et in ylquileiensi Timavus. Itestal ut lioc moueauuis, jonlem
Tinuwi li. 1. pro ipso Timavo dici j eum autciu ita siiperasse Au-
teiior iutelligeudus, ut cursu uavium iuxta littora servato , naui
cmii classe haec loca adiit, ostia lluvii praetervcctus ad ulterio-
res plagas et iuteriurem siiium pergeret. Est euiui is poetaruiu,
V. c. eorum, cjui Argonautica expouuut, mos, ut iu naviga-
tione facta littoris vicini populos, urbes, et amnes enumerent.
Aliam rationem, eamque subtiliorem, suppeditavit Wood 1. c,
docel euim , navigationem ex louio mari iu interiora Adriae
aliter tuto fieri non posse, quam ut littus Illyricum legatur*):
ubi ad intima Istriae perventum est , etiamuum recta traiici-
tur mare adversus Veuetias. cf. I>iv. X, 2- Quae observatio,
etsi liuic loco expedieudo prorsus necessaria non est, alterura
tamen locum illustrat iu Ed. VIII, 6. 7, ubi de uavigatione
Asinii Pollionis versus Partliiuos lUyrici : seu magni superas iam
saxa Timavi, sive oram lllyrici legis aequoris. Eactam eniin
secundum littus navigatiouem iuuuit. Celerum buuc locum
certatim expressere Lucauus , Silius et Statius, qui Timavo ctiam
ex hoc loco ad ipsos Pataviuos fines designandos poetico more
usi sunt. Uude iuter recentiores iuanis et vana de hoc lluvio,
situe Patavino agro an Istriae adnumerandus , orta est cou-
ti-oversia; de qua vid. Burmauu. praef. T. VI Thesauri ItaUae
p. 13. Sed praestat illud adiicere , nostro iudicio, si verum
quidem huius moris sensum auiiuus imbibit, ex auteriore poeta,
et quidem Graeco , qui nunc iuteriit, forte Argonauticorum aut
Anteuoridis scriptore , VirgiHum sua transtulisse videri ; unde et
eodem amne usus est ad Asiuii PolHonis uavigationem decla-
randam 1. c. Est euim et iu ornaudo nimius, cjuod fere in ta-
libus locis solet, et ornamenta paullo exquisitiora cumulat.
•) tVood:s Essay on the ori^inul Genius of Hoiner p. 54 sqq.
A D L 1 B U U M 1 235
EXCURSUS Vlll
De luli cugnomine Jscanio indito.
I 267 268 yli P"<^'f' A-^caiiius , cui nunc cognomeii Jiilo
AddiLr, llus erat, dum re. stetU llia regno. Ab lulo vulso
ducta nens lulia; sed h. 1. etiam noiiien gentis luhae ab lulo,
cognomine A.canii , derlvatur. Sane, hcet aha gentmm nomma
ducta fere sint a jn aenominihus , ut ab Aulo Auhae ab Marco
Marciae, nou tamen nominum gentihtiormn exempla desunt quae
a cognominibus venisse videntur, ut Gentis >lav.ae, lulviao,
Rutili^e, al. cf. Cerda ad h. 1. lam porro hoc cognomen luh
formatum noeta esse vult ab Ili nomine, quod Iroianmn fuit,
et quo Laon.edontis pater fuit appellatus; sed ratione gramma-
tica plaiie refraganle. Verum iu etymologus cum Graeci tum
Ilomani argutias plerumque cnptant , non sermo.ns ^^»^'«»^"^;^
analogiae veritatem sequuntur. Nec nmlto subhhor «l^^^^^^
luhi Caesans PontihcaL hb. II et Catone m Or.gg. memoxata
elyn.ologia, ut lulus a love, Johus , Jolus , Julus ductum s.t
v.^ Auct' de Orig. G. Uom. c. 15. Altera an h. 1. quaesUo est
L pro carminis%p.ci n.a.estale, et in lov.s oratione eaque ad
Venerem, Aeneae matrem, etyn.ologia tahs recte mserla esse v.-
deri pos^it. Parten. difhcultat.s vidit Bntannus n. M.cdL
ObJ\o\. I.p. 5 et 82, adversus quem et ibi docUss. Editoi
et ad h. 1. Burmannus disputant, nescio an connnode sat.s Pot-
estquidem defendi poeta hacte.ms, quod in ^^^YV^^TZJ^
ad maiorem, quam populares sm mde capere pote.a,.t, ^olupta
L, etia.n'p.Uterl;^.vo.,r« et -^^^^.^^^]^
non dubitav,t; potest ouoque , Huod Eschenburg.o V C. placu s^e
video lupiter videri Veneri voluisse hoc ni memonam lev ocaie
^ec tamei mi,.us ita alteru.n versun. ab alie,.a manu access.sse
^;;ic:riive totum, sive post...M..-, -'" ^-eU scd.cet ..n-
pexfectus esset relictus. Nam n.te.pre at.o asta: ^/-7/;^/^';';
\es stetU Jna regno , per se inepta, multo etia.n mag a loco hoc
alie..a est. Tum an regiw sat.s lat.ne ^d.ectun. s. , nesoo.
dum resp Troia.ia, regnum Tro.a.mm , stetit, dmav.t, regno
frimtt defend. posse ex hb. II, 8 J^um stahat ^^^oincob^-
ms Palamedes: ubi dictum tame.. esse app-t l-t.^o ju p o
dum regnum eius slahai incolume h. e ems reg.a d.gi" as e^al
lalva ef i.Uacta. Certe iudicio acutxon parun. se p oba
potest versus tam ieiunus. De Ascanco v. Exc. XVil ad
236 E X C U R S U S 1 X
EXCURSUS IX
Belli portae.
I^ 291 — 296. Aspera tum positis mitescent saecula hel-
lis. Caua Fides , et V^estay Remo cum fratre Quirinus , Jura
dahunt : dirae ferro et conpagihus artis Claudentur Belli por-
tae. Furor inpius intus Saeva sedens super arma , et centum
i-inclus aenis Post tergum nodis , fremet horridus ore cruento.
Splendidissimus locus et love vaticinante dignus. Fidem ait,
religiones patrias et concoi-diam abolitis bellis ac discordiis esse
regnaturas. Mutala haec in personas, et quidem deos deas-
que: tidem , Veslam, palrem Quirinum. Fides cana , quia
alias prisca, antiqua, dicta. Vesta, quippe Romanis patria ea-
que antiquissima religione culta cum ipsis Penatibus, cf. Aen.
II, 296, et imperii praeses, in cuius aede ignis sacer servaba-
tur. (Ut pudicitia per eam designetur, Romano equidem more
fieri posse non arbitror.) Quod autem Quirinum cum fratre
Remo nunc iura dare , h. e. regnare, imperio Romano prae-
esse, rem Romanam tueri, ait, in liis concordiam quidem ci-
vium innui posse, Bnrmanno non refragabor, ut forte pro eo,
quod diceres, fore ut concordia et pax bellis civilibus et dis-
cordiis sopitis vigeat ac floreat, poeta Romuluni et Remum, quos
dira discordia disiunxerat, iterum regnaturos esse dixerit. Meo
tamen sensu rei sennonique poetae accommodatius est lioc :
Bellorum civilium noxa interdum a Remi caede repetebatur,
qua tota posteritas culpae et piaculo erat obligala; iam bellis
civilibus expiatus Renii sanguis videbatur, ut v. c. Horat. Epod.
7, 17. Itaque ea poetae mens : Temporum antiquorum
integritatem et puritatem iri restitutum, qualis illa fuerit,
antequam fraternus sanguis ia ierram defuxit primumque
illud parricidium fuit commissum. Pacatis iteium animis et fra-
terna concordia pristina rem Romanam moderari et tueri quasi
videbuntur Remus ac Romulus. De Agrippa cum Servio et aliis
cogitari non posse, recte Burmannus monuit. Quod vero poe-
tae animum ad has rerum iniagines deduceret, ut Fideni , et
Vestam, cum Remo ac Romulo commemoraret, fuisse suspicor
etiam lioc, quod, ut ex topograpliiis Roniae disci potest, in
Palatino monte, adeoque circa Palatinam Cacsaris domum, tem-
pla Fidei, Vestae ac Romuli Remique erant. Maiorem igitur
haec omnia suavitatem habere debuere , si Romanus ea legeret,
qui illa templa ante Augusti domum posita meminisset. Mox v.
293. 294 Bellum hic personam dei induere puto ; est o n6k£(iog.
Belli a Bellona et Marte persona. Apud PHn. XXXV, 36, 16
Apelles Belli imaginem restrictis ad terga manihus ])inxit, Alex-
andro In curru triumphante. Eam cum allera tabula Apellis
A D L I B R U M I 237
Augustus In Fori sui parlibus celebenimis dicaverat. Ut tn-
inen picluram lianc Virgilius hic ante oculos habuisse videri de-
beat, quod iam in Servianis suspicatus aliquis, necesse non est.
Notio haec admodum obvia et communis , ut Discordiam, Bellum,
Martem, vinctos, religatis post tergum manibus, fingere animo
hceatj inprimis inter eos, qui triumphum agi, in eoque hostes
captos vinctis post tergum manibus duci viderant. Occurrit
quoque simile argumentum in artis priscae operibus. Erat Spar-
tae vetus signum Martis vinculo impediti. Pausan. III, 15. p.
245. Nostrum ante oculos habuit Calpurn. I, 46 de Numeriano
Caesare: dahil impia rinclas Fost tergum Bellona manus, spo-
liataque telis In sua %'esanos iorquebit viscera mo/^sus, Et, mo-
do quae toio civilia distulit orhe , Secum hella geret. Huius
porta dira , quia dei diri et abominandi , clauditur y^^ro et com-
pagihus ariis s. vinculis h. e. foribus ferralis, Ilom. {^voai nv-
'Kivai et nvKivwg ccQaQvlai. Jani templum , quod lanus Quiri-
nus , vel lanus Quirini , vel lanus geminus appellatur, respi-
cere putatur et recte. Aen. VII, 607: Suut geminae Belli por-
iae , sic nomi?ie dicunt. Centum aerei cludunt vecles , aeierna-
(jue ferri liohora , nec cusios ahsisiii limine lanus. ubi vid. Not.
Plutarch. de Fort. Rom, p. 322 B. iiikeiaBrj d' ovv rore (sub
Numa) xal ro rov 'lctvov SiTcvkov, o 7tokif.iov tivXtjv Kakovai,
ut recte iam Xylander vertit, non rvpjv. Pax occludit lanum
ap. Lucan. l, 61. 62. Contra Pacem clauso Tano inclusam tene-
ri, interpretatio et sententia Ovidii esse vidctur Fast. I, 281,
si locum recte capimus. Apud Aristoph. in Pace 222 sqq. Uo-
kefiog Pacem antro incluserat. Adeo variis modis et accipi et
reddi potuit res, cum antiqua lani aedicula, ad modum templi
amphiprostyli utrinque pervia, quae, bello indicto, prisco more
patebat adeuntibus et supplicantibus, pace facta occludi soleret;
visum enim est Bejlum niodo coerceri portis clausis, ne ille deus
portis apertis foras erumperet , modo Pax inclusa teneri , ne
avolaret, Itaque idem templum et lani et Belli et Pacis habi-
lum. Si Valer. Flacc, III, 253 iunc porta irucis coit infcra helli
hunc locum respexit, probabile fit, alteram in eo loco lectio-
nem , porta eJJTera veram esse. lam porro Furor impius , h. e.
Bellum civile; ut apud Horat. Petron, et al. Ovid. I ex Pont.
2, 126 de Augusto: Clausit ei aetema civica bella sera. cf. Pe-
tron, B. Civ. 256 sq. nodi exquisite pro vinculis, catenis. Vir-
gilium ante oculos habuisse videtur Manil, iam Cerdae laudatus,
I, 921 iam hella quiescant , atque adamanteis Discordia vincta
catenis Aelernos haheat frenos in carcere clausa. et Ovid. I Fast.
702 Gratia Dis domnique iuae : religata caienis lampridem
nosiro sub pede Bella iacent. At ipsi Virgilio praeiverat Ennius
apud Horat. I Serin. 4, 60 postquam Discordia ieira Belli /er-
ratos postes portasque refregit.
238 E X C U Fi S U S X
EXCURSUS X
Mercnrins ad Poenos placanilos inlssnti.
T, 297. Haec ail: el Maia genitum demillil ab alto sqq.
Viclctiir liunc poetae locuin expressisse caelator gcmmae iioii
ignohllis e Museo Boiinlalovii , post Moiitefalc. in Viri^ilio Lon-
dinensi, lusticiano et Anibro^^iano repelilac, in rjua lupiter in
medio sedcns, Venus iuxta cum Amore lovi supplicans, ex al-
lera parte Mercurius cum mandatis lovis disccdens; modo snlis
liquido constaret, an a manu antiqua opus illud piofcctum sit;
milii tamen omnes illae gemmae Virgilianae, ut aliae Romani
arj^umenti, reccnlia ingenia prodere videntur; non cnim id fuit
suorum poetarum studium llomanis, nec Graeci artilices lalini
carminis pcriliam tant.nm liabuisse videntur; contra saeculo XV
et XVI cum Graecae fabulae vulgo ignorarentur , ad Roinanam
liistoriam ac ritum revocari prisca monumenta , ad eundem alia
reccntia opera confici, passim solcbant. Ceterum cclcritati bcnc
consulitur a pocta , omiii lovis sennone oinisso , quo mandala
Mercurio data erant; quaenam illa fuerint inlelligimus ex iis,
quae Mercurius ercsequitm". iVIercurius autem aniniis, ut h. 1.
Didonis et Poenorum , molliendis et flectendis inprimis idoneus
deus, qui y^ms cie/tits hominum recentum , adeoque ct bavbaro-
rum, quales Poeni erant, formavit. Scilicet lioc ad pcrsuasio-
nis vim pertinet, in moncndo , conslliis dandis, et sic porro ; ut
Odyss. a, 37 ad dchortandum a scclere Aegisthum Mercurius
mittitur. Omnino oeconomia fabulae huius primi libri est exi-
miae artis. ('aithaginis adverFUS Aeneae fata tuendae studio (v.
sup. 13. 19.) luno Aeneam immissa tcmpcstate perdere vohie-
rat. Atqui hac ipsa tempestate in Carlhaginis huius, cui luno
raetuit, littus eiicitur Aeneas. lam mireris utique poetam hoc
casu nou eo uti , ut tanto inaiorem nobis supcr Aeneae discri-
mine ac periculo, ex lunonis odiis in illa ipsa tcrra et uibe,
quae dcae tantoj^ere curae cordique erat, iinpcndcnte, sollicilu-
dinem faciat, Sed poeta aliam viam est ingressus. Ne Aencas
ullum in liis locis periculum adeat, mittilur Mercurius ad Poe-
norum Didonisque inprimis animos placidos et propitios cfficipn-
dos. Quo facto, cum tai^cn vel sic Venus liaberct, quod lu-
nonis odia et iras metueret, Cupidinis mox illa opo:a ulitur
(inf. 670 sqq.), ut Didonis animum amore in Aeneam iiirinmniet,
quo minus illa lunonis aliquo monitu in divei'sa consilia impulsa
in eius perniciem conspiret. Interea luno, dum his iam mahs
ahter occiirri non posse videt (v. IV, 90 sqq.), hoc ipso Dido-
nis et Aeneae amore ad avertendum ab Italia Aeneam et inter-
A D L I B R U M I 239
cipieuda acleo Roinae fata uti constituit; sed quo niinus illa res
exitum habeat, rupiter, cui fatorum ordo inprimis curae esse
debct, cavet (ibid. v. 222 sq.). cf. sup. Excurs. I*.
EXCURSUSXI
Dido a Sichaei Umbra monita.
1 , 353 — 359. Ipfia sed in soimds inhumad venit imago
Coningis , ora moc/is attollens pallida mi/is , Crudelis aras tra-
iectaque peclora ferro Nudai-'it , caecumque domus sceliis omne
retexit; Tum celerare fugam patriaque excedere suadel, Auxi-
liumque viae veteres telbire recludit Thesauros , ignotuni argenti
pondus et auri. Quae de mariti specie per somnum oblata nar-
rantur, a poeta ipso adcrnata videntur, nec inconimode ad epi-
cam poesin , ut miraculo animum teneat. Forte poetae, praeler
liistoriam, debetur etiam illud ad rei atrocitatem adiectum v.
349 anle aras. Nam vulgo , cum vcnatum exiisset, a fratre
uxoris insidiis pctitus interiisse Sicliaeus traditur: vide Cedre-
num p. 140 B. et lo. Malalam Cluoiioi^rapb. p. 68 (p. 206 ed.
Oxon.), qui Servium ad h. 1. descripsit, sed , ut apparet, multo
integriorem quam qualem nunc habenius. cf. Eu.stalh. ad Dioiiys.
PeriejT. v. 195- Sed, ut poeta ante aras id factum inallet, oc-
casionem fingendi praebere potuit hoc, quod. n)aritus Didonis
sacerdotio Herculis functus esse memoratur. cf. luslin, XVIII, 4.
lam somni visum potest illud quidem ita accipi, ut ipsum faci-
nus somniantis animo fuerit obiectum , ita ut illa ipsi caedi in-
teresse, eam fieri cerneret, poeticae tamen rationi magis consen-
taneum, ut, quae a Sichaei Umbra verbis sunt exposita, tam-
quam gesta nudenlur, enuntientur; ut iii notis exposuimus. Si-
militer Umbra Sichaei mox abditos thesauros indicat, quo loco
repositi sint, ut itineris subsidium ac viaticum Didoni fugienti
sint. Sic Hectoris Umbra inf. II, 297 efert sacra , efferenda
esse gestu significat. Thesauii Didonis adhuc Neronis tempore
lusum avaritiae fecere. v. Tacit. Amial. XVI, pr.
240 E X C U R S U S X 1 1
EXC U RSU S XII
P i u s A e TL e a s.
I, 378. 379. '^tif^ pi-^^ts Aeneas , raptos quL ex hoste Pe-
nates Classe veho mecum y fama super aelhera notus. Notati
hi versus, quod Aeneas egregie se ipsum commendat. Recte,
nostris moribus si rem aestimes; secus, si heroicis; ut ex toto
Homero satis constat. Exempla aliorum v. ap. Pierson. Verisim.
p. 206: adde Spencium (in Essay on Pope's Odyssey P. I. p.
52). Hic ipse versus ex Homero adumbratus Odyss. t, 19.
lllysses apud Alcinoum: £1'^' ^08vGtvg AaEQTiaStjg, og Ttaai 6o-
Aot0iv 'Av&QaTCOiGi (lekai {carus et honoratus sum propier saga-
citatem consilionim in re bellica) nai ^sv Kkiog ovQavov tKfi.
fama super aelhera notus , ex poeticae orationis genio, niliil
aliud quam sinipliciter, celeber et inclytus. Inclytum autem ac
notum se calamitatibus suis dicere , minus habet olFensionis etiam
nostris moribus; et pietatis mentio facta liominum animos be-
nevolos ipsi reddere poterat. Verum et pius, ut omriino in Ae-
neide, perpetuum est Aeneae attributum, quod, Honierico mo-
re, proprio noniini tamquani aliud proprium adiungitur. Sic et
pater Aeneas , quod antiquiore sermone honoris vocabulum fuit,
ac reverentiae amorisque, inpriniis regibus tributum. Sic Odyss.
Q; 145 Ieivc TiazZQ. Cum autcm pietalis notio tam late pateat:
quaeri potest, quo tandem sensu poeta accipi voluerit. Fuit
enim Aeneas pius in patrem : unde Ilf, 481 de Anchise : o felix
nati pietate ; fuit in fdiuni , in patriam , in deos. Scilicet hoc
ultimo respectu dictus est pius a poeta, Q^ioGt^rig, rehgiosus.
Docent hoc adiuncta, h. 1. raptos qui ex hoste Penates classe
veho mecum , Lib, II, 691. lupiter , adspice nos , et , si pietate
meremur, Da deinde auxilium. Convenit, quod in omnibus re-
bus monitis deorum obtemperat; et primo loco, hoc, quod in
Homero II. v, 298. 9. in laudibus Aeneae ex Neptuni persona
pietas memoratur: %t^aQiGii£va 6' aul Scoqu &eol6i didcoGiy rol
ovQavov svQvv £%ovGi. Cum pietate iustitia iungilur inf. 544.
545. Quod autem in Penatibus, de quibus v. Exc. IX ad lib.
II, quos secura abduxerat, Aeneas inprimis gloriatur, ad vete-
rem religionem pertinet. Nondum excisa plane et eversa vide-
batur resp. superstitibus adhuc diis tutelaribus seu patriis, eo-
i-umque vasis et sacris inslrumentis. Qui in coloniam initteban-
tur, sacra metropoleos suae secum abducebant. Si sacra, h. e.
dii patrii et eorum utensilia, essent seu vi seu fraude et furto
ablata, gravissima calamitas ea habebatur. llt deos elicerent,
qui mbem oppugnabant, aut ut deos vinculis ligarent, qui ob-
sidione gravi premebantur, ad eandem religionem pertinebat.
A D L 1 B R U M I 241
Capla igitur urbe, praecipua ea cura inpriiuis sacerdotuui , ut
tleorum sigua et vasa salva essent, dum aut abscondereut ea,
aut secum asportarent. Sic Pantlius Apollinis sacerdos II, 319
fugiebat, sacra manu victusque deos ferens. Sigillatim haec sa-
tis exposita passim sunt a viris doctis; nobis curae fuit, ut ad
rationes suas et caussas ea referrenturj idque teneri velim etiam
in aliis.
EXC URSUS XIII
De iis qiiae deoruin praeseiitium arguiint.
I^ 402 — 404. BLxit, et awertens rosea ctri.'ice refulsit,
Amhrosiaeque comae divinum vertice odorem Spiravere; pedes
vestis dejluxit ad imos , Ei rera incessu paluii dea. Habemus
liic exemplum eTng^avelag numinis insigne. Non iniucundum erit,
paucis exponere, quibus modis poetae, Virgilius et Homerus, deo-
rum praesentiam vel in discessu arguant, inprimis cum yiri docti,
qui in liunc locum inciderunt, setiuuti ferc sint Heliodori Aetliiop.
lib. ni. p. 148. 149 ed. Bourd., a quo tamen non tam poeticas
rationes, quam llieosophorum counnenta exposita esse manife-
stum fit.
Quoties igitur poetae, inprimisque principes isli, deos cum
liominibus agere iisque interesse faciunt; faciunt autem lioc sae-
pissime, ex recepta inter veteres persuasioue, ad quam divmae
naturae species humana vulgo credita necessario ducere debuit,
in priscormn liominum et heroum vita, fere ut in vita palnarcha-
rum, deos invisere homines, ad eos devertere, eorum hospitio
uti, iis occurrere, sermones ac consilia communicare sohtos;
quoties igitm- deos inter homines agere memorant poetae: si mo-
dum quidem et rationem exponunt, quam tamen saepe declarare
negligunt: aut dii, etsi cum hominlbus agunt , plane se homnmm
visui non subiiciunt, aut in conspectum venmnt mamfesti, aut
forma humana adsumta se offerunt , ut tamen mox, saltem m
discessu, divinae praesentiae nonnunquam signa aliqua edant.
In variandis his sequuntur poetae nonnullas ahas opmiones
inlerpriscos homines receptas: primo quidem , deos propria sua
ac divina specie a mortalibus aut ominno cerni non posse aut
non nisi cum vitae discrimine, (pro exemplo sit Semele) sa tem
oculorum caecilate, (v. c. Hymn. in Vener. 188. v ad Call.m.
L. P. 82 Spanhem. et ad 102) non posse cerm : n.si forte ab ho-
minibus, qui &socpiXelg, a diis amati essent: ox^Trco yuQ ^Travr^cat
-aaol <palvovra^ ivaQyng, Odyss. :r, 161. Contra x«Ae;ro. de cpuL-
VlRGIL. TOM. II. ^^
242 EXCURSUS XIII
VS6&CII ivaQY^^St Iliad. i;, 131. cf. Spanliein. Calliiii. Ap. 9. Quo-
ties igitur alios liomines adeanl dii , specie eos huniana assumla
illis occurrerej esse vero divinam speciem humana maiorem, lon-
geque pulcrioiem; itaque quoties pulcritudine insignis ahquis mor-
tahs sese oflert, nuraen sub ea specie latere suspicari solent; ut in
Hynino in Dionys. 19.20: porro deosnube modo candenti modo cali-
ginosaamictos adhomines, quibuscum agunt, accedere. Quae omnia
cum sensuum noslrorum iudicio ita coniuncta sunt, ut omnium tem-
porum populorumque opinione, nisi qui autbelluino more vivunt aut
ad summam philosophiam expohti sunt, recepta ea fuerint. lam si
in hominum conspectum, quibuscum tamen agunt, omnino non ve-
niunt dii : solent fere verba eorum tantum audiri, quibus is, quem
alloquuntur, facile numen agnoscere potest, vel quod deus suum
nomen aflatur, vel quod dei vox iam olim nota et saepius audita
erat. Ita Ulysses (Ihad. x, 512) et Achilles de Minervae vel non
conspectae voce nihil dubitant, et notum Aiacis illud apud So-
phoclem: 'Sl q^&iy^' 'Ad-avag (piXTattjg ifiol '&£Cov 'Slg evfia&ig
aov, xav cmoTtTog ]jg, "^OfKog Oc6vi]j.i' axovto etc. Diversa ratio
est, qua Apollo Iliad. tt, 788 sqq., loco inter paucos splendido, Pa-
troclo etsi invisus terrorem infert.
Sin in conspectum peniunt dii manifesti : divina specie , hoc
est maiores ac pulcriores humana forma , tum apparent; multa
fere luce oculos obtundunt: ita ut haec ipsa lux praesentiam nu-
minis arguere credatur. Sic inf. IV, 358 : /pse deum (.\lez'cu-
rium) manifesto in lumine vidi Intrautem muros , vocemque his
aurihus hausi. Etiam plena luce domus memoratur, v. c. Hynm.
in Cerer. 188. 190, ubi cf. Ruhnk. Interdum tamen ad terrorem
omnia comparata sunt: species, ocuH , habitus ; ita nube caligi-
nosa et atra amicti sunt dii, ut Venus hb. XII, 416- luno vero
cum procella venit : lib. X, 633 : coelo se protinus alto Misit agens
hiemem , nimho succincta, per auras. Enimvero hoc spectat iam
propius ad illa , quae a consilio nostro aliena sunt, cum deorum
praesentia omnem naturam sensu aliquo perfundere credilur:
dum dii, modo cum aeris, ventorum, marisque tranquilhtate et
aurae silentio adveniunt: in quam rem loca congesta v. apud
Valken. ad Theocr. 2, 38: modo ventorum marisve tumullus
praesentiam dei arguit. Cum his coniunctae sunt iTtiffaviiai
deorum in templis, sub sacrorum sollennmm aut oraculorum
edendorum tempus: de quibus nunc non agitur, et copiose
actum ab aliis, inpr. a Spanhem. ad Calhm. Itaque nec attingam,
quae ex his ipsis deorum apparitionibus ad Manes aut Umbias
per somnum obiatas translata sunt; ut de Creusa Aen. II, 773:
tandem etiam ad homines divinitus afflatos , ut de Sibylla VI,
49. 50. Verum ut ad illum deorum conspectura redeamus, quo,
quoties eoriun ministerio poeta iititur, illi prodeunt: si manifesto
nuniine occurrunt , lieri id fere animadverlas vel occursu alterius
A D L I B R U M I 243
dei, vel utfiHo, marito , aul aniato a se liomini, in conspectuin
veniant. Sic inter pugnas dii sibi occursant in Iliade , sic Achilli
Thetis, et Aeneae se mater Venus — non ante oculis tam clara,
ridendam Obiulil , et pura per noctem in luce refukit — confessa
deam , qualisque pideri Coelicolis , et quania , solet , lib. 11,591.
Veniunt quoque dii in conspectum unius tantum, etsi in magna
hominum frequentia, ita ut ceteri omnes ne sensuin quidem nu-
minis praesentis liabeant: sic uni Ulyssi eiusque canibus manifesta
fit Minerva, Od. n, 160. Sic soli Peleo Thetis apud Apollon.
IV, 854 sqq. et Acliilli in media Acliivorum concione , sed soli,
conspicitur Minerva, statimque agnoscitur, cJfivw ^i ol oGQt (pa-
av&ev, Iliad. a, 200. Iliad. q, 334 Aeneas Apollinem eyvio iauvra
I6(6v. Ceterum ex loco lioc Heliodorus illud duxisse videtur,
quod ex fixo et constanti obtutu deum intelligi dixit. Species
autem divina modo ab aeterna deorum iuventute, ac pulcritu-
dine , modo cum attributis ex poetarum et artificum doctrina et
usu, declaratur.
Verum frequentissima ratio ea est, ut ad eum, quem vo-
lunt, accedant eumque alloquantur, humana jorma induti, noti
fere alicuius et familiaris, sicque ei ludum faciant, ut cum
raortali se agere ille putet: Tumque dii consequuti id, quod vo-
lebant, interdum abeunt, ut ncc agnoscantiu-: v. c. Iliad. ^, 70.
cf. (f, 285 sqq. i, 226 sqq. Sic eliam inobservati discedunt, qui
per somnum se olFerunt, ut Minerva ^,41 sqq. 5, 795 sqq. et
cuni Tipby illa per somnum adstat Orph. Arg. 538. 554. Inter-
dum, ut numen suum prodant, forma huniana deposita, divina
conspicui fiunt: Sic Venus in Anchisae amplexibus: Hymn. in
Ven. 181 sqq. 175. cf. Burm. ad Anthol. Lat. IV, 13, 12. si irati
sunt maiores maioresque fiunl: Callimach. in Cer. 59. cf. Wessel.
ad Herod. VIII, 38 : aut inter dicendum agendumque oculis, voce,
toto corporis habitu mortah forma maiore produnt se , ut omnmo
divinae naturae indicium vel onginis habita est oris corporisque
maiestas, vel pulcritudo. specto, ait ille apud Ovid. III Met. 609,
cullum faciemque gradumque : Nil ihi , quod posset credi ?nor-
tale, videham. Ita Iris, quae Beroen simulabat , Aen. V, 647
divini signa decoris Ardentisque notate oculos , qui spiritus illi,
Qui vullus , vocisque sonus vel gressus eunti. cf, Odyss. v, 288,
ubiMinerva, proditiu'a se deam, repente inter dicendum femnia
fit eximia specie; de Cerere autem Hynm. 188. 189, ubi v. Ruhnk.
Inprimis autem huc spectat Iliad. y, 396 sq., ubi Veneris anui as-
simulatae consiliis obsequi cum nollet Helena, tum dla mamfesta
adstat dea, %ai f log ovv h6i]GZ -^£«? TtiQi^allia SeiQrjv, Zxy^
&eu &' tueo6evTa, xal o^fiaza ^iaQiiaiQOvta, 0a{i^t]6ev r aQ
'^Tteira ' quem ipsum locum Vugilius versibus supra adscnpt.s ante
oculos liabuit, rem tamen aliter tractavit: avertens rosea cenuce
refulsit etc. Scilicet occurrit apud poetas tandem et dla ratio , ut
16*
244 E X C U R S U S XIII
iton nisi snb discessnm , inodo ad terrorem facienduni , uiodo ad
nuinen testanduni, niorlali lorma exula , divina specie nunien spe-
ctantiuni oculos praestringat. Itaque li. 1. divinam speciem nu-
menque arguit pulcra cervix , coma suaviter spirans, palla deae
defluens, cum antea venatricis more esset succincta, tandemque
incessus. Videamus de singulis.
Scilicet si abeuntes nnmen manifestum ac confessum faciunt,
signis fere atque notis id faciunt sequentibus : Peractis niandatis
modo discedunt sic ut ad Olympum redeant, ut de Mercurio iu-
venis faciem menlito Odyss. x, 307. 308 Nrjaov «v' vki^saaav ille
ad Olympum redit: modo subito ex conspectu eorum , quibuscum
loquebantur, auferuntur, evanescunl vel avolant. Alias abeun-
les, forma adscilitia abiecta , di^nnam speciem a tergo oslendunt.
Sic Apollo in Butae forniam conveisus: Morlales medio adspecliis
sermoue reliquit , El procul in tenuem ex oculis evanuit aiiram.
Adgnovere deum proceres divinaque tela Datxlanidae , pharelram-
(/tte Juga sensere sonantem, Aen. IX, 657 sq. ApoIIinom bic vi-
des in aerem sublatum ; cum alibi nube vel obscura caligine invol-
vant se dii , quippe qui omnino, ut invisi sint, nube se operiant,
atque eos quoque, quos subducere vel occultare volunt, nube ob-
ducant, ut toties apud Homerum fit. Sed aliis locis abeuntes deos
declarat incessus levis ac celer, et volanti similis, ut vix pedibus
terram attingant; qualis omnino deorum incessus esse fertur,
ovt? x&ova ^ccQTCTS TioSeaatv, Iliad. ^, 228. cf. 284. 285, modo
.stellae fatuae cadenti, Iliad. d, 75, niodo columbae, modo accipi-
tris volatui comparatus. Notus locus Iliad. f, 778 At 8s ^drrjv
TOi^QCoai nshiciaiv i&fjua&^ ofAolai. Harpae etiam , quae ex aqui-
larum genere est , Minerva coelo descendens assinmlatur Iliad. t,
350. 351, et Neptunus Cakliantis habitu Achivos ad pugnam ad-
liortatus Uiad, v, 62 sqq. Avrog 6\ wfft' iQ}]'S. mKvmfQog (oqto
nsTfad^ai etc. et subiicit Aiax: non liic fuit Calclias ; "/-(vtor yaQ
fx.eT6Tttad-B no6c5v '^ds Kvrmdcov iPsl syvcov dniovTog (levi scilicet et
suspenso gressu). aQiyvcoTot 6s T^eoi neQ- At in Odyss. a, 320
Minerva, cum sub Mentae persona Telemacbi animum erexisset,
dns§rj, "OQVtg 5' (og dvonaia SisnTaTO, et Odyss. y, 371.372 ea-
dem apud Nestorem dns^t] O^^vrj stSoixevr] ' "^dfi^og 8 ske navrag
iSovrag. Hinc et Mercurii volatus super mare fit radendo mari ;
Od. s, 51. Serpentis lapsum ac tractuni nusquam a poetis Grae-
cis vidi deorum incessui assimulari : vide tamen Spenc. ad b. 1.
Singulare est inf. IX, 15- 19, quod Iris arcu et sereno coelo dis-
cessum suum mirabilem facit.
Cum dei discessu coniunctum interdum illud , ut praeler
naturam mira aliqua vi affici sentiat niodo animum modo corpus
is, qui cum deo in mortalem mutato egerat. Sic supra memorato
loco Iliad. v, 62 sq. Neptunum , qui Calchantis personam indue-
rat, agnoscit Aiax manuum pedumque insoUto vigore viriumque
A D L I B R U M I 245
refectione , v. 74. 75, el teligerat eum deus discedens sceptro suo.
Imitatus lioc est Quint. Cal.' XI, 142 — 144. Aliud exemplum
habes Iliad. v, 81. 110 ApoUiuis Aeneam restituentis : 'Slg eiTcav
h'u7iveva£ iiivog ixiya noi^ivi kaav , et Odyss. a, 320 Minerva
discedens Telemaclio non modo incessu , sed ct ex eo manifesta
lit: TW 6' £v\ &vii(3 &iiKe (livog aai &uQGog. Hoc idem faciunt
interdum dii tacite'et occulte, ut Pallas Menelaum novis viribus
recreat Iliad. (), 569.
Quandoquidem in ipso discessu divina species bumanae ior-
maesuccedit, commemoranlur quoque illa, quae in specie divina
inemorabilia sunt : summa oris pulcritudo aut maiestas, corpus
humano maius et augustius, cum pulcritudine candor corpons,
cervix pulcra, comae promissae, quales perpetuam deorum luven-
lamdecenl, ut in Cerere, Hymn. v. 277. 278, et in loco nostro
Yii-gilii. j
Quod inter praesentis nujninis signa refertur gratus odor,
quem sive totum corpus sive coma exhalat: uti in Venere, h.l.
ambrodaeque cuinae divinum verlice odvrem Spiravere ; et Dianae
nec in adspectum prodeuntis praesentia ex divino odore agnosci-
tur ab Hippolyto apud Eui-ip. Hippol. 1391: id quidem ductum
est ex antiqua vita, quando regiae opulentiae erat, unguenlis sua-
vibus dehbutum corpus habere, antequam frequentioribus com-
merciis copia maiore et expeditiore ^umLu unguenta Asiae ni Euro-
pam illata sunt. A regum autem luxu, qualis tu.n erat, adum-
hrata deorum vita, adeoque in eam traductum etiam unguentum
ambrosia dictum. Sic de lunone lUad. ^, 170 sqq. et de Vencre
Odyss. ^, 364. 365 et sup. Georg. IV, 415 sqq. Etiam apud He-
siod Scut Herc. 7. 8. Alcmenae a capite et supercihis suaves
odores spirant, tanquam a Ve.iere. (etsi versus vix a prnno car-
minis auctore sunt.) Ducta hinc sunt ea , quae de veste stragula
Bacchi habet Apollon. IV, 430 sq. Hoc tamen dmnae naturae
argumentum non nisi in elegantioribus diis locum habere potestj
ut in VenereetApolhne-, in Diana etiam apud Eurip. 1. c; m
Flora apud Ovid. Ea^t. V, 576: aha exempla v. apud Burmann.
ad Anthol. Lat. IV, 13, 30. Insignius cetens est m Hymno Ho-
mer. in Cer. 276 sqq., quodapponam, quia rehqaaquoque prae-
sentis nmninis argmnenta sub discessum contmet: ^g emovaa ^ea
./uo.aVo, '06,n 6' l^e,6eaaa^&vnsvrcov --^ ne.X.v Z..6.J
to vnke de cpiyyog ano iQOog u&ccvaroto ya^^e ^£r/c .av^,/
^areooLg cog • Bn de 6,' in ^.eyaQCOv. Videmus hic sub disees-
rum^Sns^fonnL.divinan. receptam: pulcraudmem .^^^^^^^^^^^^
sium odorem, candens corpus, coman. P^-"-.«^" ' ^,^^ v^ !
doamm fusam. Imitatione quoque express^ res m tenq.Us . v. c
de dea Syria et in teletis: ut apud Apulei. XI.
246 EXCURSUS XIII. XIV
Et hi quidem priscae et epicae poeseos praecipui niodi divi-
nam praesentiam declarandi, super quibus multa possint argutius
disputari , nisi lioc a consilio nostro esset alienum j et facere hoc
cuivis ex superioribus est in pronilu. Quando autem de origine et
caussa huius phantasraatis hominum mentibus subnati quaeritur,
ablegandus est lector ad Exc. I ad hb. IX, 638. Nec tamen ex-
Lstimandum est, semper haec tam accurate et diserte a poetis
tractari. Quin saepe satis habent, deum memorare cum mortaH
agentem, numen suum manifestantem, et a mortah agnitum,
niJla tamen re adiecta, qua intelligatur, quomodo id fieri potue-
rit. Scihcet iam ab initio inter poelam et lectorem tacito consen-
su convenerat, posse et solere a diis fieri ea, quae naturae mo-
rem deserunt eoque ipso mirationem faciunt. Exempla vide Ihad.
v, 319, ubi Neptunus Aeneam non latet, et q, 334 Apollinem
idem^Eyvco iaavra Idcov. adde Ihad. /3, 172. e, 794. 815. Sic
inf. XII, 632 lulumam sororem agnoscit Turnus, nec addi-
tur, quo signo vel argumento.
EXCURSUS XIV
l^qui caput omen Carthaginiensium fortunae.
I, 442 — 445. Poeni EJfodere loco sigiium , quod regia lu-
no Monstrarat, capul acris equi; sic nam fore bello Egregiam et
favilem victu per saecula gentem. Caput equinum adeo auspiciura
et omen futurae fuit fortunaej forePoenos gentem behicosam etre-
rum copiis (ex agricultura , navigatione et commerciis populorum)
affluentem. lustin. XVIII, 5, \Q Ibi quoque equi capul repertum,
behicosum potentemque populum futurum nigni/icans, urbi awspi-
calam sedem dedit. Quas fidlculas verbis , facilem victu fore
gentem , interpretandis adhibuerint viri docti , vide apud Cerd.
Buim. Trapp. Si Carthaginiensium historiam inspiceie meminis-
sent viri docti , in muHis huius et quarti libri locis minus turbas-
sent. Celebrata satis inter veteres res est, Carthaginienses agri
colendi studiosissimos fuisse , et totum illum Africae tractum lae-
tissimo cultu summae fertihtatis eflloruisse. Itaque prneclare iis
portenditur perpetua victus copia et affluentia ; et facilis i^ictu
est is, qui facilem et paratum victum habet: tvTCOQog , ut agrum
frugibus vel frugum facilem dixere veteres. Tenendum scihcet,
ea, quae in vulgari oratione x6 facilis pj'o adiectivo adiunctum
liabent, poetice ita eflerri; ut si alloquium regis facile exprimen-
dum sit , facilem regem alloquio vel alloquii dical poeta , ut Val.
A D L I B R U M I 247
Fl. V, 407: littus quod faciles appulsus hahet , idem litius facile
appulsibus. Ita, quae vicium facilem lundit huino tellus Geor«,
II, 460, est etiam tellus victu facilis ; et sic gens victu facilis,
quae habet victum , alimenti copiam paratam, affluentem, pro-
pter agrorum scilicet fertiUtatem et ubertatem. SimiH modo in-
finita aha ad prosaicam formam comparanda sunt. Aen, VIII, 318
asper victu vejiatus, h, e. qui victum asperum, quahs est vitae
asperae, durae et pauperis, praebet, nox aspera curis, Val. Fl,
III, 362, quae curas asperas secum afiert, et sic porro. Fquus
autem quidni ferax et laetum soluni, equis alendis idoneum, omi-
netur? quum hoc armentum pabuli copiam et uberem agrum in-
primis sibi poscat. Vide , si tahs res auctoritate indiget , Colu-
mellam de R, R. VI, 27. Varia quidem de hoc portento inter
fundamenta urbis reperto fuit narratio, nam alii (v, lustin. 1, c.
Serv, et Pompon,) primo caput bubulum, ahi palmam simul re-
pertam tradiderant, proxime tamen ad nostrum alii ap, Eustath.
ad Dionys, Perieg, 195 iVQOV XEcpaX-rjv Ytijiov , xal Gv^i^aXovrsg
6rj}iaiv£ad-aL aioXtjv avroig xal naQ ' aXkcov doGiv TQOfptJg, xa&d
xal rolg Innoigy EKviaav iv Toiovrat r6n(p KaQXV^ova. sane di-
versa interpretatio de otio ac pacis studiis, inprimis ex mercati-
bus; vides tamen hoc ipsum, facilem victu , ita expressum, ut
sine multo labore victum inveniant. Quod Aen, III, 540 sqq. di-
versum ex equis augurium petitur , nihil officit, Poterant enim
eaedem res diversis temporibus et rerum conditionibus ad diversa
trahi omnia. Ita Xnnov noXe(ii6v rs xal in-^kvday hellicosum et
adpenam interpretabantui- vates Telmessenses ap. Herodot. I, 78.
EXCURSUS XV
Pictura in templo Carthaginis ah Aenea perlustrata.
I, 453 sqq, Namque suh ingenti lustrat dum singula tem-
plo , Dum — Artificum inamis inter se operumque lahores Mira-
tur , videt Iliacas ex ordine pugnas. De pictura vulgo haec acci-
piunturj et v, ^Q^picturam expresse appeliavit. Quod si verum
est, adversus temporum rationem peccare poeta maluit haec com-
memorans, modo giatis rerum imaginibus delectaret, Nam /lia-
cis temporihus nonfuisse pingendi artem apparet. v. Plin. XXXV,
6. Observatum hoc iam est Gogueto de origg. legg. art. et discipl.
Tom. III, p. 346. Et Homerum sculpturae opera in omni metal-
lorum genere memorare , nulla picturae , unicuique Homerum le-
genti facile succurrit. Videndum igitur , an Virgihus non de pi-
248 E X C U R S U S XV.
ctis tabulis , sed de anaglyplio opere , et quidem ex aere , quod
antiquissimum fuit genus, et quo ducunt fores ex aere factae
V. 448. 449, agere dicendus sit? Nam, qu.od piciuram dixit, lioc
poetica elegahtia de quovis opere, quod figuras rerum ac signa
repraesentat, bene memorare potuit. Accipiendum autem ita
esset de sculptorio opere in foribus templi ac valvis ex aere facto:
in his enim, ut et in fastigiis, templorum pariter ac palatiorum
frequens fuit caelatura: cf. Paus. I, 24. V, 10. X, 19. Vlll, 45.
Cic. Verr. IV, 56 et porticus teinpli lovis Olympii apud Agrigenti-
nos: V. Diodor. XIII, 82, in qua el exsculpta dKcoatg rrjg TQoiag
heroibus suo quoque haljitu expressis. et solent poetae in argu-
menLis eiusmodi sculpturae sibi placere: ut noster Ge. III, 26 sqq.
Aen. VI, 20 sqq. Sic Ovid. Met. II, pr. in regia Solis. Silius III,
32. in templi Herculis foribus. ad q. 1. cf. Drakenb. Valer. FI. V,
411 in fastigio templi (ita quidem nobis videtui) et in foribus
417 — 465 expressas historias apud Colchos memoiat; sapienter
quidem hoc; sed idem in operis summa infelix; non enim apparet,
quorsum ista descriptio anaglyphi inserta sit. At noster poeta ad
confirmandum Aeneae animum his rerum imaginibus egregie uti-
Im-. Anaglypha idem et alibi memorat , ut inf. 640. Inter haec
tamen commento illi sculpturae h. 1. non magis confidam, quam ei,
quod multo minus probabiliter in animum venit viro docto, ut
crederet, hic de textura agi. Nisi vim facias verbis , non nisi
de tabulis pictis agere poeta potuit: et dicendus ille est maluisse
morein Italiae suae sequi, in qua passim visebantur porticus tem-
plorum pictae. Kes Troianas inter argumenta fuisse , vel ex Pe-
tronio 29 et 89 discere licet: cf. Wernsdorf. P. Min. T. IV, p. 605-
Nihil frequentius eodem more inter Gi'aecos , quos parietes tem-
plorum et porticus picturis exornasse, multa docent exejnpla apud
Phnium et Pausaniam , ut Athenis I, 17 in Thesei templo; I, 18
in templo Dioscurorumj I, 20 in t. Bacchij cf. c. 25. 26. et Athe-
naeum X, p. 456 extr. inprimisque templum Minervae Syracusis
' apud Cicer. Verr. IV, 55. Troiani autem belh historiae, etsi in
populo , qui niliil cum Troianis et Graecis commune haberet, recte
tamen poterant operis ab arte profecti argumentum praebere. So-
let enim ars externas historias, inprimis claras et nobiles, sibi
materiem facerej et ab Etruscis, saltem ab Italis, siniiliter belli
Troiani historiam, quamquam illa aliena ab hoc populo erat, in
tot monumentis, inprimis sepulcralibus, expressam vidcmus. Ce-
terum ea, quae mox memorantur, non continui alicuius operis
uniusque tabuJae argumentum sunt habenda j certc nihil in poeta
video, quod ita statuere iubeat; sed singulae liistoiiae singulorum
operum argumentum constituere putandae.
A D L I B R U M I 249
EXCURSUS XVI
D e R h e s o. •
I, 469. Nec procul Jiinc Rhesi niueis tentoria velis. No-
vavit plura in rebus Troianis Maro , ab Homero aliena, et nio-
reni aetatis suae praetulit; Tragicos ea in re sequutus , qui equi-
tes, tubas, et alia memorant , quae heroica vita ignoravit. Nunc
tenloria narrat niveis velis : in quibus non tani illud me movet,
quod niuea tentoria fecit, eo scilicet, ut vel noctu nitore fulgentia
late essent Diomedi et Ulyssi speculantibus conspicua; sed quod
Troianis temporibus tentoria nondum erant tintea. Acbivorum
y.liGlai stipitibus lignisque constabant, vimine intertexto Immo-
que aggesta, adeoque tuguria poLius. v. Iliad. co, 449 sqq. cf.
Eustatb. ad lliad. «, 185. Recte et Tzetza in Anteliomericis,^ a
viro doctissimo lacobs nunc editis, Acliaei : x£v'S,civ bs yAiaiag
nX^y.Tag, GTu^aQaig (b. e. ovavQoTg) uQaQviag. et Trypbiod. 139.
nvQ Uiov Ttkey.zi^Oiv sv\ xAKj/i/Ct ^rdovreg. ad quem versum loci
nostri haud oblitus est doctiss. Northmore. Thraces vero illa
nocte ne in talibus quidem tcntoriis, sed, ut erant, nuda humo
lecubabant: TceSoori^ng ut in lllieso 763 sqq. quid? quod to-
tus Troianorum exercitus sub dlo noctcm agebat, quantum qui-
dem ex Homerica lectione memini. Etiam Rhesi Trag. auctor
tanlum svvag Thracum et aoLTag memorat. At Dictys tentoria
memorat p.ag. 60, 1. 45.
EXCURSUS XVII
n e T r o i l o.
l^ 474 478. Parle alia fiigiens amissis Troilus armis ,
Injelix puer, atqne inpar congressus Achilli, Fertur equis, cur-
ruque haerei resupinus inani , Lora tenens tame.n; huic cervix-
que coniaeque trahunlur Per teiram , et versa pulvis mscribitur
hasta. Troilus Priami f. (aliis ApolUnis. cf. Not. ad Apollod.
p. 762) admodum puer , h. e. in prima luventa constitutus
{impubem T^-oilon Horat. dixit II, 9, 15: nimium cito Congresse
Achilli Troile Senec. Agam. 747. 748) ab AdiiUe victus. Fa-
ctum iam ante Iliadis tempora. Nam libro ultimo niter occisos
ab Achille filios Priamus TQailov tTtnioiaQixrjv memorat, lliad.
«, 257. Meminil etiam Quintus Paralip. IV, 155. 419 sqq. ui-
250 E X C U R S U S XVII
ter superiorum teinporuin res ab Acliille gestas; et in hoc prae-
ivisse auctorem Cypriorum carminum, e Proclo didici. Alii se-
rius et post Mejnnonis demum interitum coUocasse videnlur, ut
ex Lycophrone 307 sqq. et Tzetza ad e. 1. et in Posthomer.
353 sqq. coUigas, ubi Troili caedes est extrenmm facinorum
Achillis. £t sic manifeste Dictys qui vulgo fertur IV, 9. unde
patet inter potiora episodia PostiUacorum fuisse Troih facta et
fata. Post Hectorem caesum Troilum Ausonius Epitaph. 18 ait.
Omnino varie hanc narrationem a priscis poetis tractatam fuisse
necesse est. Inprimis tamen infames fuere Achillis amores in
Troilum pulcerrimum puerum, vid. Tzetza ibid. et ad e. Can-
ter. Nov. Lect. II, 9, et h. 1. Cerda post Servium: quamquam
Tzetza pro solita sua stultitia sponsione certat, Troilum magnum
iam natu fuisse. Nata autem sine dubio est ea fabula e poe-
tarum lusibus, qui puerorum amores inprimis Achillis exemplo
defendebant; quam ad rem summum illud occisi Patrocli desi-
derium memorari solebat. Fuere ex eo genere plures, ut Pha-
nocles, cuius "Eq ooT e g rj KaXol nuper in memoriam revocati fuere
fragmento e Stobaeo a Ruhnkenio retractato. conf. Notae ad
Apollod. p. 532 sqq. Illud mireris, quod iam Ljxophron fabu-
lam hanc Troili interpolatam sequutus esse videtur 1. I. et Arae
auctor carminis, quod inter Simmiae naiyvia habetur. Ceterum
Virgilius Troili caedem ita narrat et tractat, ut is cum Achille
congressus vulnere accepto curru exciderit, pedibus tamen ita
impeditus, ut supinus e curru delapsus ab equis raptaretur
(compara Iliad. f, 42. 43), cum interea nec hastam nec frena e
manibus dimitteret; itaque hasta inversa per terram tracta sul-
cos in pulvere tractim faciebat. AHter Dicty^s I. I. ubi in pugna
captus mox producitur et iugulatur ab Acliille. Dares cap. 33,
quem losephus Iscaims VI, 289 sqq. sequitur, equo in pugna
excussum memorat et ab Acliille superveniente occisum. Tra-
goediae Troili nomine inscriptae fuere oHm Sophoclis , et alio-
rum. Quae fabulae oeconomia fuorit, e Scholiis Vict. ad Iliad.
XXIV, 257 suspicari licet: Troilus in Thymbiaeo equestris cur-
sus exercitationi vacans a superveniente Achille occisus eral.
Observabimus tandem recentiorum quoque fabularum factum esse
Troilum argumentum, LoUii quidem Urbinatis, et Guidonis de
Colonna. Unde Chaucer duxit suum Troilum et Cressida. Ex-
tat quoque ms. Alberti Stadensis carmen elegiacum historiam
belli Troiani complexum, Troili nomine inscriptum in bibliotheca
ducali Guelpherb.
A D L I B R U M I 251
EXCURSUS XVIII
De Hectore circa Troiam raptato.
I, 483. Ter circum lliacos rajjlaverat Hectora muros Achil-
les. Obseivatum et Lic et ad Homerum iam ab aliis, Homerum
raptati circa Troiam Hectoris non meminisse. Ter circa urbis
muros fugit Hector (Iliad. i, 208), caesus autem e curru liga-
tus statim ad naves traliitur, v. Uiad. i, 399 sqq., ubi ter quo-
tidie circa Patrocli tumulum raptare eum solebat Acliilles, Iliad.
(o, 14 sqq. Tractum igitur Hectoris cadaver ciica muros aut
uni ex Cyclicis aut ex Tragicis deberi puto , qui omnia fere
belli Iliaci facta variis modis tractata et ornata pro consilii ra-
tione saepe inflexerant et variaverant. v. Excurs. ad Aen. II, pr.
Fuere autem huius argumenti tragoediae olim plures Aeschyli,
Timesithei, Dionysii Tyranni , Ennii, "'EKTOQog kvtQa inscriptae,
aliorum nQiafxog, UiiUevg. Virgilius tamen inprimis ante ocu-
los habuisse videtur Euripidem, quem inter ceteros ille proba-
vit, Androm. v. 105. 106. Hanc Ennius lalinam fecerat, ex
eaque hic ipse locus de miserabili Hectoris caede superest: v.
Fragm. Ennii pag. 239. Esl ex ea vox sonora et splendida
raptaweraf petita. cf. inf. II, 272- Virgilium, non Homerum,
sequutus est auctor Epitomes Iliados 1004. ubi cf Wernsdorf.
Poet. min. To. IV p. 742. Actum est nuper pluribus de ra-
ptato Hectore ad llium non circa IHum ad libellum Lecheva-
lerii, qui Descriptio Troadis inscribitiu-.
EXCURSUS XIX
D e M e m n o n e.
I, 489. Eoasque acies et nigri Memnonis arma. Memnoms
adTroiam adventus , et pugna cum Achille ac caedes , inter res
Uiacas post Iliadem celebre argumentum, quod inpnmis nobdita-
verat Arclinus Milesius , cuius Aelhiopis libris V ohm fuit lecti-
tata: Eius argumentum a Proclo servatum e cod. Vatic. datum
vid. in Bibliolh. ant. liit. et art. unde intelHges, carmen illud
initium cepisse ab Penthesileae accessu ad urbem, atque etiam
post Memnonis mortem complexum esse Aclnlhs extrema ludos
funebres ei factos et iudicium armorum inter Ulyssem et A.acem.
Nihilitaquemirum, quod Schol. Pmdar. I, 4, 58 Aiacis «rrox«-
giav ex illo carmine docet. Etiam in Tabula Ihaca a labretto
252 EXCURSUS XIX
edita At&Lonlg KUTti 'Aqktivov tov Bldijoiov ailsriipta, tainquaiii
ex cjua reruni expressarum pars pelila sit. Arctinuni ad Olynip.
IX Suidas, ad IV refert Eusebius Hieronynii MCCLIV , ubi v.
Pontac. Scalig. Vallius. item Salinas. ad Solin. p. 599. 600 Ryck.
de prini. Ital. colon. p. 440. Eideni 'lUov LliQaig tributa, de qua
V. Excurs. I ad lib. II, pr. Secundutn veteres, quos ainisiinus,
late describitur Menmonis faluin a Quinto Paralip. lib. II et Dicty
IV, 4. VI, 10. et ullimo loco a Tzclza in Posthom. 212 sqq. ubi
V. lacobsii nota, qui Sturziuni quoque excitat ad Ilellanici fragm.
p. 149. Mullis etiam olitn tragoediis fuit celebratus Menmoii,
Aescliyli inprimis et Soplioclis , cuius Aixflontg eiusdem argunienti
fuisse videntur, et, quod probabile fit, una eademque cuni J/V-
mnone fabula. Memnotiem etiain lloinerus ipse memoravit Odyss.
5, 188. ubi Nestor filium Aiitiloclium ab eo caesuin prodit; est
ibi 'Rovg q)aeivijg aykaog vtog. Et A, 521 Ulysses Neoptolemum
praedicat Kdkharov fijra Me^vova dlov. Fuit itaque Memnon
pulcerrinms iuvenis. Virgilius tamen nigruni appellat. Scilicet
Titlioni et Aurorae filius Indos et Aetliiopes adduxisse fertur: ul
Troianis opem ferret: sive quod fama acceptum erat, venisse Tro-
ianis socios et auxilia ex terris ad orienteni Troadis silis, sive
quod aCyclicis tota illa narratiofuit illatarebus Troicis. Obscurior
est de Menmone fabula , et quae modo ad Aegyptuin superiorem,
modo ad Assyriorum adeo origines revocetur. Vide a Pocockio
congesta ad Memnonis signum illustranduin 'u\ ruiiiis Thebarum
{Deacripl. of the East Tom. I, p. 101 sqq. et in Inscriplion. ant.
graccis p. 80 sqq. 91 sqq.). Sed ne poetae absurda commenti esse
videantur, lioc saltem monebimus, Assyrioi^um imperium videri
illo tempore usque in Asiam minorem prolatum, atque ex iis fini-
bus, adeoque ex Oriente (liinc Euae aciis), non vero cx Assyria
proprie dicta , potuisse fingi vel tradi aliquem Memnoucm , Auro-
rae , 'Hovg, filium, copias Troianis adduxisse^ Indos et Aetliiopes
poetae vocant; quo nomine onmes ad Orientem sitos populos, m
australibus inprimis plagis , declarabant veteres. Oruata deitide
variis inodis et ainplificata fabula. cf. Pausan. X, 31 p. 875- Scliol.
Pind. Nem. 6, 85- 3, 106- add. inf. ad v. 751- Fuit quoque Me~
mnonis sepulcrum liaud longe ab Aesepo ad septentrionein Troa-
dis finium: Strab. XII I p. 878 C Confusa tandem cum alio Me-
mnone Aegyptio , Fha-menopha apud Paus. I, 42 p. 101, alibi
Amenophifi, f. Amun-no~phi , secundum lablonsk. de Memiione
p. 31. Erat is sol oriens: id quod statua quoque sub orientem so-
lem vocalia declarabat.
A D L T B R U M I 253
EXCURSUS XIX*
De j4niazoTiibns iaixilhim Ilio Jereniihiis.
T, 490. Viccit Amazonidum lunaiis agmina peltis Penthe-
sileafui-ens , mediisque in millihus ardet , Aurea suhnectens ex-
sertae cingula mammae , Bellatrix , avdetque piris concujrere
fi/go. Quae niyllii de Arnazonibus origines fuerint, incertum
est : fuisse tamen funduni aliquem liistoricum, famam antiquam,
multa arguunt. Verum de liis disputandi locus liic nou est.
Vide notata ad Apollod. I[, 5, 9. Not. p. 372 sq. Quae cum
Virgiliano loco coniuncta sunt, partim e belli Troiani historiis,
partim ex Amnzonum specie et habitu repetam.
Induxerant Aniazones in belli Tioiani hislorias poetae, qui
post Honierum M-ripsere, et in his primo, ut suspicor, loco
Arclinus in Aelhiopide, quantum ex Proclo colligere licet, {Bi-
hlioth. d. a. Litl. P. 1. p. 35 Ined.) quia antiquiore aliqua
fama cclebratae eiant Amazonum irruptiones in Asiam minorem
factae, inprimis in Lydiam et Phrygiamj quarum una in Priami
tempora iiiciderat: II. y, 189. Intulere hinc Amazones in hc-
roum tempora et facta Cyclici propter rei novitatem admodum
licenler; memoratae adeo Amazonum pugnae sunt in Argonau-
ticis, Heraclca, Theseide, etiam in Bacchi profectione ad Indos:
quae omnia fucre poetarum commenta; at illud, quod in Ho-
mero mempratum erat, a fama profectum. Priamus adversus
eas arma tulerat; at Penthesilea auxiUo Troianis fuit accita.
Post eos, qui periere, exponit Cychcorum narrata Quintus lib. I.
et pleraque ex eo Tzetza in Posthomericis pr.
Virgihi locus inprimis disertus est in specie et habitu Ama-
zonum reddendo. Satis notae sunt earum peltae lunatae.
Quod ^^v equis pugnarunt, non attigit. At mammani nudani
memorat.
Dextra fuit ea mamma, fabulis et arte celebrataj fabuhs
quidem, quod e.xusta fuisse fertur, arte, quod ea exserta est,
non exusta, quod visu ingratum respucrat ars. Verum et ipsa res
docere potest, dextram fuisse, quae exureretur , ne arcui inten-
■dendo et remittendo tumor esset impedimento. Inf. XI, 649.
Amazon dicta Camilla est unum exerta latus , quod Silius imita-
tus lib. n, 79 reddit dextruni nuda latus.
De Ainazonum specie in priscae arlis monumentis obyia
plura nunc in vulgus innotuerunt quam illis annis, cum prio-
ribus vicibus commentabamur in poetam. Neque adco necesse est,
nunc multa commcmorarc. Attingam tantuni potiora , quae ns,
quorum studia in ea antiquitatis parte collocata haud fuerc,
prodesse possunt. AnUquae artis frequens fuit argumentuin lam
254 E X C U R S U S XIX* XX
inde a Phidia, sculptum in scuto Minervae Atlienis, Amazonum
praelium (Plin. XXXVI, 4, 4) et in basi simulacri lovis Olym-
pii (Pausan. V, 11. p. 402). In lorica autem seu humili pa-
riete, ante lovis simulacruin ducto, Penthesilea vulnerata, picta
a Panaeno, Phidiae fratre (ibid.). Alia erat Penthesileae pictura
Polygnoti Delphis (ibid. X, 31. p. 875 f) et pugna Thesei cum
Amazonibus, picta in Poecile a Micone (ibid. I, 15). Certamen
artificum in dedicando ex aere signo in templo Ephesiorum v.
apud Plin. XXXIV, 19 pr. Fuere ii artifices Polycletus, Phi-
dias, Ctesilaus, Cydon et Phradmon. Praeterea Plinius Desilai
Amazonem vulneraLam, (XXXIV, 19, 15) et Strongylionis Ama-
zonem eucnemon (ibid. s. 21.), utramque ex aere, mcmorat. De-
buit Phidiae alia esse Athenis Amazon haslae innixa, si vera
dixit Lucian. Imagg. 4. Antiquius omnibus enumeratis signum
fuil Aristoclis Cydoniatae ultra 01. XXIX. assurgens aevo, (Paus.
V , 25 , p. 445.) Olympiae posilum, Herculis cum Amazone
equestri pixgnantis. Narrata haec sunt eo consilio, ut quam
vulgatum artis argumentum hoc fuerit, appareat, utque recte
hoc a Marone inter picturas referri intelligatui'. Ex iis monu-
mentis, quae ad nostra leinj)ora servata sunt, facile princeps
est signum e marmore, cum tilulo: translala de schola Me-
dicorum, [Iv. ksax^rjg) olim in hortis Matthaeiorum , nunc in Mu-
seo Pio-Clementiro (Vol. II, 38) in pulcerrimis habitum; mam-
ma dextra nudata stans. Sunt alia in Museo Capitolino, alia
aliis in locis, praeclara Amazon equestris ex aere inter Hercu-
lanensia; sed ad locum nostrum facit anaglyphnm in Villa Box'-
ghesia apud Winckelmann. (^Monuni. ined. CXXVII.) in quo
Penthesileae adventus ad Priamum exhibetur. Amazonum ima-
gines frecjuentes sunt in numis multaium Asiae urbium, quae ori-
gines suas ab Amazonibus repetebant.
EXCURSUS XX
DiuTiae et Nympharum choreae,
I, 498 — 503. Qualis in Eurolae ripis aut per iuga Cyn-
ihi Exercet Diana choros, quam mille secutae Minc atque hinc
glomerantur Oreades ; illa pharelram Ferl humero , gradiens-
que deas supereminet omnes ; Ealonae iacilum pertentant gau~
dia pectus. Talis erat J)ido ; talem se laeta Jerebat Per me-
dios. Expressa suavissima formae Didonis et speciei corporis
procerae cuin Diana comparatio, cuius semina iam in iiobilis-
A D L I B R U M I 255
simo illo versu de Helena Odyss. 8, 121. 122 'Ek 5' 'EXivri
■&akc(^oio 'd'V(68sog v^ipOQOcpoio "Hkv&sv, Aqte(jii8i XQvatikaxaTttt
tinvia latent, et Odyss. ^, 101 sqq. Trjat, 6e NavaiKaa Xsvxoi-
ksvog 'iJQXero (xoXnrjg. Oi// 8 "AQxefiig eici nar ovQeog ioieai'
fja, ^'H naTa TijVYerov neQifirjnerov rj 'EQV(iav&ov TeQnoiiivr}
xaTCQOiai x«t (OKiLyg iXucpoiai, Trj8e ■& afia Kv^rpai^ novQai
/diog Alyi6%oio, \4yQov6fioi Tcai^ovai, yeyrid^e 8e re (pQeva Ar)T(a.
UaaaoiV 5' vneQ r^ye KaQi] eiei r]8e (ih(07ta, 'Peia r' aQiyvoarri
niXerai, naXal 8i re naaai. ^'Slg TJy' (x(i(pinoXoiai fierenQens
naQ&ivog d8fir'jg. In qua noinerum cum Virgilio contulerunt
viri docti, iniquo fere iudicio, cum modo in singulis partibus
haererent, et ex accessoriis rebus vim totius coniparationis de-
fmirent, modo alterius poetae caeco amore omnem laudem ad
eum, contemto altero, tralierent. Probus, etiam Pomponio Sa-
bino ad h. 1. laudatus, apud Gell. IX, 9 (^cf. Macrob. V Sat. 13
et 14) tii/iil fjuic/(jiiam tam impwspere T^irgilium ait ex Homero
vertisse — quem locum ibi vide et expende Grammatici pravum
acumen. Nam singula refelleie non vacat. Contra lul. Caes.
Scaliger in Poetice V, 3 p. 219 VirgilianoH versus a magistro,
Momericus vero a discipulo coufectos ostendere vult. Sed erat
summus Vir omnino Homero iniquior. Probum a el Scaligerum
exscripserunt vel sequuti sunt plurimi ahi, etiam nuper xMarto-
rellus (in gli Euhoici secondi Ahitalori di Napoli pag. 405).
Nobis quidem, ut in ahis, inventi laudem , quae haud dubie est
maior, Homerus, maioi'is ornalus commendationem liabere vide-
lur Virgihus; et esse in utroque, quod probes, quod mireris.
C/ioros egrcgie substituit Virgihus, cum Homerus hisum memo-
ret: nai'C,ovai, quod, etsi et ipsum de choreis ac saltatione sol-
lenne, ut v. c. Odyss. &, 250. 251 (et paullo ante uoXnri can-
tus cum saltatione, v. Graev. Lect. Hesiod. c. 19)5 "^'^^ tameu
Homerus, quae eius verba su!it, alia de re quam de incessu et
discursitatione venantium cogitare potuit. Variavit itaque Vir-
gilius rem , et multo splendidiorem speciem exhibuit loQivovaag,
non discurrentes , Nymphas.
Vituperant tamen in Mai'one choros Dianae, deae vena-
trici, tributos, et praeferre hactenus possis Silium, qui in re
venatoria substitit in loco e nostro expresso lib, XV, 772 sqq.
Ut, cum venatu saltus exercei opacos Dictyuna, et laetae prae-
het spectacula matri , Aui Pindi nemora excutiens , aut Mae-
nala lustrans , Omnis Naiadum plenis comitata p/iaretris Turba
ruil ^ striduntque sagittiferi corjti: — exsu/tat vertice montis
Gratam perlustrans oculis Latonia praedam : — aut illam Clau-
diani R. P. H, 62 — 70, ubi Amazonum <'o//or.v memoratur. Sci-
hcet non meminere viri docti, cum antiquorum hominum more
solennis in solennibus festis et sacriliciis esset saltatio cum cantu,
traductas esse choreas, ut aUa vitae humanae gaudia, ad bea-
256 E X C U R S U S XX
tain Jeoruni vilaui. Duclt clioruni BaccLus , duclt ApoUo, du-
cil Diaua, Venus. [nprimis auleni pueJlarcs clioreas dederunt
veteres Veneri cum Gratiis et Nyniphis; quod ex iis in suum
carmen derivavit Horat. I, 4, ct Dianae cum Nympliis , v. c.
apud Calhm. in Dian. 170 sq., undc eius iVymphae xoQnrtdeg
v. 13. 14. Iii tahbus autem clioris haud dubic, quae procerior
et pulcrior est corpore, cniinct super celeras. Aham viam iu-
grcssus erat Apellcs, qui JJlanam pinxcrat Havnficanllutn i.'irgi-
luiiii clioro mixLain: qiiihus i.'ici.sse Homeri versus videbatur, id
ipsum describeniis. Piin. XXXV, 36, 17. Vehm ulique Phnium
aut ihsertius aut sublilius rcm exposuisse; si sacra facicntes puel-
lae chorum ducebant, non bene intehigitur, quo iure Dianam
illis inscrere potueral Apelles : cui enim sacra faciebat dca? aut
quomodo sacris seu suis seu alienis interesse illa poLcrat? Tum
quomodo arlifex llomcri versus vincere dici potuit id ipsum de-
.scribentis ! cum Honurus longe aham Dianae cum Nymphis lu-
dentis speciem expresscrit. Corrui)telam iu voce sacrificanlium
quaerere cum Lessingio (in Laocounle p. 224) vix ausim, cum
nulla adsit ratio critica probabihs. Dubilare hcet, sitne sacri-
ficanlium firginum chorus de dioro proprie dicto acci[)iendus:
ul hd". de Apolhne IV, 145 JnsLauraUpw chorus ; an chorus di-
ctus sit pro turba ac mullitudine: ut apud Ovid. [I Met. 441
S([q. Lcce suo coinilaLa choro Dictynna per alLuin Maenalon in-
gicdiens etc. Pinxcrat forte ApcUcs sacrum Dianac, cui ipsa
dea interesse dignata eratj ut apud Apollon. III, 875 sq. ubi Me-
dea compajatiu cum Diana ad sacrum properanLe : incedit illa
T?;A,y'9'£v dvxiowGcc TioXvKviaaov ey.aro^i^rig.
EuroLam tribuit Dianae Virgihus, f.aconicae fluvium, qui
Taygelum moiiLem alluit, quem Homerus mcmoraverat. Nec
CyiiLhus inepte nominalur, utpote Deli insulae mons. Magnus
' numerus Nympharum bene declaratur: quam mille sequuiae
Hinc alque hinc glomeranLur Oreades. Nympharum comitatum
Latonam circumstantem pulcre etiam ApoIIon. expressit in loco
insigni paullo ante laudato, et cum hoc comparando HI, 875
884: incedit ibi Diana curru vecta Nympharum comitatu sti-
pata, sacro interfulura. Alio invento Penthesilea inter Amazones
eminens cum Luna inter sidera et cum Aurora comparatur a
Quinto Smyrnaeo I, 36 sqq., quod proxime accedit ad illud Hora-
tianum : veluL iiiLer ignes Luna minores. Quod phareiiam fert
humero Diana, oliosum (quamquam vel sic positum , ornaret ta-
men; cum dea sit io%scaQa) haberi nequit, siquidem Nymphas
.superemineL omnes : conspicuique adeo sunt humeri deae. lam
• hoc quidem ornatius cxtulisse Homerum, negari nequit: Tla-
carav 5' vtizq 'ijye kkqj} exu 'i]6£ ^STCOTia, Tsla t UQiyvcoTT} tce-
Utai, aakal 8i t£ nciaai, in quibus inprimis novissima verba prae-
clare dicta sunt. Recte itaque ab his abstiuuit poeta Romanus.
A D L I B R U M I 257
in versu aulem 502 cum Homero certasse videri potest- cuius
yiytj&e de rs rpQha Aijrco reddidit: Za/onae iacitiim p'erlentant
gaudva pectus ; quod enim Homerus in medio collocaverat ipse
m fine subiecit. Est etiam lioc in artificio magnorum poetLrum
ut in hne comparationis adiiciant adiunctmn vel factum aliquod'
quod illam notionem, ad quam illustrandam tota comparatio'
erat inst.tuta , mprimis animo audientis infigit. Feliciter illud
mterdum ab aliorum sensu et opinione ducitur, aut a vi quam
res ad eorum annnos et aflectus habet. Ita li. 1. praeclara Dianae
species minfice declaratur Latonae matris sensu, quae si mira-
tione fihae defixa fuit, quid de aliorum iudicio expectabirms-?
Latonae iacitum pertentant gaudia peclus ; exsultat tacite et in
smu gaudet, annnadversa hac filiae suae divina formae maie-
state. Atque hoc decus Virgilius sibi confiavit ex illo, quod
temere mter cetera adiectum repererat: ykyr^^s 6i „ cpoiva Amc6.
Conf. imilationem Claud. R. P. H, 69 sq. In illis: gradiejrme
deas superemmct omnes , multi certarunt cum Virgilio. Statius [
Silv. 2, 115 Laiias, meiire, quid ullra Emineai matres , quan-
iumLatonia Nymphas Virgo premit , quaniumque egomet Ne-
reidas exto. Incessum Aeneae simiH modo per Apollinis inces-
sum declaratum videbimus inf. IV, 142 sqq. luvat tandem ob-
servare et hoc, post ahos , nisi fallimur: in forma Didonis de-
scribenda uno epitheto defungi poetam: pulcerrima Dido : tam
parum poeta ulteriore pulcritudinis descriptione immorandum
sibi esse putabat: nec facile corporis formosi speciem per partes
describere ullus poeta, si sapit, laborabit.
EXCURSUS XXI
D e ajitiquo 1 1 al i a e n o m i n e.
I, 530 — 533. et m, 163—166. Est locus , Hesperiam
Graii cognomine dicunt — Oenotri coluere viri ; nunc fama, mi-
nores Italiam dixisse ducis de nomine gentem. Nomina Italiae
omnia a Graecis venisse videntur; an inter incolas toti huic ter-
rarum tractui nomen commune impertitum fuerit ac quale, igno-
rari, autverius, nullum omnino ab initio fuisse, pulamus. Ita
enim fert rerum Lominumque ratio ac mos, ut nomina non im-
ponantm- rebus nisi iis aut ab afiis aut inter se discernendis;
adeoque nec terris ac regionibus imposita fuere noraina nisi ho-
miniun commerciis subnatis ; ut aut diversarum stirpium ac gen-
tium sedes designarentur, aut ut accolae ac fines dirimi ac rcgi
VlRGIL. TOM. II. 17
258 EXCURSUS XXI
possent. Inventa itaqiie terrarum iiomina partim inter tribu-
les ac populares , partim ab advenis, Prioris generis nomina,
id quod ipsa rei ralio credere iubet, ad angustos Iractus, quos
aliqua stirps , tribus , vel gens tenebat , speetarunt ; alia nomina
in his substitere, alia inde latius ad proxima quaeque loca
proferri coeperunt. Aliter res se liabeie potuit in nominibus,
quae ab advenis seu negoliandi seu visendi caussa iines ingres-
sis invenirentur j quippe quae magnum terrarum tractum iam
ab initio declarare possunt, dummodo , fines aut oram ac littus
aut populum tam late protendi, primo slatim aditu constabat.
cf. Exc. II cxtr. ad lib. VIII. Potuit adeo isti terrarum tractui,
quam Italiam appellamus, initio a certa orae maritimae parte
vel loco facto, nomen impositum esse a Plioenicibus, quod ta-
men nunc ignoramus. Nomina, quae tenemus, Gi^aecae fere
originis sunt: verum Graeci non nisi exiguos littoris tractus ab
initio cognitos habuere. jSa/umiae quidem nomen, quod l)io-
nysius Halic. I, 34 putabat, vix fuit commune ac vulgare, sed
est poetarum; etsi primo ad lociim aliquem circa Tiberim spe-
ctasse dicitur : vid. ad lib. VIII Exc. extr. Uesperiae nomen,
terram ad occidentem sitam declarans , commune fuit cum Hi-
spania; ut satis appareat, Graccis ex omni Europa primam in-
notuisse Italiam, nec nisi navigatione ad ulteriora facta, Ibe-
riam quoque in notitiam venisse. Reliqua Italiac nomina, cum
certo agro vel certae regioni, quam primum adierant vel colo-
niis frequentarant Graeci , essent propria , ad rcmotiores terras,
modo angustius modo latius, tandemque ad totum liunc Alpibus
procurrentem tractum fuere traducta. Oeiwtria ab initio fuit
ager inter Lameticum s. Terinaeum sinum ac Scylacium, qui se-
rioribus temporibus Brutliorum erat. Appulerunt enim Oenotri
Pelasgi in littore boc Italiae interiore, atque Ausonibus hinc eie-
ctis protulerunt fines suos primum versus Laum fluvium et Me-
tapontum urbem, mox usque ad Silarum et Bradanum, forte
etiam latius ; Dionysius quidem hos ipsos Pelasgos ad Latium
progressos Umbris Siculisque expulsis et cvmi Aboriginibus per-
mixtos ea loca tenuisse narral ; sed ex opinatione ita statuens;
cum non meminisset , alteram Pelasgorum multitudinem in mare
Adriaticum evectam aliunde per Umbriam ad isla loca pene-
trasse. Propter cognationem tamen stirpis, aut eliam secundum
illam Dionj^^sio quoque probatam opinionem, Oenolri totam Ita-
liam obtinuisse dici possunt et ipsa Italia Ocnolria, uti a prio-
ribus incolis y/usonia , et a Chonibus, Oenotrorum parte, Cho-
nia. Accuratius liaec, etsi primis lineis , secundum Aristote-
lem de rep. VII, 10 et Strabonem VI p. 391 comparato Dio-
nysio I, 11 sq. 35 sq. post Cluvcrium a nobis cxposita sunt in
Gulhriani operis {ALlgemeine TVeUgeschicIiie) recensione T. IV.
p. 75 sq. et al. Successit Italiae nomen, idque paullo serius:
ADLIBRUMI 259
niinc fama , niiiiores Italiani dixisse ducis de nomine gentem ;
Ergo Troiani saltem belli lempore in Oenotriae locum alterum
Italiae nomen successisse, audierat Vii-gilius. Convenit lioc fere
cum eo, quod Dionysius Halicarnassensis liabet, XVII yivialc
seu aetatibus h. e. 459 annis ante bellum Troianum, Oenolros
Italiam accessisse: etsi hoc coniectura tantum, neque ea salis
probabili apposuisse videri debet: cf. Exc. IV ad lib. VII. Add.
Commentat. de fabulis Gr. inter Elruscos iu Tom. III. Nop.
Comm. .Soc. Sc. Gulting. p. 35. 36. Ipsum Italiae nomen ab
initio illi parti fuit proprium, intra cuius fines Oenotria prin-
cipio includebatur , Antiocho Syiacusio teste apud Slrabonem
VI, p. 391, et Dionys. Halic. I, 34. Ab Italo , qui ex regibus
post Oenotrum genlis conditorem fuit, nomen ductum idem An-
tiochus tradiderat (v. loca laudd.) ; Hellanicus autem Lesbius cum
Timaeo apud Gell. XI, 1 aliisque a vitidis , Iraloig (Leguntur
eadem in Apollodoro II, 5, 10, sed v. Notas p. 400 sqq.j; utrum-
que tamen coniecturae potius Graecanicae, quam acceptae a ma-
ioribus narrationis fidei, debei-i videtur. Sallim hoc ex iisdem
locis teneri forte potest, circa Hercuhs Thebani demum tempora
Italiae nomen invaluisse. Omnino super nominis origine multa
alia aut commenti sunt aut tradidere veteres. v. Serv. ad h. 1.
I, 533. adde his Bocharti somnia [Canaan I, 33). Siculorum
regem appellat Italum etiam Thucydides VI. cf. Cluver. Ital. I,
p. 10 sqq., qui tamen frustra conatui" eflicere, ut Italiae nomen
Latio proprium fuisse videalur. Ceterum, quod in Servianis ad
V. 532 lib. I legitur; Oenotria, ut KaiTO dicit , ah Oenotro, Sa-
hinorum rege , videndum est, an a seriore nianu inculcatum sit.
Consentit enim cum iis, quae a Catone Anniano p. 6 traduntur.
EXCURSUS XXII
I^ 588 — 593. Restiiit Aeneas , claraque in luce refulsit,
Quale manus addunt ebori decus , aut uhi flauo Argentum Pa-
riusve lapis circumdatur auro. Comparationem vulgo male in-
stitutam in altera edilione deserueram: recle quoque adversus
illam disputavit Meierotto V. C. in Dubiis p. 35. Primum confe-
renda cum h. L inf X, 135 sqq. Homer. Odyss. f, 229 — 235. ip,
156. 162. De statua ex ebore, argento, vel marmore facta vix
recte haec accipias; quorsum enim pertinere x6 ci/vunu/atus dixe-
ris? nam ad inaurandi arlificlum multo niinus bene hoc referas,
17*
260 E X C U R S U S XXII. XXIII
Cogitandum saltem de sculptura vel auaglypho. Enimvero acci-
pere praestat sinipliciter de ornamento aliquo vel cimelio, ex
ebore, argento, vel marmore facto, quod intra aliam materiam,
li. 1. aurum, compreliensum et inclusum est, ut ita auri splen-
dore repercusso interioris materiae caudor et nitor tanto clarius
eflulgeat. Ad similem modum viri divina oris dignitate ornati
species erat tanto magis insignis et praeclara , quod Tiijribus fidgi-
diis eum circumdabat. Quod etiam multo magis patet ex altero
loco lib. X, 135 sq. Qiialis geinma micat , fuliiini quae dipidit
auruni (auro inclusa) jlut vollo decus aut capiti ; vel quale per
artem Inclusum buxo, aut Oricia terebinlho Lucet ebur. Asca-
nius scilicet inter ceteios pugnantes conspicuus est oris nitore et
pulcritudine. At Homerus , e quo uterque locus expressus, dum
Ulyssem lotum et unctum nova corporis dignitate enituisse decla-
rare vult, simpliciter argenlum auro inclusuin memorat, versi-
bus tamen nilidissimis ; inprimis ad declarandam notionem xov'
TO) m^vfivz %<xQiv , adhibet illud: ''Slg ore rlg iQvadv 7teQt%ev£taL
«QyvQOi civrjQ "JdQig — in quo argentum, h. e. ornamentum ali-
quod et ayaX^a, muliebris v. c. ornatus, ex argento, fei-rumina-
tione (xoAAifcft, avvatprj), inclusum auro , intelligere in promtu
est: in quo argcnti nitor ac candor inter aurum suavius ac vivi-
dius elucescit; auri enim rutilantis splendore repercusso argenti
nitor multo magis efflorescit. Apparet ex his ipsis locis talem
argenti aurique in uno opere consociandi usum ac mprem viguisse,
et placuisse, Homeri saltem aetate: Talis erat calathus Helenae
ex Aegypto apportatus Odyss. §, 132 TakaQOv ^AQyvQBOV iqvgco
5' ircl xsikia xeKQaavvo. Talis erat crater ibid. v. 615. Omnino
variis metallis vas vel utensile exornandi morem fuisse declarat
V. c. lectus Ulyssis Odyss. ip, 200. At eboris aui^ique, inprimis
in anaglypho opere, miscendi mos a Graecis Romanisque est fre-
quentatus. cf. Ge. HI, 26. Coepit quoque lignum ebore distingui,
mox operiri: Plin. XVI, 43 s. 84.
EXCURSUS XXIII
Teucri ad Sidonios accessus.
I, 619 — 626. Atque equidem Teucrum memini Sidona ve~
nire , Finibus expulsum patriis , nova regna petentem Auxilio
Beli: genitor tum Belus opiinam Kastabat Cyprum et victor di-
tione tenebat. Multa cum arte et sagacitate haec ex tragicorum
fabulis ad maiorem rei probabihtatem traduxit poeta. Teucer,
A D L I B R U M I 261
redux a Troia , a patre Telainone aspere acceptus , sive quod fra-
trem Aiacem non esset ultus, sive alia de caussa (v. Serv.), ne-
que in insulam Salaniinem admissus, sorte Phoebi accepta , pro-
fectus, novam Salaminem in Cypro condidit. Plures fuere huius
argumenti tragicae fabulae. Nunc ea de re Helena Eurip. 89 sqq.
144 sqq. est consulenda. Extiterunt forte etiam lyrica carmina,
unde Horatius I Carm. 7 expressit , nisi is Pacuvium ante oculos
habuit. V. Cic. H de Or. 46. lam Cyprum e Phoenicibus coloniis
fuisse frequentatam , alque etiam ditione habitam , vel ipse insu-
lae situs probabile facit. Forte tamen et historiarum monumenta
tradiderant, a T^riis vel Sidoniis , et quidem a Belo ahquo , Cy-
prum fuisse bello petitam. Paullo tamen hcentius in his , iure
quidem suo , versatur poeta. Facit Beh, Tyri regis, sedem Si-
donem , quae tamen, Troianis saltem temporibus , suos reges ipsa
habuit (cf ad Guthrium T. I, p. 439). Paridem Sidonem venisse
et urbem evertisse, narratum erat in Cypriis, ut ex fragraento
Procli Escurial. didici. Accesserat mox ad Cinyram Palamedes ia
Cyprum missus ad societatem belh pelendam: quod ex eodem, ut
suspicor, carmine narratur in Alcidamantis Or. in Palamed. p. 73.
Fundus erat Ihad. A, 20 — 23. Porro Beli nomen, tamquam
mohius, recte praetulit poeta vero nomini , quod pater Elisae et
Pygmahonis, Tyri rex , habuit Mutgunis vel Maigeni ap. loseph.
in Apion. 1, p. 927, Mellinum , Metlem , Melhrem appellont ahi,
V. ad lustin. XVIII, 4, 3. Adde Serv. ad Aen. I, 343-
EXCURSUS XXIV
.; D e I l i o n e-
I, 653. Praeterea scepinim , Jlione quod gesserai olim.
Ihonem inter Priami fihas ab Apollodoro et similibus memorari
non videas, ab Hygino tamen fab. 243 et 109 ex tragocdia scilicet
Graecorum aliqua, quae inteiiit. Est ibi illa Polymnestori Thra-
cum regi nupta, et ad eam fraler Polydorus educandus mittitur.
Etiam Pacuvh tragoedia hoc nomine fuit; et Accii llionen ex
Nonio laudari videas , male ab aliis , etiam a Columna, inter £n-
nianas fabulas commemoratam. Ex ea dictum illud: Mater te
appello e Cic. Acad Qu. IV, 27 et Horat. II Serm. 3, 61 notum.
adde Serv. ad h. I. et III, 15- Laodiccn frustra huc vocat Cerda,
de qua v. Qumt. Cal. XIII, 544 sqq. Tryphiod. v. 648 et Pau-
san. X, 26.
262 EXCURSUS XXV. XXVI
EXCURSUS XXV.
I jn p L e r e a m o r e Tti genitoris.
I, 716. El magniim falsi inplepLl geniloris amorem. Videa-
mu8 pauUo accuralius de h. 1., in quo milii disseutiendum est a
doctiss. Interprete. Nam, quae prima legcntis cogitationi occur-
rat, sententia esse videlur liaec, ut Ascanius falsus desiderium
patris, a quo absentiam Hlii impatienter ferente arcessitus erat,
piimis amplexibus et osculis expleret. Ita magnum amorem bene
dixit, Gi Jalsus genilor estelusus, deceptus, vel simpl. cuius ve-
rua filius Amor non esset. Implere amorem , ut, dolorem , lu-
cUim , bene diciLur; coinm\xn\\x& explei^e. Burmannus tamen Cor-
radum, qui ita exposuerat, reprehendit, alteramque rationem
proponit , ut sit : parles filii , paLrem veliementer amaniis , hene
egit; erga patrem amorem ostendit omnibus numeris ita perfe-
ctum, ut is crederet, esse verum filii aflectum. Sane amor ge-
nitoris est etiam amor in genitorem ; et ut implerl ojficium dici-
tur, cui satisfacimus, ita a/reo^- recte videtur dictus ///i/>/fri, cura
debitus amor praestatur. Sed primum toti rationi subesse aliquid
coacti ac duri videtur; nec, quorsum magnus amor pertineat,
dicere in promtu estj et Aeneae desiderium potius erat explendum,
cuius omnis in Ascanio cura stabat et animus liaerebat. Ceterura
Servius locum obscme interpretatur , nec Donatus vel Pompon.
Sab. quidquara iuvant.
EXCURSUS XXVI
q u i. q u a l i s. q u a n t u s.
I, 750 — 753. Multa super Priamo rogitajis, super Hectore
multa ; Nunc, quibus Aurorae venisset filius armis ; Nunc, qua-
les Diomedis equi ; Nunc , quantus Achilles. Memnonis (de quo
vid. Excurs. XIX sup. ad 489) arma nec apud Pindarum, nec
apud Dictyn et Quintum quidquam liabent praecipui. Apud He-
siodum Theog. 984 Memnon iakv.ovio^vGxr[q , sed hoc simpliciter
armatus, ut passim alii heroes. Nisi itaque poeta fabulam parum
nunc notam sequutus est, nec commentitium est, quod in Servia-
uis legitur, a Vulcano facta fuisse ei arma; ad barbai-icum exer-
citus Memnonii apparatum , a Troiano more diversum , referen-
dum est. cf. Dictyn IV, 4 et 5- Quod nisi probare malis, acci-
pienda verba sunt simpliciter, ut sit variata oratio pro vulgari:
A D L I B Pi U M I 263
multa rogilans — porro super Memnone , et Diomede et Achille.
Similis fornia orationis Ecl. VI, 80. 81 Quo cursu deserta petive-
lit , aut quibus ante Infetix sua tecta supervolilaveril alis , pro
quomodo ille narraverit, queinadmodum Philomela primum in so-
litaria loca fugerit, mox vero , in hirundinem mutata, pristina
sua tecta iterum petierit, et circum ea volaverit. Sed, ut in
nostro Aeneidis loco rationi propositae non satis confldam, facit
primum , quod etiam supra v. 489 nigri Memnonis arma memo-
rata singulare quid de armis eius innuere videntur; tum in hoc
ipso loco V. 752 Uiomedis equi subiecti similiter certa aliqua ra-
tione sunt dicti, etsi nec, illi quidnam praecipui habuerint, dicei-e
in promtu est. Si equi sunt currus, quos Sthenelus regebat: Iliad.
8, 366. 367, non memini ulla insigniore laude eos a poeta com-
mendari. Sin equi sunt Rheso caeso abducti : sup. v. 469 sq,, ii
Rhesi erant dicendi , non Diomedis; qui etiam aliis equis, Ae-
neae abductis , superbiebat in ludis funebribus Patrocli , Iliad, ip,
290 sq. Quod Servius Diomedis equos a Dioniedis Thracis equis
carnivoris originem ducere dicit, inter Grammaticorum acumina
referendum esse videtur. Tandem quanlus Achilles, quam magnus
corporis viribus et animi virtute.
P. VIRGILII MARONIS
E N E I D O
LIBER SECUNDUS
D
ARGUMENTUM
idonis voluntati morem gerens Aeneas, excidii Troiani seriem
narrat; ea est liuiusmodi: Graeci decimo belli Troiani anno attri-
tis iam viribus, virtutique diffidentes, ad dolum confugiunt: no-
cteque ea, quae urbis incendium antecessit, fugam simulantes,
circa Tenedum latilant , relicto in agro Troiano equo ligneo tantae
magnitudinis , ut porlis urbis recipi non posset, eius utero lectis-
simum queinque procerum includunt. Troiani partim fraude Si-
nonis impulsi , partim Laocoontis supplicio territi, diruta muri
parte , equum in arce statuunt 1—249. Nocte intempesta Graeci
a Tenedo profecti, per eam muri ruinam, qua equus erat intro-
ductus, urbem invadunt. Sinon reserato equi utero armatos
emittit: omnia ferro flammisque foedantur —267. Aeneas in-
terim ab Hectore in somnis admonctur, ut sibi fuga consulat, deos-
quepatrios incendio eripiat — 297. Hle tamen, honestam mor-
tem turpi fugae praeferens, frustra in arma ruit: satis feliciter
primus impetus succedit Troianis , donec Coroebi consilium secuti,
sumlis Graecorum armis, suorum telis obruuntur — 437. Interea
Priami regia oppugnatur, Priamusque ipse a Pyrrlio Acliillis fdio
interficitur — 558. Aeneas itaque frustra tentatis omnibus, cuni
iam niliil spei reliquum esset, sacra Anchisae patri connnittit, eo-
que in humeros suos sublato, assumtisque Ascanio fiUo Creusaque
uxore, fugam arripit —728. Graeci a tergo insequuntur. In eo
tumultu Creusam uxorem amittit: cuius quaerendae caussa per
totam urbera oberranti obvia fit uxoris Umbra , virumque mortis
suae certiorem facit — 794 : ipse ad socios revertitur j quo iam
magnus virorum muherumque numerus confluxerat, eius auspi-
cium, quocunque terrarum abducere veflet, sequi paratus.
P. VIRG. MAR. LIB. II, 1 — 6
265
V^ionlicuere omiies, iiitentique ora tenebant.
Inde toro pater Aeneas sic orsus ab alto :
Infandum, Piegina, iubes renovare dolorem,
Troianas ut opes et lamentabile regnum
Eruerint Danai ; quaeque ipse miserrima vidi,
Et quorum pars magna fui. Quis talia fando -
3. DOLOREM;
2 Jb alto est Medic. Pierii.
4 opis Hugen. 6 ipsa Fianc.
Hic et tertius liber Episodium
de Troiae excidio Aeneaeque
erroribus coniplecLunlur, fjuod
praeclare poeta inlexuit, quippe
cum Aeneae fatis inprimis con-
iunctum, et ad admirationem
excitandam natura sua et ma-
gna rerum inter homines faj]ia
eximie aptum. Quod autem
Aeneae narrantis partes tradi-
dit, in eo illud commodi asse-
quutus est poeta , ut tota nar-
ratio habeat maiorem auctori-
tatem , magisque miserationem
faciat, cum ab eo exponantur
res, qui earum pars inagna fuit
ipse; Delectus porro i-erum ita
rehctus erat poetae, ut proferre
tantum ea hceret, quae vel mo-
vent inprimis vel ornatum ad-
mittunt; Tandem ipse audien-
tium consessus post sollennes
epulas, et Didonis in Aenea
haerentis vultus, habet, quod
legcntis animum quodammodo
afficiat. Noctem ipsam , iam
provectam, habere quoque, quod
mentem teneat, putabat Trap-
pius. Est hic hber inter perfe-
ctissimas operis pai tes ipsius
poetae iudicio habitus; quippc
quem cum quarto et sexto Au-
gusto spcciminis loco praelege-
3 renovare iubes re.
ginc
Hamb.
pv.
rit. V. sup. T. I Vita V. c. 12.
§. 46 sq. Quem autem ex an-
tiquioribus poetis ante oculos
liabuerit Virgihus in excidio
Troiae exponendo, dispuLatum
est in Excursu ad huius hbri
princ. scihcet Ihadem parvam
cum Euripidis tragoediis.
1 . Intenll ora ienehant , or-
nate, erant intenli; habebant
vultus et oculos intentos et con-
versos in Aeneam. Mox v. 2
altus tantum ornat. Et erant
tricliniares lecti magnilicentiae
caussa alti; accedebant pulvini.
3. Cf. Odyss. t, 12 sqq. et rj,
241. 242, sed in Virgilio omnia
ornatiora; iit v. 4 ornate pro :
narrando, ut 7-egitum Troianum
everlerint Acldvi , dixit, erue-
rint , et Troianas opes , et re-
gno adiecit epilheton , lamenta-
hile , quod lamentabile exitium
liabuit. Eadeni expressit Sta-
tius suo more Tlieb. V, 28 sqq.
6 sq. Reluctatur Aeneas nar-
rationemque principio dcpreca-
tur; nnnmin cnnn si
bi ai
iri connnoluju harum^calajnila-
tum recoidalione, quas nc Achi-
vi quidejn, c;ladis auctores, sijie
lacrijnis narraturi sijitj noctcin
266
P. VIRGILII MARONIS
Myrmidonum , Dolopumve, aut duri miles Ulixi,
Temperet a lacrimis! El iam nox humida coelo
Praecipitat, suadentque cadentia sidera somnos.
Sed si tantus amor casus cognoscere nostros, 10
7 diri Goth. tert. Ulixi. vulgo Ulyssei. Franc. ULixis. Goth. pr.
et tert. et edd. nonnuUae Ulyxei. At Ulixi scriptura est Medic. Romani
aliorumque codd. etiam Prisciani apud Heins. scilicet pro Ulixei; Sic
Oronti I, 220. inf. 30 Jchilli. cf. ad Ecl. VIII, 70. (vid. V. L. ad Aen.
I, 30. fFr.) Habet scriptura Ulixes vel Ulixeus auctoritatem codd. (v.
ad Ovid. Epp. I, 1) uon rationem : nam ex 'Odvaatiis saltem tieri dehuit
Ulysseus. [Ulixes, non Ulysses , si codicum fidem sequimur, constauter
dixisse veteres Bomanos nobis persuadebimus; vid. V. L. ad Ecl. VIII, 70.
et quos laudat Sillig. ad Cir. vs. 57. Palatinus tamen Ulissei suo more.
JVr.) 8 Temperat Gud. et Goth. sec. 10 Sed cum Hamb. pr. Et
si Franc. agnoscere Gud. cum aliis vett. apud Pierium. cognoscere tan-
tos Graev. ia marg. vel c. rerum.
praeterea extremam (cf. Od. A,
829 sqq.) vix longam narratio-
iiem ferre. — qiiorum pars /na-
gtia fui , quarum calamitatum
magna pars me ipsum attingit,
ad me spectat. Nam praecedit
mlserrima. Alias is , qui prin-
ceps in rebus agendis est, erit
pars rerum. {^fando; attende
rariorem Gerundii usum: quis,
quum talia fatur, t. a. 1.
Liv. VIII, 17.: „Novi deinde
consules a veteribus exercitu ac-
cepto ingressi liostium flnes,
populando usque ad nioenia
atque urbem pervenerunt. " id.
XXI, 34. : „Han)iibal nec temere
credendo, nec aspernan-
do, ne repudiati apcrte liostes
fierent, benigne quinn respon-
disset." Silius Virgilium imita-
tus II, 651. sq. : „quis tristia fa-
ta piorum Imperet evolvens
lacrimis." Interpres Maii ad vs.
81.: „Supra vero Quifi talia
fando activo modo proimn-
ciat. " Jf^r. ) Myrmidones et
Dolcpes ad Acliillcm et Neopto-
lemumeius f spcclant. vid. Uiad.
^, 684. cf. inf 29. durus au-
tem Ul)'sses, ut saevus III, 273
(inelius Ii. 1. quam , si patiens) .
miles Ulixi, li. e. Itliacensiuin
aliquis. (Sed compluribus aliis
Ulyases praeter Ithacenses popu-
lis imperabat. cf. Hom. II. /?,
631 — 35. IFch.) Mirum est,
quod de Acliemenide (vide lib.
III, 614) hoc accepisse Asinium
Pollionem memorant Servius et
Pomponius. Imitatus L. 1. Si-
lius II, 650 sqq.
8. 9. Nox descendit in Ocea-
num, quasi cursu per medium
coelum ab occidente ad orien-
teni facto ; (recte monere milii
videtur "VVakef. ad Lucrct. V,
623.: „In Heynii enarratione,
si voces converteris, et oriente
ponas pro occidente , vicissim-
que occidentem pro orientem,
omnia se rectissime habebunt."
Tf^r. ) inde et sidera cadunl,
occidunt. Vid. Excurs. ad h. I.
cf. IV, 351.352. Suadenl si-
dera cadentia somnum elegan-
lius, quam, invitant ad somnum.
AENEIDOS LIB. II, 7—17
267
Et breviter Troiae supremiim aiidire la])orem;
Quamquam animus meminisse horret, luctuque
refugit ;
Incipiam. Fracti bello , fatisque repulsi,
Ductores Danaum, tot iam labentibus annis,
Instar montis equum divina Palladis arte 15
Aedificant, sectaque intexuntabiete costas;
Votum pro reditu simulant: ea fama vagatur.
12 luctumque sec. Moret. Parrhas. et ed. Ven, praeter aliquot codd.
Pier. et Donatum , quod mireris Biumaunum probasse , inprimis post Ca-
troeum; nam est vulgare et tenue prae altero , ubi de horrore (h. 1.
ex recordatione rerum tristium; itaque luctus) et aversatione rei ingra-
tae et molestae agitur. Quod proprie de membris vel de sanguiue dici-
tur, ad animum translertur. (vid. Not. JFr.) litctus Carisius habet, no-
tante Pierio. (— 13. factis a m. pr. Medic. //>.) 15 divinae iMenag. pr.
16 factaque Ven.
(Waardenburg in Opusc. p. 170. :
„Ne cul enonnis videatur liaec
coniparatio, mcminerit ille, lio-
minum quoque corpora ingciitia
cum niontibus fuisse comparata,
velut Cyclopum Hom. Od. IX,
191 sq. Callim. H. in Dian. 52.
Laestrygonum reginae Hom. Od.
X, 113. Idem et alibi imitatur
Virg. Aen. IX, 674.: AbieLibus
iiwenes pairiis et jiiontibus ae-
cjuus." Wr.) Palladis arle,
VTto^&rj^oGvvr^Gi. — tov EnHog
ETtoiriGiv avv 'A&rjvr}. Odyss. -0',
493. intexunt cosias ahiele se-
cla, h. e. trabibus abicgnis, tan-
tum ad declarationem ultcrio-
rem xov aedijicant spectat. in-
iexuni simpl. est texunt. Texere
autem de trabibus iunctis et in
fabrica e bgno, inprimis navium,
frequens est. v. Cerda. cf. in-
fra 112.
17. Sparserant famam, equum
hunc Palladi csse positum, volis
pro reditu susccplis. Hoc, ut
poeta, extulit. Servius to/w/«
pro participio habet , id cst vo-
11. Supremmn laborem , cla-
dem , ipsum urbis excidium.
Mox refugit, ad formam aoristi,
exquisite , cum in re , quae per
plura momenta durat , etsi vul-
gari usu praesens frequentetur,
praeteritum tamen non minus
locum liabeat. Locum expres-
sere alii, v. c. Seneca Agani.
416 sqq, (ubi verbum refugit
cum infinitivo loqui pariter con-
struitur, ut h. 1. animus refugit
cum 'va&x\\\xsomeminisse. PVch^
E Ciceronis Phil. XIV expressum
versum volebat Miu-etus Var.
Lect. V, 3. Saltem simiUa sunt:
Refugil animus, P. C. eaque
formidat dicere , quae — .
13. Fatis repulsi: quoniam
fatale erat, non nisi post novem
annos Troiam capi. v, Iliad. |3,
313 sqq. J5. 16. (De partic.
lahenlibus vid. Q, V, XXVIIII,
1. TVr.) De equo Troiano vid.
Excurs. ad h. v. Insiar moniis,
ad montis magnitudinem ; bre-
viter magnam imaginem rei ani-
mo obiecit, statim ab initio.
268 P. VIPtGILII MAPtONIS
Huc delecta virum sorlili corpora furtim
Includunt caeco lateri, penitusque cavernas
Ingentis uterumque armato milite conplent, 20
Est in conspectu Tenedos, notissima fama
Insula, dives opum, Priami dum regna manebant,
Nunc tantum sinus et statio male fida carinis.
Huc se provecti deserto in litore condunt.
22. MANEBANT; 23. SINUS,
18 dilecta Gud. a m. pr. (quod Coitius , suo more, defendit ad Lu-
can. III, 181.; vid. supra V. L. ad I, 211. //>.) 20 ingentis Heins.
scripsit cum veterrimis et Prisciano. 21 Tenedus Rom. cum al. anti-
quis apud Pier. 22 manerent Bigot. (Hoc et proximo vs. non satis
commode iuterpungebatur. Semicolon, quod erat in extr. vs. 22., aptio-
rem post Insula locum inveniret; nam quae post hoc voc. leguntur, quum
comparationem prioris cum posteriore huius iusulae statu contineant, ar-
tius sunt cum subiectis , quam cum praegressis iungenda. Vs. autem 23.
comma , quod erat post sinus , sustulit Wunderlichius , causamque eius
rei reddidit in Praelat. p. VIII.; commate enini interposito , nullum sen-
sum inesse verbis Tenedos insula est sinus; illo igitur sublato , et ap-
positione male Jida ad sinus retracta, iungi iubet: insula est sinus male
Jidus, h. e. habet, praebet sinum male fidum. Non raro enim esse id dici,
quod habeat tantum. If^r.) 24 proiecti Longob. sed est : huc pro-
vecti condunt se. In Goth. tert. condunt in marg. vel ponunt. {in deest
Alb. ^n.)
visse pro reditu. Ibidein; .^c- cauemas milite complent. Or-
cius in Deiphobu iiiscripium di- nate oinnia pro , equo huic in-
cit : Mineruae donum armipo- cludunt delectos viros. (Ad con-
tenti Danai abeuntes dicanl. cf. structioneni conf. Ge. II, 76.:
Hygin. f. 108 et ibi not. Quod I£uc germen includunt. PVc/i.
hic ex volo equus dicatus dici- — de his : huc-caeco lateri cf.
tur, non repugnat iis, qui ad V. L. ad Ecl. I, 54. J^Vr^ Fue-
Palladem j)lacandani exslructuin runt auteni Ulyssis praecipuae
dicunt Quint. XII, 38. 370. In ea in re partes. Odyss. -^, 494
idem ctiam consentit Virgil. in- "Ov noT ig d^iQOTtoKiv dokov
fra v. 162 sq. 'tjyays dlog '08vaGevg.i du.vit,J'e-
18 — 20. Duclorcs Danauni cit, ut duceretur in a?'cem , et
sorlitiy sortitione facta, inclu- sic ceteri, ut QuintusXn,22sq.,
dunt huc caeco lateri, h. e. in apud quemCalchas vates primus
latus, h. e. corpus equi occul- fraudis auctor est, modum et
tum, in quo occulti latere pot- rationem fraudis Ulysse subii-
erant, delecta virorum corpora cienle , at apud Tryphiod. 44
exquisite pro, viros delectos ; sqq. Helenus Troia profugus.
hoc idcm dcclarative exornavit Tandem observasse non poeni-
in iis quac subiicit ; peiiitusquc tcal, quam ornatc poeta equum
AENEIDOS LIB. II, 18-29
269
Nos abiisse rali, et vento petiisse Mycenas. 25
Ergo omnis longo solvit se Teucria luctu.
Panduntur portae; iuvatire, et Dorica castra
Desertosque videre locos litusque relictum,
Hic Dolopum manus, hic saevus tendebat Acbilles;
25 Vos et ahisse ed. Vcn. ventoque petisse Menag. pr- ot Leid.
abisse et petisse etiam in Romano. 26 solvit longo se Montalb. se de-
est Moret. sec. posuit se Schol. Horat. IV Od. 6, scilicet explicuerat per
posuit luctum. 27 ad Dorica c. Desertosque iocos , litusque i>idere
relictum Wittian. (Notat Servius to' ■Ka-ni^tpatov in his ,,Dorica c«stra ;"
et fugiebant veteres vel maxime obscenitatem ex eiusmodi coniunctione
nascentem; vid. Cic. Orat. c. 45. Quintil. Instit. VIII, 3, 45. Aliud est
caeca caligine iufra III, 203. Cfr. etiam Cic. Epist. ad Fam. IX, 22. et
Quintil. 1. 1. §. 46- Quare malim hic et infra VI, 88. Doria castra le-
gi; et sic crebro talia, quale Maeoticus , Troicus, in libris mss. inve-
niuntur pro Maeotius , Troius, et alia similiter ; recte etiam Achaia pro
Achaica vs. 462. revocari videtur; vid. Wcichert. Poetar. Latinor. Vi-
tae et Carm. Reliquiae p. 322. sq. Not. ; nisi forte haec forma , Dorius,
^coQiog, in sola re musica sedem habet; sed Pindarus Nem. V, 69.
Heyn. lad^fiov JcoQiav. Isthm. 11,22. JcoQicov atlivcov. Quod
si Dorica c. scripsit Virgilius, id fortasse ita tueri licebit, ut dicas a li-
teram in castrum natura brevem fuisse, non longam , ut in pdstor; vid.
Villoison. Prolegg. ad Homeri II. pag. VI. Non tamen ellugiet poeta
hanc reprehensionem , quod ex hac iunctura ingratus exsistit sonus; sed
eius rei passim inveniuntur exempla; vide V. L. ad Aea. V, 71. et qaae
attulit Obbarius in Seebod. Nov. Bibl. crit. T. V. Vol. l. p. 183. frr.)
29 scaevus Franc. ut al. Ulixes pr. Hamb,
extulerit eiusque notionem quam
rairifice variaverit; quod iam
Serv. ad v. 230 et Cerda ad h,
1. monuit , ut capeniam , ute-
rum , latehras , curvam compa-
gibus alvum et sic porro.
21 — 23. 7'(e«<?^05 insula, olim
Leucophrys, agro Troiano prae-
tenta XL stadiis a continente
aLest. dU'es opum propter in-
colarum divitias; nisi ad tem-
plum maxime Apollinis Smintliei
respicit, quod in insula erat,
Iliad. cx, 38. Eodem, quod no-
tissimam i^fama poetice ornal)
vocat, pertinere puto. (multa
loqui facit heroicae aetatis ho-
mines Virgilius, quae ipsi magis,
quam ilHs conveniuntj nempc
quae ad res Troicas spectant,
ea, postei-iore aetate summorum
poetarum carminibus celebrata,
iam omnibus erant notissima.
/Fr.) nunc tantum sinus et sla-
iio , h. 6. ea vastities in insula
facta, ut ea hoc uno nota sit,
quod naues tempestate iactatae
in httorum recessu , quem si-
nzim appcllat, sialionem , etsi
parum iutam, habeant. Eodem
mox spectat deserluni litlus, quo
condunt se Achivi. Dubitalum
esse video , verene haec et ex
natura siluque locoruin dicta
sint. Nunc autem per eos, ((ui
liaec loca adierunt , in coniper-
tis liabeo, ex locis illis, quae
Ilii vesligiis assignari solent,
( Bunarhaschi ) Tenedum haud
dubie prospicij et csse in eius
270
P. VIRGILII MARONIS
Classibus hic locus; hic acie certare solebant. 30
Pars stupet iimuptae donum exitiale Minervae,
Et molem mirantur equi ; primusque Thymoetes
30 acle Heins. e melioribus , inprimis Rom. Medic. Gud. vulgo acies^
quod practer codd., inter quos omnes Gothani. (et Palat. /F/-.) Rufinia-
nus de Schem. Lex. p. 33, nec uon Pomponius Sabinus agnoscunt. Bur-
mannus utrumcjue illustrat. Sed dicendum: hic acie certare solchant
esse exquisitius adeoque poeta dignius ; altcrum prosaicum. 32 Thy-
moetes varie corrupta vox ia iibris. v. ap. Heins. et Burraann. Sed est
&viioitrig.
liUore australi stalionem na-
vium, quae caruin conspectum
oculis ex Ilio prospicientium
eripiat.
25 — 30. Mycenas pro vul-
gari, Graeciani. renio, vento
secundo. (At venlo peiere My-
cenas est omnino navibus acl-
vehi Mycenas. Similis compo-
sitio est apud Val. Fl. I, 391.:
remo peiere Colchos, Adde Aen.
IV, 381. TVch.) omnis Teii-
crla sc. ^ens , ait Seri-'., omnes
utique Troi^ani. Malim de j-e-
gione accipere. Sic Dardauia,
V. c. 282, pro ipsis Teucris.
solvit se luctu : exquisitius quam
solvere, deponere, fmire lu-
ctum. solvere autem de luclu
dictum, quoniam dolor, tiisti-
tia , moeror , congelare , con-
traliere , adstringere , vincire,
dicuntur. cf. Burm. (sed lioc
cst solvere luciam; at soluere
se luciu valet : liberare se a lu-
ctu. Wr.) — 27. Dorica ca-
sira. Habet hoc a scrioribus
poetis. Homerus Acliaeos, Ar-
givos vel Danaos , memorat.
Dorum nullae fuere opes, nisi
postquam cumHeraclidis inPelo-
ponnesum descenderant, LXXX
annis post Troiam captam. Por-
ro observa poeticum ornatum
V. 27. 28. pro, castra deserla et
relicta. Homei-us etiani lioc ad-
dit, caslris ab ipsis Acliivis fuis-
se ignem subiectum, Odyss. ■9',
501. Sequitur id Quintus Cal.
XII, 331 et 30, Tryplnod. v.
138. 207 sqq. et ceteri. 30.
classihus , h. e. navibus in ter-
ram subductis. cf. Fabrett. ad
tab. Iliac. p. 323. Dolopum v.
ad V. 7. Sequitur autem poeta
eos, quos Eustathius memorat
Dolopes Myrmidonibus Aclullis
accensos credidisse : etsi Iliad.
/3, 684 non memorantur. (Di-
visio per adverbia hic — hic
contrarium mihi flagitare vide-
tur. Haud scio an serioris Grae-
corum historiae fidem secutus
plus Dolopum viribus, quara
Homeri aetas, tribuerit Virgi-
hus. JFch.') At sub Pelei di-
tione Dolopes fuisse , quibus
Phoenix praeficitur, inteHigitur
ex Ihad. t, 480. tendebat, ten-
torium liabebat. militare ver-
bum. cf Cerda. Ceterum com-
parandus cum poetae verecun-
dia notus Ovidii lusus Epist. I,
$1 sqq. Aique aliquis posita
monsirai fera praelia mensa —
Ilac ihai Simois etc.
31 — 34. In siupet — jnira-
iur male argutantur j est poetis
AENEIDOS HB. II, 30—39 271
Duci intra muros hortatur, et arce locari;
Sive dolo , seu iam Troiae sic fata ferebant.
AtCapys, et quorum melior sententia menti, 35
Aut pelago Danaum insidias suspectaque dona
Praecipitare iubent, subiectisque urere flammis:
Aut terebrare cavas uteri et tentare latebras.
Scinditur incertum studia in contraria volgus.
37. SUBIECTISVE
33 inter Ven. infra sec. Moret. in aree qu. Moret. 34 mane-
hant pr. Hamb. parahant alter. (idem se in dnobus Mss. invenisse te-
statnr Cortius ad Lucan. VI, 783. JVr.) volehant Montalb. sed vide
Burm. Trappius , non adeo inelegantis vir iudicii , versus malebat sic dis-
poni: -Ef molem — Sive dolo — Duci ijitra, quod mollins quid habere
ipsi vidcbatur. Recte quidem. Sed , ut nunc est, gravior est oratio.
35 7«. s. surgit sec. Ilamb. ex I, 582. pro menti , cordi Gotb. tert.
37 iuhent babet codd. et grammaticorum auctoritatem ; non minus tamea
gravis est fides tm iuhet. v. Heins. [iuhent vera est lectio ; vid. Q. V.
VIII, 5. fVr.) Mox legebatur: suhiectis(^ue u. f. Recte inter Serviana:
— disiunctiva, quae hic e.tse dehuit , mox tamen : — uintiqua tamen
exempluria ve iiahere inveniuntur. Nec dubito, ve esse scribendum:
etsi passim viri docti repugnant et que disiunctive poni aiunt. Nam di-
versa baud dubie inter se apponuntur. Ita et jjf — rih Odyss. 1. c. (Re-
vocavi librorum mss. lectionem suhiectisque ; ratioues expositas videbis
Q. V. XXXIIII, 1. et XXXVI, 10. Consentit Wunderlichius , laudans
TibuU. I, 9, 49. : „nia velim rapida Vulcanus carmina flamma Torreat,
et liquida deleat amnis aqua." Ilem lahnius , lectorem ad ea remittens,
quae ipse scripsit ad Ge. I, 441. et ad Horat. Sat. II, 3, 157. — 39.
volgus Palat., etiam Medic. a pr. m., vulgus a sec. JPr.)
ulrumque idem, et iungunt ta- (li. e. «ya/nou, ticiqQ^svov), li. 1.
lia, modo ad varietatem oratio- tantum ornat; ad rcm niliil fa-
nis et copiam, modo ad orna- cit. donum Mmeru'ae,\i.\.i[\io(}i
tum vel vim addendam, eadem oblaLum Minervae: Seri.'. etsi se-
notione aliter atque aliter expo- rius lioc comperiunt Troiani inf.
sita. (re vera prius stupent, 183. (vid. de hoc usu vocc. f/o-
qui fuit prinuis equum Lunc niim et munus Eleg. ad Messal.
fonspicientium affectus; stupo- p. 44. PFr.) Sapientius autem
rem secuta miratio. Qui stupet, Virgilius de equo consilia inire
ita movetur subita aut magna Troianos facit, antequam in ar-
aliqua re sensibus vel animo ob- cem deductus erat, quam apud
iecta, ut rationem ad illani con- Homerum deducto iam in ar-
siderandam adliibere non sta- cem equo : Odyss. Q; 504 sqq.,
tim possit; quam adhibet, qui e quo loco pleraque hic expres-
miratm-. fVr.) innupiae , epi- sa. Thymoeten nominat ex au-
theton manifeste expressum ex ctoritate Euphorionis , quanliun
Emip. Troad. 536 locqiv ci^vyos quidem ex Servio ad h. 1.
con-
272 P. VIRGILII MARONIS
Primus ibi ante omnis, magna comitante ca-
terva, 40
Laocoon ardens summa decurrit ab arce;
Et procul: O miseri, quae tanta insania, cives?
Creditis avectos hostis? aut ulla putatis
Dona carere dolis Danaum? sic notus Ulixes?
Aut hoc inclusi ligno occultantur Achivi, 45
Aut haec in nostros fabricata est machina muros,
Inspectura domos, venturaque desuperurbi;
Aut ahquis latet error; equo ne credite, Teucri.
42. PEOCUL, o
40 ante alios aliquot Pieriani. At Goth. alter: primus ibi iuvenum,
notabilis lectio. Sic enim durum illud, quod tcIi ante omnes inliaerere
videbatur, sublatura esset; et po.ssit hoc ex glossa irrepsisse videri; iun-
gendum adeo : iuvenum magna c. caterva. [iuvenum adscitum ex I,
497.: „magna iuvenum stipante caterva. " Bene habet vulgata lectio:
cfr. infra V, 540.: „Et primum anteomnes victorem appellat Ace-
sten." Ge. II, 475.: Me vero primum dulces ante omnia Musae Ac-
cipiant." Aen. III, 321.: „0 felix una ante alias Priameia virgo."
Wr^ 41 Lauchoon , Laochon, Lachoon, Laucon, hic et infra , aber-
rationes. codd. Tjaucoon Medic. semper. (vid. Weichert. Poetar. Lat.
Vit. et Carm. Heliq. p. 76. sq. JVr.) Et v. 230 Laocounta DorvilL
42 infamia alter Menag. soUenni varietate. Burmannus. 43 aut illa
Goth. alter et tert. 44 et sic Menag. pr. 45 hic sec. Moret. in-
cluso Wallian. 46 ^ut haec. Vide an accommodatius sit : atque haec.
Nam pro diversis haberi nequeunt. (non possunt haec pro iisdem haberi;
haec tnachma in muros nostros fahricata est, i. e. utentur hac ma-
china, ut ex ea , tamqnam ex turri, urbem impugnent! — vestros Alb.
Wr.) 47 domus Leid. 48 nec c. aliquot. Donati auctoritate a non-
nullis male distinguitur : latet error equo; Ne. v. Heins, et Pier. (Utriusque
distinctionis mentionem facit Servius; in cod. Medic. equo superioribus
adiungitur. fFr.)
stat: fuit is inter senes Iliad. y, explorare equi cavitatem. Viil-
146 recensitos. Apud Quintuni gus scindilur in siudia contra-
II, pr. Pentliesilea caesa suadet ria, in diversas partes; additur
urbem relincjuere. [ciolo , quia ad ornatum, incerium. Capys
uxore filioque per Priamum oc- videtur esse is, qui mox inter
cisis iustam causam proditionis Aeneae comites fuit : sup. 1, 183.
Labere Tliymoetes videbatur; X, 145.
vid. Serv. PFr.) — arce locarl, 40 De Laocoonte v. inf. 201.
puta in templo, tamquam ma- sqq. primus ante omnes , quia
nubias. sequitur, magna comilante ca-
35 — 39. Ornate singula. Ca- ieri-a, quam turbara ille decur-
pys et quibus melius consilium santem ardens ira antevertebat.
placebat. teniare exquisite pro cf. Burmami. Arx , JJiQYafiog
AENEIDOS LIB. II, 40-52
273
Quidquid id est, limeo Danaos et dona ferentis.
Sicfatus, validis ingenteni viribus hastam 50
In latus inque feri curvam conpagibus alvum
Contorsit. Stetit illa tremens, uteroque recusso
49 haec dona Parrhas. {ferentes Medic. fFr.) 50 validis contorquet
virihus sec. Moret. 51 Quantopere veteres Grammatici in feri trepida-
rint, ex lacinia inteliigitiir , quani Pompouius h. 1. ex vett. Scholiis serva-
vit: FERI, id est , equi, nam lib. TII, 4:89 ferum appellat cervum.
yfpronianus legit Ferit, pro percussit curi^am alvum in coinpagibus (hoc
in Cod. Mediceo habetur, quamquam a nemine adhuc notatum). u-Ilii le-
gunt Feri, ut sitferas, feri , pro equo , ut fera , ferae, pro quadrupede.
Alii legunt Feri , ut sic sit , id estferam, propter verba similiter ca~
dentia (ut sit pro feram curvam ulvum) — Porro feri c. compaginis a.
MS. Prisciani p. 134 notatum in Collect. Sax. alvom Gud. 52 Intorsit
sec. Rottend. quod delendi possit. recuso Reg. a m. pr. et tert. Mentel.
cum binis Goth. recluso pr. Hamb. ct sec, Moret. perperam.
littus.
unde prospectus versus
habeo Danaos suspeclos etiani,
cum uitro oflerunt dona.
46. Ut sit pro tmri rotis sub-
iectis muro admoveri solita, ut
demisso ponte escensus fiat in
murum. — 47. Ut, qui inclusi
sunt, exea, tamquam ex turri,
s})eculari urbem et desuper ex
altiore loco in muros desilire
possint. error mox pro fraude,
exquisite. {cdujuis , i. e. a 1 i u s
q u i s ; quam significationem fuit
qui falso liuic voc. tribui con-
tenderet; Aen. IX, 186.: „Aut
pugnam, aut a 1 i q u i d iam du-
dum invadere magnum Mens
agitat mihi. '' Cic. de Rep. I,
18.: „observat lovisCum capra,
aut nepa, aut exoi-itur nomen
aliquod beluae." id. de Orat.
II, 42-: „Plura enim multo lio-
mines iudicant odio , aut cmore,
aut cupiditate, aut iracundia,
aut dolore, aut laetitia, aut spe,
aut timore, aut errore, aut
aliqua permotione mentis. "
Cfr. etiam Scliaefer. ad Sopli.
Tracli. .S90. // >•) 49. H. e.
VlRGIL. TOM. II.
50. Validis firibus pro ma-
gnis. Mox ornatissime iteruni
equum ligneum declarat. In la-
tus et aluus, quae in unum iun-
cta , non est argutandum. lun-
guntur a poetis synonyma sine
omni subtilitate. (ita tamen, ut
alteri nomini addatur aliquid,
quod vel ad plenam notionem
desideretua-, aut ad ornatum
pertineat, utL. 1. cunam; et in
laius et curvam alviim i. q. in
curvum latus. Vid. etiam Q.
V. XXXIII, 5. fFr.)^ Etiam
Tr^pliiod. 61 noiu o evQvxa-
T?^g (lev ^ ' nXavQiig agaQvlctv
raareQa. Infra v. 231. tergum
ponitur. In partium ac forma-
rum gencrunique designatione
summam libertateni orationis
poeticae indoles ac ratio fert.
ferum exquisite dixit pro equo,
ut docent Lexica et viri docti ad
Phaedrum. cf h. 1. Cerda ac
Petron. 89 , 12. (ita infra V,
818. : „spumantiaque addil Fre-
18
274
P. VIRGILIl MARONIS
Insonuere cavae gemitumque dedere cavernae.
Et, si fata deum, si mens non laeva fuisset,
Inpulerat, ferro Argolicas foedare latebras; 55
Troiaque nunc staret, Priamique arx alta maneres.
56. STARES
63 sonitumque Bigot. ex interpret. catervae Sprot. pro var. lect.
qnod prima fronte arridere potest, si v. 243 memineris : utero sonitum
quater arma dedere. Sed nec gemitus nec cavae respondent. 54 non
coeca duo Guelph. in CoUect. Sax. 55 Impulerant Hugen. male. ten-
tare latebras Hamb. pr. pro var. lect. repetituai, ut Burmann. mouet,
ox V. 38. aperire Hamb. sec. fodere Goth. tert. ex interpretatione. v. not.
56 staret et maneres , hoc a m. pr. Medic. ad Servianam normam : „Si
staret legeris , maneres sequitur, propler OjUOtorfAfvrov." Etiam alii
codd. variant. v. Heins. Sed stares — maneres Romanus, omnes Pier. alii-
que probi codd. Pomponius Sabinus haec habet : staret et maneret legit
Apronianns. Esset taraen hoc altero vulgarius. {staret — inaiieres SiUXA-
qua est Medicei lectio , t litera minio superscripta , ut fieret maneret.
Heinsius quid in singulis libris invenerit, non potest ex eius nota plane
cognosci ; certe Mentel. pr., optimae notae codicem, cum Mediceo con-
sentire inde discimus. Lips. obl. stares — maneres, sed liquido apparet
prius in eo scriptum fuisse staret. Ac vix est dubium , quin mutata verbi
persona turbas h. 1. excitaverit ; mutata autem a poeta videtur tum ad r6
o^oiOTtXiVTOV , minirae conveniens huic loco , evitauduni , tum quo verius
animi allectum exprimeret; nam nihil in urbe Troia vel augustius vel
Aeneae carius , quam domus Priami. Atque staret ut reciperem , movit me
etiam locus consimilis VH, 684.: „quos dives Anagnia pascit, Quos
Amasene pater ;" ubi idera a nominativo ad vocativum transitus antiquam
lectionera , sed in paucis adraodum libris , obliteraverat. /fO-.)
na feris." If^r.) alpiis curua
compagihus h. e. ex compage
ligriorum curvorum. stetit tre-
mens , pro contremuit. utero
recusso , repercusso. cai^ernae
doctius quam caverna h. e. equus
cavus, Koikov doQV. Odyss. -9-,
507. [cat^ae cawernae vix feren-
dum, nisi iunxeris cavae inso-
nuere , i. e. cavum quid so-
nuere; sic infra V, 866.: „Tum
rauca adsiduo longe sale sa-
xa sonabant." Ge. IV, 370.:
„Saxosusque sonans Hy-
panis." Aen. VII, 141.: „Hic
pater omnipotens ter caelo cl a-
rus ab alto Intonuit." Vid.
ctiam V. L. ad IV, 443. V, 24.
et ad VIII, 559. praetereaque
Heyn. Not. ad II, 487. Imita-
tur Virgilium Lucanus HI, 4 18.:
„Saepe ca vas motu terrae mu-
gire c a V e r n a s." fVr.) gemi-
tus pro sonitu resultante.
54 sq. Et — irnpulerat. Et
sane impulisset Laocoon Troia-
nos, effecisset, ut equi latera
refringerent , puta securi im-
pacta etc. et interiora aperiront.
Enimvero, ecce manus iuvenem
etc. si fata deum non fuissent
h, e. si fatale non fuisset {Aica
yccQ TJv etc. Odyss. &, 511.
Quintus Cal Palladem nominat
XH, 387). m,ens laeva, stul-
titia Troianorum. v. Ecl. I, 16.
AENEIDOS LIB. II, 53 — 62 275
Ecce, manus iuvenem interea post lerga re-
vinctum
Pastores magno ad regem clamore trahebant
Dardanidae : qui se ignotum venientibus ultro,
Hoc ipsum ut strueret, Troiamque aperiret Achi-
Obtulerat, fidens animi, atque in utrumque pa-
ratus,
Seu versare dolos, seu certae occumbere morti.
57 manu Montalb. iuvenum duo apud BurmanD. cum Rufiniano edit
Steph. male. [vinclis post terga ligatum Alb. /f>.) 59 Dardanldem
sc. regem, apud Barth. Advers. XII, 2, e quatuor libris. quis se Servius
cum septem apud Heins. et Leid. pro var. lect. Goth. tert. a m. pr pro'
qmbus; quod placebat Tollio ad Anson. p. 566, sed vulgata lenius de-
curnt. 60 ut deest Moret. pr. instrueret Goth. tert. 61 Jidensaue pr.
Moret. Jideiis animo Romanus. ad utrumque Oudart. v. Burmann. quod
vulgare foret. 62 versare dolo Longob. Rottend. a m. pr. Sprot/pro
dir. scriptura. Leid. a m. sec, (praeterea Alb. et Paris. 2. 7. 8. 11. 13.
Wr.) quibus adde Servium. Hoc ita dici posse docet Burmann., nec d'e eo
dubitatur: quid ? quod etiam doctius ita dicitur : versare dolis Troianos,
uti, versare animum consiliis, curis pio, curas animo ; ut et Graeci, v.'
c. quod modo in manu habemus , Tryphiod. 112 Jvzuq 6 daifiovlrjGi roov
^OvXrJGtv hXiaomv. At h. 1. ultima littera a sequentis voc. initio iritercepta
esse videtur. {uersare doiis Troianos C[nis neget recte dici? sed dolo \\.
1. qui praeferat , doceat oportet, dolo versare non adiuncto accusativo La-
tinum esse. l^r.) certae morti , quod ipsa ratio monstrabat, Heins. rece-
pit ex Nonio Marcello, Longob. Pierii, Moret. sec. et Rottend. tert.
Vulgo certe. Notabilis Pomponii Sabini nota: certe adverbium est: sic
legit Apronianus.
Forte tamen melius iunxeris:
mens non laeva h. e. sana, si
falum et raens sana fuisset. si
fata fuissent inf. v. 433. cf. III,
16. (Recte Wunderl.: ,,Si fala
d. fuissent, ut detegerentur in-
sidiae. " Neque impiderat , si
accurati interpretis partes im-
plere volebat Heynius, explican-
dum erat per impidisset ; impu-
lerat, sifuissent : atnon fue-
runt, ergo non potuit impel-
lere ; impulisset , sifuissent : si
fuissent, ut esse poterant,
poterat fieri, ut impelleret. Vid.
Not. ad IV, 19. Wr.) Argoli-
cas laiebras, equus quo lalebant
Argivi. foedare, exquisile pro
lacerare, ut aliis in locis de vul-
nere, aut mulilato corpore, ut
dlaxvveiv , ^(o^ao^ai, sed et
sirapl. pro vulnerare : v. inf. III,
241 etibinot. VII, 575; unde
et cum ea vocc iungitur: 11,286.
li. 1. diHlingere et dissolvere ma-
chinae compagem. Ad verbum
omnia expressa apud Petron. c.
89. V. 20 sq.
57. De Sinone episodium: v.
Excurs. IV. eum irahehant, cum
festinatione adducebant, ut VI,
753 Conventus trahit in medios.
Serv.
59 — 62. Qui se iis ullro ob-
18*
276 P. VIRGILII MARONIS
Undique visendi studio Troiana iuventus
Circumfusa ruit, certantque inludere capto.
Adcipe nunc Danaum insidias, et crimine al) uno 65
Disce omnis.
Namque, ut conspectu in medio turbatus, inermis,
Constitit, atque oculis Phrygia agmina circum-
spexit:
Heu, quae nunc tellus, inquit, quae me aequora
possunt
Adcipere? aul quid iam misero mihi denique re-
stat.^ 70
Cui neque apud Danaos usquam locus, et super ipsi
Dardanidae infensi poenas cum sanguine poscunt.
64 certat(^ue Romaniis , Witt. et Parrlias., sed alterum doctius, (vid.
Q- V. VIII, 4, d. //^>.) 65 ylspice Dorvill,, male. Accijie est audi, ut
saepe. crimen ab u. ed. Innt. llabuit idem in suo codice Donatus : legitur
et in Servianis. sed ub interpolatore est : J. n. D. insidtas et crimen; ab
uno Disce omnes. ( — 66. omnes Medic. ffr.) 67 in abest a multis
codd., etiam Gud. 68 Phrjgia circum agmina spexit Moret. pr., quod
lice Heinsio : eodemque Venetusalludit : PhrYsiacirc
non de nihilo est, iudi
ique V enetus aliudit : l^hry^ia circum
agmina vidit. utrumque tamen interpolatoris esse videtur, qui metro con-
sultum^ esse volebat. (cgregie ipsa sententia adiuvatur exitu spondaico; sic
etiam inlra III, 517.: „circuraspicit Oriona." Simiie his , quod apud Ovid.
legitnr Met. I, 14. : „Nec bracliia longo Margine terrarum porrexerat Am-
phitrite." JPr.) Hamb. un. Ph. a. circum vidit ex glossa. spe.vit Ph. a.
circum alter Goth. 69 quae me tellus Cuning. ex citat. apud Quintil.
IX, 2. quaenam nunc tellus Moret, pr, possent alter ITamb. 71 un-
ijua,m edd. lunt. perpetuo lapsu. et super , h, e. practerca , bene Pier. et
Heins, ex librorum optimorum consensu defendunt. Vulgares, insuper.
(sic e Paris. 2. 4. 9,, sed et ob praegressum neque abessc nou potest. //>.)
duo Moret, et insuper.
tulerat, Reliqua amplificandi MeoGov iKvnXaaavTo TiBQiara-
et ornandi studio adiecta. /loc 86v. circum/usa riiii , ornate,
ipsum ut slrueret, sc. ut addu- pro circumfundilur. certant il-
ceretur ad regem, struere voc, htdere capto, li. e. ceitatim illu-
insidiarum et doli. v, Cerda. dunt, conlumeliis afficiunt, cd-
fidens animi exquisitius quani, nllovCv.
animo ; et lioc pro prosaico: 65. Ah uno ciimine disce
animo fidenti; vel fidens , con- omnes, exquisite pro vulgari ^^v
fidens. versare- dolos , ut, con- uniusscelere,etli. 1. quidem frau-
silia, curas, h. e. ^itare , h. 1. de, ex uno exemplo, cognosce,
cum adiuncta nolione, efficere, quales, quam perfidi omnes Danai
ad exitum perducere. sint. Ita simpliciter accipio.
63. 64. Ornatius quam Quin- 69. Quorsum confugiam? 71.
tus Cal. XII, 356 aXloQ^iv akXog 72. Et quem, tamquain liostem.
AENEIDOS LIB. II, 63 — 77 277
Quo gemilu conversi animi, conpressus et omnis
Inpetus. Hortamur fari, quo sanguine cretus,
Quidve ferat; memoret, quae sit fiducia capto. 75
Ille haec, deposita tandem formidine, fatur:
Cuncta equidem tibi, Rex, fuerit quodcumque,
fatebor
73 compressi unus Guelpherb. in CoUect. Sax. coinprensus DorviJl.
75 Interpunctione locus adiuvandus. Male distiuguitur : Quidve ferat me-
moret , qna oratione nihil ieiunius post hortamur fari. memorem alii le-
gunt in Servianis. cepto Zulich. a m. pr., cui Burm. favere ait VIII, 15
Quid struat Iiis cueptis. 76 Versus hic abest a Medic. et Mentel. pr.
item a Witl. In Mentel. sec. Gudiano, Piottend. pr. Graev. et Regio ab
alia manu est scriptus. Etiam rationibus cum deturbat sede Heins.,
quod lib. III, 612 iterum legitur, et quod Sinoni, homini audaci , nou
conveniat deposUa formidine , et quod v. 107 Prosequitur pavitans. Ei
accedit Brunck. adde similia apud Cerdam. Euimvero, ut haec satis gra-
via sunt , ita non minus altera parte sunt quae moram faciunt ; fmgit
Siiion et hoc, quasi deposuerit formidinem; at v. 67 turbatus constitit,
h. e. qui vellet videri turbatus {timentem turhatumque oculis Aen. \ III,
222). Nec h. 1. bene abesset versus : nec ita ahrupte verba ordiri solent
loquentes apud nostrum. Etiam Quintus XII, 365 o 5' iv%iiLivo(i qp^toi
XK^rog, Toldcd' uq' iv fiioGoiaL doXotpQovicov dyoQtvas. Et potest casu
versus in uno apographo omissus esse. Nam Medlceus, Gudianus, Rot-
tendorphius primus , uec non Menteliani, unam faciunt familiam, ut mul-
tis locis cognovimus. Euimvero ex Pomponii scholio, ad h. 1. referendo,
didici, Apronianum, e cuius reccnsione Mediceus Codex est , versum
sustulisse, quod Virgilii esse nou putabat: quod ita accipiendum: Medi-
ceum hoc versu carere, quem ille pro Aproniana lectione liabebat. Itaque
iudicium grammatici habemus, non auctoritatem criticam. (Uecst hic vs.
etiam Paris. 2. 3. 4. Servius eum praetermisit et h. 1. et infra ; ex huius
igitur silentio nihil proiicimus. In Mfcdiceo tamen ab alia, sed , ut ex
literarum ductu apparet, recentiore manu appictus est in margine inferiore.
Optime defendit eum Heynius; illud tameu fateor,_ si praeterea nusquara
hic versus legeretur , rem ab Heynio confectam visum iri, sed quum e I.
III. inferri potuerit, nondum omnem mihi scrupulum exemtum esse. lah-
nius, Pomp. Sabinum secutus , ab Aproniano vel ob repetitionem , vel ob
verba /atur et inquit sublatum esse statuit; mihi tamen neutra res ita
comparata videtur, Ut Apronianum oflendere potucrit. Quod autem hunc
versum in Rom. exstare ait idem lahnius , non animadverterat, in eo codice
post vs. 72. ingentem esse lacunam. If^r^ 77 quidem Medic.Pierii. v. h. 1.
Rurm. fuerit quodcunque Pierius et Heiusius optimorum codd. et Phae-
dri, Servii, Donatique auctoritate defenduut. Vulgo, fuerint quaecunque.
(ita Paris. 2. 4. 9. H^r.)
iiLsuper ipsi Troiaiii cxLremis af- imm liabeal, quod ad veiuam
flcient suppliciis. pvcnas cuni impetraiidam ailerre possil. Si-
san<>uine , li. e. vila ipsa, po- milis oralio iiif. IH, 608 sq.
.scunl. (vid. Nul. ad Aen. IV, Ex v. 59. 60. 61 seasum infert
514. // V.) Burm., qua fiilucia se ip.se capti-
73. Cunrersl li. 1. mulati. 75. viL.ti ohlulissct. MJldcn.s ani-
quae sit fiducia capto pro ci ; //ii ibi alium sensum liabet.
278
P. VIRGILIl MARONIS
Vera, inquit; iieque me Argolica de geiile negabo :
Hoc primum; nec, si miserum Fortuna Sinonem
Finxit, vanum etiam mendacemque inproba fm-
get. 80
Fando aliquod si forte tuas pervenit ad auris
Belidae nomen palamedis et incluta fama
78 Vera , nec Argolica me iam de ed. Ven. ab interpolatore , qui in-
quit non ferebat post fatur. 79 ne si Ven. et ed. Ven. 80 fingit
Gud. e tribus aliis. fingat ed. Ven. jinxit Goth. tert. iam vanum et
mendacem Dorvill. 81 aliquod praeciare Heins., sc. nvmen, ex optimis
codd. (sic etiam Paris. 2. 3. /f>.) Vulgo etiam apud Grammaticos ali-
quid. (ut Palat. et Alb. JVr.) v. Heins. et Burmann. 82 Carisius notat,
veteres legisse Belida, quomodo SLficoviSa et AicoviSa pro Aecovidov et
ZtfiCOviSov dicebant, notante Heinsio. In Zulich, pro div. lect. Nauplide.
In Belidae pro Naupliadae prosodia haereo ambiguus inter rationem gram-
maticam et usnm. Si a Belus est, esse debet media brevi Belides: ut
Aeolides, Phylacides. Nec producta illa esse potest, nisi, ubi ortavox fuerit
ex frg vel 7\q. v. Etymol. M. in 'AtQtidrjg. Aut itaque dicendum , patro-
nymicum h. 1. ductum esse a BrjXivg, quod non occurrit; aut formandum
Beliades: quod non magis occurrit; sic etiam Danaides a Belo dictae Be-
lides, non Beliades. Cum igitur et hoc exemplo careat, omnino autem
77. Haec Sirionis oralio ex-
imio artificio est composita, quod
facile iii singulis declarabit in-
terpres, vel unusquisque sibi le-
ctor. A veris incipit dicere et
in falsa desinit, ut bene Serv.
Nota enim crant et confessa,
quae de Palamede et Ulyssis
odiis naiTat; verum etiam Cal-
cliantis responsujn ; sed a Tra-
gicis fere Polyxenae sacrilicium
in AcliilUs tumulo traclum. Prae-
terea, ut animi audienlium tan-
to magis capiantur, eliam mise-
rationem movet; inprimis v. 137
sqq., quos sine motu aniini vix
perlegas. VideLur haec oratio,
nisi ex tragoedia eut ducla, tota
Virgilio deberi. Certe in iis,
quos liabemus , Quinto Calabro
et Tryphiodoro, cjui exscripsere
vcteres, Quintus quidem pro-
pius ad nostrum , a Sinonc ea,
quae in fraudem fmxerat, sim-
pliciter exponuntur. Cuncta fa-
tehor pera , vere, fuerit quud-
cunque h. e. quicquid evenerit,
mihique exinde acciderit. Bene
Serv. i, e. quicunque me sequa-
tur evenius. (^quodcunique refe-
rendum ad Cuncta; Liv. XXX,
17.: j,Quidquid ahud fecerit,
quod cordi foret Masinissae, ea
patres comprobare. " Ita nav-
xeg — oOTtg, Tiavta — o rt, quam-
quam hoc Graecum esse negat
Matlh. Gr. Gr. §. 483. b. pag.
904. ed. sec. Xenoph. Cyrop.
VIII, 2, 12.: „TcaQsl%E Ttdvta^
orov fdet. " Anab. II, 5, 7.:
,, fo T n' i svtvY%ctvoiEv Ekiirjvi,
fj 6ovX(p 7} iXiv&sQcp, ncivxttg
exTfivov." //>.)
79. Jloc priniuni sc. verum
fatebor. Sic iungf. Rehqua ex
Accio in Tcleplio sumta Macro-
bio teste Sat. VI, 1 Nani si a
me regnum Forluna aique opes
AENEIDOS LIB. II, 78 — 86 279
Gloria: quemfalsa sub prodilione Pelasgi
Insontem, infando indicio, quia bella velabal,
Demisere neci ; nunc cassum lumine lugent; 85
Illi me comitem et consanguinitate propinquum
permutationem duorum Naupliorum epitheton illud arguat (v. Exc. IV '
ad h. I.): statuere malebam, vitium lectioai iusidere, et amissa priore
syllaba Belidae superesse ex vetere lectione Naupliadae; hoc etiam
Brunck. reposuit. Inter haec tamen non ausim quicquam movere : nam
etiam Statius Vf, 291 Beltdae fratres , et Ovid. Ep. XIV, 73 surge age,
Belide. Nolo commemorare Tyrrhidae inf. VII, 484 a Tyrrhus, nam hoc
verius Tyrrheus legi arbitror. At Ovid. in Ibi v. 503 Quique Lycurgiden
letavit ; huic qnid faciemus ? Et sunt alia , quae in his variant : ut docte
nuper pUiribus declaravit Ouwens , eruditus vir, in Noctib. Ilagan. III, 23,
ut in multis duplex fonna admissa esse videatur. Haec igitur et simih"a
dicendum est observanda esse, non mutanda. Ita et illud , quod male me
habuit, Mars Gradivus prima longa a gradiendo: Aen. V, 208 trudes a
trudendo, disertus a disserendo. cf. ad Ge. IV, 355. (Produci contra re-
gulam penultimas vocales quorundam patronymicorum iam Priscianus docuit
1. II. c. 7. $. 37., ubi etiam in novissima editione nonnulla yitiose expressa
sunt, ut Licoorgides pro Ljcurgides. In exemplis a Prisciano prolatis
est etiam Belides; adde Sil. It. I, 75. III, 650. fFr.) 84 ya/ Titium est
edit. Gotting. quos pr. Hamb. f. quod, ut est in Goth. tert., qui porro :
bella vocabat. 85 Diinisere multi h. I. ut alibi , male. v. Heins. et
Burm. nec c. Goth. tert. (Rectius fortasse in fine huius vs. plene interpun-
gitur, ut dvaKoXov&og sil oratio; vid. notata ad Aen. I, 23. ff^r.) 86 et
deest sec. Hamb. ; id quod ipse malim. et sanguinitate Parrhas. et Ven.
Pro declarativa particula et h. 1. est habenda, ut coniicere necesse non sit :
ut c. pr. (vid. Q. V. XXXIIII, 2. fFr.)
Eripere quivit ^ at virtutemnon demittere neci, exquisite, ad si-
quiit. militudinem alterius formae : de-
81 85. Fando h. e. nar- mitiere Orco , urnbris , h. e. ad
rando, aliorum narratione. For- loca infera , ex Homerico: ipv-
mula exordii etiam apud alios iccg ciidt nQotail>£v, ubi v. (llark.
obvia: v. c. Apollon. II, 1141, Ja/sa mh prodilione ; h. e. sub
ubi Brunck. notavit Ovid. Met. falso crimine proditionis: ut be-
XV, 497. gloria inclita adiecto ne Serv. nam Htteras ems ail
farna, perfamam, auditionem, Priamuni datas, sed a se llctas,
narrationem, ornatumest. Pt- protulerat Ulysses. casmmlu-
lasgi h. 1. Achivi, seriorum mine , privatum vita, anlique
Graecorum more. Nam Home- et docte. Palamedes hic Nau-
eai?
rus nunquam ita : ai^noscit ille plii f. /?<'//(A'.s h. I., quomani -.-.
tantum Pelasgos in ThessaliaLa- avia Amymone, Danai filia, lioli
rissam incolentes: U. ^, 840: neptis. v. Excurs. ad h. v. Quar
porro Pelasgos intor Troiano- ad h. 1. illustranduin lacK.nl,
rum socios cuni Lelegibus, Cau- jio.ssunt ferc ex Ovid. Mot. XIU,
conibus et ahis; lliad. x, 429. 56 — 60peti; nisi quod ib. alia
bella velahat, dissuadebat bel- odii cau.ssa.
lum et oppugnalionem Troiae. 86. Ita plures apud lloiiic-
280
P. VIRGILII MARONIS
Pauper in arma pater primis huc misit ab aimis.
Dum stabat regno incolumis , regumque vigebat
Conciliis: et nos aliquod nomenque decusque
87 in annis Witt. ab armis Bigot. Idem fere versus inf. III, 595.
88 re^io incolumis Goth. tert. a m. pr. re«;umqae Heins., secundiim
optimos codd. Vulgo refnumque. (sic Palat. //'>.) Obscurior versus,
in quo haesisse quoque acutum iudicem lo. Schraderum e schedis intel-
ligo. (Nihil mihi h. 1. aut durum, aut ohscurum videtur : Dum st. regnoi.
i. e. dum regnum, s. regia dignitas incolumis ei erat; vid. etiam supra I,
268. Paulo aliter Wunderl. ; vid. Not. ff^r.) 89 Conciliis Medic. cum
melioribus. (etiam Paris. 3. 8. TFr.) Alii Consiliis , ut omnes Pieriani,
duo ex Goth. Gudiau. Mentel. Moret. pr. (etiam Palat. fFr.) Sane Re-
gum seu Principum de regno deliberantium fuere consilia, et ita pro-
prie deberent dici. Sed poetae videntur id sequi, quod a vulgari usu re-
cedit et ponunt concilia. (Ne a poetis quidem confundi haec possunt,
nt phme diversae originis vocabula. Nempe vigebat regum conci-
liis nihil est aliud, quam inter reges. JVr.)
rurn comites dati lieroibus. Sic
Achilli Plioenix , Aiaci Telamo-
nio Teucer. Versus 87 eximii
artificii. cf. inf. III, 614 sq. et
copiosiorem locum Ovidii Met.
III, 583 — 596. misil iii arma,
h. e. ad bellum. Quod pater
pauper est, ad amplificationem
Homericae similem pertinetj uti
aliis in locis, quod pater dives
est; nec in eo argutandum. (Sed
reclius fortasse, ut ipse Heynius
infra ad III, 615., sua tempora
hic Virgilium respicere putabi-
nms. TVr.^ primis ah aiinis^
ab initio belli, bene Burm. post
Servium. (Alii explicant: in iu-
ventute prima ; quod quamquam
linguae convenit, vereor tamen,
iit diilces nali, qui vs. 138. me-
morantur, illam ferant inter-
pretationem. Trch.)
88. 89. Dum stahat regno
incolumis ^ dum erat incolumis,
Palamedes. Durior oratio pro:
dmn erat incolumi regno, h. e.
jiotcstale seu auctoritate, quam
habebat; aut dum regnum eius
stahat , erat , incolume ' ut re-
gnum sit auctoritas, qua quis
regnare dicitur , huc est , po-
tens esse, opibus valere. Esto
eigo: quamdiu ille erat incolu-
mi inter ceteros Achivorumprin-
cipes auctoritate, unde ille quo-
que vigehat , valebat , in conci-
liis rp.gum; etiam ego propter
Palamedis cognationem in aliqua
dignatione fui liabitus. slare
dicuntui-, qui florent rebus pro-
speris , auctoritate , opibus ; ut
notum. (Adde : quique in statu
suo manent. sto et incolumis
sum dicunt fere pedestres scri-
ptorcs, poetae sto incolumis iun-
gunt. Statum , quo erat Pala-
medes , notat ablativus regno,
h. e. regia auctoritate. Cic. Off.
II, 1.: TJtinam respuhlica ste-
tisset quo coeperat statul Sic
verba manere , perseverare cura
casu sexto iunguntur. TT^ch.
vid. V. L. TVr.) Summa autem
Palaraedis erat sapientiae ac
consilii in principum consessi-
bus auctoritas; quippe coqpw-
AENEIDOS LIB. II, 87—97 281
Gessimus. Iiividia poslquani pellacis Ulixi 90
(Haud ignola loquor) superis concessit ab oris:
Adflictus vitam iii tenebris luctuque trahebani,
Es casum insontis mecum indignabar amici.
Nectacui demens; et me, fors si qua tulisset,
Si patrios umquam remeassem yictor ad Argos, 95
Promisi ultorem ; et verbis odia aspera movi. «
Hinc mihi prima mah lal)es; hinc semper Uhxes
90 fallacis multi codd. ap. Heins. et Pierinm , quem v., quod est
vulgare. cf. Bentl. ad Horat. III Carm. 7, 20. {pellacis tuetur etiam In-
terpres Maii. IFr.) Ulixi Heins. h. 1. ut sup. v. 7, ubi vide. alii Ulixei
vel Ulixis. infelicis Ulixis Zulich. ex VII, 613. 91 loquar unus Leid.
a m. pr. excessii Longob. decessit Puget. discessit Zulich. quae
omnia vulgaria sunt. vulgatam lectionem etiam Donatus agnoscit. ah au-
ris Exc. Burmann., soliti lapsus. 92 adjlictans alii monente Taubmanno.
vita, erasa littera /«, Regius Cod. (m deest Alb. fVri) luctumque Franc.
a m. pr. 93 casu Venetus. 94 -Aec t. infelix pr. Moret. et sors
me si qua ed. Ven. sors multi, vitio soUenni. (si cui in mentem veniat
scribere sed me , is videat Q. V. XXXV, 2. IFr.) 95 usquam duo.
remearem Sprot. ad agros idem , sec. Hamb. et Ven. in agros Leid.
et duo pro div. lect. Malim equidem ita scripsisse, cum de homine pri-
vato agatur , non de Diomede , cui tale quid convenientius esset: si re-
meassem victor ad Jrgos. (recte ad Jrgos. Quod Heynius haec ar-
rogantius dicta existimat, nou lenitur oratio, si legeris ad agros. Neque
enim urbis nomen , sed superbius y i ct or is cognomentum erat , quod
posset fortasse animos nostrorum hominum oUeudere; Romanorum certe
uon poterat,' quibus tale quid, quale victor miles , sollemne. remeare
autem proprie de victoribus; vid. Cort. ad Lucan. VII, 256. lVr>^
97 Lectio, quam Fabcr ex Servio ad h. 1. exsculpsit et Cuning. recepit,
hinc ascita mi/ii labes, nihili est et plane uulla. Nam recentior Gram-
maticus explicuerat vocabulam adscita rarius , quod in Servii explicatione
occurrit, per vulgare adsumta, nullo ad ipsum poetam respectu.
Tarog avdQcov , et multarum re- 96. Promisi uliorem, mina-
lum, etiam litterarum, inven- lus sum: ut alibi quoque. v.
tis clarissimus. etiamnos «%moc/ Serv. li. 1. et Burm. verhis odia
nomen ac decus, h. e lionorem, a.v/?em 7«o^y exquisite pro, Ulys-
gessimus, liabuimus. sem exasperavi, f^xacerbavi. (vid.
90 — 93. Pellax Ulysses ex- Wunderl. praef. p. XVII. fVr.)
quisitius quam fallax, qui in 97 — 99. Prima mali lahes
fraudem pelllcit. v. Cerda ct elegantius quam orioo vel caussa.
var. lect. Est Homcr. 7toAt;'pr ''^«^»'^ ^' '^^^'" ^*' ^''^^*" ^^'f-^'i
Ti?, noL-Ailoiii]X)]g. superis ah Iliad. A, 603: sive ut labes scr-
oris, e vita, ad loca infera. sup. pentis ulceris vel morbi primam
85 Bemisere neci. 92. 93 pulcri maculam et notam dcnotet, sive
versus. in tenehris , inclusus ut i^rimam conqja^Js solulionem,
domi, vitatis liomiimm con- antequam ruina lit. Ex])licat
ventibus. lustinus Ccrdae laudatus (XVII,
282
P. VIRGILII MARONIS
Criminibus terrere novis ; hinc spargere voces
In volgum ambiguas, et quaerere conscius arma,
Nec requievit enim , donec Calchante mini-
stro — 100
Sed quid ego haec autem nequidquam ingrata re-
volvo ?
Quidve moror, si omnis uno ordine habetis Achi-
vos,
102. MOROR?
99. In vul^um ambiguam Sergius in Artem Donati ; sed v. Heins.
Jn altero hemistichio etiam lo. Schraderum haesisse , lubens cognovi.
100 magistro Goth. alter. Quia in media sententia interpellat se, inepti
quidam in MSS. supplerunt: Hostia tum (sum) miser ac sacras reputa-
tus ad aras. 101 autem deest fragm. Moret. et ed. pr. Burm. sed
autem, ut apud Plaut. Rud. II, 5, 11. {sed autem semel lectum apud
Virgil. Erit fortasse, qui animo pro autem scriptum velit totumque ver-
sicuhmi ex Ennio translatum existimet; is enim pag. 65. ed. Hessel. : „Sed
quid ego haec animo lamentor?" Nihil tamen invitis libris mutandum ;
et sed ad superiora spectat, autem in interrogatione fere i. q. tandem;
vid. Handii Tursellin. Vol. I. p. 575. et 583. Wr.) nequiquam ap. Ma-
crob., ut passim in MSS. v. Pierium h. 1. ignota revolvo ed. Venet.
102 in ordine Exc. Bnrmann.
1.) : Haec prima mali labes, hoc
initium impendentis vmnae. fuit.
Criminibus terrere uot^us, elegan-
ter pro crimina nova proferre,
eiun criminationibus exagitare.
et quaerere conscius arma. Va-
rie haec in Servio exposita vi-
deas; nam e recentioribus niliil
proficias. Arma esse possunt
consilia, quae agitabat Ulysses
ad depellendum imminens sibi
a Sinone periculum, sic conscius
sc. periculi imminentis; possunt
etiam esse fraudes et insidiae,
quas in Sinonem parabat, con-
scius, tacite, intra se; aut con-
scius est cum aliis, communi-
cato scilicet cum aliis consilio.
Hoc verum videtur , cum sta-
tim Calchantem consiliorum so-
cium assumsissc dicatur. (Nem-
pe illud quaerere wnm vagum
est et ambiguum h. I., nisi ad-
datur aliquid, quo appareat,
quam notionenihis inesse volue-
rit poeta; adieclum est igitur
conscius , quo indicetur com-
munio quaedam ; quod voc. com-
mode ad Ulixem , sceleris au-
ctorem , et ad socios huius con-
silii accommodari poterat, quo-
niam et hi et ille eius rei con-
scii sunt; conscius arma quae-
rere igitur poeta dixit et cum
Ulixis nomine adiectivum copu-
lavit , quum , si metrum pate-
retur, niliil mutata scntentia,
etiam quaerere conscios, quae est
communis ratio, diccre liceret.
Wunderlichius tamen ita liaec
explicat : „ conscius est c o n-
s c i u s m a I i , ut conscientia
saepe in nialani accipitur par-
tem. Seneca Hipp. 495. de ho-
AENEIDOS LIB. II, 98 — 108
283
Idqiie aii(lire sal est? lamduduin sumile poenas;
Hoc Ithacus velit, et niagno mercentur Atridae.
Tum vero ardemus scitari et quaerere caus-
sas, 105
Ignari scelerum tantorum artisque Pelasgae.
Prosequitur pavitans, et ficto pectore fatur.
Saepe fugam Danai Troia cupiere relicta
103. EST; I. POENAS.
( — 103. Interpres Maii : „Plerique tamen sic disiinguunt : Idque ou-
dire sat est iamdudum.^'' Et ita distinguebatCatroeus. //>.) 104 Ilaecl.
jMarius Victorinus in Arte Grammat. v. Heins. iuf. ad 664. hoc magno tres
Moret. Meuag. pr. Leid. et Schol. Horat. , nec displicet ; scil. ut copula
absit. („In membr. nostris postremo vcrbo superscripta glossa hoc." Ita
Brunck. If'r.) Ithacus , "l&anog cum Euripide. v. c. Cyclops v. 103 et
aliis. Apud Hom. 'l&ccKiJGios- 105 Dum vero Leid. scitare Exc. Burm.
scrutari Goth. sec. , quod vulgare esset. 106 Felasgi Excerpta eadera.
108 voluere Carisius p. 193 , ubi saepe pro aliquoties explicat Burm.
mine non scelerato: nec omnes
conscius strepilus pavet.'-^ TVr^
Nequt sane (5//, enim) requie-
vit etc. yJrma autem dicta de
consiliis et iusidiis, fere ut nia-
chinae y [.irjyuvyjiAcaa, firjxaval,
revxBcC' Mox relicere Sinonem
sumraa cum arte, tum, quum ma-
ximam expectationem excitasset,
facile quisque senlit.
102 — 104. U no ordine , pro
vulgari, ujio loco , Servius uno
reaiu , et a caussarum classibus
vel ordinibus explicationem ni-
mis docte petit. ic/que audire sat
est. Varie ct hoc exponitur et
exponi potest. Placet, audire
id , esse me unum ex Achivis;
et ad primam enuntiationis par-
tem refero : si sat est. Ad apo-
dosin retulisse videtur Cerda, ut
sit, vel haec audire satis est, nil
ut amphus addam necesse. Sed
id et que et audire pro audirisse
valde duram orationem eirice-
rent. Manendum adeo in prima
interpretatione, quam et Servius
agnoscit. [idque audire sat est,
i. e. si a d c g n s c e n d a p r i n-
cipum Achivorum ingenia
satis est, id, hanc unam rem,
audire. uno ordine : unum noris,
omnes noveris ; quod supra vs.
64. dixit: „crimine ab uiio Disce
omnes." Interpunctionis muta-
tio vs. 102. sq. facta ipsa se tue-
bitur. //>.) Mox iamdudurn
ita positum, ut possit per quam
priniuni exponi, ut saepe. cf.
Burm. Vulgo diceremus: iam-
dudum suniere debebatis poenas.
Versus 104 illuslratur ex IHad.
«, 255~Hkev yy]{>7j6ai i/(jmfiOc,
IlQidfioio Tf TtalSeg, "Akkoi ts
TQ(oegfi£Y" ^*^'' >{f'/«pO'f'Ti) O^fjttw,
Ei — . Ithacus Llysses, ut llala
^vns et siinilia. AHas 7i>ax?;-
(jiog, Jlhacensis. mcrce/itur cle-
gaiilius quam magno emant.
107. J''irto pectore , ad frau-
dem composilo aniino, h.e. sub-
dolc et fraudulenter. Mox 108.
9. moliri Ju^arn grave vocalm-
lum pro parare, v. sup. I, 404 j
284 P. VIRGILII M APiONIS
Moliri, el longo fessi discedere bello.
Fecissentque ulinam! saepe illos aspera ponli 110
Interclusit hiems, et terruit Auster euntis.
Praecipue, quum iam hic trabibus contextus acernis
Staret equus, toto sonuerunt aethere niml)i.
Suspensi Eurypyhmi scitantem oracula Phoebi
114. SCITATUM
109 et abest Panlias. decedere nonnulH , ut editum a Germauo et
Cerda. Enimvero aut t/ecet/eTe absoliite vix bene diceretur, aut decedere
bello, ut, nocti III Georg. 467, caluri IV Georg. 23, alium sensuui daret.
Contra discedere cst propriuni de exercitu dimisso. v. Burm. 110 et
sacHff sec. Ilottend. po/-/«//i Montalb. a m. sec., scilicet ut csset: illis a.
portuin I. hiems. 112 iain cuin Medic. (sed additis signis, quibus lector
admoneatur, sedes luuum particularum permutatas esse. /lic decst Alb.
ff^.) cum hic Dorvill. confectus pr. Hamb. contectus Menag. aiter. con-
cestus Franc. ( — 113. tonuerunt corr. Wakef. ad Lucret. V, 744. JFr^
114 Burypilum , Euripilum, Euriphilum librariorum lapsu. Est Evpv-
srv/log. scitatum defeuditur ab Heius. et Burm. Plericjue codd. scitaiUein,
etiam Gud. a m. pr. at Medic. , inquit Heinsius , probe scitatum. Sed ne
mireris, Gudianum a Mediceo hic dissidere, tenendum, in Mediceo a prima
raanu scitantum esse scriptum , qaod erratum esse potest ex scitantein,
veriorque adeo haec et eadem doctior lectio , quam et ex Longob. Pierius
affert et Scrvius expnnit. Pomponii memorabilis est uota : scitatum, uon
si tantum. Igitur Aproniana , quam ille fere sequitur , lectio , ac potius
correctio , est scitatum ; eam exhibent tres Goth. post Regium; etiam Ca-
risius memorat. v. Pierius , et in Servianis aliquis. Porro scitari Puget.
cum Bigot. et binis Hamburg. pro var. lect., quod graccnm esset , sed recte
Burmannus monet, graecismum non ubique contra codd. esse intrudendum.
scitatem ed. Mediol. citatuin Zulich. vitiose. (Lectionem scitantein, codi-
cum auctoritate satis superque munitam , ac propterea in ordinem a me et
lahnio receptam , rationibus etiam et exemplis stabilitam confirmatamque
videbis Q. V. XXVIIII, 2, c. Adde Liv. XXI, 6.: „legati a Saguntinis
Romam missi, auxilium ad bellum iam haud dubie imminens orantes,"
Phaedr. Fab. 1 , 2, 22.: „Alium rogantes regem misere ad lovem;"
ubi vid. Intpp. Ceterum cf. V. L. ad XII, 506. //^>.)
Qtfessi longo hello eleganler ad- 1 14 — 119. Suspensi , solli-
\ect\xm x(o discedeje. citi, dubii, quicl facereni. Eii-
111 — 113. 7\'rruit euntes, npyli plures; v. Burniann. ad
ire volentes, (utServ.) deterruil, Ovid. Met. XIII, 357: celeber-
quo minus irent, navigarent, ut rimus Teleplii f. , qui Troianis
Graeci etiam poetae. (vid. Q. V. auxilio venit , et poelis cyclicis
XXVIIII, 2, a. et 5. /^Fr.) Mox atque etiam tragicis argumentum
112 ^''«^^* «cm^a^' , supra V. 16 nobile suppedilavtMat. I)e quu
ex ahiete. contextus (v. sup. v. late Quint. Cal. VI, 119 sqq. cf.
16). staret , esset ; ut mox .vo- Tzelza p. 147. At b. 1. intelli-
nuerunt nimhi , orti sunt turbi- gendus is, qui fere apud Home-
nes. Omnia ad ornatiorcm ora- rum occurrit, Euaemonis lilius,
tionem spectant. ex Ornienio Tbessaliae copias
AENEIDOS LIB. II, 109 — 122 285
Miltimus; isqiie adylis haec trislia dicta repor-
tat: 115
Sanguine placastis ventos et virgine caesa,
Quum primum Iliacas Danai venistis ad oras:
Sanguine quaerendi redilus, animaque litandum
Argolica. Volgi quae vox ut venit ad auris:
Obstupuere animi, gelidusque per ima cucurriL120
Ossa tremor, cui fataparent, quem poscat ApoUo.
Hic Ithacus vatem magno Calchanta tumultu
120. ANIMIS 121 TREMOR;
115 que abest ab Parrhas. in qiie alter Hamb. suscjue Montalb. tri-
stia dona pr. llamb, 116 placusti alter Hamb. 118 animam/jue ^-Jrgc-
licam alter Hamb. cum Longob. Utandum est Medic. Pierii. ( — 119. au-
ris Mediceus, qnod mutatur in aures. fpr.) 120 animi Servius. Sic
ct Dorvill. cum Gothanis et aliis sine dubio codd. et edd. nonnuUis, quod
esset vulgare: hoc tamen maluit Heins. atqui etiam inf. IX, 123 Ohstii-
puere animrs Rutuli. [animi quiim Heiusius , nulla varietatis mentione
facta , ediderit, consentaneum est , hanc fuisse omnium eius librorum le-
ctionem ; et sic animi Medic. Alb. Lips. uterq. et Potterii omnes ; quod,
codicum consensnm secutus , iam revocavi ; revocavit etiara "Wakef. ; ani-
mis unde iu libros imprcssos irrepserit , nescimus. //>.) Ohstipuere scri-
bitur et hic in codd. 121 parant Hamb. sec. petant alter Goth. paret
coni. Viri docti misc. Obss. crit. T. II, p. 86, ut ^po//ci intelligatur ; quod
haud dubie leniorem iuncturam facit. Keceptam tuelur Burm. (Optime cui
fata parent , sc. iUud , ut immoletur; qnod dum reticetur , multo maiorera
ailert horrorem. //>.) 122 Jlinc Sprot. magno vatem tres ap. Burm.
et tert. Goth. Calcanta male scribunt librarii. Calchante Montalb.
ducens. v. Iliad. /3, 734 sqq. faclum sit, non patet. Neque
virglne : expetita victinia Iphi- in re nota opus erat nota-
gcnia , substituta tamen mox tione accuratiore. JVch^ ani-
cerva. Sed , cuni haec fabula maque Utanduni ArgoUca , ver-
post Hoinerum demum adscita ba cum dilectu, ex religionum
et varie olim tractata fuerit, \\- formula.
dentur eliam fuisse, qui Aga- 121. Ciii fata jmrent \A , ut,
memnonis fdiamvereimmolatam eius anima , litetur: li. e. me-
traderent. Quod et Lucret. I, tuentium , cui lioc fatis, li. e.
85 sequitur: AuUde quo pacto oraculo, destinatum sit, ul ma-
Triviai virginis aram Ijjhlanas- ctetm- pro victima. ut inf. V,
sai turparunt sanguinefoede elc. 483. hanc meUorem animani pro
cum venistis, venire volebatis. morte Barelis persoU'o. Dictum
(Mera est temporis notatio , ex uti : quid fata parent ; et , in
qua, utrum ante profectionem, quem. Mox poscere proprium
aninitinere, an post adventum de fatis, oraculis, deorumque
in agrum Troianum sacrum illud voluntate.
286
P. \IR(.n:iI MARONTS
Protrahit iii medios; (iiiae siiit ea immiiia divom,
Flagitat. Et mihi iam iniilli crudele canebant
Artificis scelus, et taciti ventura videhant. 125
Bis quinos siiet ille dies, tectusque recusat
Prodere voce sua quemquam, aut opponere morti.
Vix tandem magnis Ithaci clamorihus aclus,
Conposito ruinpit vocem, et me deslinat arae.
Adsensere omnes; et, quae sil)i quisque time-
hat, 130
123 ea munera pr. Hamb. perpetuo lapsu. [mediu </. sunt ea carmina
Alb. — 124. Interpres A, jMaii ad Aeu. I, 1. huiie versuin ita laudat:
„multi crudele caaebant Exitium.'' ITr.) 125 ventura timebant Ham-
burg. pr. pro div. lect. , sed v. Burin. taciti erasum erat iii Gudiauo v.
eund. pavidi coni. lo. Schrader. 126 bis senos Bigot. 127 ^ro aut
neminem video legere attjue. 128 magni editio Daii. Heins,, vitiose.
clamoribus auctus Zulich, 129 Vonipositum Longob. et Goth. pr. ruint
Medic. cum maiore librorum parte, etiam ap, Pier. [rupit e Faris. , si Pol-
terio credimus, sohis 9.; rumpit Pah.t. Interim rem in medio rclinquo. irr.)
compositor rupit Vratishiv. ut me Gotli. tcrt. 130 timebant Gud. a m.
pr. , (et Paris. 3. /V^r.) non male , ut ctiain in Servianis monitum. (malc
vero; vid. Q. V. VIII, 4, b. et XVI, 4. //>.) sibi q. parabat Goth. tert.
a m. pr.
123. Qiiae nint ea mimina rem horrendam et in aliorum
dii'iwi , quoJ nunien, h. e. quae exilium verlentem eloqui detre-
voluntas Pliocbi etsenLentia ora-
culi sil. Recle Scrvius: numina
divum pro oraculis posuit, id
est ut anibif^uilatem oraculi in-
terpretctur ; et quaerit modo,
non (|uid dicnnt, nam planurn;
scd , quis dcbeat innnolari. No-
liin iiurniannuni sccjui , qui ina-
lebat; (|uaei'ain sint lani crude-
lia nuniina , quae iteruin sanj^ui-
nein poscant. Nam haec csset ct
oliosa (|uaeslio, et responsio pa-
rum consenlanea, v. 129 ct 127.
124. jyfnlti canehanl, vatici-
nalianlur, divinabant, nX. vide-
hant , providebanl; /(/(7V<, apud
se, secum; aut ctiam secreto
intcr sc. cf. lUinii. 126. 'J'e-
(tu.s , ornatc addilum, est dis-
simulans , ul saepc etiam npud
Ciceroncm; scUicet iamqunm qui
taret. mox prodere cum dilectu
pro edere, nominare. 129. Vo-
cein rumpit , ut qi^GGIi , einittit.
Sic saepe Graeci et Latini. v.
Burm. et Cerda, qui ct illustrant
To deslinare , voc. j)ropriuin de
daninalis. (nisi forte destinare
arae h. 1. ita accipicndum: de-
signare, quem imiiiolari velinl
dii ; quod nos dicimus a/.v Opjer
h e ze i c/in e n. Sic Liv. IX, 24.:
„ducento3 vi^inli quinque, qui
oinnium consensu destina-
baiitur et infandae colonorum
caedis et defecliojiis auclores,
vinctos Koniam deducunt." //>.)
exquisitc eliain cvniposilo pro
^.v vcl </<' lomposilo. Cete-
rum Calcliunlis tcrf^ivcrsationem
adumbrasse videtur ex lliad. «,
69 «qq.
AENKIDOS Llli. II, 123—137
287
rnius iii miscri cxiliuni coiiversa lulere.
I;iui(|ue dirs inlanda aderal: niihi sacra parari,
l't saisae rruges, et circuni lenipora viltae.
Eripui, faleor, Irto nie, et viiicula rupi ;
Liiuoso(iue lacu per iiocteni ol)scurus iii ulva 135
Delilui, duni veia dareiit, si forte dedisseiit.
Nec niihi iam palriam anticiuam spes ulla videndi,
136. VELA, DARENT SI lORTE, D.
132 Erpo dies Ap. Nonium in dies , sed v. Heins. ad Ovid. III Met.
519. dics irijesta Goth. tert. purantur Goth. pr. 134 letu fateor tres
;ij). Burm. Jateor me leto duo ibid. 135 lacus Goth. pr. Sic deb. Li-
inosaiiue lacus — ulva, quod imitiitione exprcssum putare possis a Lucano
in noto illo : Exsul liinusa Marius cajiut ahdidit ulva , II, 70. 136 di-
licui Mi-nag. alt. daret fragm. Moret. si Jorte tuli.sset alter Ilamb. , solita
variatione iu hoc verbo; nisi putes : si fata tulissent. Sensum commodum
versui subieci interpnnctione mutata : ut sit, duni vela dedissent , si jorte
darent. Vulgo legebatur ieiunc etincommode; dum veladarent, si forte
dedissent. Multa argutantur Servius et Donatus ; nihil, quod ad rem fa-
ciat. Itaque malebam suspicari , Tcrsum imperfectum : Delitiii , dum vela
darsnt. ab aliena manu male esse suppletum. (Mutata ab Heynio dislin-
ctioue id eflicitur, ut numeros habeamus non satis elegantes. Sed bene
habet pristina interpunrtio, modo meminerimus , coniunctivum plusquam-
perfecti uon in vincta solum , sed etiam soluta oratione pro futuro peri-
phrastico poni , et si Jorte dedissent esse i. q. si forte daturi e s s e n t.
Sic supra vs. 94. : „ et me , fors si qua tulisset, Proinisi ultorem ; " i. e.
si qua fors lat u ra esset. 111,652.: ,,huic me , quaccumque fuisset,
Addixi;" i. e. foret. IX, 41.: „discedens praeceperat — : si qua interea
forluna fuisset, Ne struere auderent aciem;" i. e, futura esset.
Adde VI, 880. IX, 704. Liv. XXXIIII, 6.: „Cui non apparct, inopiam et
miseriam civitatis istain legem scripsisse, tamdiu mansi-.ram , quamdiu
causa sciibendae legis mansisset?" Ncc altcrum hemistichiuin ab
aliena manu assatum ; nam placatis demum humauo sanguine diis vda daturi
erant Graeci; dubitari igitur poterat , postquam Sinon fuga se subtraxerat,
quid illi facturi essent; hinc si forte fere i. q. si nihilu tamen minus. Ifr.)
131. Corifersa tulcre ; exqui-
bilejuo curncrtirtint. 133. Sal-
sae Jnij^us , mola sal.sa, h. c. far
lostuin contusunt sale aci.sj)erso.
(llonianuin inoiein liif aJ Grae-
cain caeiinioniain tiansferri vidit
Voss. ad 1x1. VIII, 82. //>.)
Enovbuq X ovioxvxug xi fiak'
laav^fvtog VTtcdviag Quintus
Cal. XII, 375. 134 sq. Fi/uula
non 8unt viltae, sed, (juibus
lif^atus servabatur , ct od aram
adduccbatur, «tsi iain vittatus.
V. infra 156. Antc arain vero
soluta stabat liostia. Mulla h. I.
Qr<;utantur Scrv. ct Cerda.
137. Sccjuentia egregie ad uii-
Beralioncm licta. In quibus re-
sjjexisse videri polest Iliad. f,
4()8. 409. palriarn antiijuarn,
|)rislinam. niliil anij>lius. Oinni-
bus colonis, cxsulihus, tran»-
fut;is j)rior j)atria cst ariliijiia pa-
tria. cf Ccrila. Oh nostnt cJJ'u-
i^ia , j)lenius quain cxile: ob fu-
gain nicoui — piabunt , h. e. cx-
288 P. VIRGILII MARONIS
Nec diilcis natos cxoplalnmqiie parentem;
Quos illi fors et poenas oh nostra reposcent
Effugia, et culpam hanc miserorum morte pia-
bunt. 140
Quod te per superos et conscia numina veri,
Per, si qua est, quae restet adhuc mortahbus us-
quam,
Intemerata fides, oro, miserere laborum
139. AD POEN. 141. TE, SUPEROS, 142. USQUAM I.
138 Ex Servianis apparet, fuisse olim , qui dupUces legerent, quia
dulces leve esset et commuiie epithetou liberorum. lucpte. (de confusione
horum adiectivorum dulces et duplices vid. Weichcrt. Epist. crit. p. 59.
fFr.) 139 fors et p. Medic. Gud. et Rottend. tcrt. , quibus adde Ser-
vium. ut sit: (juos Jursaii eUani illi poevas repuscent. poscere cum duobus
accusativis iUustrat Heins. , sed recte monet ikirmannus , iis locum esse,
nbi aliquid poscimus, quod ille ipse, a quo poscitur, dare vel facere possit;
at idii ipsi Sinonis vice puniendi poscebantur. fors et ortum ex scriptura
antiqua at pro ad. lunxcre apud Servium alii forset pio forsit , fors sit,
fortassc. Yulgatam hahet Pomponius. [a d poenas reposcent i\\cil\or hi\ud
dubic lcctio et quae \ideri debeat ex altera, difficiliore , et jjoenas orta
esse; atque et poenas autiquiorem esse scripturam , eo probatur, quod
apudServium, etsi is , quid alii legant, commemorat , huius lcctionis ad
poenas nec vola nec vestigium. At quam Rurmannus et Ileynius sententiam
requirunt, ea ipsa est in hac, quam reccpimus , lcctione; poenas enim h.
1. minimc est , quod illi putant , alterum obicctum, scd reposcere h. 1.
cum simplici accusativo (juos struitur, cui accusalivo adiungitur poenas ut
aj^positio: hi.n\uc (juos pocnas reposcunt i. q. quos puuiendos re-
poscunl. Eadem appositio infra VI, 20. sq. : ,,tum pendcre pocnas Cc-
cropi(hie iussi — Tniserum ! — • septcna quotannis Corpora natoru m."
Ccterum multo fortiorcm csse orationcm , s\ e t poenas legimus , raani-
festum est ; sensus cnim : Non modo spcs nuHa eos videndi , sed timendura
ctiam , ne illi pro rae puniantur. Et reposcere h. 1. i. q. avzaixiiv , ut
apud I.iv. III, 23. : „ a u x i 1 i u m d a t u m r e p o s c e r e. " Wakeheld. e
cod. CoUeg. les. edidit forsan poenas. Tuetur nostram lectionem , sed
non perspccta vcra ratione , Cort. ad I.ucan. IV, .387. Jfr.) Quos illi ad
p. forsaii cd. Vcn. 140 refu^ia Bigot. 142 restct ab Ileins. rece-
ptum, ([uip])e elcganlius post si (jua est , cx Medic. a m. sec. Gudiano sec.
ct tcrt. Rotlcnd. ct Mcnag., adde Goth. tert. Vulgo restat. unquam
Medic. a m. pr. et alii, vitiose. [restat et unKjuaiti priores lectiones Me-
dicci ; usf/uain PaLit. et Serv. restet etiam Paris. 3. 8. restat Scrvius , qui
explicat per superest ; iufra vs. 536. : ,,si qua cst coclo pietas , (piae talia
curcl. " If^r.) 143 horuin in. lahoruin Bigot. ina/oruin Ycn.
piabunt, pro punifnl, ukisccn- Esl cx Gr. o pro kuO^ o, 5t' o.
tur, cx(]uisilc. (vid. Not. ad VI, 363. //'/•.)
coiiscia uuniina vcri , inspccto-
l4l. Qttod , (|ua in rc, ut res ac lcsles, nie vera narrare.
sacpc tran.situi scrvit. Scrv. ))r')- Mox l43.//VA''>' , (luani liic incla-
ptcr quod lc oro. (1. Burniann. niat, cst iusti rccti([uc obser-
AENEIDOS LIB. II, 138 — 151 289
Tantorum; miserere aiiimi iioii digna ferenlis.
His lacrimis vitam damns , et miserescimus
ultro. 145
Ipse viro primus manicas atque arta levari
yincla iubet Priamus, dictisque ita fatur amicis:
Quisquis es, amissos hinc iam obliviscere Graios;
Noster eris , niihique haec edissere vera roganti.
Quo molem hanc inmanis equi statuere? quis
auctor ? 150
Quidve petunt? quae religio? aut quae machina
belh?
149. ERIS; 151. QUIDQUE
144 miserere viri Bigot. 145 veniam MS. Petav. soUenni varietate,
sed bene Burmannus mouet, h. 1. veniam per vitam potuisse explicari, non
iacile vitam per veniam. (sed recepta lectioue veniam uimis leves existe-
rent numeri. /^>.) ultra pr. Hamb. pro vur. lect. Ceterum possit distingui
aute ultru; nec tamen satis bene. 146 Ipse ultro primus Sprot. mani-
cas primus alter Hamb. alta Hugen. arta atque Graev. [arcta Ald. tert.,
ideni in Medic. ap. Fogg. per errorem relictum , notante ipso Fogg. p. 447.
Vid. V. L. ad Aeu. I, 293. //->.) levavit Goth. tert., deberet sequi: Vincla
senex vel bonus Priuinus. Pro ita fatur Goth. tcrt. adstat, forte ex ad-
fatur. 148 hic Leid. et ah. Rottend. hinc nam pr. Moret. hinc obli-
viscere Bigdt. 149 mihi haec hialu relicto Leid. Monlalb. alt. Hamb.
jnihique hoc Sprot. mihique edissere duo aut tres Heins. Sed mihique
haec agnoscit etiam Douat. ap. Burm. (vid. Not. JFr.) 150 quid molem
Hugen. ijui pr. Moret. a m. pr. hanc abest sec. Hamb. stravere Ald, quis
actor Hamb. pr. 151 petant trcs Burm. petit Sprot. a m. pr. {Quidque
vitium edit. Heynianae; vid. O. V. XXXVI, 5. aut deest Alb. ffr.)
vantia, li. 1. iuris divini et hu- cos, sup. 217 socios, amissosy
manilBtis. quibus privati sumus , excjuisile.
,,- zr- , ■ • . 149. Iliad. X, 384 etaliis locis:
145. ^Jis lacrirnis , propter »^,,' » » 'a ' ' ' ' .
iias Jacnnias. quod vul"are esset, , 'i > /m:^ o...,.,^ (\ v
. . , .^ . , ^ .' nscog Kazc(Xet,ov. (Dixeram ^. V.
ipsi cum laciinus haec narranti. -wv-\/^ n ' ■/ ■ „.o^ ,• ^ .«^/
i, ... „ ... XXXV, 2. mt/nque esse i.q. sed
ullro cst hl)euter /ac.h prom- ^^./^^.. ^^^^^^ ^.^^^ ^^,^^,„^
toque auuno. (v,d Q. V. XXVII ^^.^. „,„,i^, ^t, quae sequun-
2. extr. /;-..) Mox W. est t^,/ j,^,,, i„ ,„,aum accipienda
laxan propr.e , ut bene Burm., ^^^^ ^ ^c p r o i n d e cdissere. // >.)
sed tiim poel.s ommno de demt.s ^.^ ^_/,^j^ ^,^,^^^ ^^^^ ^ ^^^^
v.ucuhs. b.c et xaAav. permoliequumstalueruntV Quid
148. Ilinc , porro, in posle- in equo fabrica..do spectaruntV
rum. ami.ssus (iraios , quorum nuu. reli';io..is caussa, ut deo
usu et conlubcrnio nunc priva- alicui consecrarent , an ut nia-
tus est, dixit ut liberos, ami- cbina bellicaej*.set, fabiicatisunl'
VlRGIL. TOM. IL 19
290
P. VIRGILII MARONIS
Dixerat. Ille dolis instructiis et arte Pelasga,
Sustulit exutas vinclis ad sidera palnias :
Vos, aeterni ignes, et non violabile vestrum
Testor numen, ait; vos arae, ensesque nefandi,
Quos fugi, vittaeque deum, quas hostia gessi:
Fas mihi Graiorum sacrata resolvere iura.
155
153 exhaustas Leid. unus. exustas Goth. alter. (sollemnes aberratio-
nes; vid. Haiid. ad Stut. S. I, 1, 18. If^r.) 154 vestrum N. Speciosis-
sima est Marklandi emeDdutio ad Stat. p. 7. Vestae N. , qui etiam prae-
clare advocat versus inf. 296. 297. cf. lortin [Tracts Tom. II. p. 465).
Firmat eam codex Ge. Fabricii , forte et hoc, quod Sinon, qui iam Troia-
nus civis videri volebat , numen Troiae tutelare invocat. Obstat tamen,
quod iam a viris doctis monitum , non ad urbem et arcem , in qua serva-
batur sucer ignis , conversum, sed manibus ad sidera sublatis haec dicere
Sinonem. cf. Burm. (Hand. ad Stut. S. I, 36. pag. 84. : „Qiio miuus Mark-
landi emendationem probem, me impedit , non modo quod Sinon dicitur
ad sidera sustulisse manus , sed maxime quod Vestae commemoratio et a
persona et a conditione illius alienu videtur. " Vid. etiam lahn. ad Ge.
II, 486. fVr.) 156 vittaeque , deum q. ita distinguitur in Mentel. et ia
Pierii codd. , et sic ium olim distinctum Servii tempore. Placebutque Cer-
due ea ratio. Sed uittae deum sunt divinis rebus adhibitae. (in Mediceo
post deum interpungitur. /fr.) et vittaeque Witt. 157 secreta Leid.
Hamb. sec. et pro var. lect. alter Leid. , quod a Couterio male defensum
recte reiecit Burmannus. revolvere Hamb. pr. et Menag. altor.
Mox V. 152 dolifi instructus
Ilomeiicuiii Ka.%ol6i doXoiai ns-
xaOiiivog, KiQdaXsocpQcov Iliacl.
d, 889.
154. u4etenii i^mes vix alii
esse possuiit quain sol , luiia et
sidera, de quibus et Serv. ac
DonaLus acceperunt. nain paullo
ante: sustulit ad sidera palrnas.
lis aeternitatem , numen, et lo-
cuin in iureiurando tribui, iam
satis nolum, et docuit Burmann.
ad h. 1. Etiam non violahile
benc ad periurii ultionem retu-
lit; per (juos nenio in)[)unepeie -
rat; iiiinus beiie Sorvius acp&aQ-
xov expriiiii pulabal. I)e Pena-
libus aut Ve.slac ignc, (jucin
etiam Pomponius ad h. 1. voca-
vit, (|ui Troianorum csse debe-
ret, vix Sinoii lo(jui sinc ali(|ua
airectatione poluit, inprimiscum
arae ensesque , quos fugil , se-
(|uantur, (juicum islis niliil com-
mune liabebant. cf. var. lect.
TJnses , fxa^ciiQa, 6(pay\g, invi-
diose pro singulari.
157. Sacrala (haiorum iura
sunt, nustro iuditio , civitatis
ius, saltem ius coiDinune popu-
larium, (juod /c.vo/<c/(? se dicit,
utpatriislegibussolutusincivita-
teni Troianam transeat , amplius
iam Graccus non sit, sed unus
e Troianis. ita(jue subiicit: pa-
triae teneor nec legibus ullis. In
hunc fere sensum, ut a sua quasi
palria laiiKjuam faiiiilia se abdi-
cct , accij)it Donalus, At Serv.
et Poiiiponius ad sacramentum
mililare refcrunt, quale scilicel
iiiter Uoiiianos erat, (juo ad bel-
lum cxicns milcs adigebalur.
liui'mamius multo etiam argutius
AENEIDOS LIB. II, 152—165
291
Fas odisse viros, atque omnia ferre siib auras,
Si qua tegunt; teneor patriae nec legibus ullis.
Tu modo promissis maneas, servataque serves 160
Troia fidem, si vera feram, si magna rependam.
Omnis spes Danaum et coepti fiducia belli
Palladis auxiiiis semper stetit. Inpius ex quo
Tydides sed enim, scelerumque inventor Ulixes,
Fatale adgressi sacrato avellere templo 165
158 ac 0. Oudart. et cuncta qu. Moret. et cunctas Menag. pr.,
oranes vitiose. 159 patriae teneor Leid., meo sensu uiollius. (recte
■patriae nec, ut purticula negativa subiecta sit ei vocabulo , in quo summa
vis. fFr.') tenear Wcam-diUn. coui., nonmale; vide tamen Burra. ISODuni.
modo Wall. lurataque tert. Moret. prornissaque Goth. tert. 161 si
vera rependani Menag. alter, ex priore loco. repandam nonuulli apud
Pieriura. Sed magnam mercedem pro salute sua pcrsolvit , arcana Grae-
cornm retegendo. 162 capti Vratisl. coepti et Ven. cf. v. 75. 163 au-
xilio tres Burm., quod vulgare esset. seniper fuit Bigot. 164 'Titides
libri, vitiose. sceierumtjue repertor Graev. ex glossa. vid. Burmann.
165 egressi Graev. advellere Menag. alter pro abvellere.
de con.scripto sacrata lege exer-
citu , qua iurabaiil se non redi-
tmos domuin nisi victores. Sed
sacrata iiira simpl. pio iiis sa^
vruni ; resolfil ius , qui eo se
liberat; quale illud sit, declarat
V. 159. Mox 158 debebat sequi:
Fas mihi sit ex iusto odio in eos
omnia arcana (haec sunt, si qua
tegunl.) proferre. In inversione
agnosces poetam. 160. Her^ata
egregie adiectum, ut, quod re-
velaluriis sit , ad Troianorum
salutein pertinere videatur. si
i-'eraj'erani, pro vulgari, dicam.
162. Fabulam instruxit Sinon
hunc fere in modum: Equum
esse donarium Minervae desti-
natum ad deam placandam,
quod Palladium ex cius tenj])lo
fueral subrcptuin. Iram deae
fuisse declaralam prodigiis 171
— 175. Onini iam Troiae ca-
piendae ,'.pe sublata , Calchaii-
tem monuisse, ut domum red-
irent, novisque captis auspicus
Palladium Troiam reveherent
novamque profectionem insti-
tuerent — 182. Interea dea vi-
deri debuit donario Equi sibi
dicato acquiescere. Fiducia est
eadem quae spes certa ; belli do-
cte adiectum, de belU exitu, ut
et stetit pro vulgari, positafiiit
in. 164 — 170. Palladio rapto
forluna Achivorum niulala est.
Ornate singula. Dioniedes im-
pius propter Palladium abla-
tum. I)e quo vid. inf. Excurs.
IV**, 165 — 168. Gravissime
singula — etiam quod viltas vir-
gineas deae memorat} nam est
nihil aliud quam deani virginem
(supra innuplani) altingere, con-
trectare, manibus inq)uris. (vid.
infra vs. 7 1 8 — 20. /A>.) / it-
lae h. I. essc dcbent in capite
sinjulacri Minervae ; adeoque
fuit sine casside : nam , ne vit-
tas signo vel arae iniectas intel-
19*
292
P. VIRGILll MARONIS
Palladium, caesis summae custodibus arcis,
Conripuere sacram efYigiem, manibusque cruentis
Virgineas ausi divae contingere vittas :
Ex illo lluere ac retro sublapsa referri
Spes Danaum, fractae vires, aversa deae mens. 170
Nec dubiis ea signa dedit Tritonia monstris.
Vix positum castris simulacrum : arsere coruscae
Luminibus flammae adrectis, salsusque per artus
168 virgineasque ed. Dan. Heins. divas Menag. alt. sunt divae ausi
Ven. et Parrhas. 169 retro ac s. Menag. et retro duo Burm. sublata
Hamh. pr. et pro div. lect. Zulich., sed vindicat vulgatam Nonius in Jluere
et repetitus idem versus Georg. l, 200, uhi pro Jluere, ruere. Sane , quae
retro lahuntur , ruunt proprio voc, sed fluere exquisitius pro hoc ipso
ruere. Hoc tamen loco poeta non de monte sed de flumine petiisse notio-
nem videri potest. 170 adversa Gud. cum quinque aliis, sollenni varie-
tate. 173 arreptis Zulich., vitiose ; idem frementem. Porro cxpectahat
forte aliquis parmani vibrans hastamque tr. aut simile quid pauUo fortius.
Sed sobrie ac pudenter poeta in tali rf^arf/a; maiuit is deae formam de-
clarare , et satis hahuit trementem addere , deae signo a terra suhsiliente,
tamquam prae ira. (Quod in Servio ad 173 est ; sudor salsus : „Hoc au-
ligas , vetat epitheton pirgineas,
quod ad ipsam deam spectat.
169. 170. ()riiate, utiamGeorg.
I, 200. Ex illo tempore spes
bona Achivorum Troiae cxpu-
gnandae evanuit. /luere , dif-
fluere, dilabi. relro siiblap.sa
rejerri pro pedestri , retro lerri,
labi, de mole, quae in altura
erat cvecta; etsi etiam de navi-
gio contra flumen adversum ni-
tente, mox aquarum vi abrepto,
dici potest. {&(nXJluere num re-
cle dicetur navigium? Parum
probabilis Wakefleldii ratio ad
I,ucr. I, 1038: „Translatio est
cx Raxi iVa^niine, quod velu-
stas subruit, vcl, ruina quab-
bet, (locidcnlc." //>.) Prius
qiiidem illud finnatur usu Hora-
tii III, 10, 9 ne currenle rota
Junis eal relro ; et Ilomcrica for-
nudd noke^ov TiHQUf) iTicdXa^ai
nul ravveiv: v. Obss. adlliad. jl.
336. V, 859. Ceterum ex his
inferre liceret, non iinius oh no-
xani u4iacis Oilei sup. 41 suc-
censuisseMinervam Achivis. Ve-
rum hoc esset argutari in poeta.
171 — 175. Unde Trilonia
Pallas dicta sit, iam veleres
ignorarunt. E pluribus, quae
memorantur , caussis niaxime
probabilis esl, quod a xQixcd, quod
Aeolibus capul est, sit appellata
TQiToyivEia , capite lovis nata.
Alii modo ab amne, modo a pa-
lude seu I-il)yae , seu Boeotiae,
seu Thessaliae , seu Argolidis
ductum nomen esse volunt.
monstra h. 1. ostcnta. [ea signa
dedit: id signilicavit j vid. Q.
V. XVII, 2, b. JVr.) — 172 ar-
sere coruscae luminihus Jlam-
mae arrectis, ornate, ocuh Pal-
ladii exarsere iraj lumina arre-
cta exquisitius quam erecta ; ut
£emper poeta , v. c. v. 206, eri-
AENEIDOS LIB. II, 166 — 181 293
Siidor iit; lerque ipsa solo (mirabile diclu)
Eniicuit, parmamque ferens haslamque Iremen-
lem. 175
Extemplo tentanda fuga canit aequora Calchas;
Nec posse Argolicis exscindi Pergama telis,
Omina ni repetant Argis, numenque reducant,
Quod pelago et curvis secum avexere carinis.
Et nunc, quod patrias vento petiere Mycenas, 180
Arma deosque parant comites, pelagoque remenso
tem Ennius de Lamis dixit;" leg. de lacrimis. Locus esse debiiit, qualis
Accii in Phoenissis: Salseis cruore/n gutteis lacrimarum lavi. Ex Ennio
laudatur apud Marrob. YI, 2 Neque miserae lavere lacrumae salsum san-
guinem). (Uepravatam esse vocem salsus ap. Virgil. ac vehementer sibi
displicere ait Wakef. ad Lucret. VI, 1185. /Fr.) 177 Non Goth. tert.
excindi multi scribunt etiam apud Burm. ; adde fragm. Vat. excidi Zulicli.
178 Omnia vulgg. (sic Palat. ; sed omina et hic et vs. 182. meliores, in qui-
bus Medic. et fragm. Vat. ; neque uliter Serv. Wr.) Numina ni r. Zu-
lich., ab interpohitione, ex iis , quae sequuntur. 179 pelago et curvis
carinis , ornate satis , sed forte secundis curis a Virgilio delendura. et
nusquam deletum video. (vid. Q. V. XXXIIII, 2, extr. IVr.) avexere post
Pierium debetur Heins. e melioribns codd. petitum. vulgo, advexere, quod
tamen et ipsum fragm. Vatic. exhibet; (sed illuc typothetae errore hoc ii-
latum , quum in ipso codice, testante Bottario pag. 171., legatur avexere.
H^r.) et Voss. un. cum Goth. tert. adduxere, male. 180 Et nunc quae
Menag. pr. Vide an poeta dignior sit oratio ex mutata interpunctione : Bt
nunc, quod — Calchas , Hanc pro Palladio — effigiem statuere. In me-
dio posita reliqua, tanquam in parenthesi. (sed ea est horum enunciatorum
natura , ut parant et aderunt manifesto apodoseos ad quod petiere relatae
rationem prae se ferant. Wr.) 181 parent Parrhas. parant socios Goth.
tert., non malo lapsu.
gere oculos, fullus, ut conlra, runt, ab imperatoribus Ronia-
demiitere y deiicere. Transtulit nis, qui ad auspicia repetenda
haec poeta ab iis , quae de Pal- ac renovanda llomam nonnun-
ladis signo memorantur , cum quam ex caslris reverti solebant,
Cassandram ab eius amplexu si v. c. malum omen inciderat.
Aiax Oilei f. avelleret. porro (cuius rei crebra apud Livium
173. 4. 5. Paliadiuiu sudaviL, mentio. /A>.) Itaque simililer
subsiliit clipeo hastaque motaj statuit, esse Acbivis Graeciaui
quibus i])sis eius liabitus a poe- repetendam, auspicia ibi iiistau-
ta declaratur. Jcrens est tenens. randa , et cum ipso Palladio
ipkQQVGa i^To ExovGa. avecto, ut, soUennibus sacris,
176 — 179. Tenlanda fuga restituatiu- in sedem suam, re-
aequora , ornate , pro rever- vertendiun. {iiumeii de oimula-
tendum esse. Omina ni repe- cro , ut vs. 183. // f.)
tant Argin ductum videtur , ul 180. 181. Et nunc quod in
Servius et Poujponius iam nota- Graecium redierunl, boc eo per-
294 P. VIRGILII MARONIS
Inprovisi aderunt. Ita digerit omina Calchas.
Hanc pro Palladio, moniti, pro numine laeso
Effigiem statuere, nefas quae triste piaret.
Hanc tamen inmensam Calchas adtollere mo
Ipm 1«
185
182 aderant Medic. a pr. m. omina bene Heins., librorum meliorura
consensu. vulgo, omnia, quod sane ad intelligendum facilius. Sed t. not.
183 Et pro n. Rottend. tert, numine rapto Oudart., sed laeso doctius;
nam laesa dea , quod fuerat rapta. 185 Hanc adeo MS. Fabric. cum
Mediceo Pierii ; nisi huno eandem Fabricius respexit. tamen recte, quod
vim propriam hic habere , intelliges ex nostra interpretatione. immensum
Goth. tert., ex interpretatione, ut sit pro immense.
tinet , eo consilio factum est, ut
parent — sed poeta exquisite
medium orationis membrum ne-
glexit. (<///of/, i. e. quod attinel
ad id , (jiiod, etiam pedestribus
scriptoribus frequentatum ; ex-
enipla si cupis, adi not. Heins.
ad Ovid. Epist. XVIf, 51. JVr.)
arma paraiit, h. e. opes et co-
pias beliicas instaurant , deos
parant coinites factis sacris pla-
catos. 182. Jta digerit omina
Calchas. Ita omina , {nionstra
V. 171) li. e. ostentum per Pal-
ladium oblatum, simulque eius
j)rocurandi rationem , digerit,
ordinat, interpretatur, Calchas.
Sic Servius quoque accepisse vi-
detur.
183. Inlerea moniti , Cal-
chantis monitu, pro intmine, si-
gno Buminis, laeso , \\. e. Pal-
ladii vice , quo rapto deae sibi
iram contlavere , ad sacrilegium
expiandum , lianc efjlgiem, hoc
equi signum , statucrunt; quod
quatenus Palladi j)oni potue-
rit , quaesitum est Excursu
III ad V. 15. 16. {„numen lae-
sum cst signum dcae impuris
in;aiil)us contrectatum ct conta-
minalum." Haec Wunderl. in
Obss. in Tibull. I, 3, 79. —
pro . . . pro , vid. Q. V. XXXIII,
9. PJ^r.) At Sinon rem hunc in
modum interjiretatur : Achivos
ait hanc fraudem machinatos
csse, ut Troiani vicissim ad sa-
crilegium committendum pelli-
cerentur, donario Minervae vio-
lato: quo facto ira deae abAchi-
vis in Troianos verteretur; cum
hoc tamen aliud malum metu-
endum fuisse Achivis, si in tem-
j)lo Minervae in acropoH collo-
caretur donai^ium , Equus, pro
Palladio; ita enim eventurum
esse, ut non modo Troia expu-
gnari nequeat , verum ut vicis-
sim Troiani Achivis bellum in-
ferant ; hoc eos cavere voluisse
donario in tantam magnitudi-
nem exstructo, ne in urbem
induci j)osset. Quae nunc se
Troianis prodere velle ait, ne,
donarium laedendo , sacrilegii
reatum contrahant ; et vero,
oquo in urbem inducto , vatici-
nium ut in rem suam vertant;
nam eo faclo deam placatam
Troianorum studium tantum es-
se suscej)turam, ut non modo
urbem tueatur, verum etiam
vice versa Troiani Achivos bello
AENEIDOS LIB. II, 182—194 295
Roboribus textis, coeloque educere, iussit,
Ne recipi portis, aut duci in moeina possit;
Neu populum aiitiqua sub religioiie tueri.
Nam , si vestra maims violasset dona Minervae,
Tum magnum exitium (quod di prius omen in
ipsum 190
Convertant!) Priami imperio Phrygibusque fu-
turum ;
Sin manibus vestris vestram adscendisset in urbem:
Ultro Asiam magno Pelopea ad moenia bello
Venturam, et nostros ea fata manere nepotes.
187 Neu recipi Prisclamis lib. XVII cum codd. aliquot. in portis scc.
Moret. nec duci primus Moret. (et Alb. IFr.) posset Priscian. ibid. c.
Gudiano et al. {posset, praeter Gud., Rottend. tert. et alii duo ; quod du-
bitabam , an reciperem , quum omnis etiam , quae sequitur, oratio ad Cal-
chantem reteratnr; facile autem librarii ad superiorem versum aberrare et
yerbi iu:;sit terminationem ad hoc verbum accommodare potuerunt. In
PrisG. tamen XVI, 1, §,. 5. Krehlius possit edidit. Ceterum intra moen.
Medic, literis tra tamen expunctis, sed a manu multo recentiore. Pi^r.')
188 ]Sec alii. Sed in his varietas MSS. ad fastidium. teneriViisciim. 1. c,
vitiose. 190 excidium Priscian. ibid. alter Hamb. et Voss. (etiam Alb.
IVr.) magnum ornans epitheton est. {dii Medic apud Foggin., sed eo-
dem fortasse errore, quem h. 1. in fragm. Vat. notat Bottarius. Di et Bis
nbique in' Medic. praeter h. 1. et infra 352. et 702., nisi et haec errori de-
bentur; semel , Ge. II, 101., altera / voc. Dis superscribitur. fFr.)
191 convertent Pugct. Phrj^iis Hamb. pr. cum aliquot codd. Pierii et
fragm. Vatic. antiquissimo. (sed altera eiusdem lectio Phrjgibusque. IVr.)
Burm. laudat Drakenb. ad Sil. VIII, 243. Frigibus , Fr ugibus ma\e scri-
bitur. 192 vestris manibus Parrhas. et Ven. cum Goth. tert. 193 ma-
gnam Hamb. pr. Pelopea Heins. , recte, cum Mediceo et Schol. Statii.
adde Goth. sec Vulgo Pelopeia (ut Palat. IFr.), quod et ipsum bene scri-
bitur, sed non h. 1. ad Pelopeia sec. Hamb., interpolate. 194 m no-
fitros Witt. et vestros Bigot.
sint petiluri. Vides teclinas sa- collocationepoetamagnoscis. a«-
lis veteratorie instructas. tiqua religione , h. e. ea, qua
j85 — ;188. Quam ornate, si surreptum Palladium antea co-
fiingula expendas ! Ne tamen vo- luerant; ne nunc pro Palladio
tivus liic equus in urbem inferri, Equus liaberetur; quo sacrorum
et pro tutela statiii possit , ad cultu demerita et propitia red-
tantam niagnitudinem Equum dita Pallas eandem, ut ante, tu-
fieri (ad lam ingentem moleni, telam colenti populo praestaret.
trabibus contextam, extoUere 189 sqq. Slelius liaec quam
et tantam , ut ad coelum per- apud Tryphiod. 288 sqq., si con-
lingere videatur) iussit Calchas. ferre lubet. {dvna Minert^-aey
Etiam in membrorum ordine ct vid. notata ad vs. 31. fVr.) 192
296 P. VIRGILII MAFiONIS
Talibus insidiis periurique arte Sinonis 195
Credita res , captique dolis lacrimisque coactis,
Quos nequeTydides, nec Larissaeus Achilles,
Non anni domuere decem, non mille carinae.
Hic aliud maius miseris multoque tremendum
Obiicitur magis, atque inprovida pectora tur-
bat. 200
196 coactis Heinsio acceptum ferendum, qui Medicei optimoruraque
codd. et Grammaticorum , Servii inprimis , forte et Donati auctoritatem re-
cte sequutus est. Probat quoque Tyrwhitt. apud Dawes Misc. crit. cum
Burgess. V. C. p. 386. Sic et a Pomponio lectum et in fragm. Vatic. Illu-
strat lacrimas coactas Heins. et h. 1. eas defendit ipsa rerum ratio ac ve-
ritas. Vulgo coacti, sicque omnes Pierii. (etiam Paris. 7. 8. 9. 10. et Alb.
/f>.) 199 Huc aliud Donat. miseris maius pr. Hamb, tnnendum idem.
vulgata est apad Nonium in tremere. 200 Ohiicitur monstrum Bigot.
Sed id iam peti poterat ex 171. Nec duhiis ea signa dedit Tritonia mon-
stris. Sed aliud est alia res. ac impr. Leid. un.
— 194. Sin a vobis in mbem
inductus esset equus, Ti'oianos,
convei-sis fatis, Argos esse bello
pelituros et excisuros.(z//Zro, vid.
Q.V.XXVIl, 2./rr.)
195 — 198. Egregium epiplio-
nema, inclusum sententia ali-
qua inprimisque ad miseratio-
nem aptum. Achilles Laruisaeus
simpl. Tliessalus; alias non sa-
lis accurate ; nam Larissa tum
Acbilli non parebat , sed Letho ;
et a Pelasgis babitabatur. vid.
Iliad. j3. 840 sqq. jnille carinae
numero paullo libei-ius expresso,
ut solent poetae. v. Popium ad
Iliad. /3. Barnes. ad Eurip. An-
droin. 106. Muncker. ad Hygin.
97 fab. etiam Ccrdam ad b. 1.
' et Ursin. nuper «juoque Werns-
dorf. V. C. P. M. T. IV, p. 645.
199. Sequitur locus de Lao-
coonte^ in quo animadverten-
dum , quam accommodate poetu
omriia ad terrorem. extulerit,
quem ostentum boc iniicere Tro-
ianorum animis debebat. Vide
v. 228 sqq. Vid. Excurs. V ad
b. v.
199. Homericum locum Diad.
j3, 305 sqq., quo Nestor osten-
tum Acbivis Aubde occlusis ob-
ieclum memorat , VirgiHo ante
oculos fuisse, coniectura est in-
geniosi viri , Herderi {Criilsche
JVdlder P. I, p. 98 sqq.). Res
ipsae inter se satis di.spares esse
videntur; formulae tamen , qua
orditur uterque narrationem, est
aUqua simlUtudo. ohiicilur ele-
ganter, ut de o.slentis et rebus
miris vel inopinatis , pro , eue-
nit. improvlda peciora , li. e.
Troianos, qui tale quidnon prae-
viderant. (rectius WunderUcb.:
jjimpr. p. b. e. Troianos credu-
los et a Graecorum dolo sibi non
caventes." Vid. eiusd. Praefat.
p. XVn. TVr.) Repentinum et
inopinatum prodigium , quod
adeo tanto magis animos turbat
ac perceUit. cf. Cerda.
AENEIDOS LIB. II, 195—207 297
Laocoon , duclus Neptuno sorte sacerdos,
Sollemnis taurum ingentem mactabat ad aras.
Ecce autem gemini a Tenedo tranquilla per alta
(Horresco referens) inmensis orbibus angues
Incumbunt pelago, pariterque ad litora ten-
dunt: 205
Pectora quorum mter fluctus adrecta iubaeque
Sanguineae superant undas; pars cetera pontum
207. EXSUPERANT
201 Laucoon, Lachoon 'm Golhanisj et sic sine dubio etiam in alJo-
rum hbns fuit. Ita enim fere Hbrarii, v. sup. 41. cf. ad Petron. 89, v. 19
et 43. Burm. Anthol. lat. lib. I, ep. 110. Neptunl Bigot. et a m. pr. Hu-
gen. a sec. Hamb. pr. Sed alterum doctius. 202 taurum immensum
sec. llamb. ingentes m. ad aras Gotli. pr. Porro suUennls sacerdos
olim lurncere viri docti. (vid. Pompon. Sabiu. ; at cf. not. [aramUed\c. IFr.)
20^ a Tenedo gemini Hamb. pr., quod mollius. geminae ~ angues pr.
Moret., ut solet nonnunquam. Sed uni libro tali in re non parendum.
Cvulgatus yerborum ordo praestat. Et geminae locum Iiabere nullo modo
potest; vid. vs. 206. rrr.) 205 incumbent Mentel. 206 erecta pr.
Hamb. et Bigot., quod vujgare. cf. not. ad 173. arrepta Goth. tert., ut
ibulem codd. 207 6uperant omaium librorum lectionem esse apparet
praeter recentem Venetum Heinsii. Nam Pierius nec ipse in suis codd. aliud
invenisse videtur, ^X superant itW^m \n priscis edd., quas evolvi, extare
vidi, praetprquam in luntinis et Stephan., in quibus vulgaris lectio exsupe-
rant comparet, ut ex Aldina adeo primum profecta esse videatur. Mireris
itaque, cur eam Hemsius retiuucrit. Sed varianda forte visa oratio propter
201.202.Z>//c/;Mwr/^. Siveex dian. de VI. Cons. Hon. 5. Ce-
histonis liocliabuitj iuterenito terum, quod in primo statim
enimNeptuni sacerdote, ex aliis, laetitiae publicae tumultu de sa-
utmoserat, sacerdotibusLaoco- cro, Neptuno faciendo, cogita-
on, quiApollinisThymbraeierat, tur, mirum vidcri potest. Vi-
sorte obtingente, Nepluni sacra detur hoc Servio obversatum:
curabat, cf. Serv. ex Euphorio- mactabat , inquit, scilicet , ut
ne; Sive unum sacerdotii adipi- Graecis mala naufragio proue-
scendi modum e pluribus posuit, nirent. Potest tamen simpli- ,
ut poeta. Quod autem in his cior ratio reddi, ut soluta ob-
admnctis paullo copiosior est, sidione inter ceteros deos Ne-
m co artem poetae agnosce^ fa- pluno sacra parata sint lUQtGx^-
cit emm expectationem. ara.s qia, et quidem in ipso littore,
sollennes dixit docte , ad quas ut et apud Hygin. 135 ut sa-
sollenne sacrificium parabatur: crum faceret Nepluno ad Utlus ;
ut sollennis circus , in quo sol- et sic alibi apud Homer. Neptu-
lennes ludi habentur, Ovid. V no sacra fiunt.
Fast. 597: sollennia theatra, I 203—209. Ornatissimus lo-
Art. 1 33 : campus sollennis, Clau- cus. incumhunt pelago , prae-
298 P. VIFiGILIl MAKONIS
Pone legit, slimalque iiimensa vohmiine terga.
Fit sonitus, spumante salo. lamque arva tenebant;
Ardentisque oculos suffecti sanguine et igni, 210
Sibila lambebant linguis vibrantibus ora.
208. SINUANTQ.
V. 219 superant capite et cervicibus altis. superant undis nonnuUi Pie-
riaui; alterum tamen , superant undas , doctius arbitror dictum. (Fons
vulgatae lectlonis fortasse cod. Palat., in quo exuperant. Sed obtempe-
randum reliquorum codd. auctoritati; sic censent etiam Wunderl. et lahn.
ad Aen. I, 315. Neque praetereunda, quae Wunderl. Praefat. p. XV. scri-
bit: „ad Aen. II, 207. moncre poteram , lectioni s up e r an t re^etix.um 2i9.
superant non obstare, atque laudare Aen. II, 303. supero, 311. supcrante,
vei not. ad Ge. I, 126." Exsuperant ortuni videtur e praegressa vocali,
quae, quum citatius hic currant numeri, facile decipere poterat librarium
dictantis verba calamo excipientem. Ac nescio , an exsuperandi ver-
bum, quod dicitur de re superatu difhcili, alienum sit ab hac sententia.
Eminendi significatio superandi verbo inest etiam vs. 219.; adiicitur
etiam accusativus Ovid. Met. I, 317.: „superatque cacumine nubes — Par-
nassus." ff^r.) 208 Pone secat Zulich. a m. sec. sinuantque ab Hein-
sio revocatam ex Mentel. pr. et aliis pluribus ; etiam Pierianis , adde Goth.
sec, ut terga sinuant absohite dictum sit , pro sinuant se ; cuius formae
multa exempla adh.l. congessit. Sic modo superant, inf. 229 insinuat, 235
accingunt , et infinita apud ipsum Virgilium. Vulgo sinuat<jue , etiam in
Serv., ut Georg. III, 192 sinuatijue alterna volumina crurum. [sinuat
Medicei lectionem , quae etiam in Lips. alt. exstat , revocandam esse de-
monstravimus Q. V. VIII, 2, a. Nempe hoc dicit Virgilius : pcne legit
sinuans; vid. etiam Q. V. XXXIIII, 3. Ac saepius tenuis ad sensum
pars orationis prior nervos verbis subsequentibus acquirit, ut iniVa ts. 534. :
„Non tamen abstinuit, nec voci iraeque pepercit." IFr.) 209 so-
lo alter Meuag. 210 sufjecti vel infecti Zulich., male. igne alii multi.
V. ad Valer. Fl. I, 821. Burm.
clare, pro innalant, sed cum 209—211. Eliam liaec valde
significatione niagniludinis. 206. ornata. arra pro liltore. suffe-
iiibae sanguineae , cpoviai, hy- c/i, h. e. Labentes oculos suUu-
drorum, nam lioc genus intel- sos sanguine, rubentes. Omnino
ligendum, fulvae barbae seu co- erant ii oculis lulgore rubenti
mae. cf. Cerda ad h. ]. Ap. Ho- infectis, tinctis. ora sibila, ut
mer. Iliad. /3, 308 Sq(x-k(ov 5' Ge. III, 421 co/la sibila , avQi-
£7cl vcoxa dacpoivog. mperant "Cfivxa. Lingua vibrans et lani-
undas, eminent supra mare. bens.^ ki%^(a6a, in praccipuis est
208. /rffil ponluni egregie de ornamentis poeticis, quotics de
vestigiis incessus lenis vel Ira- serpentibus agitur: cf. Hesiod.
ctus in superficie. sinualijue im- 0, 826: Sc. 235. '^e hoc ipso
mensa %'olumine ierga, h. e. pars serpente , de quo nosler loqui-
posterior scrpentum sinuat se in tur , sed minus ornate, Quintus
immensuni volumcn, ingentem XII, 448 ineaiiaQoiyi^Ge ds nov-
.spirani. v. V. L. tog ]Si,(}60(iiv(av , nal Jtv/ia 5*-
AENEIDOS LIB. II, 208 — 220
299
Dlffugimiis visu exsangues. Illi agmine certo
Laocoonta petunt. Et primum parva duorum
Corpora natorum serpens amplexus uterque
Inplicat, etmiseros morsu depascitur artus; 215
Post ipsum , auxilio subeuntem ac tela ferentem,
Conripiunt, spirisque ligant ingentibus; et iam
Bis medium amplexi, bis collo squamea circum
Terga dati, superant capite et cervicibus altis.
Ille simul manibus tendit divellere nodos, 220
212 exanimes Oudart. ex agmine Sprot. agmine cepto pr. Moret. a
m. pr. ao^mme /ac/o tres apud Burmann., quod scilicet et alibi occurrit.
214 iam amplexus Rottend. pr. complexus Moret. fragm. conplexus
Hamb pr. perpetua variatione. 215 teneros m. d. artus Vir doctus (I.
lortiuus) coni. iu Obss. Misc. Crit. T. I, p. 29. IV, p. 29 , quia puerorum
corpora. Et IVrri sane id possit, Sed poetae aliter placuit. miseros ar-
tus exquisite pro artus miserornm puerorum. 216 auxilium Moret. sec.
et Hugen. et tela Bigot. et Hugen. tela jiarantem fragm. Moret. et Sprot.
217 collo bis alter Menag. 219 collo unus Guelpherb, in Collect. Sax.
et crinibus Voss. alte Goth. sec. capite et cervicibus altis. quod debe-
bal esse cupitibus et cervicibus suis. £20 devellere Mentel. pr. et Mo-
ret. pr. cum aliis vett, apud Pierium,
tOTUTO ' Toid lcplQOVTO , AlvOV
hil[i(aovTtg. Ceterum similia de
ingeiUium draconum allapsu plu-
ra sunt pootarum loca (cf. Cer-
da), ut de draconibus ab Hercu-
le puero ct a Cadmo interemtis,
coniparanda illa quidem non sine
fructu, si otio abundes, ita ta-
men, ut iudicium in cognoscen-
do reium dilecLu, varietate nar-
rationis et suavitate, acuas, non,
ut inanem lectionis copiam osten-
tes ieiunamque inde verborum re-
rumcjue similiuni copiam memo-
ria comprehendas. Ex Vii'giIio
Lausere Ovid. IV Met. 688 sqq.
et Manil. V, 540, 579 de bellua
Andromedam, et Valer. Fl. II,
479 sqq. de bellua Hesionen in-
vadente; Silius 11, 584 sqq. in-
primis VI, 149 sqq. de liydro
ad Bagradam caeso. Adde Sta-
lium VI Theb. 606 sqq. de sei-
pente, qui Archemorum puerum
devorat, et Petron. c. 89. v. 29
sqq. de eodem monstro , de quo
noster agit.
212. Agmine verlo , exquisi-
ta latinitate, pro ulerque si-
mul destinato in eum lapsu.
2 15. InipUcat, circumdat spiris
seu nodis ac voluminibus. mor-
su depascitur, iTiivifiirai, or-
nate pro, admordet, devorat
(sic poetae, morsu lacerare, con-
sumere) ; nec aliter intelligendiis
Lycophronis ncii8o^^ag rioQxrjg.
iela jerenlem , cuni telo in ma-
nu approperantem. bis circum-
dali collo squamea ierga , cum
uterque serpens corpus et col-
lum eius , h. e. omnino superio-
rem corporis partem , traclibus
inferioris corporis sui bis cir-
cumdedissent, super eius caput
eminent , cmicant suis capitibus.
300 P. VIRGILII MARONIS
Perfusus sanie vittas atroque veneno ;
Clamores simul horrendos ad sidera tollit:
Qualis mugitus, fugit quum saucius aram
Taurus, et incertam excussit cervice securim.
At gemini lapsu delubra ad summa dracones 225
Effugiunt, saevaeque petunt Tritonidis arcem,
Sub pedibusque deae clipeique sub orbe teguntur.
221 perfnsas aliquot apud Burm. saniae Gud. et Voss. {et vittas
Alh. fVr.) 223 Qualis Grammaticorum et Codicum auctoritate recepit
Heiiis. Vulgo quales. Est tamen et qiialis de plurali accipiendum. (puta :
qualiSy i. e. quales m. tollit. fVr.) mugitus veluti apud Macrob. II
Sat. 5. at idem lib. VI, 13 Qualis m. Apud Lactant. de M. Persec. 33 vi-
tiose laiidatur : quales mugitus fingit saucius taurus. aram Heins. ex li-
bris, post Pierium , probavit. Vulgo aras. 224 securim per i Virgilium
scripsisse, Probi Valerii testimonio constat apud Gell. XIII, 20. 225 lapsi
alter Hamb., sed vid. not. 226 Dijjugiunt alter Hamb. in Collect. Sax.
{diffugiunt etiam Medic. ap. Fogg. ; neque aliter, ut videtur, Palat. ; idem
Donali expositioni praescriptum video. Ac, uisi forte dijjugiunt e vs. 212.
petitum , locum hic utrumque verbum habet: effugimus enim pericuh»,
potestatem alterius, visum; diffugimus vel in varias partes eundo,
vel omnino discedendo ex aliquo loco ; hoc quidem ad senteutiam
aptius videtur. Interim res in medio relinquenda. ff^r.) Tritonidos apud
Macrob. IV Sat. 4, et edd. Fabric. et Cuning. 227 clypei sub Franc.
bis Ita proprie dictujii accipio. victima iii comparatione usus
At si co/lo proprie dictuin lia- est; quod iam in sacro Nepluni
beas, quod i>ls ab utroque ser- Heliconii fecerat Homerus loco,
pente circumdari vix poluit, bis quem noster ante oculos liabuit,
esset, binis spii-is, seu binorum Iliad. v, 403 — 405. Male com-
serpentum spira. parant Iliad. q, 520 sqq.
220 — 224. Pro serpentibus 225 — 227. Lapsa eJfugiwU
docte nodos ponit; et egregie ornatepro labuntur, scrpunt; ne
ad liorrorem facit v. 221, quod /«/>.«/ nude stare putes. (/aZ^i pro-
*>iUas , infulas sacerdotis, nar- prie de serpentibus. JVr.) de-
rat. Clamores: super his v. lubra ad siimma, ^mev\aQ lem-
Excurs. ad h. v. ; sunt autem plum in arce summa. (Homer.
praeclarc comparati ad terrorem 11. VI, 297.: „al d' orf vr]Ov
animis iniiciendum. incertam sc- ixavov 'A&i^vijg iv Ttoksi aKtJii"
curini non satis certo et valido Wr^ Mincrva h. 1. sae^^a, ira-
ictu depressam. Imitationem ta Troianis. At Palladium ex
Senccae Agam. 777 cervicv iau- ai'ce abreptum supra vidimus,
riis vulnus incerluni jerens lau- v. 164: unde ergo h. 1. Palladis
dat Burm. Adde aliam a})ud signum? diceudum scilicct, luis-
Silium V, 64. 65- Sapientcr se aliud ac diversum ab ilio ar-
autem bovc non quacunque, scd, canae religionisPalladio. cf. Ex-
ul dignitatem res haberet., bove cms. IX extr, ad II, 293- sub
AENEIDOS LIB. II, 221 — 235
301
Tum vero Ireinefacla noviis perpectora cnnctis
Insinuat pavor; et scelus expendisse merentem
Laocoonta ferunt, sacrum qui cuspide robur 230
Laeserit, et tergo sceleratam intorserit hastam.
Ducendum ad sedes simulacrum, orandaque divae
Numina conclamant.
Dividimus muros, et moenia pandimus urbis.
Adcingunt omnes operi, pedibusque rotarum 235
228 trema facta Reg. 229 expandisse Menag. pr. v, Burm. in-
sinuat v. ad 208. 230 sacrum quia jir. Moret. qui sacrum Puget.
231 torserit Zulich. 232 sedem Zulich. a m. pr. sedis pr. Moret. /lor-
rendaque Franc. a m. pr. 233 conclamat tert. Mentel. a m. pr. ^2Adif-
fidimus Schol. Cruqu. Horat. III Od. 16 ad v. 13 diffidit urbium portas
l ir Macedo. At vulgata retinenda non modo propter librorum consen-
sum, sed et quod doctior et exquisitior est. cf. Markland. ad Stat. I
Silv. I, 10 Ilunc neque discissis cepissent Pergama muris , quo in loco,
ex Virgilio expresso , Marklandi emendationem divisis non bene spernit
Burni. ad h. 1. \urbi Alb. Tfr.) 235 operi onines alter Hamb. cum Goth.
tert. (Waketieldium ad Ge. II, 33. corrigere Accingunt se operi notat
lahn. tVr.) stuppea scribunt optimi. (Pidat. stupea. JVr.)
pedibiis, b. e. jnter pedes , et
post clipeum. Egregie lioc a poeta
adumbratura ex eo, quod Pal-
ladis signa ( 'S,6ava. ) interdum
draconem pedibus adporrectuin
liabent: ut in ipso illo praestan-
tissimo Pbidiae signo in arce
Atbenarum. v. Paus. I, 24. II-
lud tamen satis portentosum,
quod a niari per campum Tro-
ianum ad urbem et arcem by-
dri se volvendo pervenerunt.
Modestius, quod Ibad. v, 147
bellua marina (to xrjTog) perse-
quitur Herculem a liltorein pla-
nitiem «tc ' ■/j iovo? neSiovSs.
228 — 232. Sce/us expendis-
se, exquisite, poenas meritas
pro scelere, sacrilegio, in equum,
Minervae donum , commisso.
{scelusj i. q. poenae sceleris; in-
fraVII, 307.: „Quod scelus
aut Lapitbas tantum , aut Ca-
lydona merentem?" //^>.)
iergum, v. sup. ad v, 50, ubi
laius et alvuin dixerat. At va-
riavit ut poeta; et patet tergum
latius. ad sedes , deae, b. e.
templum, quod in arce erat.
simulacrum. Homericum ^zy
ayak^a 'O^eav '&£Xkti^qiov Od. &,
509. orandaque dit^ae Numina,
numen eius exorandum , pla-
candum.
234 — 236. Dividimus muros,
exquisite pro dissolvere et di-
rumpei-e, ut aditus Ilat, aut ut
b. 1. latius pateat; nam de porta
Scaca agitur, a qua non longe
stabat equus; Iv nvXaig, utEu-
rip. Troad. 521. moenia b. 1.
proprio significatu, ut aedificia
intra muros sint. v. Burm. b. I.
et Lexica. (adde V. L. ad IX,
196. fVr.) accingunt se, v.
var. lect. ad v. 208. rotarum
lapsus egregie pro simplici, ro-
ias, quae labentes diciuitm- poe-
302
P. VIRGILII MAFiONIS
Subiiciunt lapsus, et stuppea vincula coUo
Intendunt. Scandit fatalis machina muros,
Feta armis. Pueri circum innuptaeque puellae
Sacra canunt, funemque manu contingere gaudent.
Illa subit, mediaeque minans inlabitur urbi. 240
O patria, o divom domusllium, et incluta bello
236 subiciunt nuilti, veteri ac sollenni more in talibus , iit ohicit, ob-
icitur. 238 pueri circuin Heins. ex optimis codd. Vulgo circum pueri.
(ut Palat. fFr.) 241 Ilion inclyta Donnulli libri et Pri&can. apud Heins.
Ilion et duo Burm. cum Goth. sec. {et deest Alb. /Tr.)
tis, quando volvuntur — sic et
intendimt exquisitius, quam il-
ligant, inneclunt. cf. IV, 506.
(cf. Not. ad Ge. IV, 399. rVch.)
\\\ collo noli argutaii: cuni fu-
ne ex eo iiexo tralii equus vix
commode posset. Intellige simpl.
funem ex anleriore parte aptum.
Occurrit aspectus iu anaglyphis.
Ceterum poetam, saltem 238. 9.
ad tliensas Ronianorum suorum
sacramque pompam respexisse
non improbabile est.
237 — 240. ScandUmuros, h.
f^.transcendit, maior imago, quam
siportani inlral, quae, murorum
imposilorum et altingentiumpar-
te deiecta, erat latior facta, conf.
inf. VI, 514. 515, et machina
fatalis, exitium iatale Troianis
aflerens, at feta armis , plena
armatis viris ; ut iam lynv^ov
Xnnov tiv/iiov apud. Eur. Troad.
11, h. e. svonkog^ ut ibid. v.
620: sup. v. 20 uierum dixerat.
ffrafis inf. VI, 515 et armatum
peditem ^ravis allulit aluo. Lo-
cus autemex; Knnianis expressus
ap. Macrob. VI, 2 nam maximo
Saltu supiravit gravidus arma-
leis equus — Qui suo partu ardua
perdat Pergama. Sacra canunt
li, e. hymnos, utbene Serv. j scil.
quemadmodum alias apud poe-
tas , canere dulce , ferale. (re-
cte vero Wunderl. negat sacra
instar adverbii liic positum esse.
//^r.) Hic, et in toto loco, ma-
nifesta Euripidei chori vestigia
Troad. 522 sqq. mediae urbi.
omnia media dicunturpostinitia,
adeoque tota urbs intra murosj
etsi utique per mediam urbera
ad arcem ductus est equus , ut
Palladis in templo collocaretui*.
cf. Eur. 1. c. 540, 1 et Od. ^, 504.
minans simpl. ad altitudinem
ref. Nam, quae altitudine sua
super cetera eminent, minari iis
dicuntur. cf. Aen. IV, 88 et
Scrv. Melius autem iungitur
illabitur urbi mediae , minans ;
quam minans mediae urbi, quod
tenuius.
241 — 243. divum domus, in-
certum esse potest, quo sensu
dixerit poeta. Proprie tamen
urbs ita appellari debet propter
augusta templa et religiones; et
ex persona pii Aeneae haoc ac-
ceptio est convenientissima. Sic
et m numo apud Eckhel. V. C.
Numi vet. anecd. }). 170 urbs
Germanicopolis Paphlag, dicta
est iQxia Qnav ' ut et de aliis
urbibus dictum meminimus. Ce-
AENEIDOS Lia II, 236 — 249
305
Moeiiia Dardaiiidum! quater ipso in limlne porlac
Substilit, atque utero sonitum quatcr arma dedcrc.
Instamus tamcn inmcmores caecique furore,
Et monstrum infelix sacrata sistimus arcc. 245
Tunc etiam fatis apcrit Cassandra futuris
Ora, dci iussu non umquam credita Tcucris.
Nos delubra deum miseri, quibus ultimus esset
Ille dies, fcsta vclamus fronde per urbem.
242 ij)se Vcn. et Biirm. liniine poste Exc. Burm. 247 Male ab
aliis ad antec. reierri dei inssu, nioiiet Burmann. iusso Oblongus Pie-
rianus. 249 per urbes alter Hamb.
teiuiii V. 241 totusEiiiiianus esse
fertur apud Serviuin. Scilicet
inverbis: Opater, o patria , o
Priami domiis. v. inf. ad 502.
Vs. 242. 243 ad oaiina perti-
iient, quae putide exsequitur
Quintus Cal. Xlt, v. 491 sqq.
Expressa e noslro essc Senecae
Again. V. 626 sq., iani Cerda
monuit. (i/j.so in limine portae :
Oniinosuin putabatur vel ingre-
diendo vel egrediendo liinen tan-
gerej Ovid. Trist. I, 3, 55. sq. :
„ T e r 1 i m e n t e t i g i ; ter suni
revocalus; et ipse Indulgens
anioio pes mihi lardus erat. "
vid. Taubni. ad Plaut. Cas. IV,
4, 1. IJrouklius. et Bach. ad Ti-
bull. I, 3, 20. Et quum talis
quidem machina non potuerit
non limen ipsum tangere, id ta-
inen onniia infausta portende-
bat, quod quater in limine
substitit. IVr.^ Sonitu/n plus
(luam tragice declarat Eurip.
Troad. 619. Xmiov — ovQavia
^Qi^ovxa. ad coelum frenien-
tem, sonantejn, dum traheba-
tur. Videtur tolus locus Maroni
ante oculos fuissej est cerle cho-
rus comparandus.
244. Inslamus tamen. Quin-
tus Cal. XII, 419 oi (5' ana
Ttavxeg Eiknov i7ii(iQL0avTsg etc.
immemores h. I. improvidi , in-
cogitantes (cf. eund. v. 5l2 sqq.),
quippe quos monuerant dii tali
omine, nec tanien Troiani eo-
rum monitum intellexere. mon-
strum infelix praeclare de Equo
portentosae magnitudinis , qui
exituin urbi erat allaturus. Sic
Ciceroni fatale prodigium por^
tentumque pro pernicioso lio-
mine.
246. 247. I)e Cassandra vate,
cui ne tunc quidem creditum et
fides habita, copiosius Quintus
Cal. XII, 516 sqq. Tryphiod.
V. 346 sqq. Tzetza Posthom. p.
168 in Tab. Ihaca n. 99, in qua
Priamus eam retrahere videtur.
dei iussu, Apoliinis : cuius amo-
res illa eluserat. res nota. Adi
vel Servium h. I. iunc etiam
iiit. pro etiarn tunc. alias lan-
guet.
248. 249. Velare proprium
hac in re, suspensis super tem-
plorum postibus coronis ac ser-
tis, etiam frondibus, infulisque.
Traduxit aliis locis poeta ad
304
P. VIRGILII MAPiONIS
Vertltur inlerea coelum , et ruit oceano Nox, 250
Involvens umbra magna terramque polumque,
Myrmidonumque dolos; fusi per moenia Teucri
Conticuere ; sopor fessos conplectitur artus.
Et iam Argiva phalanx instructis naviljus ibat
A Tenedo, tacitae per amica sileutia lunae 255
255 LUNAE,
253 amplectitur tres ap. Barm. 254 At iam sec. Moret. falanx^
phalans , male in Hbris. ibant aliquot ap. Pierium cum Donato , et pro-
bat Heinsius. (placet hoc etiam Cortio ad Lucan. IV, 336.; sed vid. Q. V.
VIII, 4, c. Nec satis commode ibant de maritimo exercitus itinere. Wr.)
255 tacite duo Goth. (Sustuli corama in fine vs. positum ; i ectius euim
haec cum subiectis iunguntiir. ffr.)
quodcunque coronandi genus,
eliam viclimarum vel sacerdo-
tum, supplicum quoque, sola
corona vel infula ac vitta.
250 — 253. Veriiiur coelum.
Circumacto coelo (ad oculorum
fraudem iudicio facto, quasi lioc
singulis noctibus fiat : v. Excurs.
II ad hunc librujn). {VeriUur
inierea caelum , Ennianum he-
mislicliium; vid. Macrob. VI, 1.
Ennii Fragmm. ed. Hessel. p. 64.
J^Vr.) ruU exquisite pro venit,
surgit. umhra magna , v. ad
€eorg.II, 338. (et Q. V. XXXIII,
8. extr. IVr.) Myrinidonum do
loa, quam ingeniose adiectum et
vere tamen ! per moenia nunc est
perurbem dispersi. sopor Jessos
complectitur arlus. Non mora-
tur poeta in comissationibus
Troianorum, quas adtingit tan-
tum V. 265. At vide ineptias
Quinti Cal. Xni pr.
254. 255. Phalanx docte pro
classe. (Non magnopere placet
pedestris iunctura: classis, na-
vibufi instructis, it a Tenedo.
Et eiusmodi usus vocabuli pha-
lanx nullo est comprobatus exem-
plo. Malim igilur phalanx ac-
cipi pro exercitus , agmen , ut
VI, 489. Constructio ire napibus
est legilima , ut raie venire Ovid.
Fast. I, 233. et proficisci navir-
bus Liv. XXV, 27. fVch.) ia-
ciiae per amica silenlia Lunae
ornate pro noctu. Silenlia no-
ciis saepe apud poetasj eadem
iacita , silens , iaciturna. Nimc
Virgilius sileniia ad hunam
transtulit ; quod magis etiam
poeticum ; cumque sdenlia Lu-
nae per se dici recte possint pro
nocie^ sive Luna fulgeat sive la-
teat; (quamquam latentis lunae
nomen pro nocte apud Virgilium
quidem dici non memini. PVr.)
poeta tamen versu 340 oblaii
per Lunam , satis declarasse vi-
detur, se lunam ciun ratione
posuisse , adoptata eorum opi-
nione, qui Troiam plenilunio
excisam tradiderant. v. laudd. a
Burmanno, inprimis vero Vet.
Scliol. Euripideae Hecub. 913 et
Petron. 89, 54. 55. Praeclare
de li. 1. egit Burm. Nihil exj^e-
dierat cum aliis Parrhas. Quaes.
per epist. I. Sunt sane etiam
AENEIDOS LIB. II, 250 — 259
305
Litora nota petens: flammas quum regia puppis
Extulerat ; fatisque deum defensus iniquis,
Inclusos utero Danaos et pinea furtim
Laxat claustra Sinon. Illos patefactus ad auras
259. Sinon: illos
256 Jlainmas tum pr. Moret. 257 fatis diuumZxxMch. quod malim;
nam copula parum commode interposita est. (sed vid. ad vs. 259. Jfr.)
fatisque dei Gud. pro div. lect. v. Burm. 258 Danaos utero Puget.
259 Post Sinon finita priore sententia novam ordiendam puto. Laxat
claustra Sinon. Illos p. — Epeos. Invadunt urbem etc. Vulgata distin-
ctio parum commoda. (lahnius ita distinguit : petens. Flammas quum cet.
ut apodosis incipiat ab his : illos patejactus. Ego me cum Wunderlichio
adrationeraab Heynio propositam, quae leniorem efficit iuncturam, ac-
commodavi. Et , si non exquisitam , ut putat Wunderl. , ferendam esse
tamen hanc temporum consecutionem arbitror: ibat—quum extulerat et
laxat; rectius tamen quum cum solo Extulerat, non etiam cum laxat,
iunges. Sed malim ita horum versuum membra disposita : _
Et iam Argiva phalanx , llammas quum regia puppis
Extulerat, tacitae per amica sileutia lunae
Litora nota petens , instructis navibus ibat
A Tenedo ; fatisque cet. JFr.)
Mox post promunt interpunct. mutavi. Porro Laxat castra e nonnulhs
Heins. laudat Burm. ad Petron. 89, v. 7.
silentia maris et veiitorum , et
possunt illa cum silentio noctis
coniuncta esse; de liis tamen
poeta nunc nihil memoravit.
amica silentia , grata et faventia
insidiis Acliivorum.
256. Faxsublata, signumpvo-
fectionis, e navi praetoria; (vid.
Scheirer. de Militia navali p. 176.
sq. /Fr.) nunc reditus versus
littus Troianum. v. Excurs. VIII.
257. faiisque deum defensus ini-
quis : fata deum ex more. Nam
modo fatis ipsi dii tenentur ; mo-
do deorum , inprimis lovis vo-
luntate, constituuntur , et pro
diis iniquis fata iniqua dixit , sc.
Troianis infesta. defensus , ser-
vatusSinonaTroianis. 258. l^a-
naos et claustra (in latere fores)
laxat, solito more, uno verbo
duobus nominibus accommodato,
proprie diversis; aperit et Da-
VlRGIL. TOM. II.
naos emittit. lnXvGag apud Ly-
cophr. 343, quod Brunck. ad
Apollon. I, 955 e cod. restituit,
pi'0 illustratione esse potest:
yaGTQog hXvaag ^vyd, est solula
alvi compage.
259 — 264. De liis equo in-
clusis vid. Excuis. III ad li. lib.
se promunl, prodeunt. i7t7t6&ev
EXivfievQi, KoUov k6%ov inTigo-
ImovTzg Odyss. ^, 5 15. Thes-
sandrus , seu verius Tliessander,
Polynicis et Argiae f., secundum
Serv. {ex Aeiolia ait Porapon.
ad h. 1. et Diclys lib. I, c. 14.
adde c. 17. f. leg. ex Boeolia).
Desideratur sane inter ceteros
heroes nomen aliquod clarum;
verum Thersander Polynicis f.
locum vixtueri potest; cum ubi-
que ille tradatur in pugna cum
Telepho in principio b. Troiani
cecidisse. v. Paus. IX, 5. Diclys
20
306 P. VIPiGILII MARONIS
Reddit equus; laetique cavo se robore pro-
muiit 260
Thessandrus Sthenelusque duces, et dirus Ulixes,
Demissum lapsi per funem, Acamasque, Thoasque,
Pelidesque Neoptolemus, primusque Machaon,
Et Menelaus, et ipse doli fabricator Epeos.
Invadunt urbem somno vinoque sepultam; 265
Caeduntur vigiles, portisque patentibus omnis
Adcipiunt socios, atque agmina conscia iungunt.
260 cavo se r. promimt maior Hbrorum pars; et sic proprie hac in
re dicitur. Enimvero Longob. Pierii, quem etiam Ge. Fabricius respicere
videtur, produnt hahet; quod sane exquisitius , se prodere. Itaque Hein-
sio illud probatum ad Claudian. IV Cons. Honor. 643 , et Ovid. V Fast.
508. (vid. Ccrt. ad Lucan. I, 625. If^r.) promit fragm. Moret. cavo de
r. promunt Leid. cum Goth. tert. a m. sec. 261 Tisandrus , (ita
Palat. Jf^r.') T/iesandrus, Thersandrus in libris scribitur et in edd. hic
et alibi. In Graecis est Qi^aaviiqoq, ut ap. Pind. 01. 2, 76. Apollod. III,
7, 2, Paus. IX, 5 et al. Ita et pro Sthenelus aberratum Steiielus , Scele-
nus, Schelemus , Schoeneus. Porro durus Ven. et Franc. post Longob.
Vide Pierium , qui et diuus e codd. et grammaticis memorat. divus etiam
a m. pr. fragm. Vatic. 262 dimissum alii, ex raore. demissam Rottend.
alter. Jcamas bene post Pierium ab Heinsio restitutus e libris. (vetu-
stiores Heinsii ^:/c/mma5 , ut Medic. IVr.) Vulgo Athamas , (ut fr. Vat.
et Pulat. Wr>^ perpetua varietate. 264 Bpeos (ut fr. Vat. et 4. fVr.)
Heins. e libris, vulgo Epeus. (sic Palat. et 2. Wr.) 'ETifioq. Medic.
Epaeos. Gud. a m, pr. cum aliis Epios. (ita etiam 3. 8. 10. fFr.) tres
Epius. Alii vitiose: Epyus, Opeus , Ipeus , Ypheus , Epheus , Efeus,
Ephius , Epheos. 265 somnoque meroque Hamb. sec. vino somnoque
Goth. tert. et sopitam alter. ( — 266. omnes Medic. fVr.)
II , 2. Et sic Cypria carmina 3, 84, ubi v. not. et Ursin. ad
tradiderant, ut e Proclo MS. h. l. primusque Machaon : in-
didici. Aut itaque alius hic telHgo, qui primus, inler pri-
Thersander habendus , aut Ti- mos, egressus est. (vid. Q. V.
sandnis verior est lectio. In XXVIII, 5. If^r.) Argutantur in
Homero neutrum nomen occur- hoc iam veteres. Vide Sext.
rit. De Acamante , altero The- Aiu-el. Victor. G. Rom. c. 1.
sei fdiorura et Demophoontis Machaon apud Thessalum in
fratre, v. Intpr. ad Hygin. f nqzg^tvxiTC^ sub f. memoratur
108 et h. 1. Heins. ; de ceteris pauUo postquam equo exierat
saltem Servium. Demissum la- vitam amisisse. doli fahricator.
psiperfunem, h. e. delapsi fune Sic 8oKov pro equo ad insidias
demisso. Ex historia hoc acce- facto Hom. Odyss. Q^, 494.
perat; v. Excurs. III: at egregie Epeus : de quo v. Exc. HI. pr.
ad magnitudinem equi declaran- ( — 265. Ennius VIII. Ann. ap.
dam accommodavit. Itaque em- Hessel. p. 83.: „Nunc hosteis
phasin Quintil. agnovit Inst. VIII, vino domitei somnoque sepul-
AENEIDOS LIB. II, 260—274
307
Tempus erat, quo prima quies mortalibus aegris
Incipit, et dono divom gratissima serpit.
In somnis, ecce, ante oculos maestissimus He-
ctor 270
Visus adesse mihi, largosque effundere fletus,
Raptatus bigis ut quondam, aterque cruento
Pulvere , perque pedes traiectus lora tumentis.
Hei mihi, qualis erat! quantum mutatus ab illo
268 erat, cum fuere qui legerent teste GuelHo; sed utrumque dici
mos est. 270 Insomnis una voce , multi ap. Heins. insomnes Montalb.
insompnis Leid. un. ; sed non insomnem 1'uisse Aeneam patet ex v. 302,
ubi excutitur somno; quod iam Burm. monuit. in scmnis divisim etiam
fragm. Vatic. 271 refundere^\eA.\c.Vitvn. Jl uc t us aMqnotVier. fletus
Hamburg. alter, v. inf. 298. 272 biiugis Rottend. tert. , quod Heins.
praeferebat. Sustuli importunam interpunctionem post bigis. (et tolli eam
Wakefield. iusserat ; ac nolim comma a lahnio repositum esse; neque enim
hoc dicit poeta: „visus est adesse raptatus et traiectus ;" sed „talis, qualis
erat , quum raptatus esset." Neque vero periculum est , ne quis, quod
lahnius veretur, haec ita intelligat : „ut quondam flevit, quum raptatus
esset." /Fr.) 274 Ei Medic. fragm, Vatic. Rottend. pr. {/lei Palkt. /F>.)
heu alii. (At heu me, non h. m/ A/ dicebant R.omani ; contra hei mihi,
non hei me\ vid. Huschk. ad Tibull. II, 6, 28; qui integram Santenii No-
tam ad Balb. pag. 138. transtulit ; cfr. etiam infra XI, 57. XII, 620. JVr>,
Ceterum Gronov. Diatribe Stat. c. 22, p. 124, ordinem verborum ita insti-
taendum edicit: ut quondam raptatus et traiectus — [heu mihi ! (jualisl)
erat. quantum — Durissime. (vid. etiam Hand. ad 1. 1. //^>.)
tei. " TVr. — 267 agmina iun-
gunt , h. e. agminibus se admi-
scent. cf.Not.adlV, 142. JFch.)
268 sqq. Locus , cui similes e
pluribus poetis excitari possint,
quoties per soninum species obii-
citur, adumbratus videtur ex
lliad. 1/;, 62 sq., ubi Patrocli
Umbra Acliilli apparet. Virgi-
lium plane expressit Statius V
Theb. 265 sq. et totum locum,
qui sequitur , Seneca Troad.
438 sq. morialihus aegris , sane
ut alias miseris , oiQvQolg, noXv-
Ttovoig, proprie tamen infirmis.
Burmannus fessos laboribusque
et curis diurnis fatigatos inter-
pretatur. serpii , quando laten-
ter membris infunditur. Serr.
ut SQTteiv. 271. Kisus adesse,
adstare sic, ut quondam visus
zr mi raptaius , cura raptabatur:
(potius: raptatus erat, quod
etiam WunderJ. vidit. PFr.) v.
sup. I, 483. laniato ore , foeda-
tus pulvere et pedibus loro traie-
ctis. aier plus quam respersus,
inquinatus. {airum agmen infra
XII, 450., i. e.pulvere sordidunij
sed focditatem adspectus magis
notari adiecto cruenio, quam vo-
cabulo aler , admonet Wunderl.
//>.) cf. versusHomericosIliad.
%, 401 sqq. tumentes : Oidav si-
militer in fabula Oedipodis.
274 — 279. Nobiles versus ex
eo loco ducti, qui magnos adfe-
ctus habere solet, fortunae pri-
stinae et praesentis compara-
tione. Versiun 274 Ennii esse
20*
308
P, VIRGILII MAHONIS
Heclore , qui redil exuvias indutus Achilli, 275
Vel Dauaum Phrygios iaculatus puppibus iguis!
Squalentem barbam, et concretos sanguine crinis,
Vohieraqueilla gerens, quae circum plurima muros
Adcepit patrios. UUro flens ipse videbar
Conpellare virum, et maestas expromere to-
ces: 280
O lux Dardaniae, spes o fidissima Teucrum,
i275 exuviis aliquot ap. Pier. et Burm. inductits aliquot apud utrum-
que. Achilli Heiiis. cum melioribus etiam h. 1. (sic etiam 3. et 8. JVr^
Vulgo AchiUis (ut Palat. TFr.) et Achillei (ut fr. Vat. //^r.). cf. sup. I,
30. (Bothius in Virg. Virgiliano p. 13. coniicit , quia sequatur iaculatus,
quod sit iaculatus est, Virgilium scripsisse : gui exuvias rediit indu-
tus Ach.; aut etiam proximo vs. Praesens esse repouendum iaculatur.
IUud iuelegans est ob duram elisiouem; hoc non necessarium , quia ad ia-
culatus repetendum est qui redit. Ceterum vid. Not. ad Aen. I, 99. et
lahn. h. l. /F/-.) 276 iaculatum Goth. pr. 277 et abest Franc. con-
cretoque qu. Moret. et concreto s. Menag. pr. a m. sec, quod vulgarius
esset. conf. Burm. 278 Vulnera illa Leid. vulnera et illa Bigot. vul-
neraque ipsa Franc. et Witt. Stat. IIF Theb. 364 Vulneraque ista ferens
putri insiccata cruore. [i<olneraque , sic, Palat. J-Vr^ 280 Incertas
exp. fragm. Moret. nioestas promere Exc. Burm. et Menag. alter a m. sec.
has promere Bigot. effundere Menag. pr. Moret. qu. Vnlgata est apud
Nonium in inoestas. 281 Dardanide alter Hamburg. et Franc . "Ckmj.
Goth. seo. et tert. [Dardanidae Alb. /Vr.) Dardanidum aliqnot Pierif •
spes o sanctissima Schol. Cruqu. Horatii I Sat. 7 et IV Od. 5. Sed vnl
gatam etiam Macrob. IV Sat. 2 habet. Jidissuma scribunt codd. antiquio-
res ap. Pierium, et in uno /irmissima ye\ fortissima.
Servius docuit. Quam diversus
ab ea specie , qua redibat victor
Patrocli, et una iam antea nave
Achivorum incensa. cf. Excurs.
VIII*. qiii redit ^xo qualis redi-
bat, redire solebat , (falsum lioc
redire solebal , vid. Not. ad Aen.
I, 99. PVr.) pauUo insolentius;
et inf. 279 accepil , pro accepe-
rat ; |)oelica , etiam graeca , sal-
tem Ilomerica, structura. exu-
f>ias Acliillin , arma Acliillea
Patroclo delracta : IHad. p, 194.
Danaum puppihus , in naves
Achivorum. respicit vciV(.iaxLav
Ihad. V sqq. et tc, 122 toI d'
Ifi^aAov axdiiarov nvQ Nrjt
'&orj — . 277. concreios sanguine
crines, foedum quidem, sedquod
horrorem non minus quam mi-
serationcm facere queat. Porro
278 vulnera onmino in pugnis
cum Achivis factis accepta inter-
pretabar; nunc intelligo haec
non convenire cum ceteris, quae
miscrationem facere debent; me-
liusque referri ea ad xo cdni^s-
O&ai, i^ulneribus joedalo cor-
pore caesi Hecloris ab accurren-
libus Achivis: v. Iliad. ;^, 369.
adiunctis tamen laniationibus
tracto circa muros corpore:
quandoquidem adiectum circum
muros patrios ; et paullo post
V. 286. haec volnera post verba :
foedapit vollus.
U ...
AENEIDOS LIB. II, 275 — 292
309
Quae tantae tenuere morae? quibus Hector ab oris
Exspeclate venis? ut te post multa tuorum
Funera post varios hominumque urbisque labores
Defessi adspicimus! quae caussa indignaserenos285
Foedavit voltus ? aut cur haec vohiera cerno ?
Ille nihil ; nec me quaerentem vana moratur:
Sed eraviter gemitus imo de pectore ducens,
Heufuge, nate dea, tequehis, ait, eripe flammis.
Hostishabet muros; ruit alto a culmine Troia. 290
Sal patriae Priamoque datum. Si Pergama dextra
Defendi possent: etiam hac defensa fuissent.
283 quem te vost Zulich. multa dierum Gud. a m. pr. post tanta
unus Guefph. 234 per varios Oudart. . ut lib. I, 628. post hommum
.ar:os u. Bigot. 285 acc.p.nus U.mh. pr. et Goth. tert a n, sec Et
potest exciuisitius videri. severos Hugeu. a m sec 286 et curheid
^87 /p./Montalb. nec <juaerentem me sec. Uamh. ^iecme remoratur
fana^erentem Menag. pr. fata moratus ed. Ven. 288 ^JP; /-^;-
Pirrhas 289 Heus f. Leid. un. tete corr. Cunnig. eripe telis Uorvill.
290 adeestDorvill. iv/enag. pr. et Mediceo Pieriano Adde Goth. tert.
lu secundo Mte a c. alto cuhmne superscnpto a fragm. Vatic. ah c
Leid. unus. Dorvillius bene coni. : ruit alta a culmine Troia q«od si-
gnilicantius est, et sic Acronem legisse, lani vid.t ad Horat. IV Carm 6, 3.
et Homer. Iliad. v, 772 «i^ro naaa naz a^QTjg IXiog ainHV^. '^d q. loc
vide. adde.lliad. 0, 557. 558. {alta vera lectio Brunckio v.detur; eadem
Traeplacet lahnio a Wakeheldio , accedente cod. Coll. les. auctoritate.
etiam in ordinem recepta est. //>•) 291 Frjamopatrjaejjue sec. Hamb
datum est Witt. 292 poss^nt alter Rottend. Ohm d.stmxere nonnulh
— defendi possent etiam, hac d. pro adliuc. v. Serv.
282 — 286. Quasi immemoi'
caedis Hecloris, eum obiurgat,
quod tam diu abfuerit et uunc
demum ad auxilium Troianis
ferendum adveniat. Etiam in
his Ennium ante oculos habuit,
cuius versus apud Mac.rob. VI,
2 O lux Truiae , gerrnane lle-
vtor! Qidd tla cuni tiio lacera-
to corpore miser? Aul , </«i t^
sic respecianlibus Iractavere no-
his? Ltix autem non ad gloriam
jeferendum, sed de salute acci-
picndum, si (juidem ex Home-
rico (paoq expressum , quo is
lioc sensu j)lerumque utitur ; ex-
cepto forle loco Uiad. ^, 282- nl
ie p. , tag, h. e. quomodo: (re-
ctius videtur iungi ut defessi;
aliter verendum , ne verba post
multa — defessi otiosa sint. Idem
monuit Wunderl. //>•) defessl
dadibus, ut elcganter poetae,
V. c. Horat. II Carm. 4, 1 1 'l"ra-
diditfessis leviora tolli Pergama
Graiis. — serenosfoedaiit rultus,
quoniam Qtfoeda teinpestas pro-
prie dicilur. cf. Serv.
290. Ruit alto a culniine
Troia: (etiam inf. v. 603) ex
Homerico , quod saepius occur-
rit, r.cn^ ciK£t]g- ct. Var. Lcct.
Ad 291. 292 cf. inf. XI, 288.
289. Habel patria et rriamus
310
P. VIRGILII MAFtONIS
Sacra suosque tibi conmendat Troia Penates:
Hos cape fatorum comites; his moenia quaere,
Magna pererrato statues quae denique ponto. 295
Sic ait; et manibus vittas Vestamque potentem
Aeternumque adytis effert penetralibus ignem.
Diverso interea miscentur moenia luctu ;
294 Heins. distinguere volebat : his moeTiia quaere magna, p. et ita
ia Witt. erat. (etiam iu Medic. ; contra receptae interpunctioni favet fr.
Vat. iFr.) Contra Burm. disputat magis subtiliter quam vere. Declaranda
res ex eo , quod elegantior loquendi modus , si epitheton vel adiectivum
post relativum ponitur : moenia, quae magna, pro vulgari, moenia magna,
quae. (Neque hoc verum. Magna cum vi relativae enuntiationi adion-
ctum , i. e. quae pererrato quidem ponto demum , sed magna , statues. III,
546.: „Praeceptisque Heleni , dederat quae maxima, rite lunoni — ado-
lemus lionores." Magna si supcrioribus adiunxeris , iaceut reliqua. ffr.)
295 qui Longob. et alii ap. Pier. 297 ajfert duo ap. Burm. v. ad Georg.
IV, 311 et ad Ecl. VIII, 64. 298 m.Jletu Leid. unus. v. sup. 271.
omnia, quae a te ad ipsum de-
lendendum iieri ac praestari pot-
erant. etiam hac , dsiKTixag,
Hectoris )nanu, li. t. mea.
293 — 297. Penales sunt
Troiae publici, patrii dii, urbis
tutela. Vid. Excurs. IX ad h. v.
Sacra et Penates possunt pro
eadem re haberi , ut illa, qui-
bus generis notio inest, decla-
rentur per lios. Sic mox v. 320
Sacra manu vvctosque deos —
irahil. Et sic saepe sacra uni-
verse , de deorum simulacris,
etiam de his ipsis Penatibus. v.
c. Ovid. Fast. I, 526. ut sit pro
vulgari : Pennles, et cum his,
sacra sua tibi tradit. Mox v.
296. 297 Vestam el iguem
sacrum visus est Aencae so-
mnianti Ileclor ellerre e templo:
ad declarandum, urbeni iam esse
excidio damnatam. Quaeras:
an haec quoque per savra decla-
rare poetavoluit? Potuitsane!
quippe poetis sollenne, ut primo
ponant genus, tum adiungant
species synonymice: ita oralio
ipsa fit ornatior. At enim di-
versa sunt, quae narrat poeta:
Penates mandat Aeneae secum
efferendos urbe ; at Vestam et
ignem, ut visum erat per quie-
tem Aeneae, ipsa Hectoris umbra
effert. Vittas rehgiose posuit,
cum Vesta vittata (non enim ad
Palladem vittae referri possunt,
quod Burm. fecit) aut cum vittis
dicenda esset. vide sup. ad v.
168. Virgineas ausi divae con-
iingere vittas. — Fatorum comi~
tes quanto potentius, quam, er-
rorum , viae , casuum '. Moenia
int. urbem Lavinium. magna di-
xit respectu Romae inde oriun-
dae; utetlll, 159. Tandem297.
adytis penetralihus ejfert : Visus
est Hector ex ipsa Vestae aede
deae simulacrum cum igne sacro
cffeire. (De adyt. /)enetr. vid.
Not. ad Georg. i, 379. IVch.)
Quo vero loco Penates positi
fuerint, poeta non docuitj in-
telligitur tamen ex ipsa re, in
acro])oh eos habitos fuisse.
298 — 301. Interea urhs mi-
AENEIDOS LIB. II, 293 — 307 311
El niagis atque magis, quamquam secreta pareiitis
Aiichisae domus arboribusque obtecta recessit, 300
Clarescunt sonitus, armorumque ingruit horror.
Excutior somno, et summi fastigia tecti
Adscensusupero, atque adrectis auribus adsto:
In segetem yeluti quum flamma furentibus austris
Incidit, aut rapidus montano flumine torrens 305
Sternit agros, sternit sata laeta boumque labores,
Praecipitesque trahit silvas; stupet inscms alto
299 at ma^is Medic. a m. pr. 300 ohtexta Guelph un. ia Collect.
Sax non malf. 301 conJescunt cod. antiquissimus Piern. Vxdetur
Heius. etram crebrescunt invenisse. cf. Burm {clarescU , quod -t - cod.
Coll.Ies.,5cripsitWakefield. irr.) j.e abest Franc. ^^'^^'^'^■JX^o
male insruunt bene de iis quae accedunt, propria fiunt. error pro
Wor pr^Moret., perpetua aberratione. 305 saxt de vertice torrens
ScW. H^^aT. IV bcl U ex v. 308 sa.i de .ert.ce V-^.^or jnontano a
vertice Bigot. ex VII, 567 et torto vertice torrens. rapidos Pr- Moret et
Franc afiumine Moret. tert. 306 hommumque laiores pr. Hamb pro
div lect ei l Georg. 118 haec quum sint hominumque houmque labores
t'r'::ndrterram !.perti-lablem Voss et fragm Mo,.t. W«.,«.
T::J:'^:^^^-^ -t^t ^en^J^.^i^^Medicl
sed j minio superscripta. ff^r.)
sceiur luclu , h. e. in urbe mi-
scetur (cf. II, 486. et IV, 160.
€t ibi Not. Wch.) luclus , eiu-
latus, clamor, (mox v. 301 so-
nitus) diuersus , a diversis urbis
nartibus. domus secrela reces-
sit ornate pro , est secreta , re-
motior a littore et porta Scaea,
eaque parte , qua Achivi urbem
ingressi erant. Statii imitatio-
nem notat Burmann. Theb. V,
242 et si lata recessit Urbe do-
mus. {clarescunt s. , infra ys.
705.: „clarior ignis Audi-
tur." IVr.)
302 — 308. Adscensu supero,
pro adscendo, ornate, in re te-
nui. Comparantis et comparati
ratio prjnio nituitu non satis
aperte declarata esse videtur.
Latet autem hi illis : arrectis au-
ribus adslo , et stupet apcipiens
sonitum: ut sic componas: ad-
sto arrectis auribus , aures arri-
go , veluti pastor accipit siupens
sonitiim , quum Jlamma in se-
getem incidit. Quae sequilur,
comparatio adumbrata est ex
Ihad. |3, 455. 456. A, 155 sqq. et
Iliad. 5, 452—455. adde f, 87
sq. A, 492 sqq. Lucret. I, 282 —
290. Conf. inf. 496 sq. Georg.
II, 304 sqq. Aen. XII, 523 sqq.
et X, 405 sqq. Argutaiitur in
comparandis locis Macrob. Sca-
lig. Cerda. Dicendum sinipli-
citer, poetam Homeri invenla
egregie suis verbis reddidisse et
ornasse. Nisi forte in hoc re-
prehendendus videripolest, quod
ex Aeneae narranlis persona ta-
lis comparatio non satis comuio-
de intexta sit. Quod et War-
tono ita visum video. Sed il-
812
P. VIPiGILII MARONIS
Adcipiens sonitum saxi de vertice pastor.
Tum vero manifesta fides, Danaumque patescunt
Insidiae. lam Deiphobi dedit ampla ruinam, 310
Volcano superante, domus; iam proxumus ardet
Ucalegon ; Sigea igni freta lata relucent.
Exoritur clamorque virum clangorque tubarum.
Arma amens capio ; nec sat rationis in armis.
Sed glomerare manum bello, et concurrere in
arcem 315
Furor iraque mentem
Cum sociis ardent animi.
308 aspiciens Sprot. pro var. lect. 310 alta Harab. sec, ut saepe
alias. 312 Uchalion Rottead. sec. la aliis codd. alio modo vitiose.
Sigeoque igni Parrhas. 315 et currere Sprot. ad arcem Moret. pr.
lius naiTantis recordationem sua-
vitas narrationis iamduduni ani-
mis audientiiun excussit. furen-
tihus austris dicit ut poela pro,
ventis flantibus. torrcis, lei^aQ-
Qog , rapidus riioutano Jlunime,
auctus aquarum coUuvie e mon-
tibus. 308. Iliad. (5, 455 TcJv
bz T£ Tt]\QQZ doVTCOV BV 0VQ£6lV
£xA.f£ 7101 1X1] V.
309 — 313. Tum vero mani-
festafides ornate, uti rebusfides
fieri dicitur eventu: manifesta
iam res erat. Alii interpretes
aliter. Ueiphohi domus prima
incensa; duxerat isHelenampost
Paridis mortem , ut iam Servius.
cf. Quintus Cal. Xill, 354 sqq.
Odyss. ^, 517 sqq. , qui locus
fundus fabulae. cf. Exc. XII.
(etsi, si argutari velis, sui obli-
tum dixeris poetam, najn in arce
cum ceteris Priami filiis ille lia-
bilavit.) proxima donius Ucale-
gonlis, qui e princij)ibus erat et
in consilio Priami Iliad.
148.
(Imitationem manifestam vide
apud luvenal. III, 198.: lam po-
scit aquam , iam frivola trans-
fert Ucalegon , qui lioc nomine
liominem jiobilem notavit. Ibi-
dem 201 ultimus ardehit usur-
patum , ut li. 1. Ucalegon ardel
h. e. aedes hojninis. TVch. cfr.
Aeji. IV, 671.: „flammaeque fu-
rejites Culmina perque liomi-
num volvantur perque deo-
rum." JVr.^ Sigea relucent,
prospicienti ex urbe per tene-
bras. cf. Quijitus ibid. 464 sqq.
lata cujn dilectu li. 1, positiun:
nam late relucet mare circa pro-
montorium Sigeum. (cf. Cerda.
Male, puto, Servius et Pompon.,
quod illic fretum Hellespontia-
cum incipit dilatari.) Denique
tuharum clangor , Euripidis et
Tragicorujn exemplo , memora-
tur , etsi Iliacis tejnporibus non-
dum fuere tuba et lituus.
314 — 317. ]Sec sat rationis,
h. e. paruni consilii , in armis,
i\\ arjnorum usuj nec mibi satis
ipsi constabat , quantuni his ar-
niis profuturus essem captae et
incensae iam urbi. ardent ani-
mi glomerare manum hello, ar-
deo, hic unus impetus erat,
AENEIDOS LIB. II, 308 — 321 313
Praccipilaiit ; pulcrumque mori succurrit in armis.
Ecce autem telis Panthus elapsus Achivum,
Panthus Othryades, arcis Phoebique sacerdos,
Sacra manu, victosque deos, parvumque nepo-
tem 320
Ipse trahit , cursuque amens ad limina lendit.
317 Fraecipitat Gud. praecipitent sec. Hamb. 318 Achivom
Heius. e Medic. et Gud. (quam formam Wunderl. reposuit; vid. eius
Praefat. p. XII. /A>.) Vulgo Jchivum. Achivis pr. Menag. Sprot. et
alter Hamburg. 319 Pantos , Fanteus , Pantheus, Fhantheus, hic et
mox vitiose in MSS. Est IJdv^^ooq et Tluv9ovs. In Sprot. Fanthoys
et mox Panthoy ., expressa enuntiatione graeca. v. Heins. Otriades, Oty-
riades, Oetriades male vulgo hic et infra. 'O&QvdSrjg. 320 iactos
tert. Rottend. victus Gud. , sed v. Burra, 321 cursunique Moret. qu.
et sic legebatur Servii aetate, (probabilis haec leviter intuenti lectio; et
locutiouem tendere cursum , iter , exemplis illustravit Burm. ad h. 1. Sed
tendere cursum, iter, simpliciter i. q. ire, proficisci ; cursu autem tendere
adiunctam habet celeritatis, etiam trepidationis , significationem. Ut igi-
tur infra V, 834. recte : „ad h\mc— Palinurum — ?An cursum conten-
dere iussi;" ita h. 1. cursu tendit. IVr.) cursusijue Menag. pr. et Witt.
Eadem varietas et alibi, v. Burm. Utrumque antera recte etiam in poeta
dicitur, videtur tamen cursum remotius a vulgari esse. — ad //forapaucis-
simorum librornm videtur esse lectio; unum Hamburg, pr, laudat Heins.
{littora , sic , etiam Palat. /rr.) Ceteri , quotquot inspecti sunt , etiara e
uostris UDus (in duobus lumina) et vett. edd. , porro Servius , Donatus,
Pomponius., ad limina ^nxe se ferunt : quod adstipulante Bruuckio recepi.
Alteruni illnd ex sollenni lapsu in h. v. ortum videri potest, et subiisse
primum Aldinam ; unde in luntina, quam ex illa expressam coniicio , et in
al. excusum video. At eam deseruit Rob. Stephan. Consensum librorum
firmat ipsa rerum ratio et ordo. Noudum cousilia exsequi coeperat Aeneas :
vide V. 314 — 317, antequam domo exeat , ecce tibi ollert se ei Panthus,
qui ad eius domum , quippe in remota urbis parte sitam (vide v, 299. 300),
confugiebat, Forte et hoc ipsum poeta ad Aeneae pietatem retulit, ut re-
ligionura minister ad eum confugiat. Pomponlus haec habet: limina domus
meae: in hoc auctoritas et dignitas Aeneae videtur. Servius autera :
Aeneae et religio laudatur et virtus. limina igilur ipsa re satis definita,
quod siut Aeueae. Sic XI, 267. Quae pro altera lectioue dici possint,
V, ap, Burra.
coUigere milites ad pugiiam, et primo loco continens , tanquam
cum iis [cumsocus) in arcem ad latius : arcis Phoebiqiie s. (in-
regem concurrere, 317, et illa verso tamen ordine VII, 419.:
una cogitatio succurrit animo, „ Fit Calybe I u n o n i s anus
aninium subit, quam pulcrum temp lique sacerdos." cfr.etiam
sit, fortiter pugnando mori. XI, 477. : „ad t emplum sum-
Sic Georg. IV, 218, pulcramque masqueadPalladis arces," IFr.)
pelunt per vulnera morlem. Panihus inter primores Troia-
318 — 321, Pantlms sacerdos norum est lliad, y, 146; fdii eius
Apollinis, cuius templum erat Polydamas et Eupliorbus , Iluv-
in arce. Ponunt autem poetae Q^olhai., saepe Homero comme-
314
P. VIRGILII MARONIS
Quo res summa loco, Paiithu? quam prendimus
arcem ?
Vix ea fatus eram , gemitu quum talia reddit :
Venit summa dies et ineluctabile tempus
Dardaniae. Fuimus Troes; fuit Ilium, et ingens 325
Gloria Teucrorum. Ferus omnia luppiter Argos
Transtulit. Incensa Danai dominantur in urbe.
Arduus armatos mediis in moenibus adstans
322 Quo res s. locil pr. Rottend. ; sed v, Burm. Ideni vir doctis-
simus coui. : qaa jirendimus arcenil qua via, ratione, ad arcem perve-
uire possumus? Mihi quidem hoc tenuiter dictum videtur; et adi notas.
qua tendimus arcem coni. lo. Schrader. (nihil opus est coniectura; vid.
V. L ad Aen. I, 8. //>.) Panthu : ex ndv&oos. 0£. ov. 323 eram
gemitUy cum distinguit Leidens. 324 inetuctabile fatum Macrob. V, 1
recitat ; ex lib. VIII, 334 inevitahile tempus ed. Ven. , quod ct in Witt.
Cod. suprascriptum. 325 Dardanidae Moret. tert. Ilion nonnulli , ut
sup. 241. 326 omina Bigot. pro var. lect. Et sunt, quae pro hac le-
ctione dici possiiit. conf. sup. ad 178. Transferuntur enim auspicia , et
auspiciorum habendorum ius , cum imperio ; sed argute magis , quam vere.
( — 327. incensam ducantur in urhem Alb. tVr^ 328 mediisque ali-
quot ap. Burm.
morati. Nunc Othryos filius
ipse editur. Sacerdotis persona
ducta ex Iliad. o, 522, ubi Apol-
lo Pantlii filium , Polydanian-
tem , tuetur. Adde inl". v. 430.
Fabula de Pantho, Delphis ab-
ducto , quam Servius memorat,
etiam apud Eusthat. p. 900. 1.
47 occurrit, seriorum forte poe-
tarum commentum, Etiam mox
genus primo loco , sacra , et tum
finitius , deos , h. e. simulacrum
ApoUinis absportat ; ut v. 293
Sacra suosque — Penates. Non
ignoro, vasa et utensilia sacra
ab aliis intelligi. At victos quam
invidiose! l)eoruni autem si-
mulacrum in excidio templi et
urbis ex niore secum ferre et ser-
vare studet sacerdos, ut Aeneas
Penates , ne in hostium potesta-
tem venianl. Nota res est, sed
semel monenda. irahit cum di-
lecLu positum pro ducit. (Cete-
rum iunge Ipse manu; vid. Q.
V. XVIII, 2,1. PVr.) ad U-
mina , Aeneae.
322. Frustra laborant in in-
terpretatione , qui arcem de Per-
gamo accipiunt. Optimum fa-
ctu, ut arcem pro perfugio ac-
cipias: quo confugimus? (aliter
haec interpretati sumus in V. L.
ad Aen. 1, 8. TVr)
324 sqq. Admirabilis oratio,
gravitatis et doloris plena , et ea
quidem sacerdotis Apollinis, et
in tali rerum conditione ! Euri-
pidis illa Troad. 581 si respexit
poeta: IlQiv Tiot' ri^ev. Be^a-
HEV ok^og. Bs^ccKS TQoia, quan-
tum ille de suo attulisse videri
debet! vneluctahUe , iataJe. Eu-
ripideum: xvyx, xvfa dvg^a-
kaiaxogiJKSi: Alcest.892. — 326.
Ferus Jupiter , ut ahas sae%'us,
h. e. iratus, crudelis. omnia
Argos transtulit , Argivis victo-
AENEIDOS LIB. II, 322—334 315
Fundit equus , victorque Sinon incendia miscet,
Insultans. Portis alii bipatentibus adsunt, 330
Millia quot magnis umquam venere Mycenis;
Obsedere alii telis angusta viarum
Oppositi ; stat ferri acies mucrone corusco
Stricta, parata neci; vix primi proelia tentant
329 fudit nonnnlli codd. Heins. et Burm., (etiam Alb. JFr.) nec male
hoc. Servius vulgatam lect. ioterpretatur ; et habet fundit grandius quid,
quam fudit. Nimis argute zo fundere h. 1. a partu repetunt, quia v. 238
feta armis. Est simpl. emittit. Odyss. %•, 515 ImcoQ^ev tHXVfJtvoL. que
abest Regio. fictorque Sinon coni. Waddelius ; sed v. Btirmann. victor,
propositi etVector, recte interpretatur Servius. 330 £a.sw//an5 Meuag.
pr., quod minus esset. alii portis sec. Moret. et Leid. unus. portisque
alii Menag. et Sprot. alibi patentibus Gud. alii patentibus PiOttend. tert.
a m. pr, alii in bipatentibus Leid. et Moret. tert. aliique petentibus ed.
Venet. 331 umquam Heins. cuni libris potioribus ; alii , ut vulgo, nun-
quam, quod et Priscianus lib. XVII habet. Sed totum versum abcsse ma-
lim : quot enini ex illis millibus per decem annos caesos esse putare licet !
Etiam lac. Bryant V. C. suspectum habebat versum. Ut defendas, dicen-
dum : alii ad portas ruunt , tanto numero , ut vix plures prima statim pro-
fectione e Graecia exiisse putares. (Praeclara haec sententia, lahnio quo-
que probata; non igitur video , quare optimum versum eliminemus. At
aliud est, in quo haereas. Quum enim inter se opponi videantur alii —
alii, i. e. pars — pars, non licebat parti idtribuere, Millia — Mycenis,
quod conveniret toti. Nimirum alii illi, qui priore loco appellantur,
iis, qni ex equo prodierant, opponuntur; his alteri alii non tam oppo-
siti sunt , quam comprehensi horum numero , hunc in modum : alii a d-
sunt, i. e. vel adveniunt , vel advenere ; horum, qui iam advenerunt, qui-
dam vias obsident. ff^r.) 332 Obsidere Moret. sec. et Goth. tert. a m. pr.
inf. V. 450. 333 oppositis Gud. cum magna parte codd. Heins. et Pie-
rian., quod Heinsio non displicebat. Etiam Pomponius telis oppositis ex-
ponit. Vidctur tamen alterum , quod etiam Goth. pr. et sec. habent, ex-
quisitius , poeticaque adeo dictioue dignius esse. Adhaeserat s ex sequenti
voc, V. Burm. {oppositis etiam Mediceus, quem omittit Heynius, apudFog-
gin. ; oppositi Palat., recte, ne bis idem dicatur. //>.) ferrea acies Ham-
burg. pr. , V. Heins. stat pernicies nonuulli codd. apud Pieriura cum
IKjuato. stant Goth. sec. umbone corusco ed. Veu.
riam et rerum summam permisit, patentibus , variatum pro sim-
Troia nunc eveisa. plici: patentes, apertae, (Sed
329 — 335. Mediis in moe- ut bis non est ideni, quod se-
nibus , in media urbe, nam iti mel , ita bipatens non potest
arce. cf. 240-252. incendia mi- ideni significare, quod simplex
scet, plus, quain promiscue, palens ; intelligemus igitur por-
passim, facit. ita miscere cae- tas duarum valvarum. //->.) In-
des. haerent in li. v. interpretes. telligendae autem portae Scaeae.
830. alii , — millia quol, h. e. cf. sup. v. 266 portisque paten-
tot milHa , quot eorum etc. pro tibus omnes Accipiunt socios.
vulg, reliqui omnes. portis bi- AUi vss. 332. 3. 4. vias angustas
316 P. VIRGILll MAROINIS
Portarum vigiles, et caeco Marte resislunt. 335
Talibus Othryadae dictis et luimine divom
In flammas et in arma feror, quo tristis Erinys,
Quo fremitus vocat et sul)latus ad aethera clamor.
Addunt se socios Rhipeus, et maxumus armis
Epytus, oblati per lunam, Hypanisque Dymas-
que, 340
337. Erinnys 340. Epytus; lunam H.
335 resistent sec. Rottend. ( — 337. Erinjs, simplici n, scriptum inve-
iiitur, tjuoties hoc nomeu in Medic. Rom. et t'r. Vatic. legitur, i. e. Aen. II,
337. VII, 447. 570. Recte; vid. Blomf. ad Aesch. Prometh. vs. 525. et iu
Glossario pag. 82. sq. edit. Lips. lacobs. ad Anthol. Palat. T. III. p. 258.
aliosque , quos laudavit accuratius de ea re disserens Hermann. Praefat. ad
Soph. Antig. ed. tert. p. XIX. sqq. Itaque delevi alteram n. ff^r.)
338 cjuod jr. Gud. ijuo gemitus Dorvill. et Witt. in uethere sec. Hamb.
ah aethere pr. Moret. 339 sociis Menag. pr., sed Ecl. VI, 20 addit
se sociam. Mox Ripheus , Repheus , Rypheus , scribilur. ^Pimvg est.
(vid. V. L. ad XI, 184. fjy.) Quae sequuntur, obscura nomina sunt, nec
in iis morandum. maximus annis , quod a nonnullis legi Pierius et Ge.
Fabricius testantur , interpolatum per eos, qui v. 435 Iphitus aevo lam
g^/-aWo/- meminerant, quasi idem cum Epyto esset. 340 Epytus {"Hnv-
TOg) ex libris Heins. restituit. (et sic Epytides e consensu omniuni , ut
videtur, librorum infra V, 579. editur, item ibid. 547., nisi quod h. I.
Pieriani nonnuUi Jepytiden, vid. Heins. Wr.) Medic. Jepitus (Aepytus,
Ainvtoq non minus recte diceretur), (vid. Schol. Theocr. I, 125. ; et
Aepytus in Medic. apud Fogg. exstat. Jepitus Paris. 2. 3. 4. 11. 12.
13. JFr.) in aliis vitiose : Epitus, Epithus, Ephitus, Aephitus , Iphjtus.
[Iphitus Palat. IFr.) Et Fjthus; et mox Iljphanis , Ilipanis et Eimas,
Dumas. cf. inf. 394. "Tnccvis. ^vficns. ohlecti Wall. a m. pr. per lu-
cem coni. Waddelius ; at v. Burmann. Forte autem suavior iunctura erit,
si iuterpungas : addunt se socios Rhipeus et — Epjtus, ohlati per Lu-
nam , Hypanisque Eymasque , Et lateri agglomerant nostro. (Sane sic
interpungendum; neque enini apparet , cur soli Hypanis et Dymas per
lunam oblati fuisse dicantur. Et sic ad verbum adglomerant prono-
men se, si ita necesse videtur, ex superioribus repeti poterit, coll. XII,
457. IFr:)
obsident strictis ensibus. Oh- tamquam a deo aliquo actus —
sedere oppositi ornate et lioc ad- in medium incendium et pugnas
iectum. stat — siricia pro slri- ruit Aeneas. Eidnnys, quae ante
cta cst; slaL , quippe sublalus Fnror, li. e. animi iinpctus.
et erectus ensis. cateo Morle, 340 — 346. De Aeneae pugna
not;turno praelio, quo cerni ac lege Quintum XII, 300 sq. —
discerni liostis nequit. (primi per Innani docte adiecit poeta:
t.'igiles , vid. Q. V. XXVIII, 2, v. narrala de tein})ore excidii
fpy.) inf. Exc. II. ad lib. 111 pr. Ad-
336 — 338. JSuinine divom glomerant^ docte, se adiungunt.
AENEIDOS LIB. II, 335—346 317
El laleri adglomeranl iioslro, iuvenisque Coroebus,
Mygdonides. Illis ad Troiam forte diebus
Venerat, insano Cassandrae incensus amore,
Et gener auxilium Priamo Phrygibusque ferebat,
Infelix, qui non sponsae praecepta furentis 345
Audierit.
341. CoROEBUS M. 344. ferebat.
341 glomerant Reg. Coroebus unice vere ; ab Heinsio restitutum ex
KoQOi^og. Vulgo feie Choroebus , C/iorebus, Corebus. Puget. Thorebus.
[iuvenis Cor, an iuv. 3Iy gdonides iangenAmw sit, si quaeritur , utrumque
licet ; cf. IX, 335. et V, 503. IX, 23. Hic quidem verborum positus sua-
det, ut Mjgdonides , tamquam appositum , commate a praegressis seiun-
gamus , ut XII, 517. Arcada ; contra VII, 532. Ahno comuiatis secluden-
dum videtur. /f>.) 342 Mirdoneis Goth. tert. in litura. Est Mvybo-
viSrjg. illis qui ante Heins , qui Medicei et vctust. libb. (adde Servii)
auctoritate qui sustulit; ut iam Pierius e suis librjs auctor fuerat. Sua-
det idem poetici sermonis genius. cf. sup. ad I, 378. (Minime haec cum
I, 378. comparanda erant. Sed ne quera male habeat, ut facile potest,
defectus pronominis , tenendum erit, quae a vs. 342 — 346. legantur, esse
TiUQivd^txa. Parenthescs autem saepe eiusmodi copula destitutae sunt,
ut supra I, 268.; vid. Grouov. ad Liv. V, 32. Drakeob. ad eund. XXXX,
57. et quaedam huc spectaulia apud Heins. ad Ovid. Fast. IIF, 387. Wr.)
illi qui Troiam Parrhas. 343 Casandrae in multis scribitur; et sic
fere in geminanda littera semper variant veteres. cf. Heins. neque in eo
haerendum , modo teneas , antiquiores unam litterara pinxisse , sequiores
adiecisse alterara. accensus quatuor ap. Burm. capius amore quinque
ibid. 346 audierit concinnius Heins. e Medic. et melioribus; adde Co-
lot. Ursini. Vulgo audierat. (sic Palat. Alb. et utq. Lips. JVr.) Etsi
aliis in locis contrarium sequuntur critici, et indicativum vindicant poetae,
ubi exquisitior Ciceronis oratio subiunctivum ponere solet. Tam incerta
sunt plurima in verborum critica. (At non sunt adeo incerta. In eius-
modi oratione coniunctivus requiritur, ubi significamus , quid facien-
dum cuipiam patiendumve fuerit, vel non fuerit ; indicativus, ubi sim-
pliciter indicamus, quid quis fecerit passusve fuerit, vel non fuerit. Ita-
que infelix , qui audierit: at debuerat audire. Infra V, 623. : „0 mi-
serae, quas non manus, inquit, Achaica bello Traxerit ad letum pa-
triae sub moenibus ! " i. e. utinam in patria occubuissetis ! IX, 728.:
„Demens , qui Rutulum in medio non agmine regem Viderit ir-
rumpentera, ultroqne incluserit urbi." De VI, 591. vid. V. L. ad
eura locum. Contra Ge. II, 490. sqq. : „Felix, qui potuit rerum co-
gnoscere causas, Fortunatus et ille , deos qui novit agrestes!"
(vid. V. L. //^r.) sup. 315. glo- PFr.) 345. praeccpia h. 1. sunt
merare manum adiungere nia- monita vatis a deo actae; scil.
nus , sociare. Suaviter reruni ne conimuni Troianorum cladi
miserabilisfaciesdistinguiturepi- ipse tamquam pars accederet,
sodio brevi de Coroebo Mygdo- nec suas nuptias speraret, In-
nis filio, de quo v. Exc. X ad felix suaviter, ut saepe poetae
h. V. 344. gener autem b. 1. per epiphonema. Sic v^Ttiog,
spe. (vid. Eleg. ad Messal. p. 47- ut statim Hiad, /3, 38.
318 P. VmGILII MAPtONIS
Quos ubi conferlos audere iii proelia vidi :
Incipio super his: luvenes, fortissima frustra
Pectora, si vobis audentem extrema cupido
Certa sequi : quae sit rebus fortuna videtis : 350
Excessere omnes, adytis arisque relictis,
351. OMNES AD. RELICTIS D.
Aen. III, 321. sqq.: „0 felix una ante alias Priaraeia virgo Hostilem
ad tumulum Troiae sub moenibus altis lussa mori, quae sortitus non
pertulit uUos, Nec victoris heri tetigit captiva cubile," sc. ut ego.
fVr.) 347 concretos Goth. tert. a m. pr. confectos Franc. conser-
tos Wall. et Witt. cura aliis apud Pierium, qui e melioribus libris con-
fertos tuetur. v. Burm., qui et coni. ardentem in p., quia audentem
V. 349 statim redit. 348 Quae sequuntur, meo iudicio aut sic, ut feci,
sunt interpungenda, ut parenthesis intra [tjuae sit — succurritis urbi In-
censae) contineatur ; ut sit : si vobis cupido est audentem extrema se-
gui, moriamur; caussis a principio statim, ut plerumque fit, commemo-
ratis; aut sic sunt constituenda sine parenthesi: luvenes, fortissima fru-
stra Pectora , si vobis audentem extrema cupido Certa sequi (agite,
sequimini me ; quod membrura oratiouis ita omitti saepe videas), quae sit
rebus fortuna , videtis; Excessere — Di , quibus imperium hoc stete-
rat; Succur ritis urbi Incensae. Moriamur et in media arma ruamus.
Explicationem v. in notis. In vulgari ratione et interpunctione, quae
haec erat : [quae sit rebus f. v. — Di quibus imperium hoc steterat)
va. hac, inqiwm, succurritis nihil hahet, quicum commode copuletur. Ser-
vius quidem frustra succurritis iungit parenthesi incipienda a si vobis.
Sed iutricate et contorte omnia. fortissima frustra separanda non sunt.
349 nobis Gerth. tert. audendi duo Goth., aliquot apud Heins. et apud
Servium nonnulli audendi vel audenti, etiam Donatus audendi interpre-
tatur. [audendi in ipso Medic, si accuratissimo Fogginio tidem habemus;
item in Alb., in quo etiam nobis; audentem Pahit. et utq. Lips. /f^r.)
in extrema Franc. ut 347. cupido est etiam tres. (quod cave reponas;
vid. Q. V. XV, 9. coU. $. 2. — 350. De interpunctione vid. Not. Wr^
351 adytis omnes Zulich. Versus est apud Macrob. III, 9.
347 — 354. Audere in proelia ruamus; nam videtis, quae sit
exquisite , cum audacia proce- rerum fortuna et conditio; vi-
dere in pugnani. [audere abso- delis, deos tutelares ac praesi-
lute dicitur pro audacia accen- des Troiae nos plane deseruisse ;
di. Tacit. Hist. II , 25. rursus succurritis u?bi Incensae ! sero
ausi. l-I^ch.) super Jds, sinipl. ad patriani defendendam prope-
pro posthaec, inde. Quae se- ratis, quippe iam capiam ct in-
quuntur, 348 sic ordinare iu- censam. Nibil superest, quam
vat: O iuvenes, frustra fortes ! si honeste mori. Morianiur etc.
vobis cupido cei ta est, sequi au- (Sequuntur Heynium Wunderl.
dentem exlrenia, li, e. s. me, s. et lahn., parentheseos signa ad-
omnino aUqueni, qui extrema dentes. At tam longa paren-
mortis pericula adeat , agedum ! thesis in tam concitata oratione
moriamur, et in media arma ad meum quidem sensum admo-
AENEIDOS LIB. II, 347—359 319
Di, quibus imperiuni hoc steterat; succurritis urbi
Incensae: moriamur, et in media arma ruamus.
Una salus victis , nullam sperare salutem.
Sic animis iuvenum furor additus. Inde, lupi
ceu 355
Raptores atra in nebula, quos inproba ventris
Exegit caecos rabies, catulique relicti
Faucibus exspectant siccis; per tela, per hostis
Vadimus haud dubiam in mortem; mediaeque
tenemus
352 hoc aberat sec. Rottend. et Leid. a m. pr. succurrimus Par-
rhas. 354 superare Goth. tert. 356 in deest fragm. Moret. et uni
Leideusi. ( — 358. hostes Medic. fVr.) 359 in mortem haud duhiam
Oudart. et Leid. un.
dum est molesta. Itague apodo-
siu vs. 350. inclioandam puto,
ut eam esse poetae mentem ex-
istimemus : si decrevistis me se-
(jui, videtis omnia esse perdita:
ergo, quod unum victis super-
est, morianiur. TJ^r.) v. 351
ex veteri superstitione satis no-
ta interprelandus, qua urbes
captae vel capiendae a diis de-
seri credebantur. v. Ursin. Mu-
ret. Var. Lect. V, 19. qui tamen
argulatur, et Cerda ad li. 1. Euri-
pidis locum e Troad. 23. iam
Macrob. V cap. extr. compara-
vit. cf. Trypliiod. v. 496. 497.
Hinc evocatio deorum , de qua
h. 1. Servius et Macrob. III, 9,
qui locum laudat. 354. Una
salus, int. honestam mortem,
qua se ab hostium potestate H-
berent. 355. Furor addilus.
Incensi sunt eorum animi. Lau-
dat Burmann. Statium V Theb.
33 O miserae , quibus hic furor
additus.
355 — 360. Homerus com-
paratione luporum saepe utitur :
V. c. Iliad. X, 72 ot 81^ Xvxoi
aig, &VVOV. inde et ahi, ut Apol-
lon. II, 123 sqq. lupi raplore^
ex epitheto oivTcci Iliad. n, 353
natum videtur. et jr, 56 Xvkoi
ag, 'Sl^o<payoi. item Odyss. f,
133 de leone : Kskerai di i ya-
GxrjQ Mi']kcov 7t£iQt]6ovra — ik-
d^slv. Propius tameii est: Xvnoi
aQ7iaiiri]Q£g. Etiam apud Quin-
tum sunt Xi^iaral avaidetg ^i]-
X(ov, 356. quos Improha (ma-
gna) ventris Exegit (egit, quia
prodeunt ex latebris) caecos j-a~
bies; quantum ornatius! ut
etiam reli,qua: atra i/i nehula,
ex observatione sagacitatis in
talibus animantibus. Sic Apol-
lon. a Burmanno laudatua II,
124 ij^ari isiiiSQia} lupos prae-
dari facit, et Homerus Bav q'
tfieVf agre Xeovvs 8vio 8ia vvxTa
(liXaivav 'A(i(p6vov, avviKvagj
8i,a t' cvTEa x«l (liXav al(ia
[per tela , per hostes) Iliad. x,
297. 298. Comparatio autem
tantum ad impetum et rabiem
irruentium referenda j nihil am-
P. VIRGILII MARONIS
Urbis iler. Nox atra cava circumvolat umbra. 360
Quis cladem iliius noctis, quis funerafando
Explicet, autpossit lacrimis aequare labores?
Urbsantiquaruit, multos dominata perannos;
Plurima perque vias slernuntur inertia passim
Corpora , perque domos , et religiosa deorum 365
Limina. Nec soli poenas dant sanguine Teucri:
Quondam etiam victis redit in praecordia virtus,
360 JS^ox a. — umhra. Haec assuta csse et versum imperfectum
reliquisse Virgilium , credebat Ortuinus apud Burinann. At optimo poeta
hoc hemistichium admodum dignum videtur. Nisi quod atra redit post
356. (at redierat etiam supra vs. 349. post audere, uno interposito ver-
su, audentern; vid. V. L. ad vs. 207. Quin etiam necessaria haec verba
videri ait lahnius propter vs, 370. sqq. Possit tamea haec aliquis etiam
alio modo impugnare; vid. Q. V. XXXX, 2. fVr.) 361 foenera alter
Menlel. vulnera Sprot., perpetua variatione. talia Dorvill. ex huius li-
bri initio. 362 lacrimis possit Ven. per lacrimas Dorvill. e glossa.
possit animis aequare ed. Ven. lacrimis explere Sprot. pro var. lect.
Porro labores, TToVovg, mala; at dolores pr. Hamb., perpetua aberra-
tione. dolorem nonuulli codd. apud Macrob. V, 1. Tandem lacrimas
aequare dolori Vratisl., quod sane et ipsum dicitur , sed vnlgarius ; et
forte natum e glo&sa; nam etiam Pompon. interpretatur : laboribus
aequare lacrimas. 363 fuit Hugen. durata Goth. alter, ex compendio
scripturae orto vitio. 365 domus duo Heins. perque vias et religiosa
d. omissis mediis Voss. unus. 366 dant poenas qu. Moret. 367 Le-
gitur et quaedam teste Ge. Fabricio. Sed viUgatam etiam grammatici
hrmant.
plius, ne cum Trappio liaereas.
359. Vadimus, inipetum et fu-
rorem notare verbumnotatBur-
niann. Saltem tali in contexto,
puta. Ita et ire et eXQ^hv et
alia. 360. Nox circumt-olat,
quippe alata : inf. VIII, 396, ut
Somnus , Somnia. v. ad Tibull.
II, 1, 89. cava lunbra , quate-
nus ipsi ea circumdantur, quasi
tecti; puto equidem. (Ceterum
vid. Q. V. in V. L. laud. fVr)
361. Odyss. y, 114 xlg nsv
sauva Tlavxu ys (iv&ijGaiTO xa-
Ta9vr]ra)V av & q c6 noiv ; imitatus
SiliusV, 421 sqq. et II, 650 sqq.,
ubi plura in Sagunto eversa ex
altero Acneidis libropetitasunt;
sic illa mox 363, quae inter ex-
imia loca equidem ponere soleo,
U7-b.f anli(pia ruit , belle trans-
lata sunt ibid. v. 654 sqq.
364. Inertia corpora, possunt
esse sine vita et motu, si modo
nternunlur est , strata sunt , ia~
cent; verum sternuntur corpora
inertia, inertium liominum, ma-
lim accipere de imbellibus, se-
num , infantum, feminarum.
Bene liactenus Serv. et Pompon.
exponunt: „ non repugnantia"
ut inertia pecora inf. IV, 158.
Mox poenas dant pro caedun-
tur , moriuntur , ut Serv. bene.
367. Sententia eadem, aliter
tamen expressa, Iliad. |, 480.
AENEIDOS LIB. II, 360—376 321
Victoresque cadiint Daiiai. Cmdelis ubique
Luclus, ubique pavor, et plurima mortis imago.
Primus se, Daiiaum magna comitante caterva, 370
Androgeos obfert nobis, socia agmina credens
Inscius, atque ultro verbis conpellat amicis:
Festinate, viri; nam quae tam sera moratur
Segnities.? alii rapiunt incensa feruntque
Pergama: voscelsisnunc primum a navibusitis.?375
Dixit; et extemplo (neque enim responsa dabantur
37 L x4ndrogeus
369 noctis imago alicpot apiul Pier. (Clercq. in Obss. ad Lucati. spec.
II. p. 65. corr, lunda mort. im. Jfr.) 370 Frimus sed Rottend
ma-
gna Vanaum Dorvill. 371 Jndrogeus rescripsit Heins. post Pieriura
cum libris potioribus. Vulgo Androgeos. v. Heins. {Jndrogeos Palat. et
Paris. 3. Firmatur haec lectio Servii aliorumque Grammaticorum testimo-
niis; vid. Heins. lidera Gramraatici infra VI, 20. tuentur Genitivura Jn-
droseo. Qua in re istos non suura iudicium , sed libros mss. secutos esse,
ex eo manifestura est , quod iidem nostro iibro vs. 392. Jndrogei inta-
ctura relinquunt, ita variasse Virgiliura dicUtantes. Cum Grammaticis plane
consentit Palat., in quo etiam 382. Jndrogeos, 392. Jndrogei., et VI, 20.
Androgeo. Et si vulgares formas Heinsius in antiquioribus suis libris mss.
invenit, Graecas in recentioribus , Palatinus cod. testis est , non in recen-
tiores demum libros hanc scripturam illatam esse. Itaque satius dnxi ad
illius auctoritatem me hac in re componere. Et Bemoleos infra V, 265.
iam apud Quintilianura exstat. Jljatteo, 'Alvdzrhco , reddiderira Horatio
Od. III, 16, 41. JPr.) se ojfert alii apud Pier. effert Hugen. 372 af-
fatur Bigot. 373 tam lenta Witt., sed in marg. sera. 375 nunc de-
est Menag. a deest Parrhas. et Goth. tert. nunc primum celsis a navi-
hus Exc. Burm. vos nunc a navibus Lutat. ad Stat. VII Theb. 229. a
puppibus Hamb. sec. In fine versus interrogationem addunt duo Heinsiani.
376 neque iam Bigot.
481. Petiit liinc Tacitus \\\ rit in Troicis. Pomponius Sabi-
Agric. 37. de Britannis fugienli- \\\xs:?niles Mnesihei, Jucis yjthe-
bus: et aliquandu etiam rictis /zamm; nescio unde liabeat. I)i-
ira virLusqiie. {quondam, i. e. suo versus est Minois filius Vf, 20.
tenipore; vid. Hand. ad Stat. S. 373. nam quae, quae tandem;
11,67. -^r.) 368.369. Crudelis v. ad Ge. IV, 445. 374. /t^a-
luctus, \x\. saei'us dolor , qui in piunt feruntque , uyovGi %Ci\ (pi-
nos saevit. plurima mortis ima- Qovai, ut notum. v. vel Cerda.
go, h. e. ubique caedes facta Quaenam segnities tam sert ,
cernitur; passim caesorum cada- quae seros facit, id est, tardos.
vera proiecta. Magis lioc accom- Serv.
modatum antecedentibus , quam 376- Responsa non fida sa-
varias caedis formas et genera iis , quibus fides liabc-ri non
intelligere. potest, quae iidem non faciunt,
370. Androgeos alibi non occur- adeoque suspecta. Respexit ver-
VIRGIL. TOM. II. 21
322 P. VIRGILII MARONIS
Fida satis) sensit medios delapsus in hostis.
Obstupuit, retroque pedem cum voce repressit.
Inprovisum aspris veluti qiii sentibus anguem
Pressit humi nitens, trepidusque repente refugit380
Adtollentem iras, et caerida colla tumentem:
Haud secus Androgeos visu tremefactus abibat.
Inruimus, densis et circumfundinmr armis,
Ignarosque loci passim et formidine captos
Sternimus. Adspirat primo fortuna labori. 385
Atque hic successu exsultans animisque Coroebus,
Osocii, quaprima, inquit, fortuna salutis
377. SENSiT, 380. REFUGiT, 382. Androgeus.
377 delapsus meliores , ut Medic. Gud. a m. pr. Moret. pr., itcm alii
apud Pier., vulgares dilapsus. (ita Alb. ; idom inedios sentit. IVr.) Apud
Priscian. XVIII i/lapsus , qui interpretatur , se illapsuin esse. Sed hoc
prosaico propius. ad hostis etiam nonnulli apud Pierium. 378 retorsit
pr. Hamb. pro var. lect. 379 iniprovisani Hugen. v. sup. v. 203. qui in
sentibus Menag. pr. an^uen alter Kottend, 380 gradiens trep. Parrhas.
ex interpr. nitens pedibus trep. Wittian. 381 col/a moventem, Oudart.
382 post versum 378 abesse poterat alter hic. Eum otiosum esse, sensik
quoque lo. Schrader: sed idem bene observavit similitudinem Homerici loci,
ex quo haec expressa diximus : lliad. y, 31 yiaziTtljjyrj etc. et 36 ag av&is
etc. [^-indrogeos scvipsi; vid. vs. 371. ffr.) 383 circuinfundi/nus miAti
apud Pierium et Heins., quem v. ; Gud. a m. pr. circunifudimus. (infra III,
634.: „una undique circum Fundimur et telo lumen terebramus." /#^/-.)
384 et passim Ven. et Goth. sec. 386 successu e.xsultans Heins. e libris
post Pierium. Vulgo exsultans successu. (ita Pahit. JFr.) 387 quae
prima aliquot. (in quibus Medic. IFr^ quam Rottend. sec. et Gud. a m.
pr., addita intp. in quani parteni. Rottend. tert. qua primuni , non male.
quod prima Leid. a m. pr. At qua recte. Inf. VI, 95. 96 tu contra au-
dentior ito , Qua tua te fortuna sinet.
sum StatiusIITlieb. 535 — 537. 379 — 381. Comparatio ab
sensit delapsus , ya&Ez^ i(i7ts- Homero petita, sed variata,
003 V, ut notum, ad formam Iliad. y, 33 sqq. Hinc alii cer-
graecam, intellexit se in liostem tatim. Propius ad Homerum
incidisse. (CatuU. LXIII , 6- 7-: luven. I, 43 uoto versu: I^al-
„sensit — terrae sola sangui- lea/ ; ui nudis p?essi/ qui calci-
ne m a c u 1 a n r,. " vid. Wagner. hus anguem. — humi niiens, pe-
ad Val. Fl. VI, 490. Eleg. ad dem figens. ailollenlem iras, li.
Messal. pag. 43. ctQ.V.XXVIIII, e. caput iratum, adeoque sim-
6. — 378. Einiius apud Ma- pliciter, erigentem se vel caput
crob. VI, 2. ap. Hessel. p. 168.: prae ira et rabie. III Georg.421
„ Sol equis iter repressit. '• iuUen/emque minas e/ sihila col-
ff^r.) la iumen/em. (De verbo altcd-
AENEIDOS LIB. II, 377 — 394
323
Moiistrat iter, quaque ostendit se dextra, sequamur:
Mutemus clipeos, Danaumque insignia nobis
Aptemus. Dolus, an virtus, quis in hoste re-
quirat? 390
Arma dabunt ipsi. Sic fatus, deinde comantem
Androgei galeam clipeique insigne decorum
Induitur, laterique Argivum adcommodat ensem.
HocRhipeus, hoc ipse Dymas, omnisque iuventus
388. SEQUAMUR.
388 qua se ostendit sec. Hamb. se abest a Zulich. et Goth. tert.
sed alter. extendit se dextra fragm. Moret. et eiusdem codex quartus.
389 mutamus Gud. a pr. m. mittemus Deg. ciclopes Goth. pr. 390 quis
ab hoste aliquot Pier. requiret nonnulli apnd eund. requirit Ilugen. et
Goth. alt. et apud Macrob. V , 16. revisat alter Hamb. 391 Armal
dahunt ipsi. Ita Servius distinguit; minus bene. dabunt hostes Bigot.
dabunt int. dictum pro dent , ministrent. c/ade pro deinde Goth. sec.
392 Androgeo nonnulli apud Pierium et Dorvill., ex interpolatione, ut
inf. 425 Peneleo. cf. VI, 20. (vid. V. L. ad vs. 371. IFr.) clipeique i.
decori sunt qui legant apud Pierium, et sic Goth. tert. ( — 394. Ri-
phaeus a m. pr., Ripheus a sec. Medic, ut idem supra vs. 339., ubi vid.
V.L. ff^r.)
lentem cf. Not, ad XJl, 4. rVch.
— Idem Wunderl. de vs. 386.
scribit: ,,^7iimi referendum ad
fortiludinem sociorum. Suc-
cessu et virtute sociorum efier-
tur Coroebus." At animis al-
terius exsuUare vix videtur
Latinuni. ExsuUare non solum
de laetitia dicitur, sed etiam de
fiducia illa , quae cernitur in
audacia et fortitudine; ut V,
398. : „iuventas , qua fidens ille
exsultat." X, 813.: „Nec mi-
nus ille Exsultat demens," Lau-
sus. Itaque Coroebus et laeta-
tur successu et maiores capit
animos. //^r.)
388. Qua ostendit se dexira :
fortuna se dextram , faventem
ac propitiam, ostendit, quod
VI, 96. qua tua te fortuna si-
nei. 389. Insignia vel dc cli-
peorum insignibus ac sculpturis
vel de galeis et crista; Poetica
tamenratione ipsi cUpei sunt w-
sigrua, quatenus Danai liis ipsis
insigniunlur, ut mox cUpei Ui-
signe ; vel , ut malim, omnino
arma, quibus Troiani a Grae-
cis dignosci poterant. (De in-
signibus, quo vocabulo ga-
leae praecipue notantur, vide
interpretes ad Caes. B. G. I, 22. :
Id se a G-aUicis armis atque in-
signihus cognovisse. Adde infr.
412. : Graiarum eirore iuha-
rum. Tacitus Hist. I, 38. in-
signia militum memorans, illa
galeas et scuta esse notat.
JFcfi.) Illud tamen verum est,
in tragicis, forte et in cyclicis,
Achivorum et Troianorum cli-
peos insignia habere: et ex tra-
gicorum usu dictmn esse 392
21 *
324
P. VIRGILII MAKONIS
Laeta facit; spoliis se quisque receiilibus armal, 395
Vadimus inmixti Danais haud numine nostro,
Multaque per caecam congressi proelia noctem
Conserimus; multosDanaum demittimus Orco.
Diffugiunt alii ad navis, et litora cursu
Fida petunt; pars ingentem formidine turpi 400
Scandunt rursus equum, et nota conduntur in alvo.
395 armant Gud. (vicl. Q. V. VIII, 4. b. JVr.) 396 non n. n.
Witt. noniine nostro Gud. a m. pr. vel oniine buno Zullch., ex interpr.
397 per totamque ed. Ven. lumina pro proelia Menag. pr. 398 Dimit-
timus Medic. c. ceteris fere omnibus. cf. Heins. etiam Goth. duo, at tei--
tius committimus. demisimus Leid. ut IX, 527. Ex"Ai8i TiQOiaxps. [de-
mittimus Palat. ; et ita infra IX, 527.: „quem quisque virum demiserit
Orco," Medic. cum aliis optimis ; item demittere morti, neci, II, 85.
X, 662. Vitiose iterum Medic. cum aliis morti dimitte V , 692. Vid.
etiam Heins. et Burm. ad II, 85. et V. I.. Aen. I, 211. Nequidquam di-
mittimus quis defendat e Corn. Nep. XXIII, 3.: „neminem, uisi victum,
dimisit. " ibi 4.: „saucium iude ac fugatum dimittit." vel ex
eiusmodi locutionc: victum abire, zQavfiaTiav dnisvat Luc. Nigrin. 37.
ff^r.) 399 defugiunt Sprot. et Menag. 401 Scandere Moret., bene, nisi
conduntur sequeretur- v. Burm. (potius vid. Q. V. XXX, 6. If^r.)
clipei insigne , pro clipeo , qui
insigne habet. I)e rnutatione au-
tem clipeoium cf. Paus. IV. 28.
f. Potuit subnasci poetae animo
commentum Hectoris exemplo,
qui ademtis Patroclo caeso ar-
mis indutus in pugnam prodit:
^, 186 sqq. 390. Dolus, an
virLus sit, adhibeatur. (de part.
deinde participio subiecta vid.
Q. V. XXV, 7. t^rr.) Mox
comanteni galeam mnovqiv —
et clipeum induiiur , loro super
humeros iniecto et inseita manu
ansae, o^avw. ut Ivs^vOaTO^ iv-
dvve. cf. inf.' 671. 672- (—394.
ipse D. vid. Q. V. XVIII, 2,
i. JVr)
395. Spoliis recentihus , ex-
quisitius quam, novis, aliis, quam
quae habuerant, armis. 396.
Haud numine nostro. \\. e. aver-
so, nobis non propitio. at si —
Audiat aversa non mens aure
deus Tibull. III, 3, 28, ubi vid.
not. et h. 1. Cerda. mox 402 in-
i.'itis divis. aeKr]Ti &ecov. Nimis
acute cum aliis apud Servium
Pomponius : „quia ferebant Mi-
nervam, Graecorum numen , in
clipeis, non Neptunum, Troia-
norum insigne." 397. nox cae-
ca , in qua nihil cerni potest, ut
iam supra, et saepe. ^Qi.Scan-
dunt jiirsus equum. Forte di-
ctum nolis a poeta ; nimis enim
portentosumhoc; et abhorrens a
fama virtutis Achivorum; etsi
formidine lurpi adiecit. Certe
sensum meum offendit in heroi-
co carmine. Vidit hoc elegan-
tissimus, dum viveret, Holds-
worthius. ( conduniur Wakef.
ad Lucret. V, 954. interpreta-
tur: „se cumulatim iuiiciunt."
AENEIDOS LIB. II, 395 — 408 325
Heu nihil invitis fas quemquam fidere divis!
Ecce trahebatur passis Priameia virgo
Crinibus a templo Cassandra adytisque Minervae,
Ad coelum tendens ardentia lumina frustra : 405
Lumina ; nam teneras arcebant vincula palmas.
Non tuht hanc speciem furiata mente Coroebus,
Et sese medium iniecit periturus in agmen.
402. Heu nihil
403. ecce trahebatur
404. Crinibus
402 quicquam Wall. quamquam Bigot. quenquam confidere ed.
Ven. (Hoc versu , quem Heynius aliique , tamquara epiphonema, ad su-
periora retraxerunt , transitus munitur ad subsequentem narrationem , ut
sententia jr^oxarapxrtH^. TFr.) 403 sparsis tres cum ed. Ven. pars-
sis et a m. sec. sparsis Goth. tert. virgo P. sparsis ^Vall. a m. sec.
405. 406 lidem versus in Ciri 402. 403 occurrunt. Versns ^S Lumina
nam t. pro Virgilii epica gravitate paullo levior nimisque ingeniosus vi-
deri potest. lac. Bryant V. C eum sublatum esse volcbat; revocatus ta-
men mox ea ratione , quod auctor Ciris eum versum iam legere debuit,
quia illum ex Virgilio transtulit. (Gravior causa, quapropter hunc ver-
sum genuinum censeam , inest in verbo tendens. Tendere enim lu-
mina non dicimus , sed manus. Itaque quum lumina tendere dicit
poeta, iam'obversantur eius animo ea , quae subiecturus erat. Et ita, ubi
tendere lumina, oculos , legitur, solet aliquid adiectura esse , ad quod hoc
verbum proprie spectat. Sic Valer. Fl. VII, 269- sq..- „illi has ego v_o-
ces, Qua datur, hasque manus, ut possum , a litore tendo." Ovid.
Met. XIIII, 734.: „ad postes— o culo s et pallida brachia tendens."
Ipse Virgil. Aen. V, 508.: „pariterque oculos t el u mque tetendit."
XII, 930.: „oculos dextramque precantem Protendens." //">.) lam t.
Bigot. geminas Moret. sec. 408 iecit Ven. et Parrhas. cum Goth. tert.
V. Burm. medium mittit Witt. periturus Heius. post Pierium e melioribus.
Vulgo moriturus, (ut Paris. 2. 3. 4. 5. Wr.) solienni permutatione. vid.
Burmann.
fVr.) ■ 402. fidere absolute pro nendum autem est, eam adlem-
auderej nimium rebus confi- plum Minervae confugisse, sup-
(lere. plicem deae factam, tKSTSvovaav.
403 — 406. Vim Cassandrae arcebanit, antique, continebanl,
ab Aiace Oilei f coram Pallade coercebant, etpyov. Vs. 405prae-
illatam esse vulgo memorant. clarus est: a\.iOQ Luiriiua, nam
Ita ^m//i potest doctius dictum jj.Ovidiano lusui propior estj 0\a-
videri. Potest tamen poeta sim- dius tamen castior nunc ipso
pliciter declarare voluisse, eam Virgilio, Met. XIII, 410. 411
captivam vi abcluctam fuisse. tractaia comis antistita Plioehi
Rem discrlius expositam reieci Non profecturas iendehat ad
in Excursum X* ad v. 403. Te- aethera palmas. At Maroniprac-
326
P. VIRGILII Mx\PiONIS
Consequimur cuncti, et densis incurrimus armis.
Hic primum ex alto delubri culmine telis 410
Nostrorum obruimur , oriturque miserrima caedes
Armorum facie et Graiarum errore iubarum.
Tum Danai gemitu atque ereptae virginis ira
Undique conlecti invadunt, acerrimus Aiax,
Etgemini Atridae,Dolopumque exercitus omnis:415
Adversi rupto ceu quondam turbine venti
Contligunt, Zephyrusque, Notusque, et laetus Eois
415. OMNIS.
409 concurrinius alter Hamb. 411 Ohruimur nostrorum idera.
412 horrore Witt. , ut sup. 301 ; idera tuharum a m. pr. , ut et alibi.
414 vadunt ed. Ven. , vide sup. 359. 415 Dolopumve scripti et edd.
multi. (vid. Q. V. XXXVI, 13. IVr.) 416 diversi magno Macrob. VI,
2, sed vulgatam idem alibi et Lutat. ad Statium agnoscunt. v. Burm. ad-
versu rupti Witt. quondam rupto ceu alter Hamburg. 417 confugiunt
Gotb. tert. a m. sec. : forte cum fuisset confugunt. Zephyrique Kottend.
sec. notus Eois pr. Humburg.
rverat Eurlp. Androni. 573. 4. 5.
%£iqI 6' ovne^zGri (lot etc. (vid.
V.L.adh.v. irr.) 409. Densis
arini.s, vel ipsi densis ordinibus,
denso agmine, vel irruimus in
liostium densum agmen. cf. v.
383. i (prior explicatio verior.
Wr. — Ad constructionem com-
para Aen. III, 222-: irruirnus
ferro. TVr.)
410. i)£'/MZ'm//i int. Minervae,
ex quo Cassandra erat abducta.
cf. V. 425. Erat autem illud in
acropoli; ad lianc igitur iam
pervenerat Aeneas, mediam per
urbem v. 359- 412. Quod arma,
quae induerant, Graeca erant,
et cristac Graecae. 413. Ge-
mitu, h. e. dolore, aique ira
ereplae i'irginis , propter Cas-
sandram sibi a Coroelio ceteris-
que ercptam, inuaduiil undique,
lollecii. Aiax cst idem ille , qui
Cassandram abduxcrat, Oilei f.
Mox gemini Alridac , hiGGo\
'AxQSldai "ap. Eurip. Dolopes
V. sup. II, 7.
417 _ 419. Ad Homeri du-
ctum Iliad. ^, 4 — 7 et Ennii ex
Annal. XVII ap. Macrob. VI, 2,
sed multo ornatius et variate;
porro Homerica cum arte, in
comparationibus ei sollenni, ef-
fectum rei atlexuit ; sLridunt sil-
vae etc. Ewus laeius Eois equis,
ad ornatum spectat. equi , ut
471710^, Homerico usu, pro curru.
Bigis vecti venti apud poetas et
sculptores. Nec ZecpvQov Ik-
TtsvGavTcc Eurip. Phoeniss. 220
et Eurum equilanlem Siculas
per undas Horat. IV Carm. 4, 44
aliter accipere debebant quam
de curru invectis, Commune
enim lioc omnibus diis, quoniam
prisco illo tempore , quo religio-
sae hac notiones primum in ho-
minum animos vcnerunt, bigis
vecti reges vel quadrigis, nun-
quam equis insidentes, conspi-
AENEIDOS LIB. II, 409 — 423 327
Eurus equis : stridunt silvae , saevitque tridenti
Spumeus atque imo Nereus ciet aequora fundo.
Illi etiam, si quos obscura nocte per umbram 420
Fudimus insidiis, totaque agitavimus urbe,
Adparent; primi clipeos mentitaque tela
Adgnoscunt, atque ora sono discordia signant.
418 aquis Ge. Fabric. emendare volebat; et sic ia uno Leid. super-
scriptum. Male. v. not. strident aliquot; sed stridunt etiam Probus agno-
scit ap. Heins. (Hic versus in Mediceo omissus , sed bis in margine infe-
riore scriptus est, semel ab antiquiore, tum a recentiore manu; priore
tamen illa scriptura ita expuncta , ut tantum haec remanserint : equis stri-
den, i. e. strident--, sed in versu recentius scripto stridunt. Hoc recte
ubique reposltum videtur ; primum enim stridere Ge. TV, 556. ; tum in
Mediceo stridit Ge. IV, 262. Aen. IV, 689. et stridunt Aen. XII, 691.;
Aen. VIII, 420. tamen gemitus trident , ita divisira , puncto etiam inter-
posito; quare librarium de mc/ew^e potius, quam de stridendi verbo co-
gitasse suspiceris; u tamen istic quoque a recentiore manu superscripta.
Vid etiam Heins. ad Ovid. Met. IX, 171. et Cort. ad Lucan. VI, 690. Wr.)
419 ponto Menag. sec. 420 obscuram Meuag. sec. per umbras pr.
Hamb. (et Alb. IFr.) sub umhram aliquot Pieriani , et Leid. 421 Fun-
dimus Gud. a m. pr. et quinque Heins. cum binis Burm, , quibus adde duo
Goth. totamque a. urbem Longob. Pierii. agitamus in urbe sec. Harab.
422 apparent primi : alii distinguunt apud Pier. et apparent primo aliquot
codd. ap. Heins. ciipei j)rimos Goth. pr. [ora, sono discordia, s. sub-
distinxit Wakefieldius , „ut elucesceret loci sensus : „„atque animadrertunt
ora,"" i. .e. speciem , exteruum habitum — ob Graecorum arma scilicet,
vs. 395. — linguae minus esse congrua; ,„,Troianos sermone, figura
Graecos."" Quod merito reiecit lahnius. fi^r.)
ciebantur. Itaque nemo vidit sus. saepit tridenti , eleganler,
equitantera lovem et sic porro. ut alias flagris , verbere , infert
Vana adeo Spencii ad li. 1. sub- tridentem mari, ad impellendum
tiUtas. (equos tamen proprie illud et fluctus excitandos.
iiic dictos esse a Virgilio censent 420 — 423. Illi etiam, v. sup.
Doering. ad Catull. LXVI, 54. 370, 383 sqq. mejitita tela,
Weichert. in Comment. I. Ue falsa arma , quae nos Graecos
Medea Oestro percita pag. 13. esse menliebantur , ut Serv.
et lahnius ad h. 1. PFr.) laetus Mox 423 signanth. 1. agiioscunt.
autem, ut superbus, gestiens, Sic «o/are etiamvulgari sermone,
■ayalXo^ivoq. pro tenui , vectus. et arj^etovad^ai , TtXfiaiQsa&ai.
«f. I, 690. 276 et saepe. Cete- Porro ora souo discordia , ad
rum Virgilium plures expresse- poeticae orationis genium pro,
runt. cf Colunma ad Ennium observanl discordiam et discre-
p. 114; adde iiif X, 356 sqq. pantiam seimonis; quippe qui
IV, 440 sqq. Valer. FJ. I, 610 Troiani essent. (Troianorumlin-
sq. Aereo\\.\. Iridens tribuitur, guajn a iingua Graecorum diver-
quod notandum. Spumeus \\. 1. sam , Homerus non commemo-
spuma maris adspersus, spumo- rat, at poetae seriores Graeco-
328
P. VIRGILII MARONIS
Illcel obmimur numero. Primusque Coroebus
Penelei dextra divae armipotenlis ad aram 425
Procumbit; cadit et Rhipeus, iustissimus unus
Qui fuit in Teucris et servantissimus aequi :
Dis aliter visum ; pereunt Hypanisque Dymasque,
Confixi a sociis; nec te tua plurima, Panthu,
Labentem pietas, nec Apollinis infula texit. 430
IHaci cineres , et flamma extrema meorum,
Testor, in occasu vestro nec tela nec ullas
424 lUic ed. Ven. illicet fere in Hbris scriptum; sed \. Pier. illico
Goth. alt. irruimur Parrhas. 425 Peneleo Dorvill. a m. sec. Vide
sup. 392. lu Homero est JTtji/eAecos , sed et IJrjVfXeog occurrit. Rhi-
peus, 'Pinevs, »on Ripheus , (ut est in Medic. fFr.) vidimus 339. Pe-
lenei Sprot. 426 procubuit Caris. lib. I lust. Grammat. et Macrob. IV
Sat. 3, cum Dorvill. a m. sec. 428 visum est aliquot Burm. , quem v.
ad Lucan. II, 5- (Q- V. XV, 9. /F/-.) 429 Confossi Vratisl. a deest
Montalb., qui et a m. sec. conjlsi. ah sociis Exc. Burm. (vid. Q. V. I, 1.
//>.) Pantheu Wall. Phantu Goth. alt. v. sup. 319. 430 necjue A.
Gud. c. biuis aliis. (vid. Q. V. XXXII, 8. //^>.) 432 nostro Vratisl.
in hoc casu nostro Goth. , nou infelici hipsu.
rum et Latini, discriminis bar-
barorum ct Graecorum memo-
res, notare non neglexerunt. Et
errare videntur, si qui Home-
rum barbarorum linguam a Grae-
corum lingua verbis 11. /3, 867.
KdQWV ^aQ^aQO(pc6vcov distin -
xisse sibi persuaserunt. Nam
adiectum ^aQ§aQoq)Covcov iilud
iiou magis probat, quam locus
Od.^O-, 29^. .Sivriaq ayQcocpCQVOvg.
Vid. etiam Heyn. Obss. T. IV. p.
434. 435. /rch.)
424 — 430- Dirae a. ad
aram , non tam in ipso templo
Minervae sup. 403 , e quo abs-
tracta illa erat, quam potius
ante ternplum in TiQovcxcp vel iii
nBQi^oXco, ut ct expressum vi-
des in Tab. lliaca n. 104. cf.
Excurs. X. Penek'us liic alius
csae debct , quam Homerlcus
Boeotorum dux: nam is ab Eu-
lypylo erat occisus, Tcleplii
fdio: Pausan. IX, 5 f. Dictys IV,
17. (Eurypylum Antenoi^isfilium
memorat Pomponius ad h. 1. j
non video qiio auctore : et est
is alienus ab li. 1.) cadiL et Rlii-
peus , iuslissimus unus omnium
— ■ et servaniissimus aequi , qui
adeo cadere non debuisset, com-
muni liominum iudicio ; sed diis
aliter visum , de caussis et ra-
lionibus, quae nos liomines la-
tent. Copiose de li. 1. agit Burm.
Laudant eliam Homericum Odyss.
a, 234 Nvv 8' ksQcog i (iako vto
&Eol naKa (i7]Ti,6covTsg.
431 — 434. Quanto cum af-
fectu, egregia oi-ationis inflexio-
ne, se incolumem abiisse narrat!
cf. Senecae Troad. 28 sqq. Po-
test dubitari , lliaci cineres et
Jlamma extrenia meorum sintne
de rogo, an de incendio urbis
accipienda. Iliaci cineres ex
loquendi usu ad Ilium in cine-
AENEIDOS LIB. II, 424 — 438
329
Vitavisse vices Danaum; et, si fata fuissent,
Utcaderem, memisse manu. Divellimur inde:
Iphitus et Pelias mecum; quorum Iphitus aevo 435
lam gravior, Pehas et vohiere tardus Uhxi;
Protinus ad sedes Priami clamore vocati.
Hic vero ingentem pugnam , ceu cetera nusquam
433 manus pro vices pr. Hamb, si fata dedissent Leid. tert. tulis-
jewf Bigpt. et Zuhch. pro var. lect. , quod verum putat Burm., quoniara
propne ita dici solet. Ita vero quid facias sup. v. 54 si fata deum, si
mens non laeua fuisset. ^S^ mea pro manu Sprot. (non interpun-it
post mde Em. Cruceus in Antidiatr. p. 134. fFr.] 435 Yphitus, Ip/iy-
tus, Ephitus, Ifyphitus, Iphicus, in libb. 436 Felia et v. Barth
codex ad Stat. XI Theb. 310. et abest etiam a Parrhas.; Burm. coni.
Pelias ex vulnere t. U. Ulixi Heius. e libris potioribus, ut et expressum
/?V^^"\F' 1.2. vulgo Ulyssi. alii Ulixis , Ulixei. v. Heins. Versus
435 et 436 Qumtd. lust. IX, 3, 35 laudat, ut exemplum regressionis.
437 vocari nenis. couuciebat, ut sit pro vocamur. luterpuugebat adeo
plene post Uhxi. Heumannus , probante Burmanno distinguebat : Divel-
limur inde, I. et P. mecum {.juorum ~ Ufyssi) Protinus ad sedes P. c.
vocati. Possit sententia usque ad Cemimus continuari, ut sit- Ulixi
Protinus- vocati, Hic vero — Cernimus. Sed neutro opus. lun-enda
suut: dii.-ellimur inde; Iphitus et Pelias mecum (sc. divelluntur a ceteris)
clajnore vocati protinus , alio hinc , ad sedes Priami. Dum alii discur-
runt, hi tres ad arcem pergunt. (vid. V. L. ad XII, 612. IFr.)
res versum tlucunt. : tum : et vos,
o mei, quibus incendium urbis
pro rogo fuit. iti occasu vestro,
sup. I, 238 occasum Troiae tri-
stisquc ruinas. £st tamen usui
magis consentaneum , flammam
extremam meorum de rogo et fu-
nere, seu niorte, accipere; est
quoque sollenne, iurare et ohte-
stariper cineres , rogum , flam-
mam, carissimoi-um. Testatur
igitur funus patriae et funera
suorum. Argutius enim quam
par est foret, iungere: cineres
ei flamma Jneorum , epitbeto
adiecto y//««, quialVoiani ei^ant
aut cum Troia occubuerant. vices
fortunae , casus , et quidem h. 1.
pugnae: quae, ut vidimus, mo-
do serunda, modo adversa fue-
rat. Recte adeo Servius omnino
per pugnas intcrpretatur. manu
meruisse pugna, virtute, strage,
quam inter hostes edebat. Ita
Serv. id est fortiter dimicasse :
hi enim merentur occidi. Cen-
ties autem manus pro pugna.
Pompon. ,,meruisse, diniicasse;
idem est merere, pugnare, di-
niicare." Respexit scil. stipen-
dia. lunxei-e alii mcmu ut ca-
derem. Ita erit intei-pungen-
dum: vitavisse vices; Danaum
et, — • ut caderem , meruisse,
manu. — si fala f cf sup. 54.
436. Gell. IX, 12 laudato loco:
quum dicerel vulnus , non quod
accepisset Ulyxes , sed quod de-
disset. Sunt autem hic Iphitus
et Pelias diversi ab iis, quos
Homerus memorat. lung. Jphi-
tus et Pelias vocati.
438 — 558. Sequitur narratio
de pugna in Pergamo acropoli
330
P. VIFiGILII MARONIS
Bella forcnt, imlli tola morerentur in urbe,
Sic Martem indomitum , Danaosque ad tecla
ruentis 440
Cernimus, obsessumque acta testudine limen.
Haerent parietibus scalae , postesque sub ipsos
Nituntur gradibus, clipeosque ad tela sinistris
Protecti obiiciunt, prensant fastigia dextris.
440 Hic M. tres Heins. cum Zulich. a m. sec. Male, puto. ad bella
Exc. Cortiana Saxii. que non male abest a Goth. tert. 441 alta
Hamburg. pr. Bigot. et Zulich. Parrhasins in inarg. scripserat atra ( f.
pro arta, ut in Silio mox laudando nonnulli legunt) , perperam; sed et,
acta supcrscripto , atra fragm. Vatic. Testudo proprie a^i dicitur, etiam
cum scutorum est. Eadem varietas ap. Silium I, 365 condensis actae te-
studinis arniis. ( — 442. postisq. Medic. ; vid. Wunderl. Praefat. p. XII.
IVr.) 443 ac tela Med. Gud. cum aliis apud Heins. et Pier. ; it. Goth.
pr. , quod pravum est, Etiam in Servianis occurrit cum altera lectione.
ad tecta nonnuUi Pieriani , cum fragm. Vatic. superscripto tecta. que
abest post clipeos in tert. Moret. clipeisque Hugen. ; unde Heins. coni.
clipeisque ad tela sinistras P. o. 444 pressant duo , et pensant alter
Menag. , solita aberratione. dextris f. prensant tres ap. Burm.
ad Priami domum facta, domus
expugnatione et Priami caede.
Ceu iiulla prius lameiiia , nec
alri Manassent imhres Statius III
Tlieb. 122, nionente Burmanno.
(Vides duplicem pugnae Troia-
norum faciem in iis, quae se-
quuntur, exliibitam , cum alii
ad culmen aedium et turrim de-
fendendam, pars ad fores tutan-
das vires et consilia convertis-
sent. Altera pugna 458 —
468., altera 479 — 495. descri-
pta. PVch.)
441. Haud facile est speciem
locorum assequi , qualem poeta
apud animum suum finxerit.
Puta ad ipsum aedium Priami
aditum fuisse , e more veterum,
turrim cductam, quam 460 no-
minat, inque ea ipsam portam,
(|ua inlrarclur donms; turris
liacc oppugnalur, et a Troianis
desupcr projmgnatur. Aditum
appcUal nunc limcn. AcLa ie-
siudine scutorum liaud dubiej
avvaGTtiGfxco. nimis enim alie-
nae forent ab illa aetate machi-
nae bellicae. Praeiverant anti-
quioi^es poetae graeci, ut colli-
gas ex Quinto Cal. XI, 357 sqq.,
ubi simili modo oppugnantur
moenia Troiae ( cf. mox 443.
444). Mox /laerent , in prosa,
admotae sunt.
442. Postesque suh ipsos Ni-
tuntur gradihus. Cum scalae
memoratae sint: gradus yvs. b\\\
esse possunt quam scalarum;
per quos niiuniur , enituntur,
postes suh ipsos , simpliciter , in
foribus aedium. Fasiigia pro
ipso tecto dicta esse possunt;
aut pro turris summa parte. ila
'iTiali,Hq ut murorum, sic tm-
rium, sunt. alioqui erant fa-
stigia in templis et palatiis in
fronte aedium. Voluit poeta
cumulare uno in loco plures
pugnae species. ohiiciunt sini-
AENEIDOS LIB. II, 439 — 451 331
Darclanidae contra turris ac tecta domorum 445
Cuimina convellunt: his se, quando ultima cernunt
Extrema iam in morte parant defendere telis ;
Auratasquetrabes, veterum decora alta parentum,
Devolvunt; alii strictis mucronibus imas
Obsedere fores ; has servant agmine denso. 450
Instaurati animi , regis succurrere tectis,
445 e contra pr. Moret,, male. v. Burm. turres et aliquot Pier.
tota domorum post Medic. Pierii, Moret. tert. et Hamb. sec. pro var. lect.
et idera cum altera lectione in Servianis laudatur. tuta d. Moret. qu.
Sunt et viri docti , qui Culmine legunt , h. e. a culmine , ut v. 603, sed v.
DOt. 446 hi Sprot. et ed. Ven. hisce et q. Parrhas. et Goth. tert. a m.
pr. Ceterum quorsum parenthesis hoc et sequ. versu faceret, non ride-
bam: itaque eam sustuli. (Wakef. ad Lucret. II, 191. corrigit Culmine,
quod sit 7iQVfiv6&tv. IFr.) 447 in abest a magna librorum parte,
(etiam ab Alb. fir.) ut fere alibi ; sed est in fragm. Vatic. et al. (etiam in
Medic^ et multis aliis. fFr.) parent Parrlias. 448 Aeratasque trabes
antiqui codd. apud Pierium , quod recte h. 1. rciicit. aeriasque Hamburg.
pr. pro var. lect. , sed v. Burra. alta in duobus aut tribus antiquis omis-
sum viderat Heins. et ia Gudiano erasum; Pierius autem in nonnullis: de-
corailla; hoc et fragm. Vatic. habet, superscripto alta; quod defendi
possit , et decora ampla ed. Ven. sed decora alta verum esse , vel ex
Statii imitatioue apparet V Theb. 422. 423. Adde sup. lib. I, 429 co-
lumnas — scenis decora alta futuris. 449 fractis Hamb. pr. unas
duo ap. Bftrm. cum aliquot Pierianis , perpetuo vitio. 450 Obsidere pr.
Moret. cum fragm. Vatic. Vide ad IV Georg. 436: snp. 332, et al. (in
primis V. L. ad Ecl. VII, 1. //>.) quas seruant Menag. pr. asservant
Leid. unus a m. pr. udservant in Servianis. ordine longo Bigot. me-
moriae lapsu , ex aliis locis. 451 animis pr. Moret, Montalb. sec! Rot-
tend. et Witt. (etiam in Alb. //>.) Nec displicet , nt succurrere infini-
tivus historicus sit. Vulgatam etiam fragm. Vatic. habet et Pompon. Sab.
interpretatur.
strisclipeos ad tela protecti , ut tur autem de una Priami domo:
adversus tela superne missa pro- cui magnificentiorem speciem ad-
tegerent se. [protecfi clipeis, iecit, quam quae apud Home-
quae est Graecis poetis nou in- rum erat. [his telis , eo telorum
solita ratio adiiciendi participia. genere; vid. Q. V. XX, 3. Wr.)
Vid. Soph. Antig. 23. Adscen- 449. Videntur lii stetisse intra
dentes prensant fastigia, ut in fores. cf inf 484. 485. (de vi
culmen evadant. tVch.) pronominis has vid. Q. V. XX,
445. Cubjiina donwrum tecta, 2 extr. IVr.)
docte pro ipso tecto iisque re- 451. Hoc ipso rerum adsjiectu
Ijus, quibus superior domus renovatum in Aenea consiliuni
pars tegitur , li. e. tegulis. tecta ac propositum , quod iam pri-
penetralia eodem modo I Georg. dem ceperat, (v. 315 concurre-
379. Etiam turres pro eodem te- re in arceni) , ut regiae Priamo-
cto dicit , quia allum est. Agi- que succurreret.
332
P. VIRGILII MARONIS
Auxllioque levare viros, vimque addere victis.
Limen erat, caecaeque fores, et pervius usus
Tectorum inter se Priami , postesque relicti
Atergo; infelix qua se, dum regna manebant, 455
Saepius Andromache ferre incomitata solebat
Ad soceros, et avo puerum Astyanacta trahebat.
Evado ad summi fastigia culminis: unde
Tela manu miseri iactabant inrita Teucri.
Turrim in praecipiti stantem, summisque sub
astra 460
452 viros levare Wall. , male. et vim Menag, pr. vimque addere
victl coni. Heins. (scilicet , si addere pro finito modo positum est). a. te-
ctis Bigot, et Wall. a m. sec. 453 devius Goth. tert. a m. sec. 455 quo
duo Burm. cum Goth. pr. qua se infelix Menag. pr. tum r. alibi iu Serv.
456 Andromacha alter Menag. 457 Astyonacta Wall. Astianacta
alii. Totus versus deerat Goth. pr. 458 ad omittit Eugraph. in Eu-
nuch. Terent. , sane elegantius ; sed scriptis contra dicentibus ; praeter
Goth. pr. : Guiet. coni. Evado hac s. f., quod et Servius supplet. inde
Sprot. 459 iactabant undique Excerpta Burm. inertia a m. pr. fragm.
Vatic. 460 turrem Carisius lib. I Inst. Gramm. agnoscit. At Gellius
XIII, 19 Valerium Probam turrim legisse testis est; nec aliter scripti. v.
Pierium , Heins. et Erythr. lud. h. v.
453 — 458. Cum aditus ad
regiam obsideretui- ab liostibus,
postica porta eam intrat Aeneas
et a tergo pervenit ad portam
regiae, qua parte versus aditum
a fronte domus pugnatur. Illa
porta postica cum ornatu, quem
tam vulgaris res vix videbatur
capere posse, designatur per
quatuor determinationes: est li-
men , sunt caecae , li. e. ignotae
aliis nec cognitu facilesetobviae,
fores. — perfiiis usus teclorum
Priami inter se , li. e. qua com-
meare et convenire se invicem
commode poterant, qui inliabi-
tabanl regiam; li. e. familia re-
gia per plures domos, ut apud stat. IVch.) erat/o, sc. hac porta
llomerum est, vel palatii partes ingressus regiam. 458. Evado
dispcrsa. {iisus ieclorum , li. c. adsummifasiigiaculminis^^X.
adllus tccloruin, cral perfius, 445- tecti in ipso donms aditu
li. c. ila ])alcl)al, ut cx luio in ac foribus.
alterum transire possent. Verba 460 — 467. /// praecipili,
saltem posiesque relicii vellem
abessent. TVch.') posies relicti
a iergo , h. e. porta , quae a
tergo erat, opposita illi, quae
est in aedium fronte. ad soce-
ros , Priamum et Hecubam , (ut
infra 579. paires , i. e. parentes;
vid. Gronov. ad Liv. I, 39- fVr?)
trahebat , accommodalum bre-
vibus pueri gressibus; pro du-
cebat. Sic sup. v. 320 parvum-
que nepoiem Ipse irahii. (Haec
Homericae narrationi lliad. VI,
389, 467. non accuratius re-
spondent , quam alia multa a
Virgilio exposita. Nam apud
Homerum nutrix infantem ge-
AENEIDOS LIB. IF, 452 — 468
333
Edactamtcclis, uiide omnis Troia videri,
Et Danaum solitae naves, et Achaia castra,
Adgressi ferro circum, qua summa iabantis
luncturas tabulata dabant, convellimus altis
Sedibus, inpulimusque ; ca lapsa, repente ruinam 465
Cum sonitu trahit, et Danaum super agmina late
Incidit. Ast alii subeunt; nec saxa, nec uHum
Telorum interea cessat gcnus.
461 inde Sprot. 462 Jchaia, forma poetae--sollenniore , Heins.
tantum in recentioribns repcrerat; at accedentibus Franc. Witt. Parrhas.
ed. Ven. et Dorvill. , quibus addeudi nounulli codd. Pierii, (tum Puris.
9. et Lips. utq. JVr.) et primo omnium loco fragm. Vatic. p. 171 , re-
posuit Burmaunus. Vulgo Achaica. (vid. V. L. ad vs. 27. ; sed si hic
Achaia scribitur, non erat V, 623. Achaica relinquendum. JVr.) Totus
versns deerat Goth. tert. 463 circum ferro Parrhas. quae Gud.
a m. pr. lahentes duo Burm. cum biuis Goth. (etiam in Medic. lahentis
prius erat. //>.) 464 imis Hugen. pro var. lect. , ex interpretatione.
In hoc et sequ. versu distinctionem mutavi. Nam sententia non absol-
vitur nisi post imjndimusqne. 465 que abest Franc. et ea Dorvill.
Elapsa pro ea lapsa Gudianus cuni nonnullis aliis ap. Heius. et Burm.,
nec nou cum Pierianis plerisque et duobus Gothanis j vitio tamen. rui-
nas Vratisl. 466 asmine ed. Dan. Heins.
turrini in eJitiore loco positam,
eandemque altissimam , lianc,
sive ipse adscenderat, et culmen
in lioslem deiicit, sive e vicinis
locis, ut equideni arbitror, fer-
reis uncis et contis quassatam et
labefactatam allls sedibus, e fun-
damentis, tandem in obsidentes
deiiciunt. qua summa tahulala
dahant iuncluras lahantes. Sci-
licet turres liabebantur quatuor
et plurium tabulatorum adeoque
et cofiti^naliunum ; quarum tigna
vel trabes, capitibus suis, im-
missae esse debent parietibus.
lam li. 1. summum tahulatum,
cur proprie dictum nolis, caussa
idonea non est: lioc facile ad-
mittebat uncos et contos in iun-
ciuris suis (h. e. qua parte tra-
bes insertae et fultae erant pa-
riete) , quae facilius cedebant et
insertum uncum recipiebant,
quam solidus pariesj itaque la-
hanies , cedentes, laxantes se.
Servius bene : faciles ad resolu-
iionem : et dahant iuncturas ,
plus quam hahehant ; praebe-
bant scilicet aggredientibus tur-
rim ferro. Quibus convulsis su-
perior turrls pars in oppugnan-
tium capita decidit. {altis sedi-
hus , tabulato superiore. — im-
pelli de iis usurpatur , quae la-
befactando loco suo movemus.
cf. Aen. IV, 22. : Solus liic in-
Jlexit sensus animumque lahan-
tem Impulil. JVch. — impuli-
mus.. . traliit , vid. Q. V. VII, 7.
fVri) ruinam trahit exquisitius
quam yactV: et sollenne hoc:
solutis enim iuncturis et evulsis
trabibus evelluntur et convellun-
tur reliqua, ut ruentia sequan-
tur. "EAx'i ">/ 5' %6ntxo TtaGa
Uiad. /Li, 398, qui locus compa-
334 P VIRGILII MARONIS
Vestibulum anle ipsum primoque in limine Pyrrhus
Exsultat, telis et luce coruscus aena: 470
Qualis ubi in lucem coluber mala gramina pastus,
470. AENA. 471. QUALIS,
( _ 469, primusque Hafn. II. apnd Dorph. irr.) 470 Vulgo
interpungitur Exsultat telis , quod mutavi. coruscat Montalb. Wall.
et ed. Veu. ahena scriptum a sec. manu in perveteri exemplari Gell.
II, 3 testatur. 471 Praestat interpungerc post tegebat , ut sit:
Qualis sc. exsultat coluher , quem te^ehat. in lucem oliendit post et
luce versu sup. et quod otiosum est : etsi aut exsultat repetas, aut ad con-
volvit trahas. Burmannus Homericum inl xiiij comparans coni. e lustro,
ut referatur ad: micat arduus, dubitat tamen an lustrum de serpentis cu-
bili et latebra dicatur. Mihi videbatur ingluvies latere in corrupta lectio-
ne, quo ducere possunt mala gramina pastus et tumidum. pastus inglu-
viem mala gramina , pauUo exquisitius , sed propter hoc ipsum forte a li-
brariis corruptum. Georg. III, 431 de serpentc chersydro : hic piscibus
atram Improbus ingluviem ranisque loquacibus explet : ex quo loco etiam
alia iu hauc comparationem traducta mox videbis. Ut igitur ibi explere in-
gluviem, sic h. 1. dictum est pascere ingluviem, fere ut alibi pascere ven-
trem. Silius autem satiare ingluviem dixit imitatione Virgilii lib. VI, 155
Jngluviem immensi ventris gravidamque venenis Alvum deprensi satia-
hant fonte leones. Malebat Valck. ad Theocr. p. 252 inter loca habere,
quae Virgilius retiactaturus fuisset. Schrader. varie teutabat locum : in lu-
cis. in silvis. ut apud Siliura XVII, 449, loco ex nostro expresso , est in
campis. Poterat et scriptum esse : Qualis ubi exiluit vel exultat coluher.
randus in xziio\iayiciC, narratio- illud intratur , primoque in li-
ne. Subeunt tamen alii in cae- mine. Egregie autem eum re-
sorum locum v. 467, et interea praesentavit: exsuliatj pro pu-
ex posterioribus ordinibus tela gnat. telis et luce coruscus aena,
e longinquo ingeruntur. Narra- h. e. armis, tliorace, clipeo et
lio inde in solo Neoptolemo sub- galea, aereis, splendentibus ; ut
sistit. V. 461 unde omnis Troia saepe apud Homerum kafiTtone-
f^ideri: illustrant intpp. ex Iliad. vog simili in re. Iliad. v, 341
V, 13. l4; etsi ipsa turris poe- oaas 8' a^sgdsv Avyri %aXKslr]
tae ex Iliad. cp , 526 sqq. nata koqv&cov «tto XajXTto^svacov.
essevidetur, ubi Hectoris fatum 471 — 475. Pyrrhus iuvenili
ex ea prospicit Priamus cum audacia exsultans comparatus
Troianis. Egregla autem cum cum serpenle sub vernum tem-
arte haec inserta sunt a poeta pus pelle exula e caverna prod-
ad rerum faciem variandam, eunte. Respexit locum Nicandri
quodetiamWartonoobservatum. Ther. 31 — 34, simul tamen ad
469 sqq. Expugnatur tandem Homeri duclum, sed ornatius et
regja per Neoptolemmn Achilhs cum varialione, Ihad. ;(, 93 —
f,, qui ipsas fores erat aggres- 95 'i^g Ss SQaxcov STtl %sirj OQS-
sus. Nam hoc est ante pestihu- GtSQog avdQa ^ivrjat Bs^QcoTicog
larti. ipsuni y h. e. ianuam, qua xajta cpaQ^aK {niala , noxia et
AENEIDOS Lia 11, 469 — 476 335
Frigida sul) terra tumidum quem bruma tegebal,
Nunc, positis novus exuviis nitidusque iuventa,
Lubrica convolvit sublato pectore terga,
Arduus ad solem, et linguis micat ore trisulcis. 475
Una ingens Periphas, et equorum agitator Achilli.\
472. TEGEBAT; 473. NUNC P. 474. TERGA A.
476. AcHiLLis A.
(SustuH distinctionem , quae erat post Qualis, vid. V. L. Ge, I, 303. Wei-
chert. ad Val. Fl. VIII, 463. et, quem ille laudat, Mitscherlich. in Obss. ad
CatuU. et Propert. p. 119.; post tegebat commate tantum interpunxi; di-
stinxi , Brunckium et cod. Medic. secutus , etiam post terga; in lucem au-
tem, eodem Brunckio auctore , iungo cum verbo convolvit. Repetitionem
voc. lucein bene defendit lahn. ad Aen. I, 315. Atque in eo ips( ' versatur
omuis haec comparatio , ut armis coruscans Pyrrhus conferatur cum fulgido
anguis, nova cute induta, in lucem prodeuntis splendore; quare facile
feremus quandam verborum redundantiara, plane iUam Virgiliauam, in his:
in luceni com>olvit , et arduus ad solem. Erit tamen fortasse etiam,
qui vs. 475. ita verba ordinet: Et arduus ad solem l. m. o. t. vid. V. L.
ad Ge. II [, 438. /rr.) 472 sub terram Parrhas. v. IV Georg. 43 et
Sil. VI, 150, et saepe. gelidum, sed correctura timidum Dorvill.
473 Tum pr. Hamb. cum aliquot apud Burm. conpositis alter Rottend.
et Leid. a m. pr. compositis sec. Hamb., quod non displicebat Heinsio.
Similis varietas III Georg. 437, ubi hic idem vei-sus rcpetitur. 474 cor-
pore Cod. Thuan. Macrobii V Sat. 5, perpetua variatione. sublato pecto-
ra tergo MS, apud Pierium; male. Georg. III, 426 anguis squamea con-
volvens subtato pectore terga ; hinc T<p convolvit terga, qui sit sublato
pectore , addi poterat ornate : Jrduus ad solem. 475 idem versus III
Gcorg. 439. _cf. Silius VI, 222. 223. 476 Peryphas, Peryfas, Perifas,
male in libris scriptum. [Achillis. Codices optimos si sequimur, facile
venenata , ut saepe, gramiua
paslus) e6v 6i xi iiiv xoXog ai-
vog, ^^i-iBQdaXeov 6s ^iSoQKSV,
ihaao^Evog tisqI xeirj {luhrica
cuiwuhii peciura) . ag"E%T03Q —
ovx VTiix^Qii'- At apud Virgil.
Pyrrlius non sustinet liostem
sed aggreditur. Porro in lucem
trahendum aut ad exsullat, aut
ad cotwoluii: utrumque j^arum
commode: v. Var, Lect, iumi-
dum, quoniam gramina pastus^
cjuilms novum vigorem sibi pa-
ravit, ut apud Nicandr. 33. 34.
at gramina mala pastus, eoque
succis venenatis repletus, ex
vulgari hominum opinione. Ap.
Nicandr. Tlier. 285 stisI x ' ho-
QioGciTO (poQ^r^g' at in Homero
sunt, ut modo vidinms, naxa
(paQiiana. Expressere liunc lo-
cum certatim alii, ut Statius IV
Theb, 95 sqq, Silius XVJI, 448
— 451. XII, 6—10. VI, 155
et passim alii. Comparandus
alter locus Georg. III, 437, 8, 9.
iisdem fere versibus.
476—478. Occurrit Periphas
apud Homerum, sed non hicj
Automedontis [Tcm^XaTOV , auri-
gae Achillis, saepius fit mentio.
{yirmiger Pyi'rhi, ait Serv. ; re-
cte, IVr.) Scyro , insula de
Cycladibus una , copias adduxe-
336
P. VIPiGILII MARONIS
Armiger Aulomcdon , una omnis Scyria pubes
Succedunt teclo, et flammas ad culmina iactant.
Ipse inter primos conrepta dura bipenni
Limina perrumpit, postesque a cardine vellit 480
Aeratos; iamque excisa trabe firma cavavit
Robora, et ingentem lato dedit ore fenestram.
Adparet domus intus, et atria longa patescunt;
Adparent Priami et veterum penetralia regum,
Armatosque vident stantis in limine primo. 485
nobis persuadebimus , utraque geiiitivi forma, et AchiUi et Achillis , usum
esse VirfJilium , ita tamen , ut eam rem totam ad aurium iudicinm sonique
elegantiu.n revocavcrit. Itaque Achilli scripsit adiuncto adiectivo tertiae de-
clinationis; sic, consentiente Mediceo, editur Aen. I, 30. et lll,S7.: iininiiis
Achilli. et VI, 840.: arinipotentis AchilLi\ similiter ad evitandum sigma-
tismum Ge. III, 91.: „Marf/\s cqui biiu«;'«'5, et magni cnrrus Achil//;" ubi
Medic. Achilles, superscripta i\ II, 275.: „exuvia5 indutwj Achil//;"
X, 581.: „Non Diomec?/s equo.s, nec cmrum cernis Achil//;" ubi male
Medic. Achiliis, alii etiam currus; vid. Q. V. VIIII, 2, d. Recte contra
nostro loco in libris, ut videtur, omnibus: agitator Ac/iillis; item XII,
351. adspirat Achillis , ubi Achilles iterum Medic. //>.) ^ll Acto-
medon et Syria, Schiria, Seria vitiose in libris. Autumedon Pompon.
Sab. omnes Medic. 478 succedunt inuro Servius inf. ad v. 723 , ubi et
ia MSS. et jlammam ad fastigia iactant. 479 correcta unus Leid.
480 proruinpit Menag. pr. praerumpit Venetus. a c. rumpit Wall. a
m. pr. 481 aurutos pr. Hamb. ferratos Voss. et iam Menag. pr. ex-
cissa Oudart. {excussa kXh. IFr.) cavabaC hongoh. { — 485. stantesMedlc.
IVr.)
ratPyrrlius, ab avo Lycomede
acceptas, cuius filia , Deidainia,
Pyirhi niater ex Acliille. conf.
lliad. T, 326 scjq. Odyss. X, 505
sq. Sed fabulani de Acbille apvid
Lyconiedeni latente Homerus
non babet. siiccdunl ieclo, li.
e. lores adoriuntur.
479—482. Jpse, P}Trbus,
quis dubitet: ex 469. 470 et
491. (vid. Q. V. XVIII, 2, e.
ff^r.^ diira liinina, ipsas fores
e dura niatcria , ilice , factas;
cas etiam pcr po.s/ci , et quidcm
aere obductos, ae/a/o.s , iiitcl-
ligo , quos i-ellil , movel, labe-
factat, a cardine , e cardine ut
emoveat, aniiititur. Nunc cnim
adbuc de conatu agitur. cf. 492.
493. Quintus Cal. X, 388 si-
niilibus fere verbis: '^'Slq\x,tp>av
h\ nvhjOL '&si)Y£V£og IlQia^oio
'A&Qoob iyxQi^i^fpd^hTsg vn a^-
(puo^oig TCiXeKSOGi ''Pij^ai Tel%ea
^iaKQa, nvXag 6' eig ovSag EQSt-
Gai &ai,Qmv s^eQvGavTeg. Tan-
dem perruptae et perforatae fo-
res laxata asscrum vel tignorum
coagmentorum compage: iam-
que cavatii rohora flrma , fores
roborcas, excisa iiahe, assere,
ct dedil , elFecit, fenesiram,
apcrturam , ingcnicm laio ore,
foramine, qiio prospcclus intra
atrium efficitur : 483.
483 sqq. Ad afTeclum baec
AENEIDOS LIB. II, 477 — 493 337
At domus interior gemitu miseroque tumultu
Miscelur; penitusque cavae plangoribus aedes
Femineis ululant; ferit aurea sidera clamor.
Tum pavidae tectis matres ingentibus errant,
Amplexaeque tenent postes, atque oscula figunt. 490
Instat vi patria Pyrrhus; nec claustra, neque ipsi
Custodes sufferre valent. Labat ariete crel)ro
lanua, et emoti procumbunt cardine postes.
487 clangoribus quatiior apud Burmann., sollenni varietate. — (488.
ardua Hafu. U. /f>.) 490 postes ex Probi sententia. postis alii, v.
Pier. posttsque et Witt. fin^unt ^'"en. et Leid. unus a m. pr., ut saepe
alibi. (vid. etiam Cort. ad Lucan. VI, b^b. JVr.) 491 neque ipsi Heins.
e Medic. et aliis. (sic etiam 2. 4. 7. //>.) Vulgo nec. (vid. Q. V. XXXII,
10. /Fr.) 492 subferre aliquot. proferre sec. Moret. 493 emoto
cardine Nonius apud Pierium, Hamburg. et ed. Ven. Sane utrumque recte
dicitur, etiam a poeta. v. exempla apud Heins. et inf. v. 610. VI, 382;
vulgatam tamen suaviorem esse puto. remoto c. Franc. ordine p. Blgot,
magna cuin arte traducta esse,
iam alii post Scaligerum vide-
runt. 485. Armali sunt, qui
V. 449. 450 memorabantur.
486 sqq. Proprie clamor, la-
crlmae, gemitus miscetur , qua-
tenus promiscue a pluribus vel
diversis fitj hinc, si quo in loco
Loc factum signiticatur, ut h.
1. in domo ipsa, domus misce-
tur gemitu , pro pedestri: im-
plelur. Mox cauae cum dilectu
positum epitheton respectu ha-
bito ad sonum. ululant exqui-
sitius quam resonant ; exemplo
Graecorum /3o«v in simili re,
V. c. Eurip. Troad. 29. Proprie
ululatus fit in aedibus cum plan-
goribus, qui resonant. Porro
versum 486 ex Ennii Annal. II
de Albac excidio esse translatum
Servius ad h. 1. notat. cf. iiif.
XI, 213 sqq. et Livius de Alba
I, 29. Quod malres famihas
errant , discurrunt, per tecta,
VlRGIl. TOM. II.
id ex veterum moribus tanto
magis ad aflectum, quod thala-
mo inclusae ahas latebant. oscu-
lantur postes (cf. Ovid. Met. XIII,
412. 413), (Valer. Fl. II, 168.
tf^r.) quippe ultimum vale di-
cturae , iamiam ab hoste abstra-
hendae. Apollonium IV, 26
iam Servius huc advocavit; et
Ariosti locum egregium (Cant.
XVII Stanza 13) Wartonus.
491 — 493. Vi patria. na-
T^og fov Karaei^svog aknrjv
Quint. Cal. XIII, 219. sujferre,
sustinere Pyrrhi impetum non
potuere nec claustra, h. e. fores
roboreae v. 481. 482 firmitate
sua , nec ipsi cusiodes , qui v.
485 et 449. adstant foribus,
pugnaturi. Burmannus mavult:
sujferre sc. se, sustinere se. arie-
teni nolim accipere propriej
quippe quod inventum Troianis
teniporibus serius est. cf. ad44l.
Sed de arietatione ct pulsatione
22
338 P. VIFiGILll MAFtONIS
Fit via vi : rumpiint aditus , primosque trucidant
Inmissi Danai, et late loca milite conplent. 495
Non sic, aggeribus ruptis quum spumeus amnis
Exiit, oppositasque evicit gurgite moles,
Fertur in arvafurens cumulo, camposque per omnis
Cum stabulis armenta trahit, Vidi ipse furentem
CaedeNeoptolemum, geminosque in limine Atri-
das. 500
VidiHecubam centumque nurus, Priamumque per
aras
Sanguine foedantem, quos ipse sacraverat, ignis.
Quinquaginta illi thaiami , spes tanta nepotum,
494 irrumpunt Hamburg., minus bene. rapiunt MS. Fabricii, bcne,
sed non h. 1. 496. 497 cum spumeus exit Jmnis et oppositas evincit
Hamb. pr., a manu interpolatrice, 497 eiecit Ven. erupit Macrob.
V, 5. trahit de g. Schetler. es. v. 499. oppositas evincit Goth. tert.
498 arma duo apud Burmann. tumulo ed. Vcn. 499 rapit Menag. pr.,
ut et alibi permutatur cum trahit. parat Hamb. sec. frementem Parrhas.,
quod praeferas post furens 498. 500 (jue abest Bigot. Atrides pr.
Hamb. 503 Q. intus th. Goth. pr., non male. spes illa legunt nonnulH
apud Pierium, et sic edit. lunt. spes quanta unus Pierii, ab interpolatore,
ampla Medic. Pierii , Gud. ed. Ven, cum Goth. sec. (etiam Paris. 3. /f>.)
alta Scheller.
ac concussione forlum ad arie- ykvz' l<p eQKta nvQu Eurip.
tis iiistar. 494. Rumpuiil ad- Troad. 481 sqq. 501. Cenlum
itus, faciunt sibi adituin ; at nurus latius dictuni , quinqua-
quanto potentius illud ! Tan- ginta enim erant fdiae , totidem
dem fores emotae sunt , irruunt Cliorum uxores seu nurus. 502.
Achivi. In toto loco ante oculos Ennia-
496 — 499. Irruunt, fluminis na illa apud Ciceronem Tusc.
instar exundantis, rupto aggere. Qu. I, 35 ex Andromaclia: O
V. sup. ad 305, ubihuius compa- paler! o palrial o Priaml do-
rationis semina in locis Homeri- mus — Vidi ego te , adstante
cisetLucret. : sedoriiatius omnia ope barbarica (ut hic v. 504)
Virgilius suoque more. Expendc Teclis caelatis laqiieatis, Auro,
singula. Jerlur ciimulo aqua cu- ebore , instructuni regi/ice —
mulata. v. sup. 105 insequitur Haec omnia vidi inflanimarier,
cumulo praeruptus aquae mons. Priamo i'i vitam evitari , lopis
[camposque per oninis Citm sta- aram sanguine turpari. Joedan-
bulis armenta tulit , Ge. I, 482. ^oii plus quam cruentantem. sa-
fVr.) 499.500. Ka\ xov (pv- crawerat , accenderat diis Pena-
xovQyov riQia^ov — roigSs 6' tibus. (Ceterum quam recte Vir-
s,l&oy oimaGiv Avzrj naxciGqjcc- gilius Aeuean auLs haec oculis
AENEIDOS LIB. II, 494 — 512
339
Barbarico postes auro spoliisqiic superbi,
Procubuere. TenentDanai, qua deficit ignis. 505
Forsitan et, Priami fuerint quae fata, requiras.
Urbis uti captae casum, convolsaque vidit
Limina tectorum, etmedium in penetralibus hosteni:
Arma diu senior desueta trementibus aevo
Circumdat nequidquam humeris, et inutile fer-
rum 510
Cmgitur, ac densos fertur moriturus in hostis.
Aedibus in mediis, nudoque sub aetheris axe,
506 fuerint Priami Oudart, fuerunt Fr.— ,. a m. pr. requiris trea
Burm. requires Witt. Voss. et Carisius Grammat. 507 uti Heins. repo-
Buit e Mediceo aliisqne melioribus. Vulgo ubi, (sic etiam Palat. et Paris.
12. 13. irr.) quod interpretamenti loco essepotest: uhi hic Ven. et Par-
rhas. casus Hamb. pr. coUapsaque vidit Schol. luven. ad Sat. X, 268.
508 mediis penetralibus et mediis in p. passim codd. apud Pierium, Heins.
et Burm., manifesta corruptela exquisitioris formae : medium in p. 'hostem'.
vide sup. I, 348, et suepe alibi. cf. Burm. in omissum in nonnullis. (me~
diis e Paris. 7. 9. 11. 12. 13. /^a) 509 senio Goth. pr. distincta
V^all. timentibus Rottend. sec. 510 nec quicquam Franc. cum al.
511 hac densos trcs Burm. moriturus fertur Oudart. ad hostes aliquot
Pierii codd. [hostes Medic. Wr.)
cernentem introduxerit , haud
dixerim. TT'r.)
503 — 505. Quinqiiaginta illi
thalami, illi tam magnifici ex-
structi, prostrati iacent. Ap. Ho-
merum II. f, 243 sunt in domo
Priami l^.Q^aXaiiot filiorum etXII
filiarum: sed poelae licuit laaec
6U0 more perhibere. thalami illi
6unt spes nepotum, h. e. ex iis,
qui eos inhabitabant , progenies
nata erat. Barharicum aurum,
h. e. Phrygium, ut saepe poe-
tae; et modo Ennius, quemMa-
ro expressit. (Vide vel Cerdam
et Guellium, quosque Burmann.
laudavit.) cf. inf XI, 769. 770.
Oqvyla aKvkEVfiara dixerat Eu-
rip. Troad. 18. de hoc ipso auro.
Nec in eo argutandum, quod
h. 1. verba Troiani illa suntj
utitur enim ille sermone Roma-
no, adeoque usum eius sermo-
nis sequitur. Petiere eum usum
Romani a Graecis, quibus Tro-
iani, et hinc Phryges, inprimis
dicti barbari. postes spoliis sii-
perbi , ornati, llomanorum no-
tissimo more. v. inf. VII, 183
— 186. (Ceterum vide, quae
de hoc appositionis gencre dixi
Q. V. XXXIII, 3, d. /r/-.) Te-
nent Danai , li. e. occupata ha-
bent loca, quae ignis nondum
pervadit.
506. 512. C£ Excurs. XI de
Priami nece. Tota narratio, in-
texta inprimis Politae caede,
egregia cum arte elaborata est
ad summam miserationem cum
horrorc: notatis scilicet cum di-
lectu et anle oculos positis iis,
quae in fato nmltis communi
propria tamen inprimis essent
22 *
340
P. VIRGILII MARONIS
Ingens ara fuit, iuxtaque vetemma laurus,
Incumbens arae atque umbra conplexa Penates.
Hic Hecuba et natae nequidquam altariacircum,5l5
Praecipites atra ceu tempestate columbae,
Condensae, et divom amplexae simulacra sedcbant.
Ipsum autem sumtis Priamum iuvenalibus armis
Ut vidit. Quae mens tam dira, miserrime coniunx,
Inpulit his cingi telis.? aut quo ruis.^ inquit. 520
Non tali auxilio, nec defensoribus istis
Tempus eget; non, si ipse meus nunc adforet
Hector.
Huc tandem concede; haec ara tuebitur omnis,
513. FUIT; LAURUS I. 523. OMNIS :
515 altaria cingunt Goth. tert. 517 sedebant Heins. iterum re-
duxit vetustiorum codd. etiam Pierianorum auctoritate ; et recte idem Bur-
mannus monet convenire tw altaria circum et condensae. Vulgo tenehant,
quod cum multis aliis (in quibus 3. 7. 9. Wr.) Medic. a m. pr. habet et
Ge. Fabricius ex Ovid. XIII Met. 413 defendere volebat. [tenebant est
prior , sedehant altera Medicei lectio ; illud praefert Wakef. ad Lucret.
VI, 899. IVr.) ferehant alter Moret. 518 iuvenalihus Heins. cum
Medic. et aliis melioribus , etiam Pierii. (quo acceduntParis. 2. 3. 10. /f>.)
Vulgo iuvenilihus, (ut Palat. Wr.) at poeta rarius sequi debet. 521 non
def. Montalb. def. astis Menag. pr. 522 meis Montalb., male, v. J, 232.
III, 489 Burm.
huic seni et summopere mise-
randa. Commendat eum, quod
herois personam grandaevus ad-
huc servatj ubi vidit fores con-
vulsas et deiectas, armat se ;
revocatur tamen ab uxore , et
supplex sedet in ara.
512. Graecis poetis erat ara
lovis Hercei (z/iog 'EqksIov) in
atrio aedium Priami, Iv avkrj'
eam aram Virgilius in implu-
vium, si interiora doinus ita ap-
pellare licet, transtulit, ?uu/o
sub aetheris axe , sub aethere,
subdio, ut Penatium ara essetj
propius hoc ad Romanuni mo-
rem. v. Excurs. memoratum XI.
— 513. Notabis morem, aras
sub arbore poni solitasj aUbi in
media area. — 517. Sedebant
Usxevovaai. unde 523.haec ara
tuehilur^ iuie tneTELag. — at se-
debant nequicquam, nullum fru-
clum sahitis e loci sanctitate ha-
biturae. — praecipiles, devolan-
tesad locatuta. — (5l8.Jpsu?n
Fria??ium, vid. Q. V. XVIII, 3,
c. IFr.) 519. Me?is diruy quae
dira, male ominata, abominan-
da consilia agitat. (^quae ine?is,
qui furor; Catull. XV, l4.:
„Quod si te mala mens furor-
que vecors In tantam impulerit,
sceleste culpam." vid. Bentl. ad
Horat. Epist. I, 2, 60. /T)-.) —
522. cg^i , non locus est. («o«,
si T?i. a. H. „Subaudi : p o s s e t
defender e." Sic recte Ser-
AENEIDOS LIB. II, 513 — 532 341
Aulmoriere simul. Sic ore effata, recepit
Ad sese, et sacra loiigaeyum iii sede locavit. 525
Ecce autem elabsus Pyrrhi de caede Polites,
Unus natorum Priami, per tela, per hostis,
Porticibus longis fugit, et vacua atria lustrat
Saucius. likim ardens infesto vohiere Pyrrhus
Insequitur, iam iamque manu tenet, et premit
^ hasta. 530
Ut tandem ante oculos evasit et ora parentum :
Concidit, ac multo vitam cum sanguine fudit.
527. HOSTis P.
524 Vel m. Parrhas. qfata plures Burm. 525 '«'^^«^^«"l.p"?- /"
abest Excerptis Burmanii. et Goth. tert. a sede Bigot, ( — 527. Addidi
in flne huius vs. comma , ut haec per tela, per hostes lungantur cum
yerbo elapsus; feci hoc maxime ob vacua ab h o stibus quoque ama;
et ita etiam in Mediceo distingui vidco. IFr.) 528 juit duo Bur-
mann., ut forte alibi. fuglens vacua^&hot. 529 ^nfecto sec. Moret. et
ed. Dan. Heins. infausto Menag. pr. infesto in vulnere Oblongus Piern,
saucius enim erat Polites ; quod ferri posset. 531 epasit et ante p. qui-
dam Pieriani, e glossa. 532 et vitam multo Wall. fundit plenque
vius; verbum ex substantivo
dejensoribus repetendum. Wr)
525. sacra sede, ara, v. 513. et
altare, 515.
526. Po/iVes inter Priami filios
iam exllomero notusj celeritate
pedum insignis slatim Iliad. /3,
791. memoratus idem inter pu-
gnantes. Eius fllium, Prianmm,
videbimus inter Aeneae socios
inf. V, 564. De Polilae cacde
v. in Excurs. XI.
528. PorUcihiis loiigis. Si
Homerica et non sua potius (.em-
pora sequutus est, aXd^ovGav
expressit, quae ctJAijv ab utra-
que parte ornabat. Mox Insirat
h. 1. discursu, et vaciia cum di-
lectu, ut significet Troianos iam
fuga dispersos, conf. Burmann.
ad Val. Fl. IV, 21. — 529.
infeslo vulnere insequitiir , in-
feste, hostili more, ut vulnus
inferat; sed alterum multo ma-
gis poeticum , rulnere infeslo.
At vulnus de telo h. 1. post alios
accipit Burm.; ut sane saepe
vulnus reddi potest. cf. inf. VII,
533. X, 140. XII, 376: scil.
quando de lelo ita agitur, ut
vuhius ab eo factum simul me-
moretur. premit Jiasta , exqui-
sitius quamtransfigit. cf.IX, 330.
(Tac.Hist.IV,2.: „paucoserum-
pere ausos circumiecti presse-
re. " Sed is non dubito quin
scripserit percussere ; pressere
natum e pcussere. Frustra illud
pressere ex Anual. XIV, 5- de-
fendunt. FTr.) Vro])T\e premit
hastani is, qui eam infigit, ad-
igit, £QH86^tvoq. Polites igi-
tur vulneratus a Pyirho fugit,
Pyrrhus inscquitur, novum vul-
342
P. VIRGILII MARONIS
Hic Priamus, quamquam in media iam morte te-
netur,
Non tamen abstinuit, nec voci iraeque pepercit.
At tibi pro scelere, exclamat, pro talibus ausis, 535
Di, si qua est coelo pietas, quae talia curet,
Persolvant grates dignas, et praemia reddant
Debita, qui nati coram me cernere letum
Fecisti, et patrios foedasti funere voltus.
At non ille, satum quo te mentiris, Achilles 540
533 in deest sec. Menag. Hamburg. sec. et Parrhas., quod et ipse ab-
esse maliin. (at vid. Q. V. XIIII, 5, c. ff^r.) viedia iam in pr. Moret., vide
sup. 508. 535 Ac tibi ed. Vea. Et t. Voss. fro scelere tanto pr.
Ilamb. 536 si qua coelo Bigot. si qua coelo est Dorvill. in coelo
Leid. est pietas coelo q. t. curat. Menag. pr. curent Medic. et Parrhas.
539 /. vulnere v. Ven. Parrhus. sec. Hamb. et Goth. pr. sanguine Bigot.
a m. pr. Dorvill. et Wall., (etiam Alb. ff^r.) quae sollennes sunt aut aber-
rationes aut interpolationes. Posterius quidem uon displicere video Bur-
manno ad Antholog. Vet. Lat. pag. 338, nec, quod ad sensura attinet, dis-
sentias; sedfunus haud dubie exquisitius poetaque dignius. Fecisti, pa-
trios f. nt V. sec. Moret. vultos Medic. pro voltus, v. Heius. 540 a quo
te Reg.
nus illaturus, et iam in eo est,
ut eum attingat hasta; cum Po-
lites e vulnere accepto concidit.
(Haec cum Polites — concidit
oniissa maliin. //>.) \i\ 531. 2.
niiseratio ad sunimum aflectum
adducta : quod concidit ille in
parentum conspcctu.
533 — 543. Media morte^
praesenti mortis periculo. ahsti-
nuit exquisite, continuit se. 536.
pielas , oTtig ■&s(ov , li. 1. respe-
ctus ac miseratio eius, qui in-
digna patitur. grales li. 1. poe-
na: et sic praemia frequentius.
palrios foedastl Junere vullus,
gravissimis verbis et atroci spe-
ctaculo accommodatis. lle fu-
nebri pollui et contaminari ho-
mines , rehgiosa erat opinio ; et
adsperso eius, qui caeditm-,
cruore loedatur, cruentatur,
ahquis. h. 1. ipsi vullus, tantum
non adspcrsi et contaminati y^-
iiere , caede , sanguine. {^Junus
per cadaver interpretatur Ser-
vius.) l'orma versus 540 ^^
nvn ille sqq. illustratur a Biu--
manno ad Anthol. Poet. Lat. p.
338. in hosle exquisitius quam
in hostem. v. Drakenb. ad Liv.
XXVJII, 43, 8. (Heusinger. et
Beier. ad Cic. Ofl'. 11, 18. fFr.)
Pvespicit autem redditum Pria-
mo cadaver Hectoris Ihad. extr.
iura Jidemque supplicis, ro oSlOV
rrjg lyiszsiag, sanctitatem supph-
cis, nam de /ide propine dicta
et supphci data h. L agi nequit:
sed es>tjides quam supplex ha-
het in rehgione eius, cui sup-
plex fit. Tum supplex injidem
alicuius h. e. Luteiam venit :
debetur itaque ei incolumitas.
Nunc Jides est id , quod alter
facit aut facere debet, propter
AENEIDOS LIB. II, 533—550 343
Talis in hoste fuit Priamo ; sed iura fidemque
Supplicis erubuit, corpusque exsaugue sepulcro
ReddiditHectoreum, meque in mea regna remisit.
Sic fatus senior, telumque inbelle sine ictu
Coniecit; rauco quod protinus aere repulsum, 545
Et summo clipei nequidquam umbone pependit.
Cui P} rrhus : Referes ergo haec , et nuntius ibis
Pelidae genitori. IlU mea tristia facta,
Degeneremque Neoptolemum narrare memento.
Nunc morere. Hoc dicens, altaria ad ipsa tre-
mentem 550
542 exhibult Bigot. que abest a nonnullis Pierii, Heina. et Biirmann.
543 recessit Parrhas. 544 fatur Bigot. et Leid. un. 545 Proiecit Par-
rhas., quod admodum se commendat, ut hoc verbo irritum ictum notet,
yel Burmanno iudice. (nulla est liuius codicis auctoritas , nec ferri potest
proiecit ob ea, quae sequuntur: rauco quod pr. a. repulsum. JVr.) re-
pulsum est Puget. Parrhas. et ed. Ven. cum Goth. tert. sepultum et se-
puhum est e suis codd. laudat Pierius , unde Gifanius faciebat repultum,
antique pro repulsum ; male, v. Burmann. 546 E summo Vratisl., ut du-
dum ipse malueram. et non citat Lutat. ad Stat. I Tlieb. 377. (Ex sum-
mo edidit Wakefiehl. ; et ita ipse scriptum malim ; defendi tameu vulgata
potest, vid. Q. V. XV, 6. Versus tamen proximus 544., a Lthnio hanc ob
causam laudatus, nihil valet ad tuendam vulgatam. IFr.) repellit alter
Hamb. 547 Cam P. tertius Moret. tum sec. Moret. 548 illic Zu-
lich., et mirum veteres illi pro adverbio h. 1. accepisse, Sic Donatus et
Servius. fata sec. Moret. Sprot. et Donat. ad Terent. ap. Heins. dicta
Nonius in triste. Sed v. not. 550 Hoc Heins. consensu codicum, etiam
Pierianorura; vulgo haec. (ita Palat. et IL 12. 13. Wr^
fidem ab alio in se positam. se- qua aes clipei induclum erat.
pulcroy ad sepulturam. in mea Sin aeream clipei superficiem
regna, iu regiam. Sequutus fuisse malis, dicenduni est, ha-
est nostrum SenecaTroad.1103. stae aciem aes penetrasse qui-
544 — 549. Sine ictu, quod dem, sed impetu debilitato hae-
vubius non faceret , non pene- sisse , nec ulterius provectam.
traret; sed perforato corio, quo Saepe de ictu imbelb taba apud
scutuin erat inductiun, ( nam Homerum, v. c Hiad. y, 347
mox, pependit) ab aere resili- sqq. et de Aenea cbpeum Acbil-
ret. xw(pov piAog dixit Hom. bs feriente Ibad. i>, 267 sq. tri-
Ibad. A, 390. rauco aere, aereo siia facta , atrocia b. 1. (narra-
clipeo, qui percussu raucum, re Neoplolenium degenerem, ut
surdum, sonitum edebat — et, apud VelL Paterc. II, 29.: Sed
nequicquam, sinc ellectu et vul- operis ?noduspaucis eum — Pom-
nere: etsi Serv. per /zore, inter- peium — narrari iuhet. IVch^
pretatur. pependit in cbpei Mox de sarcasmo ex Homero
pelle, ut Buim. (Male Servius) ducto: Referes ergo haec etc.
344 P. VIRGILII MARONIS
Traxit el in mullo labsaiitem sanguine nati,
Inplicuitque comam laeva , dextraque coruscum
Extulit ac lateri capulo tenus abdidit ensem.
Haec fmis Priami fatorum; hic exitus illum
Sortetulit, Troiam incensam, et prolabsa viden-
tem 555
Pergama, tot quondam populis terrisque superbum
Regnatorem Asiae. lacet ingens litore truncus,
553. EXTULIT, ABDIDIT,
551 laxantem Ven. pr, Hamb. et Gotli. pr. 552 imjpleuitcjue sec.
Hamb. coma Gud. a m. pr., non male, si laevam iegas cum Burmanno.
553 scapulo Sprot. a m. sec. et W^itt. (et Alb. JFr.) addidit idem cum
Goth. sec. (et Alb. JFr.) 554 Haec Jinis v. Gell. XIII, 20, et Heins._ ad
Aen. III, 145. {Haec f. an habeant codices, non indicat Hcinsius ; ut igitur
sua huic lectioni constet fides , sciendum , eam exstare in Medic, Paris. 2.
3. 4. 12. et utroq. Lips. JVr.) Hic j. duo Goth. (et Alb. Jf^r.) Gell. XIII,
20: sed in illo quoque itidem T^ergilii versu: Haec ftnis Priami fatorum,
si mutes et, hic finis, dicas, durum atque absonum erit respuentque au-
res, quod jnutaveris; sicut illud contra eiusdem J^ergilii insuavius fa-
cias, si mutes: Quemdasfinem, rexmagne, laborum; nam si ita dicas,
quam das finem, iniucundum nescio quo pacto et laxiorem ^ vocis sonum
feceris. lam ad suum quisque aurium iudiciura de hac subtilitate statuat.
Hic f. Priami, hic fatorum exitus Franc. hac exitus illum forte tulit coni.
Heins. 555 et lapsa aliquot apud Burm. 556 populis quondani Par-
rhas. et Wall. (Wakef. distinguit: terrisque superbum; Regnatorem
Jsiae! vid. Not. JFr.) 557 aequore pro //^ore Dorvill., Burmannus
coni. limine sc. regiae. Non est soUicitanda bona lectio, quam confirmant
Manilius et Seneca. v. not.
vldendus est Poplus ad Iliad. clare compositum; simplex ta-
XIII Obs. 31. men et obvium, sed uiagnifice
550 sqq. (Seneca expressit ornatum. Placet non mijms il-
Troad. 44 sqq. nhi Aeacidae re- lud de Aclnlle apud Ovid. Met.
tinendum). In ipsa ara, e qua XII, 615. 616. lam ciiiis est, et
surrexerat hastani immissurus de tam magiw restal Aclulle Ne-
Priamus , tamquam victimam sclo qiiid , paiuam quud non
inunolavit Priamum Neoptole- hene compleat urnam. Sententia
mus. implicuit comam , ergo inde a nmltis exjiressa. sortef
cum ceteris aimis v. 509 sq. fatali necessitate abslulit. Serv.
galeam non sumserat. extulit Asiae, magnae saltem partisAsiae,
ensem , non , vagiua extraxit, minoris. v. Strab. XIII pag. 875
monet Burmannus: sed sustulit, A. icgnalorem populis , pro po-
intentavit. Versu 529. 530.//«- pulorum : (Similes compositio-
sta utcbatur Pyrrlmsj cum emi- ucs vitl. coUeclas ad Tibull. IV,
nus peterel Politen. 1, 115. IVch. — ubi vid. etiam
554 — 559. Epiplionenia ad Bacli. ///>•.) nisi melius est, re-
connniserationis aircclum prae- gnatoreta Asiae , superhum lot
AENEIDOS LIB. II, 551—562
645
Avolsumque humeris caput, et siiie nomine corpus.
At me tum primum saevus circumstetit horror.
Obstupui ; subiit cari genitoris imago, 560
Ut regem aequaevum crudeH vohiere vidi
Vitam exhalantem ; subiit deserta Creusa,
558 ai>olsumque Gud. cura Medic. abscissumque Oudart. et Leid.
uiius ; sed atrocius avulsum. v. Buim. 559 Ut me Menag. sec. cum
primum quatnor Burm. at mecum p. Witt. error Hngen. 561 funere
Oudart. et Parrhas. a m. pr. v. sup. 539. 562 suhit et multi Picrii, Ilein-
sii et Burmanni. Cur vero ante Suhiit maiore distinctione seutentium iugu-
leut vulgo editiones , nou video ; itaque eam mutavi.
populis terrisque pro vulgari,
tenentem terras. (liaec explica-
tlo alteri praeferenda , ut sim-
plicior, probata etiam lahnio ad
X, 476. JVr}j iacet ingens lil-
tore truncus. Scilicet insepul-
tum proiectum fuit Priami cor-
pus. Hoc alii simpliciter nar-
rant, nulla appoaita loci notio-
ne; praeter Quintum XIII, 241.
244, Seneca Troad. 54 sqq. Au-
son. Epitapli. 23, quod ex nostro
adimibratum est. Eui-ip. Troad.
1313. Ev ds IlQLaiis, TlQLaiie,
— Kzaq)og, acpiXog, axag ifxag
aiarog eig. Adiiciunt alii littoris
notionem, ut adeo corpus ab
Acliivis ad littus tractum, et illic
relictum sive capite fuerit, utPom-
pon. Sab., quae unice vei-a in-
terpretatlo, obvia eadem in Ser-
vianis; unde etiam inlelligitur,
ad Pacuvii tragoediam poetam
respexisse; quamquam locus, qui
ibidem adscriptus fuerat, exci-
dit. Nisi forte fuere verba illa
Ennio ab aliis tributa Tusc. Qu.
I, 44 \Heu^ Reliquias semiassi
regis denudalis ossihus Tetra
(nam sic cum Davis. legendum)
sanie delihutas foede divcxarwr.
Sed imitationem notarunt viri
docti ex Manil. IV, 64. 65 Pria-
mumque in littore truncum, Cui
nec Troia rogus , et Seneca ex
lioc eodem loco Troad. 140 ma-
gnoque lovi victima caesus Si-
gea premis littora truncus, Lit-
tus de Troia , tamquam littorali
plaga , accipere, durum arbi-
tror. Quod Servius addit, Pom-
peii tangere Listoriam Virgilium,
lioc eo dumtaxat pertinet, quod
liuius loci maior ac suavior ali-
quis sensus esse debuit Piomanis,
qui Pomjjeii simile fatum memo-
ria lenerent. sine nomine cor-
pus, sine nota, quo agnosci pos-
set, quatenus sine capite et vul-
tu erat. (Valer. Fl. IV, 184.:
„quibus adverso sub vulnere
nulla lam facies, nec n o-
men erat. " TVr.^
559 sqq. Hic artem poetae
agnosce. Piiami casu conspecto
palris Ancbisae reminiscitur.
Quis Aeneae in patrem, omnino-
que in suos , pietatem nunc eum
rerum cardinem fore expectabat,
quo narratio ad id, quod rerum
caput eral , Aeneae discessum,
converteretur? Et quam accom-
modata liaec Aeneae peisonae!
ct quam apta ad studia nostra
aniujosque in virum tam eximiae
pietatis convertendos ? ( — 560.
346 P. VIRGILII MARONIS
Et direpta domus, et parvi casus luli.
Respicio, et quae sit me circum copia lustro.
Deseruere omnes defessi, et corpora saltu 565
Ad terram misere aut igiiibus aegra dedere.
lamque adeo sup^r unus eram: quum limina
Vestae
567. [lAMQ.
563 ut d. codices ap. Pier. et deserta alii ap. eund. 564 Despicio
Oadart. me circum Ileius. e codd. ut moUius ; vulgo circum me. (ita soli
ex Ileinsii libris Montalb. et Hamb. pr. ; qui positus iuiuria probatur San-
tenio ad Ter. Maur. p. 261. ; vid. V. 1.. ad XI, i!98. fFr.) lu Wall. a m.
pr. (juae sit rerum jiii/ii copia. 566 dederunt Bigot. 567 Vcrsus
hi XXII usque ad v. 588 ab omuibus Pierii, Ileiusii, et Burmanni codd.
aberant, excepto Menag. alt. , in quo recentiore manu erant adscripti, ad-
dita subscriptione : Ista metra nun sunt de textu. In nounullis ap. Bur-
maununi (uon iu omnilnis libris , ut Catroeus iactat) uon hic sed initio Ae-
ueidis exarati reperiuutur. Neque hos versus Serviiis, Douatus et Pompo-
nius interpretautur. Desunt etiam iu edd. uonnullis autiquis , sed paucis.
E Codicibus unum Dorvillianum , nullius auctoritatis codicem , Burmannus
memorat, in quo illi legebantur. At e nostris Gothanis primus et secun-
dus eos exhibent , ut et Bongars. alter in Excerptis Cortii et Vaticani non-
nulli , sed omnes recentiores. v. praef. Bottarii ad Fragm. Vatic. p. VIII.
lam Los versus Virgilianos esse, non est, quod dubites , si eorum indolem
et numerosam veuustatem exquiras. At relictos mox ab ipso vel ab aliis
resectos esse necesse est. lu Dorvilliano adscriptum erat: Tucca et Varus
(I. 'S&i\\x^) detraxerunt haec Tirgilio carmina , ijuum emendarent hunc
lihrurn iussu Octafiajii (cf. Vitam Virgilii c. 14. 15). Similis^ nota in aliis
quoque occurrit , ut in Brunckianis. Etiam in Hamb. sec. et in Guelpherb.
uno, quod in Excerptis Cortii notatum video , similis uota occurrebat; ad-
dita ratione: Sed Tucca et Varus hoc (quod Aeneas Helenae manum in-
ferre volebat) non competere stilo heroico , quia turpe esset viro jorti in
mulierem manus iniecisse , illcs subtra.xerunt. Hausta videntur haec ex
Servio, quem v. ad v. 592, ubi additur alia caussa, cur subLiti fuerint, quod
coutraria his (et sup. versibus 310 sq. ium B.) dicantur Aen. VI, 510 sqq.
Quod quidera pauUo gravius, alterum vero levissimum est argumentum;
non enim indecorum videri Aeueae , quod Helenae , omnium malorum caus-
sae, conspectu, pauUo gravius exarserit, si penitius rem inspicias , facUe
inteUigas. Neque sine iis versuum 5P9. 592. 594. 595 sententia coiistat.
Si tamen sublati fuere ii versus , Tuccae et Varii iudicio , aut forte ipsius
snhiil geniloris imago , vid. cesse est, supra v. 458. 460 sqq.
Heyn. Not. ad X, 824. PTr.) incendio iani per regiam Priami
563. Direpta donius , in prosa, sparso desiliunt alii in terram,
direptio domus meae animo ob- alii dum vircs ad fugani capien-
iiciebatur, quasi iam facta. ca- dam deficiunt, igni absumuntm-.
sus luLl: quid lulo accidere corpora aegra , quia (/<yt;.v,si pu-
possit. Mox 564 copia docte gnando , exhausti viribus.
pro copiis; notant Grainmatici. 567 — 574. Sequuntur verss.
cf. Burmannus. 565- Aeneam c XXII a codicum parteexulantes,
turri pugnantem meminisse ne- quos nairant a Tucca et Vario
AENEIDOS LIB. 11, 563 — 574 847
Servaiitem et tacitam secreta in sede latentem
Tyndarida adspicio; dant clara incendia luccm
Erranti, passimque oculos per cmicta ferenti. 570
llla sibi infestos eversa ob Pergama Teucros,
Et poenas Danaum, et deserti coniugis iras,
Praemetuens, Troiae et patriae communis Erinys,
Abdiderat sese, atque aris invisa sedebat.
573. Eriismys,
Virgilii, cum iu eius autogiapho essent espuncti, melioribus nondum sub-
stitutis, mirandum hoc non est, quod senteutia sme illis versibus constare
neuuit, cum sublati quidem illi, non autem totus locus immutatus nec in
expunctorum locum ulii repositi sint, nec repom potuermt. In Servio P.
Dauielis leguutur haec ad v. 566 : Fost hunc versam versus Juerunt,
auos Tuccaet Farus obliti sunt , ut in poematis recensu sive casu , siye
alia de caussa, forte, quia in poetae autographo crantm margme scripti
«missi fuerint. Enimvero panno iUi assuto parum hdei haben POtestJ et
videtur oblai sunt prave pro omiserunt Axctnm esse. Defenderunt hos ver-
sus multi ap. Burmann. suo quisque more , quos vide; mpnmis C^rupan^
Quaeslionem Virgilianam super h. 1. ct cum iis Trappium ad _h. 1. {^on
erat silentio praetereundum , exhibere hos versus m ordme scriptos perve-
terem codicem ms., Palatinum. Virgilii esse hos versus , si ndul ahud,
uexus declarat, qui, illis subkitis, ipse tolhtur; quamquam hoc negat lah-
nius, parumhrmis usus argumentis ; quae, ne sim copiosus, nolo smgula
refutarejid unum monere satis habeo , detractis his versibus, _ versum
589 non per Tum, quod e codd. deterioribus revocari posse lahnius exi-
stimat, multo etiam minus per Quum , quod tamen et ipsum ^en posse
ideml.putat, adiungendum fuisse supenonbus , fcd per Hic-^ ^FO^i' J"
harump^articdarumtim cognitam habet, facile mtelhget. Quare sub ati
smt hi vss. a Tucca et Vario , nolo uunc quaercre ; si repugnantia sapra
commemoratacausafuit, tum multa etiam alia aut mutanda aut omitten-
da eranf vid. Q. V. XXXX, 2. Recte vero Wunderl.: „Accidere potuit
Virfailio poetae , quod historicis praechirae hdei accidisse constat, ut in re-
bus , c diversis fontibus haustis , quas duobus vel plunbus locis attigerunt,
sibi discrepareut." Quae quum ita sint, liberavi hos versus uncis , cjuibus
eos superiores editores inch,seruut. Et par est , Virgihum sequi malle,
quam Tuccam et Varium. //>.) lumina e^.lnnt. ^^■^■^« ^°"^,"^- ^^i^l^^"'-
sec. uaste et vastae aliquot ap. Burm. {quom Serv. Dresd. J^r.) 568^a-
cUa Voss. 569 Tyndaridem ed. Ven. 510 J>er c. ^«^«^'/J- Yf^-
ifurenti Serv. Dr. TFr.) 571 obuersaquc P. ed. Ven 572 Et Da-
naum poenas vel poenam alii ap. Burm. [Et D. poenamScry. Dr. fP r.) Et
V. poenas deserti et Goth. sec. 573 Praemetucns Heius. , cum melio-
ribus. Vulgo permetuens. (ut ipse Pakt. apud Ambrog. JPr.) P^^riae^-
ob iras Goth. sec. (Scripsi Erinys; vide V. L. ad vs. 337. JFr.)
574 Jrgis MS. in Servio Dan. et Goth. sec.
recisos v. V. L. De Helena ab Pix clecu?nae super poHiones
Acliivis recuperata v. £xc. XII erant. ^rch.) Eirand; ergo
ad h. 1. ^uper unus eram. olc6- Aeneas iam de lurn vel tecto
&nv Homericuni, ut Iliad. X, regiae desiluerat , et per regiam
401. (Tac. Hist. I, 20.: ^^ ^/^ errabat vacuam , ut sup. v.
348 P. VIRGILII MARONIS
Exarsere igiies aiiinio; subit Ira cadenleia 575
Ulcisci patriam, et sceleratas suniere poenas.
Scilicet haec Spartam incolumis patriasque Mycenas
Adspiciet? partoque il)it regina triumpho, 578
578. Adspiciet, triumpho?
579. CONIUGIUMQUE, DOMUMQUE, PATRES, NOTOS-
QUE YIDEBIT,
575 ignis diio Biirm. 576 an : sceleratae sumere poenas h. c. de
scelerata? ut nialim , iuf. 585 merentis sumsisse poenas. (sed yid. V. L.
ad eum vs. , et Not. ad hunc. /f^r.) Et sic iam Valesium coniecisse docet
Cuningli. lude a 577. 578 XII versus stellulis uotati suut in splendidissi-
ma editione Parmensi Bodoniauis litterarum typis exarata, tanquam Oram-
matici alicuius acumiui debiti, cum decem superiores et Marone digni esse
et ad sententiam necessarii videantur. (Versuum sequentium , si lorte vs.
579. excipis , praestantia per sese suum prodit auctorem. fVr.) 578 re-
gnata tr. MS. in Serv. Dan. cum Goth. sec. , sed v. Burm. 579 patris
alter Menag. (Num igitur pareutes Helenae superstites eranl? Sed
pater eius quum lupiter perhibeatur, quomodo hunc illa rursus visura dici
potest ? Leda autem mortua erat , quod ex Odyss. XI, 298. discitur ; nec
Tyndarus , quod ex Homeri silentio certissime coUigi potest, adhuc in vi-
visfuit. At proclive est, corrigere dom. patris, quod iu alt. Menag. re-
peritur; sed quominus iia poetam scripsisse putcmus , prohibet quod vs.
577. legitur patriasque Mycenas. Ac si poetam a vulgari opinione h. I.
recessisse dicas , ut sit iuterdum, non licuit hoc in re oumium notissima
et in verae historiae parte habita. Nonne vero iusulsum, in consalutatione
propinquorum t u r b a m II i a c a m commemorari ? At egregia omuia , si
versura 578. excipit 580.: „partoque ibit regiua triumpho, Iliadum turba
et Phrygiis comitata miuistris." En tibi iam perlectam victricis quasi et
triumphantis reginae imagiuem ! Denique haec omnia spectaut ad ca, quae
Spartae obventura essent Helenae; unde vides, quam absurda sit coniu-
gii, i. e. coniugis, mentio ; quem illa non post, sed ante reditum vi-
sura esset; neque vero hunc statim, quum redderetur , Iliadum turba
et Phrygiis comitata ministris visura erat. Abeat igitur ine-
ptissimus versiculus , unde irrepsit ! Quem vix vereor , ne coniectura nos
fallat, si efllctum putabimus ad similitudinem Aen. XI, 269. sq. : „Tnvidisse
deos, patriis ut redditus oris Goniugium optatura et pulcram Calydona vi-
derem!" Wr^
528. iiwisa , abdita. Sic me- nae per scelus exaclae , alienum
lius , puto. a loco est. (Melius interpreta-
575 sqq. Sequentia ex Euri- beris poenas sceleris. TVch. —
j)ideis cxpressa in Oreste V. 1132 577. Spariam — Mycenas \. q.
sqq. Exarsere ignes aniino T^ro sinipliciter patriani^ neque
vulgari aninius ira exarsit. su- liaerendum in hac compositione;
hit ira\\. c. impetus cx ira, ut cf. I, 654. : „Ornatus Argivae
ulciscerer excidium patriae. sce- Helenac, quos illa Mycenis
leratas poenas , paullo insolen- Extuleratj" at proprie nec Ai-
lius, i)ro, poenas a scelcrala fe- giva illa erat, nec Mycenis
miuasurntas: nam , ut sint poe- Troiain venerat. //^r.) 619. con-
AENEIDOS LIB. II, 575 — 586
349
Illaduin lurba et Phrygiis comitata ministris? 580
Occiderit ferro Priamus? Troia arserit igni?
Dardanium toties sudarit sanguine litus?
Non ita. Namque , etsi nulkim memorabile nomen
Feminea in poena est nec habet victoria laudem,
Extinxisse nefas tamen , et sumsisse merentis 585
Laudabor poenas; animumque explesse iuvabit
580 et deest nonnulHs. 581 ferro Priamus Goth. sec. ferro ut P.
Menag. ferro Priamo ut tres Biirni. , alius /. Priamus ut. lleg. ferro
pro Priamo ut Troico. luntiua a. ignis. 582 sudaret vel sudari Reg.
sudavit al. in Serv. Dan. Porro Heiusiiis post Vales. coni. undarit , quod
valde arridet. sed v. not. et Drakenb. ad Sil. II, 455. Dardanio unus
Guelph. in Exc. Sax. Bardaiiidum alius. 584 hahet haec quatuor
Burm. et Serv. Dan. cum Goth. sec. , (ctiam Serv. Dresd. JVr^ male.
585 tanti et s. ed. Ven. merentes alter Menag. cum MS. in Serv. Dan. et
sic explicat merentis Ileinsius. Enimvero vide annon malis poenas sum-
sisse merentis exquisite pro a merente. (retinui merentis , quod etiam
apud Ambrog. et in Serv. Dr. exstat ; ita tamen , ut accusativum esse sta-
tuam ; diversa enim haec suut : sumere ah aliquo , et sumere rem alicuius.
'E.t merens , passive positum , antique dici videtur; similiter Laerium Gell.
XIX, 7. locutum refert curis intolerantihus pro intolerandis\ et ita Tacit.
Annal. III, 45. : „intolerantior servitus iterum victis." vid. etiam Gro-
nov. Obs. I, 14. Ex alio genere sunt vertens, volvens , praecipitans , cet,
Merentis secundum esse casum volunt etiam Garaton. ad Cic. Orat. pro
Mil. p. 248. ed. Orell. et lacob. in Disquisit. Virg. P. I. p. 14. IFr.)
586 animum expressisse ed. Ven.
iugium , coniugem prislinum.
paires f parentes. (ut soceros
supra vs. 457.; vid. Burm. ad
Ovid. Met. IV, 61. sic TtareQsg
i. q. parentes; vid. Meiriek. ad
Eupliorion. fragmm. pag. 10. —
natosque ; uuam Hermionen Me-
nelao ex Helena natam esse, af-
fn-mat Hom. Od. IV, 12. sqq.;
sed etiam fdium, Nicostratum,
Menelao fuisse, ex eadem susce-
ptum, Hesiodus auctor est, laud.
a Scholiasla Sopli, Electr. 532.
ed. Erf. JFr.) PhrygHfi inini-
slris , Troianis captivis illi in
servitium addictis. (vid. de lioc
versu V. L. Jf^r.) sudarit san-
guine , madefactum, humecta-
tum. Ex Enniano : Tetra sudat
sanguine apud Nonium in sone-
re. (Indignanles rem futuram
futuro utuntur et futuro exacto,
ita ut indignationis, futuro si-
gniflcatae, causam afTerat futu-
rum exactum; vid. IV, 590.:
Pro luppiterl ihit Hic, ait, et
nostris inluserit aduena regnis?
TJ^ch.) Alia sunt congesta apud
Cerdam.
583 — 587. Noniia, ov di^ra.
Vulgo absit hocl Nequaquam.
nullum m. nomen , imlla gloria.
iamen laudabor , quod extin-
xei-im nefas li. e. nefariam femi-
nara Helenam. 586. animum-
que explesse iuuabit Vltricis
flammae. Duriter dictum vi-
detur de ulciscendi ardore, sive
iungas animum ultricis flam.nae
pro, flammam animi, ulciscendi
/
S50 P. VIRGILII MARONIS
Ultrlcis flaiTiTnae , et cineres satiasse meoruni.
Talia iactabam , et furiala mcnte ferebar;
Quum mihi se, non ante oculis tam clara, vldendam
Obtulit, et pura per noctem In luce refulsit 590
Alma parens, confessa deam, qualisque videri
Coeilcolls et quanta solet; dextraque prehensum
Continult, roseoque haec insuper addidit ore:
Nate, qviis indomltas tantus dolor excitat iras?
Quid furis ? aut quonam nostri tibi cura recessit?595
588. FEREBAR;]
587 famae MS. in Serv. Dan. cum ntroque Goth. et ed. lunL jlam-
mam Rottend. famam sex Burm. Malini relingere cura Burmanno : ul-
trici Jlamma^ non tamen , ut illam iu incendium mittat, sed ut satiet,
placet cineres , manes suorum, llamma et rogo ac morte Helenae. Sed
totus locus desiderat curas secundas poetae. (Probe haec mihi videntur
dicta et ita accipienda : iuvabit aninium ulcisccndi cupidum explere , sa-
tiare. UUricis Jlammae , i. e. ultionis , cuius est cupidissimus. Et quia
animum explcre de satianda cupiditate dicitur, vocabula autem cupidi-
tatem signilicantia genitivum adsciscunt, conimode ita dici posse arbitror,
hoc sensu: animum ulciscendi cupidum ipsa ultionc satiare. Genitivum
autem ultr. flainmae aeque ex solo verbo explere , quamquam id per se
licet Graeco more , neque e voc. animum , sed e coniuncta dictione ani-
mum explere pendere iudico. ff^r.) servasse Goth. sec. 588 jere-
bam unus Burm. loquebar MS. in Serv. Dan. 589 Tum iiiihi sex
Burm. cum Goth. pr. ante oculos Medic. sec. Hamb. et Sprot. (etiam
Alb. 1f r^ tum mihi ante oculos sese Wa!h'an. ante oculos t. c. i>i-
denda Franc. {ante alias t. Serv. Dresd. Tf-^r.) 590 et clara Bigot.
et glossematis loco Piegius. in nocte refulsit Zulich. a m. pr. 592 dex-
tramque Medic, ut graecisset Maro , addit Heins. ; potius ex solito li—
brarii lapsu. 594 quid Oudart. quis indomitus tantas Menag. sec,
et Exc. Burm. fa/z/u^yMror antePitriumlegebatur. 595 vestri^oxh.. pr.
cupiditateni; sive , quod prae- conspectum venit eunique ab ira
stat, animum explesse Jlammae et impetu revocat. Ad 592.
ultricLs , h. e. flamma s. ira ul- 593 cf. ibidem v. 361. Erat au-
Irice , h. e. ultione. (vid. V. L. tem is temporis rerumque arti
f^Vr.) poenas merentes ^ ut v. culus, qui deae praesentiam po-
576 poenas sceleratas , a me- stularet, et quidem, ut tanto
rente. (sed vid. V. L. ad vs. 585. maior consiliorum auctoritas es-
et Not. ad vs. 576. lVt\) set, ipsa divina specie occurren-
588 — 593. Aeneae Venus ap- tis, de quo iu conspectum ve-
paruit, non nube obducta, aut niendi more v. Exc. Xlllad lib.L
alia forma assumta , sed specie (et Ileynii Obs. in Tibull. III, 6,
sua divina; fere ut in Hymno 22. TVr.)
in Venerem 171 sq. Lnitatio 595 — 600. Nostri cura pie-
Horaeri manifesta Iliad. or, 193 tas esse videtur matri Veneri
sq., ubi IVlinerva Achilli soli in praestanda in eo, ut Anchisen,
AENEIDOS HB. II, 587 — 604 551
Non prlus adsplcies, ubl fessum aetate parentem
Llqueris Anchlsen? superet conlunxne Creusa,
Ascaniusque puer? quos omnis undique Graiae
Circum errant acics, et, nl mea cura reslstat,
lam flammae tulerlnt, inimicus et hauserit ensls. 600
Non tibi Tyndaridis facles invlsa Lacaenae,
Culpatusve Paris; dlvom Inclementia, dlvom,
Has evertlt opes , sternltque a culmlne Trolam.
Adspice : namque omnem , quae nunc obducta
tuenti
596 aspicias Leid. unus. ibi Medlc. a pr. m. 597 Jnchisem plu-
rimi. super est multi ap. Pierium et Burm. coniuxque Witt, coniux
superetne Creusa, quod suavius foret, nulUis habet. ( • — 598. ornnes
Medic. ff^r.) 599 circuerant ed. Ven. {circumdant Alb. ff^r.) 600 abs~
tulerint Bigot. inimicusque edd. ante, Pierium. hauserit ignis Oudart.
a pr. m. (idque ocius rcponeudum praecipit Wakef. ad Lucret. V, 1284.
ff^r.) 601 tibi invisa innge. Nolim cum viro docto iungere tibi ever-
tit. (Melius tibi, quod habet doloris signilicationem h. 1 , — vid. V. L.
ad Aen. I, 261. — cum verbo evertit iunges ; sic gravius est invisa, i. e.
non Aeneae soli, sed omnibus Troianis; aliter etiam ad sequens parti-
cipium culpatus illud tibi referendura erit, quod non procedit; neque
enim in Paridem autea invehitur Aeueas. Jfr.) 602 divum i. divum
recte probata post Pierium ct alios Ileinsio lectio , optimorum librorum
et grammaticorum auctoritate. Vulgo edd. verum incl. d.; (sic e Paris.
unus 13. 7F>.) plerique Pieriani : sed enini incl. d. Sprot. saevum i. d.
isaevum etiam Alb. /F>.) Zulich. a ra. pr. unquam i. d. Bigot. Divum
I. summis. 603 sternit a Leid. un. a m. pr. ct Vosa. 604 adducta
Menag. pr. timenti Zulich. pro div. lect.
ab ipsa amatum , tueatur ac ser-
vet; et sic Servius: et hoc loco,
ut solet, iinam se de Aeneae
Jauiilla facit. Nisi reverentla
cst, quam Venus exigit in hoc,
ne Helenae, quam ipsa tuebatur,
lilius iniuriam faceret, Verum
sequentia ad prius illud revo-
cant. 596. adspicies , ut poe-
ta, pro circunispicies. 598. qui
flamma et ferro dudmn perie-
rant , nisi 600. quos hauserit
ensis , ut passim poetae , v.
Drakenb. ad Silium V, 524, pro
confodere , transigere , acpvC-
asiv Homer. ut JJiad, |, 517:
priraum, bauritur sanguis ense:
hinc ipse ensis haurit; ut hau-
riat, penelrat, transfigit latus,
corpus, ut X, 3l4,
601 — 603. Non tam Paris
et Helena Troiae eversae aucto-
ressunt, quam repetenda cala-
mitas a deorum ira. Sententia
ex Priami verbis apud Homerum
petita Iliad. y, 164. 165. adde
Odyss. a, 347. 348 et frequens
apudveteres. v. CerdapostGuel-
bum. Tyndaridis facies invisa
Lacaenae ornate pro Helena,
Ov yuQ TOL ^Elevt] 7iik?i ahir]
etc. V. ap. Quint. Cal. Xill, 412.
culpatus , pro graviore voc. ne-
fandus , scelestus. Sic culpa
pro sceiere. a culmine , aax
uTiQag. V. sup. 290.
352
P. VIRGILII MARONIS
Morlalls hebelat visus tibi, et hiimida circum 605
Caligat, nubem eripiam: tu iie qua parentis
lussatime, neu praeceptis parere recusa.
Hic, ubi disiectas moles avolsaque saxis
Saxa vides, mixtoque undantem pulvere fumum,
Neptunus muros magnoque emota tridenli 610
Fundamenta quatit, totamque a sedibus urbem
606. ERIPIAM. Tu 611. AB
605 Mortales visus h. Wall., superscripto que. hehetet Franc. tibi
limina circum Leid. unus. lumina Goth. tert. a sec. m. [euetat Medic,
h et h minio superscripta. //>.) 606 Ta ne qua. Dubito an Maro
secundis curis haec , paruin com.node interposita, rellcturus luisset. (Nihil
erit, quod otlendat , si causam , quare omuem caligiuem ab Aeueae oculis
dispulsura sit, his verbis a lunone iudicari putabimus; quod paulum mn-
tata orationis structura ita heri debebat : Ac ne forte matris iussa timeas,
omnem nubem eripiam , cet. Iliuc colon posui post eripiam. JFr.)
607 721? Leid. duo. 608 llic tihi sec. Menag. deiectas Bigot. discretas
Menag, pr. disiectaque saxis Ilugeu. 609 sanguine pro pulvere Zu-
lichem, a m. pr. v, sup, 582. Fulvis est ex ruinis. 610 immota Me-
nag. alter. remota Vratisl. cf. sup. 493. 611 ah s. Heins, e Gud. , v.
eum ad lil Aen. 687. (et Cort. ad Lucan. I, 482, //>,) Vulgo a sedibus.
(vid, Q, V. I, 1. 2.; et quum supra loco simillimo I, 84.: „ totumque a
sedibus irais Una Eurusque Notusque ruuut," e codicum consensu a sed.
editum sit , ut certa constet ratio , hic quoque a exarandum curavi. M^r.)
604 sqq. Pulcerriijius, qui se-
quitur, et ad meuni iudicium,
sublimus locus, dum caussae
occultae magni eventus a diis re-
petitae oculis subiiciuntur tan-
quam manifestae , (v. 622. 623.)
partim liomeri auspiciis Iliad £,
127, 128, ubi Minerva Diomedis
visum acuit, et in vss. 608 sq.
Iliad. /x, 13 sqq., 27 sqq., ubi
Neptunus et Apollo vallum Aclii-
vorum diruunt (cf, imitationem
Quinti Cal. XIV, G31 — 651),
partim aliorum poetarum ductu
elaboratus. Nam in Troiae ex-
cidio diis manifesta aliqua opeia
ab antiquioribus poetis est tri-
buta, ut ex imitatoiibus patet.
V. Quintus Cal. XIII, 4l5 sqq.
add. Tryphiod. 550 — '560. nu-
hem inL caliginem, ut Hom.
veVo? 1. 1. et Iliad. 0,668, v, 341,
342, Imitatlones passim in re-
centioribus observes. Miltonum
lib. XI, 411 et Tassum Cant
XVIII Stanza 93 Wartonus lau-
davit, Altera ex parte exigas
apud animum, an phantasma
lioc poelicum, tam sublime nar-
ratu, bene quoque ab artifice
ad oculorum sensum reddi posse
putes , ut nec minus sublimc
censeri possit,
606. 607. Ta ne qua pa-
rentis lussa iime : propter illa,
quae v. 619 sqq. subiunget, (et
vid. V, L, ad h, vs. //^r.) Mox
undantem pulcre, v. VIII, 257,
610. Ex loco Iliad, (it, 27sqq.,
ubi Neptunus vallum Achivorum
diruens describitur: h, I, aequat
urbem solo. Sunt autem hi ex
AENEIDOS LIB. II, 605—616
353
Eruit. Hic luno Scaeas saevissima portas
Prima teiiet, sociumque furens a navibus agmen
Ferro adcincta vocat.
lamsummas arcisTritonia, respice, Pallas 615
Insedit, nimbo effulgens et Gorgone saeva.
612 socias Dorvlll., e versu sequ. 614 supplevit Dorvill. saevas-
aue accendit ad iras. ( — 615. «;-ce5 Medic. Tfr.) 616 Insidet et n.
Bigot. Ohsedit sec. Moret. , ut v. 450. Sed et Homerus tqpfc^ero TliQya-
iico aKQrj. nimho et fulgens Medic. nyinho fuigens ed. Mediol. ej/u-
giens ed. D. Heins. limho Moret. sec. jjto var. lect. , ut iam olim lectum,
in Servianis notatum. cljpeo Zulich. a m. sec. F. Insedit nimho , ejf. et
G. Gorgona Franc. (Bothius corr. eff. in Gorg.; vid. Not. /Fr.)
infestis Ilio diis praecipui, Ne-
ptunus, luno, Athene. Vide
vel Iliad. v, 33 sq.
612 — 614. luno praeit dux,
— prima quippe in urbis ingres-
su (vid. Q. V. XXVIII, 2. a. et
Not. ad XII, 577. Tl^r.) — so-
cium agmeii, Achivos, — rocat,
iit apud Honierum Neptunus
Iliad. V, 83 sqq. et Apollo apud
eundeni Troianos demuris Troiae
inclamat. Imitatur nostrum Sta-
tius de Venere, V Theb. 281.
Quae super h. 1. Spencius Pol}'^-
raet. p. 56 disputat, dum luno-
neni armatam miratur, hic et
I, 16 aliena sunt; sed dicendum
erat, alia lunoni tribui, qua-
tenus rehgiose colitur, aut artis
operibus exprimitur, alia , qua-
tenus poeticum est numen ad
res, humana vi maiores, exse-
quendas adoptatum.
615. 616. Pallas insidet ar-
cem Pergamum , ut apud Home-
rum Apollo Ihad. f, 460, sed ibi
ad tuendum , h. 1. ad everten-
dum; saltem tanquam victrix
acropoli occupata. nimho efful-
gens ei Gorgone saeva ; aegide.
Si utrumque eodem modo di-
VlRGIL. TOM. II.
ctum est, ut illa fulgebat, ut
aegide, ita nimbo , nimhus , qui
de obscura fere vel atra nube
dicitur, h. 1. de candida et lu-
cida nube accipiendus erit, quod
alibi non facile occurrit; nisi
unum locum inf. IX, 110, 111
liuc trahas: Jlic primum nova
lux uculis ajfuhit , et ingens
Klsus ah aurora coelum irans-
currere ninihus. Verum ejful-
gens est pro conspicua ; aut ef-
fulget illa aegide , quia fulgen-
tem aegidem tenet, a qua relu-
cet nimhus, nubes obscura, qua
illa cingiturj quod sollenne est,
ubi de diis iratis agilur. cf. Exc.
eund. XIII ad lib. I. (posterius
mihi Latinitas pati non vide-
tur. 7Vch.) De nimbo capita
deorum ambiente inpoeta nostro
cogitare non licet. [effulgere
proprie: conspicuum esse fulgido
et rutilante splendore, ut auri,
flammae ; nimbus igitur ille,
quem , ut iratae deae, atrum
fuisse consentaneum est, fulge-
bat et rutilabat ab incendii
f 1 a m m i s. Parum , ut mihi vi-
detur, proprie Sil. Ital. III, 695:
„veste sacerdos Effulgens
23
354 P. VIRGILII MARONIS
Ipse Pater Danais animos viresque secundas
Sufficit; ipse deos in Dardana suscitat arma.
Eripe, nate, fiigam, fmemque inpone labori.
ISusquam abero, et tutum patrio telimine sistam. 620
Dixerat; et spissis noclis se condidit umbris.
Adparent dirae facies, inimicaque Troiae
Numina magna deum.
Tum vero omne mihi visum considere in ignis
Ilium, et ex imo verti Neptunia Troia; 625
Ac veluti summis antiquam in montibus ornum
626. VELUTI,
617 vires animosque Wall. 619 excipe nate Puget. fuga unus
Leid. , et sic coni. Scioppius et facile est coniicere, ut subintell. te. Burm.
coni. arrijie nate Jugam ; quamquam et huius formae exemplum deside-
res ; ut sit dictum pro rape , raptim cape; quem usum illustrant passim,
ut ad Val. Flacc. II, 25:2. Probat tamen Oudendorp. Cur. sec. ad Frontin.
p. 356. lo. Schrader. acutius coni. / rape. Melius esset dicere, com-
positum pro simplici positum , ut mos poetis, et quidem in hac ipsa voce
inf. VII, 119 eripuit p,o rapuit, excepit. Et similia passim alibi. Enim-
vero veram rationem hauc esse censeo : est eripere , h. e. rapere fugam
e.\- his rebus, et hoc labore. Vulgare esset: eripere se fuga. 620 nun-
yH«w Exc. Voss. et Med. a m. pr. , perpetua varietate. patrio tutum te
lumine Wall. in limine sec. Menag. limite quatuor Burm. patris te in
limine Franc. ( — 621. condit in Alb. /f7-.) &i,i facies dirae Wall.
624 visumest quatuor Burm. in igne sec. Hamb. [ignes Medic. tunc v,
Serv. Dr. tVr.) 625 post Troia nolim plene interpungere, ut vulgo
Ht: nam repetendum ia seqq. ac visa est ruinam trahere , veluti ornus,
^uum eam etc. r. traxit. Dura tamen haec , et curis secundis facile ex-
pectes in leniora haec mutaturum fuisse poetam. (Nihil hic , quod aut
durum aut inusitatum dicas; vid. V. L. ad Ge. I, 303. et Aen. I, 148., unde
etiam disces , vs. 526. nec post u4c , ut in minore Editione factum, nec post
veluti , ut in maiore , interpungendum esse. fp'r.) 626 antiquam sum-
mis pr. Ilamburg.
iiivea." JVr.) &\.l . rires secim- medios lutum reducam domum
das , ut eventus sit optatus et ex tuam. cf. 632. 634.
voto. Mox possis forte , saepa 622. Dum illa loquitur, Ae-
Pallas Gorffo/ie , iungere, h. e. neae cernuntur dii occupati in
saeviens, vibrans aegidem: sed urbe evertenda. Grande et mi-
Loc nimis argutum. Saeva est rabile phantasma! — dirae fa-
Gori^o iam per se , truculento cies , non , monstra, sed, di-
ore. 618. Jn Dardana arma, rum visum.
adversus Troianos pugnantes. 626 — 631. Similia ex Home-
619. Eripe pro fugani rape, ro Iliad. 5, 482 si|. et Apollonio
raptim capesse, accelera. v. Var. IV, 1682 sq. loca laudant Ma-
Lect. labori , pugnae , discede crob. V, 11., Ursinus, Guellius
ab armis. Ego te per Iiostes et Cerda ; sed ad occisos , non
AENEIDOS LIB. U, 617 — 635 355
Quum ferro adcisam crebrisque bipennibus instant
Eruere agricolae certatim ; illa usque minatur,
Et tremefacta comam concusso vertice nutat;
Volneribus donec paullatim evicta supremum 630
Congemuit, traxitque iugis avolsa ruinam.
Descendo , ac ducente deo flammam inter et hostis
Expedior; dant tela locum, flammaeque recedunt.
Atque ubi iam patriae perventum ad limina sedis
Antiquasque domos, genitor, quem toliere in al-
tos 635
634. Atque,
627 ahscisam diio Burm. ahcisam Menag. alter. actam pro iristant
Codex Thuan. ap. Macrob. V Sat. 2, memoriae lapsu. 629 Ut t. Wall.
(Wakef. iuterpungit: £/ , tremefa-ta comam concusso vertice , nutat
Volnerihus, coll. luv. XV, 156.: „protegere armis Lapsum , aut ingenti
nutantem vulnere civem." tVr.) 630 supremo ^v. H^xnh.
632 Discedov^' Hamb., et ita ap. Macrob. III, 8. dea alii codd. apud
Pier. Heins. et Burm., sicque duo e Gcth. (et 11. 12. 13. e Pans. IFr.)
improbavit hoc iam Macrob. 1. c. etsi aliena admiscet de Venere deaet de
deo mare. abducente vel adducente deo vel dea aliquot apud Pier. et
Burm. hacd. B\got. deo in Medic. emendatum ex dea, et est sane deo
doctius • V. not. ; at idem sono ingratum : descendo ducente deo. (sed to
«aKoqjajVQV emonitur elisione. Ceterum haec lectionis diversitas comme-
moratiir etiam ab Interpr. Maii. JVr.) Verum nltimam poetae nianuni tla-
aitabant et illa in binis versibus: Jlammam, flammaeque. (nullam habet
Sffensionem h. 1. repetitio eiusdem voc, quum hoc Jlammae ita respondeat
praegresso Jlammam , ut tela praecedenti hostis ; modo scite haec prp-
nunties, ut vocem paulum intendas in verbis dant locum et recedunt; vid.
etiam Weichert. De Verss. iniur. susp. p. 98. JVr.) 633 experwr
Schol. Horat. ad Carm. sec. Perperam. 634 Jtque uhi post Pierium
Heins. emelioribus. Nn\go Jst uhi. (ita Palat. et Paris. 9. 12. 13.; vid.
Q. V. XXXV, 22. rVr.) Jc uhi Leid.
ad urbis excidium , instituta, fecU; et liaec pro evelUlar ar-
verborunique ornatu cum li. 1. hor , prvriiit.
neutiquam comparanda. Abini- 632. 633. Descendo de ar-
tio deficlt commoda transitus ce; non de turrij nam hoc lam
formula: Jc veliUi. non enim factum v. 570- 588. expedior,
sequiturapodosisiquaefacileex- expedio me, liberum iter lia-
pectari poterat. Nunc explen- beo inter hostium tela et flani-
dum: uisa Troia verti , everti, mas: ulconXx^ impedimur , ob-
ac ruinamtrahere, velitti omus stante turba. Vulgari sermone
/mxi^, trahit, mi/za/ra. e V. 631. via ipsa expediri , expeditum
(at \ad. V. L. IVr^i Ornatum iter , dicitur. ducente deo ex gr.
illud Vulnerihus supremum in- ri ^tog , saepe exquisite pro dea,
gemuit: et traxitque iugis avul- aut deus absolute xo &£lov , nu-
sa ruinam , plus quam duxii, menj ut bene monet Verheyck
23
356 P. VIRGILII MARONIS
Optabam primiim montis, primumque petebam,
Abnegat excisa vitam producere Troia,
Exsiliumque pati. Vos o, quibus integer aevi
Sanguis, ait, solidaeque suo stant robore vires,
Vos agitate fugam. 640
Me si coelicolae voluissent ducere vitam:
Has mibi servassent sedes. Satis una superque
Vidimus excidia, et captae superavimus urbi.
Sic o, sic positum adfati discedite corpus.
Ipse manu mortem inveniam. Miserebitur ho-
stis, 645
636 primos montis Sprot. 637 exscissa malint Guellius et Cerda,
quia excidium inde duci debuit. Sed utrumque dicitur. v. inf. ad IV, 425.
(et Duker. ad Flor. p. 243. a lahn. laud. fFr.) abscisa alter Hamb. per-
ducere sec. Moret. 639 corpore Parrhas., male. 640 et rebus ser-
vate secundis suppletus versus in Franc. ex lib. I, 207. 643 et in mul-
tis Burm. deest. (vid. Q. V. XII, 15. extr. IVr.) 644 Abfuerat ab initio
hic versus a Mediceo. (iii margine inferiore appictus , loco , ubi inserendus
sit, literulis notato. //^r.) dimittite pr. Hamb. 645 miserabitur Ven.
et Moret. sec. An placet interpungere : Ipse manu mortem inveniam,
miserebitur , hostis; Exuviasque petet. ut iungas : manu hostis. (Usus
loquendi non patitur, ut hostilem manum intelligamus ; nec commoda illa
interpunctionis mutatio. Manu mortem invenire , non adiecto genitivo aut
pronomiue possessivo, valet: sua manu mortem invenire, sive : manum
sibi inferre. Firmat hanc explicationem adiectum pronomen ipse. Neque
enira ipse h. 1. ad distinguendas personas spectat, ut is sit sensus : vos dis-
ad Anlon. Lib. c. 29. (et Wun- (ab Hercule propter Laomedon-
derl. in Obs. in TibuU. I, 6, 43. tis perfidiam) expugnatam vidi
a lalin. laud. Adde Delr. Syn- et urbi captae supervixi, nc bis
tagm. Trag. Lat. T. III. p. 255. idem experiar.
J4^r.) dant tela locum : intactus 644. 'Sic posiium corpus , pro
telis et igni iter facit. cf. Aen. me, neiiisvov, quasi iam funus,
VI, 110, 111. sive iam eflerendum , sive iam
638 — 6^0. J^xsilium pati, nt sepultum, sic , ut sum , me ad-
(pvyelv, graviter de patria relin- Jati extremum illud Vale ! Vale!
quenda. Negat se esse Troia pro, sinite me, ut sum, disce-
discessurum. integer aevi san- dite. Bene Pompon. Sab. pyrae-
guis , li. e. integri aevi , iuven- state jnihi funebre officium et
tae, adeoque pro , iuvenilis vi- iihi ejfati esiis ultima illa verha,
gor. Mox agitare (animo) fu- quae dici solent moriuis, disce-
gam proprie est, de fuga deli- diie. cf. ad Tibull. III, 2, 15.
berare. cf. Burm. praefaiae ante meos Manes,
642. Satis superque iina ex- animamcjue precatae.
cidia i.'idimus , exquisite; satis 645- manu non , mea , ut
superque est, quod semel Troiam Cerda post Guellium , cum im-
AENEIDOS LIB. II, 636—649 357
Exuviasque petet. Facilis iactura sepulcri.
lam pridem invisus divis, etinutilis, annos
Demoror, ex quo me divom pater atque hominum
rex
Fulminis adflavit ventis, et contigit igni.
cedite, ego vero moriur ; moritnrum enim se esse iam vs. 644. sigaifica-
verat; quoraodo moriturus sit, id solum quaeritur. Ipse manu, i. e. ex
nsu Virgilii, mea manu; vid. Q. V. XVIII, 2, 1. Et quod Heynius in Not.
veretur , ut senex imbecillis mortera sibi ferro possit consciscere , id dis-
quirere eo magis snpervacuura duco, quod ipse Anchises addit, etiam hostis
mauu occidi se posse. Quae quura ita sint, nullus dubito , quin post mve-
niam particula aut exciderit , per extremara praegressi verbi syllabam in-
tercepta. Sic etiam patet, exuviasve, quod proximo vs. proponit Heynius,
ferri non posse; nam ex coniuuctis demum his sententiis miserebitur hostis
et exuvias petet interficiendi notio enascitur. frr.) 646 petat Hamb.
sec. In fine versus est additum erat in edd. nonnullis ante Pierium. [se-
pulchri est Palat. Wr.) Licet etiam suspicari: Exuviasve p. 647 an-
nis Sprot. et Franc, male. v. Burm. 649 igne Oudart., sed alteram for-
mam Virgilius sequitur. cf. Burm.
bellis senex sit, sed hostis, ut
bene Burmannus ex sequ. mise-
rehitur hostis, ut vel niiseratione
motus me supplicantem , ut vita
Jiberetme, occidat; \e\ exiivias
petet , et occidetme, ut spoliet
me. (sed vid. V. L. l^Fr.) Prio-
rem partem Servius habet : dixil
affectu eius, qui cupiehat inter-
imi y ut eum hostis qiiasi mise-
ratus occideret, ut inf. IX, 495.
X, 676. Cadaver insepultum ab-
iici, quod aliis tam liorrendum,
mihi grave non est.
647 — 649. Fundus fabulae
in Hymno in Venerem v. 287 —
289: afflatus fulmine et secun-
dum alios excaecatus, iuxta no-
strum tantum debilitatus mem-
brisque captus, Anchises, quod
consuetudinem cum Venere evul-
earal. cf. Excurs. XVII ad h.
libr. [inutilis , axQslov dinag,
Aesch. Prom. vs. 371. Blomf.
/Fr.) annos demoror , quasi fe-
stinantes diu vivendo detineo.
Seru. Dictum pro morari in vita,
morari vitam , ( ne decurrat )
annos, ut: morari mortem,fata,
Orcum, animam. Exempla dat
Burm. fulminis adfavit ventis,
pro fulmine , quandoquidem aer
fulminis iactu impulsus et rare-
factus intercludit spiritumj sal-
tem motus et impetus aeris cum
fulmine sentitur: recte enim mo-
net Meierotto in Dubiis p. 56,
nostram subtilitatem physicam
in vetere poeta locum non ha-
bere: verum docebat ipsa res,
cum aeris impulsu fulmen cade-
re; hinc noto usu loquendi di-
cta aura fulminis ; unde ipsum
adjlare ductum. (vid. Weichert.
Epist. crit. p. 55. sqq. — „Epi-
cmei autem ita tractant, ut poe-
ta elocutus {^est ,) ventumque
igneum fulmen vocant , ac nu-
bibus excuti aiunt, sicut et Lu-
cretius tradit." Lucret. VI, 294.
sqq. Haec Interjir. Maii ad h. 1.
Itaque vide, an verba Virgilii
S5S P. VIRGILII MARONIS
Talla perstabatmemorans, fixusque manebat. 650
Nos contra effusi lacrimis, coniunxque Creusa,
Ascaniusque, omnisque domus, ne vertere secum
Cuncta pater, fatoque urguenti incumbere vellet.
Abnegat, inceptoque et sedibus haeret in isdem.
Rursus in arma feror, mortemque miserrimus
opto. 655
Nam quod consilium aut quae iam fortuna da-
batur ?
651. CONTRA,
651 Nos circum Montalb. effusis lacrimis quinque ap. Burm. , quod
vulgare esset. effusi lacrimas Rottend. sec. et Exc. Burm. , graecismo
paullo duriore. {Nos contra effusi lacrimis — sc. sumus — ne: i. e.
multis cum lacrimis oravimus , obtestuti sumus , ne — ; hinc comma , quod
erat post contra , sustuli. Certe magis poetica est haec ratio. IFr.)
652 evertere Menag. pr. et qu. Moret., ut alibi. v. Burm. 653 ohcum-
bere Zulich. 654 que abest Wall. [isdem Medic, altera i minio super-
scripta. fpy.) 656 et quae Moret. pr. iam deest Mentel. pr. Hamb.
pr. a m. pr. et Leid., et placebat hiatus Heinsio; sed bene Burmannus mo-
iiuit, iam necessario h. 1. requiri. aut mihi quae f. aliquot Pieriani.
ex eorum opinione explicanda tat, quam Darii tentorio, foite
sint, qui ventum esse causam dubites. Maior utique rerum
fulmiuis et tonitruum affirmant; fortunaeque conversio in lioc re-
vid. Bartli. ad Claud. Paneg. de ge cernitur , quam in familia
Cons. Mall. Tlieod. 108. et In- privati hominis, Aeneae. Nos
terpp. ad Lucan. I, 151. ad Sil. contra orare non desistimus ef-
It. I, 254. Ceterum adjlalus, fusi lacrimis , exquisite pro in
adflare , de ambustione Liv. lacrimas. (vid. V. L. fVr.) ne
XXVin, 23. : „ambusti adfla- vertere s. li. 1. evertere, perde-
tu vaporis." et XXX, 6.: „sau- re , faioque urgenii incumbere,
cii adflatique incendio." So- vellet: li. e. exitium , quod vel
phocl. Antig. 135. sqq. ,,7ivQ- sic imminebat, accelerare. Ur~
cpOQog og roxs fxaLvo^evcc ^vv geni , quae instant; ut, quae
OQfxa ^aKiBvcov inenvzi Qntalg casum minantur, his si incum-
ix^&tGTcov avencov." //^r.) bimus , ea impellimus, ut pro-
650. fixus. afilxus loco, non ruant. Bene Servius: „ Simile
discedens domo. cf. 699. est, ut: currentemincilare, prae-
cipitaniem impellere. " ( — 654.
651 — 654. Lugubris sane et inceptoque et sedibus haeret in
miseranda rerum lacies , si sin- isdem : Eadem compositionis
gula cogitesj sed an Wartono suavitas est apud Ciceron. in
assentiaris, qui Lebrunium me- Cat. II, 5.: Si ei in urbe et in
lius hoc argumento picturae eadem mente permanent.
proponendae usurum fuisse pu- TVch^ 656. nam quae iam sa-
AENEIDOS LIB. II, 650 — 664 359
Mene efferre pedem, genitor, te posse relicto
Sperasti? tantumque nefas patrio excidit ore?
Si nihil ex tanta Superis placet urbe relinqui,
Et sedet hoc animo, perituraeque addere Tro-
iae 660
Teque tuosque iuvat: patet isti ianua leto;
lamque aderit multo Priami de sanguine Pyrrhus,
Gnatum ante ora patris, patrem qui obtruncat ad
aras»
Hoc erat, alma parens, quod me per tela, per ignis
663. Natum
657 Mene ferre Zulich. et pr. Rottend. et ferre Medic. , quod et ad-
scripsit Pompouius Sab. 659 ex tota Oudart. a m. sec. 660 periturae
te addere pr. Moret. 661 7'e tjuoque, nosque iuvat Donat. legisse vi-
detur. iuuet pr. Rottend. istic plurimi codd. apud Pier. et Burmann. cum
binis Goth. et ed. Mediol. illic ed. Ven. 662 Namque Montalb. ad-
erat Zulich. Friami multo Leid. et Witt. et Pieriani nonnulli. inulto
maculatus sanguine Ven. 663 gnatum (quod revocavi; vid. Q. V.
XXXVIII, 1. tyr.) scribunt plurimi ap. Pier. et Heins. et mox patremque.
(quod nolim a lahnio praeferri, Sic interdum qui in que mutatum, ubi duo
nomina, ut h. 1. gnatum etpatrem, iungi librariis videbantur; ut supra I,
109.: ,,Saxa vocant Itali , me diis quae in fluctibus, Aras;" ubi in multis
codd. est mediisque, ob saxa... Aras. Jf^r.) qui oif/-«72ce« Maronianum
esse, nolat Heins. et hoc exhibet Mentel. pr. a m. pr. facile tamen eo ca-
rere possumus: cum alibi notatum iam sit, poetam hanc temporum et mo-
dorura subtilitatem Ciceroni relinquere. Quid? quod et vim habet ubtrun-
cat, qui solet obtruncare. {qui obtruncet et qui obtruncat multum diffe-
runt, neque allerum Maronianum est, alterum Ciceroniauum; neque ob-
truncat valet : obtruncare solet; vid. Not. ad Aen. I, 99. Wr^
664 Hocce Moret. pr. et tert. a ra sec. At olim lectum fuisse hocc testan-
tur Grammatici, Priscianus aliique ap. Pier. et Heins., quod et exhibent
Montalb. Witt. et ed. Mediol. (videtur hoc esse inventum Grammaticorum
de metro sollicitorura; vid. nunc etiam Santen. ad Terent. Maur. p. 253.
sqq. adde V. L. ad Ecl. III, 5. Aen. IV, 22. XI, 16. Hoc breve esse vult
etiam Interpr. A. Maii ad h. 1. Ifr.) per hostes Ven. et Parrhas.
lutis via et ratio supererat, si neri poterit. Simiiia loca v. ap.
pater fugae comes esse nolebat. Cerdam. Idem quod 645 ipse
657 sqq. Ad patrem Anclii- manu mortem inveniam. (sed
sen conversus liaec dicit. Af- vid. V. L. ad vs. 645. IVr^
fectus nota impelum, pulcre 662. 663. Refellit ista v. 645.
expressum abruptis etiam sen- 646 miserebitur hostis etc. mul-
tentiis. iantum nefas , ut sua- to de sanguine, cum dilectu po-
deret rem tam nefariam. 661. situm epitheton , quem eflbdit
patet isti ianua leto , ad talem sine omni senis miseratione, et
mortem ab lioste accipiendam 663 respicit sup. v. 529 sqq.
via patetj ea mors facile obti- (In vss. 664 — 67. primum no-
360
P. VIFiGILII MAnONIS
Eripis, ut mediis hostem iii penetralibus, ut-
que 665
Ascanium, patremque meum, iuxtaque Creusam,
Alterum in alterius mactatos sanguine cernam?
Arma, viri, ferte arma: vocat lux ultima victos.
Reddite me Danais; sinite instaurala revisam
Proelia. Numquam omnes hodie moriemur in-
ulti. 670
Hinc ferro adcingor rursus, clipeoque sinistram
667. SANGUINE,
665 Eripit Medic. iii abest Parrlias. atque duo Burm. usque vi-
tiose in vulgaribus edd. 666 Ascaniumqae p. edd. vulgg. aute Ileins.
Ascanium Anchisemque patreiii iuxtaque C. Parrlias. (tjuod erit ibrtasse
qui praeferat 5 sed repetitum hoc e vs. 747.; et nielius htA patrenique
meum fdii affectum exprimere videntur. ff^r.) 667 mactato sec. Rot-
tend. et sec. Hamb. hic quidem addito : vel mactantem. [rnactato etiam
Medic. Wr.) mactatum vel mactatos Wall. maculatum Parrhas. ia-
ctantes pr. Hamb., unde Heius. coni. iactatos. v. Burni. 668 lux opti-
ma Wall. a m. pr., errore solito. cf. Burm. (Interpres A. Maii videtur le-
gisse : Arma , viri , ferte arma citi : lux ultima victos , et in altero he-
mistichio armet subintellexisse. Ac si olim fuerunt libri , in quibus ita
legeretur, repetitum est ilhtd citi ex Aen. IV, 594. vel IX, 37. /Fr.)
670 Nusquam Pieriani aliquot ; sed e potioribus suis et Grammaticis ex-
emplisque defendit vulgatam Heins. unquam Franc. 671 Hinc Heins.
cum codd. propriis et Pierianis. Vulgo Ilic. clipeo rursusque Wall.
clipeumque sinistrae aliquot antiquiss. Pier. cum Donato.
tes ei-ipis pro eripuisli^ quod ad
auxiliuin Veiieris 632. sq. refe-
rendum; tum iu verbis hoc,
quod — eripuistt , erat , ut cer-
nani insolentiam consecutionis
temporum ; quae quidem tolli-
tur priore sententia ita mutata:
ylti me , niater , ideo servasli,
ut cernani? Ita saepe levem sen-
6US mutationem difficultati con-
secutionis temporum mederi vi-
deas. J^VcJi. — vid. etiam lalin.
ad vs. 275. TVr.)
668. Arma , viri , sc. quae
ingressus domum deposuerat.
Male olim Grammatici liic argii-
tati sunt : apud Serv. et Pom-
pon. Sab. Dicta haec magna
cum vi animi : si ita est , ut ex-
pectandus sit hostis, qui acce-
dat et nos obtruncet: praestat
arniis sumtis ei occurrere. Er-
go , arnia , piri. — pocat lux
ullima victos, quanto potentius,
quam, manet iios mors; nioiien-
dum est. Vocant nos, quae nos
expectaiit vel excipiunt, 669.
Reddite nie Danais. Idem co-
lor inf. X, 61. XantJium et Si-
mcenta Redde oro miseris. Mox
670 nunquam pro non , ut Ecl.
III, 49. (Terent.Adelpli.il, 1,
5. : non comniittet hodie u m-
quam, ilerum ul papulet.
JVch. — „Titinius in lurispe-
rita : „„ N u m q u a mne mihi
licebit li o d i e dicere ? "" Haec
Maii Interpr. ad h. 1. TVr.) Sen-
AENEIDOS LIB. 11, 665 — 680 361
Insertabam aptans, meque extra tecta ferebam.
Ecce autem conplexa pedes in limine coniunx
Haerebat, parvumque patri tendebat lulum:
Si periturus abis, et nos rape in omnia tecum; 675
Sin aliquam expertus sumtis spem ponis in armis,
Hanc primum tutare domum. Cui parvus lulus,
Cui pater, et coniunx quondam tua dicta relin-
quor ?
Talia vociferans gemitu tectum omne replebat:
Quum subitum dictuque oritur mirabile mon-
strum. 680
673 comprensa pedes Hamb. pr., per graecismum. in limina Hugen.
674 que abest Franc. 675 trahe m o. Voss. cape Dorvill. 676 iner-
mis Goth. tert. 678 tua quondam Dorvill. tua cura Goth. sec, nou
male. [relinquar est prior Medicei lectio ; vid. Q. V. XXXI, 4. /Fr.)
679 tectum illa Hamburg. sec. replevii aliquot Pier. replerat fragm.
Vatic. 680 Cum suhito Medic. cum multis aliis , etiam Pierianis. At
subitum poeticum. Ortus error ex scriptura suhitii. [suhito etiara Paris.
3.7. 10. 11.; suhitum Palat. et Serv. ; originem mendi indicare videtur
fragm. Vat., in quo subita superscripta 7«. Hoc autem subitu non ex
suhita , ut putat Heynius ; neque enim in antiquissimis quidem libris litera
tentiam gravius extulit Homer.
Iliad. X, 304. 305. Mi] jiav
donovdzi ys , xal o:>cA.£icog ano-
lol^riv , ^AkXd fisyu Qs'^ag ri Kul
iGGOfiivoioi Ttv&ia&ai.
671 sq. Ante oculos fuisse h.
1. Homerum , notarunt iam viri
docti: v.Iliad. t, 394 etc. et 399
sqq., in discessu Hectoris ab Au-
dromaclie, uti noster Val. Flac-
co in Aesone et Alcimede lib. I,
762 sq. iuit. 672. mamim in-
serlabam cllpeo , loro cllpei vel
ansae: — sup. 393 clipeique
insigne decorum induilur. 674.
iendebat doctius, quam osLende-
hat, (malim proprie dictum. Ge.
IV, 534. Wch.) et patri, quam,
mihi. Apollonii I, 558 (plkoi deiSl-
6KEX0 TcaxQl comparabat Brunck.
676- expertus additum : ex pri-
stinis virtutis experimentis, fa-
ctis.
678. Coniux quondam iua
dicta, li. e. quae eram. Non
argutandum. ut notum illud :
jcal Oriv KSKlrj6&ai cckolxiv, li. e.
esse. {cpiondam acerbo cum do-
lore, quasi iain desierit esse eius
coniux , ct quasi ille pristini
amoris oblitus sit; conferri liis
possunt, quae leguntur ap. Ti-
bull. III, 1, 23.; „Haectibi vir
q u o n d a m, nunc frater, casta
Neaera, Mittit." IVr.) cui re-
linquor ; cum notione adiuncta :
cui relinquor tuenda? inf. IV,
323 cui me moribundam dese-
ris , hospes ? (vid. Q. V. in V.
L. laud. TFr.)
679 — 684. Mutat Ancliises
consilium ominc oblato. Flam-
362 P. VIFiGILII MARONIS
Namque manus inter maestoiumqae ora paren-
tum
Ecce levis summo de vertice visus luli
Fundere lumen apex, tactuque innoxia mollis
Lambere flamma comas, et circum tempora pasci.
finalis m usqiiam , nisi in fine versus , per lineolam slgnificari videtur ; sed
ex sono proximi voc. dictu natum 5 vid. V. L. ad Aen. I, 104. Recte
etiam infra V, 522. Heinsins ex paucis , nec autiquissimis , codd. subitum
edidit. Cfr. Ge. IV, 554.: „Hic vero subitum ac dictu mirabile mon-
strum Adspiciunt." Aen. VHI, 81.: ,,Ecce autem subitum atque oculis
mirabile monstrum." Haec est bis locis communis librorum lectio. IVr.)
miserahile Gud. Ven. Parrhas. v. III, 26. 681 arma pro ora Ven.
682 lenis Montalb., solleuni vitio. 683 lucem Servius, seu quisquis hoc
Servio assuit, legisse videtur. cf. Burm. tractuque lectio erat a Burm.
reposita, de qua latius egit ad Grat. Cyneg. 362 ; cum enim semel tractus
Jlammarum arridcret, ubique fere obtrudere eum volcbat. Esttamen tructus
Jlammae etiara ab h. 1. alienissimus ; emicare enim talis flamma, errare, lam-
bere, tanlum debuit; atque hoc est tangere, tactus , quod libri habent
plerique omues , etiam Medic. et fragm. Vatic. Ad tractum, qui est flam-
mac per longum spatium ductae, referre melius possis mox , quae de stellae
lapsu 693 sqq. (Servavit tamen tractu Bothius. Sic tactum et tractum etiam
Ge. III, 502. confusa: ,ad tactum tractanti dura resistit." Et tactu inno-
xia recte Wunderlichius et lahnius monent eodem modo dici, quo Ge.
III, 416. mala tactu vipera. Wr.) Maior difficultas in molli, quod antea
legebatur, et sane accommodatissimum est xm tactu , nec tamen nisi forte
in recentissimis codd. et in vett. edd., quas equidera evolvi , oranibus oc-
currere videtur. Contra quicquid est codicum , et in his antiquissimi, Me-
dic. cum 'ragra. Vatic, mollis habeut, Parrhas. et ed. Ven. cum sex Heins.
et antiquo uno apud Pier. moHes; quomodo igitur mollis deseri possit,
non video. Sane tum et mollis comas et mollis jlamma iungi jiotest;
Jlamma mollis est levis , ut mollis somnus , vel mobilis , ut Georg. II, 389
mollia oscilla. Ita levis apex et moUis flamma sibi respondent. Verum
ct comae molles in puero recte dicuntur. [molli exstat in Pahit. ; idem
etiara Heinsius in quibusdara reperisse videtur. Sed raaior multo fides a
codicibus accedit receptae lectioni. Mollis autera iungendura cuni voc. co-
mas\ Qnm Jlamma si iunxeris , duo epitheta , idem fere significantia , uni
nomini tribueris. „Est ttzo///^ flamraa medullas^^ iungo etiam infra IV, 66.
rrr.)
ma e capite micans oslenli eL VI, 636 inque coma Flammeua
praesagii regiae digiiitaiis genus arsit apex. Hanc rationem da-
vel ex narratione dc Servio Tul- mnare equidem nolim; et sic
lio notum. Conf. inf. VII, 73 levis bene de flamma. Burm.
sqq. DocLus aulem Ancliises tamen cum Servio apicem pro-
auguralis scientiae Veneris mu- jnie dictum accipit, sc. de pileo
nere. Vidc Exc. XVII ad L. lib., Phrygio, qui, ut pueri , esse
ubi de Anchise. aj>ex , flamma debucrit levis : vix satis scite!
in apicem acuminata; visus is Jhuntna vi.salamhere tactu, con-
esl fundere lumen de vertice Iii- tactu (cf. Vai-. Lect.), ita ut in-
ut Ovid. Fast. noxia esset, pro innoxie. (iun-
AENEIDOS LIB. II, 681—691
363
Nos pavidi trepidare metu, crinemque llagran-
tem 685
Excutere , et sanctos restinguere fontibus ignes.
At pater Anchises oculos ad sidera laetus
Extulit, et coelo palmas cum voce tetendit:
luppiter omnipotens, precibus si flecteris ullis,
Adspice nos hoc tantum; et, si pietate mere-
mur, 690
Da deinde auxilium, pater, atque haec omina
firma.
690. NOS; HOC
685 trepidi Wall. manu crinemque Hugen. 686 sacros Goth. sec.
Mentel. sec. et ed. Dan., ex compendio litterarum. v. Burm. Macrob. III, 3.
sanctos, sacros , quia divinitus contigerunt. exstinguere qu. Moret. et
Voss. 687 Et p. Franc. 688 ^c coeli Rottend. pr. et palmas coelo
Zulich. ad coelum aliquot Pier. ad coelos p. Rotteud. sec, male. conf.
Burm. 690 /los pro hoc Medic, sed a m. pr. nos tantum et si quid
p. Hugen. (Quid. hoc est: Adspice nos; hoc tantaml explicant : nihil
aliud abs te peto ; quod facile sentis quam sit languidum. At tu mecum
iunge pessime diremta : yidspice nos hoc tantum! i. e. hunc tantum ad-
spectum nos adspice ; de quo loquendi genere dictum est in Not. ad III,
56.; sive : omnis Troianorum fortuna quum corruerit , hanc tantum eius
partem adspice. En bonum factum ! modo video etiam a praeclaro illo
Mediceo abesse sublatam a me distinctionem. JVr.) 691 Turbatum hic
aliquid olira esse debuit, si Pompon. Sabinum inspicias : Probus ait: at-
que haec omina firma, nisi enim petiisset ominuy nunquam confirmari
optasset (an hoc ad lectionem oniina spectavit , pro quo in multis omnia
legitur? Fuisse suspicor in nonnullis : atque haec omine firma.) Et
Apronianus auxilium legit, ut sit: Da deinde auxilium pater et firma
omina. Atqui haec constans omnium librorum est lectio. Forte olim
fuit : Ba deinde auspicium. haec omissum in Hugen. et fragm. Vatic.
ge tactu innoxia ; vid. V. L.
fVr.) Lambere , pasci , pro
ardere quam oriiale! ex ignis
natura. fontibus , docte pro
fonte, et lioc pro aqua. Ornate
autem dicta singula. cf. imita-
tionem Valerii Flacci I, 570 sqq.
( — 685. pavidi metu iungen-
dum esse docet Wakef. ad Lu-
crct. II, 44. Wr.)
690. y^dspice nos, pro vulgari,
resj)i.ce, ut animuin ad Troianos
adverlat; nam adliuc aversus ab
iis esse videbatur. (sed vid. V. I;.
TVr. — Adspice — iTcl^lhTii —
convenire mcgis videtur allo-
quenti. Nam respicere significat
curam liabere, iuvare; at verbo
adspicere per se non inest notio
prospiciendi; cf. IV, 372.; et
Anchises id praesertim expetit,
ut lupiter in se suosque oculos
convertat, tum alterum rogat:
da auxiliuni. IVch.) hoc tan-
tum, sc. plura a te ron peto.
inf IX, 636 Hoc tantum Jsca-
nius. (Add. Aen. I, 79. : Hoc
primum. Wch^ 691. haec omi-
364 P. VIRGILII MARONIS
Vix ea fatus erat senior: subitoque fragore
Intonuit laevum, et de coelo lapsa per umbras
Stella facem ducens multa cum luce cucurrit.
Illam, summa super labentem culmina tecti, 695
Cernimus Idaea claram se condere silva,
Signantemque vias; tum longo limite sulcus
Dat lucem, et late circum loca sulfure fumant.
693 laevom Burm. ex Gud. umhram Franc, ut alibi. 694 magna
cum Dorvill. ( et ita scribi malit Wakef. ad Lucret. V, 682. M^r.)
695 lamhevtem Dorvill. 696 silvam fragm. Vatic. 697 longo ium
Cutiing. ex Huls. limite iirmavit post Pier. Heins. e codd. Vulgg. lu-
mine vel limine. — sulcos pr. Rottend. [sulcis Alb. IFr.) cum l. l. sul-
cans WalL F. moliius : Signantemque vias tum l. /. s. Bat lucem. (Re-
cte hoc reiicit lahnius; videtur Heynius usum vimque particulae tum non
perspexisse, de c[uo vid. Q. V. XXV, 6, c. fVr.)
na firma , secunduin auguralem
disciplinam. cf. h. 1. Serv, Pom-
pon. Hoc statim fit, dum lae-
vum tonat. cf. Odyss. v, 97 sqq.
Dicta aulem liaec ad opinionem
veterum, et morem petendi omen
a diis: quod, si propitium nu-
men esset, extemplo ab eo im-
petraretur; quid? quod et cogi
numen posse putarunt , ut ede-
ret omen; et, quod etiam ab-
surdius, elici posse lovem per
certos ritus, ut in conspectum
veniat et seu impetrandi ominis
modum doceat seu rerum even-
tum moneat. ( — 692. ne inter
sc nmtuo referri (/ue ... et ex-
isLimes, vid. Q. V. XXXV, 6-
„fragore : i. e. cocli confractio-
ne vel fissura nubium.'- Wakef.
adT-ucret. V, 318. //>•)
593 — 698. Slella cadcns sup.
inter prognostica Georg. I, 865
sqq. liabila ; cf. Spanli. ad Cal-
liin. in Dcl. 38. at nunc inlcr
auspicia et li. 1. quidcm inter
laeta, quippe fugae suscipien-
dae ; sic faustae navigationis ap.
Apollon. IV, 294 sq. et ventise-
cundi apud Theocr. XIII, 50 sq.
bcne ad Dioscuros traductum
apud Val. Fl. I, 568. Respe-
xisse videtur poeta Homerum
Iliad. 5, 75 sqq. et Apollon. IV,
294 sqq. cum III, 1377 sq. Ite-
rum inf. V, 527 coelo ceit .Haepe
refixo Transcurrunt crinetnque
volantia sidera ducunt. Mirum
tamen, quod stella illa fatua h.
I. cum tonitru coniuncta est,
nec modo cum sulfureo hahtu.
Ad Luciferum, Veneris stellam,
Aencae conspectam, traxerant
alii. V. sup. ad I, 382. Disquis.
II. s. 7. Nec de fulmine slella
accipi potest. Non autem cu-
curril multa cum luce, sed stella
dncens facem multa cum luce,
\\. habet speciem facis longae.
llinc 697. longo limite sulcus
l)at lucem. Totam augurii ra-
lionem per partcs explicat Ser-
vius more suo.
AENEIDOS LIB. II, 692 — 704
365
Hic vero victus genitor se tollit ad auras,
Adfaturque deos, et sanctum sidus adorat. 700
lam iam nuUa mora est; sequor, et, qua ducitis,
adsum.
Dipatrii, servate domum, servate nepotem!
Vestrum hoc augurium, vestroque in numine Troia
est.
Cedo equidem, nec, nate, tibi comes ire recuso.
701. EST. Sequob,
699 His vero pr. Rottend. pro var. lect. se tollere Gud. a m. pr.,
eleganter, modo ajjari et adorare sequi posset. (vid, Q. V. XXX, 6.
IVr.) in auras alii apud Pierium ; (vid. Q. V. X, 1. fFr.) ad aras
nonnulli apud enndem , et Zulich., sed vid. Burmann, 700 sanctum
lumen Zulich. 701 quo aliquot Pier. Leid. et Goth, sec, sed v, lib. I,
401. Ecl, IX, 4, 702 nepotes sec. Moret., sed v. Burm, 703 Ve-
strum o augurium un, Leid. v. Burm. ad Ovid, I Ep. 101. ausurium
est Menag. est in fine deest Moret. sec. 704 gnate Montalb. (vid. Q.
V. XXXVIII, 3. ff'r.)
699 — 704. viclus, expugnata
tandem voluntate. se iollit ad
auras pro .simplici , e strato se
attollit, surgit. ajfaiur deos,
precatui", restroque in numine
Troia est : acunien tragicum :
quod dubiam admodum inter-
pretationem habet, et insolens
est: iii numine esse. Cum liaec
\erba coniuncta sint cum illis:
Vestrum hoc augurium, poeta
declarasse videtur, numen ipsi
siniiii sigiiificatu esse dictum, h.
e. pro augurio , omine , ut inf.
VII, 119. In hoc omine est
Troia, li. e. fatum Troiae, et,
quod ex ceteris elicias, indicium
Anchisae de lioc fato : Troiae
excidium instare et urbem ei
esse deserendam. Simplicissima
itaqueratiohaec est: Troia haec,
quam ego deserere, cui supei'-
stes esse nolui (sup. 637), ve-
stro lioc augurio declaratur mihi
deserenda esse. Troia est, Troia
mihi erit, non haec, quae nunc
incensa est, sed, quocunque ve-
strum augurium, o dii, ducet
nos. Nam, ut novum Troiae or-
tum ostendi sibi Anchises putet,
multo argutius, quam illud, esse
videtur, quasi sit: Troia est in
feslro numine, h. e. Troia altera
promittitur hoc omine, ut III,
86 Serva altera Troiae Perga-
ma. Ita tamen videtur acce-
pisse, quisquis Servianis haec
attexuit: yiugurium numenque
restrum efficiat (immo, efficit)
ne putem Troiam perisse. At
Servius ipse hoc habet: in vohis
haheo Troiam,propter illud sup.
642: Has mihi seruassent se-
des. quod forte in priorem no-
stram rationem interpretari pos-
sis ; namque ahas haec cum ce-
teris non salis bene convenire
videntur , uti nec illa intcrpre-
tatio, quam Burm. sequitur : in
vestra potestate , tutela , Troia
366
P. VIRGILII MARONIS
Dixerat ille ; et iam per moenia clarior ignis 705
Auditur, propiusque aestus incendia volvunt.
Ergo age, care pater, cervici inponere nostrae;
Ipse subibo humeris, nec me labor iste gravabit;
Quo res cumque cadent, unum et commune pe-
riclum,
Una salus ambobus erit. Mihi parvus lulus 710
Sit comes, et longe servet vestigia coniunx.
Vos, famuh, quae dicam, animis advertite vestris.
705 Ille etiam Witt. et Goth. sec, ille quidem, per ed. Ven.
706 ijue abest Voss. volvit Ven. 708 subito pr. Menag. et Ven., male.
cf. inf. IV, 599. Heins. 709 cadant quidam ap. Pier. cadunt Wall.
cadet duo Burm. cadat Witt. cadit Hamb. sec. periclum est Leid.
unus. 710 mihi solus I. Donatus legisse videtur, quod placebat Pierio.
cf. Heins.
esl. (Burmannoadsentitur Wun-
derlicli., ita scribens : „Anclii-
ses, artis auguralis peritus, ex
oniine llammae vs. 682. lulum
magnum rebus Troianorum lu-
men, regemque imperio in alia
terra restituto futurum mente
erat auguratus. Quo omine nunc
per ostentum lirmato: restrum
hoc augurlum est : de Troiano-
rum forluna instauranda iam
certo sperans — vestro in nu-
mine Troia est, li. e. vobis Tro-
ianoxum fortuna curae est —
eorum , qui Troiam profugi re-
licturi sunt, sententiae et parti
accedit: cei/o equidem.'-'- Recte
Wunderlicliius; ac ne quis diu-
tius dubitet, quid sit Troia est
in restro numine , cf. IX, 247.:
„T)i patrii, quorum semper s u b
numine Troia est, Non ta-
men omnino Teucros dclerc pa-
ratis." Ovid. Mcl. XV, 546.:
„Numine sub dominac la-
teo." T r o i a sunt Troiani, re-
spectu tamcu novae Troiac con-
dendac liabilo: iufra 111, 85- sq. :
,,Serva altera Troiae Pergama,
reliquias Danaum atque
immitis Achilli;" add. III,
132. sq. Et qui poetas enuncia-
tiones inter se iungendas nulla
saepe copula coimectere solere
meminit, facile, quae sit lioi'uni
verboruin vis , qui tenor oratio-
nis, intelliget: „servate domum,
servate nepotem: Et servabi-
t i s ; n a 111 lioc augurio ipsi si-
gnillcastis , servaturos esse gen-
tique Troianae prospecturos. "
— 704. comes ire recuso, ut
Tibull. I, 4, 41.: „Neu comes
ire neges. IVr^
705. Clarior ignis h. 1. cla-
rior strepitus ignis, propiusque
incendia vohnint aestus , li. e.
calorem, oriialissime, pro llam-
ma , inccndium, propius ad-
serpit.
711. Longe seri.'et yestigia,
li. e. obscrvet gressus meos; e
longintjuo autem, ne, si multi
una exirent, deprclienderentur
ab liostil)us. Itaque et famulos
pcr divcrsas vias dimisit. Ita
AENEIDOS LIB. II, 705 — 720 367
Esl urbe egressis tumulus templumque vetustum
Desertae Cereris, iuxtaque antiqua cupressus,
Religione patrum multos servata per annos: 715
Hanc ex diverso sedem veniemus in unam.
Tu, genitor, cape sacra manu, patriosque Penates.
Me, bello e tanto digressum et caede recenti,
Adtrectare nefas, donec me flumine vivo
Abluero. 720
713 Heins. malebat urbem; sed utrumque usitatum. cf. Burmann.
{etgressis Medic. /rr.) 716 Hac coniecit Heins. ex diversa Leid.
unus. e diverso duo. ex adverso Menag. pr. veniamus tres Burm.
717 Tum Leid. a m. pr. [Tum etiam Alb. JFr.) saxa Ven. 718 hello
tanto Dorvill. cum al. Pier. ex tanto alii eiusdem, cum Goth. tert. et
tanto sec. Rottend. hello egressum ex tanto Witt. [ex t. revocandum
videtur; vid. Q. V, II, 4. //>.) 719 Adtractare et attractare in nou-
nuUis Pier. et Burm. scriptum. (recte fortasse; vid. V. L. ad Ge. III, 57.
7f>.) donec in f. duo. Jlumine in uno Hugen. 720 ahluero. Terent.
Adelph. I, 2, 47 ahiero pro ahibo, grammalici.
bene Cerda post Servium. Mox
712. pro vulgari advertile ani-
mos ad ea , quae dicam.
714. Deserta Ceres exquisite
dicta, cuius templum erat de-
sertum velustate vel belli de-
cennalis tempore. (I)eserti
dii, deserta templa, va-
rias ob causas dici possunt. Ser-
vius triplicem proponit explica-
tionem , ut deserta appelletur
Ceres vel ob amissam filiam, vel,
quod absurdum est, ob Poly-
phoeten, vid. Aen. VI, 484.,
— eadem allert Interpres A.
Maii, qui etiam Aram deser-
t a e I s i d i s commemorat — vel
ob bellum decennale. Deserti
sunt dii leligioimm conteintu
apud Prop. II, 6, 36- Sed li.
1., quuni de teniplo extra urbem
sito et solitario ogatur, deserta
Ceres potius ideo dicitur, quod
templum habuit in loco infre-
quenti. Sic III, 646.: „vitam
in silvis, inter deserta fera-
rum Lustra domosque traho. "
XI, 843. : „Nec tibi desertae
in dumis coluisse Dianam Pro-
fuit." TibuII. I, 1, 11.: „Nam
veneror, seu stipes liabet de-
s e r t u s in agris — serta lapis."
vid. Huschk. et Wunderl. ad
eum loc. JJ^r.) ex diverso , ex
diversis partibus ac viis, quibus
dimittuntur. Ceterum haec lo-
corum designatio sitne ex anti-
quiore petita an a Marone in-
venta, ignoratur.
717. sacra el Penaies, ul sup.
11, 293. sive ut sarra sint ge-
nus, complexum cum Palladio,
Vesta, igni sacro, inprimis Pe-
nates; sive ut sint diversae res.
v. Exc. IX. (—718. cf. supra
vs. 167. et de more isto, quem
Orpheus in Graeciam traduxisse
fertur, vid. Both. et Hermann
adSoph. Oedip. Col. 1227. IFr.)
368 P. VIRGILII MARONIS
Haec falus latos humeros subiectaque colla
Veste super fulvique insteriior pelle leonis,
Succedoque oneri. Dextrae se parvus lulus
Inplicuit , sequiturque patrem non passibus aequis.
Pone subit coniunx. Ferimur per opacalocorum.725
Et me, quem dudum non ulla iniecta movebant
Tela, neque adverso glomerati ex agmine Graii,
Nunc omnes terrent aurae, sonus excitat omnis,
Suspensum etpariter comitique onerique timentem.
lamque propinquabam portis, omnemque vi-
debar 730
Evasisse viam: subito quum creber ad auris
731. VICEM
721 Hoc Zulich. -proiectaque colla aliquot Pier,, quod arridebat
Heinsio , ut porrigeret Aeneas ceivicem ac praeberet oneri. Sed longius
quaesitum hoc. suhmissa Goth. tert. 723 parvulus Meuteh pr. lulos
Moret. pr. 725 suhiit Menteh tert. per o. viarum uaus Guelph. in Exc
Cort. (et Serv. Dr. IFr^ 727 examine duo Burm. cum Goth. sec.
728 aurae terrent sec. Moret. 729 et abest Dorvilh comiti onerique
duo Burm. timeham Goth. tert. 730 propinquandum Exc, Burm.
731 evasisse vicem Markhindi (ad Stat. V Silv. II, 152) coniectura, Bur-
manno improbata, sed unice vera , et ab editore in textum recipienda.
Nam neque omnera adhuc viam erat emensns, nec de via ad portas facta
bis memorare attinebat : at lioc erat memorabile, quod iam omnes fortu-
nae vicissitudines , omnia, quae timuerat, evasisse sibi videbatur; falso
tamen. Recepi itaque eam hac altera editione; quod iam fecerat Brunck.
Vulgg. viam. (Piestitui librorum lectiouem : evasisse viam : i. e. videbar
721 — 723. Instravit Aeneas ipsi in agjnen colligebant se, ex
liuiuei-is veslem, vestique pel- liostilibus tanien copiis conflu-
lem. Superinsternor veste et xerant, ( Vetat Wunderlicbius
pelle leonis (ante oculos liabuit iungi glomerall ex agmine ; et
II. X, 326 sqq., ubi Agamennion glomerali esse i, q, densi; ex
simili habitu inducitur) bume- adverso agniine i. q, stantes in
ros et colla subiecta , h, e, col- acie adversa. Sed ila mibi mi-
lum, quod subiicio , subniitto rilice langucre videtur istud ex
oneri imposito. cf. Exc. XIII ct agmine dii^'erso ; et conslructio
XVII. glomerari ex , etsi fortassc ex-
726 — 729. Suaviter et ex af- cmplis iirmari non potest, nibil
fectus veritale! Comparant Apol- tamen liabet, quare reprehen-
lon. III, 953, 954, (l)c copula dalur, TFr.)
el vid, Q. V, XXXV, 7, a, /Fr.) 730 — 734. Portis. Est porta
glomerali ex agmine (vid, sup. ab lioste aversa, ad Idam ducens,
4l4) doctior xatioj quamvis et el ad parlcs australes, unde
AENEIDOS LIB. II, 721—739 369
Visus adesse pedum sonitus, genilorque per umbram
Prospiciens, Nate, exclamat, fuge, nate; propin-
quant.
Ardentis clipeos atque aera micantia cerno.
Hic mihi nescio quod trepido male numen ami-
cum 735
Confusam eripuit mentem. Namque avia cursu
Dum sequor, et nota excedo regione viarum,
Heu! misero coniunx fatone erepta Creusa
Substitit, erravitne via, seu lassa resedit,
mihi iam omnem viam per urhem feliciter ac sine periculo emensus. Sic III,
282. sq. : „Iuvat evasisse tot urbes Argolicas, mediosque fugam tenuisse
per Iiostes;" i. e. sine periculo ac detrimento praetervectum esse. Et pro-
bam esse dictionem viam evadere , persuadebit VI, 260.: „Tuque invade
viam." Omnem vicem, foret: varia , quae ingruebant, pericula ; at nulla
fuerant. Itaque si locum esse volumus voci vicein , dicendum hic erat
evitas se vicem, ut supra vs. 433. : ,,wec ullas vitavisse vices Da-
naum." — aures Medic. //>.) 732 umbras sec. Hamb. 733 Respi-
ciensYen, et Goth. teit., male. 734 Ingentis cl. Hamb. alt. 735 ne-
scio quid duo Burm. 738 fatove Dorvill. 739 erravitne viam Franc,
stu capta pro div. lect. Gud. et pr. Kottend. a m. pr. cumque iis Goth.
tert. lapsa, sollenni lapsu , iu Goth. pr. et multis ap. Heins. et Burm.,
quod mireris potuisse probari viro doctissimo.
littus peti poterat , et in eo An- mores ac sensus aestiines , quod
tandrus III, 6- v. Excurs. XIV. apud amantem Didonem haec
omnem vicem, foi'tunam, peri- narrantur, non male disputavit
culum. V. Var. Lect. (ubi iam Segraisius. (we.s«o disyllabum; v.
demonstratum est , legendum V. L. ad IX, 296. Wr.) numen
esse viam. J^r.) adesse ad au- male amicum , inimicum , infe-
res dictum potest videri pro ac- stum, Sai^cov rigxaxog. — me?i-
cedere, vel accidere ad aures, lem confusam eripuil: duo iun-
allabi auribus , ut inf IX, 474. xit , quae fere sigillatim poni so-
Poeticae tanien diclioni haud lent. eripere menlem : i^eXia&ai
incongruum, si velis iungere : q)QEvag; mens confusa , pertur-
creber ad aures sonitus, qui cre- bata : 6vv 81 yiqovxi voog %vto.
bro, clarius clariusque, audltui'. utrumque Homericum. cf. Guell.
(Priorem rationem veram esse, noia regione viarum pro excedo,
vidit iam Wunderl. JVr.) pro- deflecto, de viis notis, frequen-
spiciens, quippe in Immeros fdii tibus. tum pro via poni possunt
sublatus. Non ad metiun refe- loca , paries , regiones , per
rendum. ardenles clipeos, re- quas viae patcnt ; liinc regio
lucente llamma, quippe aereos. riarum poetis ducta. Exempla
735 — 741. Super decoro in ap. Burmannum sunt. — 738.
hoc loco servato , si ad no&Uos lungi possunt ; faio erepla Creu-
VlRGIL. TOM. H. 24
370 P. VIRGILII MARONIS
Incertum; nec post oculis est reddita nostris ; 740
Nec prius amissam respexi, animumve reflexi,
Quam tumulum antiquae Cereris sedemque sacratam
Venimus : hic demum conlectis omnibus una
Defuit; et comites, natumque, virumque fefeUit.
Quem non incusavi amens hominumque deorum-
que ? 745
Aut quid in eversa vidi crudelius urbe ?
Ascanium, Anchisenque patrem, Teucrosque Pe-
nates
Conmendo sociis, et curva valle recondo;
740 Incertum est multi ap. Burm. (vid. Q. V. XV, 5. TFr.) 741 ani-
mumve Heins. e melioribus: vulgo que. (Ita que , notante ipso Heinsio,
etiam Medic. ; et e Paris. 3. 11.; sed vid. Q. V. XXXVI, 7. et Cort. ad
Lucan. II, 398. fFr.) rejluxi Voss. 742^ Cereri Moret. sec. 744 re-
jlexit Exc. Burm. a m. pr. 745 incuso Hamb. sec. deosque Leid,
deumque multi ap. Burm. et duo Goth. [deoruntque maior codicum pars
cum ipso Mediceo ; sic etiam Lips. utq. ; conllrmatur praeterea haec lectio
Servii testimonio. Weichertus tamen in Uissert. de Tersu hjpermetro
pag. 19. alteram tuetur lectionem deumque , tum, quod nulla hic sit ne-
cessitas dividendi extremum vocabukim , tum , quod sententia hoc versu
expressa ^osX. deumque absoluta sit. Ad hoc respondet lahnius, „posse
hunc versum cum proximo arcte connecti;" verum hoc quidem , si non
singularum nexum enuntiationum , qui prope nullus est , sed incitationem
orationis respicimus , vix ullam in tine prioris versus intermissionem vocis
patientem. Praeterea ipse fatetur Weichertus pag. 16. et 20. , ubi gemi-
netur que y licere sententiam hypermetro finire ; vid. Ge. II, 442. Aen. VII,
470. X, 895. Ac necessitatem quandam invenisse sibi visus est Servius :
ne exsisteret o^oiOTtXevrov. Quod si verum esset, deorumque etiam su-
pra I, 229. scribcndum erat. Mihi quidem hypermetro Virgilius h. 1. usus
videtur ud devitandam insuavitatem ex quater repetilis syllabis umque
nascentem : natumque — virumque , hommumque , deumque. JFr.') homi-
num demensque deorum Fraiic. ( — 747. Jnchisemq. Medic. inde natum,
qnod praegressum ac sequens voc. in literam m exennt. IVr.) 748 In
valle pr. Moret. a m. sec.
sa, suhsillkne an erravit via. p. 174. ( — llik. fefellil ,'\\\?im
„Nou eiiiin dubitat falocssesub- nemiiii visam esse comperio.
lalam; cf. inf. 777." Ita Ser- TVch. Milii videtur e verbo
vius. Melius tamen: coniux f/^y}///deserendi notio re])etenda :
mUii misero erepta Creusa Ja- eka&n' anoXntovGa. J^Vr. —
ione subslitit , an erravit de via 745. incusare deos honiinesque
an lassa resedit? 742. iurnu- fornmla fere legitima de iis, qui
lum, , anliquae Cereris sedeni, de fortuna sua graviter conque-
collis, in quo antiqua Cereris runtur. cf. Tacit. HisL II, 47.
aedes, sup. 713. Male de se- IVch) Mox 746. crudelius,
pulcro Potter. Gr. ArU. T. I, li. 1. quod magis doleret.
AENEIDOS LIB. II, 740—761 371
Ipse urbem repeto, et cingor fulgentibus armis.
Stat casus renovare omnis, omnemque reverti 750
Per Troiam, et rursus caput obiectare periclis.
Principio muros obscuraque limina portae,
Qua gressum cxtuleram, repeto, et vestigia retro
Observata sequor per noctem et lumine lustro.
Horrorubique animos, simulipsa silentia terrent. 755
Inde domum, si forte pedem, si forte, tulisset,
Me refero. Inruerant Danai, et tectum omne te-
nebant.
Ilicet ignis edax summa ad fastigia vento
Volvitur ; exsuperant flammae ; furit aestus ad auras.
Procedo, et Priami sedes arcemque reviso. 760
Et iam porticibus vacuis lunonis asylo
756. FORTE TUI.
750 reuocare Ven. et alter Menag. et Goth. teit, cum allquot Pier.,
minus bene. renovasse alii aliquot Pier. r. meos Zulich. r. urbis Dor-
vill. [oTimes Medic. Wr.) 752 Cerda coni. obsessaque. vid. not. Dee-
rat versus Moret. sec. 755 animo septem Heins. Exc. Burra. et duo
Goth., intercepta s a sequentis vocis initio , ut et in Medic. fdctum. (in quo
iunctim scribitur ani?>iosimul; vid. Ge. II, 203. /f>.) animum Schol.
Stat. Theb. I, 494. tunc ipsa s. Dorvill. yiunc idem Schol. lib. I, 36S.
( — 756. alterum ^iyb/-^e commatis includendum erat; est enim Graecum
ei Tvxor vid. Muret. Var. Lect. XVI, 9. et Heinrich. ad Cic. de Piep. pag.
192. De vi et usu prioris si vid. Not. ad Aen. I, 181 et V. L. ad eiusd. 1.
vs. 577. //'>.) 757 Irruere Gud. a m. pr. intus erant D. pr. Hamb.,
eidem abest et. omne replcbant Menag. pr. 753 Illicet plerique scri-
bunt. fastigia tecti Schol. Cruqu. Horat. lib. II Od. 4, et Medic. a m. pr.
(est ea prior Medicei lectio , e vs. 302. invecta. IFr.) 759 et superani
Goth. sec. 760 Frocedo et F. Heins. cum vetustioribus , etiam Pieria-
nis , et Donato ; ut inf. III, 349 ct sup. 632. Vidgo Procedo ad F. vel
Frottnus ad F. cf. Burm. praecedo Moret. pr. sedemque arcemque ed.
Ven. 761 At iam Goth. sec. ; hoc desideres , vel Hic iam. (recte Et,
vid. Q. V. XXXV, 7, a. JFr.)
749 — 755. Ipse urhem re- los fallens; sic sup. v. 725 per
peto — Principio muros repeto. opaca locorum. 754. lumine
Quod in verbis ingratum est, luslro, simpl. circumspicio, 755.
mutaturus erat Maro. Ueclarat horror noctis et silentium ubi-
autem prius illud consilium ge- queterretme. ( — 756- si forle
neratim ; constitutum ei erat pedem , siforte, tulisset: vid.
urbem repetere. 750. Stai, de- V. L. ad h. vs. JVr.)
cretum est apud me, ut saepe. 761 — 766. Adomo sua, quam
752. ohscura limina portae, expilatam et incensam ardere
porta per noctem obscuram ocu- videt , ad arcem et regiam ten-
24*
372 P. VIRGILII MARONIS
Custodes lecti Phoenix et dirus Ulixes
Praedam adservabant. Huc undique Troia gaza
Incensis erepta adytis, mensaeque deorum,
Crateresque auro solidi, captivaque vestis 765
Congeritur. Pueri et pavidae longo ordine matres
Stant circum.
Ausus quin etiam voces iactare per umbram,
Inplevi clamore vias, maestusque Creusam
762 laeti duo Burm. durus Parrhas. in marg. cum nonnuUis Pier. et
Goth. tert. 763 obseivabant alii ap. Pier. Heins. et Burm., solleuni
lapsu ex asservabant. obse/uant Parrhas. hic Goth. alter. [zazza, sed
g superscripta , Medic. ; iiilVa V, 40. gazza, priore z translossa ; supra I,
119. guza. Eodem modo Mediceus variat iu nomine Mezentii; Mcz-
zentius scribitur IX, 586. X, 204. 7l4. 729. 742., item, sed transfossa priore
z , VIII, 482. X, 150. 689. ; puncto , ut delenda , notatur X, 762. ; XI, 7.
16.; et transioditur et simul puncto notatur VIII, 569. X, 768. 897.; de-
nique Mezentius per simplicem z exaratur VII, 648. 654. VIII, 7. 501. IX,
522. Heinsius quidem ad VII, 648. ubique in Mediceo Mezzentius scri-
ptum ait. Mezzentius etiam in Rom. VIII, 7. exstat , ubi Bottarins ad-
iicit : „Sic alibi;" certe IX, 586. redit eadem forma in illo cod. Ac
ne forte propterea , quod in multis Italici sermonis vocc. z geminata repe-
ritur , labenti Latinitatl hanc literae z geminationem tribuas , obstat mul-
tum agitata veterum Grammaticorum lis super ea re ; vid. Pier. ad VII,
648. et K. L. Schneideri Gr. Lat. V. I. P. I. pag. 375. sqq. At Etruscum
est nomen , inquiunt, Mezentius; et Etruscorum fuit, geminare literam z.
Audirem , nisi etiam gazza scriptum viderem. Itaque res in medio interim
relinqueuda. fFr.) 765 craterasque Medic. (sed superscripta e. JVr.)
que abest duob. Burm. et alteri Goth. 767 Supplent versum Venetus :
crebris sua curpunt pectora pugnis, Exc. Burm. : crebriscjue premunt sua
p- p-, Guelpherb. un. in Exc. Cort. : et crebris pulsant sua p. p. , Wit-
tianus : et tacitis implent Tnugitibus auras. 768 umbras multi ap.
Burm. et duo Goth. , ut iam toties variatum vidimus. per urbem coni.
Heins., v. Burm. quidui tamen: per noctem, per uoctissilentia! 769 viam
nonnulli ap. Burm.
dit: liic vero liostem videt asser- rum agmen iii Tabula Iliaca n.
varepraedametcaplivos; Creusa 111 et in Polygnoti pictura ap.
itaque nec hic reperta, discedit. Pausan. X, 25. 26. cf. inf. III,
Porlicibus vacuis. supra 528 323. Ovid. Met. XIII, 412 sqq.
Porlicibus longis fugit ei vacua Notatum autem in h. 1. Troianis
atria lusiral. — lunonis asylo, iam temporibus praedam non
sinipl. pro templo , quod in arce temere cuique pro se parare li-
fuit. cf. sup. ad 567. Eurip. cuisse, sed unum in locum fuisse
Troad. 32 simpl. vno ariyaig congerendam, mox certis legi-
raigd'. {auro : vid. Not. ad I, bus dividendain, unde munera
655. ff^r.) 766. pueri et ma- i^aiQSta locum habebant. Id
ires captivae abducendae. Ex- quod inler cultioris vitae ele-
pressum miserabile hoc captivo- nienta referri solet. Porro, non-
AENEIDOS LIB. II, 762 — 778 373
Nequidquam ingemiiians ilemmque iterumque vo-
cavi. 770
Quaerenti, et tectis urbis sine fuie furenti,
Infelix simulacrum atque ipsius umbra Creusae
Visa mihi ante oculos, et nota maior imago.
Obstupui, steteruntque comae, et voxfaucibushaesit.
Tum sic adfari, et curas his demere dictis: 775
Quid tantum insano iuvat indulgere dolori,
O dulcis coniunx ? non haec sine numine divom
Eveniunt. Nec te comitem portare Creusam
778. TE HINC COMITEM ASPORTABE
770 nec quicqaam Franc. iterum iterumque aliquot Heins. et Barm.
cum Goth. sec. (sic etiam Mcdic. , vid. Fogg. pag. 447. ; item Alb. /Fr.)
771 sine more X^e:x\.. Moret. et Leidens. unus; quod alias Virgilius amat :
sed h. 1. non couvenit. ruenti aliqiuit boni libri Heins. et Burm. Minus
bene: ^san farere magis ivccQyig quam ruere. 772 unius umbraZ\xVic\i.,
sed ipsius etiam Nonius in imago. 774 Obstipui scribitur etiam hic ap.
Pier. steterantque aliquot Pier. et tres Burm., prave. stetereque Franc,
ut etiam lib. III, 48 habet, ubi hic versus repetitur; hemistichium autem
alterum repetitum XII, 868. IV, 280. 775 tunc alii ap. Pier. et Goth.
alter. effari Hamb. sec. v. sup. 700. („Hic versus in plerisque dicitur non
fuisse." Haec Servius; videtur tamen in nuUo cod. ms. desiderari. TVr.)
776 dolori Heins. librorum auctoritate restituit; vulgo labori , ut nonnulli
libri, etjam Goth. alter, forte ex lib. VI, 135, quamquam ea permutatio
sollennis. Hic tamen dolor potius , quam labor , locum habere videtur;
nisi quod labor exquisite pro dolore ponitur. Arusianus Messius laudat:
Quid iuvat insano tantum i. dolori , Vratisl. : Quid tandem i. i. i. dolori,
et pr. Moret. : Quid tam insano , ex compendio litterarura. [labori, quara
lectionem commendat Wakef. ad Lucret. III, 947., Palat. Alb. et 4. 7. 10.
11. 12.; vid. etiam Cort. ad Lucan. II, 317. Sed iam Heinsius vidit, esse
hoc e 1. VI, 135. repetitum ; vid. V. L. ad Ge. IV, 4. 173. Aen. I, 100. 703.
n, 758.; et ut illi loco Za6o/-f convenit , sic huic dolori , quod certissime
intelligitur ex iis , quae addit Creusa : „non haec sine numine divom Eve-
niunt;" quae indicant , de dolore Aeneae , non de labore, eam loqui. JFr^
778 nec te comitem hinc asportare Cr., ut in nonnullis legitur , (etiam in
Lips. alt. /f>.) olim libros obsedisse, ex Servio patet ; quod Grammatici
adeo defendere satagebant, Retinuit metri vitium Cuning. Alii aliter emen-
dum illa aetate religioni Jhabuisse ad lib. I. Imitatione nostri Hy-
victores , fana expilare el in- las Herculi per somnum obiectus
cendere. apud Valer. Flacc. IV, 18 sqq.
771. 772. ieclis urbis , intra — 43. 774. Ex Iliad. w, 358
urbis moenia. simulacrum , ei — 360. ( — 775. adfari: re-
6co/lov, infelix y infeliciter amis- peti *7.sa est iubet Wunderlicb. j
sae Creusae. 11'^. nola maior i., at vid. Q. V. XXX, 1. //>.)
h. e. piistina; igitur iam dea fa- 777. Iliad. £, 185 Ov^ oy'
cta. Nota veterum opinio. Lo- avev&e '&eov rdds ^alvexai- Et
ta congessit Cerda: v. Exc, XIU similia alibi. Omnino haec ora-
374 P. VIRGILII MARONIS
Fas, aut ille sinit superi regnator Olympi.
Loiiga til)i exsilia, et vastum maris aequor araii-
dum. 780
Et terram Hesperiam venies, ul)i Lydius arva
Inter opima virum leni fluit agmine Thybris:
779. Fas; 780. ara^dum; 782. Thybris.
dare voluere ; nam Medic. cum aliis : nec te comitem hinc portare (pr.
Moret. etiam portasse), Harab. sec. : nec te hinc c. portare , duo Mo-
ret. : nec te comitem portare. Parrhas. : nec te comitem asportare.
(Mire hic libri variant. Lectionem, quam Heynius secutus est, quaraque,
praeter alios, cod. Palat. exhibet, vix dubium est quin Servius invexe-
rit; vid. Q. V. XVI, .5. Is quura versura una syllaba abundautem inve-
nisset, hinc retrahi iussit, unde ea lectio, corruptelara verius dicas,
orta, quae nunc libros editos insidet. In aliis libris ipsa varia huius par-
ticulae sedes indicio est , hinc ab aliena , non Virgilii , manu huc illa-
tura esse. Sed ilkid mireris , quod vii-i poetici serraonis intelligentissimi,
Heinsius maxirae et Heyuius, verbum mere prosarium asportare optimum
versum diutius iuquinare pasri fuerint. Scilicet genuinam vereque poe-
ticara lectionera servaverunt duo Morctani : nec te comitem portare.
lam verbum simplex alii explicuerunt per compositum asportare , alii
hinc addiderunt, vel ipsum illud asportare iam in ordinem receptura
interpretari voluerunt adiecto hinc , i. e. hinc portare; iude versus cor-
ruptus ac pessumdatus. Siraile quid accidisse videmus XII , 709. : „Inter
se coiisse viros et cernere ferro , " ubi in omnibus codd. , uisi quod in
paucis et omittitur, sic legitur: et de cernere ferro. Etiam V, 786.
in plerisque libris legitur versus una syllaba longior: „Urbera odiis satis
est , nec poenam traxisse per omnera." Jf^r.) 779 aut ille s. ex
Medic. et aliis optimis reposuit Heius., ut iara ed. Ald. et aliae vett.
Vulgo haud ille. sed ex Codd. non facile tale quid diiudicari potest.
(Fas: non Fas est\ sed , quod iam Heinsius iubet, iunge Fas sinit , ut
VI , 438. : Fas obstat. Comma igitur posui pro semicolo. JFr.) Witt.
haud ille sinet. Porro summi Exc. Burm. puri Goth. alter. 780 lon-
gam Gud., pro var. lect. xov vastum. auxilia Goth. tert. 781 Et
terram H. Heins. cum optimo quoque , etiara Pieriano ; Virgiliano more
ex Graecis ducto , ut ad omittatur, Vulgo tamen Jd t., ut et nonnulli
codd. habent, et Probus in Arte. (sic etiam Palat. et 4. 7. 12. TFr.)
Heins. coni. Ut t. (bene Et; vid. Q. V. XXXV, 8. Hinc etiam mutatae
vs. 780. ct 782. interpunctionis causam intelliges. TVr.) Parrhas. Hespe-
riem. [invenies Alb. TVr.) 782 laeto f Dorvill. cum nonnuUis Pier.
tio est allectus plena. 779. Fas, TVr.) et ex arandam adsunieii-
fatum , seu volunlas deoriim. duni veibum latius : oheunda,
cf. Heins. (et V. L. TVr.) 780 ut iam Serv. ( — 781. vid. de
— 784. ex.silia \no exsilium , et lioc vs. V. L. /Vr.) Lydius
lioc pro longo itinere vel errore, Thjhris pro Etruscus, ex vetere
adiuncta notione, quod extra opinione originis Etruscorum a
patriam fit. cf. Burm. Ductum Lydis ductae. v. Exc. III ad lib.
ex q}vyri- (t'<2.s7«/7i essei. ((.ar^v- VIII. ana virum signate, exem-
yr\xov , i. e. infructuosum , exi- plo Graeci av^^cov. leni Jluit
slimat Wakef adLucret. V, 203. agmine. Supra Georg. I, 322
AENEIDOS LIB. II, 779 — 792
375
Illic res laetae, regnumque, el regia coniunx
Parta tibi; lacrimas dilectae pelle Creusae.
Non ego Mvrmidonum sedes Dolopumve super-
bas 785
Adspiciam, aut Graiis servitum matribus ibo,
Dardanis, et divae Veneris nurus:
Sed me magna deum Genetrix his detinet oris.
lamque vale, et nati serva communis amorem.
Haec ubi dicta dedit, lacrimantem, et multa to-
lentem 790
Dicere, deseruit, tenuisque recessit in auras.
Ter conatus ibi collo dare brachia circum;
783 res Jtalae Medic. et Colot. ap. Ursin., miro lusu. (Medic. et
Colot. unius libri instar sunt ; et repetita videtur haec lectio ex VIII,
626.: „Illic res Italas.'-'- cet. vid. V. L. vs. 776. /f>.) res laeta
et res latae uounulli; sed rcs laetae praeclare poeta de felici et pro-
spero rerum statu et conditione, ut saepe alibi. 785 superbajn Fr&uc.
7S6 haut vel /laud aliquot. 787 et tua coniux supplent nonnulli ver-
sum in Serv. 788 me detinet Hamb. hic destinet ed. Ven. 789 serva
nati Montalb. amores Graev. 790 plura v. d. Leid. 791 Discere
sec. Hamb. (et Alb. ffr.) 792 conatus erat Macrob. V Sat. 7. colla
et d. DorvilL circumdare hrachia collo sec. Moret. 792 — 794 lidem
versus inf. VI, 700 — 703.
agmen aqiiarum dixeratj at li.
\. absolute Ennii exemplo Annal
V Qiiod per amoenam urhem
leni fluit agmine flumen apud
Macrob. VI, 4. Adde Lucret.
V, 272 et nostri iniitatorem Stat.
I Theb. 356. cf. Cerda. Acce-
ptum igitur novum vaticinium
a Creusae nnibra de sedibus in
Italia quaerendis : cf. Disquis.
II. s. 6 Porro de liac locorum,
quo perventurus erat Aeneas,
notatione, quo iudicio facta sit,
V. £xc. XV adh. lib. 784. par-
ia iihi nunc, fato destinata. la-
crimas Creup.ae , propter Creu-
sam: ut alia. (vid. Not. ad Aen.
1,462. JVr.)
785 — 789. Pracclari versus ;
metueie aulcm debuit, ne illa
in hostium uianus incidisset et
captiva abduceretur. Similitu-
dinem habent inf. III, 321 sq.
Andromachae verba ; et quoties
non decantata est haec calamitas
in Tragicis! Memorat autem
Neo])lolemi regiam v. 785. tan-
quani praecipuam praecipui in-
ter Achivorum duces. sedes su-
perhas , regiam superborum do-
minorum. — 788. Magna deum
Mater. Videtur innui : a Cybele
eam in consortium esse assum-
tam tanquam Nympham in pa-
trio solo. De Creusae fatis cf.
Exc. XIV. — 789. plenus af-
fectus versus. Praeclarum lo-
cum Propertii IV extr. 73. 74,
et Eurip. Alcest. 378 iam Cerda
laudavit.
792 — 794. Versus ducti ex
Homero Odyss. A, 205 — 207.
#.
376 P. VIRGILII MAFiONIS
Ter frustra conprensa manus effugit imago,
Par levibus ventis , volucrique simillima somno.
Sic demum socios consumta nocte reviso. 795
Atque hic ingentem comitum adfluxisse novorum
Invenio admirans numerum ; matresque virosque,
Conlectam exsilio pubem, miserabile volgus.
Undique convenere, animis opibusque parati,
In quascumque velim pelago deducere terras. 800
lamque iugis summae surgebatLucifer Idae,
Ducebatque diem; Danaique obsessa tenebant
Limina portarum; nec spes opis ulla dabatur:
803. DABATUR.
793 comprensa Heins. cum Medic. et optimis ceteris; alii compressa,
qnod Pierius praetulisse videtur. (Apud Homerum sXhiv legitur, cui re-
spondet comprensa; et prensus ac pressus saepe confusa ; vid. supra vs.
444. III, 157. 624. et alias. TFr.) Zulich. compres a. sec. Hamb. co-
nata\ perpetuae variationes. Aliquot Pier. etiam, manu. 794 Par l.
pennis, v. s. vento Medic. Pierii, ex interpolatione. ^9. Jumo Macrob.
V Sat. 5, ut alibi: inf. V, 740. IV Georg. 499. (Hoc Wakef. in or-
dinem recepit , Manilio in testimonium vocato I, 822. Jf^r.) ferro Leid.
a m. pr. Faber emendabat somnio , quia SvtiQco i'KeXog ap. Graecos oc-
currit. Sed somno quidni poeta aeque bene dixerit, qui et ipse , si ex-
cussus, dispulsus fuerit, solvitur , difiluit, evauescit. Nec, si somnium
cogitare necesse sit, quicquam impedit, quominus somnum de eo acci-
pias, ut simile plane sit illi ap. Apollon. IV, 877 Avzrj Sh TtvoLrj i-nilr]
defiag, jjvx' ovsiQog Brj q' ifitv. 796 hic abest tert. Rottend. ef-
Jluxisse duo Hamb. 798 ex Ilio Heins. secundum Donati scripturam
probabat , sed iuvito metro. Mox idem malit iuugere : mis. vu/gus un-
dique conv. et mis. Rottend. tert. mirabile Leid. 799 animiscjue
Moret. sec. et pr. Rottend. 800 decurrere Gud., pro div. lect. ( — 80L
vagus Alb. fFr.) 802 que abest Franc. ( — 803. Colon pro puncto
in iine vs. posui ; vid. Q. V. XXXV, 8. IFr.)
Unde petierunt et alii. cf. .sup. 801. Noto poetarum more,
Georg. IV, 500. cl. v. c. Apollon. I, 1273, sidera
798. Collectain exsilio , ad de montibus proximis oriuntur
fugam , /)MZ»e/re, iuvenes quoque. et occidunt ; re ab oculorum
(/:)j<6e.s, referendum ad praegres- sensu pelita. Ida autem Troiae
8um riros , fere i. q. populus ; imminens, Lucifer , stella Ve-
infra VII, 219.: „Iove Dardana neris accommodate. Vid. Ex-
pubes Gaudet avo." vid.etiam curs. XVI. {ducehaique d. vid.
Becker.Eleg.Rom. p. 209. JFr) Ecl. VIII, 17. frch.)
Mox 799 opes , fortunas ad na- 802 — W^. Liniina porlarum,
ves faciendas , instruendas et portas. Spes opis , auxilii pa-
sic porro. triae ferendi , Serv. Est simpl.
AENEIDOS LIB. 11, 793 — 804 377
Cessi, et sublato montis genitore petivi.
804. MONTEM
804^ montes Medic. cum altero Mediceo Pierii et aliquot aliis ap.
Burm. Utrumque rationem hahet. [jnontes etiam 3. 4. 10. 13. et Lips.
alt. Sed vera lectio est montis, quam servant Donatus, Rottend. pr.
a m. pr., Lips. obl. et Edit. lunt. Nempe haec accusativi forma saepe
variis modis corrumpendae lectiouis causa exstitit, cuius rei prae ceteris
insigne exemphim praehet Ecl. IX, 9. Accedit , quod , Ida modo comme-
morata , montem , non montes dicendum videri poterat; sed cfr. III, 6.,
quem locum etiam Wunderlicliius laudat , favens lectioni montes. Con-
tra, quomodo pluralis montes h. I. ex singulari montem oriri potuerit,
nOQ apparet. If^r.)
salutis. Igitur discessi. mon- IX, 80. (De tota orationis coii-
tem , int. Idaei iugi partem, qua forraatione vid. Q. V. in V. L.
ad Antandrum via ferebat. conf. ad vs. 803. laud. fVr.)
EXCURSUS I ad Aen. 11 piinc.
D e a u c t o r l b 11 s r t r u m T r o i a ii a r n ni
(tc5v Tpwixwv).
f^ost sermonis poelici eleganliam , poetae docti-inam declaraie
nobis inj)rimis esse pro])ositum , ab iiiitio sumus professi. Cum
itaque in libro altero ille excidii Troiani casus mira rerum va-
rietate et iucunditate exponat, nndtaque, cjuae in Hoinero non
occurrunt, commeinoretj quandoquidem in inveniendis rebus
aut in aliorum inventis sajiienter adoptandis, variandis, ornan-
dis, disjionendis , eloquendis, vel maxime poetae ingenium co-
gnoscitur j ut inlelligatur, quaenam ille ab antiquioribus poetis
iam ante exposita ad sui carminis naturam, rationem ac consi-
lium, attcmpcraverit , non inlempestivum fore arbitranmr, si,
qui ante Virgilium praeter Homerum res Troianas , excidii in-
primis, de quo imnc potissinmm agitur, exjiosuerint, quosque
ex iis potissinmm Virgilio ante oculos fuisse probabile sit, paul-
lo accuratius indagemus; etsi in nonnullis nos doctiojis disjou-
tationis lantum lineas ducere, in aliis nonnulla, quae cojnosius
iam ab aliis dicta sunt, sunnnatim colligere non ignoremus.
lles igitur Troiani belli omnino j)Ost Jlomeiian , primum
auctorem*), longo tamcji tenq)orum intervallo, centum saltem
annorum, nec nisi postquam vulgo circumferri coeperant Homeri
*) De his accuratiiis disputancli locus erit ad ipsum Honierum, Nunc
reliqui intacta ea, quae ante Iliadem ciim Scholiis Venetis a Villoisono edi-
tam mihi probabilia esse videbaiitur. Alia dies docnit, docebitque, ut fieri
necesse est in iis , cjuae t.intum probabiliter constitui nec , fide historica
deficiente, ultra probabilitatem assurgere possuiit. Servabo autem , ut ubi-
quc feci , et in posterum quoque faciam , nonien Ilumeri, laudaboque car-
inina Iloincri, in re enim incerta suariun opiuionum ludibria immiscere,
nec modo interponcne , sed tamquam pro exploratis substitucre velle ea iis
opinionibus , quae vulgo receplae sunt, in prudentem virum liaud cadit.
Hac eadem de caussa ])cr omnes superiores annos suspiciones de I!omericis
carminibus pectoris tanquam claustris custoditas iion nisi loco suo , et ad
m.
EXCURSUS I AD LIBRUM II 379
carmina, fueiunt tractatae a jjoe/is cjclicis^ Loc est, ab lis poe-
tis qui, Homei-i exemplo, non modo rerum bello Troiano ge-
starum, quae Iliadem sive antecesserunt sive sunt sequutae, ve-
rum, Proclo apud Phutium test;, totius mjlliologiae a Coeli et
Terrae inde nuptiis ad linem erroruin Ulyssis , modo singula
capita modo plurium capitum complexum , carniine epico , boc
est, ad Homerici carminis numeros, tractandique et eloquendi
modum, composito, exposuerant, et ex quibus certa disposi-
tione a nescio quo collectis et ordinatis syntagma epicum con-
cinnatum, extitisse putatur. Accurate de iis, post Nicolaum
Loensem in Epiphyll. H, 4. Sahnas. in Sohn. p. 597 et Casaub.
ad Athen. VH, 4. Dodwell. de Cycl. p. 802, qui soU consuli
merentur, egit Schwarzius A!tdoi'f. in Diss. de poetis cychcis.
Adde Fabi-ic. B. Gr. T. I p. 281. Sunt tamen admodum pauca
in hoc argumento ad h'quidum perducta.
Nam primo, quorum poetarum nomina et opera hoc cyclo
comprehensa fuerint, res est partim oljscura, partim contro-
versa, etiam inter veteres; ncc satis constanter traditur, quam
late eius argumentum patuerit; modo enim intra belh Troiani
fines ille substitisse, modo ad ipsam cosmogoniam evagatus esse
narratur. Quo ipso constare puto , intra privatam nonnullo-
rum doctorum Grammaticorum opinionem totam hanc de cyclo
epico praeceptionem substitisse in diversa abeuntium. Neque
unquam tale corpus plurium poetarum ahter confeclum, quam
ut grammaticus aliquis eormn recensum seu indicem faceret, et
singulari forte libello aut in opere grammatico ederet; nec fa-
cile omnes, quorum magnus fuit numerus , qui Genealogias deo-
rum, Titanomacliias , Gigantomachias , Argonautica, Thebaica,
Heracleas, et sic porro, tum in lebus Ihacis, qui NoGzovg scri-
pserunt, tali indice enumerati fuerunt. jlrctinum MiUsium,
Eumelum , LescJien et Cjpria carmina eo comprehensa fuisse
plerlque tradunt; Anfimuc/ium , Slesichorum , alios inserunt
ahi, fide non satis explorala. Videntur porro plura in hac
quaestione confundi : Alius est Cyclus mythicus , h. e. fabula-
rum complexus inde a genealogiis deorum ad Troiae usque ex-
cidium deductus; alius Cyclus Troianus, h. e. fabularum ad bel-
lum Troianum spectantium. lam ah his cyclis dictos arbitror
poetas cyclicos et carmina cyclica , quorum argumenta intra
alterutrum mythorum compIexuLn et orbem continerentur : non
vero ut ipsi cyclum aliquem constituerent. Ex priore genere
fuere Theogoniae , Cosmogoniae , Titanomachiae , quahs fuit seu
finera Observatiomim in Iliadem iJioclidi ; forte nec hoc iu animum admis-
surus, uisi expressa quodammodo earum courcssio fiiissct; neque enim tam
magni ingcuii res est in talia incidcre, quam iadicii, videre, au satis explo-
rata et certa ea siut , ut in medium proferri possint.
380 E X C U R S U S I
Euineli Corintliii sub Olympiadum initia, seu Aiclini , Corinthii
(non Milesii), Gigantomachiae, (X>o(Jioi'\g, ^uvalg , Eoeae, Nau-
pactica, 'HQaKlHa, Ar<Tonautica, &rj§atg (KVKkiH'}] dicta) , ra
£717] rd elg rov Tioksfiov zav 'Eniyovwv , ^YlkKi.iaicovig, Mtvvdg,
AlyLfjiiog, OliaUag aXcoaig, KijiJKog yd^og, 'AiJLa^oviy.d, &7]arjig;
ex altcro autem Arctinus, Lesclies, Stasinus Cyprius. Confusus
cum liis cyclis cycliis epicus , quem gramniatici Alexandrini,
Aristarclius et Aristoplianes Byzantinus, constituerant , dilectu
inter jioetas epicos veteres facto, et principibus tamquam in ca-
nonem et in censum relatis; fuere illi Homerus, Hesiodus, Pi-
sander, Panyasis, Antimaclms (v. Quinctil. X, 1, 51 sqq. Pro-
clus Chrestomatli. et liinc Tzetza Proleg. in Hesiod. et in Ijy-
cophr.). Translatum est hoc nomen cj^cli epici etiam ad illa
duo cyclicorum genera, quatenus res Troianae et mythi hexarae-
tris erant expositi. Tractum aliquando nomen ad duo carmi-
num genera, quibus tamquam nota aliqua eo ipso inureretur:
alterum, quoties poetae in argumento iam ab aliis tractato, in
rebus notis ac tritis, circa vilem patidumque morarentur orbem
(HoraL Art. 132): alterum, cum, epici carminis naturae et ar-
tis ignari, narrationem a primis rei primordiis repetitam per
singulas partes, tamquam scriptores pedestres, exponerent: quod
V. c. Statms in Achilleide tentavit; ad Iioc genus spectat Epigr.
in Anthol. 11, 40 p. 163 Steph. Nata hinc illa: apud Acronem
in Horat. cj^clicum poelam esse, qui variare res nesciat; et
Isidor. VI, 17 ea carmina cyclica vocari, quae cuiusque mate-
riae simplici forma facta sint. Hunc in modum diversarum re-
rum discrimine facto , licebit tandem aliquid certi et explorati
de poelis cjclicis tradere.
Horum poetarum opera, quantum ex fiagmentis, tum ex
Quinti Smyrnaei imilalione, et ex argumentis Cypriorum Car-
minum et Noaxcov apud Pjoclum , colligere licet, tota ad Ho-
meri noii tam artem quam sermonem potius ac colorem et epi-
cam dictionem fuit composita. Nec tamen res intra poetices
spatia substitit, sed liberius est evagata. Nani, cum pedestris
orationis usus et cullus increbrescere inter Graecos coepisset,
multique essent, qui antiquissimos jnythos histoiiasque Graeciae,
partim singularum url)ium fabulis, religionibus ac sacris, festis
ac ritibus, locoium etiam moimmentis, templorumque donaiiis
consecratas, partim ex priscis carminibus, quae supererant,
collectas litteris mandarejit; inter quos Pherecydes ^theniensis,
et Acusilaus ylrgivus , Jlecataeus Milesius , et post hos alii
&ioyovi^v auctoros , genealogiis deoium ac cosmogoniis conden-
dis inprimis inclaruerant ; successerunt alii, qui Graecorum post
mythicuin tempus historias, co(|ue ctiam bellum Troianum ))er-
scriberent, inter quos iiescio an primo loco JfeUanicimi, Leshium
ponam^ cuius magnum opus iazoQiaiv fuisse videtur, ad quod
A D L I B R U M II 381
tamquam partes referenda erunl quae laudanlur: OoQ(av\g, 'AT&lg,
'Arkavzlg, AEvyMXicovia, Tproix«. (Fragmcnta eius nunc conecta
sunt a cloctissimo viro , F. \V. 'S/urz , quibus addo aliud salis
memorabiJe de Acliille a Scamandro o])presso in Scliol. Ven. B
ad lliad. (p, 242.) In Troicis rebus fides eius inprimis fuit pro-
bata , ut eliam Dionysius Halic. lib. I. c. 46- 47. 48 in Troiae
excidio Aeneaeque fuga narranda eum potissimum sequendum
existimaret; et ex Clemente Alex. 1 Stromat. pag. 139 satis
constat, eum Troiae captae epocliam inter ceteros accurate defi-
niisse. Laudantur eodem loco alii , sed nominibus tantum noti.
Celebrius nomen est Dionysii Milesii , qui Ilerodoto paullo an-
tiquior circa Olymp. LXV vixisse traditur, 'AV/.loyqtifpog Suidae
et Tzetzae dictus, non tamquam cycli e| ici auctor, quod male
traditur, sed propter opera , quae cyclum mytliicum et liisto-
ricum efficiebant, eaque in hunc modum ordinanda, ut scripse-
rit Mvx^ivM, ^A(i-^ovavxiY.u, TQwixav ^i^Xia. y , tum KvzXov toro-
otxov Iv ^i^kioig ^', sequebantur ra JliQGiy.a. et tandem ra ju,f-
Ttt JaQUOv; nisi duo liaec unum idemque opns fuere ; in quo
ipso habemus liistoriae catholicae scriptorem antiquiorem ilhs,
qui vulgo habentur*).
Etsi autem cum temporum decursu ab antiquis ilhs rebus
mythicis ad sei-iorum temporum re-; et casus historiae procederent,
tamen et sequiores scriptores ab antiquioribusGraecorum rebus orsi
bellum fere Troianum , quoniam ab eo inde tcmpore civitates ac
regna Grgeciae sive ad cerlam formam fuerant descripta , sive
futurarum opum prima initia ceperant, in principio operum suo-
rum modo brevius modo copiosius repetebant; quod nec Thu-
cxdides facere recusavit. Et in Imuc , puto, censum veniunt
nonnulh scriptores,. qui Troianas res pcrscripsisse dicuntur ; quos
in transcursu modo eas leviter attigisse existimandum est. Ita
apud Dionys. Hahc. I, 48 Menecrales Xanlhius historiam ab
Achillis funere auspicatus narratur, exordio quoque libri sub-
iecto; quo tamen summatim tantum, cum ad Lyciae res (t«
ylvy.iay.a) exponendas ille properaret , Troianas res perstrictas
fuisse credere hcet. Etiam Callislhenes, cum Graecae Hisloriae
olim celebratae fuerunt, ab anno pacis Antalcidae 01. XCVIII, 2
deductae , quando de Troia capta egisse memoratur (v. Schol.
Euripid. Vet. apud Ursin. ad Virg. II Aen. 255 et interpolatus ab
eo locus Ihad. /3. post vs. 855. memoratus est a Strab. Xlf, p. 817.)
primo saltem Graecarum Historiarum libro Troianas res summa-
tim narrasse videtui"; etsi, lioc ita factum, ut separatum aliquod
*) Cf. ad haoc ]S'otas ad Jpollodor. p. 921 sq. 980 sq. Commentat.
II de fontibus historiar. Diodori in Commentation. Soc. R. Sc. Gott.
T. VII. Oinni tainen hac opera me non nisi lineas duxisse iis , qui in
haec acci-ratius inq^uirere vellent, obscurum esse non potuit.
EXCURSUS I
opus particula illa liaberi posset, suspicari possis ex Cicer. V
ad Div. 12.
Cum ab his sci-iptoribus , qui res vel universae Graeciae,
vel singularum civitaluai cerlique temporis exponerent, tamen
Troianum bellum non plane praetermitteretur: fieri id multo
maois debuit ab iis , qui lli.storiarum systemata conderent,
Ut res Troianas omninoque totum cyclum mythicum operi-
bus suis intexerent aut praeflgerent. Et hoc factum vides a
Diodoro Sicido in Hbris quinque prioribus, qui extant, in qui-
bus eum Dionysium maxinie Milesium supra memoratum ex-
scripsisse suspicor. cf. Jib. III, 52, ubi v. Wessei. *). Idem ante eum
ab Anaximene Lampsaceno factum, qui Alexandri tem])ore vixit
et ab anliquissimis Graeciae rebus {ano '&eoyovLag kcu dno tov
nQcoxov yevovg rcov dv&QCOTCcov) orsus (zcig TtQCorag iazoQiag vel
Ttjv nQcox7]v rcov ''Elh]viy.cov) liistoriam uscjue ad pugnam Man-
tineensem pertexuerat. vid. Diodor. XV, 89 et Voss, de Hist.
Gr. I, 10, uec non in Pisandri opere infra laudando. Fuit quo-
que scriptor antiquus [avyyQacpivg naXcaog ndvv apud Dionys.
Halic. 1, 72, et I, 49 dQxcdog y.al Xoyov d^iog) Cephalo Gergi-
thius seu Gergethius [rd riQyri&a urbs Aeolidis), qui TQcoCKci
scripseiat: cf. Notae ad ApoUod. p. 740: diversus ille, etsi ob-
loquatur Leo Allalius de patria Homeri c. 1, a Cep/ialione vel
Cephalaeone, cuius Gvvroiiog iaxoQi%6g fuit Miisarum nomine in-
scriptus, rfcs a Nino ad Alexandrum narralione persefjuutus;
lectus ille Photio c. 68, et in epitomen redactus a Sopatro:
ibid. c. 161. add. Syncell. p. 167, et ib. not. Quid tamen fa-
cias Alhenaeo IX, p. 393 E, ubi Hegesianax Alexandrinus o rd
KECpaXicovog eniyQCicpo^cva TQCoiKa avv&eigl Scihcet suspicari
licet, velerem illum librum interiisse et in, eius locum temere
a nonnullis substitutum fuisse simileni librum Hegesianactis.
Fuerunt alia TQCoCnd JJIeirodori Chii, qui Hippocratis magister
fuit, laudata apud Athen. hb. IV exeunte , p. 184 A, Non
niihi constat, ad quod tempus referendus sit Theodorus Uiensis,
qui iv /3' TQColy.cov excitatur apud Suidam in IlaXaicparog 'A^v-
Srjvog. Fabulosum Sya^ri nomen ex Aeliani V. H. XIV, 21
laudare nil attinet. Serwius iv rQirco rcov TqcoCkcov excilatur in
Schol. Ven. B. ad Ihad. cp, 242- Verum hi ad seriores relegandi
esse videntur: de quibus postea memorabilur.
Aliquamdiu res Troianae communi ahquo inter scripto-
res consensu erant traditae, prout ab Honiero et poetis cycli-
*) Cf. Conimentatlonem paullo anle laudatam. Viam ad lianc mytlii-
cae cum vera historia conserendae rationem munierat Dionysius Milesius
paullo ante memoratus ; et ip.se Hellanicus Leshius , qui in libris supra
laudatis mythicae narrationi historias subtcxuisse videtur. cf. Dicnys.
Halic. I, 43 pr.
A D L I B R U M II 383
cis, ex maiorum fama ac narratione, anilquo sermone, hoc est,
poetico, fuerant expositae. Sed cum coepissont esse, primuni,
(jui .«■^///a/i/« particulam aliquam ex toto illo cyclo mythico
dccerptam carmine tractarent, ornarent et delectationis caussa
variarent, tum olii , inprimis /wvW, qui carmina sua suavibus
episodiis distinguerent , ex eo tempore res Troianae quasi ma-
teriae poeiicae loco liabitae sunt , qua ingeniosi liomines in quam-
cunque formam diffingenda uterentur , uiuunque id propositum
baberent, ut cum probabilitale aliqua delectarent.
Ab historlae fide multo magis recessum est, cum Tragici
poetae fabularum suarum vTio^hH? et argumenta ex cyclo illo
peterent , et pro consilio suo tragoediaeque natura varie ea tra-
ctarent, ornarent, inflecterent, nova affingerent, et saepe in di-
versissimas partes traherent. Quae quidem res cum vel ex So-
phocle et multo magis ex Euripide notissima sit, haerere in illa
nolumus.
lam historicis et tragicis successit novum hominum genus,
quod onmia miscuit ac turbavit, Interpretes poetarum dico et
Grammaticos, maxime ab Ptolemaeorum inde saeculo*), quorum
alii Cyclos illos in epltomen rcdegerunt; qualem habemus adhuc
ApoUodori Bihliothecam , quam cycli epici compendium esse iam
Salmas. ad Solin. p. 847 vidit**); ahi separatim hanc vel illam
particulam ex tuto orbe exposuerunt. Ita L\simachus Alexan-
driims xd Qri^aiKu et rovQ Noarovg, de quibus inf. Excurs. V.
Euphorioii autem suis Cbiliadibus (de quibils v. ad Ecl. VI, 72)
suis locis res Troianas inseruerat; ut de Laodice: v. Pausan. X,
26 ext.r. et inf. Excurs. V. Similiter alii Grammatici xa TQaycodov-
(isva scriptis peculiaribus explicuerant , quibns tragoediarum ar-
gumenta ac fabulas exponebant, interdum et commentabaniur :
quo ex genere utinam superessent saltem Asclepiadae tcov Tqay-
(o8ov[iivav libri! verum iis aliisque multis amissis , nonnulla
supeiesse videntur in Hxgini fahulis ex veteribus tragoediis ex-
cerpta; nam maior operis , sed luxati, partim in epitomen, par-
tim in excerpta , redacti, pars ex orbe Graecorum mythico est
consarcinata, ut inspicienti facile apparet; facto enim a genealo-
giis deorum inltio per Cadmeas ac Tliebanas fabulas ad Argo-
nautica, Heracleam et Troica ex more procedit***).
Qui posl illos scripiores iterum veteres mythos , adeoque
etiam Troianum bellum , novis libellis repetebant, cum antiquis-
simos scriptores sequi, et tragicorum ac lyricorum ceterorum-
*) Cf. Prolus. de saeculi Ptolemaeorum geriio in Opusc. T. I, p. 94.
J. 105.
'*) Vid. Notas ad ApoUodor. p. 936 sq.
•") Vid. ibid. p. 945.
<
384 EXCURSUSI
que poetarum commenta ac lusus sollerter ab illis disceniere de-
berent, omnia inter se miscuerunt, totamque adeo veterum mytlio-
rum rationem turbarunt, ut in plerisque difficile sit perspicere,
quid ac quantum veteris vel philosopbiae vel religionis vel hi-
storiae vel prisci sermonis iis subesse credendum sit. Cuius
cori'uptelae auctores babendi inprimis iideni sunt Grammatici,
qui commentarios in veteres poetas scripserunt. Dum enim iUi
ad illustrandam abquam fabulam , omrna , quae usquam legerant,
nuUo iudicio collcgerunt, et ex uno loco in centum abos, modo
additis nonnulbs modo recisis, translulerunt; perditis nunc an-
tiquis scriptoribus , unde bauserant, ipsi ab eo inde tempore fa-
bularum auctores, indocti pariter et levissimi , facti sunt ").
Etiam Philosophorujn , Sophislarum ac Rlielorum , opera
aliqua fuit in corrumpendis mytbis et bistoriis antiquissimis-,
illorum quidem in tbeogoniis maxime aliisque deorum fabubs al-
legorice interpretandis**); ex quo semel Pytbagoras, Heracbtus,
et Xenopbanes ad mytbologiam , tamquam tbeolog 
