vM^i^^^^
P V B L, I V S
VIRGILIVS MARO
VARIETATE LECTIONIS
E T
PERPETVA ADiNOTATIONE
ILLVSTRATVS
A
CHRIST. GOTTL. IIEYNE
EDITIO QVARTA
C V R A ^ ^Jr'
GE. PIIIL. EBEriAFiD. \ V A G N E K
V0LV3rEN SECVNDVM
AENEIDIS LIBRI I V
LIPSIAE
SVMTIBVS LIBRARIAE HAHNIANAE
MDCCCXXXII.
L O N D I N r
APVD BLACK, YOVNG &YOVNG.
V
/
/.
D I S Q U I S I T I O I
D E C A R INI I N E E P 1 C O V I R G I L 1 \ N O
JJc carminc cpico univcrsc nuilta dispularc, cum
tol habcamus lil)ros, in quibus copiose ct accurate
(lc co pracccplum cst, ct cu?n paucisint, quibus
cxpcdiat, ul in praeceptis diu dclincaFitur, inutile
cssc arbilror. N<mjuc cliani talis (lis[)utalio ullam
ad adolcsccnluui aninios halx^-c potcst virn aut af-
fcrrc utilital<Mn, nisi uno iam vcl altcro carmine
pcrlccto diligcntcr, ct doclc cnarrato; nc nunc
illud moncam, pracccptis istis ct disputationibus
omnino plus pnmiitti quam pracstari. Plcraque
cnim, quac utilitat<'m habcnt, talia sunt, ut ab in-
gcnio libcraliorc, ubi umis vcl altcr pocta pcrlcctus
fucrit, vci ncminc moncntc, facilc animadvcr-
tantur; vanis autcm ct inanibus subtilitatibus ct ar-
gutiis actas illa mclius carct. Tum utilitas, (piam
pracstant, intra iudicium dc aliorum ingcniorum
monumcntis (|ualccun(iuc fcrcndum subsistit; ut
ii vcro, qui ingcnii sui vires ipsi experturi sunt, ex
illis pracccptionibus paullo plus (juam cx uno vcl
altcro bono excmplo proficiant, cxpcctari non
potcst. Eos tamcn, (jui adolesccntibus poctas intcr-
prctantur, librorum illorum doctrina imbutos esse
VlRGIL. ToM. II. 1
2 DISQUISITIO I
velim quam maxime; nam ita demum, ubi ipsi vi-
rorum doclorum disputationes accurate cognove-
rint et animo teneant, in promtu habebunt, in
singulis rebus et caussis monere commode et cum
fructu enarrare ea, quae adolescentum ingenia ale-
re, iudicia acuere, elegantiae et virlutis sensum
aut instillare aut excitare animis possunt. Omnino
enim praecipiendi hisce de rebus utiliter et cum
fructu ad adolescentum animos genus est unum et
fortasse solum, ut non universo de genere multa
subtiliter disputentur, verum ut in ipsa interpreta-
tione poetae in singulis locis, rebus, personis ac
sententiis ea moneantur salubriter ac brevissimis,
quae ex re praesenti et oculis sul)iecta claritatem
suam habent et veritatem. Adolescens quidem,
qui tam beatus fuerit, ut Homerum et Virgibum
interpretis alicuius opera in hunc, quem dixi, mo-
dum instituta enarratum audierit, disputationes il-
las aestheticas (quidni enim hoc nomine utamur,
cum rei designandae vocabulum aliud idoneum non
suppetat.^) forte non sine fructu aHquo posthaec
cognoscet; sed initio a taU lectione facto si qais ad
poetas cognoscendos pergere voluerit, an is ex sul)-
tili ilia disputatione ad intelligendos et iudicandos
poetas mvdtum profecisse se intellecturus sit, ad-
modum dubito, nec, cui illud contigisset, quem-
quam vidi. Sed, ut perversis hominum nostro-
rum studiis occurratur, si modo occurri potest, sa-
tis haec dicta esse arbitror.
I. Quae hic a me exponenda sunt, pauca qui-
dem et summatim, ad Virgilianum carmen sunt re-
fercnda. Ad huius rationem intelligendam satis est
tenere, carmen epicum universe nihil aliud esse,
quam narrationem omnifms numeris absolutam ac
perfectam^ seu narrationis genus praestantissimum
et iis virtutifms^ quae huic generi inesse possunt , cu-
mulatum ; carminis itaque epici nuturam positam esse
in rei mugnae et arduae^ magno cum animo et consi-
DE CARMINE EPICO VIRGIL. 3
Uo susceptae et gestae^ narratione ad admiratlonem
efjiciendam instituta. Eiusmodi enim narratio prae-
stanlissima est ex tolo hoc rerum genere. Admi-
ratione animis iniecta quaeritur hic ea, quae omni
carmini proposita est, sed in alio genere ab ahis
caussis proficiscitur, delectatio; quae utique, si
ingenuo et Hl)eraU animo digna esse debet, a rerum
honestate et utilitate seiuncta esse nequit, et tanto
exquisitior, generosior, et plenior est, quo maiora
virtutis adhortamenta et incitamenta cum hac ipsa
vokiptate animis se insumant; ut adeo, si quis car-
mini epico magnum aliquod ac praeclarum virlutis
etvitae, inprimis publicae, praeceptum subiectvim
esse del)ere dixerit, ad remm utique veritatem
dixisse ilie videatur; sed poetae epico talis utilitas
ad philosophicas rationes exacta non ita proposita
esse potest, ut poeticas rationes inde petat aut me-
tiatur; ut rerum narratarum admiratione animi afji-
ciantur, hoc summum esl quod ille sequitur*). Ipsa
autem rerum animorumque nostroiimi natura ita
fert, ut, qviod a virtute et ulilitate publica vacat,
ad animos noslros admiratione impellendos vim
satis magnam habere nequeat. Non igitur ulla ra-
tione evenire potest, ut bonum carmen epicum
contineat nihil, quod ad publicam et civilem utili-
tatem valere possit. Contra vero magna et ardua
consilia, excelsi et magnifici animorum sensus, vir-
tus ultra \Tilgarem mortalitatis modulum et morem
animosa etfortis, nullis adversis casibus et pericu-
lorum terroribus infracta mens, salus civium et
imperii maiestas vel parta vel servata ac defensa,
*) Haclenus bene veteres, etiam Grammatici. Auctor Vitae
Homeri (seu polius de virtutibus Homeri cum dictionis, tum sen-
tentiarum ac rcrum): xai to ftfv oAov tiuq' avrai 8ir\yriaig rwv
TtQCiynarcov naQcc8o'^og aal ^v&(68r]g nareaKevaGTai, vtcsq rov
nkrjQovv aycoviag xai ^av^arog xovg ivrvyxdvovrug , y.al iKTtXri-
xtikt)v TTjv ceKQoaGiv na&iGrdvai. Gale Mythogr. p. 280, vel ui
Homer. Ernest. p. 153-
1*
4 DISQUISITIO I
haec eadem illa sunt, quibus maximc hominum
animis admiratio iniici potest, quae ideo uipnmis
epico carmini idoneam materiam suppeditant. Con-
iuncta itaque cum eadem illa admiratione est utih-
tatis ratio , de qua non minus multa sunt disputata,
quatenus poetae epico proposita esse debeal. Nar-
ret illa magna, grandia, praeclara; utilitas profi-
ciscitur ex hoc ipso , quod magnos sensus et aff e-
ctus, magnum animi robur, factis actisque cxpres-
sum videmus.
II. Admiratio itaque, necesse non est, ut a
rerum et naturac miraculis petatur; sed, quod fa-
cik' unusquisque hitelligit, admirutione animos no-
stros afficiunt omnino res a magna animi inrtute
profectae; non quidem, qualem praecepla pliilo-
sophiae informaverint; sed vim dicimus animi in-
signem in excogitandis consihis, vel in iis exsequen-
dis prudentiam, in laboribus perferendis constan-
tiam, in adeundis pericuhs audaciam; etiamsi ilia
a gloriae et laudis studio, autabira, odio, vindi-
ctae cnpiditate profecta fuerit aut ad immania et
saeva facta eraperit*). Convenit itaque omnino,
ut a magno viro , magna ingenii vi , magnis corpo-
ris viribus, magnis animi motibus et affectibus, in-
ter magnas difhcukates, casus et pericuki, magnis
praesidiis et auxihis, magnis de caussis susceptae et
gestae res sint; atqui eaedem fere res etiam eventu
clarae el insignes magnique exempli esse solent, ut
aut magni aficuius viri aut popuh vel civitatis aut
generis adeo luuuani fortunas in utramque partem
contineant. Magnitudinis adeo vim, notionem ac
sensum, tamquam animam, omnia permeare, ani-
*) Etiam pravos niores ferre carminis epici naturam, ab eo-
dem vetere Gramniatico, qucm paullo ante excitavi, pronuntiatuni,
etsi alio forte sensu: poelani necesse est (sensus requirit rovrov
yccQ bfi, nam naQovrci 6e corruptum est) fii^Ha&ai ov fxovov ra
iqi]6ra -i^ih^y akkd xal r« g)civXu' aviv yaq tovtwv 7iaQa.8o^oi
«o«|£t? ov avvlaravtai.
DE CARMINE EPICO VIRGIL. 5
mare et movere vides. Non difficilis est ad cogno-
scendiim in rhetoricis et poeticis locus de magnitu-
dine; nec tamen omnis magnitudo epici carminis
indoli est accommodata, sed ea maxime, quae a
sensibus et a phantasmatibus proficiscitur, quippe
quae eadem ad animos movendos et admiratione
imbuendos inprimis valet; sed haec quidem passim
a viris doctis satis diserte sunt exposita.
III. lamnaturaitafert, ut, qui magrtae et mi-
randae rei narrationem instituit, eius magnitudine
contactum et graviter affectum animum ipse ha-
beat, motusque adeo animi sui vultu, gestu, m-
primisque or</t/orie prodat; laborabit mens, rerum
specie percussa, ut, quae sentit, aiiis impertiat,
incidetin nova rerum phantasmata, adhiliebit tro-
porum, figurarum, gravium aut ornatorum verbo-
rum tamquam machinas ad efficiendum quod vult.
Altera ex parte non minus in aperto est, ut admira-
tione tanto magis teneatur au(Hentis animus, non
modorem gestam, quae narratur, et actionem eo
attemperatam esse debere, ut mirationem faciat;
verum eliam narrutionis genus et rationem ad admi-
rationem efiiciendam vei tnendam idoneam re-
quiri. Qua de rc plura monere nihil altinet. Quis
enim non videt, orationis genus esse debere nec
humile nec molle, sed forle, acre, magnificum,
ornatum, etsi pro argumenti diversa natura diverse
attenq)eratum, et quae sunt aha. Ab eadem hac
caussa proficiscitur iila necessitas, ut carmfwe insti-
tuenda sit narratio; quandoquidem id genus ora-
lionis est praestantissimum {perfeclum nostri homi-
nes, hoc est suis numeris absolutum, dicunt),
idemque potentissimum ad tenendos et delectan-
dos animos audientium, ad sensus magnos affectus-
que movendos, rerumque mirabilium phantasmata
cum elicienda et conflanda tum exprimenda vivide
et animanda. Nullum autem metrorum genus ad
narrationem epicam virtutes habere tam multas et
6 D 1 S Q U 1 S I 11 O 1
lam magnas, quam hexametrum, et sensiis quem-
que suus docet, et multis virorum doclorum dis-
putationibus est declaratum.
IV. A binis hisce tamquam principiis, ut et res
narratae admirationem faciant et ipsa narratio ani-
mum admirationis voluptate delinitum teneat, re-
petenda sunt omnia, quibus carminis epici argu-
mentum, personae epicae, facta, virtutes ac cha-
racteres, sententiae, oratio ac dictionis genus con-
stituuntur; verbo udmiratione quaesita delectatio
moderatur in hoc genere omnia.
Potest autem accidere mentibus nostris admi-
ratio rcrum vel hominum modo cum molliore mo-
do cum graviore animorum impulsu; miramur
enim alia attonitis similes, aliaterrore perculsi, alia
cum ira, odio, alia miseratione commoti ; interdum
magno cum animi aestu miratio est coniuncla, inter-
dum cum leniore ac remissiore impetu, et cum mol-
liore et suaviore animi affectu. Quo ipso sequitur,
ut magnain hoc genere esse possitvarietas pro argu-
mentinatura diversa,utque inanissitvirorum docto-
rum opera, qui Homeri ac Virgilii exempHs omnem
carminis epici naturam circumscribere voluerunt.
Eam admirationem rerum , quae cum terrore
aut cum miseratione et graviore omnino animi af-
feclu mentem impellit, inprimis ad tenendos ani-
mos valcre, magnamque delectationem hal^ere,
quis non videat et naturae humanae esse consenta-
neum intelligat.? Pies ex parte animadversa in opi-
nionem induxerat Marmontehum*), ut intra tragi-
cos aifectus non minus epicum genus contineri, et
idem argumcntum in utrumque usum accommo-
dari posse existiuiaret. Sed dramate latius patere
carmon epicum, hoc est, narrationem per caussas
et coMsilia expositam; et magnos affectus non nisi
unam esse ex pluribus admirationis movendae caus-
*) Poeti<{iie IMin^olne T. II, p. 234 sqq.
DE CAHMINE EPICO VIRGIL. 7
sis, ex saperioribus facile intelligitur. Ne illud
moiieam, epici carminis virtutes multas ex narra-
tionis l)onae indole et natura esse petendas, ad
quam utique cum ceteris et hoc spectat , ut tanto
dulcior sit omnis narratio, quanto magis illa ani-
mum terrore vel miseratione exagitat; ut vero,
quod vir elegantissimus arbitrabatur, sulilis aliqua
tragicamm actionum compages bonum epos effi-
ciat, vaide vereor. Alia res est, si quis profiteatur,
ex epici carminis partibus bonas tragoedias fieri
posse. de quo iam Aristoteles egit Poet. c. 23 et 26.
liiiid interea negari nequit, cum id, quod ad-
mirationis maioris vim et caussam habet, ad ani-
mos nostros movendos tanto sit polentius, heroica
argumentu genus epici carminis nobilissimum con-
stituere; inprimis si ex heroicis temporihus petitum
fuerit, quibus dcorum interventu res aut gestae sunt
aut geri credilae; etsi minus bene a Batteusio et
ahis lola epici carminis vis ab his deorum ministe-
riis deduci coepit. Nec quicquam infehcius cedere
potest, quam ubi deorum aut geniorum opera uti
voluere ])oetae iis in rebus exponendis, quas non
nisi hominum consilio et manu gestas esse satis
constal)at.
V. Reliqua, quae de carmine epico praecipi
solent, partim ejo narrationis bonue ratione uc prue-
ceptis^ partim ex poeticue orutionis genio ^ quatenus
in utroque summa perfectaque ratio quaeritur, re-
petita sunt et facile repeti possunt; v. c. quae de
episodiis argute magis quam vere disputantur; et
quae de unitatis lege praecipiuntur. Una debet
esse actionis summa, si quidem summus in hoc ad-
mirationis iniiciendae genere effectus propositus
estpoetae; ne distrahatur audientis animus infrin-
gaturque adeo sensus affectusque vis et intentio, si
ad plura avocetur. Neque in his animos genero-
siores diu detineri velim. Pleraque enim sunt ta-
lia, ut, nisi quis tardissimi sit ingenii, primo sta-
8 DISQUISITIO I
lim rerum obiectu ea percipiat. Quorsum enim
operose multa conscribere aut commemorare, ut
factum, quod argumentum epicum contineat, do-
ceas esse debere unum, et absolutum, et intra iu-
stum temporis spatium comprehensum ? quorsum
de nectendo et dissolvendo nodo h. e. de difficul-
tatibus autmotis, aut obiectis.^ de episodiorum af-
fmitate et nexu cum epica narratione.? Haec intel-
ligere et assequi haud adeo difficile est*); difficul-
tates paullo maiores tunc nascuntur, si in rem
praesentem deducendae sunt istae disputationes,
ut appareat, qua ratione et arte in magno factorum
numero argumentum carminis ita digeri et ador-
naripossit, ut ad unitatem deducatur res. Hoc in-
genio poetae relinquitur; qui, si ad hoc satis inge-
nio valct, multo magis praeceptorum istorum co-
piosa expositione carebit.
Ut vero admiratio rci magnae animum tenere
et delectatione perfundere possit, quis porro non
videt, ea omnia a poeta curari et sagaciter provi-
deridel)ere, quae ud illud consilium jrrodesse, ca-
veri del)ere ea, quue obesse possint? adeoque ante
onmia lectoris animum argumenti notione aliqua
esse imbuendum, ut nec tamen exsatietur; in me-
diam rem esse rapiendum, ut nec tamcLi rerum no-
vitas obscuritate laboret; cumque omnia ad sensus
et phantasmata in carmine redeant, rerum obiecta-
rum pracstigiis ita deliniendum et fuUendum , ut iam
in alia rerum natura et ordine, alia cogitandi, sen-
tiendi, et ngendi via et ratione, aliis temporibus,
inter alios homines, et exlra se solitumque vitae te-
norem constitulus, inniliil incidat, quo experge-
factus quasi ex aureo somnio sibi lusum fieri anim-
*) Exposita ca sunt a mullis-, praeferam tamen dicta a Sul-
zero in J/lgemeiner Theorie der achonen Kinsie in voc. Helden-
gedichl ; etsi nonnulla sunt, in quorum caussis reJdendis aliter
sentiam. iMuIto minus ei adstipulabov in altero loco : Aeneis.
DE CARMINE EPICO VIRGIL. 9
udvertat; id quod sine indignatione et poenitentia
aliquaeius, qui ad se rediit, fieri non potest. Hinc
a viris doctis multa disputata sunt de prohahllitate
poetica ac mi/thica et de verisimilitudine, quam poe-
tasectari delDet, qui non ipse vult sua acta rescin-
dere. Omnino ad hanc yot^riiav iUusionem , quam
recentiores commode vocant, pleraque, quae de
carmine epico cum utilitate aliqua praecipi possunt,
revocare in promtu est; et ad hanc normam vel
maxime revocare soleo ea, quae de multis Virgilii
locis a viris doctis disputata sunt.
VI. Jirgiliani igitur carminis^ nam ad hoc ea,
quae dicenda habeo, revocanda mihi sunt, dotes
ut recte discernant ac perspiciant, ad id intendant
animos adolescentes, auctorsum, wf, quantum cum
in ioto argumento tum in singidis partihus insit ad
mentes admirafione ncn sine voluptate tenendas^ con-
siderent. Exponitur a poeta Aeneae ex Troia capta
profugi^ post longos errores^ in Latium advcntus, et
condita ah eo in his locis Troianorum colonia novaque
parata sedes. Debebant haec certo consiho esse
suscepta; cum autem Troiano homini vix in ani-
mum venire posset, ut in terris longinquis et igno-
tis certum animo designatum locum quaereret, op-
portune adhil)ita sunif ata a diis monstuita. Quis
autem non facile intelligat iam ab inilio, rem esse
magnam, arduam, et admirationis ahquantum ha-
bentem, quod profugus aliquis ex urbe incensa et
exul fatis ducentibus in tam longinqua terra, in La-
tio, novas sedes ponit.? Quis non in summis pe-
ricuhs ac discriminibus, in navigatione et mox in
Itaha obiectis, inque mahs aut fortiter toleratis
aut animose depulsis, novam admirationis efficien-
dae videat esse materiam.? nec miims in singuhs
carminis partibus, in motilms et affectibus animi,
in moribus, sententiis.^ et eidem consiho accom-
modatum esse orationis genus el colorem et orna-
menta ? In his ac simihbus disertus esse potest fa-
10 D I s q u 1 s n I o I
cilo iimisquisque carniinis interpres *). Voluptas
autem aliter ex nostro, aliter ex Romanorum sensu,
quilnis iiie scril)el)at, est diiudicanda. Ipse rerum
narratarum nexus cum rebus Piomanis, animis qui-
dem revocatis ad earum origines et ad gentis stir-
pes: altera ex parte subiecta tamquam fundus nar-
ralio Ilomerica, cui partem carminis sui super-
slrueret, altera ex antiquitate Italiae petita: qua et
is deleclabatur, qui Graecas litteras didicerat, et
is qui Italicis tenebatur: baecomnia, quantam vo-
luptalem afferre Maronis po])ularibus certe saeculi
August(M debuere!
VII. Rerum quidem hivemendarmn iaudem Vir-
gllius babet admodum diversam ab Homero, nec
lamen nuUam aut contemnendam. Hic materiam
nactus erat tantum non rudem; ille iam a multis
tractatam. Ilomerus famam acceperat, quae res
tauKjuam vere gestas cum fide narraret; easdem
mulloiiun poelarum ingeniis ornatas et variatas,
lauupiaui materiem, in qua illi se exercuerant,
\ ir^^ilius acci[)it, novo more ac consilio tractandam,
alia aetate, inter alios homines, hominumque sen-
sus et iudicia divcrsa. Alterum cum eo comparem,
qui verae historiae exornationem suscipit, alterum
cum Milesiae narrationis auctore. Scilicet Home-
rus id a^^ebat, ut narrationem institueret rei ex sua
*) Ef^rcpius est ad animi mei sententiam declarandam locus
Bacoiiis do auj^in. S( ieiilt. lib. II, c. 13, j). 80. Opp. T. I non re-
jjrelicndcndus illc, si ad epicani poesin revocetur: „Cuni mundus
sen.sihili.s .sil aninia rationali di^nilale inferiur, ridetur poesis haec
humanae nulurae lar^iri , quae historia denegat , atque animo
umbri.1 nrtim ntcuut/ue sati.s facere , cum soliUa haberi non pos-
stnl. Si (jitis enim rein aculius intruspiciat , Jirmum ex poesi su~
mttur argiimeulum , magntludiiiem reriim tnagis illustrem , ordi-
nern magi.s pttfectiim , rt farielalem tnagis piilcram , animae hu-
manae cutnf>lacrrc , iptam in natitra tp.sa pust lapsum reperire
pos.sit. (Jitaj)ropter eLc." Dignus enini totus locus esl (jui per-
lcg.ilur.
DE CARMINE EPICO VIRCilL. 11
opiiiioiie ac persuasione vere ita gestae, cuius
niagiiitudiue contactam et inflammatam habel)at
menteni; propius attingebat tempora heroica,
ipsam rerum famam sequebatur, quahs ea in po-
pularium ore fercbatur, cum ipse temporum de-
cursus omnia in maius auxisset, et, ut in maiorum
factis et j)risci aevi rebus fieri solet, humana facta
ad divinam aUquam speciem ac dignitatem evexis-
set; deorum itaque minisleriis omnia exsequeba-
lur, quoniam priscis hominibus hoc erat persua-
sum, humanis rel)us gerendis interesse deos prae-
sentes multoque magis praesentes adfuisse rebus
gestis patrum aetate, iniicere eos hominum animis
bona vel prava consilia, obiicere pericula ac discri-
mina, irasci, dolere, metuere, sperare; versaba-
lur sub eodem caelo et adierat ea loca, in quibus
res illae, a fama tam magnifice ornatae, fuerant
gestae; utebatur sermone, natura sua poetico, hoc
est, per philosophorum subtilitatem , et rhetorum
ac grammaticorum argutias, nondum fracto et at-
tenuato, sed qui multum adhuc retinebat ex anti-
qui sermonis indole. Est autem omnium rudium
linguarum ea indoles, ut res ad sensum revocet,
adeoque sensa animi et cogitata, etiam physicas et
ethicas sententias, per rerum naturas, proprietates,
vices , utilitates propter similitudinem aliquam
translatas vel adumbratas , declaret: quibus omni-
bus poetica vis vel maxime inest. Haec si ad ser-
monem priscum Graecorum transferimus , non mi-
rabimur evenisse, ut philosophorum quo(|ue anti-
quiorum opiniones vel praeceptiones, rudium in-
geniorum impetu pronuntiatae, speciem narrationis
factorum el eventorum induerent. Ortus v. c. mun-
di ex chao per pugnam elementorum in [)ersonas
et deos comnnitatorum ab iis erat enarratus. Suc-
cessit eccc llomerus, <[ui ea maxime ingenii soller-
tiaestusus, ut videret, narraliones has poetarum
superiorum, quibus illi philosophicas doctrinas in-
12 D I S Q U I S I TI O I
torprotabantnr, omiiino narrationum poeticarum
loco insorvirc posse, ita ut, cpiae a poetis ante se,
ox prisci sonnoiiis natura, oxposita essent symbo-
iica ronmi c(\i,'ilalarimi adumbratione, ea a se pro
factis ot falis doorum narrarentur. Hac potissimum
ratione doclriiiam dc diis poeticam et systema ali-
(piod mvtbologicum condidisse; saltem posteris
roli^iuisst' vidotur Homerus; cumque ad epicam et
dramaticam rerum expositionem egregie esset ac-
commodalum, in poetarum inde patrimonium il-
lud cossit*). VI rom absolvam verbo , Homerico
iiigouio obstotricabantur et, utsine doctrina doctri-
naui, siiio arto artem habere videretur, efficiebant
[)liiriina, (piae, si ab isto aevo discesseris, omni-
l)iis pootis doosse necesse est. Virgilius itaque a
liboro isto ingenii et mentis impetu et praecipite
molu intorclusus, et tot enthusiasmi fovendi, ex-
citandi, ot intlammandi adminicuhs destitutus, prio-
rum pootarum exomplis tamquam canceliis circum-
scri[)tus, ingonio frenis iam tum ab Aristotole aliis-
quo inioclis, ab arte necosso habuit petere omnia.
Alio illo aovo, ab beroica aetate nimis remoto, in-
lor divorsissimas hominum , rerum, temporum,
locoriim ac caeli rationes, opus suum erat aggres-
sus. Sine doctrinae et multae ac variae lectionis
copiis, nidla iam tum ingenii laus erat. Fracto in
huiic modum montis impotu, tamen vel sic ma-
^mim oiiis otiain iii iiivonionchs rolms ingcnium ex
hi.^
ignoscas: Piiiiium vidit carmen epicum Home-
*) I)ilii;eiilius ab eo iiule lempore (a. LXX) de liis, quae
suminain veteiis poetices et mytliices continent, a nie aduin est
iii (loiiiiniMilalionc i/c orLgiiw et cans.sLs falndariim Homericarum
1777 (iii \ruY.v Comnieiitariin Soc. /ieg. (roUiiig. T. Vill). Add.
1'rolu.^io (ie caussi.s /ityt/iorum velerum p/iysicis 1764 (nuuc recusa
III Opnsrii/. To. I, |). 184) et dc ylpo/lodoro et /ilt. myt/i. Com-
inontal. in \«t. </</ .//x./An/. To. III, p. 911 sq. et quatuor Coni-
iiiontalioiie.H in Coiiiiiicntnlionibu.s Soc. Uc" Gottiii" To. XIV.
;u,. XCVII.
DE CARMIISE EPICO VIRGIL. 13
riciim posse pcrfici et ornari; lum cius vix essc
posse argumentum idoneum, nisi ex ultima anti-
quitate et aetate heroum petitum. Est enim a na-
tura res ita comparata, ut priscorum homiimm,
muUo magis heroum, ipsa nomina, res gestae et
fata etiam per se non adeo memoral)ilia, animum
humanum teneant et admiratione afficiant. Est
porro illa aetate morum ac vitae simplicitas ea, quae
poeticum ornatum suhlimesque rerum formas el
sententiarum gravitatcm multo magis suppeditet,
quamvitahominumelegantior; quando corporum
magis virihus et animorum impetu ac virtute res
gerehantur, quam consiliorum sagacitate, et artis
vel ingenii suhtilitate. Tandem gerendis tum re-
bus ipsi dii interfuisse credehantur. Ita deorum
ministeriis res explicare et ex toto cyclo mythico,
quae vellet, depromere poterat. Italicis autem
mythis in carmen admissis novam et Graecis inco-
gnitam suavitatem adiecit*). Tum vero praeclaro
iudicio argumentum ex vetere cyclo epico delegit,
necdum tractatum a claro aliquo poeta, nec tamen
plane intactum, et Homerico aliisque carminihus
quasi contiguum ac fmitimum **). Ita enim con-
sequutus est hoc , ut materiam haheret copiosam,
nec rudem, sed poetica tractatione ah aliis iam suh-
actam et ad epicam dignitatem ac vim accommo-
datam. Personas et characteres, mores ac facta
iam aliunde nota, commendata, constituta ac de-
fmita, optaverit sihi poeta unusquisque***). Illud
vero ad intelligendum proclive est, quam expcdita
ac facilis esse deheat copia ornamentorum et episo-
diorum in tali argumento tam late fuso et patente;
*) De Ijoc vid. Excurs. IV. V. VII. VIII ad lib. VII, tum plu-
res alios ad libros seqq.
**) Vid. niox Oisquis. II, et Excuvs. I ad lib. II, Excurs. XVIJ
ad e. 1. et al. loc.
***) Eo spectariL versus Horatiani in Ep. ad Pison. 131 sqq.
lieciins Iliacum c.
14 D 1 S Q U 1 S I T I O I
quod ipsum Homerus aut vidit aul sensit, cum ex
toto l)elli Troiani decursu unum heroem, unum
faclum, selegit, ideoque infmitis aliis rebus ex
istius belli historia ad exornandum et amplifican-
dum argumentum recte uti potuit. Hoc uno suo
iudicio plurima praeclara carminis sui praesidia et
ubetrimos fructus tulit Maro. Non novus et igno-
lus est lectoribus rerum priscarum notitia aliqua
imbutis heros, cuius fata ille exponit, nec Troia-
norum nomen ac fortuna tam obscura, quin ab
initio statim miseratione afficiamur etvirtutis admi-
ratione. Deorum autem interventus, lunonis et
Veneris irae et studia, ac partes iis tribuendae,
egregie erant iam ab Homero defmitae. Quando
itaque primo statim Aeneidis ingressu lunonis me-
mor iru^ irurumque cuussue^ suevique dolores me-
morantur: odia lunonia ex Homero statim succur-
runt legenti et iam ab initio gravem de Aeneae for-
luna sollicitudinem iniiciunt*).
VHI. Poetae sollertiam et acumen etiam in hoc
spectari volo, quod non modo ex nobilissima anti-
quitatisparte, qualis rerum Troicarum est, verum
etiam ex eo temporum articulo Aeneidis argumen-
tum duxit, qui intra paucorum annorum decursum
ingenteni vim illustrium facinorum ac memorabi-
lium casuum conversionesque rerum mirabiles
cum Graeciae et Asiae tum Italiae comprehendit.
Nam exciso Ilio dici vix potest, quantopere ubique
turbalum sit. Victi victoresque ad novas sedes
quaerendas per totum terrarum orbem dispersi
vagabanlur**), et versus occidentem maxime, qui
lam parum adhuc Graecis notus erat, ut Circes in-
s\ilam ((^irceios Latii) pro extremis occidentis fmi-
bus habere, et ad haec loca, tamquam incognita et
*) Conf. Excm-s. I * ad lib. I.
**) Efirc^ius est eaiii iii reiii Slraboiiis locus lib. I,Ip. 48 B,
cl lib. 111, !>. loO A.
DE CAFiMlNE EPICO VIRGIL. 15
rerum miraciilis gignendis idonea, tot fabulose
narrala referre posset Homerus. Primum tum a
Graecis navigatio ultra Siciliam frequentari coepit,
cum ad illud tempus Phoenices illa maria tenerent,
nisi quod e Creta aliisque forte insulis paucae na-
ves Siciliam adibant,
Errores isti heroum iih Ilio redemitium variis
Graecorum carminihus epicis ^ Noarot ea inscripta
erant, materiam et argumentum praebuerant; quae
si ad tempora nostra pervenissent, plura forte ve-
stigia in iis deprehenderemus, quibus VirgiHus in-
stiterat; quandoquidem in simiU argumento cum
iis versabatur. Sed eaedem historiae seu fabulae
de Achivorum reditu magnae tragoediarum Grae-
carum parti maleriam su])iecerant, ut inprimis ex
Euripide apparet, etmuHo magis ex tot deperdita-
rum titulis intelligitur. Ex Graecorum autem tra-
goediis, inprimis Euripidis, omnino poetam pluri-
mum profecisse ex iisque orationis suae dignitatem
passim et maiestatem, sententiarum quoque acu-
men, granditatem, pondus, interdum tragico pro-
pius*), affectuumque gravitatem tragicam, ut in
Amata, in Didone, in Pallante, in Niso et Euryalo,
comparasse equidem suspicor. Magna earum pars
a superioribus poetis latine iam erat reddita**);
quae res poetae non parum adiumenti ad orationis
cultum et copiam afferre debuit. Ceterum his aliis-
que inventis emendavit vitia, quae argumento in-
erant eumque haud parum premebant. Loca Ita-
hae, Siciliae, Africae, non erant ignota, ut Homeri
aetate; itaque nec fabulis, quae delectare possent,
idonea; nisi in lectorum animis succurreret anti-
*) Inprimis hoc in novissimis Aeneidis libris animadvertere
licet, raaxime in orationibus, ut lunonis lib. VII, 292 sq. Tunii
IX, 128 sq. Veneris et lunonis X, 16 sq. 62 sq. Drancis et Turni
XI, 336 sq. 376 sq. lunonis ad luturnamXlI, 139 sq.
'*) Conf. ad lib, II. Excurs. I.
16 DISQUISITIO I
quitalis doclrina et amor; ut omiiiiio poetica vis
et delcctatio, quam illa affert, plurimum mutua-
turex antiquitatiseruditae, inprimis mythicae, re-
cordalione.
IX. Veniamus ad dilectumin heroc, quem sibi
sumsit poeta, factum. Prinmm persona eius, ge-
nus, fortuna, nomen ac virtus, et olim unum-
quemque liberaliter institutum, adeoque Homerica
lectione irnbutum, tenere debuit, et nunc tenet;
qui casus eum in Italiam adduxerit, discere ave-
mus; Troianorum autem e patria incensa profu-
gorum fata lubenter cognoscimus. Longa naviga-
tio per mare ista aetate parum navibus frequenta-
lum ad terras nondum humano cullu, quem ali-
quando accepturae erant, celeliratas quidni locum
faciat pkmmis pericuhs ac difficultatibus, quibus
Aeneae virtus in admirationem sui rapere poterat?
Infestae deae ira asperrima et ex altera parte tot
deorum monitus expectationem faciunt magnam*).
Quae omnia cum ad rerum magnitudinem, quae
aninunn admiratione detineat, valeant, ad narra-
tionis probabiiitalem egregie quoque sunt compa-
rata. Sed cum plura huius generis narrari possint,
et in Notis et Excursibus passim notata sint, in di-
lectu tamen Aeneae magni poetae ingenium ac iu-
dicium doctum et exquisitum nihil magis arguit,
*) Singulaiis est l\TarmontelU censui'a in Virgllium {^Foetique
Fran^'. T. If, p. 237), soli suporsUlioni superstructuni esse Aeneae
in Italiam aclventum, adeoque nisi ad animos superstitione simili
tactos vim rmllam liaberc posse. Ul verbo rem absolvam: Pona-
inus Acncam poslliabilis deorum monitis in alia terra consedisse,
apud Didoncm scdem llxissc, quod vir acutissimus malebatj et
cogitcnms, quo animo iilud laturi sinms inter legendum vcl au-
dicndum. Aiiud est Battcusil acumen, qui nai'rationi de adventu
Aeneae ct Troianorum in Italiam nihil inessevidet, quod Imma-
nitatis sensum atlingat. Quid vero? alienum a te, si liomo es,
putabis, an magnus et virtule ciarus vir ex incensa patria profu-
gus , c dadc suorum suporstcs, post tot aeiumnas, et casus forti-
lcr tolcralos, landcm ad tutam scdcm delalus sit?
DE CARMINE EPICO VIRGIL. 17
quam quod eum potissimum Carmiiiis sui heroem
circumspexit , qui in Italiam Troianorum coloniam
deduxerat, novum regnam in Latio constituerat,
unde Albae Longae adeoque etiam Romae origines
repetebantur, quique adeo, etsi nec nobis ingra-
tum esse potest, tanti imperii primas origines co-
gnoscere , tamen Romanis , antiquitatis suae tanto-
pere studiosis, unus omnium maxime acceptus et
commendatus esse debuit. Argute itaque et inge-
niose in primis statim versibus poeta audientibus
poliicetur narrationem rerum, a quibus origo Ro-
mae deducta esset: gcnus unde Lathium Alhamque
jKitres atque altae moenia Romae. Quam magnilica
haec promissio in fronte novi operis et ad animos
expectatione erigendos idoneal De Aenea eiusque
erroribus ac fatis omnes veteres annales Romano-
rum loquebantur, quod ex fragmentis passim a
Sext. Aurelio Victore servatis et ex Dionysio ac Fe-
sto satis colligi potest; attigerat quoque Troianas
resEnnius in Annalibus, ut colligo v. c. ex fragm.
pag. 6, eundemque Aeneam in nonnullis, quae in-
terciderunt, Graecorum carminibus partes susti-
nuisse non obscuras, ex Lycopbronc, qui anti-
quiora collegit, et ex imitatoribus seu exscriptori-
bus veterum intelligas, Quinto Calabro Hb. XI et ex
Dictye. Cum autem omnino in Graecorum Roma-
norumque libris de Aenea tam multa narrata es-
sent, paratas ornandi et ampbficandi argumenti co-
pias Maroni ad manum fuisse apparet. Quae eius
felicitas cum vulgo parum nota et intellecta sit,
paullo accuratius mox ea de re*), variis etiam dein-
ceps Excursibus de singulis partibus **), agemus.
Cum tandem poeta rerum ordine in Italiam dedu-
*) Disqulsit. II.
**) Excurs. I ad lib. III. Excurs. II et sqq. Tum ad lib. V
Excurs. I. II. VI ; add. Excurs. IX et XVII ad lib. II et plures Ex-
cuisus ad lib. VII et sqq.
VlRGIL. TOM. n. 2
18 DISQUISITIO I
ctus essct, iiova rorum, hominum, et locorum ge-
uera ac nomiiia su])nascebantur, contingebatque
adeo, quod in volis ille habere debuit, ut praeter
ea, quac a Graecis traclala satis eraiit, nova et in-
lacta ipse afferre posset*}.
ludicium poetae in dilectu herois, quem orna-
rct, (luam elegans et exquisitum sit, etiarn ita iudi-
cari posse puto, si quis aliorum carminum epico-
rum argumenta comparet, ut Herculis vel Thesei
facta, yVrgonautica, l)eHum Thebanum, Gigantum
\o\ l^tanum pugnam; quae omnia etsi summa
cum arte tractata et expoiita, non tamen ad eum
splendorem excoli potuissent, neque satis momenti
ad animos impellendos advertendosque habuis-
sent; cum contra ad popularium inprimis mentes
tenendas Aeneae fata tantam vim habere deberent,
quantam paullo ante diximus; accedente quoque
Penatlum et Vestae aeternique ignis rehgione, in
conspectu posita**); ut taceam sacra antiquitus ac-
cepta, quae a Troianis tradita vulgo ferebantur.
Adeo onmia ea, quae Dionys. Hahc. I, 49 ad ad-
struendam Aeneae in Itaham adventus veritatem
memorat, siuml ad poetae sapientiam declaran-
dam valent: Tfjs dt ini 'jTuXiav yJivtiov xal Tgwcoi'
(((fi^efoq^Pioiiiuioi T€ ndvTEg ^t^aiwTui^ xui ru dQcofie-
VU Vn' UVT(Zv tV Tt &VGtUtg Xui tO^Tuie^ jHtjVV/UUTU^ 2i~
^vu.rfi T€ \6yiu, %ui xi^^o/iioi IlvO^txoi , xui uXKu noX-
Xu' lov ovx uv T/g, wg tvnQtntiug tvtzu ovyx€if4tvo)Vj
vnttjidoi' noXXu dt xui nu()' 'EXXi]ot yva^Qio/LiaTU , (pa-
V(i><i xui tit; Tode xqovov XtintTui etc.
X, ISecpie vero huic argumenli fehcitati et tantis
materiae copiis poetae ingenium defuit; immo vero
iugeniose iuventis ille non minus ingeniose usus
♦) Vid. ad lib. VII Excurs. II. IV. V. VII. VIII; ad lib. VIII
Excu).s. I. II. III; ad X lixcuis. I; ad XI Excurs. I; ad XII Ex-
ciu'». lU.
**) Vid. iiiux I)is(juis. II el Exc. IX ad lib. II ac passim.
DE CARMINE EPICO VIRGIL. 19
est, ct in rebus tractandis, ornandis, et carmine
perseqviendis non minus felix fuit, quam in inve-
niendis et excogitandis. Vellem id uno in loco ame
exponi possetl Sed factum hoc est in singulis car-
minis partibus singulisque locis opportunius, et, ne
hoc loco in immensum rerum campum evagetur
disputatio, ratio nobis nonnullorum tantum habe-
bitur, quae quidem praecipua et gravissima vide-
buntur. Spectant ea partim ad Homerkam imita-
tionem cum in descriptione carminis lum in singulis
partibus ac locis ; partim ad elegantiorem phanta'
smatum et narrationis omnino hahitum; partim deni-
que ud orationis dignitatem et ornatum.
XI. Ipsam Aeneidis ideam, descrijjtio7iem^ et
dispositionem partium ud Homericum partim Odys-
seae partim Iliadis exemplum factam esse negari ne-
quit; Efficti enim errores Aeneae ad exempkim
Ulyssis, et eorum, quae in Italia ab Aenea gerun-
tur, magna pars adumbrata ad exemplum Iliadis;
pauca quoque carminis kmiina locaque insigniora,
et rerum orationisque ornamenta esse arbitror,
quae a Virgilio sine exemplo inventa, et tum pri-
mum ex ipsa rerum natura adumbrata et descripta
esse, affirmari posse putem. Certe paucissima ex
iis occurrere memini, quorum non aut exempla
aut semina aut materias modo rudes modo inchoa-
ias ac praeformatas ex Graeco ahquo poeta excitare
aliquis possit. Atqui ex Graecis poetis tam pauci
ad nos pervenerunt ; quid.^ si pkires essent super-
stites, maxime Alexandrini.? eos enim inprimis,
quod suspicor, Virgikus assidue tractavit et oratio-
nis colorem inde duxit. Neque dici potest, non
studio, sed casu aut necessitate, Graecum et Ro-
manum poetam, dum eundem rerum et senten-
tiarum orbem kbero mentis meatu pervagantur, in
idem phantasma aut sensum aut dictum incidere
potuisse ac debuisse. Factum hoc utique et saepe.
Nec akerum, quod forte moneas, negari potest,
2*
20 DISQUISITIO I
nmlla passim ab Ursino, GaclHo, Cevd^^^CAA
forte el ab aliispro imitatis et adumbratis atleiri te-
mere, quae partim similitudinem tantum mter-
dum k hanc satis obscuram, habeant partim taha
sint ut sanus quisque et rerum mtell.gens homo,
si easdemresexponat, iisdemmod.s ac verbis, ns-
dem sensibus ac sententiis usurus sit; cuiusmocli
muUa a me omissa sunt, nonnulla eo consdio ap-
nosita, ut comparatione facta saltem delectent.
Maroni tame.i innumeris in locis Graeca, Homen
inprimis, ante oculos fuisse, probant phira et
primum quidem totius carminis dcstriplio ab Ho-
meropetita, tot versus ad verbum latiiie conversi
lot locu, quae exquisitiorem cuUum et ornatum vel
acumen vel doctrinam aut ahud quid reconditae
jiaturae produnt, quae ea simphcitate, ut rehqua,
enuntiaturus erat, nisi fuisset, qui iam occupave-
rat; ficri enim solet, ut, si qua ab aho lam propne
dicta sunt, ne in eadem verba incidas, ornute ea
et ucute eloquuris ; porro gruecuratiofectendiverba
vci orationem, quae ad indolem poeticae dictionis
Virgihanae et genium pertinet; tum iwetue ipsms
professio Ge. III, 10 Primus ego in putrium mecum
Jonio rediens deducum vertice Musas; tandem
vcterum uuctoritus, ut Senecae Suasor. III, qui Vir-
gihum non surripiendi caussu, sed pulam imitundi,
hoc unimo, ut vellet ugnosci, in multis versibus ahos
expressisse afhrmat. Manifesta haec imitationis
Homericae vestigia in quam diversas partes laudis
vel reprehensionis a viris doctis deflexa sint, lon-
gum est dicere *). Ahis nihil divinius fuU imitatore
*) Comparationes Virgilii et Honieri instituerunt niulti inde
a Macrohio Sat. V. Librum singularem concinnavit Fulv. Ur-
sinus. Sed piget videre viros doctos plerumque accedere ad eam
rem studio in alterulrum poetam incensos, adeoque idagere, ut
altcruni doprimant, alterum immodicis laudibus extollant, faco-
reque adeo cos utrumque sine subtili iudicio. Haerent porro ni
verbis et versibus singulis, nec summam carminis et partiuin con-
DE CARMINE EPICO VIIIGIL. 21
Virgilio, aliis nihil ieiunius et sterilius. Equidem
hoc in loco multa esse video, quae iiec laudi nia-
gnopere nec veniae locum faciant, sed quae rei na-
turae et rationi ita sunt consentanea, ut, quomodo
autquare aliter se habere debeant, caussa idonea
non appareat. Summam carminis ad Homei'icum
exemplum constitutam esse vidimus. Cum itaque
semel ad Odysseae et Iliadis tamquam magisterium
Aeneidem composuisset poeta; quidni Homerum
in partibus quoque aut singulis locis sequenduni
putaret.^ et, cum omnino vestigiis eius insisteret,
quandoquidem argumentum afline ac simile tracta-
bat, diflicile erat cavere, ne in easdem passim re-
rum ideas, eadem phantasmata, easdem senten-
tias, eadem ndi^ij incurreret. Sunt autem multa,
quae uno tantum modo recte dici et efferri pos-
sunt; multa, quae, si naturae consentanea esse de-
bent, variare velle ineptum sit. Praeterea non fa-
cile assequare, quomodo poeta doctus et Graeco-
rumpoetarum lectione subactum habens et orna-
tum ingenium , cum se ad opus suum converteret,
ita omnia, quae legerat, animo expellere et extur-
bare potuisset, ut nihil ex pristina lectione obver-
saretur animo: maxima autem eorum, quae imita-
tione expressa dici possunt, pars eiusmodi est, ut
non tam data opera et studio Homerica verba aut
sententias reddere voluisse videri possit, quam
ut potius in ea incidisse videri debeat, ipsa re
ea, quae olim lecta et cognita in simili argumento
memoria tenebat, iterum ad animum revocante.
Atqui hoc imitandi genus, tantum abest, ut repre-
centum lespiciuiit, eoque animum ab eo avocant, (juod in con-
siderationem adduci debebat. Discrimen primarium slatim ipsa
temporum, quibus uterque vixit, et liominum, quibuscum vixe-
runt, et sermonis, quo usi sunt, diversitas inlerre debuit. Virgibus
arte et studio finxit ini^enium , et ad sublimitatem ac dignitateju,
ad eiegaiitiae sensum aliquem in rebus etveibis, expolivit. Quam
diversa m Homero fucriut omnia, hocioco exponere niliil altinet.
22 DISQUISITIO I
hendi possit (elsi noiinulli id faciunt in nostris
quoque poetis, etiam in ingeniosissimo, Wielan-
do), ut poetam doctum nihil magis arguat et de-
ceat. Sed in Virgilio reprehendendo vel laudando
id, quod primo loco reputandum erat, non memi-
nerant viri docti, poetam, etiamsi ingenium eum
ad nova et intacta tulisset, hoc suae aetati suisque
popularihus trihuere dehuisse, aut saltem in opi-
nione eiiis temporis communi excusationem habe-
re, cum ad artem poetae et ad maiorem carminis
suavilatem pcrtinere crederetur, si multa ex Grae-
ch essent expressa vel adumhrata.
XII. Hoc aetatis suae iudicio, a nostro forte
sensu prorsus aheno, continetur defensio poetae,
et caussa perorata est, si ilhid demonstratum de-
dero. Scilicet Piomani Htterarum himen a Graecis
acceperant; sermonem suum ad Graeca expohe-
ranl et locupletarant; ex Graecis primi poetae fa-
l)ulas, mox et epica carmina, converterant*); ad
Graeca exempla se composuerant ii, qui primi ele-
gantiae et venustati orationis studuerant **). Per-
luslret mihi aHquis veterum poetarum ante Virgi-
Hum fragmenta, inprimisEnnu, pleraque ex Grae-
co aliquo poeta aut hitine expressa aut imitatione
a(hHiil)rata videhit. Etiam PLautus ac Terentius
toti fere ex Graecis vel ad Graecos comparati et
constituti sunt. Ad Graeca prorsus ingenia se com-
posuere Romani; in Graecis pueritiam et adole-
scentiam consumehant. Ex muUis scriptorum, in-
primis Ciceronis, locis notior res est, quam ut plu-
ra de ea monenda sint. Itaque, etsi excuUo iam
sermone Ilomano, et plurihus Romanorum inge-
*) Ita Cn. Matiiis Iliadein (unde fragm. apud Scalig. ad Var-
ron. de LL. Vf, pag. 149 Steplran.), Varro Atacinus Argonaulica.
**) Graeca expressit iii epicis Catullus. Hoc idem fecerat
(>. Hehnus Cinna in Smyrna sua, Augustei aulem aevi memoran-
fur mulli, (|ui cpc ex Graecis fabulis composucrant. conf. Ovid.
Lj)p. exPoiilo IV, 16.
DE CzVHMlNE EPICO VIFiGlL. 23
niorum fetihiis in publicam lucem eductis, tamen
ne sub Augusto quidem destiterunt summi viri
Graeca exprimere latine, cum Graecis ornatu cer-
tare, eorum inventa sua facere, multo magis si
novum carminis gcnus in Romanas litteras infer-
rent. Horatii quidem Carmina pleraque ex Grae-
cis L^Ticis adumbrata esse nullus dul)ito ; quando-
quidem inter tam pauca fragmenta ex istis lyricis
servata vix unum et alterum est, cuius non imita-
tionem ab Horatio factam excitare possis; quid ita-
que futurum putabimus, si Lyricos Graecos inte-
gros cum Horatio comparare liceret! Neque aliter
se rem in Catullo, Propertio, Ovidio aliisque ha-
bituram esse credere fas est, si Graeci Elcgorum
scriptores, inprimis Alexandrini poetae, adliuc ex-
starent. Quis itaque Virgilium reprehendat, quod
popularium suorum sensum, iudicium ac morem,
sequutus totum se ad Graecos poetas in suis car-
minibus exprimendos applicuit.^ Nova accedere vi-
debatur vohiptas, quae delectationem in maius
auctam afferret, si praeclara et suavis sententia si-
mul graeci loci recordalionem faceret, unde essei
expressa. In Aeneide itaque pauci sunt mores (seu
characterrs), vix ullum factum notabilius, vix locus
aliquis praestanlior, in quo non poetae alicuius
Graeci, inprimis Homeri, vestigia agnoscas. Sed
in eadem Aeneide multo doctiorem et ingeniosio-
rem imitatorem agnoscas facile, quam in Bucohcis,
in quibus muka passim ahena a rerum veritate et
ratione posita notavimus, et aha facile notari pos-
sunt, in quae poeta imitandi sludio parum subtili
incidit, ut cum pastor indoctus Ararim et Oaxem
memorat, aut in ahis: nuper mc in littore vidi^ aut:
novimus et qui fe, et id genus aha. Neque vero haec
Graecorum imitatio aut ingenio carere aut iudicio
putanda est; est enim illa nequaquam servihs aut
affectata, cuiusmodi dh ingenio exili et ignavo pro-
ficisci solet, neque in alterius poetae verbis, mo-
24 DISQUISITIO I
(lis et figuris varianclis turpiter ingenii vires attri-
vit poeta; sed, ubi occurrerat aliquid ab alio inge-
niose cogilatum vel inventum, illo tamquam phan-
tasmate tactus Maronis animus , vel, uti fieri solet,
si scintllla idoneo fomite excepta est, flamma cor-
reptus incaluit, et magno incendio exarsit. Hinc
novae rerum formae, nova genera, novae inter-
dum naturae. Nemo facile, si singula recognoscat
et excutiat, non intelligit Virgilium, etiam ubi
presse sequitur, modo castigatiore, pulcriore, vel
augusliore rei specie*), Latini sermonis elegantia,
aut novo rerum ornatu, modo deducta feliciter ac
deflexa ad aliud rerum genus sententia vel ora-
tione, certasse cum Graeco poeta. Inprimis au-
tem se Fvomanis in Homeri imitatione magnopere
probare delmit cultus Augustei saeculi, quo simpli-
citas inculta, et horrida interdum Homeri vetustas,
aul iners languor, modo ad honestiorem et mitio-
reni cultum a Marone, modo ad elegantiorem or-
natum aut ad incitatiorem vim temperata est. Hoc
nouiine ipse Aeneas commendabilior videri potuit:
ouniibus eius factis, moribus ac dictis maior abquis
humanitatis cuUus inest; apparatus rerum sunt or-
natiores; ornamenta dignitas, splendor et elegan-
tia, i.nyaloniJtn,hia , sed heroum personis digna, il-
lustrat. Quae quidem res in longam disputationem
adduci posset, si animi magis hdjitum quam scri-
ptionis consirium prosequi mallemus**); monemus
♦) Qua arle Viioilius coloros sin<;nlos iinagiiiuiTi vcl descri-
))lionuin Homeri eleganliae nioruni saeculi sui ad aninios oblecLan-
tlos acconnnodaveiil, exeinplo claro apparebit, si Aeneidein V,
328 — ^So. cum lliadc i|-, 769 — 773. contuleris. IFch.
**) Scripla liacc erant, cuin in inanus suummiis Jlurdii, ele-
gantissiini iJritanni (nutic Episcopi Worccstricnsis gravissimi), dis-
]julalioueni dc imitaliunc poctica , (jui praeclare rem expedit, qua-
lenus ct rerum a poetis tractandarum et ingeniorum tantam inter
se esse afrmilatem docct, ul plures eadein aut eodcm niodo eloqui
necessc sil j bcne eliain notas verae imitationis apponit. (Adiicia-
DE CAIIMINE EPICO VIRGIL. 25
saltem, unicuique Virgiliaiii carminis virtutes rite
aestimaturo alte hoc menti insidere debere , ut re-
putet, qua aetate, quo in populo, qua in urbe,
quos inter homines poeta vixerit, quem inde colo-
rem carmen eius duxerit, ut, etsi salvo et integro
heroicorum temporum more, purior tamen, mun-
dior, et castigatior esset carminis habitus, affectus
et 7td&Tj alia mitiorem alia graviorem naturam omni-
noque cultioris aevi dignitatem haberent, heroum-
quemores, sententiae ac dicta, etsi heroicae aetati
consentanea, spirarent tamen nescio quid ex ele-
gantia saeculi, urbis et domus Augusteae, in qua
poeta vixit.
XIII. Ad cultum Virgiliani carminis gratum et
amabilem non minus spectat oratiouis indoles^
quippe quae in simplicitate mirabih dignitatem
servat et gravitatem. Ornatu enim vario e»t exqui-
sito, et sermonis poetici nitore, orationis dignitate
et gravitate, sententiarum pondere, Homerum
longissime antecellit, cuius laus hac in parte prae-
cipua in proprietate et simplicitate, tum in suavi-
tate numerorumque faciJitate, posita esl (nam ser-
monislonici ej^^icae narrationi tam praeclare accom-
modati fehcitatem aetati suae debuit), etsi nec vis
et robur nec pulcritudo et interdum nec ornatus
ei desit. Sed nec Virgilius in ornatissima oratione
simphcitatem et proprietatem deseruisse videri de-
bet; etsi sequiores scriptores, nec modo poetae,
multa orationis suae pigmenta et lenocinia ex eo
adoptarint; male in pedestrem illatis iis, quae car-
mus nuncillud, quod non niinus in considerationem venit, car-
men epicum iam aiitea ab Ennio tentatum fuisse Annalium libb.
XL., quod sane liistoricum polius fuit (.|uam epicum , nniltis ta-
men luminibus et virlutibus probatum et laudalumj nisi quod ser-
mo horridus, inijenium nuUa arte expolitum . et versuiun inertia
venustioribus displicebat; Virgilio ilaque aNaborandum fuit, ul
carmen ad maiorcm orationis cultum , (|uem ex saeculi genio jjara-
tum liabuil, eveheret, si excmpla Graeca expjimeret.)
26 D I S Q U I S I I I O 1
mlni erant propria. Cerle poetici ornatiis elegantis
nec affectali praestantissimum et iinicum exemplar
esse arbilror carmen Virgilianum ; in hoc sermonis
poetici genium primo constitutum et ad certa re-
rum principia ac leges exactum deprehendere, et
troporiim ac figurarum naturas inversionumque ra-
liones descriptas, et, tamquam a magistro norma
proposita, constitutas discere licet*j. Quae ipsa
res animadversa me adduxit, ut in sermone Virgilii
poetico enarrando et explicando operam colloca-
rcm accuratiorem, quam in uUo alio scriptore re-
cte consumi a me posse putem. Nolim enim, id
quod saepe professus sum , ahis auctor esse, ut
omnes poetas eodem modo interpretatione perpe-
lua operose nimis instruendos esse sibi persua-
deant; etsi facile intelligo, iis, qui Sibum, Sta-
tium aut ValeriumFlaccum aut similes cum fructu
edituri sunt, ad orationem iiluslrandam non mi-
iius, (piaiii ad lectionem constituendam, conver-
tcndiun esse sludium; a me id saltem spectabatur,
ul iis, qui bona insliUUione egerent, exeniplo ali-
(liio [)r()p()sit(), et (juideiu in [)oetarum [>rinci[je, de
vera enan-andi ratione conslaret, ad ([uam se, etiain
nullo alio magislro adhil)ito, comparare [)ossent.
Atlameu in hac i[)sa [)oetici sermonis conslilutione
poetae laus et virlus non tam in inveniendo quam
in invenlo aliorum cvmi ingeniosa sagacitate in suos
iisus liMiisfeieiido cernitur. Alexan^hinis enim
[)oelis, Callimacho, Apollonio, Nicandro, Arati^,
|)()eli(i scniHjnis e\(piisiii()ris iiuh^les et natura uni-
*) Disccra adeo licebit el illud, in f|uo magnos poetas fatli
\iil('miis, nuii omneiij oralioiicm , omiics(|ue ronnulas ac niodos
lo(|ucn(li, |)oi- iiiver.sioiies esse mulaiulos el detoi(|uendos; iic na-
turalis cullus omnis dcllual, ct nc sutrcdal oratio contorta , sate-
brosa , oliscura. lli( csl ille scopulus , ad (|uem iam olim oflen-
deiuiii Virj^ilii imilaloics SUitius, Valciiiis Flaccus , Claudiaiius;
«|Uos |>ioptcr lioc ipsum invcrsionum inlcmpeslivum sludium »
paucis cum \uluplalc lcgi vidcmus.
DE CARMINE EPICO VIPiGIL, 27
ce est accepta referenda; hoc eoriim docent scripta,
in sumnia simplicitate cultiim, nitorem, et orna-
tum admirabilem, quem nulla alia aetas assequuta
est, referentia. Videntur scilicet poetae doctis-
simi et Ptolemaeorum contubernio expoliti anim-
advertisse, non infeliciter Tragicorum tumorem
Homerica simplicitate temperari et natam inde
orationis gravitatem aetatis suae elegantia quodam
modo imbui, adeoque dignitatem cum venustate
consociari posse. Hos Maro auctores habuit, cum
tanto maiore iudicii laude, quod Ennius et ceteri,
qui praecesserant, de orationis elegantia et ornatu
castigatiore parum laboraverant.
XIV. Placet nunc in fme subiicere nonnulla
et per saturam monere, quibus virorum docto-
mm ojjinionibus , quas totum carminis indolem vel cha-
ractcrem tollere videas, tacite aut expresse a nobis
occurratur; nam in contentionem cum quoquam
descendere nec ingenii nostri nec moris est.
XV. Primum de consilio, quod poeta in Aeneide
conscribenda sequutus sit, et de Jinc, quem pro-
positum habuerit, multi varia comminiscuntur. lam
primum luliae gentis origo ab Aenea ducta, et
studium gratiae Augusti demerendae potuit forte
Virgilii animum ad hoc Aeneidis argumentum ad-
vertere; hactenus non male dici potest, nisi Octa-
vianus in gentem luham adoptatus fuisset, nullam
nos habituros esse Aeneidem; sunt quoque multa
in luliae gentis Augustique honorem in carmine
ingeniose intexta; nec tamen dici potest, Augu-
stum Aeneidis caput fontemque esse. Nihil ma-
gis ahenum esse potest ab epico carmine quam al-
legoria; iugulat enim totam eius vim, rerum et ho-
mimmi tlignilatem attenviat, gratum animi erro-
lem excutit et aestum iiUer h^gendum refrigorat,
voluptatemcjuc onuiem inlercipii. Ccrtatim tamen
viri docti argutiis suis Aeneae personam nobis eri-
28 D I S Q U I S 1 T I O I
pere et AugusUim submittere allaborarunt. Etiara
ex parata nova in Latio sede miseros Troianos ex-
lurbarunt: adumbratum esse a poeta novvmi tum
Komae constitutum unius principalum. Simili
acumine alii arcana, nescio quae, dominationis
Augusteae consilia, in Aeneide condenda depre-
bendere sibi visi sunt. Ita Sjjencius, elegantis inge-
nii vir*), nohn^ov epos esse Aeneidem sibi per-
suasum habel)at, neque aliud quicquam poetam
spectasse, quam ut animis libertatis ereptae desi-
derio aegris fomenta admoveret, et novum prin-
cipem approbaret. Nihil tamen Aeneae perso-
nam, forlunam, facta et f^Ua habere videas, quod
ei coMsilio respondeat; nullus in Aeneide populus
est lil)er, qui dominum accipiat; nulla regni seu
imperii, monarchiam vocamus, bona videas expo-
sita aut commendata; verbo nihil occurrit, quo li-
bertatis amore contacti animi adduci aut allici pos-
sint, ut a bono principe malint tuto regnari quam
cum libertatis vano nomine paucorum potentium
dominatione vexari. In luliae gentis honorem,
(piae ab lulo Aeneae filio originem ducere videri
v()l('l)al. iioinuilla passim suaviter memorari, ad
Augusli laudes ingeniose alia inseri, ipsa carminis
lcctione mani(cstum iit, et a veteribus (pioque
Granunalicis iaui monitum est locis pluribus; sed,
(lUiiMlaiu vim ca res ad dominationem Augusti
commeiidaMclam habere potuerit, mihi non satis
conslare lubenter fateor. Neque, si nova Aeneae
s('(l(\s iu l^alio divinis humanis(jue iuribus vallata
lu( ril, (juale indc propugiiaculum novo Augusti ro
gno parlum sit, iulelligo; utadeo, si demonstrari
lioc possil, |)()('tae consilium illud in Aeneide con-
dciida |)r()[)()silum luisse, parum leliciter eum in eo
pcrfK icndo el cxse^piendo versatum videri dicerem.
*) rf.lynictis Dia/o^iu III, p. 17 sqci., (|ueiii passini scquuii-
liii // ti//ii)i , //<)/(/.sn.or//i . v.\ nlii.
DE CAPiMlNE EPICO VIPiGlL. 29
In eandem tamen opinionem iam ante Spen-
cium inciderat vir doctns inter Francogallos*), qiii
inprimis similitudinem inter Aeneae et Augusti
personam et fortunam diserte persequitur. Inge-
niose eum ludere non neges; et convenit ei cum
multis aliis doctis viris, qui opinantur, Augustum
sub Aeneae persona esse adumbratum; eo spe-
ctare virtutes Aeneae a poeta tributas; eo referunt
multa alia. Videas nonnullos tam egregie sibi pla-
cere in hocinvento, ut undique conquirant et ve-
nentur ea, quae ad Augustum accommodari pos-
sint. Sic oris dignitas (lil). I, 589 Os humerosque
deo s.) cum assentalione in Augustum memorata
est**). Ignoscenda baec putem alicui ex media
assentatorum turl)a, qui Aeneide lecta unam vel
alteram Aeneae laudem ad Augiistum traheret ut
Principi palparet. Sed, ut Maro tam dissimiles
personas, fortunas, virtutes et facta ac res gestas
inter se comparare voluerit, mihiquidem, si eius
iudicium et elegantiam recte teneo, parum prol)a-
bile videtur. Sapientior erat poeta et rei poeticae
intelligentior, quam ut talem cogitationem in ani-
mum admitteret. Nam, praeterquam quod Aeneae
characterem non invenit, sed ab aliis iam traditum
accepit , circumspiciendae erant a poeta virtutes
Aeneae eiusmodi, quae in epico argumento vim et
splendorem haberent, etfactorum, quae enarran-
daerant, caussas idoneas suppeditarent. Quod si
ille studium suum ponere voluisset maxime in hoc,
ut Aeneas Augusto assimularetur, quam multa et
quam parum consentanea epicae narrationi, argu-
*) L' Abbe Valry, Discours sur la Fahle de l' Eneide. Mem.
de Lillerat. To. XIX, p. 345.
*') Pliua liuius generis v. c. apud /orlinum, eleganlia haud
minore quam doelrina inibulum virum, Diss. Vf, p. 248 et apud
alios repcrias.
30 D 1 S Q U I S I T 1 O I
incnlo, operis characteri, temporum ralioni, illa-
turus in carmen suum fuisset !
Eadem iere via carmen noXtTi/.6v conditum a
poeta visum iam olim erat R. Patri /e Jiossu*)^ ut
Romanos partim ad amplectendum et prol)andum
praesenlem rerum statum adducere, partim Augu-
stiuii ad moderalionem ac clementiam adhortari
et a doniinalionis lil)idine el impolentia revocare
vohierit. i>C(\ necluiic consiHoulIa ex parte respon-
det A<'neidis sive argumentum sive tractatio; pro-
fugus ex ur])e incensa Aeneas novam setJem (juae-
rit, armis vim illatam propulsat, etsicporro; quid
taiulem liis inest, (juod ad imperandi artes ac vir-
lutes spectet? Fal)ulae tamen Virgilianac universe
inesse et in singulis carminis partihus aut locis ac
versihus occurrere talia, (piae principihus [)ro salu-
hrihus praece[)tis comuiendari possint, nemo ne-
get; (piin etiain inter utilitates, (jnac poetarum
carminihus dchenlur, praecipue hoc cominemo-
randum esl. A Cruni non propterea dici potest ac
drhet: in coiuleudo carminc et in fahula deligenda
( t oidinanda tale praeceptum propositum poetae
lui»<', cuius explicandi caussa narrationem insli-
tucKl. Narrare ille voluit ac del)uit rem magnam
el ardiiain v{ luirahilem. Quod narratio illa et de-
lr(lati(>, (piac iiidc accipitur , cuni utililate ad
oiiiiics lioiiiinuiu oi-dines, inprimis(pie ad princi-
pmii .iniinos coniuncta est, lioc epicae narrationi
p( r sc ( oiiscnlaneuni est; i{)sa eiiim rei natura ita
1( li, iil nii^Mionmi virorum facta magna et prae-
(l.iiM NHir siimiiio .1(1 hominum animos, mores ac
^"■•"'' '"• liii( tii cvponi ct n.irrari lUMpieant, inulto
'"•'n'> ^' '■'"" ^'•iilciHi.inmi splendore et orationis
oni.ilii iiisiihii,, .ii ii,iir,,ii,,_ ^ aiia est haclenus el
mliM Nciltonim .mih.ii^cs .u: Iricas vagaiis dispula-
tio, hitiic imiM \(.lii|.|,,s .,(• dclcclalio, an ulililas
*) 7V. dit J\iinif tjmiiti I,il). l^ lan, 11.
l)E CAUMINE KPICO VJRGIL. 31
ali<|iia proposita ciiin poelis, luni aliis in<<oinosa-
lum arliiiin anctoribns. Fieri scilicet nnllo modo
potcst, (pio minns volnptas ])er in*^enii facnllateni
parala nlilitateni ad aliornni in^^enia haheat; enini-
vero voln[)tas satis nia^na (perfectani (licnnl nostri
honiines) esse non potesl, nisi cnni hoiuvsti, })nlcri,
;ic veri sensn illa coninncta sit. Delectandi (piideni
modi ac niensnrae snnt inlinitae: delectationeni
smnmam nihil arfert, nisi quod suis nnmeris abso-
Intum est. Decedit adeo voluptati ex Aeneidis sen
lliadis lectione capiendae omne id, quod in alter-
utrasensni, qnemdiximns, non satis facit. Contra
signa Apollinis vel Veneris, qnoniam illnm sensum,
etiam supra naturae modulum, ea explent, vo-
luptate summa arficinnt, qnae nec minus ad animi
mores et afTectns componendos vim hal)ere debet.
Adeo vera voluptas cnm vera utilitate coninncl i
est; uti contra S[)eciosa aliqna praestantia, ant in
aliquo tantum genere constitnta, vel in adinncto
.iliquo inclnsa, speciosam tantum aut exparte han-
stam voluptatem affert, adeoque ctiam utilitatem
iisdem iinibus circnmscriptam.
XVI. Dissimilem tamen omnino Homericorum
heroum aiunt esse Aeneam; inferiorem Achille et
Ulysse; sola pictate insignem. Quid igitur.=* si Ae-
neas alter esset Achilles.=^ alter Ulysses.? annon ex-
scri[)tnmpotius et servili imitatione expressum eum
dicturi sint.^ ISon ego is sum, qui caeco aliquo
poetae mei amore nihil ab eo peccatum esse con-
tendere velim. Iliadis argiimentum feliciorem ma-
teriam et epicae ^ravitatis haud [)aullo plns habere
si (jnis tlixerit, me habet assentientem; et delector
i|)se multo magis Ilomeri lectione quam Virgilii;
regnat in Ilomericis heroibus nalnralis habitns et
afTectus, animi inqietns, ininriae acce[)lae sensus,
(lualem et i[)se habeo, desiderium reditns ;iil La-
res, (juale i[)se senliam; in Aeneide sunt consilia
(le novis sedibus in terra ignota parandis; nihil
32 D 1 S Q U 1 S I T 1 O I
quod magiiopere animiim impellat et percutiat.
Enimvero non omnia carmina epica ex imo et eo-
dem genere procedere possunt; post Achillis au-
tem iras et Ulvssis in se ex casibus et periculis ob-
icctis expediendo sapientiam seu vafritiem, quae
et priscae aetati et epico carmini accommodatior
erat, quam sapientia, cum variandum et novan-
dumesset aliquid poetae, quidni Aeneae virtutcm^
quam cum ceteris heroibus communem habet,/o?*-
iitudine animi in i)crfevendis calamitatibus et ohse-
quio erga deos temperaret? Ad hoc eum ipse Ho-
merus Ihad. t/;, 298. (ubi Neptunus Aeneam serva-
tum esse vult: ^exaQiafiiva d' altl dwQu x^^iotai didco-
6i, Toi ovQuvov iVQvv ixovGi) tum ipsa rerum ac tem-
porum mutata ratio ducebat, et ea, quae de Ae-
neae erroribus et adventu in Latium tradita a supe-
rioribus poetis erant, revocal)ant. Monitis dcorum
et oracuUs onmia ab Aenea suscepta et confecta,
Penates et sacra patria ab eo in novas sedes illata,
narraverat antiquitas (v. Disquis. II); quid itaque
magis rei consentaneum, quam ut heros insignis
pietate ct rcligione exhiberetur .^ Neque vero non
videre debuit tantus poeta, ad rerum magnitudi-
nem et augustam aliquam dignitatem religiosas res,
caussas et consiha eximiam vim habere. Itaque
hoc quidem tamquam rerum cardine praeclare est
usus, ut praedictionil)us variis animos spe et expe-
ctatione teneret suspensos, religiosamque aliquam
et auguslam speciem rerum eventibus praetende-
ret*). Achilleum quidem robur et iracundia aliena
erant a toto argnmento ; sedata et placida et huma-
nitatis sensu temperata est Aeneae virtus; et, licet
concedendum sit, epicam vim maiorem Achilli in-
*) Multus cst Servius passim in hoc, ut Aeneam ex Flaminis
alicuius vol Ponlificis peisona plurima c->isse doceat v. c. IV, 29,
pravo uliquc acumine, cuius tanien lundus alicjuis esse debuit.
cf. Macrob. III, 1 sq.
DE CAPtMlNE EPICO MRGIL. 33
esse, noii tameii omnes epicas personas Achillem
referre posse manifestum est. Meras pugnas Ho-
mericis similes et belluinam fortitudinem vix pro-
Ijasset x\ugustei saeculi elegantius et mollius iudi-
cium. Cum itaque omniiio Aeneidis alius ac di-
versus prorsus sit character quamlliaths, quis non vi-
det importunumesse, in Aeneiderequirere ea, quae
Iliadi sint propria; easdem animorum inflamma-
tiones, aestus, tempestates.=^ insunt Aeneidi alia,
quae probes; quidni in his acquiescas.^ Sed infi-
nitum esset omnia persequi, quae ab iis, qui sub-
tiles poetanmi iudices videri volunt, dum rerum
argumenta, exempla, caussas et rationes miscent,
temere laudantur ac reprehenduntur , inprimis
quoties Virgilium et Homerum inter se comparant.
Sed nobis retundendus est omnis, quo abripi pos-
semus, impetus. Itaque nec \Varburtoni senten-
tiam attingemus*), qui perfectum reip. condendae
et legum ferendarum auctoris exemplar in Aenea
exhibitum esse a poeta voluit; inprimis cum aho
loco (ad Lib. VI, Exc. X) eam opinionem atti-
gerimus.
Aeneidis argumentum hi septhnum annum pro-
duci, ahi cum reprehensione monuere. Perpe-
ram utique. Aeneae errores septem annos ex-
plere verissimum est (v. Excurs. H ad lib. IIIj. Sed
ipsa carminis narratio non nisi cum septimi anni
aestate exordium habet (v. ibid.) eodemque anno ab-
solvitur. Pari errore Odysseae argumentum octo,
novem vel decem, annis comprehendi creditum
est, cum tamen illud intra triginta sex vel septem
dies ad exitum perduci manifestum sit ei, qui ani-
mum adverterit.
XVn. Multo minorem esse characterum, hoc
est, virorum factis ac virtutibus insignium, nume-
rum ac varietatem in Aeneide quam in Iliade con-
*) Diuine Legatlon of Moses T. J, B. II, Sect. IV.
VlRGIL. TOM. II 3
34 D I S Q U I S I T I O I
queruiilur passim multi; nec sine poetae repre-
hensione versus memorant ex Aen. I, 220 s([q. for-
temque Gyam fortemqiie Cloanthum; inique admo-
(lum et ut sil)i ipsi, quid velint, parum constare
videantur. Nam locus quidem laudatus nullos he-
roes recitat, quorum personae vim aliquam ha-
here deheant epicani; non magis quam ^«/«s iw-
brasules Hicelaoniusque T/ii/moetes Assuraeique duo
etc. X, 123 et sic alii ; sed veniunt illi viri in cen-
sum et turbam eorum, qui tantum nomine lau-
dandi et epitheto suavitatis caussa ornandi sunt:
quales apud Homerum innumeri ilH pugnantes vel
caesi «o^Aoi, d/nvfioveg, xQareQoly aix/u7]Tttl, et sic
porro. Excusant Voltarius et Addisonus poetam,
sed tam argule, ut summorum virorum sul)tilita-
tem mireris: alter, cum Ilomeras, inquit, ces-
sanlem a pugna Achillem exhiheret, alios interea
fortia Tacta edentes exhihere dehuit , quod in
Aeneide seeus sit; alter ad Virgilii elegantiam hoc
rerert, quod, cum Augustum vellet adumhratum,
neminem ei virtute parem adiunxerit. Enimvero
cum argnmenti indoles et natura totius tractationis
mensura el regula sit, plures utique factorum et
iiTuiii ^eslarum socii et participes esse nequeunt,
«juam <pi()s res i[)sa postulat. Ouod si adeo paucos
ahos, (pii virtule emineant, in carmen suuin in-
(hixit pocta, argumenti necessitati id condonenms,
(oiK (Mi;uuus(jue, hactenus Ilomericam copiam el
varietalem luoruuKjue diversitatem plus delectatio-
nis allerre; at sa[)ientiam viri miremur saltem in
hoc, (jiiod l;>iil() uiagis inter omnes unus Aeneas
iiisi;;uis ^irlutc eminet, ncc eius splendori quis-
<|n.uii alius, uisi Turnus forle, officit*). Quae res
l;uit(> (rilVuilior er;a, cvun is nec Achillea ali(pia
corporis animi(jue virlule onuuvs nu^rtales anlecel-
Ut, nec, (jiiorsum imiiKuiis elferati animi iracun-
*) \'ul. jul lib. VII [)ioocni.
m CARMIINE EPICO VJRGIL. 35
tlia aut acceptiis Patrocli runere dolor crupturus
sit, sollicitos nos teneat.
XVIII. De yersu Virgilii epico eiusque ad au-
rem suavitate ac gravita.te nonnulla disputare iuva-
ret, nisi maiorem su])tilitatem ea res haberet, quam
ut legenlium animos et oculos tenere possit. lUud
unum monebimus, in errorem inducere iuvenilem
animum videri eos, qui nimii in eo sunt, ut ad
rerum sonos et naturas accommodatos et formatos
velint esse versus. Equidem non difliteor sensum
me animi refragantem habere , quotiescunque
persuadere mihi volo, magnum aliquem poetam
aestu tantarum rerum abreptum et magnorum
phantasmatum vi inflammatum in sono cursus
equestris vel tubae vel aliarum rerum reddendo
laborare; Attenuat ea res et deprimit ingenium
poetae et artis poeticae dignitatem. Sunt tamen,
ais, tales versus in optimo quoque poeta. Recte;
sunt utique multi; etsi plures alios ad hoc lusus
genus accommodare solet eorum ingenium, qui
talibus rebus indulgent: Quis enim, nisi iam ani-
mimi ad leves hos lusus deflexerit, studium aliquod
poetae agnoscat in illis ac similibus, cuiusmodi
sunt: Putris magni parere parahat Imperio. Aut:
Avia tum resonant avibus virgulta sonoris. Mihi
utique ad poetices indolem propius esse videtur
statuere, ipsam orationis naturam ita esse compa-
ratam, ut multarum remm sonos exprimat; inflam-
matum autem phantasmatum specie obiecta ani-
mum, cum, rerum species sibi obversantes ut ora-
tione vivide exprimat, laborat, necessario in ista
vocabula incidere, vel orationis proprietate ducen-
te. Ita graves et celeres, lenes ac duros, sonos
vel non id agens et curans ad rerum naturam ac-
commodabit et orator quisque bonus et multo ma-
gis poeta. Aliud est, in quo viri docti argutantnr,
([uod versus imperfectos non ei caussae, quam
ipsi Maronis famiiiares prodiderant, quod opus ab
3*
36 DISQU. I DE CARM. EPICO VIRG.
oo non ahsolulum fuit, verum iudicii alicuius sub-
lililati tril)urre voluere. Casu fieri potest, ut ver-
sus imperfectus et abruptus in sermone abrupto
occurrat, adeoque laudem nescio quam poetae fa-
cere possit, v. c. Aen. IV, 361 Italiam non sponte
sequor, abmpto Aeneae sermone ; ul)iServius: „et
oratorle ibi iinivit, ubi vis argumenti consistit." At-
qui hoc acimien est declamatore dignum, non
poeta; nmlto magis ab epica gravitate abhorret,
nec potest placere in oratione metro iUigata versus
metro imperfecto relictus, /ntTQOv afierQov. Aliter
res se habet hi oratione pedestri, quae, cum in ea
propositionum ad aurium iudicium mensura sit h-
berior, variari potest. At in Aeneide ul)ique ma-
nifestum fit studium poetae properantis ad novam
sententiam et locum novum; cum ingenium con-
sumere nollet in explenda et expolienda sententia
antecedente, cuius summa capita apposuerat. Sed
nolo in his taedium facere; alligi quoque rem
Tom. I ad Donati Vitam Virgihi §. 59.
D I S Q U I S I T I O II
l)K HERUM IN AENEIDE TRACTATA
FiUM INVENTIONE
v^uale Ii) ijiveiiiendis rebns omnino Virgilii inge-
ninin f\ioril , non tam fecnndum illud in excogi-
tandis iiovis rerum generibus, nec audax ad susci-
pienda vel tentanda intentata ab aliis et intacta,
aut ea, quorum successus esset dubius et incertus;
sed, quae nec minor lavis est, natum et factum ad
inventa priorum rudia et inchoata perficieiida et
polienda ornandaque; quam admirabilis porro ac
feiix fabulae, quam sibi carminis argumentum fe-
cit, natura sit et quantum in hoc dilectu iudicium
emineat: superioreDisquisitione expositum est. Re-
stat, quod illo loco polliciti sunuis, ut {)aucis ile-
clareiniis, undc pocta jabuhun suum ciusque lam
vopiose iuslruendae el ornandue muteriam acveperit ;
ut inde clarius appareat, quae et quanta invenli
laus poctae ingenio ea in re debeatur, et quam
limatum et subtile eius fuerit iudicium in defi-
gendo sibi argumento eiiismodi, (piod ingenles
rerum et ornanienlorum haberet copias ab aliis
lani paratas et subministratas, ut doclrina t.mtum
38 DISQU. II DE RERUM IN AEN.
et iudicii sagacilate opus esset ad dilectum fa-
ciendum.
I. Solent fere Interpretes, quantum intelligo,
quique alii hac de re agunt, ita statuere , ut poe-
tam famam aliquam obscuram de Aeneae in Ita-
liam adventu sequutum esse dicant. Enimvero
ex iis, quae a Dionysio Halic. lib. I, 49 sq. 53 sq.
72*), a Strabone lib. XII, a Plutarcho in Romulo,
a Festo in Roma, Solino c. 1, Sext. Aurelio Vi-
clore de O. G. R. et a Servio passim ad Virgilium
memorantur, omninoque ex accuratiore historiae
cognitione, manifestum fit, fuisse lianc de Acneae
errorihus, deductaque Troianorum in Laiium colo-
nia, narrationem inter illustriores et a multis Grae-
cis llomanisque scriptoribus poetisque ejrpositas or-
natasque historias. Poterant hoc docere saltem ea,
quae, ctsi diverso consilio, congessit Ryckius in
Diss. de primis Italiae colonis et Aeneae adventu
(ad calcem Holstenii Notar. ad Stephan. Byzant.).
Praelerea, id quod primo loco erat commemo-
randum, communis ac tantum non publica illa
erat Romanorum persuasio, quam religiones pa-
Iriae, Lavinii ad seriora usque tempora celebrari
solilae, lirmabant: v. Strab. V, pag. 355 A. erant
sacra Penatibus et Vestae a magislratilnis Romanis
facta: Macrob. Sat. III, 4. cf Dionysii locum sup.
Dis(ju. I. s. IX. appositum, et Strab. lib. V, pag.
S55 A. Obversal)aiur adeo Romanorum oculis au-
ribuscjuc Aencac Troianorumque menioria; nec
*) Oiiiniiio is ca , qunc tlc Aoncae in llaliani advcnlu nar-
rnta cranl, .stucliosc cst pcrscquutus inde a c. 45; quod ipse
profitctur ob initio: /5ovA,ofiGt 6a x«l TceQl ri]g Alviiov naQOvaiag
lig ^lzuUciv — jttt) naoiQycog Sisk&slv, rag t£ rcov '^EkXijvcov Ka\
Tcig ' Pcoixalcov tvjv (icikiGza ntniOzEv^iivcov toroQiag naQaliaXaiv.
Ila lcf^enduin. Fatenduin lainen, Dionysium suo et aliorum
Graccoiuni inorc vclcrcs fal)ulas In liisturias accuratc ad l>rag-
Jiiatiri Hcrij^toris rxcmplum ixjiositas mutassc c. 46, in <|UO Hcl-
laninis iain pracivcr.it , ut t. 48 pr. 'pse declarare videlur.
TRACTAT VRUM INVENTIOT^E 39
Maro adeo aliud argunientum clarius el illuslrius
excogitare potuit*).
II. Omnino quidem de Jeneae in Italiam ad-
ventu fabulae {^xfahulam dicimus, non iicta ac com-
mentitia res ponitur; sed fabula, fiv&og, omnem
veterem famam, bistoriam et narrationem a ma-
loribus acceptam designat, antequam litteris con-
signari et sermone pedestri exponi coepisset **) ),
buius igitur fal)ulae fundus babetur Homeri ille
locus notissimus Iliad. r, 307. 308***), ubi Neptu-
nus diis auctor est, ut Aeneam cum Acbille con-
gressum imparem pugna educant, ne eius morte
Dardani posteritas deficiat, quem tamen lupiter
prae ceteris liberis diligat omnibus; at Priamum
cum progenie lovi nunc esse invisum; itaque Ae-
neam eiusque posteros Troianis esse imperaturos:
Nvif di df] yJivtiuo §iri T(jw€GGtP dvd^tt,
Kal nuldti; nuidfov, zoi v.tv ^ejonia&b y^tvoiVTae.
*) Liceret forte certiora docere, si NoGzoi superesseiii ; ut
Antenoris, sic Aeneae crrores in iis expositi esse potuere. Fuit
forte m iis , qui prnnus Aeneae errores ad Ulyssis exempluni
effinxerat, cumque liic apud Circen subslitissct, Aeneas ab eo
ad ulloriora , et ad ipsum Latium fuit deductus. Fuisse in niy-
this antiquiorem aliquam liorum locorum notitiam, colligas ex:
Hesiodi Theog. 1013 ubi Circe ex Llysse peperisse dicitur
"AYQtov t]de Aauvov cJffUjLiova rs HQaTSQOV ts, 0'l dr'}^ xoi jicda
xrjkB fif'/c5 v^acov tBQacov TlaGiv TvQQVjvotaiv dYazkBiTolaiv ixvaa-
aov. Jiabuit adeo poeta, qui haec scripsit, notionem Etrusco-
jum, at valde obscuram, loiige , in insidarum recessu, li. in
insulis cos coUocat: errore forte ab insula Cii-ccs nato.
♦♦) [Vid. ad Apollodor. pag. 911.]
♦**) Translatus ille ac repelitus in H. in Vener. 197- 198,
ut pro |)iaediclione Veneris ad Anchisen facta esset: copiose
uniatus a Quinlo Smyrnaco XIII, 300 sq. inpr. 336 sq., et a
Virgilio praeclarc in Jraculum Delphis Aeneae datum convei-.sus:
Antiquaiii exquirile mulrein. /Jic dowus Aeneae cunctis doiiii-
iiabiiur oris El naii ualornin el ijui uascenlur ah il/is III, 96 —
98. El hinc versus illi pulcerrimi lib. IX, 446 — 449 cxpressi.
40 DISQU. U DE RERUM IN AEN.
Regnum his verslbus Aeneae posterorumque eius
declarari manifestum est; sed quo in loco illud fu-
turum sit non eloquitur, nec ea de re certa apud
Ycteres famafuit; quandoquidem de Aeneae erro-
ribus ac sedibus omnino tam diverse traditum
erat*) , cum alii evim in Thraciae littore , in Ar-
cadia alii, alii in Sicilia, alii in Italia, quae fama
tandem prae ceteris credita ac celel)rata est, con-
sedisse et vitam fmiisse narrassent; fuerant quo-
(lue qui in ipsa Troade regnum illud constitutum
esse vellent. Non nobis iam id quaeritur, quae
harum narrationum ceteris aut verior aut yerisi-
milior sit; verum nostra eo spectat disputatio, ut
ex hac ipsa narrationis varietate manifestum fiat
id, quod volumus, non obscurum aliquem in ve-
tere hisioria aut inter poetas virum fuisse Aeneam,
iiec eius fata et res a Virgilio inventas esse et ex-
cogilalas. lUa enim ipsa narrationis diversitas ar-
gint diversitatem auctorum, qui de Aenea tradi-
derant, et poetarum, qui idem argumentum tra-
claverant. Ut enim poeta quisque in materiam
ab aliis ante se tractatam incidit, ita, ut suo con-
silio vel tolam fabulam vel inde partem accom-
modet, rehngere nonnulla et mutare, addere vel
delr;ihere, solet. Diversis itaque modis eaiuleni
rem expoiii necesse est. Historici autem Graeci
dum suae civitatis seu populi origines repetebanl,
popularem famam sequebanlur. Solenne enim
hoc Graeciae civitatibus, ul slirpis vel urbis con-
ditorem aut haberent aut haberi vellent clarum
alicpiem ex ultima anti(j\iilate heroem. Eiusmodi
faiuam popuiarem per multas aetates propagatam
(piis adeo constare sibi expectabit, ut nuUa diver-
sitas narralionis inter plures tribus aut civitates
iiicidal.^ (juemadmodum altera ex parte eandem
•) Vid. ;.(1 A.ii. III txcuis. F.
TRACTATARUM INVENTIONE 41
vrtcreni famam ad se rcvocant ct sibi viiidicant
plurcs ab commmii stirpc profectae familiac? Eo-
dcm modo cum multac passim pcr varia loca spar-
sac essent Troianorum coloniac, quid mirum, eas
omnes originem suam ad Aeneam referrc ma-
luisse? Unde diversitas illa, partim conscnsio, fa-
mae et narrationis necessario oriri dcbuit. Non
itaque, ut hoc obiter moncamus, antiquis fabulis
omnino fidem dctrahit narrationis diversitas; ma-
nct enim semper fundus aliquis non magis veri-
tatc sua dcstitutus quam quae ab auctorilnis gravis-
simis traduntur; et nescio an sint fabulae vctc-
rum, (piibus pkis verae rerum fidci insit, quam
muhis historicorum fide copiose, diserte et or-
natc, cxposilis, sive in antiqua sivc in rcccnte hi-
storia; his cnim fundus quidcm ahquis, ut iisdem
priscis mylhis, subcst, acccssere tamen rchqua,
quae ihi supcrstruuntur, cx ingenio vei audacia,
intcrdum impudentia, narrantis. S\ fabidas itaque
Troianas loquimur, narrationes maiorum auctori-
late acceptas et a poctis scriptoribusque ornatas
intclligimus; et pracclare hactcnus Thessahis Hip-
pocratis f. *) Ov /tiv&os ra 7\jm'Ku, d)X t^jyu' itaque
vanani disputationcm instituisse videri possimt Chi-
verius et Bochartus, qui ex ista opinionum diver-
sitate probare voluerunt, Aeneam imnquam ad
Italiam acccssisse. Acriter satis eorum impetum
retudit Ryckius in diss. haidata**), sed argumentis
promiscue effusis et iudicio parum subtih. Nec
enim alitcr, quam vit eam famam certam ac coii-
stantcm obtiiuiisse doceas, quaestio illa de Itafia
ab Aenca adita expediri et hrmari potcst; est ta-
mcn tahs fama in omni rcmotiore antiquitate us-
*) In TlQfC^evTincp ad Allicuienses , ne Cos uiujuani ah iis
everteretuii f^^tu vheloris alicuius , iiikr Einslolas llippouaL.
versus Fin. pag. 949. Lind.
**) Iteruni Wood pag. 227 sc]. ' ' .
42 DISQU. II DE RERUINI FN AEN.
que ad ea tempora, quibus res scripto consignare
coeptum est, pro fide ac probabili ratione, in
qua acquiescere et quam sequi necesse est; nec
fiiit aut est antiquiorum temporum ulla alia histo-
ria, quam mythica, seu fama ac narratione maio-
rum accepta, mox litteris consignata, cuius adeo
fidem ne is quidem, qui primus litteris manda-
vit, praestare potest nisi hactenus, quod candide
ac diiigenter famam veterem exposuit aut in di-
versitate narrationis sano cum iudicio dilectum
fecit.
lam poetae ne ista quidem rerum lides ac
pro])al)Hitas nimis religiose est sectanda. Si ta-
men ille salis tenere animos vult, nec commitlere,
ut pauilo doctiores auditores commentorum licen-
lia offendanlur, ea narratio ipsi sequenda est,
quae celebritate et claritate ad popularium ani-
mos maximam vim habere potest. Etsi itaque in-
lcr Graecos scriplores magnus erat ea de re dissen-
sus, cum tamen Romani scriptores de Troiano-
rum in Italiam advenlu Albaeipie Longae origini-
bus ab Aenea eiuscpie progcnie repetitis mio ore
traderent *), iure suo Maro fabulam hanc inler
Romanos celebratam praeferre ceteris potuit ac
dcimii.
111. Antoquam ad alia progrediamur, de lovo
Homcnco supra memorato [)auca adhuc monel)i-
imis. ProdiMit Homeri verba satis a[)erte regnum
;»rKjii()(l, (piod Aeneas eiiiS(pie j)Osteri oblimierant.
Ilomcnis ila(pio, cpii propior aetate ad Troiana
tcmpora vixil, (sumimus enim hoc, tamquam pro
concesso , locum liimc iion a seriore alicpio rha-
*) l l |). \I,I\ clcchnaliini csl ; v. iiipr. Sext. Aurel. Vicl. de
(). (i. K. l'osl Virf^iliuiii iinnationcni «lc sedibus Troionorum
iM ll.ili.i vuii^fi, <li;iiM iiilcr Gracc-o8, oblinuisse, nenio niirabi-
tui ; iln ii|inil (^)iiinliiiM Sniyriiacuiii; «jnid Trypbiodoruin : ubi
V. 0.50 Vcnus Atiicani cuin Ainbisc nbduxil rt]ke dh nuTQrig
yivaovitiv inftaaai. (Ic^. anivaGOi).
TRACTATARUM INVENTIONE 43
psodo insertnm essc) famam, ut solet, aliquam
illo tempore superslilem ea de re sequutus est;
nisi forte ipse in itinerilms suis in posteros Aeneae
incidit. Fuisse regnum illud in ea ipsa Troadc,
in qua Priamus regnaverat, ea esi verborum scn-
tentia, quae legentibus locum prima occurrit; at-
quc ita veteres locum sunt interpretati (v. Strab.
Xill, p. 608 C, 906 A, Almel.). Ornata etiam est
narratio apud Scbol. ad e. 1. ex Acusilao: ubi me-
moratur Venus propter hoc ipsum cum Anchisc
esse congressa, quod audierat, fatale essc, ut,
Priamidis excisis, regnum Troiae ad Anchisae stir-
pem ahquando rediret. Nato itaque Aenea, cum
ei vellet regnum maturius parare, Paridi illa He-
lenae amorem instillavit beUumque concitavit, ut
Priami stirps tanto celcrius excideretur. Fucrunt,
(liii, cum Aeneam in aliis potius terris, quam in
liii solo aequali ruinis, regnum condidisse mal-
lent, interpolatione facta ndvreaaiv pro Tfjwimiv^
in suas partes poctam traherent*). Ahi diversum
ab Anchisae Vcnerisque fdio Aeneam fuisse sta-
luebant; crant quoque, qui dc patrc male me-
moratum dicerent, quod ad Ascanium esset revo-
candum; alii denique Aeneam rebus in ItaHa con-
stitutis Troiam esse revcrsum cx codem illo k:)CO
sibi persuaserant. v. Dionys. Halic. I, 53. Quam
celebrata inter vetcrcs et nobihs dcbuit esse nar-
ratio, quae cum tanta opinionum varietate in di-
versas partes tractaretur!
Strabo quidem vulgari narrationi de Aeneae
erroribus et Italiae aditu onmino repugnarc locum
Homericum existimabat; in lioc enim innui, Ae-
neam ad Troiam {iv rri Tijoiu) mansisse, in regnum
successisse idque posteris suis rcHquisse. Potuit
*) ap. Strabo)!. 1. 1. p. 906 B. quod .sc(|uutus est Viigilius
Aen. III, 97. /iV dv/niis yieneac cunclLs (loniinahilnr oris. Add.
Schol. acl Iliad. T. 806.
44 DISQU. II DE REKUM IN AEN.
tamen Troiaiiis imperari ab Aenea etiam aliis in
locis, etiam in Italia; et vel hoc posito, sententia
sua Homerico loco constat; quod iam Dionys.
Halic, acutus scriptor, vidit, lib. I, c. 53. Qucd
tam obscure oraculum illud Neptuni extulit Ho-
merus, ad naturam et morem vaticiniorum ac-
commodate factum est. Pvatio eius rei reddi pot-
est etiam haec ipsa, quod in terris longinquis re-
gnum ilkid Aeneac constitutum erat; unde non
nisi obscura et incerta fama inter Graecos de eo
esse poterat. Quam parum enim frequentatum
Graecis et notum mare Tyrrhenum et A(h'iaticum
Uomeri aetate fuerit, ve4 ex Odysseae fal)ulis in-
telligas, quae intra illa maria continentur, neque
satis ])robabiliter a poeta narrari potuissent, nisi
eius popularibus parum adhuc nota adeoque fa-
l)ulis idonea plaga illa fuisset.
IV. Ut tamen Troia eversa discessuque Achi-
vorum facto dispersos fuga Troianos iterum in ea
loca convenisse et in patrio solo regni alitpiani
speciem restituisse credamus, plura fidem faciunl,
et eo plures poetarum narrationes alludunt; illiui
tanlum in incerto est, quo duce, auctore aut re-
ge, exules convenerint. Alii Antenorem, alii He-
cloridas, alii Aeneam, Ascanium alii, res Troia-
nas restituisse narraverant (v. de liis ad lib. H Ex-
curs. XVII.). Sus()icari licet in regno hoc seu con-
dendo seu condito turbas factas inter viros prin-
ci[)es ex regia stirpe oriundos, et hinc nova disci-
di.i, iiovos disccssus et in alia loca profectioiu^s
«l iii(l<' ilcrum reditus sequutos, ut adeo diversi
restiliili Ilii auclores prodi poluerint. Hoc quidem
modo diversissimae istae scriptorum rationes coiu-
poni et conciliari inler se facile [)ossunt.
V. Scd, iif dixinius, nobis iion tam id agen-
diiiii rsl , iil (TiN «Msilalciu narriitionis in conscn-
MHii rcdig.iniiis. <|iiiiiu nl (opiam rcnini mtrrala-
iitin, (piac poclac prt} malciia curminis csset, ex
TFuVCTATARUM INVENIIONE 45
hac ipsa varietatc (leclaremns. Siinl aulrm multa,
quae, etsi ab aliis alia ratione tradantur et ornen-
tur, fundum tamen communem priscae alicuius
et a maioril)US acceptae narrationis aperte prodant;
sunt alia, in quibus omnes fere conveniunt, uti
Callistratus, Satyrus et Arctinus, hic quidem an-
tiquissimus, in hoc, quod Aeneas Penates cum
Palladio abstulerit (vide ib. c. 68. 69, adde L} -
cophr. 1261 sqq. Xenoph. de Venat. non longe a
pr.); quod patrem et filium secum duxerit (vid.
partim ibid. partim Auct. de Orig. G. Rom. c. 9 et
llet inprimis egregius ex SophochsLaocoontelocus
ap. Dionys. I, 48 I^vv d' tv nvXairuv Aivhiai;, 6 tr^q.
&60v^ naQtGr\ in' (o/.i(ov nartfj' txoov yceQavriov 2\(j)-
rov xaraGTCc^ovTa (Jvaaivov (pctQog. KvxXti ds â– jraortv
oix6T(ov nafinhjOiav , ^vvond^tTai de nkijf^OQj, ovx
OGOV doxitg^ Oi Trjgd' iQ(i)Gi ttJq ^gvydJv dnoixiaq;
ita enim lego pro ovx ogov doit6i ^oi , rolg d' «.
confluit multitudo maior quam tu putas (eorum), qui
huic Phrijgum discesssui interesse cupiunt^). conf.
inf. Excurs. XVII ad IL). A Strabone XIII, p. 607
inter noXv&QvXh^ra memoratur et hoc, et alia, de
quibus sigillatim suis locis videbimus, inprimisque
quod in Latium discesserit Aeneas, et secundum
oraculum eo loco consederit, ubi mensam come-
derant. Vulgarem hanc inter Italos fuisse fabu-
lam, ut et alteram illam de sue gravida**), co-
piose docet Dionys. Hallc. I, 55. 56, Conon Nar-
rat. 46 et ex Lutatio, Catone et Caesare, Auctor
de Orig. G. R. c. 11. 12; e quo omnino patet, ex
scriptoribus Romanis antiquis non facile ulkim
fuisse, qui Aeneae fata et advenlum in Italiam
non exposuisset. Item Varro de RR. 11, 4. Adde
*) £t sic nunc edituin video e Tyi^vliilii eniendalione in
nnva cdit. Sophocl.
**) Vid. Excurs. 11 ad lib. VII. • • ''â– ' â–
46 DISQU. 11 DE RERUM IN AEN.
Lvcophr. 1250 sqq. (ubi malc nvgyov^ r(^ia:tovra
iuiigunt, iam inde a Scholiaste; sed per nvQYovq
expoiii puta ywQav^ et rQtd^ovr\ iiaQi&fujaag yovdg
ad sueni s[)eclare). Inter cetera tamen omnium
inaxime notabiie videtur ilhid, quod Graeci scri-
ptores dudum ante Augusti tempora originem Ro-
manonun a Troianis Aen^aque duxerunt, et im-
perium orhis terraruni ex llomericis de Aenea ver-
sihus ad eos transtulerunt; vid. Conon Narrat.
46 et inprimis Lycophron v. 1226 sqq. Appone-
rem loca, nisi hrevitati studerem; erit etiam non-
luilla ex his persequendi commodior locus, quan-
do de singuhs agetur. Est enim nohis hoc inpri-
mis j)ropo.situm, ut vestigia, etiam ohscura, vete-
ris historiae perse(piamur , quihus institisse u])i-
(jue [)oeta videri polest. Nec enim ille facile sine
auclore U^quitur. Sinud adolescentes exemplum
mature hahere cupimus, nam praeceptis haec res
non faciie expediri potest, quo consiHo, qua ra-
tione, ac quo stu(Ho in narrationihus mythicis co-
gnoscendis versandum sit. Nihil enim aHud agere
velle, quam cognoscere ac cjuaerere et in unum
locum congerere , quid hic vel ilk? et sexcenti aUi
eadeni in re Iradiderint, censuerint, somniave-
rint, hoc est, opera et otio ahuti. Contra utih-
lalis ilJi sludio et honeslatis inest phuimum, si
mo(h) veteres historias populorum(jue origines,
modo j)riscorum lu)minum mores ac vitam vel
sermonrui vcl icligiones, modo poetarum inven-
ta, noliones, sententias, inde illustres, addiscas-
que quae illi, quos nol)is fbrtuna servavit, ex an-
ti(pii()ril)us j)oetis hauserint, ante oculos hahue-
rint, (pionu)do illa variaverint, ornaverint, quid
in (jMKpir rc, in (piocpic consilio, (juod seque-
iriitiir, sp(( tavcrint; ut(pu' ah ingenuis poelarum
fahulis inej)la illa graininalicoruin , monachorum
et intcrpichmi, (-oiiimciila diligenter discernas.
Simili stiulio vcrsanduin sihi essc leneant adole-
lUACTATAftUM IJSVENTIONE 47
scentes iii oratione, eiiisque structura, singulis-
que lo(juen(li forniis observandis. Ut in aliis li-
l)eralil)iis studiis, sic in hoc antiquiorum liltera-
ruui, proposita esse debet salleni ulililas ali(j[ua,
otio nostro, hoc Titae viriumque modulo digna,
honesta et liberalis, INihil autem ieiiinius esse
potest ista doctrinac ostentatione, qua modi lo-
(juendi rariores ac difficiliores, exeuq^lorum tur-
ba undique conquisita et ad di^itos dis[)osita, illu
strantur: nisi siuml aut i{)sis locis lux aliqua inde
aifunditur, aut orationis proprietas, elegantia et
ornatus, declaratur, ita ut ad rei notionem seu
speciem menti insidentem accedat inde aliquid,
(juo illa vividior, plenior, apertior, iucundior,
liat. Hoc saltem modo is, qui eos modos animo
ei memoria tenuerit, ubi lectione ad illa aut si-
milia loca perrexerit, lucratus est ex illa doctrinae
copia hoc, quod sensum eorum, quae legit, ha-
bet et veriorem et acriorem, At enim nihil aliud
tenere quam formulas loquendi exquisitas et ra-
ras, miserum et inane studium est, non minus,
quam illud, si in auctoribus classicis legendis id
unice agas, ut, emendandi et corrigendi, saltem
coniectandi, sagacitatem quo loco adhibere pos-
sis, circumspicias, de i|)sis autem rebus et senten-
tiis, j)ropter quas de verbis laborandum erat, pa-
rum sis sollicitus. Sed nunc universe nonnulla,
quae ad fabulam Aeneidis spectant, summatim ex-
j)onere consilium erat
VI. Quod pcr praedicthmim ambages totus Ae-
neidis decursus praecipitatur, inter fclicissima inge-
niosissimi poetae inventa a me numeratum est*).
Miram enim ad hominum animos vim habent fu-
turarum rerum deimntiationes, et ex iis eventus.
Quippe est ea generis humani tanKjuam imbecil-
hlas, ut, si futura, etiamsi ohscure et amhigue^ et
•) Sup. Discju. i. s. IX. XVI.
48 DISQU. 11 DK HEllUIVI IN AEN.
nullo cum fructn, prapvisa ct praedicla avidiamus,
maiorc miratioiie contacli simiis omnes, quam si
praesentia hene conslilui, prudenter geri, videa-
mus. Est porro accommodatissima poeticae arti
et orationi illa expectatio, quam vaticinia faciunt,
et poetae spiritum nihil maiore cum vi impellit
et inflammat, (piam vatum furor, et oraculorum
amhages. Tandem Virgilius ea aetate vivehat, qua
lotus terrarum orhis miro vaticiniorum et ora-
cidorum amore insaniel)at: conf. Argum. Ecl. IV:
ila ut ista expediendae narrationis epicae ratio pro
felicissimo invento vulgo haheri deheret. Est ta-
men etiam lioc commentum ita comparatum, ut
rcm non excogitasse sed commode ohlatam sa-
pienter in usus suos convertisse dicendus sit. Miro
enim omnium scriptorum consensu tota de Aenea
narratio \)cr valicinia, oracula, somnia, auguria
et omina exigilur, sive hoc poetarum, a quihus
ah initio ea fuit tractata, sive antiquorum homi-
num, a quihus posteri eam acceperunt, ingeniis
Irihuendum est. Troianos sane e Phrygia, augu-
riorum onuiiiKxpie vaticinandi ac divinandi artium
cpiasi matre ac sede, digressos multas huius ge-
neris fahulas in Graeciam et Italiam apportasse
])r()hahile iil. Fuisse adeo, cpii disciplinam augu-
raleui v IMuygia in Italiam allatam traderent, e
Servio ad lih. III, 359 discas; etsi T}Trhenos iam
antea comnumi harharorum superstitione eas ar-
les teimisse credendum est. Omnino enim prisco
tempore, antequam naturae studium su])tilius et
philosophiae acumen increhuit, gens fuit nulla,
<piae non signilicari futura, et a (piihusdam in-
telligi pra('dici<|ue posse censerel (Cic. de Divin. 1
pr.)*). lupiiinis v(M() in deducendis coloniis sum-
* [Nuiu- tlp oo acdiijilius ;.tlum in IVolus. I. II. //is/u-
riac natunihs /nii^fm ntti t x iKslcnlis , i^rudiisiis ei munnlriii
1784.J ^ "
TRACTATARUM INVENTIONE 49
ma oraculorum vaticiniorumque aucloritas eral;
quod salis vel ex uno Herodoto constat (conf.
Cic. 1. c. c. I f.)*) Ad sedes itaque Troianis in
Italia constituendas oraculis et vaticiniis nihil vi-
deri debuit accommodatius. Poeta certe egre-
gie hanc veterum superstitionem seu reh*gionem
est amplexus, maiorumque fama et historiarum
fide in Troianis suis eo usus est, ut per fatorum
decreta ac deorum interventum omnia ab eo
narrata procederent. Inde Aen. X, 33 sm tot re-
sjwnsa sequuti Quac superi Manesque dabant. Fuit
in his idem illud de Anchisae stirpe, quod Ve-
nerem sequutam esse sup. s. III. ex Acusilao vi-
dimus traditum. Etiam Apolhnis Grynei et Lycii
sortes, quibus Itaham quaerere iussus erat, me-
morat Aeneas apud Didonem hb. IV, 345. 346.
add. VI, 59 — 61. (At quod in Cypriis ab He-
leno in Paridis profectione editum vaticinium a
Proclo memoratur, ad belh Troiani mala spe-
ctavit.) Calhde autem ab obscuris et incertis ad
certiora magisque defmita progressus discendi cupi-
ditatem subinde novis stimuhs incendit. Etsi enim
Cassandra dudum profectionem in Italiam prae-
dixerat ; lactum tamen erat obscure (in Hesperiam,
terram ahquam occidentem versus sitam) et ab
ea vate, cui nemo fidem haberet: Aen. III, 183
sqq., ubi Anchises: Sola mihi talis casus Cassan-
dra canehat: Nunc rejjeto, haec generi portendere
dehita nostro Et saepe Hesperiam, saepe Itala re-
gna vocare. Sed quis ad Hesperiae venturos littora
Teucros Crederet, aut quem tum vates Cassandra
moveret? et ignora])atur situs Itahae: sunt Heleni
verba III, 381 Principio Italiam, quam tu iam
rere propinquam, Jlcinosque, ignare, paras inva-
dere portus, Longa procul longis via dividit invia
*) [Conf. Opusc. T. I, pag. 315. 316.]
VlRGIL. TOM. II.
50 DISQU. n DE RERUM IN AEN.
terris. conf. 478. 479. Recte adeo Aeneas dicere
polerat lib. III, 7 sc Troia profectos Jncertos, quo
fata ferant, uhi sistere detur. conf Excurs. XV
ad lib. II. Verum in ipso rerum narratarum or-
dine apud poetam primum lib. II, 281 sq. He-
ctoris umbra Aeneae per somnum suadet fugam,
novamque in alia terra, ultra mare , quod Troa-
dem alluit, coloniam promittit. Mox auspicium,
priuumi flammae in luli capite, II, 681, tum ex-
orti subito meteori v. 692 receptum ad Idae mu-
nita loca et spcm posteritatis ex lulo ostendunt;
nec non Creusa Hesperiam sedem futuram, et
quidem Tiberi fluvio nunc primum nominato , in-
terprctatur v. 781 sqq. (ubi Excurs. XV viden-
(kis). In Delo Phoebi oraculum eam terram de-
clarat esse adeundam, e qua Troiani originem du-
cant; ihi magnmn imperium constituturos esse Aeneae'
posteros III, 94 sqq., quae, cum illi auctore An-
chise, ([ui Teucrum e Creta oriundum memine-
rat, male de Creta acciperent, inque hac con-
sidere vellent, Penates per somnum Aeneae ob-
lati de Italia manifestius exponunt, v. 163 sqq.
esse terram, liesperiam Graecis dictam, anti(jua
fama; soH ferlilitate, incolarum virtute nobilem,
Oenotriam olim dictam, nunc Italiam ab Itali du-
cis nomine: hinc Dardanum aliquando profectum
Troiae loca adiisse; esse in ea terra Corythum,
seu urbem scu heroem, et regionem Ausoniam
Tr(jianis exquirendam. Iiiprimis ingeniosum est,
(piod Troianorum origine^ ex Itaha repetuntur
per Dardanum, iil). 111, 167 sqq. VII, 205 sqq.,
fabulis diversi geueris confusis, sed exemplo aUo-
nun: v. Excurs. VI ad Hb. III. Quibus narratis
al) Arnca Aiicbises vaticiniorum Cassandrae de
adeunda Ilesperia et Italia reminiscitur v. 183 sqq.
Posl liaec recle i;uM illa al) Aenea dici potuerunt
bb. I, 380 S(j(j. Jlalitnn quacro patriam Matre
dca monslrante viam, datafala sequutus. Unum
TRACTATARUM INVENTIONE 51
aliquid adiiciunt Harpyiae de comesis post epulas
mensis, tamquam futurae sedis ac coloniae signo,
III, 254 sqq. Tandem Helenus in Epiro omnes
casus errorumque ordinem manifeste ac clare ex-
ponit III, 374 sqq., etiam de sue XXX porcellos
enixa, et de mensis comesis, alia a Sibylla expe-
ctanda esse monet v. 441 sqq. Saepe in somnis
Anchises Aeneam admonuerat: IV, 351 sqq., ea-
dem Anchisae anima in Sicilia per somnum de-
scensum ad inferos, V, 730 sqq., apud Cumas
autem Sibylla accessum ad Lavinium, bellum et
Euandri societatem, praedicit VI, 83 sqq. Adde
his posteritatis recensum ad inferos, et VI, 891.
892 Exin (Anchises) bella viro memorat quae deinde
gerenda , Laurentisque docet pojmlos urbemque La-
tini, Et quo quemque modo fugiatque feratque la-
horem. Omnia haec secundum aliquam auctori-
iatem apponi, partim in singulis locis videbimus,
partim ex sequentibus patebit. Nec minus apud La-
linos praedictus erat Fauni oraculo, tum variis
ostentis monstratus exterorum adventus et Lavi-
niae coniugium cum advena : vid. lib. VII, 58. 64 sq.
71 sq. 96 sq. 254 sq. 267. Carmentae autem fere-
batur vaticinium, cecinit quae prima futuros Aenea-
das magnos et nobile Pallanteum: Aen. VHI, 340. 341.
Vn. Scihcet omnino iam ante Troiae exci-
dium, et a primis inde temporibus, praedictio-
nem ahquam fama iactatam fuisse, qua, everso
Ilio , Anchisae Aeneaeque maior rerum ordo,
maiora fata promitterentur, ipsi Homerici yersus
declarant supra (pag. 39) memorati, ex IHad. v^
307. 308. Ad Venerem retuHsse homines eam
praedictionem mvdta docent. Ita in Sophochs
Laocoonte Anchisen, mandatorum a Venere ac-
ceptorum memorem , de fuga cogitare, fdiumque,
ut in Idam se reciperet, hortari, videas in frag-
mento supra (pag. 45) memorato ex Dionys. I, 48,
4*
52 DISQU. II DE IIERUM IN AEN.
<luod foiie nosler respexil, dum Veiius Aeneam
liortalur lib. II, 619 Hcu fuge, nate dea etc.
Onuiiiu) Venerem zYeneae saepius ob\'iam factam
notaNinuis aJ Aen. I, 407. Eadem viae dux fuisse
filio Troia excedenti narratur Aen. I, 382. Bis
dcuis Phri/^ium couscendi navibus aequor Matre
dca moustrautc viam^ data fata sequutus et apud
(Jiuint. Sinyrn. XIII, 326, et stellam, quae profe-
clionis au^urium fuerat, Aen. II, 694 sq., ei de-
I)itam fuisse prol)abiIe lit. Fuisse tamen, qui Mer-
curio ali(pias ea in re partes tribuerent, non mo-
do ex Marcelli in Regillam Herodis uxorem car-
mine intelligitur: nam ibi Mercurius missus Ae-
neam urbe capta eduxerat*); verum etiam, ct
multo magis, e tabula Iliaca, in qua (n. 109)
Mercurius praecedit Aeneam urbem egredientem.
Aliud Veneris monitum apud Cononem narratum
fuerat; Aeneas, postquam Troia excesserat, ali-
quamdiu Idam incoluerat, unde nQog if/.toif uvl-
GxopTu (jjxfTO x«T« 'ylifQodiTtji ininK^xpiv **). Mox
mugiente bovc Idaea terrarum circa Aenum Ma-
*) V. 24 sq. lunula in senatoruni calceis inde ie])clilur,
f|uocl Mcrcurius siniilcni lunam Iv t(o 7Cidik(0 liabucral, cuni
Aeneani uilic educerel Nvxra Sta Svoq)EQi]v 6 Si ot Tifol Ttoaal
(I. TiaQu noaai ad , ante, pedes) aacor-tjQ riaiKpctvocov ivinfiro
Oiktivaitjc xvy.kog aiyhjg. Obscuruin est , quale ex mente poe-
lae luiiLluni hoc oslenluni rueril; forte lumen in pedis calce
lunac .siniile , (juo Mercurius ductor insiijnis esset. Jta quoque
slaluit V. C. Vi.sconti [hcnzio/u Crer/ie TriojHu) pag. 84. Ila-
laiit auctor liaud dubie vetercm poetam , quem expressil. Lu-
ii.uii c.i Moitc illuxisse tiadiderant (lyclici. vid. Excurs. II. ad
l>b. 111.
**) (.oiiuii. c. 46. Aeneas Siacpvycov rovg '^xaiovg , ro fiev
TiQCozuv (OKu T»/i' "idijv. Postca cum Oxynius et Scamandcr,
Ilecluii.s lilii , L\ l.yilia reduccs palernam dilioneni occuparent,
uvfiku^iov Toi' nariQa y.al oaovg Svvairo rcov avfi(pvyc'<dcov.
71005 ijkiov clviaynvTa , coiiro x«ru 'AcpQodirrjg inlaKt]^)iv. Ita
tirstis uritntrm prufeclus csset Aeneas Veneris nionilo; cum ta-
men inox nurictur Aencas Hcllespontum traiecisse. Sed riio-
TRACTATARUM INVEiNTlOINE 53
cedoniae imperium suscipil; rovro yd() '^(pQodlrt]
ineaiojipe' coiif. de hoc Coiionis loco Excurs. I
ad 111). III. Etiam praediclionem illam, sedis
condendae locum falalem illum fore, ubi fame
compulsi mensas comedissent, iam pridem An-
chisae a Venere factam, c Caesare lih. 1 et Lu-
tatio lih. II monet Victor O. G. R. 11 Tum An-
chisa conihicntc , illam csse miseriarum crrorisque
Jinem, quippe mcminerat , Jenerem sihi aliquando
pracdixissc etc. et cap. 9 ex Alexandro Ephesio
lih. 1 de hello Marsico: — Idam petit, ihiquc na-
vihus fahricatis — oraculi admonitu Italiam petil ;
et Dionys. I, 65 — ne in ulteriores Europae par-
tes classis Troiana navigaret, oi' ra x()ririf.ioi tyt-
vovjo uiriot, rtlog Xa^opreg iv rovroig rotg x^Q^^^^
icai ro dai/noviov TioXkaxcog rtjv iavrov ^ovXtjgiv iv-
dkiyiviixtvov. Narrat inde portenta in appulsu ad
Laurentum facta, latices fontis repente e terra
prosilientes, mensas ahsumtas, et vocem ex luco
repente auditam. At Sihyllae monitus, quos alii
ihid. apud Dionys. I, 55 Erythris acceptos narra-
runt, quosque Tihullus II, 5 novo exemplo, oestro
vaticinantis in elegiam illato, arripuit, praeteriit
Maro, cum Sihyllae alius locus in carmine, aliae
partes essent, in lih. VL Interea Apollini omni-
no honos ille mansit perpetuus, ulad eum fatorum
Aeneae et posterorum, Italiaeque ah iis occupa-
lae, fatalis ordo referretur. Nohile illud Horatii
in Carmine saeculari: Condito mitis et sqq. Roma
si vcstrum est opus, Iliacquc Littus Etruscum tcnuere
turjnac, lussa ( oraculo ) pars mutare Larcs etc.
add. C. IV, 6, 3. 21. Refertur quoque il)id. 21.
ad communem ApolHnis et Veneris operam, ut
lius, cui e\ceii>lu liaec dcbeinus, elsi paruui conimoJe, diierc
voluit: or/o sule Aeneaui ex sedibus ad Idani discessisse, ul
ah ij)so Virgilio II, 801. in discessu Aeneae; Janique iitgi..s
stimmae siirgcbal Liicljer fdae , Ducehatqae dieiii — Cessi —
54 DISQU. II DE RERUM IN AEN.
Troiae excidiuin post Achillis fala differretur, ne
omnis Troianorum stirps a saeviente illo exscin-
deretur.
VIII. Faisse etiam somnmm aliquod Aeneae
celebratum a multis, ex Cic. de Div. I, 21 appa-
ret: Sint haec, ut dixi^ somnia fahularum^ hisque
adiungatur etiam Aene^e somnium: quod in Nume-
rii Fubii Pictoris Graecis annalihus eiusmodi est,
ut omnia, quae ab Aenea gesta sunt, quaeque illi
acciderunt, ea fuerint, quae ei secundum quietem
visa sunt. Narratum igitur erat apud Num. Fa-
bium, qui, dum graece scripsit, Graecos aucto-
res sequi potuit, somnium, quo fata Aeneae ex-
ponerentur per quietem ex ordine, quae deinde
eventus comprobavit.
Etiam Penatium monitus, quos per somnum
acceperat Aeneas, passim fuisse memoratos, ex
Servii ioco discere licet ad III, 148 Penates —
quos quidam dicunt^ ideo inductos a poeta monere
pcr somnum: monilu nam eorum per quietem iussum
cum Latino foedus fecisse; eorum etiam monitu Lati-
num Acneue se coniunxisse (haec eadem apud Dio-
nys. I, 57 occurrunt); cosdem tradit (Varro) risos
aliquoliens in somnis, quid Jieri vellent , imperasse^
caqnc nostros puhlice cm'asse maiores. Etiam du-
bitalionem post appulsum ad Laurentem agrum
de loco novae url)is capiendo secundum nonnul-
los ()])Iaii per quictem Aeneae dii patrii difeme-
rant a[). Dionys. I, 56. Descrlpta et haec e Ca-
tone iii origine geiitis Romanae, quem eo toto
loco Dionysius socpiitur; nam totidem verbis ex
iilo lil)r() lcgunlur ista apud Auct. de O. G. R.
c. 12 e\lr.
I\. Lalinus Eauni oraculo monitus fuerat, ul
g(MHMuin sibi suineret extraneum aliquem el cum
eo regnum comnuinicaret. Sic Virgil. Aen. VII,
TRACTATARUM INVENTIONE 55
58 sq. 81 sq. 254 sq. Paria ex Catoiie (noii ex
Q. Lulatio) prodit Viclor de O. G. R. 13. — utpote
qui (Laliniis) in hoc consilium auctoritate numinum
cogehutur; namque cxtis ac somniis suepe udmonitus
erat tuliorem se adversus hostes fore^ si copias suas
cum advenis coniunxisset.
X. Similiter etiam in ceteris, quae ab Aenea
in Italia gesta sunt, poetam id egisse, ut antiquas
liistorias narrationesque de oraculis et ostentis suis
consiliis accommodaret, ex iisdem auctoribus cla-
rum est, et infra quoque suo loco sigillatim mo-
nebitur. Quam auctoritatem in excidio Troiano
sequutus sit, pluribus Excursibus ad lib. II de-
clarabitur.
XI. Ex iis, quae adhuc dicta sunt, satis, puto,
intelligitur, non male hoc a me pronuntiatum
esse: materiam carminis poetae mira fortuna ob-
latam fuisse, non ab eo excogitatam et inventam;
tractationem autem et ornationem etsi non magis
poeta a se petiit, cum Homeri vestigiis insisteret,
ita tamen eum illa in re versatum esse, ut ele-
gantiore iudicio, maiore cultu et exquisitiore or-
natu, omnia persequeretur.
Etiam hanc argumenti, quod poeta tractan-
dum sibi sumserat, feiicitatem aliquam habendam
esse supra (Distju. I. s. VIII) diximus, quod, cum
per deorum ministeria res esset exsequenda, offer-
rent se lunonis et Veneris numina, quae poetae
caussae tam praeclare serviunt, potentissima illa,
et ipsa fabula iam dudum consecrata; nam, quod
insigni Veneris cura habitus est Aeneas, id ex
Homero ianiiliare sibi habet lector, et lunonis
odium in Troianos non minus ex Homero notuiii
est. lam eximio aliquo fortunae beneficio res ita
ferel)at, ut alterius deae numen CarthaginieiLsil)us
et mox Turno accommodari posset, aitera autem
56 DISQU. II DE RER. IN AEN. TR. INYENT.
dea non modo tamquam Romanorum tulela con-
slanti religione coleretur (conf. Lucret. I pr.), ve-
rum etiam luliae gentis prima stirps et origo ha-
beretur. v. ad lib. I Excurs. I* In lunonis autem
odio tractando et ad poeticam vim temperando
poetae prodesse potuere etiam 'HQaKXtlai^ carmi-
na, quae olim extabant de Hercule, quale v. c.
Stesichori fuit. lunonis enim odiis plurima in
his videntur fuisse expedita; qua in re iam tot in
locis Ilomerus praeiverat, v. c. Ihad. o, 119. |, 26Q
sqq, 0, 25 sqq.
P. VIRGILII MARONIS
E N E I D O S *)
LIBER PRIMUS
ARGUMENTUM
Iroia capta Aeneas, Ancliisae et Veneris filius, vir singulari
pietate parique fortitudine praeditus, cum erroris sui anno se-
ptimo per mare Tyrrlienum a Sicilia in Italiam navigat, immissa
ab Aeolo rege ventorum, rogatu lunouis, gravissima tempestate
ad Libycum littus adpellitur 1 — 169: egrcssusque in terram,
scptem ingenti magnitudine cervos sagittis prosternit, singulos-
que in singiilas naves (tot enim ex dispersa classe collegerat)
aequaliter. distribuit: socios deinde, longis iam erroribus fatiga-
tos, spe futui-ae quietis ad tolerandum quod reliquum erat la-
boris bortatur — 222. Interea Venus Aeneae sui Troianorum-
que caussam apud lovem agit, omniumque calamitatum illarujn
caussam lunoni imputat. lupiter contra, reserata fatorum serie,
spe felicis posteritatis potenliaeque Romanorum, fdiae dolorem
consolatur — 304. Cuius oratione confirmata Venus, Aeneae
suo , locoruni ignaro et explorandae regionis caussa huc illuc
oberranti, sese obviam praebet: navesque dispersas salvas esse
nuntiat: ostenditque non procul illinc abesse Cartbaginem, quam
tunc in iis locis condebat Dido — 409. Aeneas itaque, niatris be-
neficio cava nube cinctus, una cum Achate Cartliaginem ingre-
ditur: ubi et socios salvos reperit, et a Didone benigne excipi-
lur — 656. Venus tamen, quod neque lunonio hospitio neque
muliebri inconstantiae salis fideret, sopito in Idaliae lucis Asca-
nio, pro eo Cupidinem substituit, qui inter amplcxus et oscula
latenter reginac amorem inspirat Aeneae.
*) Dc inscriptione operis vid. V. L. ad I. IX, 653. If^r.
58 P. VIRGILII MARONIS
Ille ego, qui quondam gracili modulatus uvena
Carmen, et, egressus silvis^ vicina coegi
(1) ^VONDAM, (2) COEGI,
Jlle ego. Vulgaris sententia est, quatuor hos versus auctorem ha-
buisse Virgilium, sed a Vario esse sublatos. Qnod si ita res se habuit,
acutior sane Varius Virgilio luit. Sed totum illud commeutum Pseudo-
donati fide nititur, v. T. I Vita Virg. §. 60, et uobis quidem verisimilii.s
est , a Grammatico aliquo versus hos esse assutos ; factum enim est hoc
idem in aliis poetis; etiam olim in Hesiodi opere rustico hoc sibi permi-
serunt Rhapsodi. Ceterum reiecti ii versus sunt doctissimorum virorum
sutlVagiis, v. Burm. ad h. 1. Burm. Sec. in Misc. Obss. Vol. VI Tom. III
p. 523 et in praef. Virgil., p^rtim quod ab optimis codd. inj)rimis Me-
dic. et, quautum aestiraare licet, a Romano absunt (cf. Heins. it. Miscell.
Obss. Vol. VI p. 523. e nostris non habet Goth. tert.) ; partim quod ab
Ovidio et aliis Aencis a yerbis : Arma virumque , tanquam principio car-
niinis desiguatur; qnod tamen argumentum paullo levius est ; poterant
enim verba laudari , quae commodissime in eam , quam volebant, senten-
tiam transferri possent, ut in illo: TranstuUt in Tyrios arma virum-
que toros: cum Ille ego incommodum esset. Poterat etiam omissa prae-
fatione ipsius tractationis initium hiudari. Sunt, quibus versus Virgilii
ingenio indigni esse videntur. Omnibus tamen argumentis gravius est
hcc, tjuod rationi epici carminis aduersantur, cuius maiestas non modo,
sed et ingenii , quod poeta rerum narrandarum magnitudine orcupatum,
earumque mole laborans, habere debet , impctus , atque etiam lectoris
studium, avocato ad poetae lusus animo , infringitur: multo autem peius
id fieret in ipso carminis exordio. Quod quidem tanto poetae observa-
tum non fuisse , credere vix licet. Nam Orphicorum auctoritutes ad car-
men cultissimum nullam vim habere possunt; si forte in eius exordio
poetam dt; se mentionem facere memineris , idque exemplum ad Virgi-
lium tralierc vokieris. (Uefenduntur quatuor hi versiculi non solum Do-
nati hde, sed etiam Servii Praefat. ad Aen. auctoritate; leguntur etiam,
Andirogio testc, in Rom. et Pahit. cod. Critici suspectos habuerunt tum,
quia scabri nescio (piid continerent , tum , quia alicni esscut ab ipsius
argumenti gravitate. lam vcro ipsa verba nihil prorsus habent , quod
A cariiiine bucolico et geor- fis, (re pecuaria relicta, Ecl. IV,
gico ad lieroicuin sc proccdcre 3) (/uoru/am coegi arya i^icina,
si<^nifliat , (|uis(|uis lios versus ul parerent colono (iiiamvis at'i-
sciipsit. (vid. V. L. //0-.) Sen- ilo , ut , licet ille fruguni ter-
tcnlia iiite<;ra : Jlle e^o — nuiic rae sit avidissimus, tanien ai^ri,
/i. M. (uiiKi firiimijue caiio. proventus ubertatc , cupiditati
IJene autcni, tain lonija oratione eius satisfaccrent. cf. Burni. (Re-
intcriccla, poterat illud al iii ctius ita instituilur oratio: qui
ajiodosi j)racfi;^i , (|uod tolies niodiilatus sum el coe^i ; lie-
ractuin vidcMius; (|u<)d adoo ic- que eniin Bucolica collata quo-
prebcndi aiil ut iii </ niutari daininodo cuin Georgicis dcpri-
noliin. Heli(jua sic iiingcnda: nienda erant; quod fit per Par-
(]Vi\, modulatu.s — el egressus bil- ticipium; vid. V. L. //^r.) Pa-
AENEIDOS LIB. I 59
Ut quamvis avido parerent arva eolono :
non Virgilianum viclcri possit. At Jlle eso — at nunc — cano , inqniunt
isti, nonne hoc est bulbutire? Sed in his ipsis miror qui lactum sit ut
Viri Doctissimi non agnoverint orationis vim et elegantiam. Nempe ubi
a re levi ac tenui subito atl maiora, graviora , immo contraria, trans-
imus, multum frequentatur huius particulae at usus , vid. Q. V. XXXVII.,
eoque ipso , quod interrumpi videtur verborum ordo , maius oratioui con-
ciliatur pondus , quam si vulgarem sequaris loquendi rationem ; Liv. X,
19.: „Bellona, si hodie nobis victoriam duis, ast ego templum tibi vo-
veo." Quid autem magis sibi contrarium, quam pecoris et agrorum cura,
pacis opns, et arma bellumque ? Neque in ceteris reperitur, quod Vir-
giliana dictio respuat. Gracilis avena est, quae Ecl. I, 2. tenuis
vocatur; variis enim , non Homeri exemplo iisdem semper, utitur Virgi-
lius epithetis; qua dc re vid. Ileins. ad Ecl. V, 37. Aen. V, 486. IX, 814.
lahn. ad Ge. II, 129. Alia expediverunt ipsi Editores. Burmannum vehe-
menter otlendit vox v/cma; Marklandus ad Stat. V, 3, 8. quaerit, utrum
Mantuae, an silvis vicina? sane silvis, quod ex verbo egressus clarissi-
me apparet. Similis oratio Ge. III, 295 — ■301.: ,,Iucipiens stabulis edico
in mollii)us lierbam Carpere oves, . Post hinc digressus iubeo
rrondcntia capris Arbuta sufllcere." Et si quid superest difticultatis, sta-
tim illud evanescet sublata post quondam et coegi iuterpunctioue, quae
iusto frequentius illata vix credas quam saepe poetarum etFata obscurave-
rit. Sic enim procedit oratio: <jui modulatus sum et roegi ; quam ver-
bi substantivi ellipsin illustravi ad Ech I, 54. Q. V. XV, 13. et alibi;
vid. etiam Wunderl. h. 1. Tum iunge coegi vicina arva, ut parerent\
idem vidit Wunderl. Obs. ad Tibull. I, 5, 13. et ante hunc iam Heur. Ste-
phanus. Male a Burmanno interpungitur in simili loco Ecl. I, 48. : „quam-
vis lapis omnia nudus , Limosoque palus obducat pascua iunco ; " ubi
omnia pascua iungendum; quare tollendum comma post nudus positura;
cfr. Aen. II, 552.: „dextraque coruscum Extulit ac lateri capulo tenus
abdidit ensem;" ubi delevi commata. Denique ait Burmannus: „coegi
ut parerent arva an eleganter sit dictum dubito." Sane fere ubique ver-
bo cogere iungitur Inflnitivus ; sed si vel nullum exstaret eiusdem locutio-
nis exempUmi, ea tamen est huius verbi natura, ut in poemate certe
haud dubitem istanc particulam praegresso hoc verbo adsciscere. Ecce
tumen Terent. Hec. II, 2, 26.: „Vi coepi cogere, ut rediret." Acce-
dentes autcm ad alterara huius quaestionis partem facile in Editorum
rent ari'a et arva cogunlur pare- vicina possint iion iticommode
re , agricolae studio et opera, dictavideri, iisdetn M/fis, h. e.
quae declaratur a poetis per ini- pascuis, subiecta. (vid. V. L.
perium, yitn , et similia : di- //^;-.) Arma horrentia si sunt
cuntur agri domari , servire, liorribilia, novalum hoc esse
parere. At h. h de poeta, su- putabimus; forte ab ipso poeta;
per re rustica praecepta dante, nam exemplum Imiiis usus an-
idem bcne e poetica ralione qua tiquius adlmc desidcro. Pos-
ad praecijiicntem , tanquam au- sunt tamen , ut tela horrentia,
ctorem , refertur id , quod fa- haslae horrentes , dum ercctae,
cere praecipit, dicitur; at forte protensae, sunt , dicuntur , ita
non nisi in pedestri oratione di- et arma horrenlia dicta accipi.
ctum est : cogere arva , ut pa- Nec ahter horrenles umbrae, inf.
reant. (vid. V. L. IFr.) Arva 165. 311. si de ipsis arboribus
60 P. VIRGILII MARONIS
Gratum opus agricolis: at nunc horrentia Martis
senteutiam concedimus, minime congruere tam tenue atque exile princi-
pium aut argumento carmiuis gravissimo , aut stilo tam grandi ac nervo-
so. Sed hoc qui fatetur, non etiam de auctore ambigat necesse est.
Quid, si ipsi versiculi tam tersi sunt ac digni cultissimo poeta, ut tuo
ipse sensui illudere videaris, si a nescio quo indocto et male feriato Gram-
matico excusos contendas? Sed provocas ad ipsius poetae iudicium, quo
ille quidem tam subacto et acuto utebatur, ut facile posset discernere,
quid aptum esset, quid ineptum. Audio. At ne illud quidem negabis,
Virgilium magis ad tenues res carmine persequendas natum fuisse , quam
ad arduum ac sublime opus , quale erat Aeneidis , omnibus numeris ab-
solvendum , atque iu eo suscipiendo magis Augusti obtemperasse volun-
tati , quam suo , quod ad alia ferebatur , ingenio. Ruris erat alumnus ;
rusticae vitae iucunditate captus et rerum naturalium pulchritudine ab-
rcptus habitabat eius animus in pascuis et pratis, in montibus et conval-
libus, ueque ad alias facile res traducebatur , quam quibus esset quae-
dam cum istis coniuuctio. Quid igitur mirum , si aegre discedens ab his
amoenitatibus in ipso novi operis ingressu quasi valere iusserit rus et
gratissimum sibi olim studium? Sed illud non dubitamus, quin , si ipsi
opus pertextura retractare licuisset, stilum versurus fuisset ad oblitteran-
da cum alia, tum haec ipsa , quae quidem minime recusamus quominus
a Vario et Tucca resecta esse putemus. Inde etiam explicari potest,
quomodo factum sit, ut hi versus in aliis codicibns legantur , in aliis
dcsiderentur. Aliis enim librariis quatuor versuum Virgilianorum iactu-
ram facerc nolentibus , alii Varii et Tuccae recensionem accurate seque-
bantur ; ex qua quum sola Virgilii textus emanarit, factum est , ut ple-
rique codires hos versMS non habeant , pauciores habeant. Atque ut hi
versus, sic etiam qui leguntur Aen. II, 567 — 588. absunt ab omnibus
antiquioribus libris, detracti , ut fama est, ab iisdem Tucca et Vario;
quamquam a Virgilio scriptos esse , si non ex ipsorum eximio uitore
cultuque intelligeretur , ipsa hians post vs. 588. oratio iudicat. Quae
quum ita sint, Virgilii esse hos versus censeo ; retinui tamen, quum
ipsum Acncidis opus hnc vcrsu inchoetur Arma virumque cano , typo-
rum divcrsitatem, qua Hcynius exprimendos curaverat. ff^r.)
accipias. cf. ad lib. X, 237. No- ponunlur a poeta nitldo arvo-
tio tamcn Iiorroris el sic inesLj rum cultui, qui quuui grato ad-
nec repu<^nal)o , si quis Iiurrins spectu delcclet animos , arma
more pootis liaud inlrequciiti contra liorrore afficiunt: quod
dicluin esse contendat de eo , enim liorrct, hanc etiani saepe
(jHod /lurrere Jacil . ut ipsutn liabct vim , ut liorrorem iiiii-
lioc liorridum essc dicilur; j)os- ciatj ut si qucm lerum liorridi-
sun» «luoque auctoritalem lyrici que capilli liominem videmus,
memorare ; nam apud Pindarum liorrore quodam perlundimur.
V. IV, 144 sunl (pQtaoovrii; o,u- fFr.)
(iooi. (Horrentia arma oj)-
AENEIDOS LIB. I, 1. 2 61
Arma virumque cano, Troiae qui primus ab oris
Ilaliam, falo profugus, Laviniaque venit
1. Arma, 2. Lavinia venit
2 Lauinia Medlc. a m. pr. aliique (teste Hermol. Barbaro ad PHn.
H. N. III, 5. Ileins.) codd. sed pauciores. Commendabat illud Heins.
recepit Burm. Sic tamen iam editum ed. lunt. 1520 per Nic. Angelium,
unde in alias cdd. veuit. aliae retinucre Lavinaque. Eadem varietas
apud Gell. X, 16, et al. Enimvero Lavinia arva inf. IV, 236, et sic
alii poelae. Etiam Graecis Aaovtviov et Aaovivia. Nihil autem nisi forte
Attvva ap. Dionys. Halic. I, 59 (ubi tamen Vat. Aaovivia habet) occur-
rit, quod Lavinum scribatur. Apud Propert. II, 25, 64 igitur Lavinis li-
toribus erit pro Laviniis. Est tamen luvenalis versus Sat. XII, 71 no-
vercali sedes praelata Lauino: ubi nulla contractio locum liabet; quod
iam monui ad TibuU. Obss. II, 5, 49. (Plerorumque librorum, etiam
Rom. et Palat., lectio est Lavinaque. Uuus Hamburg, exhibet Lavina,
absque copula , quam tamen , qui hunc versum laudaut , veterrimi Gram-
matici , in quibus Ouintilianus , tuentur omnes. lam primum copulam ne-
cessario h. 1. requiri , demonstratum est Q. V. XXXIII , 1. et 8.; me-
cum sentiuiit Wunderl. et lahn. ; nam Paldamus quam rationem iniit ad
Propert. pag. 238., comparans Soph. Oed. Col. 114.: „ Cv fJ,' f| 68ov
noSa xpvi/^ov," ea alieuissima est a nostro poeta. Quum autem copula
et in auti(iuissimis codd. compareat, et ab ipsis scriptoribus Romanis uno
consensu agnoscatur , consentaneum est, eandem etiam in iis exemplari-
bus exstitisse, quibus usus est Servius. Qui quum h. 1. disputet, utra
forma , Lavinia an Lavina , probanda videatur , non hoc illum agere in-
telligitur, ut , utrum Lavinia litora an Lavinaque litora legendum sit,
exquirat, sed utrum Luviniaque l. an Lavinaque l. Hoc, Lavina , Ser-
1 — 3. De Aeneidis argumen- armaio iuro , ut aliis locis recte
to hoc et poetae professione dicitur, v. c. inf. XI, 747, aut,
monitiun ac disputatum est in ut vir ad sex priores, arma
praeinissis Disquis. I. II. Arma, ad sex posteriores libros perti-
\\. e. bella (sub Aeneae adven- iicat, aut cum Burmanno ita
tum in Italia orla), vi?-iimque accipere, quemadmodum in so-
cano , qid vmil : lioc est, ut lenni fornmla: arma rirosque
verbis vulgaribus diceres , et ad he/la poUiceri, et in simili-
adventum viri a Troia profugi bus. Videtur enim liaec alia
inLatio, eo quidem loco, quo loquendi forma eaque aliena ab
La\inium postliaec ab Aenea h. 1. et gravitate epica liaud sa-
fuit conditum. Est autem liaec tis digna essej et exsisleret sen-
Aeneidis summa , quae absolvi- sus : apparatum bellicum cane-
tur sede in Italia accepla, Tur- re incipio. Immo vero hellum
ni caede et ex foedere cum La- narrare poUicetur Aeneae , qui
tino : XII, 1 87 sqq. Arma rl- Troia profugu.s in Lalium i.-e-
runique melius ita nos et epici neral , posl inultos aenimnosos
carrninis dignitati convenienler errores. (At non facile erit, cui
intcrprelari putamus, quam pro placeat arma ila separatum a
69
P. VIRGILII MARONIS
Litora; multum ille et terris iactatus et alto,
vius amplectitur , ct ita factum vicletur , ut geiuiinam lectionera , quam
ipsc propugnat poeta iufra IV, 236. : „Nec prolem Ausoniam et Lavinia
rcspicit arva," eius disputatio expulerit; vicl, omnino Q. V. XVI, 5. Ne-
que a Lavinio, quam veram esse luiius nominis formam infra ad vs.
270. docebinnis, recte tit Larinus , sed Lavinius. lam vero T^avinia
quidem ex ipso Mediceo reduxit Heinsius; sed is , ut solet, negligentius
inspexit illum codicem , neque puncta •.• vidit cxtremae litterae adiecta ;
quae (luidnm puncta salis crebro in illo codice signa suut liturae ; unde
magna orilur suspicio , primuin scriptum fuisse Laviniaq., et ita prorsus,
Laviniaque , exstat in uno Moretano. Vix autem dubites , qnin Scrvium
offenderit ilia huius Adiectivi forma propterea , quod ita bic versus una
syllaba abundarc vidcretur ; sed satis usitatum hoc synizeseos gcnus Vir-
gilio. Ac si durum hoc Lavinia<jue , num minus durum , quod legitur
Aen. VII, 237. : „Praeferimus manibus vittas ac verba precanlia."' VI,
33.: „Quin protenus omnia Perlegerent? " V, 269: „evincti tempora
taeniis."- Vll, 769.: „Faeoniis revocatum herbis." XII, 40l.: „fae-
oniuni in morem." vide , si pUira congesta cupis, laha. ad VI, 33- ct ad
Ge. IV, 243. Sauten. ad Terent. Maur. p. 429. sq. Bentl. aliosque ad
Ilorat. I, 8, I. Ceterum cfr. ctiam V. L. ad Ecl. VI, 41. — profugus
fato hoc ordine cod. Alb. //^r.) 3 et ante terris abest in nonnullis
ap. Burm. Ceterum non bene maior interpunctio poni videtur ante mul-
tum , ut nova sententia exsurgat. Sed iungendum: virum, qui venit
Italiam , Lajunia litora ; multum ille iactatus et t. et a. (vid. Q. V.
XXI, 8. JVr^ Neque video , cur infra v. 6 ante Genus maior sit dis-
tinctio illata.
proximis vv. ; niinis lioc quiclem
tenue. Ilaqiie recte, si quid vi-
deo , Burmannus : „Arnia pi-
rumqite vaiio , ex soUeinni et
sexcentis apud veteres locis usi-
tata torniula, ubi liis duobus
omnis vel civitatis , vel regni,
vel unius hominis excel-
1 e n t i a e t r o b n r a b s o l v i-
tur." Adde excmplis ab eo
laudatis Liv. IX, 24.: „(iuum
tela et armalos tenere ar-
cem nmlliplicalo numcro audi-
rent." JNcc iicct dubitare, (|uin
«ic intellexoril Virgihi verba
Ovidius Trist. II, 533.: „Aenei-
do8 auctor ('ontuHt in Tyrios
a r m a v i r u m q u e toros." // >.)
Fato praeclarc ponitur, ul ad
dcoruin intcrventum poeta viam
inuniat; pnijuf^us fcnit : ornate
illud ndiectum, ct inelius inngi-
tur: Troiae ab uris pmfu^us
yenit. — primus : videri potest
dictum, respectu suae stirpis ac
gentis novae in Italia, cuius ille
iuit auctor ac }niiiceps ; primus
etiam fuit, qui veniret in haec
loca: primui qui renit Italiam,
Layinia litora. Interpretes mul-
ta inoliuntur in h. 1. quoniam
Antenor ianx ante ad Itahain ac-
cesserat. Aeneas tamen recte
primus e Troianis in /las certe
Italiae partes ad Lafinium
((juod iam auctor hbri de Orig.
G. llom. c. l monuit) pervenit;
nain Antonor ad Vcnetos in in-
timo sinu Adriatico, adeoque
in alia Italiae parte, quac Gal-
liae Cisaljiinae crat, a])|)uloraL
cf. inl. 247. Quamquiim el, a/io-
runi Jialiae propriv diclae colo-
noruni respectu , primus Aeneas,
uti(jue e Tn^ianis, Italiam ad-
iitj nam qui aiite cum Italiain
AENEIDOS LIB. I, 3. 4 63
Vi superum, saevac memorem lunonis ob iram;
4 et aiite sacvae auctoribus libm et edd. ant, abiccit Heins. post
Pieiium.
frequcntaraiit, Oenotrii, Euan-
der el Ilercules , ex Graecia
adveneraiit. (Neutra ralio pro-
cedit: ([uasi post Aeneam alii vel
Troiani vol aliaruin reijioiium
cullores ad litora Lavinia ibi
habitatum venerint, qui nulli
meniorantur. fl^r.) Sed arguta
haec polius quam vera puto ; et
poetae aniino hoc uiiicum insi-
dere debuit, quod ab antiquis-
sima memoria repetita res est.
Est autein/:»7//ni/s, primo , sim-
pUciter dictum pro o/iin , anti-
quitns , ut mox 24. belLi prima
qnod ad Troiam gesserat : h. 6.
antea, olim. Aen. VIII, 319.
Primus ah aetherio Saturnus ve-
nil Olynipo. Horat. II. Serin. 2,
93. hos ntinani inter Jleroas
natuni tellus me prima tulisset.
(Hoc tenendum ; vid. etiam Q.
V. XXVIII, 3, e. IFr.) veiiit
Ilaliam, Homerica ratione ; ?)x£
noXiv et innumera, omisso tig.
Oinnino hoc infigendum animo,
ut setnel monitus sis, poetam
Graeco more praeposita ista, in,
per , ad , negligere. JtaliamQt
Lavinia litora declaralive cu-
mulata suut; l.aiinia autem
litora, in quibus aliquando urbs
Lavinium erat condenda, ut
solenl poetae petere cpitheta
eliam a postmodo factis.
3. 4. Venit iactatus el pas-
sus, interponitur ex more ille.
(vid. V. L. ft^r.) postquam
magnos labores maritimis erro-
ribus, et tentata frustra variis
in locis nova sede , tolcraverat.
TloXXd d' oy' Iv 7i6vx(p na&ev
uXyttt ov xdTa ^v^ov. Odyss.
«, 4. Vi superum, numine ac
voluntate deoruin : in &eov , fx
'&6C0V. (Fr. Gall in Epliemeridi-
bus litter. lenens. ai. 1828. Jn-
teUigenzhlatt No. \o.pag. 119.
veliementer miratur, quod de
totVirgilii Interpretibus ne unus
quidem recte intellexerit verba
Ki superum: nulluin enim ex
Diis, praeter unam lunonem,
infensum Aeneae fuisse. At au-
diamus Servium : „iVIulti Vi su-
perum posse accipi dicunt Irim,
Aeolum, luturnam, luno-
nem ; sed melius iudicant: vi,
quam superi liabent." lam ita
pergit Vir doct. modo laud. :
Verba vi superum noii id vale-
re : d e o r u m n u m i n e e t v o-
1 u n t a t e ; sed plane contrariam
habere significationem: contra
V o I u n t a t e ra d e o r u m , m a-
gno cum dolore deorum;
dicique lioc ita , quemadmodum
Graece dicatur /5/« voftov, j3ia
x(ov TToAtTCdv. Sed si quid con-
tra voluntatem deoruin fit , id
non fit continuo ^ia d-ecov. Tum
ea res exemphs erat non solmn
ex Graecorum , sed etiam ex
Latinorum usu petitis confu"-
manda. Equidem ita statuo,
voc. snperum ad unam referen-
dum esse lunonem; sic enim et
Graeci et Latini scriptores plu-
rali Nominum utuntur numero,
ubi unum aliquem, sed suo no-
mine non definitum, indicant:
XI, 784. sq.: „8upero8 Ai-
64
P. VIRGILII MARONIS
Multa quoque et bello passus, dum conderel ur-
bem, 5
Inferretque deos Latio: genus unde Latinum,
6 inde ZuHcli. a m. pr.
runs sic voce prccatur : S u m-
m e deum , — A p o 1 1 o. " cf.
etiam III, 488. VI, 322. VII,
96—98. 359. vide, (juae scri-
psi iu Not. ad Ecl. IV, 49. Hinc,
ut iam intelligatur , quis sit ille
obscure signilicatus deus, adii-
cit poeta haec: saevae memo-
rem hinoiiis ob iram. Sensit
ideni Servius, sed non satis pla-
ne eloquutus est. //^/•.) memo-
rem Junonis oh iram. proprie
Junonis memoris , cuius ira, li.
e. vindictae cupiditas , cum ac-
ceptae iniuriae pertinaci memo-
ria erat coniuncta, adeoque et
ipsa ira mcmor. (Liv. IX, 29. :
„Traditur inde dictu mirabile,
- - censcrem ctiam Appium,
m c m o r i I) e u m i r a , post
aliquot annos luminibus ca-
ptum." //>.) Sic et Graeci.
Exempla cumulavit GucUius ad
li. I. SulHcit uimm , ^ivci^iutv
firjvig Aeschyl. Agam. 161. Ad
reni cf. Aen. V, 781 sqq. lle-
vocatur aulcm hoc versu rerum
narratarum ortio ad inlerven-
tum lunonis et ceterorum deo-
rum : (/e f/norvrn mi/iishriis,
quae hic statim ab inilio ])olli-
cetur poela , v. Excurs. 1* ad
h. vers.
5 — 7. Multa quoque })assu,H,
cliani hi/lo. Quamquam <jno-
tjue rt pro siniplici <iuo<iue etiam
alibi occurrit. (viti. liand. ad
Slat. S. pap. 12. Caccil. ap. Gell.
ni, 16.; „Nonoquc ct septimo
etiam et oclavo." Liv. Vlf,
2.: „Ceterum parva quoque,
ut ferme princ.ipia- onmia, et
ea ipsa peregrina res fuit. "
Sic et etia/ii quoque , item quo-
que ; vid. Eorbig. ad Lucret. III,
293. V, 750. et Addend. ad III,
293. Vechner. Hellenolex. pag.
155. Heus. //>.) dum conderet
urbem , donec Lavinium condi-
dit sedemque ibi imperii fixit;
cuius rei signum certissimum,
si patria religio instituta est,
unde: Jnjerretque deos L,atio.
cf. XII, 194. quo etiam splendi-
dior facta est oratio : quam si
in hatio eurri consedisse audias.
{dum corulerei — inferret volun-
tatem et studium denotal, ut
Ge. IV, 457.: „llla quidem,
dum tc fugeret per gramina
praeceps, Immanem ante pedes
hydrum non vidit. " Aen. X,
799. sq. : „socii magno clamore
sequuntur, I)um gcnitor nali
parma proteclus a b i r e t. " IFr^
Cetcrum in hoc et seq. A'ersu
poeta operis characterem ex fine
proposito satis dcclaravit : sedem
novam in Italia , post toleratos
in erroribus et in ij)so accessu
labores et discrimina. Importu-
nuni itaque est , Achillis irati
veliemcnlcm afrcclum in Aenei-
de dcsiderare , qucm jioela ex-
hibere iioluit nec debuit. At
illud pracclaro cum iudicio in
])rima slalim frontc cgit , quod
rerum narrandarum summam
AENEIDOS LIB. I, 5 — 8
65
Albaniqiic palres, atqiie altae nioeiiia Pioniae.
Miisa, mihi caussas meniora, quo numine laeso,
8 (juo numine laeso v. Excurs. I-j- ad h. v. (Varius vel intcrprcta-
tioncs, vel coniecturas, quibus Viri docti lucom liis vcrbis atiundere stu-
dueruut, poteris , si operae pretium est, ex Notis Burmanni, Heynii,
Wunderlicliii , lahnii cognoscere. Pronomcn Qui nou raro ita ponitur,
ut modum , quo quid hat , similesque notiones includat; quod omnium
optime intelligitur ex V.e. II, 269. sqq. : „Quin etium cacli regionem iu
cortice signaut , Ut q u o quaeque m o d o sleterit , qua parte calores Au-
strinos tulerit , quue terga obverterit axi , Restituant." Aen. IX, 399. :
,,Quid faciat? qua vi iuvenem, quibus audeat armis Eripere?" Adde
Ecl. VI, 78. sqq. : „Aut ul mutatos Tcrei narraverit artus , Quo cursu
deserta petiverit, ct quibus ante Infelix sua tecta supervolitaverit
alis?" i. e. ut non usituto cursu et u t alis cet. Aen. II, 606.: „tu ne
quu parentis lussu time;" i. e. ne quo modo, ne forte timeas
iussa modo danda. Catal. VIII, 10.: „ne qua sordidum, iugo Premente,
dura vohius cderet iuba;" ubi iungendum dura qua iuba; leguntur
enim haec iu carmine meris iambis composito. Neque uliter accipio
Aeii. II, 322.: „quam prendimus arcem?" i. e. qu omod o prendimus
arcem; Punthus , huec interrogutus , ipse puulo unte vocatur arcis
Phoebiqne sacerdos ; Heynii explicatio „quo confugirrius" aliena est. Eo-
dem referendu sunt , quue leguntur Ge. IV, 505.: „Quo fletu Munes,
qua ISuminu voce moveret?" i. e. qui fieri posset, ut ullo fletu move-
ret? Aen. IV, 428. sq. : „Cur meu dicta negat duras demittere in aures?
Quo ruit?" neque euim id scire vult Dido , quo abeut Aeneas , quam
cur alio abeat. VI, 466.: „Quem fugis?" i. e. qui lit, ut me fugias?
ad Rornauoritrn ori^lnem retra-
xit ac deduxit, adcoque popa-
lariuni sudruni studiuni audien-
di excitavit. cf. Disquis. I, de
Carni. epico s. IX. Jrijerrelque
deos Latio, inferret ia Latiuni
Penates Troia advectos. A re,
quae religionem et venerationcm
habet, accessuni Aeneae prae-
clare designat. Unde ^ alii ad
Laliurn et ad urhem retuleje,
alii ad Aeneam. Melius: qjLa
ex re , quo factum esl , ut Ab-
origines cum Troianis aequati
coinmuni r.alinoruni nominc sint
comprebensi (cf. Aen. XH, 823
sq.), ut ab Ascanio Alba sit coii-
dita, et ex eius postcris ur-bis
Jlornae coin/ilor-es orlum liabue-
rint. yllharn autcm l)cne ab
Alhanis palrihus designat, li. c.
senatu, tamquam a nobiliore
VlRGIL. TOM. II.
populi parte. cf. IV, 682. VH,
727. Rornarn autcm per altae
moeriia Rornae , pleniore ore.
8. Musa , inihi caussas rne-
mora : JSam quae decrum intcr-
ventu aut consiliis et macliina-
lionibus alicuius dci eventum
suum liabuerant , nisi a dea
cdoctus , pocta sciie non pote-
rat. Itaque ille munit viam sibi,
ut iis conmiode uti possit. Sum-
nia scntentiac estapcrlaj dcbct
sequij caussas mcmora , quihus
permola luno Acneam tot labo-
ribus et aoumnis obiccerit ;
caussae esse ])ossunt, quod eius
numcn laesum fucrit aliqua re,
maicstasquc dcminuta; et quod
illa seu iniuria scu ingrala ali-
qua re dolucrit. Hacrcnms ta-
nicn in verbis: quo numine lae-
so. (sedvideV.L. irr.) Quod
68
P. VIRGILII MAFiONIS
Ouidve (loletis, regiiia deiim tot volvere caMis
liisignem pietate vinim, tot idirc labores 10
Inpulerit. Tantaeiie animis coeleslibus irae!
Urbs anti([ua fuit; Tvrii tenuerc coloni;
Cartbago, Italiam contra Tibcrina^iue longc
Ostia, dives opuni, studiis(pie asperrima txdli:
11. InPULEKIT; T.
<ur me fugis? Itaque verba quo numine laeso hanc habent vim : quo-
modo laeso eius numine , ita quidem, ut ywo non sit ahsolute positum,
scd cum numine iuiigcndum. Vitf. etiam Aen. III, 337. ihicjue veia dis-
putantem Heynium, inprimis vero Langii Vindic. Tragoed. Kom. pag. 50.
Cfteium ue a pedestri tpii.dcni orationo ahhorret hic Prouominis usus ;
quaru non erat , quod Creuzerus et Moserus corrupla pularent, quae apud
(Jic. de Kep. exstaut I, 36. : „Imitabor ergo Aratum, qui, magnis de rebus
dicere exordiens , a love incipienchim pulat. L. (juo love? aut quid
habet illius carininis simile haec oratio ? '
i o m o d o a I
o V e in-
•ipiendum putas'? /f^r.) 9 Quidve Deum R. dolens. Hamb. pr. 11 i/n-
iiilerat Rom.
um
liis np.
Ileins. ad v. 4. liJ Cur Ty rii t. coloni
list eniiii ea poetica forma , ut ahso-
prosa esset, urbs fuit , quain T. c.
parenlhesi incUidantur , uon video.
iuta euuntiatione dicatur, quod it
tenuere, habitarunt. 13 Karthago Medic. cum multis aliis : item Goth.
sec. Alii Cartago, nt et apud alios. Tibenna omnes h. h, cum alias tan-
topere varient libri in scriptura. 14 Ilostia Mediceus. ilem Golh. pr. et
tert. pro corrupta sequiorum saeculorum scriptura.
priinum se onbrt: quo deo lae-
no , non convenit cuni altcro :
(juidfe duienn luno. Oninibus
tentatis ct cxpensis , quae in
Excursuin I -|- reiecinius, quam-
quam duriorem, praoloras ra-
lioncm iam a Servio proposi-
tam: quo, qua re, qua caussa,
(ex[)ormntur caussae vss. 25 —
28.) (poiiusvss. 19 — 28. //->.)
nitiniue laeso, maieslate divina,
li. c. ipsa lunonc. Subiicitur
pro cxplicationc: <juiilrc do/riis
— iiipuUril ilca viruin (cx<jni-
sile, li. 0. coc^cril) lul la.sus
%'ulvete, h. c. nl subiicl, adirct.
Quae cnim ^iavi;i, diliicilia ct
molcsta .siiiil , ct «iiiac mai^na
cum diniciillatc iiiovcmus, )ii;i
cliinamur, nmlimur, pcrrMiimi-,
ca i'olfi puctis dicinilur, iuiih
€t ea , cpiac lolcranliu.
12. A lunonis odiis ordilur,
quippe per quae obieclae .sunt
diilicultatcs, quibus ab Italine
adilu avCrteretur Aeneas. Ex-
ponuntur odii canssae: quae le-
ctorem rerum Troianarum liaud
prorsus rudcm studio Ie^i;endi
nescio quo imbuunt. (]ur a Car-
tliagine inilium narraiuli faciat
poeta, V. mox ad v. 34. Urbs
fuil , quoniain illa tum erat
eversa, a Tyriis condita et lia-
bilata. anti<jua , non lam (juo-
niam nova (^arlhayo dcducla
luiper a (laesare colonia crat, ut
ieie interprelcs; .scd (juoniani
antitjiia origo inpiiiiiis iii urbium
laudc mcmoratiir. iiif. II, 3G3
ilc iroia: l rh.s aii/i<jua riiit. cl
«!>• Iliilia; 'l'<int aiiti</ua , />o-
//7/.V.
13 14. f.ou^i , piuiul sila,
AENKrDOS Lin
16
(hiam rnno frrlur tcrris ma^is oiniiihus unam
Posthahila cohiisso Samo; tiic iUius arma,
67
15
15 llaric Bij^ot. fertur tcrram Sprotiiiaus pro var. lect. una Par-
rhas. Ifi Ail hiatiim in hoc versu iinpugiianduin neminem video quic-
4uain atiulisse, ut niirum sit , cur ad alios ollenderint. (vid. Q. V. XI,
2, b. et 4. //>.)
niagno iiitoiiorto iiiari, cx ad-
vciso Italiae et (|uideiu lloniao,
(juaui per Tibtrim desi<^nari pu-
10. filudiisque asperrima billi,
gravilor dictuiu pro : dtdiia,
iucaits sludiis belli : (juod aspe-
ruin dici sololj luui poctis stu-
diuui dicitur asperuin , tandeiu-
i|ue u)i>s aspera sludiis belli.
V^irtus bellica a poetis per iram
expriiuitur eiusque attributa.
Hxasperatur auteui is, qui of-
lcndilur et ad iram provocatur.
Ilaque asper , xficr/vgy modo
iralus, veliemens, lerus , lerox,
.saevus, luodo fortis, bollicosus,
niodo acor, ardens, concitatus,
flagrans, ut h. 1. Similiter acres
iracundi, calidi, dQi^ilg, mox
slrenui , nQanTiy.ol , tum velie-
mentes, Ssivol, ct sic fortes.
Seinel monuisse expedit ad poe-
ticam orationcm, quam inpri-
mis perspectam esse volunms,
declarandam.
15. Quam luno fertur unam
ommum niaximc amasse, etiam
Samo practulisse , iu qua anti-
(juissima el celcberriina lunonis
rcligio erat. (vid. Panufka Res
Samiuruni p. 57. sqq. unns sae-
pc superlativis adiungitui", ut
11, 426., raro comparativis, ut
al) Horat. Kpod. XII, 4.: „Nam-
que sagacius unus odoror."
culere tcrras, urbes diiuntur
dii, quae prac ceteris curac cor-
di(|Uc sibi sunt; Ecl. JI, 00. sq. :
,,Pallas, (juas condidit arces, Ipsa
colatj nobis jilaccant ante
omnia silvae." III, 59. sq.: „Io-
vis omnia plcnaj lUe colit ter-
ras, illi mea carmina curae. "
fVr.) I)e templo lunonis Sa-
niiae v. Herodot. III, 60- Car-
tliagine sub Uraiuae noinine h.
e. ea appellatione, quac graece
ita rcddi possct, luno fuit cul-
ta, aut coli credita. Nam com-
paratio illa deorum apud exte-
ras genles coli solitorum pariim
docte a Graecis et Roinanis facta
est: ita ab aliis haec ipsa Poe-
norum dea cum Veiiere compa-
rata est. vid. Scldcu. de Diis Sy-
ris Synt. II, c. 2.
16. Jfic illius arma , /lir
currus fuit, ducta , puto, rei
imago ab antirpiis heroibus, qui
curribus vecli ad pugnam egrc-
diebantur, rcduccs autem eos
in loco tccto collocabaiit ac re-
ponebaiit. vid. Iliad. Q, 441. e,
194. traducla illa , ut alia, ad
deos, quibus cuirus sui esscnl,
(|ui in iis locis , quae polissi-
mum frequentarent dii et cole-
rent , quarumve tulclam illi lia-
berent, rcponcronlur. Pro ta-
libus locis hal)Ciilur poctis eae
urbes cacjuc tcmpla, quae cclc-
briore alitjua rcligione emincnt.
Egrcglus hanc in rem locus II.
V, 21 s(]q. dc Aegis Neptuno sa-
5*
68
P. VIRGILII MARONIS
llic cuiTiis fuit; hoc reguum dea geulibus csse,
Si (jua fata siuant, iam lum ieuditque fovetque.
Progeuiem sed euim Troiano a sanguine duci
17 re^;jii Golli. pr. 18 Sinitnt Metlic. a m. pr. el pr. Moret. si-
nent rditr qHidam et Gotli. tert. si quae Zulich. intendit Piigot. et
1'arrhas. a pr. m. qnae varietas et alibi occurrit. ct'. Burm. favetque tres
ap. Burm. (idqne rcstitui iubet Recker. Eleg. Rom. p. 104. At ipsura
VKihxxm fovere transil \\\ favendi notiouem , ita tamen, nt favere de vo-
luutate duntiixat dicatur, fovere de studio , ut iufra ts. xi81. : „Consilia
in melius rclVret mecumqiie fovebit Romanos." X, 93.: „fovive
Cupidiae hella?" Ovid. Trist. I, 5, 41.: „contraria fovi arma." lam
quum praecedat tendit , requiritur fortius verbum, quale fovet, non igna-
vius, (.\uAg favet. Verbo autcm fovet cum tendit copuhito recle poterat
inlinitivus adiungi. //^r.) vovet coni. Heumanni. v. Not. 19 Troiano
sanguine, siue a Moret. pr. et Leid. sed v. Heins. ludicium de hoc ver-
su obscurum QiiinctUiuni Inst. IX, 3, 14. ubi v. Interpp.
cris. lunonis autem currus e
nol)ili Honieri loco II. f, 720 sqq.
(adde Odyss. e, 381) notus est.
Burniamius laudat Val. Flacc.
V, 184. ubi Argonautis Pliasin
ingressis aimiil aetfiere plena
coru.sco PaUas el alipedum lu-
tto iu^a sisiil equorum , lan-
quani dii iis studentes ac prae-
sentcs. Poetiva lamen potius
<|uam vera descriptione uti vi-
deri debet poeta. Nam Cartlia-
^inienses nou currui sed leoni
insidentem expressissc menio-
rantur coeie.stem suam deam. cf:
Apuleius xMet. Vi , 6. Porro
ar/na lunoni tiibuuntur, non,
<|uatenus inter rclit|uos deos
deasque armata praeliis ante
Troiam interfuit, ut II. v, 70
et Acn. II, 614 Juno Jerro ac-
cincla. tlebcnt enim arrna li, 1.
esse aliquod propiium ac perpe-
luumj sed quateiius dca , deo-
rum more, (|ui curru inceduiit ;
ni.^i insigniore aliquo modo de
lunone arniala coj^itaiidum est,
qualis "ihm on^.oGaia iuit Elide
culla, Lycophr. Cuss. GIO. 8o8,
et iTtTiia li. e. curru vecta Olym-
piae ap. Pausan. V, 15 p. 414.
Ilasta ei quodam modo propria
fuit, etiam ex Latinorum reli-
gione. Nota Sabinorum Ii/Jio
CuritLf. cf. Cerda. Sed optime
Servius: .Sic autem esss eliam
in sacris Tihurtibus conslal, ubi
sic precantur: Juno curulis, tuo
curru cUpeoque iuere meos cu-
riae vernulas sane. Ad lutelae
quoque notionem currum et ar-
ma li. l. spectare, suspicatur
Mitsclierlicli. ad Ilorat. I, Carm.
30. pr. Locuni nostri poetae ex-
pressit Ovidius Fast, VI, 45
Poeniteat , quod non Jovi Car-
i/ia^inis arces , Cum mea sint
iilo currus et arma loco.
17. 18. Cartbagine, Rouiae
aemula, praeclare utitur poeta
h. 1. ut ea urbs rei>iium gentium,
ca])ut imperii terrarum, sit, lu-
no iam ium , prisca illa Aeneae
a<tate, ante llomam conditam,
tendit , contendit , allaborat,
operam dat, Jbretque, pro vul-
gari , sludet; Jot-et hoc, hanc
AENEIDOS LIB. L 17 — 24
69
Aiidierat, Tyrias olim quae verteret arccs; 20
Hiiic populurn late regem belloque superl)um
Veiiturum excidio Libyae; sic volvere Parcas.
1(1 metueiis, vrterisque memor Saturiiia belli,
Prima quod ad Troiam pro caris gesserat Argis:
21. POPULUM, REGEM, SUPERBUM,
20 (juae everteret duo iip. Biirm. alii up. Pier. ut et alibi variatur.
averterat tert. Kotteud. <y««m verteret Puget. 21 Hic Schol. Cruqu.
ad Horatium Epod. 5. Si hunc populum legere liceret , reprehensioui iu-
anis repetitionis luiUus locus ioret. (Bene hinc \ i. e. hinc ortum —
quod repetendum e praegresso voc. progenieiii — populum venturum esse ;
iit ipse explicat Heynius in Not. Neque, si legeretur hunc populum, re-
petitio sublata foret. Sed est haec repetitio ex e8 genere, quod crebro
iuvenitur apud poetas. Saepe enim ante dicta repetuntur ita , ut nova ac-
cedatnotio, quae potissimum urgenda , ut li. 1. late regein helloque su-
perhum-, quae verba non erant per appositionem deprimeuda ; quare delevi
commata. /fV.l 22 Libyes ed. Veu. 23 Expressit Valer. Flacc. I,
509 hoc metueiis , et ne qua foret vuinus invida nato. Ceterum non du-
bito , Maronem fuisse sublaturum versus 23. 24. (sed vid. Not. /f>.)
24 Agris Medic. a m. pr. gesserit INIoret. qu.
rem , hoc consiliiun , animo et
cogilatione. Sl qiia latione.
"l 9 — 22. ( 'ied eii im , cck},(\
yaQ, cf. II, 164. Ovid. Mel. I,
530. fVch. acIdeAon. V, o95.
VI, 28., et vid. Bur.n. ad Ovid.
Am. III, 2, 73. irr.) Enim-
vero e Troiana slirpe ortuni lia-
bituram esse acceperat genten),
{progeniern dixit) cjuae Cartlia-
ginem alicjuando esset eversura.
Pojjulum enim , ab ea gente ori-
turum, ad exscindendani Car-
tliaginem in Africam copias suas
esse traiecturum. Si i(a expo-
fiueris, poelam forte abijua ex
partc a repreliensiune inanis tau-
tologiae liberes , nec Cerdae (ad
bb. X, 213. 214) nec P. Angelii
Bargaei sublilltate indigeas, in
Epp. Clar. Viror. lih. I. pag. 85
(Lugd. 1561), cjui, ut ne eadem
res bis dicla esset, explicabat:
venlurain, futurum et evasurum
late regcm ab excidio Libyae.
(vid. V. L. JVr}^ lam expende
rationem poeticam. Hinc , ex
hac progenie, posteritate Troia-
noruin. Minus bene revoces ad
sanguineiii Troianuin. populuni
lale regem pro iale regnantem,
V. Burm. ad Petron. c. 82 extr.
Comj)arant ivqvv.qimv Homeri-
cum et i.vQv\i.khav> cf. inf. I, 235.
Hinc fore duclorea , refocato a
sangiiine Teucri, Qui mare, qui
lerras omni ditione tenerent. —
heUo siiperhiim, exquisitius quam
polentem, feroceni^ utpote \i-
ctorem, y.v8i6v3vra, semel de
lioc usu vocis apud ])oetas mo-
nemus. (vid. Eleg. ad Messal.
l^ag. 25. /Fr-) Lihya nunc ple-
nius pro Carthagine in ea Africae
])arle sita. ventnrum duplici mo-
do potest acci])i: velproventu-
rum , orituriim, futurum; vel,
quod j)raefero , ventururn exifio,
ad exitium, iit anxi/io , suhsi-
dio. V. Bunn. Audicrat Par-
70
P. yiPvGILII MAPiONlS
Nec Jiini olinm c.uissac irariini sacviqiie (lolores 25
Excideraiit animo; manet alta mente repostum
25 iiecdurn iam fragm, Moret. saevique lahores Pierii Longob. cum
ali<)iiot aliis ex vnlgari pernnitatione. sed dolores proprie irarum inprimis
nnilichiiiim. cl". Burm. 26 Exciderent unus Leid. in inter alta et iiiente
iain 1'icrius sustiilcrat.
c(ts sic ioh-erc sive fila sua i:erc
rl cuin iis fala , tmy.XaGai , sive
liaec iiiuliri , mac/iinari: lioc
alleiuiu verius. (sic omniuo fala
volvi dicunlurj infra JI!, 375.
sq. : „sic fala deum rex Sortilur
volvitque vices." ff^r.)
23.24. fclcris hel/l , paullo
anle gcsli , ut velus et aiiliijiuis
inlcrclum. v. Burm. yJrgi pro
yfrgifis. Versus 25 — 28. in
|)arentlie.si csse positos jmta. Jd
inefucns , ct bel/i meiiior , arce-
hat Truas. Cum aulein alias
caussas interposuissel; iiiiquum
J^aridis iuc/icium , ij^to Juiioiiis
Jhrma injerior proiiuidiala fue-
ral, ct C}aiiymedis rajUum, ad-
dit V. 29 JJis accensa sitpcr, su-
per cetera , insuj)er , eliam Iiis
sibi factis iniuriis innammala,
arcchal 'JVoas. (sed vid. Not.
ad vs. 29. /Vr.) Aliorum in-
lerprctum ratio, ut id metuens
<um anlcc. atidicrat iungas, ora-
lionem cfficit clumbem et lan-
^uidam. Anacolutlmm agnosccre
satius esset, scd necesse non est,
alidqui possit })oeta videri niu-
lasse strucluram j^aullo durius;
I um pcri;<ii<luin cs,->et : id nic-
liiiiis liiiu) — cl mciiiiir hc//i —
il caiissiiruiii. clc. (l*arciilli(\sis
vi\ piohahilui . Aaiii bcllum
i|i.^uiii causa odii liaixliii' — con -
lciiiplare formulaiii aiineclcndi
\icdiiiii ilidin — ail quam ac-
(iduiit causac niemorutac 25 —
2S. rJ\'/i. — Recte Wiinder-
jicliius. Est li I. anacolullion,
indeortuiii, quod poelae animo
lioc obversabatur: Jd mctuens
— arcehal Daiiaos Latio. Sed
ardore poetico abroptus alia in-
fert, oblitus coeptae oralioiiis.
Et quaniquam vs. 31. in viam,
uiide deflcxcrat, revertiUir, ta-
meii non licel cum liis piiora,
id quod postularet pareiitlieseos
ratio , grammatice coniungere.
Ncc puto Virgilium, ut in V. L.
statuit Hcynius, vss. 23. et 24.
si retractare licuisset, deleturum
fuissej maior eiiim saepe vis iii
turbata oratione, quam in ex-
j)edila. Similis est ralio IX, 359.
sqq.: „Euryalus pbaleras l\Iia-
mnetis el aurea bullis Ciiii^ula,
Tiburti Jlciiiulo ditissinius olim
Quac miltit dona, liosjiitio quum
iuiigeict absens, (^acdicus; ille
suo moricns dat liabcrc ncjioti ;
i^ost mortcin l;eIlotlutuli j)ugna-
que potiti ; II a e c r a p i t." Cfr.
etiam V. i.. ad VIII, 51. JVr.)
2^. j^rima , jirius, olim. v. ad
V. 1. (vid. Q. V. XXVIII, 3, d.
/jy.) a Jorlino 7'racts To. II
j). 172. redditur: jirincejis. dux.
2G. Maiiet rejiosluin j)ro vul<;a-
)i , cst rej)osiluin iii aniino a/lc,
jirofuiide. (jonijiaiaiida aulcm
cum liis lloincrica //. w, 25 —
30. Formain adumbravil Sta-
lius 'Uicb. I, 246, ubi Juj)iler:
iictjuc enlm arcanu de pectore
AENEIDOS LIH. 1, 25-30
71
liuliciiini P.iridis, sprelaeque iiiiiiria foriiiae,
Kt geims iiivisLiiii, el rapti Ganymedis lionores:
His adcensa super, iaclatos aequore toto
Troas, reJiquias Danaum alque inmitis Achilli, 30
28 raptis Hoin. genus invisuiii ad solain PrJami progtuiein referre
malehat aliquis: nescio qno cuin Iructu. {et deest cod. Alb. JVr.) 30 at-
tjue ali(juot iii codd. abest. v. Pierium. Achilli Medic. aliique apud Pier.
ct Heius., 4iieni vide hic et ad 120 et ad Ecl. VIII, 70. sive quod veteres,
granimatica nondum satis constituta , ita llexerunt, sive ex ytchtlleus , pro
jichilleiy quod verisimilius ; nisi sio scribendum erat. Erat vir doctus, tjui
huuc versum pro spurio habebat . Mox v. 41 Oilei in Med. est Oili. Inl'.
220 est Oronti. nam ab Jchilles frustra ducere id Grammaticos puto.
Vulgo h. 1. Achillis. {Achilli, Ulixi fere coustanter tuentur libri praestau-
tissimi; Achillei tamen Palat. Cfr. praeter Heins. ab Heynio laud. et
Erythraei Jnd. Virg. sub Ulyssei, inprimis C. L. Schneideri Gr. Lat. Voh II.
T. 1. pag. 163. sqq. Ut rem brevi complectar: Nomina Graeca iu fvg de-
siiientia apud Uores terminabantur in 7?S, ut Tvdtvq — Tv8t]g , 'OQtptvg
— "Opqp/jS, vid. Prisc. VI, 18. (t. 92. Hinc exsistit Genitivus in ov forma-
lus sive primae , sive Aeolensis tertiae declinationis: (iregor. Cor. de dial.
Aeol. XLIX. ])ag. 617. ed. Schaef. : „%ccl rav '/tvi.xcov di Tttoiatcov t6 s
dcpaiQovai, Zcokqutov , diofiijdov, ZocpoxXtov Xtyovvtg.^^ Constat au-
tem Aeolicam dialectum fere convenire cum Dorica. Vid. etiam Fischer.
ad Velleri Gr. Gr. T. I. p. 414. Hinc orta Latina Genitivi terminatio i,
quae res confirmatur eo , quod Plutarchus illam ipsam formam servavit
"Vit. Marcell. 20. : ,,xai loyxag rivag tStiKVvaav nal v.Qccvr] jjaAxa , ta
filv ixovra Mr^Qiovov, rug dt Ovli^ov, rovTtaziv 'Oovaatcog, iniyga-
tpdg."' Inde ho(; int(>lligi arbitror , propriain eiusinodi n<jmiiiiiiii , qualia
sunt Achilles , Ulixes, terminationein Genitivi esse /, Accusativi en ; vid.
infra V. L. ad vs. 113. Eaque ratio constantissime servatur a Virgilio ;
nisi quodbis, sed cerla quadam lege, Achillis admisit; vid. V. L. Aen.
II, 476. Coutra quae per eus scribuntnr, Genitivum mittunt in ei , Ac-
cusativum iu ea. Ita ht, ut, quum ubiquc apud Virgilium Terei — Te-
Jiillax 'J'anlahiH el saaae perill
iniuria meusae. Hinc Ovitl. Fa-
slor. VI, 43 Caussa cluplex irae :
raplo Ganymede dulebain : J^hi-
rna cjuucjuc Idaeu iudice vicla
rnea esl. Celerutu versus est
ex ornatissiniis. 27. sprelae
iniuria Jbniiae adietiuni ad de-
clarandain iudicii indoleni. spre-
ta Jorma , est lunonis pulcri-
tudo pulcriludini Veneris posl-
liabitaj ct, quandoquidein id
cuni lunonis iniiuia factiun, lioc
Jilenius: sjyrelae Jormae iniuria.
28. Cenus int'isu/n , propter
Dardanuin, lovis et Electrac,
pellicis, filiae Allantis, fdiuni,
a quo Troiairi ducunL ojiginein.
Sert: v. Exc. VI ad lib. IIL ra-
j)ti (v. Aen. V, 255) Ganymedis
huuores , uiinisteriuni j)oculo-
runi, ad quod Ganymedes raptus
a love receptus est, reniota He-
be, 6'(7v. (Alii rapii /lonores
iun^unl; rectius rap/i Ga/iyme-
dis ; et rapli cuin conlcinlu di-
citur, ut apud noslrates ent-
Jiihri, quod corruinpendi ratio-
nem involvit; niagna auteni est
doloris et conteintus coniunctio.
trr.)
29 — 33. Jlis accensa super,
72
P. VlRGlLll MARONIS
Arccbat longe Latlo; multosqae per annos
Errabant, acli falls, niaria omnia circum.
Tantae moiis erat Romanam condere gentem.
Vix e conspectu Siculac telluris in altum
Vela dabant laeti et spumas salis aere ruebant; 35
32. Errabatst acti fatis m. 35. dabant,
rea Nerei Nerea , et similia eoclem modo exarata invenias , nusquam
tamcn certa lide legatur Achillei — Achillea, Ulixei — Ulixea, quas
ibrmas, a Nominativo Jchilleus, Ulixeus iactas, praeter alios Horatius
iisurpa\it; sic a Prometheus Ecl. VI, 42.: Promethei; ib. 78.: Terei;
Arn. YIII, 383. et X, 764.: Nerei; Ecl. VI, 35.: Nerea; Aen. XI, 675.:
Terea; etc. Ilinc nego Oili infra vs. 41. ferri posse , quum nulla alia
forma huius nominis apud Latiuos in usu fuisse videatnr , quam Oileus;
uec vs. 120. aut VII, 249. aut IX, 501. uUus codex praebct Ilioni, sed
omnes Ilionei, quod comprobatur per formam Accusativi Ilionea I, 611.;
et Ilioneus, non Iliones , vocatur Virgilio I, 521. 559. VII, 212. IX,
569.; itcm Idomeneus III, 401., Idomenei XI, 265. et Idomenea III,
122. — Cetcrum relliquias Palat. /F/-.) 35 salis in Medic. supra ad-
scriptum, aberat, ut esset hiatus. Sed et X, 214 campos salts aere se-
aibant. Minus bcne interpungebatur : Uela dabant laeti , ita alterura
membrum ieiunum erat. (Post laeti distinguitur in_ Mediceo. Spectat
Ineti et ad praegressa et ad sequentia ; itaque consultius est nuUa hic in-
terpunctionc uti ; vid. V. L. ad IX, 243. Vividiorem autem quum istius
navigationis imaginem ederc voiuerit poeta, et vela inllata et ipsum navis
per mare cnrsum commemorat. fVr.)
it).>ui)or. ut slt iunctura : Jd tiuui pervcuircnt, ibique stiipis,
rnctiuns — inemurque — el iii-
.super his accensa , arcebat. v.
ad V. 25. (possis liaec etiam sic
slruere: super his accen.sa , ut
.sitper sit praepositioj vid. no-
lala ad Ge. IV, 559.; sed prao-
ici o llc^ iiii intcrprelatioucni, vid.
V. L. ad VII, 462. //"/•.) reli-
i/nids /Ja/i<iuni , a Danais ct ab
Acliillc rclictos Troiauos; qui
Atliivonuu uianus cHugcranl.
Mos. nuilUis annos li. c. septcui.
V. lCxi-. II ad lil.. III. ;]2. acli
/ais. iiun t:iiii , (|ui)hi;iui lioc
linionis odiuui lalab (rat, ul
Scrv.; Scd potiu.s, »|iioiiiaui bi
ipsi Troianoruiu on orcs iatiiks
cranl. — 33. «/c//.
nis, dimcullali.s. Iii I
ilij/irilr rriif . iil Ti(.l;mi iii La
e qua Ilomani oi-ituri csscnt, au-
ctores fiereut. His vcrbis decla-
ratur a pocla , carminis argu-
nientum liaud alienum eoseallo-
manis, sed ad eoruiu origines
spectare.
35- Hic, ut in Odyssea, iii
medias rcs abrii^itur iccloi-. Quo-
modo cniiii cSicilia solvcrit Ae-
ncas, (|ui tum classo in Ilaliam
tondcbal , infra vidcbimus sub
liucm libri 111. Scd tempestalc
mox orla a cursu avcrtitur et
ad litus Africae, taiitum non
nauiVaqio facto, ciicitur. Uerum
autciii oidinem ip.sami|uc adco
dictioncm ad Homiri «^xemplum
molitio- iusiiluit Odyss. i, ubi Tlysses
a: 7W/// e\ (mtIvji.sus iusula llbacim pc-
lcii.s , cum iam Pliacaciam in
AENEIDOS LIB. 1, 31 — 39
73
Qiiiim luno, acternum servans sub pectore volnus,
Haec secum : Mene incepto tlesislere victam,
Nec posse Italia Teucrorum avertere regem?
Quippe vetor latis. Pallasne exurerc classem
36 in jiectore Zulicli. ex glossa. aut in ex alio ordine, qiialis in Dor-
vill. servuns aeternum. 38 Nec jwssuni llottend. sec. non posse Pu-
get. et sic Donatus legit. evertere Goth. pr. avertere ^enteni tres apud
Burm. et Goth. tert. classeni Zulich. pro var. lect. ex versu sequ.
coiispeclii liaberet, teuipcstate
a iVcptuiio excilata naufVagus
ciiatat. Quod ibi Nc))tunus la-
cil, tiibuluiu li. 1. Aeolo, quod-
que I.cucollica, liic Ncpluno.
cF. Macrob. Sat. V, 2. In Ho-
niero taiiien niaior rerum varie-
las narrationisque suavitas.
35. T^ela dabaiil , cum per
epexegesin lioc vellet explicare,
sallem vorbis erat ornandum,
cuin scntenlia eadem mancrel •
(vid. V. L. 7/-^/-.) itaque spumas
salin, ttk(jir}c, mai-is; occurrit et
alibi. acre , aeiata navi, (nec
modo ro.slra aerala sed et pup-
j)es aeratae et aereae , ut Aen.
V, 198) ruebaiU , secabant,
(potius : s u 1 c a b a n l jrr.) ut
terra ruitur sulco facto, eriiilur,
laeli , alacrcs, Ilaliae, laborum
metae, nunc tandcin j)ropiores,
7rp(){/i'f<oi, cf. II, 394. 395. iSVn'.
Habuit forle poela ante oculos
versum 2G9 Odyss. j, yi^^oGv-
vo? ^' ov{i(ii Ttizua^ iozia diog
'Odvaaevg.
36 — 38. yletcrnuiii i'olnus,
(jui V. 25 saei'i dolores : i. e. ira.
iLa ^r. eKy.oc. Adumbrata au-
leiii lunonis indignalio oxOdyss.
f, 281 .'^<i(|., ubi simibs oiatio
Nepluni. Hinc nullus feie est
j)oeta, qui non eundein ad ino-
dum irain alicuius doi finxeril.
.Siniilcm prorsus locum videbis
inf. lib. Vn, 286 — 320; quem
comj)arasse non jioenitebit. Ex
utroque Baccbi lovi .sujijilicis
verba linxit Statiiis Hb. VII Tlieb.
151 sc|. 182sq. Celerum legenda
liaccsunt oralione per irae elin-
dignationis in)j)otum inlercejita:
ut solemus in inagno animi mo-
tu eloqui. vivtaiii poetica copia
adiicitur. Teucrorum regem,
ducem.
39 sq. Potuit tamon Pallas,
(quanto magis ogo : 46.) vei
contra fata (li. e. quamvis fau-
stus reditus fato crat destina-
tus), Acliivoruin classom coole-
sti igni comburere ct fluctibus
opjorimeie , unius Aiacis ulci-
scendi caussa. Ab £urij)ide liaec
.sumta esse, Macrob. V Sat. c.
extr. nionet. Ursinus ad ^lia-
cem Oileuin fabulam Eurijii-
deam j)rovocat , quae nulla
fuit, sed OiXtvg credita fuit,
quae ZvXevg legi debet, ut Hea-
tliius docuit. (Ex eo nunc frag-
inenla vid. ap. Valk. in Diatr.
et aj). Musgrav. De Syleo v. ad
Apollod. j). 443) Euiipidis locus,
quem Virgilius respicere dobuit,
est in Troad. v. 77 — 86. unde
eliain versus 23 sqq. Virgilio
ante oculos fuere. Fabulae fun-
dus est in Honiero Odyss. y,
135 sq. et multo magis 5, 499
sqq., sed ibi Neptuno Irlbuifur,
74
P. VIRGILII MARONIS
Argivum, atque ipsos poluil subniergere poulo, 40
L^iiins ob iioxani el furias Aiacis Oilei?
Ipsa, lovis ra|)icluni iaculala e nul)ibus ignem,
Disiecitque rates, everlitque aequora ventis;
40 ii>so Graev. nKilc. potuit atque ipsos lert. Moret. suhvergere
unus lieid. seil supirscripto allero. 41 juriis Pierii obl. ijuocl defeudi
posset. rf. Biirm. (sed longe alia ratio est aliorum locorum. //'V.) Oili
Medic. V. ad v. 30. (ubi negavi posse hanc formam aduiitli. Oilei etiam
Palat. //>.) 42 e nauibus tert. Rottend. et Mcnag. a m. pr. unuin pro
igneni Goth. tert. 43 Deieciti/ue tres ap. Burm. quem vide. everrit Giphan.
lud. Lucr. in verrentes et van Hoven Campens. Fasc. III, p. 232. inver-
tit Hanib. sec. ap. CorL. ; sed evertere pro subvertere efllcax verbum. Cur
tamen hic non ratis scriptum occurrit? (Sane ratis scribendum videri
potcst ; Geuilivus eniin sonat ratiuui : Lucan. III, 579. : „Fractarum subita
ratium periere ruina." Inconstans in hoc vocabulo scribendo, ut iu mul-
tis aliis, cum Burmanno lleynius; infra V, 655. uterque exhibet specture
ratis. Sed qiiam fallax sit ista, vulgo vera credita rcgula , declarabo in
Quaestionibus editioui Operum Virgilii ad pristinarn, (/uoad eius Jieri po-
tuit , orthographiani, revocatoruin praemittcudis. //>.)
quod li. 1. Miiierva facil: lllitm
exspirantem — Turbine conrl-
pitil. Homerum auleni sequuli
poelae cyclici , a aric el copiose,
iuprimis iu Noaroig suis , tra-
ctasse vidcuiur liaric uarratio-
ueiu , uL cx Quiuto Cal. colliso,
(|ui (0|)iosc Aiacis fala expouit
lib. XIV', 420 sq(j. Eliaui Ly-
coj)luoM iu Cassaudra v. 392. 3.
cuui vulyaii uarratiouc couscii-
lil. Vir^iliauam laiueu ratio-
ncm , praeter Scliol. ad Iliad. i',
66 cx Calliuiaclio , iv /ilrLoig,
Hy^iiiiis liabct fab. CXVl. uiulc
collij^o, Tiaf^icuiu aliijuem Mi-
iiervae partes bas oliiii dcdisse,
(pias Hoiiierus Ncj^tuiio dedeial ;
(|iiaunjiiani ct bic ij)se liuic va-
rialiiiiii b.cum fccisse videri j^ol-
e.st , (liiiii inlcrdum lolam rcd-
ilu-^ .\(liivoiuiu ( •ilaiuilahni ad
solaiii Miiiervam rcfci l, ul Odyss.
a, .526. 7. )•, 135. 145. {Qnij>-
/» ii (iiiii (• usiji |)aliiiii , \id. IV,
217. Iiuiiia couveiiil iiidi^uanli.
JVch. — vid. eliam Passov, fid
Ters. Sat. I, 88. Post Jalis \\\-
teirogaiidi siqiiuiu |)osuil loliiiius,
quod debililat vim iroiiiae. //>â– .)
40. 41. iiiiiis ob uoxam.
Ergo dea Acliivorum aiitca stu-
diosissima uuius Aiacis scelere
adco exarsil, ut iiuiic iii omne
noincii Achi\'um saeviret. cf.
Trypbiod. 647 sq. Ipsos Ariii-
vos; nisi docLiorcm ralioiieui
vis sequi , uL posl classcm nuu-
tan iuLcUigasj uLi iiouiiunquam
lil. cf. liurm. ob ^^frtCf.v, Oilei{.,
iiisauam libidiuem, slupro Cas-
saudiae illaLo iu Miuervae tem-
plo , iii coiisjiectu ij)sius deae.
I)e Cassaudra ei(jue illaLa iiiiuria
vidc iiif. ad lib. II, 403. Vaci-
ims lioc lioiK'stc , i^iavilcr la-
meu dcclaialur j)cr iioxain cL
j)ery///v</.s.
42 — 45. Eii c\ciiij)luiii deac
liilmoii modcraiilis. Aliud lu-
iioiiis esl iiif. IV, 120V. Exc. I**
ad b. V. (quos ibi laudaL Hey-
AENEIDOS LIB. I, 40 — 48 75
llluni, e.\s[)ir.inlein Irnnsfixo peclore flamnias,
Turhine conripuit, scopnloquc infixil aculo. 45
Asl ego, quae divom incedo regina, lovisque
Et soror et coniunx, una cum gentc lot annos
Belia gero. El (juisquam numen lunonis adorat
48. ADORET
44 .si>iranteni Meiitel. pr. transfixo corpore Sprot. et Mcuag. sec.
temjwre Probiis legit iii Serviauis, et memoratur piclura Ardcae iu templo
Castoris et rollucis, Capancns fulmen (fulmine) per utra<jue teinpura tra-
iectus. (^ineptum teinpore. Qui enim , traiecto tempore, exhalaverit flara-
inas, quum exbalare sit pectoris? TFr.) — Scd qui \egm\\. pectore , de
Accio translatuni aflirmaut, qui ait in Clytaemnestra de Aiace : In pectore
fulmen inclioatum (f. indo actum") Jlammam ostentabat lovis. 45 In-
Jlixit legorunt nonnulli ap. Pierium.et sic lunt. et iam olini Cornntus apud
Serv. (et ita certissime scribcndum ait Wakef. ad Lucret. \ I, 390. //>0
Sed acuto scopulo in/i gi mcVnis. 46 Divom Burm. ex Gud. Jk7 annis
Hanil). pr. et Zulich. perpetua variatione. 48 aut t/uistjuam Pierii Lon-
gob. cum aliquot aliis ; item quinque ap. Heins. Voss. haud iju. aj). Pie-
rium alii: aut quis iam, vel ecquiscjuam Goth. sec. et quis iam edll.
Mediol. ct Goth. pr. en ijuisquam. Sed praestat et. Porro noinen non-
nulli , ut solent. adorat et imponet Rom. et alii ap. Pier. Medic. et multi
alii ap. Ueius. et Burm. it. Goth. tert. iuter quos iionuulli imponit. Vul-
gatani defendit lUirni. Heinsius vero alteram , et meo quidcm iudicio re-
ctius. Maior enim vis absohitae orationi incst. {Jdorat — imponet opti-
morum est librorum Jectio ; adoret — iiiiponat etiam in Palat. Orta lectio-
nis diversitas e diversa horum verborum terminatioue at — et; vid. Q- ^ •
VI, L Forma orationis ilhistratu est Q. V. XXXI, 2, c. et XXXV, 7, b.
Indicativus in tali inlerrogatione mirantis est vcl indignantis, Couiunctivus
dubitantis; ille igitur ponitur , ubi signilicamus , de quo loqu;imur, id iieri
quidem vel tieri posse, sed mirari uos , quod liat ; hic autem indicat, non
iiius, iis adde Wa^iicr. ad V<i- Haiid dubie lioc cx Tiai^ico ali-
lcr.Vl. I, 116. eL IV, 670. I^r.) quo adscivcrat.
Argulalur Sorvius advocans di- 46. 47. Cf. Acn. Vil , 304.
scij)liiiain Etruscoruin, ut soleL 307 — 310. inccilo , li. e. cjuae
Facla per lcnijieslalein naviuni sum ; sed illud maiove cuin di-
dispersione ad Capliareuin , Eu- gnilate. Incessus dcavum, in-
boeac (cf. inf. XI, 260) pro- primis lunonis, gravitale sua
monloriuin , Aiax Oilei f. ad notns. Propert. II, 2, 6 incedit
Gyras petras , propo Mvconum vcl lofe digna noiur , li. e. tam-
insulain, aclus naiifragiuin fo- quani altera luno. (vid. Mark-
lil. Ipsuin voro Pallas fulmine land. cpisL p. 81. et Lcnz. ad
percussuui j)rocelhic vi scojiulo Stat. Silv. I, 2, 98. Jrr.) Joii.s
rliam illisil. — IUud vero ca- .soror et coniiix cx Homciico:
slum jjoetam ausum csse miror, %a6iyvYirt]v u\o-/pv t£ II. n, 432.
oum, i.\\\\J'ulmine pcrcu.s.sii.s QXi\\ cL Orda. — 48. Praeclare ad
in pvclore , ignem ore exhalarc. invidiain hella geix) , pro, eani
76
P. VIRGILII MARONIS
Praeterea, aiit siipplex aris inponet honorem?
Talia flamnialo secum dea corde volutans, 50
Ninil)orum in patriam, loca feta furentibus austris,
Aeofiam venit. Ilic vasto rex Aeolus antro
Luctanlis ventos tempeslatesque sonoras
Imperio premit, ac vinclis ct carcere frenat.
49. INPONAT
crcdfie nos , aUquid fieri. r,leg. in oLit. Dnisi vs. 7.: „Et quisquam
leges audet tibi dicere ilendi?" Ovid. Am. III, 8, 1.: „Et quisquam
ingennas etiamnum suspicit artes?" ad qnem vs. plura congessit Ileiii-
sius. Futurum unpoiiet qnare a multis librariis in Praesens mutalum sit,
facile apparet; non aeqiie , quomodo Praescns in Futurum mutari potue-
rit. ^''ivcrsa autem Teinpora posuit Virgilius , quod praeterea adorat
idem est , qnod adorahit ; cfr. quae de particulis iam et mox notavi ad
Ge. I, 450. Praeterea liic i. q. posthac; similiter de tcmpnre Cc. IV,
502.: ,,nequc illum — praeterea vidit. " Jfr.) impendit IVIoret. sec.
imponit odorem Mentel. alt. a m. sec. honores Goth. tert. Hamb. sec.
in Exc. Cort. ed. Ven. 1472. 51 loca plena Leid. unus ex interp. Lo-
cum ante oculos liabet ct versus cx eo repctit Seneca (}u. Nat. VI, 18.
53 luctatos Gud. {luctantes Medic. JFr.) 54 et v. Nouius et duo
Burmann.
perderc cupio. nnmvn Iiinonis,
iiie. aL quaiito gravius! Adum-
brala autcm liaoc ex Odyss. v,
128 sfjq. — 49. Praciena, ))ost
lalia, in posterum; est llpme-
ricum STCFira (vid. V, I.. //^>.)
houus , solciiiie poelarum dc sa-
criliciis, lil)alioiiibus etc, quae
iti dcoiiiMi lioiicrcni (iuiil, ali-
quaiiltim oiiuiliis Iiahcl. \\\-
pressit \ersum Ovid. Am. IM, 3,
33 J'l //uii(jiiaiii pid litra Joris
iniponire vma' ? lam vidcs lio-
tioniu. plus (lij;nitiitis epicac lia-
bcre. Mnius oliam decus ndie-
cto siijjplex , vocabulo reIi<;ioso,
quod omniiio. ul ^iipji/ican, nd
cullum deoiiim rrlci lnr, sacris
vd |)recil)us laclis.
50. Nota iiarraiidi arlificium:
non anle vcrbis consilimn luno
oxpoiiil , scil slaliiii , qiiid ca
|)ere^eril, subiit-itur. Ilabuit
autem pocta ante ocubjs II. i,
230 sqq. u1)i luno Somnum adit.
51. 52. Ainihonim h. I. ven-
lorum, *.\\{\ pciiurbaii aeris, n-
penlinanimqiie ac praecipilmn
pliiviariim caussae sunt. feta
j)octicum, ut gravida, jilena
aiis/ris, oimiino ventis, sed au-
s/ri siint saovissimi in mari Me-
(litorraneo; ijritur melius boc
s:;enus ponitur. ad insulam ./eo-
liaui venit b. e. unam ex Aco-
liis seu Vuk-aniis et I-ijiaraeis.
Sed unaiu lanlum norat llome-
rus Odyss. y., 1 sq. v. Excurs.
ad ]i. I.
52 — 5G. Ornati versus; Aeo-
lus incUisos tenet ventos. vaslo
au/ro , naturale- enim est , va-
j)orem el sj)irilum j)er loca con-
cava (subterranea) motum con-
cilari, sicque lieri ••c///////i. vid.
Senoca Qu. tiaL VI, 18.— 54.
AENEIDOS LIB. I, 49 — 59
77
llli indigiianles, mngno cum murmurc montis, 55
Circum claustra fremunt. Celsa sedet Aeolus
arce,
Sceptra tenens, mollitque animos, et temperat
iras.
Ni faciat, maria ac terras coelumque profundum
Quip[)e feranl ra[)idi secum, verrantque [)er a\iras.
55. I^DIGNANTES M. MONTIS C. 56. ARCE S.
55 vasto cum m. Oud;ut. et Leid. sollenni variat. (Addidi commata;
cum murmure, i. e. ita ul. murmuret; cfr. Not. ad Ge. II, 424. montis
autem cum murmurc iungendum essc , intelligitur ex vs. 245.: ,,Unde per
ora no\pm, vasto cnm murmure montis, It mare proruptum. " Ex eo-
dem vs. liuc illatum vasto in aliis libris. //^/.) 56. circum Hcins. ex
scriptis onniihus. vulgo : circa. circum castra Ihmib. sec. ferunt Mc-
nag. pr. 57 tenet Dorvill. moUisque unus Ileins. 58 AV faciant
Priscian. ct Medic. Etiani Pomponius Sabinus. (vid. Q. Y. VIII, 2, a.
Vss. 58. et 59. trauspositi in cod. Alb. //>.) 59 rahidi Moret. sec.
vertantcjue Menag. pr. et ed. Ven. 1472. versantque Vratisl. trahe-
rentque Oudart. traerentque Leid. unus. ruerentque Hugen. sed ver-
rant egregie pro diripiant , spargant; et est omuino voc. ventorum. jyer
aures lunt. ed.
:mperio primil , j^ravius (juam
regit, et Jhnal plus quain te-
iiet, toliibct. pincu/a per car-
cerem declarantur. iioil cnim
compedes esse possunt. Sunt
igitur [)ro custodia.
55- Optinie iuiiges : Jrernunt
cum murmure muntis. Cerle
murinur monlis rccte iiingitur.
(vid. V. L. /^/•.) nam (piae ocu-
loruni auriunive sensu accipiun-
tur ali(juo in loco, ea ipsi loco
tribuuntur. cf. int". 124. Praei-
vit autem nostro Lucrct. VI, 196
Speluncas — venli citm , lem-
pestate coorla, Impltrunt , nia-
gno indignantur muriaure clau-
f>i. Virgilius vero Statio Tlieb. I,
347 Jam clau.slra rigcnlifi Aeo-
liae percussa sonant clc. item
Valeiio Fl. I, 574 s(pi. (jui to-
tum locum illustiat, inprimis
591 s(|q. — Jremunt autem
venti circuni clauslra, spiracu-
la , erumpere volcntes.
56. 57. Celsa iii arce , extra
anlrum, alto in montis cacumi-
iie, inlia 140 au/a dicta s. re-
gia. Sic ap. Ilomcrum Od. x pr.
habet rcgiam Aeolus, ut et apud
Quintum 1. c. 475. ino//it ani-
mos, miligat, li. e. domal, 8ci~
^K, rcprimit ac coercot eorum
impetus, et ira.v, furores.
58. iN l faciat — quippe fe-
ranl ex^iuisilius quam vulgare,
(piod ni faciat Aeolus , Jerant
uti(pte , 8r], S^ ^a. Etiam pe-
dchtris oiatio poslularet; Quip-
pe , ni Jaciat , Jeranl. alio or-
ditic. projiindum coelitm , al-
tum, V. ad Georg. II, 288. Ha-
buit i)oela ante oculos Lucrel. I,
279. 280 Venii — corpora cae-
ca, Qtiae mare , quae terras,
quae denique nuhila coeli Ver-
78
P VIRGILII MARONIS
Sed pater oninipolens speluncis aljdidit atris, 60
Hoc metiiens; moleni([ue et montis insuper altos
Inposuit; regemque dedit, qui foedere certo
Et premere, et laxas sciret darc iussus habenas.
Ad quem tuni luno sup[)lex his vocibus usa est:
Aeole, namque tibi divom pater atque hominum
rex 65
Et mulcere dedit lluclus et tollere vento,
Gens inimica mihi Tyrrhenum navigat aequor.
60 addidit trcs Btirm. inter quos Uamburg. pr. addidit irnis pro
var. lect. 61 Id inetuens tres apud Burm. ex v. 23. (.vid. Not. — jnun-
/<?5 Medic. mollem idem; niontis Palut., item , si Ambro^io rredimus,
Uomanus , si Bottario , montes. IFr.) 63 lapsas et iussus dare sci-
ret iidem. (^Pessime ; uumquam euim , si discesseris ab Aeu. VIII, 425. et
XI, 309., (juorum locorum alia est causa, uec producitur brevis vocalis
aute vocc. a cousouis sc, sp, S(j, st, incipientia, nec corripitur apud Vir-
gilium. — iustus j)ro iussus fortasse scribeudum ait Wakef. ad Lucret.
V, 922. /f'r.) 66 emulcere Mead. i'entos Donat. Acro et edd. uon-
nullae; etiam Hambur^. sec. miuus docte. cf. Burm. [fentos etiam Palat.
Ipsa verborum colloiatio, etiam in poeta minime ne^li^euda, osteudere
videtur , uento legendum esse. Si ventos scripsisset Virgilius, haud du-
bie cetera ita composuisset : „Et lluctus mulcere dedit, et tollere veutos;"
nihil reveritus syllabam brevem iu dedit. At vix Lalinum tollere ventos
hoc quidem sensu; vid. Fr. A. WoU". Analect. lit. fasc. I. pag. 189. If^r.)
runt ac tiubilo i'exanlia turhine
raplant.
60 — G4. IMmum ventos spc-
luiicis iiulusit, innuper, prac-
tcrea , tnoleni el (quac /«o//.v cst
explicatio) mnnles allos iis im-
j)Osuil. Nisi pracslat insuper ad
iniposuit rcfcrre, suj)cri:iij)osuit
iiioiitcm altuiii. (nierito lianc
cxj)licaliuncin pracfcrt \V un-
derl., insuper jier viifQ^zv ex-
jilicans et liunc vers. conferens
cuiii III, 579. SeJ (juuin sujna
vs. 23. J d nietuenH scrij)scrit,
li. I. //,M
vid.
(^). V. XVII, .;, 1.. irr.) foedere
terlu, ccrlahi;c, rationc; non
tem^rc ct j)ro coruni iiiij)clu:
preinerv , liabcna.s inliihcrc, rc-
tralicrc: oj)j). /</.va.v </<//>' , laxa-
ic. modo cocrccrc (v. 54 Jieiia-
re) , niodo libcriorem impetum
concedcre, omninoque modc-
rari. iussus a love. cf. 77. {^Jd
(jueni cct. , i. e. qucm allocuta
est; vid. V.L. adX, 742. JVr.)
65 — 69. yieole , nainque —
poclica ralio, qua (llomcri cx-
eniplo yaQ v. c. Iliad. w, 334,
ubi cf. Ern.) (Pindar. Olynip.
IV, 3. //'/•.) lormam pedcstris
oralionis in caussa rcddenda re-
linquil ct simul oralioni velie-
mcntiamalicdus conciliat: yieo-
le , (juando(|uidein tibi Inpiter,
7cari]Q dv6Q(ov xe a>£wv Tf, dedit
hoc , /// possis tempeslates exci-
tare et sedare , concila -yenlos,
ut ant obrualur Jluctibus classis
mihi iiwisa , aut disiiciatur.
Mulcere Jluctus , rcprinicrc, et
totlere cos fento, b. c concitare,
AENEIDOS LIB. I, 60 — 72
79
Miiim iii IlnliaTii portaiis victos([ue Penales:
IiK ule \'un veiilis, siihniersascjiie ol)rue puppes;
Aiit a^e diversos, el disiice corpora ponto. 70
Siinl rniln bis septem praestanti corpore Nym-
phae ;
()iiarnm quae forma pulcerrima Deiopea,
70. divkrsos; 72. quarum, pulcerrima,
Deiopeam C.
68 liion Ttaliam srx ap. BuiTn. cum eil. Ven. 1472. (male ; ubiqnr enim
a|)ud Vir^ilinm Ilium cum clisionc; vid. inira II, 24l. 325. Ill, 3. 109.
V, 756. VI, 64. //>.) in omittit etiam Gotli. pr. iji Italia Leid. at Ovid.
Ep. VII, 151 Ilion in Tyriani transfer felicius urbem. cf. Burm. 69 ijue
abcst a Ven. (et eiicitur a Waket'. ad Lucret. V, 413. //>.) summersa-f-
tjue Rom. et alii. subversas coni. nonnuili apu(i l'ierium, quia obrui prins
quam submergi; malc in pocta. 70 diversos Ileins. restitnit e Codd.
conscnsu etiam ap. Picrinm. vulgo cliversas, quac vulgaris ratio foret. Ila-
bent hoc pauci codd. ut Goth. tcrt. a m. pr. (ctiam Paiat. et Aib. //>.)
sed legitur ap. Diomedem in arte Grammat. et Uonatum in Andr. Tcrent.
et Schol. Lucani IV, 457. (idque tenet Wakef. 1. I.; idem ponto etiam ad
obrue et age refert. //>.) dissice scril)unt ferc post Medic. et Rom. li-
bri; solent enim vetercs et librarii et marmorarii e duabus literis i aiteram
tantum exhiberc. v. Ileins. curpora dissice Oudart. divide lleg. [)ro giossa.
discute alter Ilamb. vento pro ponto Mcrct. pr. et Lcici. a m. j)r. eadem
diversitas Aen. Vll, 528, Lucan. V, 570. Burm. 72 Quae formam pul-
clierrima Medic, Heinsio notante, cui graeca ratio impcnse placct; non
ut alle insurgant. Illustrant
verba Ceida cl Burni. Sumluni
ab Ennio Aiuial. XVII Auster et
Acjuilo F.iido mari tnagrio Jlu-
ciii.'i exlollcre certant. Odyss. x,
21. 22 Kiivov y^Q T«jiti?/v avi-
jucBi' noii]G£ Kqovicov. ""H ^lv
nciviinvui, 7]6' oqvv^.iv^, 6v x'
iO-ikiiai. Illustrat et Dionysii
Perieg. vcrsiis 464 Aiokov , oq
y>y]i]xa. ^sz' dvdoaoiv ekXa^e 6ai-
QC(, KoiQc<vii]v civi(.ict3v xkoveov-
rcov & ioxci^iivoiv xt. naxi^at
por actjitor. 68. l^ulccrrimus
vorsus vcrboi uni dilectu! ut in
Ilalia novain sedcni quaeral. cl".
VIII, 12. (juo ipso Iliuni resti-
lutum videri polerat in Ilalia.
Ovid. Fast. IV, 251 Cum Tro-
iam Aencas Jtalos portarcl in
agros. 69. Inviilc, ut iniicere,
inmiittcrc, fim, ini])etum, iram,
rentis , tertio casii. Sic mciius.
h. e. venlos concila auclis viri-
bus. Servius ex Ennio: i/ictis
Jioinanis incutil iram. suhmer-
sas ohriie jTiavius quam, sub-
mcrge. (vid. Q. V. XXVIIII, 5.
//'7-.) age cLiversos^ dissipa,
disperi^e per diversa, ut Serv.,
et ilisiice corpora^ \\. e. cos, sed
praeclare, corpora, qui{)pe nau-
Irai^io faclo mari meisos. At-
(jue sic factum vidcs inf. 118.
128. 129. Vi tamen ojipositi
aliam scntentiam recjuiras: ut
pcr varia maria erroribus ex-
crceantur. Sed obstat vocab.
corpora.
71. Locua expressus ex Iliad.
80 P. VIIKWLII MARONIS
Coiimi])i() iuii^am stabili propriainqiic dicabo,
tamen ita expressiim a Fogginio , scd forma. (vid. V. L. acl V, 570. /rr.)
ijuae est Jurina Hainburg. |)r. quae jormu eat Bigot. Letopea non niodo
Medic. sed et Uom. cum aliis Pierianis , Heinsianis tribus exceptis , Zulich.
tres Gotli. Lihronim itaqnc aiictoritatc crat rccipiciiduni , nisi liibrica iu
iiiic ToiJ /// scdcs essct. (codiciiin aiictoritati , tuni Uonati ad Tercnt.
Phorm. Trcdog. 3- ct Ser\ ii Fiddcns. testimonio , obsecutus edidi Deiopea,
ac |jroinde inutavi interpunctionem , iit ctiam X, 225., Mediceum secutus
auctorem : „Quariim (juae landi «ioctissiina Cymodocea , P. ;" mecuni
seiitit lalinius. Exiiuisitior loqiiendi ratio locura corrumpeudi dedit. Deio-
peiiun Palat. //>.) Porro alii Diupeu , Diopeam. Gr. est ^rjionr] et
Jr^ionna. cf. ad Georg. IV, 343. 73 In connubiu noli cum Grammati-
cis piitare mediam corripi, aiit systole aliqua id lieri posse ; sed proium-
tiandum connubjo , ut sint tres syllabae. (Hamsliorn. Gr. I-at. pag. 723.
docet , connubium correpta altcra sjllaba active et dc viris dici , eadem
])roducta connubiuin [lassive et de leminis; idque multis exemj)lis con-
lirmare studet Vir doclus — Uamsh.? — iu Ephemerid. littcr. Icnens. ai.
1826. no. 132. Sed lictuni hoc est, non verum discrimen : larbas Aen.
IV, 213.: „ — Dido — con n ubia no s tra Uepulit;" contra Uido vs.
31G.: „Per connubia nostra oro. " IV, 535.: „Nomadumque pe-
tam connubia supplex?" contra Vll, 96.: ,,Ne pete connubiis ua-
tam sociare L a t i n i s. " Nec video , quare ca , quae statim allcram , ad
viros magis , qiiam ad femiiias referamus: Aen. I, 73-: „Dciopeam Connii-
bio iungam stubili;" idcin vs. IV, 126.; aut etiam IV, 168.: ,,fiilscre ignes
ct conscius aetlirr Couniibiis." Censor modo laud. novies ita connubium
corrr|)ta seciinda apud Vir^iliiim legi ait ; sctl qiiantiim huius rcgiilae lidei
detrahitur vel eo, ([uod iis ipsis locis — sunt autem hi : Aen. I, 73. 111, 136.
IV, 126. 168. VII, 96. 253. 333. XII, 821. — tanfum hi casus connubio
et connubii.s leguntiir; nam vs. VII, 555. eximendus est e ceterorum nu-
mero , quod ihi libroriim j)racstantiorum consensiis coniupia pro connubiii
reponi iiibet. Miro sane casu factuin , si illius forinae connubiuni uiiiiin
Accusativi.m plural., cfr. Arn. III, 319. IV, 213. 316. 535. IX. 600. Xil,
42., alleriiis ronnubium soliun Ualivum ct .\l)latiMiin usiirpaverit piMla.
Dcnique si (■(•rto arguniento Vir illc doctiis dcmonstrare volebat , allcram
huius vo( ahuli syllahain etiam coriipi, dcbebat aliquod exempliim cx po-
slcriorc parte pintameti i elegiuci proferre ; ipiod vercor expertiis ne ille
frustra quacsituriis sit. Nam (juod quis ex Sidonii Epithalam. dict. Pole-
niio et ..-traneolae allerre j)ossit vs. 1.: „Prospcr connubio dies coru-
scat," id in liac disjiutatioiie nulliiis cst ponderis. Qtiac quum iti sint, in
Ileynii sententia acijuicscendiim jiiito cum llcrmanno lllcm. Uoctr. Mctr.
j). 63. S<d erit fortasse, (jiii mirifiir, qiiod , (juiiin diirior hacc ratio vi-
deri j>0!i.sit, jiafis tamcn illa Viigilio frcijiientafa, noii coniuf^ii voi abiilo,
«jiiam connuhii , eiiisinodi locis iifi jjoefa inalucrit. Causa cst iam a vctc-
ribiis laiid.ifa iii Virgilio .sei inonis |)rojiricfas. Connubium ciiiin jirojnie
dii itiir dc i n c u n d o I c g i l i m o m a t r i m o n i o , die JnKnupfun^ elie-
\, 2G7 .'•<|<|. Alias Iiiuoni ( lia- twv ronntihio iitnf^ani. (de vi
ritcji vcl iiurnc adsiwil; li. I. ;uli. j)n)/>riu.<< vid. Nol. od Ei 1.
Nyinjiliac: (juod olisc rvaiidum. VII, Sl. ///•.) acniulahi.s porta
Vid. Kxcur.s. II ad li. I. — 7.^. osl iilud .lcotioj ().-rf(/u£»'«i xiu
Verlia slalii/i /irojtriiinKjiir i/icii- ai]v xtxAiyffi^rrt ctxoiTlV. Dita.s
/>i, , li. c. d;il)() .siiiijiiii iler, nd tortc, vs.s. 74. 75. .srnteiiliani
ornatum ct dcdarationcin rcicr nimi» cssc protractani ac vcrbo-
AENKIDOS LIU I. 73 — 79
81
Oiniiis nl tocuin nierilis pro talihns nnnos
IaI^iI. »1 |)ulcra laciat lc ])role j^arenleni. 75
Acolns haec conlra: Tuus, o regina, (juid oi^les,
lApiorarr lal)or; niihi iussa ca])esserc Tas est.
Iii mihi, (luodcumque hoc regni, tu scej)lra lo-
venKjue
Concilias; In das epnlis adcuniherc divom,
iic/ier J'erluiltnisse in Roem. Sinne, sivc nach Iloemisc/ien Gesetzen, viil.
1.73. 111,136. IV,126.:213.535. VII. 96. 253. 333. XII, 821., cfr. Creuzeri.:^/^-
nss der Roeni. Jntiijuitueten §. 57.; coniufriuni de iuncto quovis matnmo-
iiio, dif r.fie selbst, sive dus eheliche Jerbundensejn, v. Ge. III, 275. Aeii.
IV, -48. 172. 431. Et contrahitur matrimonium per c o n n u 1) i um, non per
c o n i u g i u m ; nec c o n i u g i u m , sed c o n n u b i u m est in partc civitatis
Uoraanae, connubii ius, non couiugii, liabere cives Homani dicebaii-
tur. Hinc etiam oriens iure matrimonii cum aliquo ailinitas connubii
nomine appellatur, ut Aen. IX, 600. XII, 42.; Coniugium autem sola
\iri et feminae societas ; quare coniugium etiam i. q. vir vel uxor, ut
II, 579. III, 296. XI, 270.; liinc etiam dare coniu^ium, ui dare uxorem ;
ilem abnegare; cf. VII, i2d. 433. Ceterum negligi interdum a poetis lioc,
(Hiod iiidicavi, discrimeii, nemo mirabitur. Honestum counubii nomen
rei turpi pra.tenditur Aen. III, 319. IV, 168. 316. /Fr.) 75 faciat te
pro/e beatum Bigot. (^et 9. //V.) 76 Aeolus e contra sex ap. Burm, a
librario barbaro , ut iere semper. quod nonnulli ex Heinsianis ; item ex
Pierianis. (^et Alb. idque , nisi tenuiore iide niteretur , teneri ibrtasse pos-
set; vid. Bach. ad Tibull. II, 5, 18. et IV, 6, 15. //>.) quod opias duo
Hamb. et ed. Veu. 1472. ut et alibi. 77 labos Zulich. (vid. V. L. ad
Ecl. III, 56. //>.) 78 quodcunque hic r. Goth. pr. 79 Con-
citia Kora.
sain. At oratoria arte moratur
luno in exponendis iis (|uae vini
ad Acoli animuin habere ])0s-
sint. — 74. Ornnis lU lecurn.
7/c uiiv Ukbtcd ijiiara Tcdvra.
77. Jlxplorare , rccte secusne
i(l fiat, (juod velis fieri. li. c
llcctone liacc an secus a nie po-
stulcs, tu ipsa videris. Prac-
nmnit transitum ad Ncptuni in-
dignalioncm dc Acoli audacia
V. loO s(j([. Simplicius Homcrus
Iliad. I, l'\5. Avbu, o Tt 7^00-
ving, rcXtaui be us {}vpog uvco-
yf, VcMus ad lunoncm; (|ucm
versum clalihi lopclil, utOdyss.
f, 8^. — 78. Vcrba liaiic scn-
lciiliain iuiKlunl: luis in me ol-
\'nu;iL. ToM. II.
ficiis dcbeo totum boc vcntorum
rc^nimi , quod niilii a love im-
petrasti , quin et ipsum inter
dcorum ordincs locum ; is enim
designatur antiqua poesi pcr
istud : epidiii accurnhere Uiuum.
ut de somno Homcr. I. 1. v. 241
li^u-xivdltav. Obscmiorem ali-
quam iabulam, fjuam anliquior
pocta Jiaud indocte invcncrat,
subesse necesse cst : scilicct an-
tiijuiores poctac, qui acrcm, at -
iiiosjibacram nos dicimus, j)cr
luiioiiem dcclararunt , eius bc-
iiclicio Aeoluin dcum factum
narra.sso vidcnlnr: quandoqiii-
dein acr concilaUis venlos cicat.
Cerlavit aulein iMaio cum Ho-
6
82
P. VmGILII MARONIS
Nimbommquo facis tcmpeslalumqiic polciitcm. 80
Hacc uIjI (licta, cavum convcrsa cuspide moii-
tem
Inpulit in latus; ac venti, veluL agminc facto,
Qua (Jata porta, ruunt, el terras turbine perflant.
Incul)iiere maii, t()tum([ue a scdibus imis
Una Kurus(jue Notusque ruunt crebcr(juc pro-
cellis 85
Africus, ct vastos volvunt ad litora fluclus.
80 parentem Hamb. sec. 82 at v. tres Burm. non male. (miiltum
praestat ac ; de qua re \\i. Q. V. XXXV, 6. Wr.) 84 turtunique le-
gelnil et hic Marklaudus Epist. crit. p. 52. ubi illud torium in plura poe-
tarum loca reducere allaborat. [tutum deieudiuir a Cortio ad Lucan. V,
600. //>.) 85 crehrisquj Mead. Crolli. tert. a ni. pr. Ceteruin nuUus
habet: IJna Eurus lioreasque ruunt, vel Una Juurasque Aqudoque r.
hunc tamen in hac tLmpcstate inprimis expectes, qua ad Libyani delVratur
classis. (Satis luerat trium meminisse h. 1. ; inlra vs. 102. etiain acinilonis
mentio ht. //''a.) 86 yljjricus nndti (i. e. quatuor aj)ud Burm. // >.)
scribunt. Ajjricos Rottend. et Goth. pr. ad sidera Bi^ot. et irleni (ioth.
pr. tollunt ad sidera Hugcn. pro div. lect. scilicet ex v. 103.
Ricro Iliad. |, 238, ubi luno
Soiiino T>()ovov ab Vulcano aflh-
brc iabricandunj proniittit. Cci'-
da ita illustrat, ut veleres di-
cal credidisse, in lunonis ])olc-
slate rcijna cl impcria essc; pa-
luin eoininode. Yerba coiicilids,
c/as, pro praetci ilis. Cunciliare
ad plura rclcitur. /oi-em, pro-
pitiuni reddcndo, bcnevoienliam
eius rcgiiiitiK/ue ah eo impe-
trando.
81—83. (Scind potcslatis
Pronoin /lic adinonmsse leclo-
rciii sulliciat, dc (|ua cxposiium
(^). V. XX, 2. // /•) il:icc ca-
doin ap. Quintuin I. 1. XIV, v.
479s(|(|. Acolus j^foclv vn^ ax«-
fttfTDKSlV (lyO^ 1^'^y" TlXl>e T(iicd-
VI) — jitc( d ihotj^f -/(oAfor)/!'.
(non iii.ilc (â– |)itb('liHi adici it iio
kIci" cinuin iiiDMtciii, pioplcr
aiitrum.) ( 1. I(.( . Val. \'\. I. dOS
H(|. '1'iim \ulnli) I Kiilorhiin liir
hine porlam Impidil /lippola-
des etc. E!^ref>ie autcin dei ct
potentia et impeluosuni o])se-
quium declaralur, uno sub ictu
monte (non, ut oliin accijiicbam,
in lalus dimolo, verum) lalere
niotitis percusso liasta dei, pcr-
ruplo et sic patefacto. In laliis
est pro iu latere, ut iiil". v. 1 14
Unam — in puppim /eiil. Alius
jioela (quanujuani et nostrum
idcm faccre volunt iiilcr[)retcs v.
Hiirm.) rc])a^ula o.stiorum solvi
iussisscl. Simjibcior llomerus
Od. E, 291 sq. ncc lamcii minus
sublimis. vStalius Vir^ilii vcsti-
giis institil: diibiaiinpic iii,.i;<i
fniffor iinpiilil Odm Iii /aliis.
Tlicb. I, 1 10. (■('// i(/-.va r«.sy)/(/c,
liaslac; (juniii ])io scejilro i;c-
slarc diis soiciiiic c.st , Iiaiic in-
lorqucl, iiimiillil, riij)la(|uc ru-
|>e viaiii vciilis lacit, (|ua cruin-
paiil. (Cclcrum animadvcrtc viin
AENETDOS EIIV I. 80-02
83
Ii)sr(iiilliir clainoiMmc vinini slri(l()r(|iie riKlcnluTii.
Kiipiiinl subilo nubes coelunujue (liein(|ue
Teucrorum ex ociiiis; ponto nox incul)at atra.
Inlonuere poli, et crel)ris micat ignihus aether; 90
Praesenlenujue viris intentant omnia mortem.
Extempio Aeneae soivuntur frigore mcml)ra;
87 It ctielo clamortjue v. ap. Prisciaii. libro VII, sed aliter scripti et
Eiitvclies Graniinaticiis aixul Ileiris. {rudenteia Medic. ap. Fogg. //>.)
88 -Irripiunt Ilarab. pr. tors. ^lbripiunt Burm. {subitae scripsisse Vir-
^ilium, exploratum habet Wakef. ad I.ucrct. I, 1109. Ifr.) 90 et ah-
est a Sprot. Hamh. pr. et ed. Ven. et malim deesse ; habet Schol. Horat.
I od. 34 c. cett. Sed infinita loca in poeta sunt, ubi aurium iudicium aut
sententiae vis ]iostulant, ut eiiciatur copula, quae tamen tuta latct suh co-
dicum praesidio ac tutela. Nihil adeo novare licet. (,Sed certe uhique con-
silio vel omisit, vel addidit copulam Yirgilius : prorsus autem a more Vir-
gilii ahhorret einsmodi asyndeton, quale hoc est : ponto nox incubat atra:
Intonuere poli: crehris micat ignihus aether. Quare non debebat N(„b-
bius in Syntagm. locor. parall. p. 128. copulam expungere. Praetcrea non
sunt praJtereunda , quae in V. L. ad Ge. I, 330. notavi. /F/.) aer MSS.
(Traev. 91 montem Medic, a m. pr. 92 E.vtimplo scribitur iii
noiuiuUis.
rli}i.hnii daclylici Inpulit in la-
fns. /rr.)
84 — 86. Incuhuerc^ iiicuni-
bunt, IvkziiGov , STtexQaov, ivi-
Oxtji/^av. a seilibus imis ntunt,
li. c. cruunt a fundo : inl". II, 419
ijno Neretis ciei aequorafundo.
(vid. Gronov. Diatr. iii Slat. S.
pag. 15. /Fr.) Sequitur teni-
pestatis dcscriptio oninium fcre
post Virgilium poetarum imita-
tione nobilitata , in qua obser-
vandum, quomodo omnia sint
ad terrorem et admirationem
narrata. Quod undique venti
erumpere narrantur , non eo
spectat, ut uno eodcm(|ue lem-
poris niomcnlo omnes vcnti spi-
rent; verum uli , quod nalura
tempestalis fcrt, crebrae aeris
mutationcs ab onniibus inde cocli
plagis sibi succedant, cf. Exc.
III ad b. V.
87. Laudat Servius ex Pacu-
vio in Teucro : armamenium
stridor et rudentum sibi/us ; fu-
nium nauticoruuj. — 88. 89.
Odyss. £, 293 Gvv 61 veq)ie6ai
KctXvtlje Falav o^ov '/mI tcovzov
OQCOQU 5' ovQavo&ev vv^. cf.
Odyss. i, 66 — 69 et inf. III,
198, ubi nimbi, qui li. 1. nubes.
Mox poli pro caelo simpl. Nec
est vGxeQOv TTQoxeQov , quasi to-
nitru praecedat fulgur ; sed ca-
dunt crebra fuUnina cum to-
nitru.
92. Naturae verilatcm se-
quutus poeta , exemplo Homeri
Od. e, unde locus cxprcssus, v.
297 xca Tor' ^OdvaGilog kvxo
yovvaxa Y.a\ cpiXov ii]X0Q., Acneam
suiun mctu vacare non iubet.
Aliud est Acliillis cxcmplum, qui
morlem a Xantbi eluvie instan-
tem simiUter exborrcscit Ibad.
cp, 272. Antiquam sepultiu'ae
religionem buc advocare, qua,
6*
84
P. VIRGILIl MARONIS
Ingemit, et, (iuplicis tendens ad sidera palmas,
Talia voce refert: O terque quaterque beali,
Quis ante ora patrum Troiae sub moenibus altis 95
Conti^it ()p[)etere! o Danaum Ibrtissime gentis,
Tydide, mene Iliacis occumbere campis
Non potuisse , tua^jue animam hanc efiundere
dextra !
Saevus ubi Aeacidae telo iacet Hector, ubi ingens
93 tendens ge/iiirias Bigot. {duplices Medic. Celcruin vid. Q. V.
XXXV, 15, w. ct b. // /.) bo ora deum pr. Ilcimb. Super ^m/,s Servius ita
est iutelligendus : Duplex: liiit lorina : yu/, quoruni, ijuis. (non autem
queis) et ques , (juium, quibus , sive ab initio , (jueis, queiuni , queibus
(queis l'ulat. //>.) 96 o deest ed. Ven. I4:7ij. 97 Tytide multi male
scribunt. Est TvdtiSrig. [Tideide l*alat. //'>.) mox : occumbere Jlainmis
Hamb. pr. sed cum Diomede iu campo ante Troiam congressus est. v. not.
98 liunc aniiiiam Parrh. tua haric animani Bigot. anunamque tua hac
(saltem deb. hanc) Moret. pr. 99 et iri^ens unus Pierii, unde Gifan.
facit ut.
cum inhuiiiati iaceient, qui niari
absorpli esscnt, tanto gravior
naulragii liorror esse debebat,
ninns argutum arbitror. Pri&cis
Leroibus etuietuere ct ilerehaud
indccoruui est. — 9^. (J^^O^jcag
d u^oi iins 7t(Jog 6v /x£yaAr)ro(ja
^fiov V. 298 Od. £. et sequitur
«imilis oratio Llyssis, ut liic
Aeneae.
94 — 9G. ibid. 306 T(jig ^ia-
xuijeg Juvaol etc. Conipara lo-
cujii. ci'. Ihad. cp, 279 sijq. no-
sIj um imitatur Seneca Agam.
515 s(j(]. oppdere nwrlern, vul-
garc; poeta absolute posuit: ut
obininorUni , jiiox , obire h\\\\-
plicilcr.
9G — 98. Diomcdem, Tydei
f., polissimiun inter Achivos nie-
niorat, (juoniam cum co con-
grcssus Acnca.s a Venere morti
ercplus fuciiit. v. Iliad. f, 289
6(pJ. 811 s(|((. 1'orlissirnunL cniw
apiMllal cx lliad. f, 98, ubi llc-
lenus de eodcm: "Ov 6i] iyco
xa^TtOTOv 'Axaidiv cpt^jxl ytve-
Oi/ca. (Aliena allert Schollus II.
Obss. 15.)
99. Odyss. y, 108 Xestor la-
cta Achivorum ante Troiain rc-
censens ivitdd' iTtiua Kuxinta-
^tv OGOOL a(JL\3xoL • "Ev&a (jlbv
Aiag KtixuL \d(jtjiog, evO^a 6'
!^;^/.AA£i;t,' , sv&u de iYar^oxAoj
— £vr}a 6' ifiog qtikog VLog.
suavissimus locus! {iaet.'iis He-
clor sinipl. pro iortis , ut acer,
asper, v. 14. Scihcet, ut se-
mel moneainus, cuin .saef-uis pro-
prie ad irain, furorem , ac ve-
hementiam spectet: pro coiu-
muiii epitheto, saepc lantum in
ornatum, adhibclur in omnibus
rcbus, (|uae ad bella, pugnas,
virtutein; ad imperia, regna,
iussa; ad mare , venlos, tcm-
pcstales, pertinent. (^uo lit,
ut nonnuiujuani pcr /i>///,s-, /na-
gnu.s , polenn , declarari possit.
AENEIDOS LIB. I, 93 — 102
85
Sarpedori; ubi lol Simols couropta sub undis 100
Scuta virum galcasque el fortia corpora volvit.
Talia iaclanli slridens aquilone procclla
100 Sarpedo Meclic. a pr. m. (vid. V. L. atl VIII, 506. JVr.) suh un-
iltis alii ap. Serv. Versum hunc repetit iul". VIII, 539. {hinc illud undas
petitnm videtur, vid. V. L. ad. Ge. IV, 4.; undas taincu probat Weichcrt.
de / erss. iniuria suspectis pag. 68.; undis beue deiendit laliu. fyr.)
101 pcctora Oudart. Hamh. sec. et Leid. nec non Goth. tert.
ut Homerica 5ftvo?, alvog, aiir]-
vi']g. iclo, liasta, v. lliad. jj, 319.
uictl, periit, y.iizca. 4uainquam
cl corpus liectoris se])ulturam
sub moenibus urbis liabuit, v.
iliad. to, 786; non vero Sarpe-
donis, (jui iii Lyciam fuit ab-
ductus. (I)e sepultura liaec ac-
cijjienda putat \\ uiideriicliius,
.Mnronemque de Sarpedonis se-
j)ultuia alitcr tradidisse persua-
suin liabct, quam Homcrum 11.
71, 667. Quod cur ita statua-
rnus , nullam video causam.
l^raesens iacci aptum in re prae-
terita quidem , sed quasi sensi-
bus propius adinovenda, quod
maxime fit, ubi recens viget in
animo rcrum mcinoria , ut infra
11,275.: ,,liei milii, qualis erat !
quantum mutatus ab illo Hecto-
re, qui redit exuvias indutus
Achilli." ubi vid. lahn. ibid.
662. : „lamque a»' it multo
Priami de sanguihc Pyrrbus,
Natum aiite ora patris, patreni
qui obtruncat ad aras." HI,
inil.: „l'osl(iuani rcs Asiae —
evertcie visum supcris, cccidit-
qiie superbiim Ilium, et oinnis
liumo i'u m a t Neptunia Troia."
adde VII, 363. XI, 172.: „Ma-
i;na tropaea feruiit, quos dat
lua dextera leto." fVr.) Sar-
l)cdon in^e/i-s , ^eAcJoioff.
100. 101. Contendit cum Ho-
mero lliad. ft, 22 sq. nai Ei-
(xosig od-i (in cuius littore) noK-
kd ^oaYQiCi aal TQVCpaksiai Kan-
TCiOov iv y.ovhjGi, x.al i]^i\}i(ov
yivog dvS()c5v. Inf. XI, 257
(J//OS Sir//ois premal ille vi/-os :
quod minus audacter dictum \n-
(ieri potest, quam volvi Jl/itni-
rie li. I. sciila et gaieas. l)e quo
v. ad 119. Egregie autem red-
ditaest Simoentis nalura, qua-
lem eani adhuc esse nieniorarunt
ii qui liaec loca adicrunt. Prae-
lia autem inter Simoentem et
Scamandrum facta. (cf. Com-
nient. de acie Homerica p. 154.
To. VI Comme//it. Soc. R. G.)
Potest sane oratio nimis ornata
videri ex Aeneac personaj sed
innumcris locis poetae cum epici
tum tragici ac IjTici sibi indul-
geiit in ornatu, etiam ubi alios
loqucntcs inducunt. Vide v. c.
inf. lunonis verba 229 sqq. et
lovis 257 sqq. neque hoc, nisi
in immodica pigmenta cxcurrat
poeta, vitio dabis, ubi seinel
memineris, lovcm et lunoncm
noii propriis, scd poclae vcr-
bis uli.
102 — 105. iaclanli simpl. di-
cenli. Homeius Od. f, 313 "Slg
ctQa fjiLV ii-novx^ skaae i-iiya Kv^a
Kaz^ aKQijg /Isivdv S7ts6av(isvciv
— (liaov 6s ot tarov sa^s Jiivi]
fiKJyojLiEfwv dvi^ioiv ik&ovaa &v-
86 P. VIRCILII M AROMS
Vclnni atlversa {VMit, lliicUiS([ue ad sidera toUit.
Fraiigiiutur remi; tum prora avertit, et undis
103 aversa iina Iimtina ed. jluctumque Mcdic. a m. pr. cum aliis v.
Burm. {^Jluctuin prior lectio Medicei ; sed in eodem etiam veruin pro ve-
luni et adfersa pro adi'ersa, superscripta quidem / et f , sed noii expua-
rta r et f. Qiiare (juiiin omuino negligenlior in hoc versu exarundo fuerit
librarius , iiolim multum tribuere lectioni y/wc^ww ; cjuamijuam Potlerius
e Parisinis tantum 7. et 10. vulgatue lectioni tavere scribit; sed quae lides
habeuda ei , qui in Rom. cod. Jluctum exstare testetur, quum in eo Jlu-
stus legatur, c superscrijita ? /A'/-.) 104 pruram avertit [s. procella s.
navis) Medic. et Giid. item Rom. cum nonnullis aliis. proram vertit
Sprot. sed cedit codd. auctoritas poeticae rationl , qua avertere , pro se
a., absolute dici solet. cf. Heins. et Burm. proram advertit quatuor ap.
Burm. prora advertit licid. a m. j)r. [proram ob codicum auctoritatem
praefert laluiius ; sed quam commode illud et undis dat latus procellae
tribuatur, non dixerim. Prora defendilur etiam Servii explicatione. Si
diflicilior lectio eligenda est , utroque, sive prora , sive proram amplecte-
ris , suam habet difficultatem ; at proram iortasse originem debet prae-
gresso /Mw; et ita saej)e forina et sonus vicini vocabuli valuit ad corrum-
pendam lectionem; sic quod paulo ante legitur in Mediceo adfersa , debe-
tur veri)0 subiecto fcrit : vs. 108. in eod. Medic. a m. pr. laxa latentia
jiro saxa /. ; 115. Im pi/ppim; 132. vos generos a m. j)r. j)ro generis;
320- nuda genu, nudoijue j)ro nodoque; 414. inoUrive molam a m. j)r.
pro iiioram; 429. excidiunt a m. j)r. pro excidunt; 549. item a m. j)r.
pueniteant , sunt. IV, 515. legitur: ^Ouaeritur et nascentis equi ; "
ubi a. m. pr. Medic. „Quaerentis et n. e. " VII, 638. item a m. pr. rapi-
dus rapit pro trepidus r. IX, 484. in eodcm extremis miserae pro ex-
treinum miserae., adde XI, 236. 247. 538. : „iSw/ncnit amor *«/)itaque"
Medic. a m. j)r. Vid. etiam V. L. ad III, 627. IV, 464. VII, 444. VIII,
338. iiiprimis XI, 609. iVorrt etiam Palat. et , sl leviori testi, Ambrogio,
fldem iuibemus , Komauus , si Pierio , locuj)letiori , proram. /f'r.)
tlku. (Locuiii lliatl. o, 624 .s(|(j. jKivis, i\AQOi[UC prvra arcrlll sc,
11011 bciie coinpaiaiil viri docti.) iiicerla iti lianc vel illain ])arle:n
stridcns aijitiloiie prvcclla, h. e. fertur , et navis iindi.i , flucti-
ab a(|uiloiie incitata , iiiiinis.sa ; hus, dal la/u.s : (juod iioliin cuin
plus auteni cst iii slridcn.s. Ma- Cupero Ohss. II, 2 a j)alacstra
gna igitur venti vis a scpteni- arcesscic. Jllustrantur Iiaec cx
trioiic voniciis yr/Y/ fchini ct la- Valcrii Fl. iniitationc I, 618. 0.
ccrat, adiHisa, a prora irrueiis, J',.\-ciissi inaiubus rcini , coni-cr-
oxcital(|nc llu( tiiiii inf^eiilcni, .sui/ik Jrvnicni Puppl.H in vbli-
(juo utriinnic (ilra iiavis latcra (jiiuin rcsvnvs lalcrc accipil ictns.
sc |iio\,.l\cnl(; rcMii fian-iuntur, ci'. Quint. Cal. XIV, 592. Fun-
scu, i|ii<.il |)i()|iiic (licitur, dc- dus est in Odj-ss. i, 70 stjq. de
tcr'^cnlur ; (Jraccoruiii nuqudv- Ulysse a Cicoiiihus j)io^resso:
(ifiv xov^ zafjaovg. cl. Diodor. in^ravcscit a(|uiIo ct iiaves ai
XI, l.S. iiiidc sc(|uilur ro 7iu(ju- filv eTcsir^ iqpfjJoi'r' f.Tixa^ffua,
q)i<)iai>ui, cpiQi(Sl>ui nXuyiug T«g lOrtK di a(pt,v TQiyOu tc nal ts-
vuvg vcl imy.unaicig; (tcloisis sc. T{iuiOu ISLiayiafv ^g uvi^ioio {siri-
iciiiiH iam obliijuo (tii.-.u {(rlui tUii.sa. p. vclnni adversa JeriC).
AENEIDOS LIB. I, 103 — 109
87
Dat l.itiis; iiisc(iiiilur cuiiuilu praoruplus aquae
iiioiis. 105
Ili siminio in fliiclu poiideiit; his uiula dehiscens
'rerrani iiiler nucUis a[)erit; furit aeslus areiiis.
Tris Nolus al)replas in saxa Jatentia torquet:
Saxa vocant Itali, niediis quae in lluctibus, Aras:
109. *Sa\a — AiiAS:*
105 proruptus alter Ilamb. conf. iiif. 246. 108 adreptas sex^arm.
arreptas Gotli. tt-it. (et Alb. ; vid. Cort. ad Lucan. I, 688. /^/•.) ad s.
Sprot. ducit Ilanil). pr. 109 mediisque in Jl. IVlcdic. et diio alii etiam
pr. et sec. Goth. ct quintiue Hcins. medns tjuae Jluctibus, quo ducit Men-
tel. terl. mediis<jue Jl. Hoc placet , et, uisi aliam normam semd prae-
scriplani sequcudam milii esse putarem , cum Brunckio mediis quaejlucti-
bus, rcponcrcm. Moiilalb. cum ms. Ilelmstad. mediis in Jl. etiam hoc
rolundius. Scd totum vcrsum ab impura Grammatici manu accessisse cen-
sco. Saitem valde alienum est a poetae iudicio in mcdio tempestatis aestii
interponere observationcm grammaticam. Suppetit forte ratio aliqua, qua
labes poetae, si uon elui, at dilui saltcm potcst , si Jras, \it fecimus,
scribas , non aras: ita ut sit certus in mari locus ; tum si interpuugas:
Tres Aotus a. in saxa latentia torquet, Saxa, (inquam) , vocant Itali
mediis ijuae /luctibus Aras , Dorsum immane m. s. h. e. ia scopulos Aras
dictos. Dicendus ita pocta expressisse, iutempestiva quidem , docta tamen
acmulationc, Ilomcri aut Pindari etymologias nominum propriorum ut
huius in lamo , illius in Batiea ac similibus. Iciuna tamen vel sic exit ora-
tio, et indignus tauto pocta versus: quem dcleudum esse etiam Bryaut V.
Locus est e praestantissiniis.y?//-
clu.sqiie ad sidera Ivllil : 6 tra-
gicis sunisit Maro : Jtvju,' ovqa-
vcp artiQitov — ap- turii). Hip-
pol. 120(3. conl". ib. Valckcn.
105- i/i.setjitit/ir iiiu/is a(j//ae
l>rae//tj)l/i.s ctim//lo , h. e. prae-
ruptus, propler altiludineni cu-
muiatae aquae. (Rectius Wun-
(lerlicli.: „Iunge i//setjuil/ir c//-
riiulo, h. e. mole suaj cf. II,
498.; amni.s ferlur iii ana Jti-
rei/s c/imulu." fVr.) Intelli-
git autcni decuman/im Jluclum
(Graeci toiv.v^Iuv dicunt, lorle
pro iiiaris diversa nalura), ul
iani Scahi^er vidit, qui aliis nii-
ii()ribus ijise maior succcdit.
Lo .-lulein inso(iucnle altcrum
navis hitus, aut allera pars, altc
deprinnlur, allera exstat. Ita-
que JJi, ahi ex iis, qui in navi
sunt, V. c. in prora, aut in tran-
stris dextris, pendent s. in JI.,
ahi, qui sinislris, aut in puj)pi
sunt , merguntur mari. Nisi
placet V. 106 seiungere a supe-
rioribus, et de ahis navibus ac-
cipere. (Iloc (juidem Wunder-
lichio gravilas narrationis poslu-
lare videlur, mihi etiam oralio-
nis conlextus: hi , i. e. liorurn
naves; sic dcnmm proximo vcr-
su /laces iccle sul)inlelli£;i pote-
rit. Ceterum airnis rccte Wun-
derl. cxplicat: /// j'////do inaris,
coll. Ovid. Met. Xi, 499. //>.)
108 — 112. Aras proprie di-
clas seu Ae<^im/iri insu/as dc-
si^j-nal, ex advcrso Carthni;inis
88
P. VIRGILII MAKONIS
Dorsum iiiinane mari summo. Tris Eurus al)
allo 110
In brcvia et syrtis urguet, miserabile visu,
Inlidilque vadis, atcjue aggere cingit arcnae.
Unam, quae Lycios iidumque vchebat Oronten,
Ipsius ante oculos ingens a vertice pontus
C. statuebat. (Defendit hoc versiium genus , iniuria saepe ab Hcynio in
vo^&das susplcionem vocatum , Weichert. Ve vss. iniuria suspect. pag.
64. sc^. Sustuli asteriscos ab Heyuio huic versui appositos ; (juem geuui-
num esse patet ex verbis vs. 110. adiectis : Dvrsum imniane mari sumino,
tiuae versui 108. non possunt commode aduecti, sed talem sententiam,
quae est vs. 109. rcquiruut. Laudatur hic versus a Quintiliauo, Charisio,
aliisque veteribus Grammaticis ; apud quos ita scriptus exstat , uti liic cdi-
tur. Maiore autem iitera scribendura esse Aras, docent ea , quae Servius
tradit. Praeterea ipsa seutentia tuetur receptam leaioaem inediis quae.^
Beue etiam in Jluctibus , quoniam certus quidam indicatur in medio mari
locus; vid. Q. V. XIIII, 5, a, 1. mediis quae in jl. etiam, teste Ambro-
gio, llom. et Pahit. IV r>^ 111 Syrtis v. Pier. /nirabi/e sex Burmanu.
li'2 ImpeUitfjue Hamb. illuditfjue Comm. Cruqu. ad Horat. I, Od. 3.
113 ipsumque vehebat Puget. v. Burmann. Oronten ut Jenean^, Jcha-
ten, Acesten, llrmat Heius. alii Oronteni, Oruntem. {Orontes, 'OQOVtrjg,
Geuitivum facit Oronti, vid. vs. 220., proinde Accusativum Oronten; vid,
quae scripsi ad vs. 30. et Q. V. III, 1. Medic. tamen iiic et VI, 334:.
Orontem; sed \\\ic Jidum, hic ducturem praecesserat; constat auteni ter-
minationes propinquorum vocabulorum crebro causam corruptelarum fuisse.
Kccte Heyuius X, 778. sq. his Jnturen restituit, quod in duobus tantum
lil)ris legitur; Antorem, quod veteres Grammatici agnoscunt, vitium est an-
ti([uum quidem , vitium tamen, priore versu ex praegresso E^re^ium, alte-
ro ex subiecto comitem ortum. IVr.) 114 ingenti vertice li. c. procella
coni. Leuuep. Auimadv. ad Coluth. pag. 97. sed v. not.
iii uiaii siLas, iii iiostris cjuoque
labulis geo^rapliicis obvias. Vid.
Excuj-s. ad h. v. saxa lalenliUj
etJ^iuzu vcpuXci, ut saepc — i/or-
suni alias iaenias appellant. {pul-
vinnni aiL Seivius ad X, 303.
IVr.') lUiiri sninino , sub inaris
suppilicic luLenles scopuli: olod^i
8' aki-iri 'ATiXoog stkslrcit yuiijg
vnlQ Zaaov viovou Apollon. IV,
1270. 71. e (juo loco, ubi iii
Syrtcs iiulilinuiil Ai^onauLae,
plura tiansLuIil Viiyilius. 111.
Syrtes inlerpi (•laLiir poeta per
ra hrt'i'ia , xd ^ijw/Ju, vadosa
loca, ((ualia alias liLloiuni sunl j
opp. projnmla , nlla \ el npcrla.
Inf. V. 221 de scopulls hirvla
rada ; plerunu|ue lanien areno-
sa loca dicunLur brevia; eadem
mox vada. Nonautem de Syi--
tibus proprie ita dictis, maiore
ac niinore , in Libyae littore,
cogitanduin; ncc j\oins et UJu-
rns proprie dicLi sunl. v. Exc.
laud.
113 — 115. Vnaiii ingens
pitnlns, [8£ivwg\no IlucLus, quod
imiLaLur Valer. l\. IV, G66 ef-
Jluil iinher spuineus el magno
puppim procul ae(|uore fesliL)
Jerit in pnppiin , iclu in l)up-
pim delato, v.uzd 71i^v\.k.vuv, (non
iiiX TCQV^vav, (juae diversa pla-
AENEIDOS LIB. 1, 110—119
89
lii j)Uj)pim forit: exciititur proiuiscjue magister 115
\ olvilur iii ca[)ut; ast illam ter fluctus il)idem
Torquct agens circum, et rapidus vorat aequore
vertex.
Adpareiit rari nantes in gurgile vasto;
Arma virum, labulaeque, et Troia gaza per undas.
115. EXCUTITUll
117. VORTEX.
(— 115. Medic. Im p. Ceterum delendum comma hic et similibus lo-
cis, ubi subiectnm, quod vocant, alteri demum verbo adiicitur; vid. Wun-
derl. Obs. in Tibull. I, 6, 81. Ifr.) 116 istam Hugeu. 117 et de-
est in binis. Vertex scribit Medic. semper. v. Heins. et Pier. (eamqne
formam, iubente ipso Heyuio ad Ge. III, 241., restitui; vid. notata ad Ge.
I, 481. vortex Palat. et', si verum narrat Ambrogius , etiam Rom. IFr.)
IIS guro;ite summo Hugen. pro var. lect. 119 Troica alii. Sed graeca
ratio poetis frequentata. {Troius et Troia constanter Medic; alterum for-
raam, Troicus, videtur pedestris oratio sibi vindicasse. //>.)
ne les est, Itil tiqv^ivuv ikav-
VBiv) a rerlice , \\. e. dcsuper,
V. sup. ad Georg. II, 310, (non
vero a prora, etsi a fronte llu-
ctus inijrucie debuit) alle insur-
geiis lluctus dcsuper iu caput
irruit. Odyss. f, 313. BkaGB fti-
yu y.v^a y.ar' ir/.Qiiq zliivov enea-
avuevov. .Puppi itaque depres-
sa inclinatur gubcriiator et in
niare prolabitur : quamc|uani et
ipse lluclus adiuvare satis casuin
houiinis potuit.
115 — 119. Vidcs llonicruin
1.1. Od. f, 314. ticqI (5« oxeShiv
iXsh^ev, Tijke 6' g.io G/edit]g
avrog (Ulysses) TteGe' TD^ddkiov
8e 'Eh yeiQcov TiQoeijze' fieGov 6s
ol laTov 'eut,e zJeLVi] i.iLGyo^evoiV
«vificov ekOovGa dvikka. Ti,kov
6e ajiei^jov v.ai eni/.Qiov (velum
et anteima) e\xneGe ndvxfo. Tov
6' VQ^ vnd^Qviju %\,v.e etc. Ob-
servanda autem in Virgilio va-
riatio in diversis navium casi-
bus. MaglsLruni noininat Aen.
VI, 334 sqq. Leucaspim eL Ly-
ciae ductorem classis Orontem :
ubi in eundem Orontem in locis
inferis incidit Aeneas. et, quod
pronus yvlvilur in caput, trans-
latum est ex verbis: o d' uq
{Kv§eQvrjr7jg) aQvevrfJQL ioiKcog
Kdnnea' dn' ly.QiocpLv — Odyss.
jit, 413. Mox torat v. 117 est
absorl)et, naranivei. Videtur
fluctus ingens irruendo in mare
profundam voraginem eflecisse:
ia quam dum rcvolutum mare
fertur, navis latcri illud inipin-
gitur eamque circumagit.
118. rari cpilli. ornans, ut
et vastuni , nibil amplius. (m//,
i. c. Imc illuc vi tenipestatis et
conciti maris abrcpti et satis
amplo intervallo disiuncti; opti-
me liuic respondct, quod sequi-
tur, irisLo. IFr.) gitrges , fii-
yu kuirfiu d-ukdGGtjg. Conspici-
untur passim nanles (cf. Odyss.
fi, 417. 418) et ar/na h. e. cli-
pei , quos, cratibus textos co-
rio indutis, quis dubitet aqua
fcn'i potuissc? Laudant Liv. I,
90
P. VIUILII MAROINIS
lam validam llioiiei iiavtMii , iaiii forlis Aclia-
lae, 120
El qua voctus Abas, cl qua graiulaevus Aleles,
Vicit hienis; laxis laterum conpagibus omnes
Aclcipiunt inimicum imbrem, rimis([ue fatiscunt.
Inter<'a ma^no misceri munnure pontum,
Emissamcjuc hiemem sensit INoptunus, ct imis 125
120 lam invalidam Sprot. navim Moret. pr, et (ju. v. Ilfins. ijua i'.
llanil). |)r. et Slirnt. Jchati a^iinscit Cluiris. Iiist. Grammat. lib. 1. qiiod
illiistrat Ucins. cl'. siip. ad v. 30. 121 Jletes ciim melioribus Heins. ex
'MjjTTjg. male vulgo Alethes, Alaetes. 122 Vincit uuus Ileins. cum
Cod. Argeiit. Boecleri ap. Cuningam. laterum laxis Hamb. pr, 123 re-
mis Goth. tert. 124 Heins. malebat pontus, ut misceri esset infiniti-
vus historicus , quod saiie non insuavc esset. (satis incousiilte Hcinsius;
vid. Q. V. XXX, 6. frr.) 125 Tmmissami/ue Bigot. et Heg. niale. emis.sa
erat ab Aeolo. immertsam(/ue /ulich. et uniis Leid. superscripto /. vulgari
variatione. sentit duo alii ap. Biirm. iiiemem ut sensit emcndat Mark-
land, ad Stat. V, Silv. 2, 113. Sed et alteruiu poetae usitatuin est: quor-
sum igitur coiiiicinius alterum !
37 multique morlales — injlu-
miiie ip.so periere , quorumjlui-
tantia arma ad urbtiii cognita
in Tiberi. eUam aiiLe 100 ulji tot
Simoia correpta sub undis iScuta
virum ^aleasf/ue el Jortia cor-
pora folfit. Adde Aeii. Vlll, 539
(piam multa sub undas Scuta
viriiin ^uleasi/ue et Jortia cor/io-
ra co/ccs, 'l'd)ri pater ! cf. Dor-
\ill. ad Cli.niloM. |). 627, qui el
Manil \, ,-)l landiil. Dc ,.;'<7/r/'.v
loitc lluil.iiilihus dubilari |)ot-
t.sl. AL c-o,-iLaiidiiiii dc -aUis
coiio raclis , cl>i loi ic laiiiiiia
aciea onialis. 1 ii aiiL auLuiii mi-
liLuiii aniia iii |)U|)|)il)U.s iclii^a-
l.i. V. inl. IS.,, iil.i Sltv. X, 80.
\a\iuiii l.inicii iiMii.iiucMlu alii
iiialiinl intclli-crc. Scd arinu
tiniin diiil.
1:0. 121. .\oiiiiMa SUMI c\
lloiiKro, Moii aiilciii i|)si lioiiii-
MCH. Iihiiliii, AcMcac amicuMi
vidco iii Siliol. \<ii. ,\.HC(C|iis-
se iioMnullo.s de co qui II. B. 701.
csL ^('itibavog dvijQi a (|Uo Pro-
lcsilaus caesus esL. — 122. / i-
cit hiems, LempcsLas, ^(ftjuoJi',
labcfacLaviL, sohdl naviuin la-
lcra , ul aqua subircL. imbremy
aquam maris ])osL Ennium et
Lu(.rcLium dixiL; cL posL Virgi-
lium saepc alii poeLac, uL SLat.
111 Tlicb. 250. 251. iiiimiciim
iiravius accipiciidum pro exitio-
so. iMaLcricm orMaLissimi loci
lia!)uiL liaecvcrba; «'jto xoiiovg
/Ivoe k\v8u)v XQonioq' xijv 8e
ilnkijv (piQ£ xiJ,a«. — riinisipie
Jatisciint , solvunLiu-, uL rinias
a-aiiL. V. ad Ge. I, 180.
124 — 156. Tcm])esLas Lan-
dein ilclcrbuiL. Locus j^ocLice
N( pLuiii iiiLcrvcMlu cxoriiaLus:
(picMi cxlia I (rinM lliacai um iie-
\uiii iiiLuliL: iiam iii llomcro
Troiaiiis illc iralus Acliivorum
|,aiics lncLur. U. V, 799. Ajmd
llolMClUIM I. I. ()d\SS. £ 334
AKNKIDOS Llli. I, 120—130 91
Sl;i^n<» rt'(ns;i vadis, gr;iviler coiirnolus; el allo
l»i().s|)i(i('ns, simiin;i pLuiduni c;»|)Ut ovtulit unda
I)isi(H-t;iin Acmmmc tolo vidct ;uM|U()rc classeiii,
Fluclihus o{)|)rcss()S Tro;is cocli(|uc riiiua.
Ncc Lilucic doli rr;»lrcin lunonis ct irae. 130
126 Iiiterpungebatur vulgo : Interea — sensit Nfptanus , et imis
Siagua re/iisa vudis; graviter conmotus , et alto Prospiciens , summa
ji/ariilum CLiput extulit unda. Ita gruvis ct difiicilis crisis cxorta , 4^0-
iiuido idcin Dcus graviter commotus, iratus, placidum tameii caput ex-
tollcre |)Ossit. Commcnta viroruni doctorum v. in Excursu ad h. v. Dis-
pidsain nubcculam \ides virgula sublata et alio traducta. nunc pontum
misceri sentit graviter commotus ; (juod non est , iratus , sed rei novitate
percussus, cum se iguaro tcmpestas immissa esset; et alto Frospicicns.
\ide not. ab alto Leid. 128 deiectam Bigot. cf. v. 43- disectam
Graev. disiectaiiujue Leid. toto Aeneae Bigot. vidit Mentel. tert. na-
vem Zulich. a m. pr. 129 ruinam Ilom. et ed. lunt. nec male hoc :
praestat tamen alterum, quod propius ad consilium poelae spectat.
Ulvsseiii piosjiicil Leucolliea et
oHerl siuiiu xorj(5fuvov , at ser-
valeuiiiMiiiciva v. 382sq<|. nain
a Neptuno lciupestas fueiat im-
iiiissa. Stiisit ^e\Am\ns poiilnni
mi.sccri iua^iio cuin inunnure et
seiisit hiciricin euiissain, — e,l
fita^na refusa. Duplex strmlu-
ra , ut sae[)e. .slagiia pro niari,
quod rcfiisuni, erutuin et extur-
batuin crat ex imis t^ridis, fundo ;
quod V. 84 cx iniis sec/iOiis, ^vO-
ooO-tv , nisi cuin Servio, quem
Cerda sequitur, i^er sUigna pro-
fuiida maris velis indicari. Scd
sla^na j)ro mari novasse vide-
tur pocla ex A/,ui'j/ apud llo-
mcrum.
126 — 129. (jiaiiUr coinnw-
li/s. turbalus, ovyivd-ilg rci no-
\ilale, scnsit Nepluiius tcmpe-
slatem in mari coinmolain ; lum
ille e mari t;aj)ite sul)lalo j)ro-
sj^icit. Valer. Fl. I, G41 niuii-
i/iic feiveiU Aeijuora , inni su-
hiUis bifa/a A eplunus in /lasUi
Caeruleuni Jundo capul exlu/il.
p/aciduni caput : Aliis iii locis,
alio resjjectu ad inaiis furores
liabito, eidem Neptuno Irucu-
lentus vultus tribuitur. Ad li.
1. p/aciiliini adiectum est certo
cum iudicio : quod lemj)estateni
non ab ipso dco , ex ira in Tro-
ianos , cominotani esse sii^nifi-
care voluit j)oeta. Kxluiil ca-
pul j)lacide, jiro quo dicluin
j)oetico inore , p/aciduni caput ;
et ipse mox j)lacaturus est teni-
pestatem. Diflicultates ab aliis
in h, v. motas v. in Excursu ad
h. v. Exj)ressit locum SiliusVlI,
254 sqq. U/ cum tur/iatis p/a-
cidiini caput extu/il undis l\e-
pliinus , toUinKjue videt ioloque
lidetur Jle^uator poiito , saevi
fera niurmura yciili Dimiltiint,
nu//as(juc movent in frontibus
alas : 'i'uin sensim injiisa Iraii-
(liii//a pcr ae(juora pace Lan-
^â– iicntcs tacito lucciii in litore
Jluctiis. allo prospicieiiii inl. cx
fuiulo maris, in quo rcf^ia ilei esl.
disicctani — oppressos. v. suj). v.
92
P. VIRGILII MAHONIS
Eurum ad se Zcphyruniquc vocat; dehinc lalia
fatur :
Tantane vos gcncris tcnuit iiducia vcstri?
lani coclum tcrrani([ue meo sinc numinc, Venti,
Miscere, et tantas audctis tollcre molcs?
Quos cgo — ! Sed motos praestat conponere flu-
ctus. 135
135. EGO.
132 nostri Sprot. et Ilamb. pio var. lect. et Lutat. ad Stat. II, ThL-b. 4:.
133 terram caelumtjue Purrhas. 134 audetis et tantas Meiiag. pr.
135 Quis Bi^ot. a m. pr. Vir doctus coni. Vos ego, qiiod vel in pede-
stri oralione deterius csset; ut pracdare iam nionuit elegantiss. Ruhn-
kenius in docto Comment. ad Aquil. Rom. p. 147. lo. Schraderus, qui
istam emendalionem proposuerat in Obss. I, 5. eandem defendit in praef.
Emendatt. p. LII. argumentum , quo emendationem lirmabat vir poetices
calleutissimus , petitum erat ex imilatione Statii IV, 514, ubi Tiresias evo-
catis Umbris venire cessantibus : Ne spernite senectam , iuquit , nam gra-
viora quoque carmiua novi : lamque ego vos. Quae quam diversa sint,
ex ordine hoc rerum manifcstum fieri arbitror. Alia praeterea adversus
Schraderum mouet Ouweus iu Noctib. Ilagan. pag. 613 sqq.
69. 70. coeli rninam giavissiine
dixiL pro venLo ac procclla.
(i \\\ b r i b II s , aiL VVaker. ad I.u-
crel. VI, 155. ///•)
130. Slatiin Nepluno in ani-
mum veniebat, lunonis niachi-
natione, ut exsatiaret odia sua
erga Teucros , lianc tempcsLa-
tem essc conllaLani. Ita iIuIvn ct
iras accipe. lla])uisse fertur j)oe-
ta aiite oculos Iloincr. Iliad. «,
536. 7. Sed vcrba ex A[)ollon.
IV, 753. Oi'd' ttkoyov Kqov16c<o
Jiog kdx^ov. Similc ;irmiiiiCMliiin
vide LraclaLuiii ah Ovid. i -McL.
601. s(iq.
131 — t4l. Duo vcntos /:."//-
ri//n ct Z( />//y/u/n pro toto vcii-
tuiiiiii .ii^iiiinu nianiicstc poiiiL
taiKiuain pocLa ; nain neuLrius
in liac lciniicslale |)arLc.s dcbuc-
rc esso praccipuac. frviicris tr~
sl/i. noii tam orii;iiiis, (juam
oninino ycnlis- Lanlumnc vo.s
confidenLiae in vobis, in vestris
viribus, liabetis? ArguLanLur h.
1. InLerpp. posl Noniuin , cuin
vidcanl in naLalibus VciiLoruin,
ap. llcsiod. Tlieogon. 878. 379.
niliil esse reprebendcndum. (re-
cte liic coeliim le/ramqiie , cLsi
aHas coehim terrasque ; v. Q. V.
Vllli, 3. VI, «. /^r.) meo sine
/lu/ni/ie, voluntate, iusso. /an-
ias moles, reruin perturbationes,
Lcaipcslulem. Nain /nu/es omnis
ma-^na molitio, magiia res quam
(juls moIiLur. (recLe Wunder-
lich. : ,,An lioc sensu dici [)o-
Lucrit io//e/-e muies , vidcndum
esL. Ipse pulo , moles — aqua-
ruin — csse fluclus. mo/em //la-
/is dixil Silius XIV, 123. j eL
lu//e/T frela lIoraL. Od. I, 13, 6."
llr.) — Q/tvs e<ro nravissimc
uldscar, puiiiam; vd , punire
poysciii , vci debcrcm. NoLus
AENi:iDOS LIR. I, 131 — 143
93
Post niilil noii siniili poena conmissa luolis.
Malurate fugam, regiquc liaec dicile \ estro :
Non illi iniperiuni pelagi saevumque tridentem,
Secl mihi sorte datuni. Tenet ille inmania saxa,
Veslras, Eure, donios; illa sc iactel in aula 140
Aeolus, et clauso venlorum carcere i-egnet.
Sic ait, el dicto citius tumida aequora placat;
Conlectasque iugat nuhes, solemque reducit.
138 pelagi imperiurn Parrhas. masrnuintfue tridentem Leidens. pro
var. lect. ex glossa. ( — 139. ipse Alb. fVr.) 140 domus Mentel.
pr. lloltend. "tert. et Goth. pr. lactat Hamb. alter. Oudart. Goth. tert.
regnat alter Menag. et Ilugen. 142 citius dicto Hamb. pr. timida alter
Menag. (et Alb. //->.)
(Vos — audetis,) quos ego ul-
ciscar giavissime j (]Uod ex(|ui-
silius est, quam Vos ego. (Gia-
vius ali(juod verbuni subiutelli-
genduui, ierc: quos cgo male
mu/caios dimiltam. Rectius ta-
men liaec ita iii interiectionis
vim et usum abiisse statuemus,
ut nulluni certum subintelligatur
verbum ; itac]ue exdaniandi si-
«^iium posui. ■/A>.) 136. Non
siinili, sedgraviore /)oe«a. Por-
ro post et commissa sensu iungc,
si in postcrum tale (juid ausi eri-
lis, non iinpune feretis. {jnihi
luetis, vid. Not. ad Ecl. VIII,
30. JVr.) 137. Maiurale fa-
gam , accclerate rcccptum iii
antra vestra; ///rt///r(' li. e. ocius
di^cedite. Iiiepta est apud Ser-
viuin, Macrob. VlSat. 8. et Gel-
lium X, 11 in li. 1. intcrpretan-
do subtiiitas. \S8. tmperium —
tridentem. praeclarc, ut v. 78.
(iUodcuiKjue Iioc regiii — scep-
Ira. YA sic saepe poctae. llinc
et saevius tridens , (juia poetis
sart-um im/)erium , v. ad v. 99.
(ct Hpiiidorf. ad lloiat. Sat. I,
8, 33. //>.) 139. sor/e, sor-
titionc inter fralres. cf Iliad. o,
187 sq(]. immania saxa , va-
stuni antrum v. 52. 140. Ve-
slras, Eure, domos, JVota figu-
ra, adscitis in rcgimen vcrbi
sociis Euri. Ita IX, 525. XI,
686. 7. (In liac coniungendi
ratione praeivit Homerus Od. fi,
81.82. 11'cli. — vid. inprimis
Heusingcr. ad Cic, Olf. Praef
p. XXXVII. JVr.) Totus au-
tem locus adumbratus ex Ho-
mer. Iliad. a, 179 Olxc^' i(ov Gvv
vtjvol T£ 6rjg xcd aoig srdgoiai,
MvQ^L86vEaat.v avaaas. At or-
natius nostcr extulit: se iactet
— aula , regia. cf. ad 56-
142 — 156. PJacata tempe-
stas. Abter siinile argunientum
traclatum vides ab 0\ idio I Met.
330 sq(j. dicto citius non, an-
lequain dlceret; aut, citius quam
dicipotest, ut Scrv., sed, an-
iequam oraiionem finiisset. Non-
duin omnia erat eloquutus, cum
iam mare esset ])Iacalum. Qualc
illud vulgatum: Dictum factum.
tt^i srrog «ju, foj^ov, et lliad. r,
242 y^vrU' h'nsi{)-' a[ia fivd-og
h]v , TSTfXsaTo 6s sQYov.
94
P Vir.r. IT.H M Ar.ONTS
C\Tnolhoo siniiil cl 'l^riloii a(lni\us .uuU)
Dctrudunt navis s("0|)ulo; lovat ipse Iridcnli, 145
Et vastas aprril syilis, c[ l('m[)('ral a^Mjuor;
At(|ur rotis siinnnas levihus perlahitur undas.
Ac Ncluti ina^no in populo ([uuni sae[)e coor-
ta ost
144. CvMOTlfOE, ADNIXUS, 148. Ac,
l44 Vyiriothf, Cyinothee , Cymothaee , male scribitiir: est Kvfto&orj.
(Sustiili coiiitiiata, ijiiae eraiit post Cymothoe et adnixus, ut simul ail
jjraegressuin uomen n IV ratiir : sic iulru VII, 340. : „Arma velit p o s e a t-
que simul, rapiatque iuveutus." IX, 358.: „Arma(|ue crateras-
ijue simul, pulcrosque tapetas." XI, 834.: „Incurrunt tlensi si-
mul omuis copia Teucrum Tyrrheniquc duces. " XI, 294. sq. : „Et rc-
sjionsa simul quae sint , rex optiine, regis AucHsti , et quae sit niagno
sententia bello." Male etiam apud Ileyn. distiuguebatur V, 298.: ,,llunc
Salius, simul et Patroii." Clr. Liv. "VI, 40.: „Kx quo adsciti sumus s i in u 1
in civitatem et patres." Nempe ante stmul si interj)ungitur , dei^riniitur
proximum membrum; quod ne VIII, 182. quidcm recte fieri puto : „Vcsci-
tur Aeiit-as , s i iii ti 1 ct Troiana iineiitiis, Perpetui tergo bovis." Sed
XII, 326.: „Poscit eqiios alqiie arnia siinul," sic est in line sententiae
colloratum siinul, ut haec ita iungeuda siut: simu/ poscit et/uos et arma,
non : pvscit eijuos et simul urma. Jfr.) 145 Tieteiidunt Goth. jir. (na-
ves Mcdic. //>.) levat atque Ilamb. pr. ills Dorvili. tridentem Goth.
tcrt. non male ; nisi altertiin doctitis esset. l46 l'-t ma^nas Graev. v.
ad 55 et 138. [syrte.s li. 1. Medii. //>.) 14/ pellabitur al. v. Pierium.
148 AV veluti qtiattior ap. Burin. //; magno populo. iri populo mupno.
ma^no popu/o. varietatcs v. aj). etimd. (sua\ior hic ad soniiin jiositus magno
in populu ; sic iiifra II, 365.: atra in nebu/a. 718.: be//o ex tanto.
144. Sjileiuliili lii (|iialiior
versus v. 144 — 147 (|uaiilaruui
nciliccl reruni acluiiihialiu! Ilu-
huit lorlc aiilo ocuio.s A|)ollon.
IV, 030 K<|<|. uhi Theli.s cuin
Neieidihus iiavein Ar^o intcr cr-
ralicas ruprs .salvain do(lu<il , ct
1600 s<|<|. ('\nii>tliof una cx Nc-
reitlilius: A|K)1I..<I. I, 2, 7- inlcr
Oceaiii liiias aj). Ilesiocl. W. 24').
Ihtrtu/unt /uifi.s .scujnt/o rclcr
od eas v. lOH tjua» Aa/n.i in .su-
xn /ii/tn/ia tori/nt/. Porro ij)sc
Nc|)luiuiH /<•»•<// n. iiave.s : ilaijue
|)oi«l Kcopitlo noiiin |ilcnc iiitcr-
pungi, ita ut Neplunus .vi/Vc.s
lt%tt\sf dicalnr: (juod non hcno
fieict. 140. ./pirit svrlc.s , via
ox arcnosis vadis lacla , ut na-
vcs ex|)cdirc se posscnt: ut sac-
pc j)oclac de adilu lacto; sic
niare apcritnr. rcfcr aulem nd
trcs naves v. 110. 111. ct tem-
jnrat niare, fluclus jiiacat. Non
nulcin sunt syrlos iilac, maior
cl niinor, ad iillus AlVicae, ex
_<;o()^ia|)liicis nolae. v. Exc. IV.
ad ii. iii). 147. 'Jaiis \cplunu3
(juadrii^is voclus ctiain in i;cm-
inis occiuril: Mi//. I, 1. n. 121.
Dacty/. Lipp. Aiias laudatas
V. a .S(/.r/o V. C. ad f iri^i/. Iiv-
sti,. T. V, j). 37. Kstcnimct
iiii siiiiilis :;oinina oxjircssa. ('onf.
Aeii. V, H17 s(j<j. Puicrc autcm
sin^idn celcritalcin cxj)rimunt,
AKNF.rnos rji; r. 144 — t5o
95
SjmIIiIo, s.icvll<|ii(> .iniinis i^nohilr vol^
lanMjuc laces vl saxa
vol.tnt ;
stral:
rui
:«JS;
:»rnia niini-
150
111, 211.: lunio in magno. jrr.) /nagna Morcti sec. ct Montalb. et sic
Ge. Fabricins legi vidcrat, iit esset , magna seditio. temere. cf. Burm.
cum jorlf Uaiiil). pr. iii cxcerpt. Ciirt. iiilerjintaiiieiilimi lioc esse xox)
sae^te , atiiiic hoc eo sensu esse accipienilnin , iit sit /'cwff, raxci, existi-
niabal Al.resi h. Diliic. Thncyd. P. I, j.. 174. Opinionis aiicloritalem aliam
tlesideio; tnm h. 1. lan^nieret oratio, sequitur euim stalim 1.51 si forte.
Enimvero jioetis saepe est in comparatione solenne ; ut sit idcni , quod
interduni, nonniintjuam , sine delinita aliqua notionc numeri: ut in Gr.
oldzt TCoXkd. Sic V. c. Aeii. X, 723 Tinjnistus stahiila ulta lcu ceu saepe
peragrans etc. V, 273 Quulis saepe viae deprcnsus in aggere serpens
etc. Ketrahenda autem est dictio saepe ad maius meinbriiin: uc veluti
saepe, cuin coorta est s. (Sustnli comma post .^c positum; sic ipse Hey-
nius ./c i-e/uti II, G26. IV, 402. 441. et saepius. INempe ^Jc in conipara-
tionibus hanc \im habct , ut ad praegressa spectct, qiiae comparatioue
aliqua illuslrauda snnt , non ad subiecta; quare non erat , cur Heynius
Acii. II, 626 — 631. dcsidcraret apodc.sin; qnam mirum cst ciir ideni non
.Irsiderarit Cir. vs. 489. sqq., ubi uollcm Silligium menm ab Ileyniana le-
. liniic discessisse. Nec recte VI, 707.: „Ac vclut iu pratis nlii apes aesta-
ti- sereiia Floribns insidunt variis , ct candida circnm I.ilia fiinduntur;
^iK-pit omuis murmure campus;" verba strepit oinnis munnure cariipus
1 1.. apodos! accipies; cfr. etiam IV, 402. sqq. Etcnim sic solcnt poste-
li^re.s coniparatiounin partes siue copnla adiici ; cfr. Ge. III 196 sim
Vr,,. II, 304. s.jq. VII, 462. sqq. 699. s.pi. IX, 59. sqq. X, 356. s.I.]." XII,'
A65. s.pj. 587. sqq. 715. sqq. cet. /fr.) cuhorta scribuut tres Hurm. Goth.
tert. coacta Oiidart. l^iQ feruetijue ^chaX. Iloratii Cruqu. lib. I, Od. 1.
[vo/gus, sic, Palat. /A>.) 150 iani saxa ed. Cuning. cx MS. Rcrsman.
votunt iam S.;rvii aetate legebatur, quem vidc. lam fasces Bigot. a m.
pr. sudes et su.xa Freins-
et tectu llamb. scc. et te/u Zuli. h
iiem. adFIor. III, 21 emendarat ; Ileiiis., ut ref.llat, docct qnidem, faces et
saj:u cliam alibi iungi: scd de hoc uciiio duliitet, do.ciulum erat, unde
in se.lili(.iic, iiuac interdiii iit , /./.-<?.$ ad niaiuim siut. Sciiic.-t cogitandnm
est dc doino eius , in qu.'in popiilus exarsit , dirueuda et iuceiideuda.
cliam ro /u/>i per luulcis. VIf[,
91 J.a/n/ur iinc/a ladls ahics.
148 — 156 Nei)luiii j)ro.si)e-
clu rnnie placalur, ul |)o|)iiIi
seditio adsjicctu viii aucloiilalc
coiispicui — .1c i'vlu/i siUii/ litm,
cum. (At vidc V. L. //'/•.) Iu
prosa: /// saepe in nia^iiu pu-
pulu cuin cour/a es/ seJi/io si-
fenl. {indi^nn, ^ f_ q IVc.iucnli;
vld. llusdik. ad Tihull. 1, 1, 2.
l'-i^. 5. Nc(|uc otiosuuj cst nui-
gno, ideo adiccluni, ul uiiius
huiua viri aucloiitas ac virtus
maj^is cxsplendescat. fVr.) Coni-
paratio scclitiojiis cuuj Jjjaii sa-
tis fVc.juejis cst, ct ab Ilouicro
lliad |3, 144- 146 ducla; al
h. I. invcisc niaris luniultus cum
scdilionc flt com])ajatio ; cuius
jjovam ac j)iacclarc oriiatam
Iraclationcin laciic ijitclligas, in-
j)riinis in voc. niagiio — coor/a
( v/ saeri/t/i/e aniniis (ira) ignol>i/e
tn/^rits {al ri/e , cj)illi. ornans)
scu , (juac iiuda oralio esset :
(tn/e/ iia i-tii^tis. Jitii/. (aniniis
pro ira dictum, t'l saerire ani-
96
P. VIRGILII MARONIS
Tum, pielate gravcm ac mcrilis si forlc virum
quem
Conspexcre, silcnt, adrectisque auril)us adstant;
IUe rcgit dictis animos, et pectora mulcet:
Sic cunctus pelagi cecidit fragor, aequora post-
quam
Prospiciens genitor, coeloque invectus aperto, 155
Flectit cquos, curruquc volans dat lora secundo.
153. ISTE
151 g?ai^em populi Hamh. alter. 152 arreptisijue quatiior Burmann.
erectis Zulich. et Leid. pro var. lect. ahstant Moutalb. v. Hcins. astant
al. ( — 153. Iste, tjuod edehatnr, vitium est recentiorum editionum; vid.
Q. V. XVIIII, 3. //>.) 154 Sic omnis Moret. sec. pelagi cunctus
Bigot. cecidit furor Puget. aequore coni. Ileumannus. sed v. Burmann.
155 Aspicieiis Sprot. que abest a pr. Moret. Miror neminem maluisse:
pontoque invectus aperto. (at bene coelo; cfr. vs. 142. sq. Wr.) 156 Jle-
ctat Leid. a pr. m. Jlexit tert. Mentel. a m. sec. Jluctuque volans Ro-
manus et alii aliquot ap. Pier. minus poetice. {Currus secundus qui sit,
perspicere se negat lahiiius; sponte se ollerre emendationem cursu; at
quum Romanus Jluctu suppeditet , id reponendum videri. Cui adstipnla-
tnr Censor Virgilii a lahnio editi in Supplement. Epliemeridum lit. lenens.
s. Ergaenzungsblaetter ai. 1828. No. 96. p. 366. Poterat ea lectio firmari
e Lucano V, 459.: „classis vento {'luctuque secundo Lapsa. " Sed
facile apparet lectionem Rom. cod.Jluctu ortam esse e praegresso Jlectit;
et ita saepe forma vicini vocabuli valuit ad corrumpendam lectionem; sic
mo pro Kaevire ira explicandum
esse , iionduin milii persuasi.
saevire anitnis inecum vide an
accipias, ut stujure aniino, pen-
dere anitno, aliasquc similcs com-
positiones. Tac. Ami. XVI, 29.:
poce , iullii , ociiHs ardescere.
J4'ch. — 150- Jamque faces
folant, vid. Not. ad X, 131.
TVr.) 151. Grarem, venera-
bilom , pieiale ac meritis , reli-
gione erga deos et sanctitate,
bencficiis(|uc in ])alriain ac ci-
ves collatis. UtruiiKjuc lioinim-
bus auctorilatcm conciliat. [ad-
Htan- , i. c. certo (juodam loco,
vcl in suo qradu sfare; vid.
VVuiidcrl. ()I)s. iii Til). I, 10, 8.
Hr.)
155. 156. Coelo apcrlQ , se-
rcno , (jiiod adlmc nubibus eral
obductum , iiwectus per mare.
Equos Neptuni v. Homer. Iliad.
V, 23. 24. Seriores poetae tri-
buunt Neptuno liippocampos.
v. Stat. Tlieb. 11, 45 — 47. ut
Proteo Georg. IV, 389. cnmi
secundo , celeri ; proprie cursus
est secundus ; ductum a navi,
quae secundo amne devchitur.
(sed cave iungas curru ro/ans ;
potius dat lora cuitu , i. e. cur-
rui ; infr. VI, 1.: „classique im-
mittit ]ia])ciias. " //>.) Cete-
ruin liunc locum ornatissimum
aiitc oculos Iiabucrc Silius VII,
254 — 259 ct Statius Tlicb. V,
704 — 709. genitor, pater: Sic
AENEIUOS Llli. I, 151 — 159
97
Defessi Aeneadac, quae proxinia, litora cursu
Contendunt [)etere, et Lil)yae vertuntur ad oras.
Est in sccessu longo locus: insula porlum
in cod. Medic. qiiocl supra vs. 103. a m. pr. legitiir adfersa, debetur ver-
bo subiecto ferU; vs. 108. laxa latentia pro saxa lat.\ vs, 115. Im pup-
pim pro In p. ; vs. 132. vos generos pro v. generis ; vs. 4l4. mclirive
molam pro m. moram; vid. etiam X, 551.; sed longum est enumerare liaec
vitia, quae iuliuita sunt. Neque, cursus secundus &\\jAVimxm. {ts,\. , currus
secundus barbarum habeudum; sic i>ela secunda apud Ovid. A. A. II, 64.
et Fast. III, 790. Vento autem utimur secundo, navigamus celeriter; unde
ccleritatis notio adhaerere potuit iuiic adiectivo; vid. Not. Heyn. //>.)
157 Aenidae Leid. uuus. Aeneidae Goth. alt, Sed Aeneadas iam ex Lu-
cretio novimus: Aeneadum gemtrix , /lominum divumque voluptas , Al-
ma Venus; praeter nostrum, apud Ovidium etalios; etiam in serioribus:
V. disputata ad Avien. descr. orb. 117. Nam cum proprie sit Aeneae pro-
genies , uude Troiani omniuo , tandem Romani sunt Aeneadae. Itaque
ItegiUa iu Marcelli carmiue (v. Brunckii Anal. T. II. p. 302) fuisse dicitur
f I AivtaSucov , 'AyxiGtto v.Ivt6v alfia xaJ. 'iSairjg 'AcpQodizrjg, h. e. simpli-
citcr, matrona Itomana, Herodi Atheniensi nupta ; PijfiaTO 6' sig Ma^a-
%(ava. Oiipian. C^^neg. v. 2. cpiyyog tvvaklcov TiolvTJQarov Aivsadtxcov.
Pruniintiatum autcm Alviiccdai et Alviccdac. Ut iu Piudaro Olymp. VI,
H9"Otqvvov vvv hraiQOvg, Aivia. Et de nostro Aenca in VihGso Acvm
et Aivtav duabus syllabis 90 et 585. (adde Etymolog. Magn. p. 35. 1. 35.
//>.) Est quoque in Argonaut. Orphic. 138. BovTTjg Aivticcdrjg, quod cor-
ruptum esse patct. Fuit ille Atheniensis et potuit dici a tribu AiyiLdris^
(juae littora proxima idter Hamburg.
proprie orrnies seniores dii, mox
et cjuicuiujue alii, ut Mars, Bac-
clius, Apollo, li. 6. venerabiles,
vercndi, sancli. At Biuiuannus
vult ita clici deos rerum , qui-
hus praesunt ; in quo iiiliil pa-
ternae notionis videas.
157. Nunc Troiani ad Libyae
littus, baud longe a Cartliagi-
ne, deferunttir. Defessi, fessi,
iactati teinpestate, ut saepe poe-
tae; et niox 168. fessae naves.
159 — 169. De toto loco vi-
de Excursuni. Priniae eius li-
neae pelilae sunt partini ex Od.
f, 404 et 411 scjcj. ubi Ulysses
enatat naufragio in Pbaeaciani,
])artini Odyss. r, 95 sqq. ubi in
Ithacam escendit. iii secessu Ivn-
go sc. littoris. Sinum secreluni
interprctatui' Servius. Saltem
tractum littoris remotum el in-
VlRGIL. TOM. IL
frcquentem designat poeta , cu-
ius aditum et conspectimi inter-
cipit naviganlibus insula ex ad-
verso obiecta et continenti prae-
texta. Haec insula efficit por-
iuju ohieclu laterum suoruui j
tam late illa praetenditurj (quinn
efficere portum insula paruni
accommodate dici mibi videre-
tur, per insulam b. 1. penin-
sulam significaji putabam; sic
vrJGog i. q. ^^iJ^ovijGog, vid. L.
Ilosten. apud Wcsscling. ad Au-
ton. ftin. p. 522. et Musgrav.
ad Eurip. Plioeniss. vs. 215-5
at eccc, Virgiliuni apcrte imita-
tur Sobn. Polyli. c. 9.: „Euboea
insula laterum obiectu ef-
ficit Aulidis portum." adde
Caes. Bell. Civ. III, 112. IFr.)
pvrtum appellat tutam navium
stationem, quoniam insula ob-
98
P. yiRGILIl MARONIS
Efficit obieclu latcrnin, quil)iis omiiis ab alto 160
Frangitur inque sinns scindit sese unda reductos.
Hinc atque hinc vastae rupes geminique minantur
In coelum scopuli, quorum sul) vertice late
Aequora tuta silent; tum silvis scena coruscis
160 ohiectum Menag. alter. amnis Hamb. pr. a m. sec. 161 scin-
dttur, inque s. Hamb. sec. sese scidit unda Sprot. cf. Ge. IV, 420 ubi
idem ver.-us. 162 ruTpes vastae Pnget. Male post rupes interpungeba-
tur, ut suppleretur sunt. Immo vero minantur rupcs et scopuli, 163 la-
to Rotleud. alt. 164 scaena Medic. aliique praestantiores. vel sic ta-
men male. stat siluis uinhra c. Hamb. pr. uon malc; nisi sequeretur
ujnbra.
iecLa ventorum et lluctuuni vini
excipit: lalerihuH enim, ad in-
sulae latera , ovinis unda , flu-
ctus, ah aliojrangiLur: lioc or-
navit: iii sinun scindit sese u. r.
sinuoso flexu fluctus receclunt:
cf. ad Ge. IV, 420. solent enim
fluctus allisilongo tractu retror-
sum acti dissolvi.
159. Insula non est ap. Ho-
mer. in loco , queni hic expres-
sit Odyss. v, 97, sed est alius
locus, quem et liic ante oculos
liabuit, in descriptione terrae
Cyclopum Odyss. t, 116 NijGog
eztiixa )icc%iia 7tciQ£K Aififvoj Tf-
ravvGrai laii^g KvKkwTtav ^ ov-
T£ 6y£8ov, ovr' aTiorijkov. '"Thj-
£00*. Ex eodcm loco cervi inf.
184 poetae inmentcjn venere.
160. 162. In portu Pliorcy-
nis 1. 1. Odyss. v, 97 sqq. Jvo
8e nQo(ikrjr£g iv avxM ^AKxaX
uTtOQQtoyzg , Xifjiivog TtormeTtrt}-
viai (iimtuo ad se vergendo, in
corniia coeundo, y,ard rov Xi-
fiivog. Etymoloi;. ^lg Xi^iva vf-
vsvKviai). Ai r' avifxcov OKfTio-
foOi ()vgar](ov (xiya Kv^ia "EKro-
'&£v {ah aLo).
162. 6q(|. Nunc ad seces.mm.,
8. interius littus, conlineutis ni-
mirum, procedit. Est hoc ru-
pibus consitum , prominonlibus
ad dextram et sinistram duobus
scopuHs; umnia silvis obsita.
Ingressis recessum Imnc ex ad-
verso 166. occun-it antrumsub-
ter liLtore scopuloso. 164. Su-
])erior litloris ruposi ora silvis
obsita est. Pro intcipretatione
sunt vss. SIO. 311. C/assem in
coiicexo nemorum suh rupe ca-
rala , ylrhorihus clausam cir-
cum alque horrenlihus umhris
Occulil. Littora huius gene-
ris saepe memorantur ; v, c.
Apollon. II, 734. 5. 6. {ge-
mini minanlur irt coelum sco-
puli, Hom. Od. |tt, 73.: „0i 81
8va) GKortskoi' 6 fiev ovQavbv
EVQVV IKaVSI, O^Sil] KOQVCp]].'^
IVr.) — Scenam nove dixit
poeta de prospeclu longo inter
silvas , li. e. arbores. Hanc sce-
nam, h. e. prot;pectum, silva-
7um coruscarum, trenmla inter
intervaila luce micantium, dum
vento moventur (inf. XII, 701.
2, aut ipse coruscis Cum fre-
mil ilicihus quantus — Apenni-
nus), et hoc uemus Virgilius ex
una olea ap. Homer. 102 pro-
pagavit, tamquam ex surculo.
AENEIDOS LIB. I, 160 — 170
99
Desuper horrentitjue atrum nemus inmiuet um-
bra. 165
Fronte sub adversa scopulis pendentibus antrum;
Intus aquae dulces, \ivoque sedilia saxo;
Nympharum domus. Hic fessas non vincula navis
Ulia tenent; unco non adhgat ancora morsu.
Huc septem Aeneas conlectis navibus omni 170
165 eminet Puget. minus beue. 166 Fronde Graev. aversa Gotli. pr.
168 Bhic f. Menag. pr. navis Heins. e Prisciauo et scriptis. (Medic. na-
ves, prius nares. JFr^ 169 aequora alter Hotteud. ullo non emeu-
dabat Scalitrer.
lioiTeiid umhra conf. sup. ad
Prooem. 4. (et Q. V. VUII, 3,
VII, a. Sed scena quoniodo de
longo prospectu accipi possit,
non exputo ; rectius Isidorus
in Glossis, liunc ipsuni fortasse
locum respiciens, sceiiam inter-
pretatur arhorum c 'ensilaiem ;
vid. Gronov. Diatr. ad Stat. S.
pag. 258. J'Vr.') Fosl si/tas me-
moratur nemus : tanquam post
latius, id quod partem vel ge-
nus conslituit: fere ut in Horat.
I, 21, 5. nemorum coma quae-
cunque prominei nigris silvis.
166 — 168. Hoc antrum iti-
dem ex Homero v. 103 — 112.
Sed apud hunc tam augusta loci
facies , tani veneranda antiqui-
tatis sanctitas, ut Virgilius ab
antro ornando plane abstine-
ret. Atqui et lioc iudicium ma-
gni poetae est. Fi-onle suh ad-
versa: de inteiiore continentis
littore (non de insula) lioc est
accipiendum : quod est advex-
sura inlrantibus sinum. Nym-
pharum domus etiam Odyss. jm,
318 de antro in insula Solis:
hvQ^a 8' eoav ]Mv(xcp£<x>v Kcdol
XOQol tj6£ ■&6coxoi (h. planiiies,
qiiam ad clioreas aptam diceres,
et sedilia).
168.169. Hic. non, in an-
iro ; sed, in loco inter littus et
insulam , qui pro portu, seu
tuta navium statione erat, in
sinu f)one insulam, in secessu,
159 memorato. "EvxoGd^iv 6 6
ciViv 8iC^iolo ^ivovai Nrjeg iva-
G£A/:iot, orciv oQfiov i.utqov iV.tov-
TCii. ibid. V. 100. 101. Vides
ubique Virgilium, si sententia
certare non poterat , veiborum
ornatu cum Homero contendis-
se. At indicabimus et huius or-
natus lineas: Od. i, 136 '£v Sk
Xi^TjV evoQiiog, Xv ov xqbco nei-
CjiciTog ioTLv, ovt' evvag ^aXieiv,
ovT£nQViivr'}ai^ avcixljai elc. \d-
des vincula et ancoram, sed or-
nate: unco non alligat a. mor-
su; transiato epitbeto ancorae
ad morsum. Inf. XII, 274 mo7-
det Jihula. (Ancoras a Virgibo
descriptas non esse evvag apud
Homerum obvias, constat, ne-
que Heynius ignoravit. Is ad II.
a, 436. diserte dicit: evvcii sunt
saxa, quae pro ancoris erant.
TFch.) Simile Nympliaeum ad
Heracleae Ponticae agros trans-
tulerant veteres poetae, quod
7*
100
P. VIRGILII MARONIS
Ex numero subit; ac, inagno telluris amore
Egressi, optata potiuntur Troes arcna,
Et sale tabentis artus in litore ponunt.
Ac primum silici scintillam excudit Achates,
Suscepilque ignemfoliis, atque arida circum 175
Nutrimenta dedit, rapuitque in fomite flammam.
171 suhiit Parrh. et ra. at m. iionnulli. 172 Troes potiuntur tres
apud Burm. cum uno Goth. at tert. spatiantur T. 173 Et fanie ta-
hentes Schol. Horat. Epod. V, 40. 174 At prinium aliquot Burm. et
ed. lunt. Hinc unus Heius. silici praeclare Heins. e melioribus libris et e
GrammaLicis. vulgares libri silicis. Etiam in codd, parte et ed. Yen. male
excussit. (hoc tuetur Wakef. ad Lucret. VI, 159. et 688. Tfr.) 175 suc-
cepit oWm Servius in libris habebat, quem v. 144 et sicalterMentcl.it.
Goth. pr. et ed. Mediol. cf. Scalig. IV poet. 16. 176 e.x fomite Oudart.
Leid. et Hamb. pr. pro var. lect. nec hoc male; sed in f. doctiu.s a fomite
pr. Moret. flamnias alirpiot Buim. et Goth. tert. (et ita scribit Wakef.
ad Lucret. VI, 688. TVr:)
repetiit ex iis Quintiis Cal. VI,
470 sqq. versibus non malis.
1 70 — 173 . Septem navibus :
Una, qua Aeneas veliebatur, tres
e scopulis a Trilone, tresquc
aliae e sjTtibus, seu vadis are-
nosis , a Neptuno expeditae.
Ceteras praeter unani servatas
inox videbimus; fuit enini (vid.
v. 381) tota classis XX navium.
cf. Exc. [. ad lib. II l. 172. Prae-
clarus versus! Od. e, 463 o d^
ix TCoraixoLO Xiaa&elg Zioivcp
VTiey.Xlv&t] , Kvoe de jieidcoQov
aQOVQav. are/ia, liltiis: et tel-
luris arnor, no&og, desiderium,
soli attingendi cupiditas. /a~
henle.H arliis sale ; unda marina
respersos, madidos, .simplici-
ter. Poetae enim tahem pro-
pric dc Immorc corriipto, mox
Aq, quocuncjuc, inpiimis sordi
I fi 'i ^^ \' ' 11 »■».. />ti /ia/ii/nam, Qut\myanti
rrrnur/ tp n^MmV r. D.Iv... .. AA^ "^V'^' ^i- ^**erv. Vu-odll
Gxona re Qivag xe. Odyss. c, 455
174. Rcprclicndit Iiic et in
sqq. in])rimis 210 sfjq. poetam
orationis gravitate res bumiles
narrat, qua grandcs et sublimes.
Voluit sane Virgilius lioc ijiso
verborum ornatu nobilitatem te-
nuibus re!)us addere. Aliter Ho-
merus, qui orationem rebus ac-
commodat; et praeceptum sane
prinmin in tali re est , leves res
leviler esse attiiigendas, ut obi-
ter tantum lectoiis animum
praestringant. Sed liabet poeta
unusquisque saeculi siii Genium,
CLii in nonnullis est litandum; et
verborum ornamenta alia splen-
doris et sublimitatis sunt, alia
elegantiae et suavitalis, quae,
ut in Iioc et similibus locis fa-
ctuni, recte rebus etiam humi-
libus accominodari possunt. 176.
llapnilque i/i fo//uie jla/n/nai/i,
raptim excepit lignis aridis pro
omile subiectis. aIiasyo//«^A- ra-
m con-
mm Iiic
rheocr. Idyll. XXII, 33 et Hymn.
Merc. v. 110 imitatum esse,
locis inspeclis vix probabile lia-
Homius {jaemt/Hs of C/'iLicis//i. bcas. (Equidcm vix dubito, quin
T. 111, p. 232. 229), quod cadem eam pocta liis vcrbis tangat ignis
AENEIDOS LIB. I, 171 — 181
101
Tum Cererem com^uptam uiidis Cer^aliaque arma
Expediunt fessi rerum; frugesque receptas
Et torrere paraut flaminis et frangere saxo.
Aeneas scopulum interea conscendit , et
omnem 180
Prospectum late pelago petit; Anthea si quem
177 curreptam Exc. Biirmuini. 179 Extorrere Zulich. et Hanib. pr.
181 pelago late tres Biirm. Anthea libri potiores ; 'Av&svs ex civ&og.
Ductum iude nomeu femininum 'Av&iia, quod, uti ex Xeuopli. Eplies. no-
vinius , etiam 'Avd-ia fuit f. ex "Av&iog. alii Jntea. si qua a multis olim
lectum fuit, quod et Charisius testatur. cf. Pier. et Fabric. retinuit Cuning.
in sua edit. Sed voc. aliquis cum nomine proprio elegauter iungi satis
docuere viri docti. [si qua Palat. /F>.)
exciLandi rationem, qua liodie
jiastoies utuntur, qui exceptam
ruiigo scinlillam in aridum sti-
pulae manipulum condunt eum-
que fomitem celeriter ^nbrant,
donec per auram suscitata flam-
uia stipulas corripiat. Rapuit
igitur flainmam iii juiniie , i. e.
celeri motu eflecit , ut fomes,
li. e. manipulus ille, ardere in-
ciperet. Sic non est, quare prae-
positionem in abundare statua-
nms, ut visum est Wunderli-
cliio h. 1. et lacobo ad Lucil.
Aen. vs. 20. tta e foliis, ex-
cepta scintilla gliscojitibus, ad-
moto sulfure flamma excitatur
apud V^aler. 11., qui aperte Vir-
gilium imitatus e.sl, li, 448. sqq.:
„tracto pars frangit adorea saxo
Farra; citiun strictis alius de
caulibus ignem Ostendit foliis et
suifme jiascit amico." IV r.)
\11 — 179. Hic vides prisco-
rum liominum rationem et ar-
iem panis conficiendi, non in-
gratam illam cL iniucundam co-
gniLu hominibus, qui, a quibus
initiis viLa humana ad hunc cul-
tum progressa sit, (juaeri sciant
a philosophis, qui humanae vi-
tae annales aut condere aut co-
gnoscere cupiunt. Jhiges, h. e.
grana , recepias , e mari serva-
tas, /orre/il , ut exuant glumam
et facilius comminui possint, tum
Jraugimt saxo , ut multi populi
etiamnum grana saxis contun-
dunt. (cf. Goguet Origine des
Loix etc, P. I. Liv. JI ail. 2
Opuscula nostra Tom. I, p. 330
sqq. de Originilms paiiijlcii , et
supra Georg- I, 267). Ccrealia
arina, h. utensilia instrumenta,
ad pinsendum, et ad coquen-
dum panem. puta esse haec ipsa
saxa , porro inactram , seu al-
veum , quo farina subigeretur.
De fermento enim nondnm co-
gitabant; sed faiinam illam sub-
actam, seu pultem, continuo iu
quadrarum forma sub cinere co-
quebant. llecLe Sevius honesta-
tem sermonis hic commendat.
Aliter i.vrta ()'atToVOdyss. y], 232.
jessi reruiii, ex calamitatibus et
casibus, quos subierant, (ita
res poeLis) exliausli viribus, quae
propterea cibo erant reilciendae.
1 80 — 1 84. Oinneni prospe-
cluni late petit pelago , in pi-o-
sa: prospectiun capit, prospe-
102
P. VIRGILII MARONIS
laclatum veii^o videat, Phryglasque biremis,
Aut Capyn, aut celsis iii pu[)})ibus arnia Caici.
Navem in conspectu nuUam; tris litore cervos
Prospicit errantis; hos tota armenta sequuntur 185
A tergo, et longum per vallis pascitur agmen.
Constitit hic, arcumque manu celerisque sagittas
183 Capin, et Capim alil , ut Goth. Caici , a nomine flnvii Mysiae.
al. Cajci. [Caigi Mcdic. //>.) 184 Naviin aliqiiot ap. Heius. et Goth.
sec. cf. acl v. 120. 185 Jspicit, Puget. Hemistichium idem Aen. XII,
719. quos tota ct tut armenta vett. uonnulU apud Pierium. 186 et
abest Bigot. et valles, per longurn Menag. pr.
ctatj quauUini licet, per omne
pclagus. cl". Otlyss. jc, 146 sq. et
95 sq. ai videat, pro : uL videat^
sollenni nioie, Homeri exem-
plo : zl. idv. erjrw?. prc iV«,
WgTS. V. c, jtTTOT' avryjg GXoL-
avo Iliacl. j5, 97. (Noli si coin-
mutare cum ///. Nam an visu-
rus esset Anthea , incerlus erat.
Verba autem, c|uae notaut <.v-
plorare j teniare , sec|uitur par-
ticula .s/, cf. Liv. XXV, 36.
XXrV, 1. Virg. Ecl. VI, 56. 57.
Ge. III, 331. 332. Ovid. Heroid.
XIX, 27. IFch. — vicl. etiam
Parci F-ex. Plaut. et Heusing. ad
Vechner. Iicllcriolex. ]). 424. et
ita saepius apud Virgil. — si
qiuni yjiithecc , ut apud Pro-
pcrt. IV, 11, 19.: „Aut si
quis posita iudex scdet Aea-
cus urna. IVr.) Ja hirenii-
hus non cst liaercnduni • poct-a
siiiipl. pro naviljus posuit. In
V. 183 aul Caiviuii, dchcbal di-
ccre \cl Caici navcin ; nuru" po-
nit arnia Caici in /uippihu.f cel-
.vi.v. arnia iii puppiljus religata
curn Scivio inlclligcrc vix pos-
sis, quipjic' liaud lacilc c loiigin-
c|Uo (â– (msi)icua; nc(v romiiiudum
cxcuiplum cx Acii. X, 80. In-
siguia navis h. e. parasemuin
male interprelantur alii; erant
ea in prora , non in puppi. Sal-
tem aut de aplu.strihus simpUci-
ter aut de tutela navis erat ac-
ci])iendum; illud quidein melius.
Verum poetico ornatu onmino
dicta puto arnia iii puppihus,
pro armis puppis s. navis Caici;
ita ut aruia uaris , seu arma-
menta, dicta sint pi'o ip.sa uaui,
quam prospicere \olebat Aeneas.
Hoc verius. (At de ipsis Caici
armis haec accijnenda csse, ap-
paret ex VIII, 91. sqcp: „Labi-
tur uncta vadisabics: mirantui-
et undae, miralur nemus insue-
tum fulgentia longc Scu-
ta vir um. " fFr.)
184. Ceru'os ex Homeri ca-
preis fecit, v. sup. ad 159. Nul-
los tamen cervos in Africa in-
veriiri Herodotus , Aristotele.s,
ot Plinius post illos VIII, 33 s.
51 affirmaverunt. Firmat la-
mcn sc ipsum Virgilius Acn. IV,
154 et Lucan. IX, 921. Oppia-
nuin et Philostratum mcmorant
]<ractcrca Ccrda ct alii. Vcrum
prinio talis quacstio ad bisto-
riam naluralcm spcctans alicna
cst a pocla ; cst cjuoque «Aoyov
AENEIDOS LIB. I, 182—193
103
Conripuit; fidiis qiiae tola gerebat Achales;
Diicloresqiie ipsos prinnmi, capita alta fereiitis
Coriiilms arboreis , sleriiit , tuni volgus , et
onmem 190
Miscet ageiis telis nemora inter frondea turbam.
Nec prius absistit, quam septem ingentia viclor
Corpora fundat humi, et numerum cum navibus
aequet.
190. STERNIT;
188 quae et tela Menag. pr. (— 189. ferentes Medic. fFr.)
193 fundit et aetjuat Hamb. pr. ciim Goth. tert. quocl tuerl licet usu poe-
tarum, substitiieudi modum indicativuui , quotics vulgaris nsus subiuncti-
vum amat. (rectius de ea re iudicat lahn. ad V, 347. /rr.) alii fundit et
aeuuet, &w\. fundat et aequat. Hoc placet Rurmanno. Sic iungenda ab-
sistit cl aequut. Fundet Goth. alt. humo Medic. cum aliis praestantio-
ribus l^iu quibus Fragm. Vat. JFr.) it. Goth. tert. (causa huius aberratio-
nis elisio , uudtorum vitiorum , etiam in optimis libris , parens ; quare iu
eiusmodi di\ ersitate lectionis plus saepe rationi tribuendum , quam codi-
cuin auctoritati; illustre huius rei exemplum exstat iufra IH, 670. adde Ge.
IV, 215. Aeu. \, 202. 522. VII, 570. VIII, 512. X, 179. /A>.) at Roma-
nus huiui. {hurni agnoscit etiam Servius et cod. Palat., praeterea Paris. 4.
7. 12. 13. ; et certo huec , humi et hiimo , discrimine a Virgilio , ac nescio
an a quovis diligentiore scriptore, usurpantur, ut humi sit in terra, i. e. iii
terrae wiperficie , Ecl. III, 92.: „humi nascentia fraga ; " \ft\ ud terraw,
Aen. V, 78.: „duo carcliesia fundit humi;" VI, 423. : „fusus humi
Cerberus ; " XI, 665. : „h u m i morientia corpora f u n d i s ; " IX, 754. et X,
697. : „ s t e r n i t h u
V, 481.
, p r o c u m
bit humi b(
XI,
640.: „Volvitur ille cxcussus hunii;" eodem refero II, 380.: „hurai
nitens;" humo autem a terra vel e terra, Ge. II, 460.: „Fund!t humo
facilera victum iustissima tclhis;" III, 9.: „qua me quoque possim Tol-
£|(o [ivQ-sv {lurog ( ut appellat
Aristoteles dc poetica s.44) tuin
forle eos cuni adversariis ita iii
gratiani revoces, ut aut ceivos
post Aristotelcm iii AlVicam illa-
tos aut cervi noiiien latius ab iis
usurpatiiin dicas. Sunl certc,
quod liisloriae naturalis aucto-
res docent, varia cervoium et
capreolorum genera per Africam
sparsa. Veruin cervos etiam
proprie dictos niinc pcr oras
Africae vcrsus se[)!c^nlrionem si-
tas errare, affirinat, ixt Z.eonem
^fricaiiuiiiy de La Crolx^ et alios
taceam, Shaip Traveh p. 243.
cf. inf. ad V, 37.
189 — 193. Coniihus arho-
reis. Ecl. Vll, 30 rainosa cor-
nua. Capila alla cornihus, vul-
gari ratione , vajiila allis corni-
hns, vel alia c. Iiaheniia. Etiam
ferenies pro exili voce , hahen-
les. Miscel agens iurhain, or-
nate, pro agit, agitat, pertur-
bat, yXovtl., ut promiscua fuga
se ipsi invicem ti'udant, cum
antea lungo a^inine inccderent;
192 sepieiih ingeiUia corpora
grandius, quaui cert-os. iiclor,
104
P. VIRGILII MARONIS
Hinc portum petit, et socios partitur in omnis.
Vina bonus quae deinde cadis onerarat Acestes 195
Litore Trinacrio dederatque al)euntibus heros,
Dividit, et dictis maerentia pectora mulcet:
O socii, (neque enim ignari sumus ante ma-
lorum)
O passi graviora, dabit deus his quoque finem.
199. GRAVIORA;
lcre humo;" Aen. III, 3.: „omnis humo fumat Neptunia Troia." Quod
autem Aen. X, 558. editur: „non te optima mater Condet humi," Me-
dicei auctoritate, in quo o superscripta, in humo mutandura censui ; sic
mandare hamo , tegere humo de sepuitura IX, 214. X, 904.; neque humi
valet intra terram, ut ne ^a^al quidem, uude hunii iactum ; nec , si apud
Sallustium //Mw/ ita legitur, etiam Virgilium ita scripsisse eflicitur. //>.)
pro numerum Moret, pr. meritum. 195 deinde bonus quae vina Hu-
gen. ei sic iam codd. apnd Picrinm. (Sic alias a poeta uon suo loco infer-
tar deinde: V, 14.: ,,Sic deinde locutus Colligere arma iubct." Adde
V, 400. VII, 135. Similiter Ge. IV, 284.: „quoque modo caesis iam
saepe iuvencis Insincerus apes tulerit cruor. " De aliis tamen locis nou
eodera modo statuendum, ut de III, 609. ff^r.) 196 Tenario Zulich.
sed c superscr. ahenntibus illis. Bigot. abeuTttibus hospes Medic. Pierii.
non malo lapsu. 198 enim abest a Moret. sec. sumus ignari Voss.
neque enim immemores sumus Medic. Pierii. 199 Et passi Rot-
teud. pr.
ornatus poeticus. jMox 194 por-
iiim non pi-oprie dixit , sed pro
statione navium ; v. sup. ad 159.
195 — 197. Deiuile riiia, (>uae
etc. (vid. V. L. TVr.) \\\ Drc-
pani jiortum , qui Siciliae esl ,
classis Troiana delata iucrat Aen.
III, 707, non longe aberat yie-
gesia vel Segcsia, quani Graeci
et Egeslani. scribunt, condita
nb yiegesto Troe, quem Virgilius
Accstam appcliat: cf. V, 31. 61
et Exc. I ad e. 1. Benignc iue-
rant ab ipso excepti, ut etiam
inf. I, 558. 570. liinc horias.
Idem ilcrum liospilio Aeueam
excipil Acn. V, 36 sqq. Quod vina
rommcndat, ut Aceslae munus
^tvyjiov. id ut pocta, et Ilomeri
imitalione, facit: Ody.ss. t, 197
sqq. Vina. oiierare (â– ailis quasi
2:)ro onere infcrre, infundcre ca-
dis, pro vulgari cados oiicrare
fiuis. (t^adem struclura iiifra
III, 465. : „ s t i p a t que c a r i n i s
ingens argeuLum." VIII, 180.:
„o n e r a n t que c a n i s t r i s Do-
na laboratae Cereris." PVr.)
198. 199. Inprosa: socii!
satis mcininislis, vos graviora
liis, quae modo experti sumus,
passos esse: spem itaque retine-
te , Labitura csse fmem etiam
liaec mala praeterilis leviora.
anie mala, tk ti^iv v.uY.a. (vid.
exem})]a ajiud lieckcr. Eleg. l\oni.
pag. 204. //>.) Horat. 1 Carm.
7 , 30 O fories peioraque passi
Mcciini saepe vlri. I-ocus au-
tom expressus ex Odyss. fi, 208.
i>t cpiXoi.y ov yaQ n(0 Ti. Ka/.cov
uSa}'i(ioveg £if.iev. Ov ^ev 8rj
AENKIDOS Llli. I, 194—203
105
Vos et Scyllacam rabiem poiiilusque sonanlis 200
Adceslis scopulos; vos et Cyclopia saxa
Experti. Pievocate animos, maestumque timorem
Mittite. Forsan et haec olim meminisse iuvabit.
200 vos ad S. Rottend. pr. (idque tuetur Wakef. ad Lucret. V, 1198.
TFr.) Scjyllaeus recte : est Env7.laio?. utl apud Athenueum VII, p. 311
F. Zyivllciloq TtOQ&fiog. 201 scopuUs Moret. pr. adcestis Heins. puto
resrripsit, ut sibi constaret. accestis ij)se Medic. et Piom. Cyclupea
nudti; sed in hoc et similibus penaltimam produci docuiL Heinsius. Est
enim ex fi, KvnlcoTtHOq , at Cyclopius , ex KvK^.coTtcos. cf. inf. ad 665.
uonnulli etiam Cyclopeia male. {Cjclopea Medic. Lips. utq. Serv. Dresd. ;
veram lectionem, ab Heinsio restitutam , ne unns quidem codex videtur
servasse. Sed sic ipsi Graeci, ubi brevi syllabu opus erat, KvnlcoTtios
dicebant. Eurip. Orest. 954. Pors. : [a-/.%iiTCO 81 ya KvnXco-Jt i a , cui ver-
sui respondet 955. : lco, ico TtavSdKQVz' ^cpafi £qcov. vid. Reutl. ad Ho-
rat. Epod. IX, 16. Ac dici non potest, quani crebro lil)rarii adiectiva
Graecae originis iu -ins desinentia corruperint ; sic Caucciseus Ecl. VI, 42.
et Ge. II, 440. in mullis codd. ; item aliis locis aethereus\ qunm Graece
dicatur xKUv.afftog , ai^tQios, uoa KcLVAaOtos, al%i(^iOs. Quam vetus
uutem sit hic error, ex iis cognoscitur, quae Servius scripsit ad vs. 177.:
„Et sciendum est, iudice euphonia dici Cerealia vel Cerialia, Tjphoea
vel Tjphoia, Caesareanus vel Ccesarianus. In his ergo licentia deriva-
tionis est." Typhoea tamen infra vs. 665. ipse Prisciauus II, 9, 47. legit;
antiquum scilicet fuit vitium. //>.) 202 animum sec. Mcret.
t6i5c â– fiiV^ov eni yMKOv , â– // ots
ivvy.lcoilJ EikiL ivl onri'C y^Mcpv-
(io) y.QnTFQy]cpi, /3n/g;)H'. ylkka Kcd
£vd-iv ifxt] cijr-Trj, (3ovki] Xc voro re,
'EH(pvyoi.i£v ■y.ai nov tcov^e fivjf-
Csa&ai otoo , Macrob. V Sat. 1 1
Maionem in Lis locupletiorcm
Homero existimat. At iiiter Ser-
viajia legitur: Tolu^ hic locus
de Naevlo helliPunicl lib. trans-
latus est. Scilicet is ipse Ho-
merum latine loqui fecerat.
200. Scyllaeam rabiem , seu
quoniam Scylla canibus cincta,
V. sup. ad £cl. VI, 75, quoruni
rahies proprie diciturj seu sim-
pliciter, quatenus furor, saevi-
lia , rabies , mari , tempestati,
procellis , tribuitur. sonanles
scopuli, fluctibus allisis, et qui-
dem penilus , in interioribus
adeo rupis recessibus et anti-is,
sunt ii ipsi , quibus Scylla insi-
debat. Ter scopuU clamorem
inter cava saxa dedere, III, 566.
accessislis ad eos , hactenus,
quod ia)n fretuni Siculum in-
gressi non longe ab iis abei\int,
cum dati ab Hcleiio oraculi me-
mores statim ad laevam con-
vertunt cursum. v. inf. III, 555.
8. 566. 7. Cyclopia sa.va , lit-
tus Cyclopum saxosum in Sici-
lia, cuius illi rupes et antra in-
colebant in Aetuae vicinia, in
orientali littore. v. inf. III, 569.
644. 675. Accesscrant (doctius
dlxit , experti erant) scilicet et
ad lioc liltus et in j)ortu escen-
derant, sed ab Acbocinenide mo-
niti fugiunt. Est quidem in Ser-
vianis docta nota : Quidam ta-
meii liaec saxa inter Catanam et
Tauromenium in moclum meta-
rum situ nalurali dicunt esse,
iiuae Cyclopea appellantur, ciuo-
106
P. VlRGlLll MARONIS
Pcr varios casus, per tol discrimina rerum,
Tcndlmiis iii l.alium: sedos ul)i fata quietas 205
Oslendunt. Illic fas regna resurgere Troiae.
Durate, et vosmet rebus servate secundis.
Talia voce refert; cin^isque ingentilms aeger
Spem voltu simulat, premit altum corde dolorem.
Illi se praedae adcinguiit dapibusque futuris: 210
205 sede6- ihi codd. apud. Pier. quietis sc. nobis, vetus MS. ap. euu-
deni. 207 durare et servare unus Heins. 209 alto corde Ilottend.
pr. alter llamb. Puget. Leid. un. etiam aliquot Pierii nec hoc indocte.
Exulat h. 1, et ante premit ; quod saepe fit. (sed haud temere. ft-^r.) —
Similem vcrsiiru videbimus IV, 477. Consilium vultu tegit ac spem fronte
serenat. 210 ////(â– (joth. sec. Accingunt sese praedae Puget. Uistin-
ctionem ita iustitui vult Burmannus : praedae accingunt , dapiliusque fu-
turis Tergora deripiunt c.
rum mediam el cminentin.simum
Galate dicilur. Sed suiit liaec
a poeta aliena, qui simpliciter
littus Siciliae memorat.
203 — 207. Fur.scm et haec
olim memiuis.se imahii : iiobi-
lcin sentcnliain illustrant Cer-
da et alii. Sed j)ertinet huc Eu-
ri])ideuni , (juod Macrob. VII
Sat. 2 laudat, Xi^ â– riisv xoi, aoj-
&Evra i.iei.iv)~jO0-ca novcov , laline
convcrsum a Cic. de Fin. II, o2;
cl anle Euripideni Homeri locus
Odyss. 0, 397 — 400. Iiii^eniosa
imitalione liaec seciuutus est SLa-
tius I Tlieb. 472 J''ar.san et lia.s
venturus amor praemiscrit ira::,
LJt nieminisse iufet. nec tamcn
oMinia malorum geneia cx vila
praeteiila mcminisse iucundnm
esl. licne lioc moiicl Alaciob.
Sat. VII, 2- Etcniin suiit, (/nt^c
animus meuiini.sc liorrct ul li!).
II, 12. Sic <|uae ([uis se indii;na
cl iniusta auL ignominiosa pcr-
lulit, ant alrocia vidit cl im-
tnaiiia. 204. l*er lios ipsos ca-
sus, pcr liacc disvrimina rertim :
plconasmus poclis ircqucnLatus.
Possunt tainen res pro rebus ad-
versis, periculis , accipi, ut v.
178. {lilscrimen rerum dicitur
discrinien, in quod res tuae
adductae sunt. /f^cli.) sedes
iibifata q. Ostendunt h. e. ora-
cula ct auguria praedicunt, j.ro-
mitlunt. Ostendere egregie in-
primis poetae, liac in re. lidem
Jas csse dicunt ea, (juae fatis
volcntibus et oraculorum moni-
tu liunt. Quacras, unde iam
tum Aeneas nonien novae sedis
sibi j)romissae, Latium , nove-
rit? ijuuin aliis in locis lam in-
ccrta onmia ei essent. Scilicet
iii locis inferis certiora edoctus
fucrat bb. VI, 891. 2- De ij)sa
re cf. suj). I)is(|u. II s. VI. et Ex-
curs. XV ad iib. II. JJurare j)ro
dtuare sc, aniinum suum , j)oc-
lae primum, mox. alii scrii)lorcs,
ul Tacilus. Tkijte, cplkoi. 11. /?,
299. « f. Ccrda.
208. 209. Magnauimum Ae-
neani vides. JWinit , occultat,
ul sacpc. aliuui j)ioj)rie , allo
cordc, li. c. inlinio, scd docte
j'OCta cjiiLlicLoii IraiisfcrL ad
AENEIDOS LIB. I, 204—215 107
Tcrgora deripiunl costis, et visccra niidaiit;
Pars in frusta sccant, vcribusque trcmcntia lig^uit;
Litorc acna locant alii, flamniasque ministrant;
Tum victu revocant vircs; fusique pcr hcrbam
Inplentur veteris Bacchi pinguisque ferinae. 215
211 Z^ffr/p/Mn^ Heins. ex ratione grammatica , qnam tamen unus Rot-
tend. sec. tiietur. Sic iam emendarant Turnebus et Giian. v. Cerd. (Bach.
ad Tibull. I, 2, 8-i. : „Diripi dicuntur res, inquit, quae non tantum ab aliis
separautur, sed etiam in partes distrahi et dissipari possuut." Hactenus
bene; sed quod nostro loco diripiunt revocandum censet, id nolim pro-
bari lahnio. Amplecterer hoc ipse, si non costis adiectum esset. At li-
brarii ita crebro de- iu di- mutare soleut, ut nihil mirum sit, si interdum
omnes codd. in illud vitium conspirant, ut intVa lY, 593. ; cIV. etiam notata
ad Ge. II, 8. Aen. II, 398. Contra III, 419., licet longe plnrimi codd.
cum ipso Medicco deductas tueantur, recte editur diductas; et XI, 654.
dirigit, ubi derigit IVledic. et Rom.; atque alibi eodem modo exaratum
esse iu Ilom., scribit ad eum loc. Bottarius. Quod si tautam esse volumus
codicum reverentiam, cur noa etiam Cydopea vs. 201., quod per omnes
libros mss. propagatum videtur , et similia vitia retiueutur? Est videlicet,
ubi soli rationi, non libris mss. , obtemperandum , maxime autem iu deli-
gendis verbis a praepositione de vel di iucipientibus. //>.) 212 veru-
bus al. V. Pier, ct inl". ad V, 103. (etV.L. ad Ge. II, 395. Palat. liic quo-
que verubus. /f'r.) 313 Littore(jue aena Moutalb. jJainmisque Ilugen.
quod dictum esset, ut velis ministrare Aen. YI, 302 et alia. Burm. vid.
ad Yaler. Flacc. III, 38. 214 renovant Yoss. r. animos Sprot. ex 202
repetitum. per herbas unus Heius. 215 in sec. Moret. rciJ ferinae sub-
iungitur 7Hu«e/-e cum glossa: hemistichium\ ut sit unus ex versibus , quos
imperfectos Maro reliquit. Sed anuit casus secundos Maro. Et laudatur
hic ipse versus a Grammaticis eara in rem. v. Heins. farinae Rottend. pr.
et duo iu Exc. Cort.
doloreni , qui eo ipso fit intimus INon equidem suavem inhoc epi-
et altus dolor. [alUm dulor est llieto iniagiiieni sensui obiici di-
is, qui pcnitus insedit, iiigens, xcrini. (Cu|)i(litateni cdctidi et
i^ravis. Tacit. Aiui. XVt^ 29.«/- fcstiiiationem lioc epitheto signi-
luH pcwor. IVvk.) iicari ait Wundorl. ///•.) 213.
210 — 215. Sequcaitla cen- Aena locanl. quorsum? certe
scnda sunt ex. ornatu rerum ex- non ad elixandas carnes, qui-
dium. cf. Iliad. a, 459 sijq. ubi bus heroica temj^ora plane non
'i^iiiiav' hic ornatius: Tergora ulebantur, ut notum est. £t
deripiunt (alii : ujox par.s) costis ne lorte poctam ab anliquo ino-
[^viuhviii) elidscera nudant. lle- le rcccssisse videri pulcs, quor-
cte Scrv. vincera , quicquid sub sum hmdare possis Valer. FI.
corio est, h. e. carncs.^ ^ 212- Vlil, 254. aut Ovid. Mct. I, 228.
lolus ex: MlGxvIXov t' t(QU t' tornri carnen \\\ antec. versu
aAA.K, Y.a\ aii(p' o[iekoiGiv en^ei- signiflcalur. Igitur his ahenis
gav ibid. 4G5. irenwntia , ad- a(|uani calciaciunt, ci". A311. VI,
huc palpitautia, ut et Serv. 218. 219,ut se lavent ante epu-
108
P. VIRGILU MARONIS
Postquam exemta lames epulis, mensaeque re-
motae :
Amissos longo socios sermone requirunt,
Spemque metumque inter dubii, seu vivere cre-
dant,
Sive extrema pati, nec iam exaudire vocatos.
Praecipue pius Aeneas , nunc acris Oronti, 220
216 excepta f. Zulich. a m. pr. exstincta Hamburg. j^r. epulls ex-
enita f. Oudarti (m. relictae Alb. — 217. socios tongo id. //">.)
218 credunt Mentel. pr. Post inter distinguuiit uouimlli Codd. et edd. ut
sit: dubii seu V. credant. Burm. 219 seu extrema duo apud Burmanu.
Seu iam e. Puget. 220 Orontis plures Codd. et edd. etiam apud Pier.
vcilicet est Oroutes , 'OQOVTijg, Oronteus, Orontei et Orouti. v. sup. ad
.^. 30. Oionti etiam fragm. Vatic. (sed Oronti Genitivuni recte fieri ex
Orontes Nominativo, declaravi ad 1. 1. Ceterum comma post Aeneas sustu-
lit lahn. ; mihi non malc interpungi videtur; sensus est euim : Praecipue
hoc faciebat Aeneas , qui nunc cet. l-Fr.)
las, cx more. ut cjuoque Serv.
Quaerere velle, uiide lot lebetes
liabueriiit, qui tanto lioriiinum
uuuiero sulTicerent, putiduni es-
set in poeta. — FUiiiinian iiii-
ni.stranl , ornate , ut oninia in
L. 1., prc, suhilclunt aenis igneiri.
215. Satiant sc et carne ferinu
et vino. lain cxcute ornanicnla
verboruni.
216. lloc cst IJomericuni:
AvxaQ.^ kmX noGiog y.al idijvvog
£^ £'^ov evTu. cf. inf. VIU, 184.
inensae reinutae uolo vetere nio-
re, quo inensa cuin epulis con-
vivae apponebatur et aulVreba-
lui-. At Ji. J. lusi j)cr Jicrbain
e|mlantur? Itaquc iinprojiiie tli-
ctuin. 217. L,ungo seiiitune,
non taiii ([ualis jiost coenain esse
solct, (|u;un j)otius niultis cuin
qucrclis. ^liiii^^.sa sucioruin, par—
le doleiilc.s j\Iulla(/iie cuiique.sli,
Ovi.l. Met. \IV, 242. — re<ini-
runl .sutiu.s ; dcclarat voc. re-
(lcsido) iniii ainissoruni
. (\iJ. Jjurni. ad Ji. J.)
(juirere
socioiuni
lamentantur eos sibi erej)tos,
Mvr\Gu^ii.vot di] "TZcixa, cpiXovg
'i/.kuiov txaLQOvg, Odyss. [i, 309.
VuJgari oratione diceres : muJta
de sociis ami.ssis inter se con-
queruntur. 219. H. c, sive iam
esse inortuos. I^rirenia jjati \)ro-
j)rie dicuntur, qui crudeli sup-
j)!icio allecti aniinam efflant, li.
I. simpliciter , qui moriuntur
morte vioJenta, Jluctibus sub-
incrsi , nec iani exaudire ruca-
tuN, Ji. e. esse mortuos, (juos iii-
Aocari ab amicis et conclamari
iiutiis inos crat , inf. III, 67.
VI, 505. cf. Odyss. i, 65. Ad
prosaicam sane subtiJitatem de-
buisset antecedere : nuni oxtrc-
ma eos pa.s.so.s e.s.se credant, et
iam concJamatos? Sed iii poeta
ilJa non requiritur. (l)iversos
mores pa.ssimconfusos videas, al-
lerum, soleinnibus scpulcralibus
pcractis, acclamandi, ILave,
vale , Acn. III, 67. IV, 506.,
allcrum co nc I a m a n d i , si qui
morcrciitur vil inorlui essenl;
AENEIDOS L1F>. 1. 216 — 223
109
Nnnc Amyci casnm gemit et cnulelia secum
Fata Lvci, fortemquc Gvan, fortemque Cloanthum.
i:t iam finis erat: quum luppiter aethere summo
221. GEMIT,
221 Amici alii. (ctiam ^Medic, sed prior i nb alia manu in y mutatur.
Ifr.^, Tunc Jnthei Hamb. pr. casus Leid. ct Sprot. Illud secum noi>
dcbft ollendere. uam gemit secum A. c. 222 l.ycus. idcni memoratur
lib. IX, 556. Giam multi , etiam nostri, yAGian. Cloantum castigatio-
rcs ubique , notante Ileinsio, ut Gotb. pr. Choantum Lcid. (In Mediceo
tamen, quoliescunque legitur boc nomen , adspiratur literae ^; item ia
Fragm. Vat. //>.) Nomina promiscue posuit, ut poeta. Kvay cms , "A^v-
xos, ad cxcmpbim regis Bebrvcum , de quo Apollon. IL pr. et iuf. Y, 373.
diversus est ab illis qui inf. X, 704. IX, 772. XII, 509. eodem nomine oc-
currunt. Lycus inter Troianos iterum IX , 545 s. Gyas et Cloanthus
iu ludis in Sicilia editis lib. V, 118 sqq. Divcrsi sunt Gyas inter Etruscos
X, 318, et lorte alius XII, 460. 223 Noli in vulgarius incidere , ut
cmendes : Et lam finierat. — Seqaitur Juppiter: in bis ac similibus no-
varc aliquid uolui: Si mei arbitrii res essct, scriberem lupiter, ex anti-
quiore ac veriore ratione , quam in Virgilio redbibitam esse volumns: ut
statim 225 litora. Scilicet autiqui littcras in bis geminabant pronuntia-
tione, non scriptura; recentiores etiam scriptura: recteetboc: sed tum
tenendum e:st alterutrum constanter et in omnibus , quibus eadem ratio
subest, {luppiter antiquissimi quique libri mss. exhibeut constan-
ter. Jfr.)
vid. interpretes ad Terent. Eun.
II, 3, 55. Posterior liic intelli-
gendus. Nam Manes, qui in-
vocabant ur , a u d i e n t e s fin-
gebantur. TVch. vid. Gronov.
Diatr. p. 317. — De coniorma-
tione orationis vid. Q. V. XXXVI,
6. irr.)
223. y>V iamfinU erui sc. lon-
gi sermonis, li. e. querelarum,
aut omnino, coenae factae. Pom-
pon. Sabinus flnem diei inter-
pretatur. nam mox dormitum
concedunt, v. inf. 305. Quin
omnino sic accipe: Foslqiuim
haec finita erant, s. his factis,
lupiler prospexit etc. (finis erat,
sane s e r m o n i s li u i u s â– est
nota transitionis fornmla , qua
expressit Homericum illud: ag
ot jitiv ToiatJTf.: nQog aXXrjkovg
uyoQEvov. //>.) Fateor, ne-
xmn vel transitum milii non vi-
deri esse felicissimi iiiventi. cf.
inf. Exc. I. ad lib. IX. (Modus
sequentia per particulam (juu/n
annectendi uec exquisitus, nec
vulgaris, sed proprius. Cf. Aen.
IV, 5 — 8. Liv.XXV, 37. Tac.
Hist. I, 29. IP^ch.) Cogitan-
dum tamen de love stante ct
Troianorum fortunam in Africa
mente volvente, et rationem, qua
succurri possit, circumspiciente.
IIoc liabitu lovem si semel ante
oculos tibi constitueris, bene se
lial)ent reliqua, et totus, qui
sequitur, locus, e praestantio-
ribus cst babendus, cum poeta
hoc ipso et miraculum addat
hospitio Aeneae apud Didoncm,
et, quod multo maius, Roma-
norum animos in carminis sla-
tim aditu ad Aeneam et totam
110
P. VrriGILIl MARONIS
Despicieiks iiiarc vclivolum, tcrrasquc iaccntis,
Litoraquc, ct latos populos, sic vertice coeli 225
Conslitit, ct Lilnac dciixit lumina regnis.
At([iic illum talis iactantcm j)cctore curas
Tristior ct lacrimis oculos sulTusa nitcntis,
AdloquJtur Vcnus: O qui res hominumque deum-
que
224 Hespiciens JJigot. dispiciens duo, et prospiciens duo alii apud
Burm. sed despiciens ctium Macrob. VI Sat. 4. terrasque latentes Hamb.
[iacentes Medic. Ji^r.) 226 terris Puget. 227 Miror nemiueni in ta-
les haesisse, et tacitas cu/-a.s coniectasse. Sed ci". not. [tules Medic. //>.)
228 atque oculos lacrymis s. Priscianus et Alcuinus apud Heins. ojjusa
Servius citat inf. ad 482. 229 Adloquitur scripsit Heins. cuni Modic.
aliis et numismatis antiquis, iu quibus Adlocutio. deorumque maliut Heins.
et Bentl. ad Horat. I Od. 12, 14. (improbantibus Weicherto de versu
hypermetro ]>. 18. sij. ct lahnio. //>.)
adeo carminis iahulajn adverlat.
Lineas prinias liuius arLificii vi-
deas in Odyss. £, 5 sqq., ubi
Minerva apud lovem (ut iam
Odyss. u pr. lecerat) de iiilex'-
cepto Llyssis reditu conqucri-
tur, millitur etiani tum Mcrcu-
rius. Venerem lovi supj)licem
nola gcmma, sed a reccnliore,
susj)icor, manu, expressam ad
Vir^ilii plane ductum vidcre li-
cel (cum alibi tum in Suile des
PLerres gravees par Mi:ie leJJay
n. xr.)
In verss. 223—227 plura llo-
meri loca anle oculos lial)uit:
inprnnisUiad. v, pr. el^, 51. 52.
niare yeiuolttiii exquisile, iiiquo
velavolant, cum proprie naves
sint yiliiuLae. lena:i iacenles
praeclare, rcspectu (luidein lo-
vis ex alto prosj^icieiitis, por-
recLat; sub ij)8o et late palentes;
quauKjuam lerrae iacen/es, gen-
tes uicenles , ct alibi apud poe-
tas occurrunL sinq^liciter jwsi-
iae : siiuiiiter laii populi sunt
tlicti. (videtur hyc, lalos pupur-
los ab Ennio sumtum ; vid. pag.
11. edit. Hessel. //>.) sic, uv-
TO)?, non semper est temere vel
frustra , sed, uti res se liabet,
quo statu illa est: sicut erat;
Konianorum ])ootaruin, cf. Iliad.
f, 255 ; et liabet fere \.ii\x')]xiY.ov
alicjuid, ut Iliad. y, 220 cpaitjg
â– niv 'C,ay.oxov xiva e^i^tvai a(p(jO-
va â– &' avtag. cf. Iliad. ^, 400.
rj, 100. X, 50. k, 888, et al.
Non temcre lovem oculos in
Africae littora etAeneae naufra-
gium iiiteiitos liabuissc, arguunt
illa: dejlxit luiiiina — tales ia-
ctanteiii pectore curas. Igitur
accij)iendum: sic, ut crat, de-
spiciens constitit , J)ru sinqilici,
prospexit terras. Ornate, con-
stitit , quod liomincs facere so-
lent, qui oculos aiiimuiiujue in
aliquam rein intendunt, (stan-
tein autcm coiilra morcin, non
scdcntcm lovcm hic cogitarc ne-
ccsse est) eL de/ixit oculos re-
gnis JJbyaCy in liLlore Africae,
ad quod Acneas navcs subduxc-
raU (JSic pot>t paiLicipiui:i , de-
AENEIDOS LIP, I, 224 — 234 111
Aolornls regis iin[)oriis, ct liihninc lcrrcs, 230
Quid mcns Aencas in ie conrnittcrc tantum,
Quid Trocs potucre? quibus, tot funcra passis
Cunctus ob Itabam tcrrarum ciauditur orbis?
Ccrte hinc RomanosoHm, volvcntiJ)us annis,
231 Quod Dfomedes. 233 Cluditur post alios Gndianus. 234 hinc
abcst a sec. Moret. Certe hic Ven. Certe in Iloinaiiia Zulichein.
a ni. pr.
spicieiis, inlerpositum more Grae-
corum, Plat, Pliaed. c. 5. pag. 9.
EuiAQaziig %u{^it,6^iivog oijrcoc;
7/(3 >/ T« Xomcc diekiyero. IJch.
— vid. etiam Laclimann. ad
Pro])ert. I, 23, 6- et V. L. ad
VII, 568. //>.) iXotabili au-
tem oratiouis Ijrevitute lovem
cogitabundum steiissc declarat
poeta , et curas, cogilationes et
consilia , de parando Troianis
apud Poenos liospitio, (inf. 297.)
agitasse. Itaque respectu toiJ
sic subiicit, /a/es curas iacian-
ieni, li. e. cum bunc in modum
oculis aninioque in Aeneae fatis
esset defixus. 228. Observa ar-
tem poetae. Ut miserationem
faciat Venus, tristis , Jlens et
pulcra inducitur.
229. Macrob. VI Sat. 2 In
principio Aeneidos tempestas de-
scribilur , et Venus apud loyem
queritur de periculisjilii, et lu-
piter eani de futuroruni prospe-
rilate solalur. Hic locus iolus
a Naeuio sumius esl ex pritno
libro belli Punici. illiv enini ae-
que Venus Troianis tenipestale
laborantibu.s cuni love queritur :
el sequuidur rerba Joris /iliam
coiisolantis spe Juliiroruin. Com-
parari potest c(iajn Mincrvae et
lovis huper Llysse altcrcatio Od.
cf, 44 sqq. et multo magis Tlie-
tidis alloquium lovis Iliad. «,
497 sqq.
230. Et Julmine ierres , pos-
sit otiosum videri post illa : qui
res — iniperiis ; sed Julmen in-
signe sununi imperii; gravius
ix\.\\.emj'ulmine terres, quam J'u/-
nien geris, iacis. 231. Manilesta
adumbratio versuum ex Iliad. 8,
31 z/ai|iioi'n/, lupiLor ait adluno-
nem, rl vv ae //^tCjiiog IlQici-
(.1010 re Tccddeg Toaoa xax.u pi-
^ovaiv, or' (xajieQieg neveaiveig
etc. ipsa autem orationis forma
ex Odyss. «, 44 sqq. expressa,
ubi Minerva apud lovein de
tlyssis aerumnis conqueritur, et
ubi v. 62 Tt vv oi roaov codv-
acto, Zev. tum lupiter simili
modo atque hic respondet.
232. Quibus tot J. agnosce
poeticam orationem, pro, quid
})otuere committere, ut iis —
clauderelurV tot funera \\. e.
tot clades et calamitates. ob
Italiam, propter Italiae aditum,
ne ad Italiajii acccdant, in toto
terrarum orbe nullus considendi
locus iis relinquitur. namseptem
iam annos omnibus terris et
maribus erraverant, ut Aen. I,
extr.
234—236. mnc, ab liis
Troianis, hinc, a sanguine Teu-
cri rerocata, a stirpe Teucri iu-
112
P. MRGILri M MIONIS
Hiiic Ibrc tiuclorcs, rcvocalo a saiig\ruic Tcu-
cri, 235
Qui Tiiarc, qui lerras onini dicione tencrent,
PoUicilus, quaete, Genilor, scnlcnlia vcrtit?
IIoc cquidcm occasum Troiae Iristisqiie ruinas
236. DrnoNE 237. Pollicitus. Quae
235 a omissum in Giid. Moret. pr. et mnltis aliis , etiam apud Pierium;
et in Iragin. Vatic. a pr. m. ut feic ct alibi 0!'. Burm. Equidem abesse
malim. (Praepositionem a practer alios tueutur Medic. et Rom. Et multo
fortior est hacc oratio: llinc — Iliiic , a rei^oc. s. T., quam si adsciveris
Ablativum ahsolutiim; et sic alias appositioncm amaut talia adverbia, vid.
V. L. ad EA. 1, 54. Saepe autcin pracpositioues per elisionem iiitercipiun-
tur; vid. supral, 19. IV, 230. 656. V, 45. VI, 500. fFr.) 236 diciu7ie
oinues vetustiorcs Ileins. ^^sic, dicions, Medic. coustautcr, (juoLicscuniquc
apud Virgiliiim hoc voc. lcgitur; id([uc rccentiorcs , qui quidcm accuralius
scribiint, pliih)logi scquuutiir; itcm condicio XII, 880., ut iu pleris(|uc la-
jiidihiis ct lihris antiquis; vid. Cellar. Orthograph. Lat. ed. llarlcs. p. 213.
//>.) terras omnis fragm, Vatic. a Campiglia expressum , cuius lectiouis
eliam Scrvius mcraiuit. Nec difflteor hanc lectioncm multo magis ej)icae
dignitati convenire videri, quam siihtilcin omnium gencrum potestatis com-
preheusionem. [oinnis Wakcf. recepit ; sed satis erat terras tenere dixisse,
nec ad terras ncccssario rcquiritur epithctou ; et videtur poeta pcr hoc
omni dic. ten. expriincre voluisse llomcricum illud icpt. dvaaativ. Vid.
etiam Ileyn. Not. et lahn. //>.) 237 vide an leuior iluat oiatio , si
distinxeris : Certe /linc — pollicitus, quae te , genitor , sententia vertit"?
h. cum sis pollicitiis. Durum cnim illud poUii:itus siue es vcl eras, in hue
sententiae absolutae. (Probat hanc raliouem lahuius; et rccte; itaque mu-
tavi intcrpunctionem. Et est hoc gcnus quoddam anacoluthi. Aptissima
autem hacc ad prodcndum animum commotum oralio. Quae Wunderl. ex
Virgilid laudat omissac sec. jicrs. es excmjila , aliena sunt ab li. 1.: Ecl. V,
4.: Tn maior. 34.: Tu decus omne tuis. A'1II, 48. ct 50-: crudelis tu
{jiioque matcr. Sic cniin iii hrevihus enunciatis nervoseque dictis ^5 omitti
solct, adiuncto Prouomiiic sec, jjers. TVr.) 238 ca«wm quatuor Burmanni-
casus Bigot. (et Alb. jrr.)
staiuala pcr iiovaiii progciiiciii,
(cf. sup. I, 19 sq<j)./f>''^', oritu-
ros csse, Jiumaiws — ditcluns,
pojjulurn rcgiiatorcjii, <iiii iiiarc,
fjiii tcnas lciwrciit. Si ijuicicni
8U|). \. 21 JHiptduiii lalc rci^cin
siinili niodo dixit. Aliorjui dti-
clurcs Jiuinaitus iiitcllii;cs (l^io-
sarcni ct Octa\ ianuin. /(-/iv//-
tihiis aiiitis sc. sc, iiola jioctica
ralio, (|uuniani aiinus iii orljcni
rciiil ; rti.QiJiXonivuyv iviavnov.
utniii ilitiuiic , Scrv. oiiiiii polc-
clatc, pacc, le^ibus, IjcIIu. l'rac-
stat diccrc: uiiini, lioc est, sum-
nia potcslatc. Est eniinpoetis so-
lciinis iilcusus; interdiun et aliis
s(rij)toribus: uiniii upc uiini.viis,
suniiiia. Aen. X, 53 iiiagna dl-
tiuiic — Cuii/iagu jircinaL Aiiso-
niaiii. Sed v. Var. Lcct.
237. Quae tc ncnlcnlia vcrLit
cxcjuisitc, cjuod novuin consi-
liuin vcrtit lc, niutavit aniiniun
luuin? Vul^ari ratione vciil-
tnr scntcntia, animus, consilium.
Wox 238 uccasiiin Truiac sola-
/-»«/• etiam cxquisite, ut icrc sem-
AENEIDOS LIB. I, 235 — 242
113
Solal)ar, iM\s contraria fala r('[)on(lriis.
iNunc (\Klcni forhnia viros lol casihns actos 240
Inse(inilin\ ()nem das lineni, rex magne, laborum?
Anlenor poluil, mediis elapsus Achivis,
241. Rex
241 re.v summe Hamb. sec. in Exc. Cortii. (sed in tali oratione po-
sili^-ns superlativo fortior. Ceterum o rex Alb. ff'r.) 242 delapsus
alter Ilamb. et Franc. Versus 242 — 9. recitat Auctor de progenie Aug.
c. 10.
per poctae. Ut seniel dicani :
propiie solaniur a?ii/nii//i, sola-
miu" nos, h. e. fractos nos eri-
ginius, recreamus: tuni solamur
dolorem, curam, luctum; sic
canlu loiigu//isolala laboremira.
1, 293: taudem earum reruni
caussas, mala et casus solari di~
ciniur, li. c. solando aut tollimus
aut niinuinms seu niala, seu sen-
sum malorum. Sic li, 1. e.xci-
dium 'J'/-oiae solatur Venus, do-
lorem inde animo conccptum le-
vat. 239. Falis co/ilrariafata
rependeiis. eliam lioc doctej re-
pe/idens : compensans, /a/a co/i-
traria, Troianorum calainitates,
falis sc. melioribus, novo Italiac
regno, h. e. sperajis, fortunam
Troianorum futmam esse tanto
laetiorcm. Plane aliter contra-
ria faia dicuntur Aen. IX, 136.
241. Qucm das finem, pro, fa-
cis, constituis? Poeticac orationi
et lioc propius: doCvat, dare,
pro facere.
242 — 249. Antenor, et ipse
Troia prolugus, novas sedes na-
ctus est condito Palavio j cur
Aeneas simili fortuna non poti-
tur? Locus dst valde ornatus. v.
Ex.curs. ad h. 1. uLi dc toto loco
iudicium fcrtur. Livius I, l —
casthus dei/ide variis A/iLenora
VlRGIL. TOM. IL
— venisse iii intimum ma/is
Ad/-iatici si/ium ; hic sinus poe-
tae doctius lilyrici sinus , nam-
que maiori Adriatici sinus parti
Illyricumpraetcnditur; idem in-
ti//ia reg/ia L,ibur/io/-u//i , nam
versus interiores recessus habi-
tarunt Liburni, Illyrici po])uIus,
tuni Islri, hinc Veneli et Euga-
nei, in quorum sedes Veneti suc-
cesserant. Spertat aulem ad di-
gnitatem orationis poeticae, ut
Ueclarentur regiones iion vul-
gari, sed exquisitiore nomine, v.
c. a finibus ac hnitimis populis
petito: quod si teneas, poetam
male a Servio accusatum dices,
quod Antenorem Illyricum etLi-
burniam tenuisse ille dixerit, nec
minus male post Corradum a
Burmanno defensum ex usu voc.
pe/wtrasse, quod li. I. sit, trans-
iisse. Innno vero a poeta Jlni-
bus latius constitutis Venetorum
ora his ipsis vss. 248. 4 doctius
declaratur, quam nudo iiomine
geographico. (^uod vero tutus,
seu incolumis, ad Venetos per-
venit, hoc simplicitor ad erro-
rum discrimina refcram. Po-
tuerc tamen ct alia esse Anteno-
ris fata, quae nunc ignorantur.
Ita colligo ex Sex. Aurel. Victor.
de orig. G. llom. c. 1 Qu<ire au-
8
114
P. VlRGILll MARONIS
111} ricos penelrarc siiius atque inlima lutus
Regna Li])urnorum, elfontem superare Timavi,
Unde per ora novem vasto cum murmure mon-
tis 245
It mare proruptum, etpelago premit arva sonanti.
Ilic tamen ille url)eni Patavi sedesque locavit
Teucrorum, et genti nomen dedit, arinaque lixit
246. SOISANTI;
245 magno Parrlias. ex v. 55. cum vasto alter Hamb. 246 pro-
ruptum (lelVudit Ileinsiiis hic et alibi. cf. inprimis ad Silium JII, 51. Est
sane exquisitu vox hoc sensu, pro prorumpens. niulti praeruptum, cf.
Cerda. etiam Fragm. Yatic. u pr. m. ct ap. Seuer. Qu. nat. UI, c. 1. (juod
sune defendi posset. cf. siip. 105. ]>raereptuin Ed. Veu. m inare pro-
ruptum Moret. \n-. et Frauc. 247 urbes Zulicli. sedeimjue E\c. Burni.
tcin addiderit tiitus, siio loco
planisniine annolavimus incoin-
mentatione , quam conscribere
coepimus , recognilam ex eo li-
hro, ({ui inscriptus est de Origi-
ne Palavina. (Sic eniin locum
illuin Ibite coMKliluas). Tandem
etiuni, j)oetaruni nioie, qui a
fliiitiinis locisclaiioribus aut no-
tabiljorihus inulladcaignant, (sci-
licet ut ornatuin iiidc et nova-
ruin rerum notionibus suavita-
tem versibus suis ((uacrant,) Ti-
mavuin , quaiiKjuain paullo re-
motiorem lluviuin, sed notiorem
et vcterum forte poetarum usu
frc(|ucntatum, ad situm eundem
declaranduiii commcinorat. Fon-
tein 'riinuvi siipcrai-it Anteuor,
quatcnus classc littora le^ens (ne-
que ciiiin alitcr, nisi cursu pro-
])ius ad lllyiicum littus servato,
niare Adriaticum tuto naviyari
potest: cl'. Liv. X, 2) practcrvc-
clus erat sinum Tcri^csliiiuui, in
quem Timavus inimittilur, Non
lon^i; a mai i iii (^arnorum liiii-
bua ille iiilcr i u|)iuiii cavcriias
compluribus ingentibusiiuc aqua-
rum fontibus erumpit, qui paul-
lo post in unum alveum delati
llumen faciunt, quod, ubi vix
M. passus emensmn est, latoostio
in mare exit. Fontes olim liabiti
sunt noveiii; ex iis prorurnpil
aqua magno cum franore: *•«-
sto vum murinure monlis ; sta-
tiin((ue in uiiuin iluincn collccta
maris sjiccicm rcfei t latc agros
inundantis: // inare prorupluni
et pclai>o prcinit una soiiaiili.
Latius liacc illuslrata v. in Ex.-
cursu ad h. v. Hic laineii ; noJi
haererc ad fontem Timavi; sed
latius, in oris his littoris Adria-
tici, c„ quidem, cum ad intimos
sinus recessus j)enetrassel, iiiter
Eugancos, qui tuin liaec loca te-
nebant, Patavium ille condi-
dit, et genti noiiien dedit ; at
qualc? dicunt yliiienoridarum :
aj)ud j)octas uti((ue; noii vcjo
vulgare nomen. sed fuiwlortiin
iioincn , (juod vulgo vetcres ab
Jftiielis l'aj)lilagoniae, quos Aii-
teiiori viac socios fuissc aiebanl.
AENEIDOS LIR.
243 — 240
115
TroVn; Tumc placida conposhis paco ((\iioscit:
249. QIIIESCIT.
£4-9 Troica tres ap. Bunn. cuin placida c, p. qaievit Monag. alter.
ducluni csse volunt. armaqiie
Jlxil Troia, pace sc. et lianquil-
lo otio parto; quocl suavi reruni
imagine reddidit, pelita illa ab
ii>, qui niililia nns.si arnia su-
spenderent et iigerent. cf. Pom-
pon. Sab. ad h. 1. jSuuc placi//a
composlus pace quiescil : quo
sensu liaec dicta sint, dubitare
licet; aut enini de morte aut de
otlo et tranciuillitate, qua Ante-
norrcliquam vitam exegit, acci-
pi potest; in utroque tamen duri
aliquid inest. Sane componi ab-
solute mortui dicuntur, et iidem
quiescere. inf. IX, 445 placida-
que ihi demum morte quievit. VI,
321 Sedibus ut saltem placidis
in morle quiescam. Veneris ta-
men consilio, dum Aeneae cala-
niitatibus Antenoris fortunam
secundam comparare vult, pa-
rum conveniret, Antenoris mor-
tem placidam, laudare; At si de
quietis sedibus , rebus placatis,
vita tranquilla agitur, lum fere
res coTuposilae memorantur, non
ipsi hoinines ; aut sihoc llt, tum
adicctum aHquid videas: ad pa-
cem, ad modestiam etc. Atquc
ila eiiani in iis ipsis locis fit, quae
h. 1. a Burmanno laudantur. I)i-
cendum ilaque, aut poelam \\. 1.
compositum novo excmplo ad-
hibuisse , ut et voc. quiescere,
pro, vilam quiete exigere; quie-
scit rehus compositis , adco([UC
et ipse compositus ; aut manen-
dum in priorc significalu: ut a
Venorcinterpositumhocsitjtran-
quillitatom Antenori ad extre-
nia;n usque vitam contigisse. Ita
pace pro morte. (Vss. 245. sq.
Tiauaj^aoig ron admodum ev-
xcafjog , ut sensit Ursinus, et
Heyu, in Exc. ad h. I. Cetera
He^Tiius bene espedivit; sed
vevba placida compostus pace
quiescit ut de morte accipiamus,
videtur totius orationis color et
liabitus admonere. Nam quum
pacis otiique significationem con-
tineant vss. praecedentes, non
poterit huic rerum statui idem
opponi per niiuc, temporum re-
rumque diversitatem quandam
indicans. Porro hoc deerat ab-
sohitissimae fehcitatis imagini, ut
hunc rerum suarum cursum us-
que ad ipsius mortem fuisse Ve-
nus diceret. Neque absurda de
morte Antenoris mentio, quum
ab ipso Homero inter senioi-es
Troianos menioretur Antenor.
Pacis autem vocabulum quam-
quam solum per se non signifi-
cat mortui quieteni , tamen in
liac orationis compositione recte
ita accipi poterit. Ceterum//ib
VS.247. rectelleynius adverbium
esse statuit; aliena onim ab h. 1.
pronominum /lic ille iunctorum
ratio, de qua exposui Q. V. XX,
8. Tamen autem rem quodam
modo extenuat, significatque fe-
re i. q. saltem; vid. V. L. Lcl.
X, 31. Oppoiumtur autem haec
versibus 250. sqq. ila, ut haec
prodcat rcnlentia; Ille saltem
certain sedeminvenit Patavium-
8*
116 P. VIRGILIl MARONIS
ISos , Uia progeiiies, coeli quibiis adiniis
cem,
Navibus (inraiitluin) amissis, unius ob iram
Protlimur, al(jue llalis lon^e disiungimur oris.
Ilir piclalis bonos? sic nos in sceplra reponis?
Olli su])ridens bominum salor atque deorum
ar-
250
251 Infande diio Biirm. et sic apiid Serviiim legendum: infandum pro
infinde ]>osiiit. (et ilu ed. Dresd. hal)et. /f^r.) a/ntssis infanduni Uorvill.
252 Diibitut Biirinanmis, an a(jue sit scribendum. Verum etsi non scri-
bitur, siibiutelligendum tumen : atcjue ab Italis oris disiunginiur , inter-
iacente mari et aliis terris. arvis Leid. unus et Hamb. pr. pro vur. lect.
(et Alb. //>.) 253 in regna pro var. lect, Hamb. see. et Oudart.
que coiididit: Aeneno, cui iiiul-
to maiora atque ipsuiu coeluin
poliicitus es, ne pedoni quidejii
in Italia ponoie contini^it. // /.)
250 — 258. Ai^umcnlatur
Venus al) exeinplo siniili. Ma^no
auteui cuui artilicio se ij)sam l'a-
cit unam ex Troianis, qui iniu-
riam tulerint: jSos, tua proge-
nits, qiiihu.s annuis atveni coeli,
h. e. coelum, promittis Aenoam
post mortem inter deos iri rcla-
tum. cf. niox v. 259. Callidc
rt invidiose etiam illa: uniu.s oh
iram sc. lunonis, ct Jiui-ihus a.
pro navium parle et prodimur,
j)er fraudos j)crdiniur, j)er insi-
dias lunonis calamitatibus vexa-
nmr. 253. I'ii'lali.s, <jua Ae-
iicas insi;;nis. At ij)sa suam j)er-
8onam intcrj)oncns: liacc j)ieta-
tis ct nmoiis er^a te jiraoniia ?
in .''Ceptra, in jiromissum Ilaliac
rogiuun, cum 'Iroiano cxcidcrat,
re/xini.s, j)ro vuli^aii, roslituis.
254— 29(). Se.piilnr iK.bilis-
jiimus locUH, in <|iii) .sul) \ali(inii
hjiciie, arlo iion iiiiprohahili,
rxplicanlur Huiiiar orif^ino.s, in-
ncmcntn splcndonpjc impoiii
Aui^usli.
254 — 256. Alitcr liacc Vir-
gilius adstruxit, quain llomcrus
sua, cum Tlietidi annueret lu-
j)iLcr Iliad. o, 517 sqq. in (|uil)us
lovis maiestas augustior. At hic
j)lacidi, i.ieiXrjiiov , lovis suavis
imai^o. Osculum Veneris ori
impressum ex Iliad. f, 372 poe-
tae in mentem vcnisse videtur,
uhi Dione mater Venercm am-
j)loctilur. In singulis lamen oh-
scrva decorem. Vs. 254 secun-
dum Ennium : 0/li re.spondet
re.v Albai longai et alia. .suhri-
den.s, fift(5to(av. In v. 255 En-
iiium anle oculos fuisse notat
Servius: lupiler Iiic riait ; teni-
pestatesque serenaa lUserunt
ornnes risu Jofi.s oni/iipotentis.
Sod Ennius, utul oratio horrida
sil, innlto vividius reni expros-
sit; Ridet Jupiter; et ti nipesta-
tes arrident. Ajiud Gudium In-
scr. p. V, 11. 3 Joi'i Opl. Ma.v.
Serenatori Icgitur. (AJ coeluni
ct tempestatiin divorsa vorhi .v<-
nnare rcquirilur sii;nilicalio. Si-
niilia /.cuninalis f^oncra vid. I,
355. Oviil. .Mot. II, 312. ol ajiud
Til). 11 1, 3, 21. //■<•//.) Oscula
Uhar, jiolcsl sano cniii S.ilinasio
AENEIDOS L115. 1, 250 — 260
117
\ Olhi. «|U() ( oclum l('nipcstates([U(' sereiiat, 255
Oscula lilM\it iialae; dehiiic lalia falur:
Parce inetu, CNtherea; inaiient inmota tuorum
Fata tihi; cernes urhem et promissa Laviiii
iMoenia. suhliinenKjue feres ad sidera coeli
ALi^iianinuiui Aeneau; ne(jue nie senteiitia ver-
tit.
260
255 tempestatemtjue Bi^nt. 256 dein tert. Goth. 257 Cytherea.
Miiuin t'\ ru Kv9r]Qu, Kv&r]Qeia, factiim esse Kv&tQiiUy etiani KvQ^t-
(jr^iu. Itaciuf uliviiu Oii^iiit-m vocis pctuut graramaticl «jro roi» r.iv&iLV
roi' tQOV s. tQcota ajjud Hesycli. et Etymolog. In utroque Hesiodi versns
est, qui laudatur Tlu-ng. lyS., uoii Uomcri, 258 ct iu al. decst, mo-
ueute G. FalirJcio , cr)ntcrraueo nostro , quem seciuulus est Cuniiigamus.
(vid. Q. V. XXXIII, 8. //>.) X,a(/m/ scripsi v. ad vs. 2. (Sane Nomiua-
tivHs est Lui'inium. ; sed iograta quum sit oculis illa scribeiidi ratio , vul-
garem cousuetudinem secutus sum; modo illiid teneatur j Virgilium quoque
Genitivos Siibstantivorum in ium et iua desiueutium non in //, sed in / ter-
minasse ; nam vitiosum et iucptura versiculuin IX, 151. eiecimus. //0-.)
260 verttit llottend. pr. Moret. sec. (Ne forte , comparatis similibus locis,
ut X, 608.: „nec te sententia faliit," nec pro neque scriptum malis, vid.
(.). V. XXXJI, 3. et 7. JVr.)
po.st Ser^ium accipi, os alterius
lcviter labiis suis perstnn<;;ere •
sed si libare , dclibare, suuimo
ore carpere, pro o.sculuni , ba-
iiuni , su/nere, eripere, accipias,
poeticae dictionis genio el car-
minis dii-nitati cousulcs. libare,
(ut XII, 434 Summa per galeaiii
delibans oscula) o.scula, libando,
levitcr allinqendo, sumercj ut
iii illis, ainnein, Jliiviuin, liba-
rr. (vid. W^Qw. ad Cop. p. 57.
//>.) .\aiae cum encr^^ia ad-
iectum , licet iam o//l anteces-
sissel; ut levocarelur iii ani-
n:um j)ersona eius, de quo agi-
tur. Ita sempcr lere Homcrus:
Tco 6' — 'Ey.Tooi et al. \on vi-
dcbal lioc Servius.
257 — 2G0. /\irce ine/ui, par-
«e inelucrc, iioli — qxideo toiJ
dedoixivcu. ('triii s urb, in ; scii-
tis quain ivfqycZg .«,it cxpre.ssnm.
Mox iiuiiunt procxili*/^//^. 259.
Propter v. 250. coeli ijuibus an-
nuis arcem. Bene addidityj^mv,
ut gralius esset, quod pcr ipsam
licret, monente Servio. l\ecipie-
tur utique olim Aeneas inter deos
Aen. XII, 794 Jndigeiem Aene-
am scis ipsa , et ncire fateris,
JJeberi coe/o fatisque ad sidera
to//i. Utrmnque ex Eiinio I Au-
nal. Unus erit, (juem lu lo//es
ad caeru/a coe/i J\'inp/a ; qui
versus non ex Vcneris, ut C.o-
lumna putat ad c. 1. p. 34 , scd
ex Martis oratione servatus esl.
Uoccnt lioc secjuiorum poetarum
loca, qui Ennium anle oculos
habucrunt, inprimis Ovidii Fast.
II, 487, ubi Mars ail lovcin :
Jiedde patri naluni (Komuluin)
— Cnus erit, cpiein tu to//es in
caeruia coe/i , ((juae ipsa lectio
ex Ennio tiicnda) 7'// inihi di-
xisli. Siiil raUi dicta loiis. Ad-
de Mcl. XlV,8I3sqq. 2t)0. Ae-
118
P. VIPiGILII jVlAPtONIS
Hic libi (fabor emni, quando haec te cura re-
mortlet,
Longius et volvens fatorum arcana movebo)
261. Hic (tibi f.
261 Aiuiquae ecld. iangunt fere: Hic tibi. (idque sequitur Wakelield.;
quod iniprobat lahnius , ita supervacaneum esse tibi coutendens , quod ue-
cessario requiratur ad ya&o/-: „fabor //i/, non a 1 i i s. " Sic etiam Servius :
„ideo tibi, quod nulli alii, id est tibi soli.^^ Sed primum aperta quae-
dam opponeudi ratio cernitur in verbo fabor, i. e. non iam celabo te haec,
sed eloquar. Haec autem ipsa ratio vetat, ne tibi hulc verbo adiunga-
mus; neque enim , ubi duo vocabula ita ponuntur, ut utrumque spectet
ad aliquid oppositum, iu ipsis tamen nuUa sit inter se oppositio , ea ita,
ut h. 1., iungi iuxtaque poni solent; quod ubi fit, alterius vis per alte-
rum deprimitur. Itaque haec iuuge : Hic tibi beUum ingens geret Italia.
Sic autem Dativos Pionominum personalium iuteriici orationi solere, ubi
aliquam rem aliquo modo ad aliquem pertinere significamus , dictum est
in Not. ad Ecl. YHI, 6. et 30. Ita fiet, ut suam vim recuperet verbum
fabor. lam vero hoc ipsura verbum , quum ad orationem alicuius modo
subiiciendam spectat , nou solet in principio poni, nisi ubi raaior quae-
dam ipsi, quae sequitur, orationi vel loquentis personae gravitas ac di-
gnitas concilianda est , ut infra de Sibylla VI, 36.: „fatur quae talia
regi." Hoc si ad nostrum locum retuleris, sic demum, mutata distinctione,
suum splendorem lovis orationi restitutum intelliges. fFr.) Ex Graev.
notat Burra. Hinc [Tihi f. enim) q, Duo hinc. (juando te haec Me-
nag. alt. 262 evohens Hamb. pr. Paris. a pr. ra. Dorvill. Ed. Ven.
uti Waddel. Aniraadv. Cril. p. 10. emendarat ; et saue de temporum hi-
storiis commode tb evolvi. Sed non bene copula desideretur ; et epicae
orationi accommodatissimum : movebo volvens longius, pro petam , repe-
tam. Hoc fere Ge. II, 295 Aesculus — immota manet jnultosijue nepo-
tes, Multa i^irum volvcns durando saecula vincit , et sic alibi volvens
simili seusu : Tum genitor veterum volvens monumenta virorum — ait
Aen. IV, 10:2. ac volvens Parrhas. Sed et v. etiam fragra. Vatic. mo-
nelo ed. Dan. et quae eam sequuntur. docebo Puget. et un. Guelf. in
Exc. Cort.
qiie me senleiitia verlit. ad v. 237
quae te g. sententia vertit ? Ce-
terum magnanimus , ut semel
moneainus, male de generosa ani-
mi indolc accipiunlj est joriis,
animosus, ex ^syaQ^viiog, ^zya-
Xy\x(oq^ fiiya goyovfwi/ , quae
onmia ad bellicam virlutom re-
ferenda.
262 — 266. (1)0 vi Pionomi-
nis //ir — /larc vid. Q. V. XX,
6, a. et 7. ////••) Quandoqui-
deiii liacc cura te uiordet, cju-
ciat, reuj tibi exponani et lun~
gius vulvens fatoruni arcana mo-
vebo , li. e. fata altius repetam.
Us-um lov mouere exemplis bene
dechiravit Bsntlei, ad Horat. III,
CariJi. 7, 20. Ratio iti eo iuest,
quod quae iK(p£(joaEv, proferi-
nius, projJiimus, luanifesta faci-
mus , declaramus, proprie mo-
vcn' dici possunjus. longius vol-
vens, evolveiis, rej)elens. Prae-
clare autem ])oeta e lovis perso-
//r/fala Aencae el postcrorum po-
tiora receijset. Ad tolum locum
cf. Ex.c. III ad lib. XII, 189.
AENEIDOS LIB. I, 261—268
119
Bellum ingens gerel Italia, populosque ferocis
Conlundet; moresque viris et moenia ponet,
Tertia dum Latio regnantem viderit aestas,
Ternaque transierint Piutulis hiberna subactis.
At puer Ascanius, cui nunc cognomen lulo
Additur, (Ilus erat, dum res stetitllia regno)
264. PONET: 268. ^Additur — begno)*
265
( - â– 263. feroces Medic. Jl^r.) 264 montesque Ziilich. moenia
condet Oudart. et Hamb. pr. pro var. lect. a glossatoris mana. [conten-
dunt Medic. a m. pr. cundet rtiam Alb. JFr.) 266 transierant qii.
Moret. ctim alter Hamb. 267 lulus Exc. Burm. sed lulo defeudit
etiam RiiHn. de Scbem. Lex. pag. 33 apud Biirmann. quoi fragm. Vatic.
(legitur in hoc quo, et superscripto i. TFr.) 26S Versns suspectus. aut
totus insertus, ant suppletus post additur. v. Excurs. Vlllai h. v._ Erat
tamen versus in codd. iam tempore Auctoris de progeuie Augusti , qui
vs. 257. 263 recitat. (Liberavi hunc versum ab asteriscis , quos Heynius
appinxit; tuentur eum Codd., tum Servius, tum Auctor libelli de proge-
nie Augasti ab Heyn. laud., atque ipse , ni fallor, Virgilius ; nam quae
praecedunt „cui nunc cognomen lulo"' tale quid exspectari iubeut. Ac-
cedit etiam Homeri auctoritas, quem vix dubito quiu h. L expressent
Virgilius; sic enim ille II. VI, 402. sq. : „t6v q' "E%t(oq^ y.aUtGn£ STia-
(iccvdQiov, avraQ ol aXlot 'Agt v uv aKt' ' oiog y a q 8QvhT0 llioy
"E-KTCOQ." Atque ut plane sentias , quanta sit nostri loci^ cum_il!o simi-
litudo, vide, ut Astyanax antea nomen habuit a lluvio , sic etiam luhim
habere ab Ascanio. " Et potuit ea nominis mutatio adhuc ignota esse Ve-
ueri. Ne ^utem meras nugas h. L Veneri narrare lovera^ cxistimes, ita
videtur statuendum : nomen luli tamquam augustius aliquid signihcans a
poeta bic poni, quia hinc orta gens lulia ; et ita huius gentis dignitatem»
maiestatemque trausferri ad eius conditorem ; quod minime abhorret a
Virgilii ingenio et consuetndine. Ita rursus fit, ut ominis aliquid his in-
sit lovis craticni , futura Troianorum fata exponentis , vel maxime con-
263. Italia, in [talia, rnore
Graecoruin auoptato a Virgilio
et liinc ab aliis. populos, viros
feroces covlunde.t. vides praelia
cuni Rutulis et Etruscis per vi-
ctoriam declarari. 264. vl/o/r^-
(pie. viris et moenia ponet, ur-
bem condet Lavinium et novum
imperium lundabit legibus, (le-
ges ponet, voiinf^tTriGH,) per il-
lud trionniiuu, quo regnuin te-
nebit. Haec ornat : 265. Ter-
tia diiui li. e. donec. lerna hi-
herna, pro hibcjiioj-um tempo-
ribus h. e. per tres Iiiemes, tres
annos. 266. Rutulis suhactis,
Turno victo ac caeso. {RutaLis
suhaclis , casu tertio pro post
Rutulos subactos ; quae in tem-
pore notando elegans structura
est apud Demosth. in Mid. fic^-
xv^ov}xzv t]8r} tri ZQlaEi eKelvr)
diaysYOVOTa hrt] oV.toj , c. 24. p.
44. ex editione Spaldingii, qui
ea male ollensus est ibi structu-
ra. Add. Thucyd. I, 3. med.
l^c/!. — adde Buttjnc-nn. ad
eand. in Mid. oiat. pag. 169.
/rr.)
267. Inter Troianos, dum
120 P. VIRGILII MARONIS
Triginla rnagnos volvendis mensibus orbis
Impcrio explebit, regnumque al) secle Lavini 270
Transferet, et longam nuilta vi muniet Albam.
gruum. Cansa tumeu nominis ut aliqua appareat , adiiciiintur haec: Ilus
erat cet, Orationem autem, quam carpit Hej-nius , si spectamus , dictio
minime est ea, quae Grammatici alicuius iugenio conveniat. Tles stetit
Ilia regno poetice dictum valetque idem, quod res stetit Ilio regno, i. e.
res incolumis luit Ilio regno, s. res Iliensium incolumes fuerunt. Nam
verbum stare h. 1., ut saepe, i. q. incoluinem esse , vel incolumem ma-
nere; ut Ge. IV, 208.: ^multosque per annos Stat fortuna doraus;"
Acn.II, 56.: „Troiaque nunc staret." Proxime ad nostrum locu n acce-
dit Livius, etiam a Wundcrl. laudatus, I, 3.: „Nondum maturus imperio
Ascanius , Aeneae filius , fuit : tamen id imperium e i ad puberem actatem
iucolume mansit. Tautisper tutela mulie1)ri — tanta indoles in
Lavinia erat — res Latina et regnum avitum ])aternumque
puero stetit. /Tr.) 269 annos Longob, Pierii, soUeuni Japsu. [or-
bes Mcdic. /f^r.) 270 ab s. Heins. e Medic, et al. adde Rom, (vid.
Cort, ad Lucan. I, 482. et Q. V. I, 1. IFr.) antea : a s. Sprot. et Parrhas.
a sede Latini. Ceterum si Lavinium unice verum est , cf. sup. ad v. 2,
scribendum hic et v. 258 Lavinl. {Lavinum nt Servio ad vs. 2. et Iu\ cnali
ab Heyn. ibid. laud. concedamus , veram tamen formam Laviniiim fuisse,
satis probatur per nomen gentile Laviniensis et Lavinius; quod si a La-
vino ducitur, exsistit vel Lavinas, \el Lavinensis , vel etidm Lavininus.
Ceterum vid. V. L. ad vs. 258. f^'r.) 271 magna vi Zulich. ut et alibi,
v. Burmanu. vi multa Oudart. et sic alii apud Pier, muniet urbem sec.
Hamb. ([ahnius Tyow/^i-aw maiore litera initiali exaravit; ego poeticac ora-
uoni
convenieutiorem duxl vulgarem rationem. IFr.)
Troianurn regnum fuit incolume, inen illud cum poetae ralionibus
Ilus dicebatur. regiw, sub regi- convcnil: cf. inf, VIII, 42, 47,
bus; at nunc eversa Troia, lu- 48. orhes, annos, miigiws, lon-
lus dici cocpil. Sed v. Excurs. gos, ut alibi, epitlieto ex natura
ad h. V. (cl quae scripsi in V. anni depromto, qualenus plu-
L. /^r.) rium irtcnsium spatia in se com-
269 — 271. Trigesimo regni prcliendit, Argutatiu- Macrob.
anno Ascanius Albain Longam in Sonin. Scip. II, 11 et Serv.
condidisse, sedemque rcgni a cum aliis intcrprelibus in h. v.
Lavinio in novam urbem trans- In Ed, IV, 12 niagni mensen vim
tulisse Iradiliu-. Quod si is vcr- liabere possunt cx rcliqua ora-
borum sensus esse debet, anti- tioiie, volfeiu/is niensHnts, qui
quc locnlus cst poela ])ro: Asca- volvnnlur, volvunt se, (vid. Q.
nius XXX annos impcrio cxpU- V. XXVIIII, 4. adde Ennianum
bit, luni regnuni IransfercL Si illud ap. Varr. dc L, L. I, Vll p.
tamcii ad connnuncin rationcui ,S81. Speng, : ,,CIamor ad cae-
grammaticam vcrba accipias, ni- lum volvendus pcr actbcra
liil definit pocta , scd Ascnnium nuigit," IVr.^ miiiiiii cxquisi-
XXX annos cs.se rcgnaturum, ct lius <juam exslnut. mulla vl,
'\\\ boc rcgni tcinporc urbcin no- magnis opibus, imigiu) lioiniiunn
vam conditurum ail. IVius ta- rcrumquc apparalui at Jiurin.
AENEIDOS LIB. I, 269 — 275
121
Ilic iam ler centum totos regnabitur annos
Gente sub Hectorea; donec regina sacerdos
Marte gravis geminam ])artu dabit IHa prolem.
Iiide lupae fulvo nutricis tegmine laetus 275
272 tercentos !\IoutaIb. et Ven. trescentum fragm. Moret. Ilinc Serv.
et MS. Bersmanni, quos sequitnr Cuningamus ; et sic aliquot llcinsiani;
(^etiam Paris. 2. 4. ; recte fortasse ; Serv. f uld. utramque lectioncm aguo-
scit. Jfr.) hoc Aao. Cum regnabitur absoiutc dictum sit , tum antcra ex
more dicendam esset, genti llectoreae h. e. ab g. II. Burmannus, Vir lati-
nissime doctns, emenciat : //aec sc. Alba regnabitnr. Nescio tamen, an-
non vulgata ad eundem loquendi modum acredat: regnatur est rcgnuni te-
netur, habctur, sub gente II. ut Homcri vnb , cnm notatioue obsequii aut
imperii, quod patitur quis. Iliad. ^, 159. Zivg yaQ ol vno CKij-ZTQOi tdd-
HaCGiv Argivos. Ilaec tamen expeditior est lectio. 274 Partu ' gemi-
nam sec. Hamb. 275 lectus A^ratisl.
coiilendit esse , magno inipetu,
animi ardore, studio.
272. 273. Per CCC annosre-
ges e Troiana stirjie Albae Lon-
gae esse regnaturos ait ad Ro-
muluni usque. I)c rationil<us
Listoricis oliin in Exctirsu III ad
lib. XII, 1 89 disputabitur. Geiis
Heclurea est Troiana sinipl. ut
V, 190 Heciorei socii. .sic et alii:
V. Burm. Ex Tjoiana saltem
stirpe, si ibrte non omnes ex
Aenoae prosapia, oriundi lucrunt
regcs, qui Albae Longae inipe-
rarunt, quamvis illa iion modo
Troianos sed etiam Latinos Ab-
origines liabcret incolas. regjia-
bilur sid) genle HecLorea , va-
gnuni durabit sub Troianae stir-
pis regibus. cl". \'ar. Lect. .Aeii.
XII, 826 Sil Laliurn; sinl , '/-
bani per saecnla reges etc. (Si
<juid video, h. 1. improprie lo-
cutus est xMaro. Nanujue non
agitur de Troianis vel llofnanis,
qui gens Heclorea aj)])ollanlur,
sed dc doino regnatrice, ab A o-
nca oriunda. IVch. — |)c vi
l>arti(ulae /a/« vid. Q. V. XXVIII,
5. II r\
274. 7/ia, tamquam Troiana
stirpe oriunda, poetis dicta, ab
Ilio Troiae, illiea Silvia, sacer-
dos ^ Virgo Vestalis, regina , h.
e. rcgio sanguine orta, ut ^aai-
}.i66a, Marle gravis , e Marte
gravida,gcmellos uno partuedet.
275—277. UomulusKomam
condcl. Quam ornate ot sj)len-
dide lioc pocla exlulit ! Ut lii-
pani nnlriceui attingerct, Ro-
mulum, antiquorum lieroum mo-
re, pro casside lupi exuvias, seu
lupinam pellem, gcssisse narrat.
Hl galea hirsnla conila Inpina
coma, etiainPropert.lv, 10,20
de llomulo. Hoc igitur liabitu
occurrerc dcbuere vetcra Iiomuli
signa. laelns leginine, pro orna-
lus, aut, qui liabet. Legnien In-
pae pro exuviis luj)ae. v. liurm.
Nec vero accipicndum, quasi lu-
pae ipsius,a qua nutritus iuerat,
pellrin detractam sibi imposue-
rit; sed ornat opitlielon «////ycaa
Inpae: quia ox eo genere fuit
illa, a qua ij)se nutritus osset ;
ut bene observat Meierotto V. C.
Romulus excipiet genteni, pro-
j!ric, regnnm gentts , iinj)criuiii
122
P. VIRGILII MARONIS
Ptomulus excipiet geiitem, et Mavortia condet
Mociiia, Romauosque suo de nomine dicet.
His ego nec metas rerum nec tempora pono;
Imperium sine fme dedi. Quin aspera luno,
Quae mare nunc terrasque metu coelumque fa-
tigat, 280
Consilia in melius referet, mecumque fovebit
276 accipiet Hamb. pr. cum uno Guclpherb. in Excerpt. Cort. ncc lioc
male. (sed nielius excipiet , quod de serie et ordine dicitur.) 277 ducit
alter liamb. 278 nietam Bigot. minus poctice. 280 quae terrasque
tiiiidam codd. apud Burm. et Pier. v. III. 361. sed sic melius que abesset.
(uec pcssumus particula nunc carere ob oppositum referet. fVr^ 281
mecamcjue iuvahit sec. Moret. soUennis varietas. cf. Burm.
gentis Hectoreae , s. Troianae;
succe Jet in regno Albano Romu-
lus. [cxcipiel Ii. e. accipiet re-
gendam gentem Troianam, non
Albae, ubi non regnavit, sed
Piomae, quam condidit. Com-
mode igilur adiecta\erba el Ma-
vorlia condet moenia. IVch.) l)o
voc. excipere de rebus , cjuas
nanciscimur, aut nacli suinus,
V. ad Ge. IV, 207. Sunt baec
omnia, valiciniorum et ornculo-
rum more, ])er ambages ac ple-
niorc ore exposita, cjuain in ora-
tione lovis ad filiam exspcclari
poterat. Moenia JMuforlia, Ro-
nia a Martis iilio condita ; ut
saepe al.
278. 279. lieruni nicUu^, li. c.
limites iinperii. aine Jine^ aeter-
na urbs, ut in numis et monu-
mcntis. A poelis hacc innume-
i'i8 in locis ornata et variata.
280. 1. 2. Ipsa luno aliiinati-
do sliidio Komaiioiiim lcin bi-
tui'. l''uit eniiii cuiii lovc cl JMi-
nerva llomanarum rcrum pine-
scs. (Juar ni. — indu c. /a/i-
frut. si nielii, li. v. piac mctu,
luno laLi^at umnia sc. prccibus,
liortatu, minis; liabes auctorita-
tem V. 23 Jd metuens reterisque
memor Saturnia bclli etc. Sic
tamen tenue nescio quid infer-
tur orationi. Siii Juno faiigat
metu li. e. terroribus, mare, ter-
ras, coeluni, verearis forte, ne
turgere videatur oratio. Sed di-
cta haec sunt ad vulgarem lo-
quendi modum; terroribus omnes
agitare et vexare. itaque, luno-
nem omnia versare, miscere , ut
Troianos ])erdat. Iiif. XT, 400
l'roirule oninia maffiio JSe cessa
inrbare inetu. et VII, 301
yJbsnmtae in Teucros vires coe-
Liiiue marisque. Fatigare , ut
cxircere , de rebus , quibus vel
abutarisvel frequenter, multum,
nimiuin utaris; undc est turba-
je, allligere, vexare. cf. ad VIII,
93. 281. lunonein animo muta-
to in moliorcm ])artp)n, ^ig ro
(ifXvLov, iam consulentom (sic
XI, 42d Mnlta dies — lieltulit
iii meHns , lulit, mul.-ivit) llo-
iiiai!iu(ue placatam c\ lioratio
i(iMiiiisci.Mis (]aiiii.lll,3 Graiuiii
elocula consitianlibus liinone di-
fis elc. (subestverbo icferre no-
AENEIDOS L[B. I, 276 —
123
Romanos, reruin dominos, j^onlcnHjiie logatam.
Sic placilum. Veniet luslris lal)entilnis aetas,
Quum (loinus Assaraci Phthiam clarasque Mycenas
Servilio })remel, ac victis dominahitur Argis. 285
282 Progeniem rerufu dominosBigot. SedRo/nanon firmal Suetoa. Aug.
40 i't, qui et ipse ver.suni repetit et ad Uomitiani laudes trausfcrt, lib. XIV,
ISi, Martialis. 2.S3 ]>/acitur/i est Leideus. male cum aliis ap. Pier. v. Burm.
ad Lucau. II, 5, et ini". ad Aeii. II, 428. (et Q. V. XV, 9. fVr.) 284 Fy-
t/iiani, l'//jt/iiaia male scribitur. 285 Imperiu Parrlias. ex interpreta-
tione. et v. duo. cunctis Hamb. pr. cum uonuidlis Pieriauis.
tio, a recta via declinasse luno-
iiem. dV. Tac. Ann. I, 33. a?ii-
tiLum iii buiiuin verLere. f^f^c/i.)
— 282. Rumanos reruin duini-
iius irenleiiKjin' iogalaiii. lianc a
I>aLerio liabuit poela: noLante
Macrob. Sat. VI, 5.exlr. Augusto
irequcntalum liunc versum, ex
Suetcn. Octav. 40 notuiii. Ver.sus
dignitatejn in prinia parte lacile
jiercipiasj at post Ruinanus re-
rtiiii dun/inus , annon languet
gentein(iiie'iogalain, li. e. a ve-
stimenti gencre desigr.atani ? Quis
eniin nunc siniile quid fcrret in
Gallis, Anglis, designandis? Sci-
licel Roinarios l>el/i pacisque ar-
libus claros inemoratpoeta : J{o-
inanus , rerttin duminos , li. e.
orbis teirarum regnalorcs, aii
lioc sinc armis? sinc beibca vir-
lute? lam geniemtjue iogaluin
intcMigas s])cctare ad togae, li.
e. ])ucis, arles ac virtules. Et
cogitandum, maiorem dignila-
tein in toga oliin luisse quani
nunc in ullo veslimenti genere.
'V/ie enrob\/ peop/e diceret non
iniiius gravitcr Brilannus ali-
quis; ut belle moncbat me Jiran-
des. socer meus \nQ. colcndus.
Sir piaciluin, ita cgo conslilui,
decrevi. l)e loiniula agil Jiinin.
ad Aen. II, 428. (v. cliam Q. V.
in V. L. laud. fFr.)
283 — 285. Splendide lloma-
norum belia cum Graecis, el
Acbaiani in pro vinciam pop. llom.
redactam , designat. Iii siaiili
acumine veivsatur Epigramma
Adriani Imp. seu verius (iorma-
nici, in Ilium novum Antbol.
Gr. lib. I, p. 98 Slepli. Analect.
Brunck. T. II p. 2o5. H. et lati-
nc, sed minus venusLe, Antliol.
Lat. lib. I, e]>. 103. P/aciium esf,
de iis, quae iii ialis liabentur.
iusliis, doctius (juam , annis.
ooinus Assaraci, llomani a Tro-
ianis oriundi, intcr quos Assara-
cus, Trois filius, cx Aeneae iuit
maioribus. v. Aj)ollod. III, 12, 2
et Not. Conon. c. 12. (Piojnie
haec dicta. Assaracusestproavus
Aeneae. Adeas inprimis lioin. II.
XX, 230 — 241. irc/t.) Grac-
cia j)raeclarc j)er Pltlliiuin, ut-
poLo Acliiilis j)alriain, et IVlyce-
nas , Agamemnonis regiam, de-
clarata; necnoii \ik^v Argos, quos
tum Diomedestencbat; (Iliad. /5,
559 s;|.) erant tamen ilii tantae
tuin dignitalis, ut ajrud Honic-
luiii lota Graecia j)er Argos, ct
totus exercitus Argivoruin iio-
miih' insignirelur. inf. VI, 839.
124
P. VIRGILII MARONIS
Nascelur pulcra Troiaiius origiiie Caesar,
Imperiuni Oceaiio, faniam qui lerminet aslris,
lulius, a magno tlemissum nomen lulo.
Hunc lu olim coelo, spoliis Orientis onustum,
Adcipies secura; vocabitur hic quoque votis. 290
Aspera tum positis mitescent saeculabellis;
287. ASTEIS; 291. BELLIS.
287 Et famam sec. Hamb. fama deleta lit. m Regius. terminat
Oudart. et duo Leid. a m. pr. 288 dimissum plerique vitiose. 289 alii
oliiii honestum, sec. Serv. iiatum scilicet ex honustum, ut scribebatur. [ho-
nustum Servius scri])it ; idem expressum in Ald. tert, IVr.) 290 Jd-
spicies Fabricii MS. cum Goth. tert. et quatuor apud Burm. qui accipies
Schol. Cruqu. Horat. Od. I, 2. II, 10. auctoritate et Ge. I, 28. et te maxi-
mus orbis — Accipiat. Sed est omnino gravius , et habet plus ivfQybias
respectu Veneris. Sic v. 259 sublimemque feres. 291 mitescunt Uiimh.
alt. Ceterum Burm. coni. Aspera quum p. — Cana Fides — iura dabunt.
Sedhocest, vaticinatiouis impetum et vira infriugere. Sunt scilicet talia
abruptis sententiis efiereuda.
Eruel ille ^rgos , ^gamemno-
niasque 31yce?ias, Gravissiiiia
vocabula et isla:
"^eruilio pre-
met — dominahiliir.
286 seqq. Ad Augusliim rpfe-
ras liaud dubie verius quam ad
luliuin Cacsarem cuin Scrvio,
Cerda et aliis ap. Buriii. Nam
nec lerrarinn imperium v. 287
faciln Caesari Iriljuilur, neque is
sjwliis Oricnlis onuslits, iic(|uc
ab eo pax restilula v. 290. Con-
Ira deAii,i;usto illa ubique ol)via.
v. in|)r. AcM. Yl , 793 sq. (sed
vidc, (|u;(c ad vs. 289- notavi.
//^'/•. ) E t is Caesar, Jnlius a d o-
ptionis iure, liinc Traianus, ab
Ascanio Tioiano gcnus ducensj
itaque luliu^, nomen demisxum
a magno lulo, b. c. nascelur
Cacsar, lubus nomine, quod no-
nien ab luJo in cum vcnit. pul-
cra crigine sinipl. clara. Nei" ad
Vcnercm rcsjnci j>ossc j)ulo, jier
sernionis UflUin. 289. /finic —
spoliii Oricnlis onustum. liaec
illa perpetua poetarum inpriniis-
que Virgilii de Aut^usti in Par-
tlios expeditione vaticinalio. v.
Vit. Virg. ad ann. 724.725.734.
cf. ad Georg. II, 170. neque in
unum certuin annum ea cogere
necessecst; quin , adeo anle si-
gna a Partbis roddita, j)octicus in-
genii fervor bacc ita rccte eJfer-
i-e |)otuit. (Scdvide, anrectiusex-
l)liccntur ex J. Vlil, 678 — 688.,
ul)i a vs. 685. liaec lcguntur:
,,lliiic oj)e barbarica variisque
Anlonius armis Victor ab Auro-
rac j)oj)uJis et Jilore rubro Ae-
gyj)tuni viresque Orientis
ct uJtima secum Bactra ve-
liit." IFr.) 290. secura, ncmi-
ne intercedente, lunonc placata.
focabilurliic quo(jue t-olis, prae-
clarc lionores divinos babendos
Auguslo ostciidit , nt Georg.
I, 42.
291. Ad laniim ciausum U. C.
725 et pacem pcr terrarum or-
bcH) rcstitutamrccte referlur. cf.
AENEIDOS LIB. I, 286 — 298
125
Cana Fides, rl Vesla, Remo cum fralrc Qnirimis,
Inra (lal)nnt ; dirae ferro et cojipagibus arlis
Clandentur Belli portae; Furor inpius intus,
Sacva sedcns super arma, el cenlum vinclus
aenis 295
Posl lergum nodis, fremet horridus ore cruento.
Ilaec ait: et Maia genitum demiltit a]) alto,
Ut terrae, ulque novae pateant Carthaginis arccs
297. ALTO;
293 E^ deestBigot. arctis al.ntmale srribi solet. (refragantibas scili-
cet optimis libris ; liic quidem miniata c in Medic. superscripta. Vid. Cort.
ad Sallust. lug. c. 52. et 85. Drakenb. ad Silium \\\, 280. IFr.) 295 Sce-
va Franc. et Parrhas. 297 3Iaiae sec. INIoret. et sic Roni. a m. pr. de-
mittit ex melioribiis reposuit Heins. A^ulgo dimittit. demisit Ald. (sed
Ald. tert. demittit. IFr.) et lunt. et sequitur arceret. Verum in poeta epi-
co non locum habet ea observatio e Cicerone petita. (Saepissime etii.in ab
Ilistoricis Praesenti historico Imperfectum subiungitur. Subtilitcr de h. 1.
disputat lahn. ad 1. VI, 754. : „ut pateant quodamniodo ipsa lovis verba,
quibus Mercurium admonuit, posteriora ne arceret autem causani , cur lu-
piter hoc fecerit , a poeta additam continent." Sed ita vercor ne postc-
riora langtieant. IVr^ dimisit pr. Goth. (et Alb. JFr.) demittit O/yinpo
Goth. scc. 298 atf/ue al. (in quibus Palat. /P'r.) et sic vulgo ante Heins.
Virg. Vit. ad h. a. Nec tamen
liinc probare aliquis suscipiat,
lioc ipso anno priniiun Aeneidos
librum esse scriptum. saecula
aspera mltescenf , tem])us illud
erit pacatum, fniitis bellis. Tri-
buitur tenipori, quod hominum
est. Quae sequuntur, V. 292 —
296 magnifice expressa sunt: v.
Excurs. ad li. v. Ait ildem, reli-
giones patrias, et civium concor-
diam, exstincfis bellis et discor-
diis , rempublicam esse tempe-
raturas. Fides cana , prisca,
antiqua, qua-lis maiorum fuit.
Vesla , patria eaque antiquissi-
mareligione i\omanisculta. Cum
his Rorniilits ct Remiis iura da-
hunt , imperio Slomano praee-
runt, ita ut ad })iislinam illam
temporum sanctitatem et inte-
grilatem, quae ante parricidium
Remi a Romulo commissum fuit,
rediisse res videri debeat. Bel-
lum, n6ke;iog, h. I. dei per-
sonam sustinet ; idem mox Fu-
ror. BeUi portae respiciunt tam
templum (cf Aen. VII, 607), quod
pace restiluta clausum qviasi pro
carcere et custodia Belli haberi
potest. Reliqua vss. 294, 5, 6
ad terrorem aiiimorum coinpo-
sita sunt. ( Virgilius , ut rem
variaret, Furorem cum Bello la-
ni templo inclusit. Furor enim
inter Martis comites apud Slat.
Thebaid. III, 424- A|)ud cun-
dem VII, 52. in regia Martis ha-
bitat Furor. IVch)
297 — 304. Observa , quam
succincta in scqq. narratio sit.
Bene autem in hospitio Teucris
parando ministciium deorum in-
terponitur, ne res miraculo ca-
126
P. VHiGlLlI MARONIS
Hospilio Teiicris: nc fali iiescia Dido
Fiiiiliiis arceret. Volat ilie per aera magnimi 300
Reniigio alarum, ac Libyae citiis adstitit oris.
Et iam iiissafacit; ponuntque ferocia Poeni
Corda, volenledeo; in primis regina (piietum
Adcipit in Tcucros animum mentemque benignam.
At pius Aeneas , per noctem plurima vol-
vens, 305
Ut primum lux alma data est, exire, locosque
Explorare novos, quas vento adcesserit oras,
Qui teneant, nam inculta videt, hominesne feraene,
303. DEO. In
300 aethera Lcid. ot r\l. (ctiam Alb., male ; nusqiiam enim aether
jnagnus dicitui', scd altus, sumjnus, IFr.) aera multum ed. Ven.
301 ac deest pr. Moret. 302 Omnia iussa Oudart. At iam i. gerit
Hamb. pr. 306 alta scc. Moret. alba tentat Wakef. Silv. crit. P. V.
p. 80. temerc. locosijue Quaerere constituit, (juos vento a. — Explorare
Menag. v. Macr. Sat. V, 4. Ex quibus illa possis tcncro: locosque E.xplo-
rarenovos, quos vento accesserit; oras Qui teneant , — hominesne je-
raene. Apud Rutln. de Schem. Lex. pag. 253 corrupte: Expl. locos , q.
307 accesserat Lcid. 308 videjit Medic. a m. pr. feraeve male multi.
veat. 299. Fali, scu, quo Tro-
iauis Italia crat petcuda; seu
omniuo niiuiinis volunlatc acius-
su, adcoque fato Troianos ad
Libyac liltus essc dclatos ; ([uod
ignoraiis Dido, nc advenac in
liis littoribus sedcm (igcrc vel-
lent, vereri, eosque ab escensu
in tcrrani ))robibcre poterat; cf.
527 sqq. JMox 301. remigio ala-
711771 ornate. Alae avium cum
naviuui rcmis comparari solcnt.
Lucrcl. VI, 743 ct Gracci, ttte-
Qolq IqioGii Eurip. fpbijj!. in T.
289. ct in lonc IG2 Iqeggu %v-
Kvog' primo(iue loco Aescbylus
Agam. 52- 302. Ponunt fcroces
animos; miles ct placidos ani-
mos accipiunt, nc advcnarum
cons|)Ct tu cxtcrrili armis cos j)ro-
pulscnl. tjiiiftutri (iiii/niini, f'x)j-
XoVf 8. ivy.rikov y pro placidum,
propitium, iv^tvtl. Ingeniose
autcm lioc ad Meiciirii operam
refertiu', cum ille sit deus com-
merciorum , persuasionis et hu-
manioris cultus. Ut Horat. qui
Jeron ciilliis /io77U7ium 7-ecentiim
f^oce Jornidsli.
305 — 308. ParaturnuncAe-
neae ad Cartbagincm acccssus;
cui et ipsi mater Aeneae inter-
venit. Per nocle77i j)luri77ia vol-
vens , ovK ATQEidr]v — "7'Tcvog
Exs yXvKeQog, TCoXkd cpQSclv 09 iim'-
voi'Tf<: lliad. x, 4. (^volcens non cst,
utputatWunderl., qui volvil vel
voh-e,-at; vid. Q. V. XXVIIII,
1. /7>.) lux ahna, grata, iu-
cunda. IJt semel inoncanuis, al-
7H//.V convcnit fcrc cum nostro
ico/ill/iciliir, (1110 poetae utuntur.
307. I-Kplorat loca nova, ct ex-
ploral, ad quas oras accesserit,
AENKIDOS LIB. I, 299 — 315
127
Quaercre constituit, sociisque exacta n^ferrc.
Class(^m iii convexo nemorum sub rupc cavata 310
Arl)orilms clausam circum al([iic horrcnlibus uin-
l)ris
Occulil; ipsc uno gradilur comitatns Acliatc
Bina manu lalo crispans baslilia Ferro.
Cui inater mcdia scse tulit obvia silva,
Virginis os hal)itumque gcrens ct virginis arma, 315
315. GERENS, ARMA
309 abest que a Longob. et al. Pierio non probante. 310 convexu
Zulich. Oiidart. Leid. a ni. sec. et Exc. Burmann. 311 iidem fere ver-
sus inf. Iir, 229. 230. [circa Alb. JVr.) 312 Achatae Medic. sed Acha-
te iirmat Heins. Prisciani auctoritate. atque uno Hamb. pr. et Puget.
313 lati ferri Harab. pr. pro var. lect. quod ex Servio esse derivatuni
Rurm. \idit. conf. IV, 131. 314 sese obtulit novem apud Burm. qnod recte
rciicit. Sed ratio est, quod sese tulit exquisitius est; nt et illud: obvia
se tulit, quam tulit se obviaiu. Sic inf. 439. Infert se saeptus nebula.
\U, 598. mox sese ad littora praeceps — tulit. Nec tamen semper hoc
seqnitur poeta. '^^.TC.inL iOi talem se laeta ferebat. mm talis. _ 315 /<?-
/•mA- Sprot. et Hamb. pr. Tirginis — et virginis Spartanae miror nemini
displicuissc sic iuncta , quippe parum suaviLer. Assimulaverat se facie ac
venti vi, seu teinpestate, appul-
sus — exacla, quae explorasset,
compejisset, rejerre. 308. Co-
lor ductus «X Odyss. J, 119 sqq.,
ubi Ulysses in Pliaeacum insula
expergiscitur; et multo magisex
Odyss. -/., 144 sqq., ubi Ulysses
ad Aeaeam insulam appellit.
{Qui teueanl, sc. illa loca ; ne ad
oras pcrtinere putes , vetant in-
teriecta liaec: inculla videt.
IV r.)
3 10. Classem occullat sub con -
vexa ru])e memoribus consita
162 — 165. horrenUbuH umbris;
arboribus. v. ad X, 237 et sup.
prooem.4. T, 165.312. 313. Cri-
spans^ exc(uisilius quam vitjrans,
habens. Crispantur, quae incur-
vantur, inflcctuntur ; £st to
TiTvGGZGxi^cii de hastis Iliad. v,
134. Binas liastas gerere, mos
fere lieroum cum apud poetas,
cf. XII, 165, tum apud artifices.
Pves vana esset, exempla conge-
rere. Acliales Aeneae comes dn-
tus, ut ap. Homer. Q^iQunovTt^;
hcroum et ircuQOi • Idomenei Me-
riones, Diomedis Sthenelus,
Achillis Pati-oclus.
314. Antequam silvam litto-
ris csset egressus, sese iuUl , se
egit, inccssit, facta oLvia (cf.
inf. 503) ei Vetms, puellae vena-
tricls vullu et amictu. Habuit,
quem imitaretur , Homerum
Odyss. r^, 19 sqq. v, 221 sqq.,
ubi Minerva altero loco puellae,
aqualem gestanti, in altero pa-
stori assimulata Ulyssi obvia et
viae dux lit. Sed non infeliciter
rem variavit Viigilius.
315 — 320. Arcum cum sa-
gitta habebat, et veste succin-
cta, coma sinu([ue soluto, erat,
puellae Spartanae vel Thressac
128 P. YIRGILII MARONIS
Spartanae, vel qualis equos Threissa fatigat
316. Spartanae;
vestitu puellae, et erat armata puellae Spartanae more. Nec importu-
iiitatem mutata interpunctione sustuleris. Exspectabas Nympham vel Dia-
nam : Naidos os hahitumque gerens , aut simile quid ; ut Ovid. Met. I,
691. 5 JSaius una fuit — ritu quoque cincta Dianae Falleret , et credi
posset Latonia. (Duplici modo hic erratur, uno, quod repetitio voc.
virginis vitiosa liabelur, altero , quod, qui defendendi poetae partes sus-
ceperunt, alienissima ab h. 1. rcpetitae vocis eiusdem exempla attuleruut.
Waardcnburg in Opusc. orat. poet. crit. pag. 169. ita scribeudum putat:
Virginis os habitumque gerens Den , v. a. Sp. Si quid in his est vitii,
iacile illud quidem tollendum, id omne positum est in ipsa orationis com-
positione. IVIale enim, quum Spartanae virginis arma Venerem
gestare dixisset poeta , qnasi se revocans liaec subiicit: vel qualis equos
7'hreissa fatigat IJarpalyce. Sed omnia sana sunt ct pracchira, modo
intcrpunge post arma, et semicolon, quod est post Spartanae , muta
in comma , ut haec ])rodeat senteiitia: „Virginis os habitumque gerens et
virginis arma, i>el Spartauae, vel Thressae." lam vocem virginis iteran-
dam liic luisse , cx eo iutclligitur , quod , nisi ea fuerit iterata , omnia,
etiam os, quod absurdum est, ad Spartanae vel Thressae similitudiuem
composita fuisse existimandum sit. Virginis autem arma ea sunt,
quae virgini conveniimt , virginalia , arcns parvus , levis et svxK/ttTTTjs, quo
spectat habilis arcus vs. 318. Callim. 11. in Dian. vss. 8. sq.: ,,^6s d'
lovg v.al To|o:* £« tccctsq' ov cs cpccQtxqriv, ov8' aizsco fiiycc to'^ov."
^r.) 316 Jirginis arma Sarranae h. e. Tyriae (cf. Georg. II, 506)
ingeniosa est emcndatio Marklandi ad Statii Silv. V, 2, 118. Burmaunus
eam h. 1. exagilat, quod de Tyriis colonis Aeneas uondum aliquid cogi-
tare poterat ; Spartanae autem vel Threissae virginis species occurrcre
ia.n antc Aeneae debuerat. De Spartana tamen uon minus dubitare licet,
an uspiam Aeneae visa fuerit. Enimvero poeta non dechirat, qualem sibi
Aeneas deae speciem animo nunc linxerit ; sed lectori deliueat formam et
habitum Veneris , qualem lector suo animo eam repraesentare sibi de-
beat. Marklandi autem emendatio locum habet nulhun propterca , quod
ipsam comparationem iuguhit. Spartanarum virginum vel Thracicarum
formae habitusque notissimi sunt; his igitur uti debuit poeta ad decla-
morc. Hoc structurac fornia autem poeta resliiae illae sunt
variavil. l)c S])artanaruni pucl- et arcu phareiraque instruciae.
laruni cxercitatione, quam Imc iLaijuc ad coninmncm ])oliuspu-
vocant intcr])rctes, palacstrica cllarum Lacacnarum]ial)itum erit
nota res. Enimvero tum nudae rcfercndum, ciun militaria opera
erant, ut tot loca docere pos- tractarcnl, atquc idco brevibus
sunt; vel Plutarclii illc classicus tunicis, iisque ad fcmur usque
in lijcur^o ]). 47 F. et — iMore dissutis, ulercntur, ut nuduju
tuae ^enlis nitida duni nxxdwpa- fcmur in inccssu a])paierct (un-
lae.slra J.udis , Paris ad Ilclc- dc (jpajyofiJ/^icif? S])arlaiiac puel-
nam apud Ovid.E])ist. XVI, 149. lac; quadc re loc. class.riutarch.
cf. Proj^crt. III, 14, 1, ubi v. in Lycuri;o p. 76. F. Euri]). An-
Intj)|). ct Crag. de rcj). Laccd. dromaclic59()sq(i., ubi v.liarnes.
lib. III. l. 9. insl. 4. In noslro ct hic Ccrdam. Pollux VII, 55.
AENEIDOS LIB. I, 316. 317 129
Harpal) ce, voliicremque fnga [)rae\erliUir llehruin.
317. EuRUM.
randum id, quod per se sensibus legeutis subiic: satis clarc nou potcrat.
Infra autcni Venus, ue dea crederetur, recte se Tyriani aliquam puellam
simulare poterat, cum iam expositura esset , qui esscnt, qui haec loca
incolereut. T/ireissa , 0QK6Oa , QQijcaa, &Qr]Ca6a , ut &Qa^, 0Qi]i^.
3l7 al. ^lrpaljce , Ilarpulice. Sed est ^AQnaXvy,r]. JVIox vul^o legebatur
Ilebrum: at Eurum llutgersii, Huetii aliorumque (v. Cuuiugam. ad h. 1.)
emendatio est, obvia sane et in quam quilibet facile incidat. Docte de
ea egil Burm. ad h. I. cf. Bentl. ad Ilorat. i Carm. 25, 20, ubi recle
Euro Ilcbrus cessit; etiam nuper in Epit. IHad. 737 ap. Wernsdorf. Iq
nostro loco Ilehrus defendi potest usu poetarum comparaudi motus cur-
susque celeritatem cum fluviorum impetu. Neque obstat, quod Hebrum
nonnulli leni et placido flumine procedere tradunt; poetarum enim noa
seraper est in liis summa sublilitas. v. Bui-m. ad Valer. FI. V, 180. (ad-
dit lahuius Burm. ad Antliol. Lat. T. II. p. 290. et Scbirach. Clav. pag.
5-il.; de ipso Hebro vld. \V^akelield. Ji. 1.; adde, quae paulo inferius scri-
pturus sum, ct quae notavi in V. L. ad Aen. 111, 76. fFr.) Assumi quo-
que in iudicium animi potcst: venari Harpalyceu ad ripas Ilebri ; itaque-
eam secundum amnem decurrere velociorem ipso amne. Eurum tamen
toti comparationis cousilio accomraodatiorcm esse, uegari nequit ; nec sa-
tis in lluvium, etiam rapidissimum , cadit/wu^a, volucer, praei>erti ; at de
ventis haec verba sunt sollennia. Itaipie, Brunckii quoque V. C. exemplo,
Kurum reduxi. luf. VIII, 223 fugit ilicet ocior Euro. (^Liceutiam poe-
tarum supra memoratam respiciens Haudius ad Stat. Silv. p. 372. bene
monet: „Iu exterarum terrarum flumiuibus memorandis scriptores li-
Ijeriorcm fictionem sibi iudulstrunt. " Heynius , quam in ipsa Virgilii
editioue deseruit lectionem , Ilebrum , eandem tuetur ipse in Obs. ad Ti-
bull. I, 7, 14. Ad librorum omuium veterumque Grammaticorum auctori-
tatem accedit raanifesta imitatio , qua Virgiliana haec expressit Silius II,
73. sqq. : ,',Quales Threiciae Kliodopeu Pangaeaque lustraut Saxosis
nemora alta iugis, cursuque fatigant Hebrum inuupta raauus."
Tuetur librorum lectionem etiam Wakef. ad Lucr. I, 1003. Quid autem
adde Clem. Alex. II, Paedag. 10). lioc loco describltur, omnibus
Ilic tameii, idque observatiotie venatricibus cumipsaDiana coin-
dignum, abeopotissimumSparta- munis , de qua Clirislodor. in
na virgo designatur, quod arcum Antbol. lacobs. T. III. p. 172. vs.
cum sagittisgerit et piobabilc lit, SOS.sqq. :„7)v5'£7rl yovvcovTrc^-
pucllas Spartanas venalionibus Qsviovkeyvaxhv ava<,(06d^H6ci ii-
quo(]ue operam dcdisse. Nam co- T6iva,Y.a\xQii6c aKQt]6t^ivov avit-
masolutaadeasnonspectatjsivel ^ih)] tcIoaov uvQaig.''^ fJ^r.) —
Iloratium memineris: inconiUwi rel (talis virginis) quatis faligat
Lacaenae more comani religaia (est, cum fatigat) equos , equo
iioduni II, Carm. 11, 23 (queni incedit: quod proprium Amazo-
locum intactum csse relinquen- iiilms. Threi.ssa /larpalyce. Si
dum putamus). (Nem|)e compa- oninino puella Tbressa memora-
ratio cum puella Lacaena insli- ^eliir, dc Amazone bacc accipe-
luta ad arnia tantum spectat, rcm : cl". int". adlib.Xl, 659. Idem
vid. V. L. 3 reliquus babitus, qui sequerer, si de Harpalyce Ania-
VlRGIL, TOM. II. 9
130
P. VIRGILII MARONIS
Namque humeris de more habilem suspeiiderat
arcum
Veiialrix, dederalque comam diffundere ventis,
Nuda genu, nodoque sinus conlecta fluentis. 320
aptius, quam vdocitatem Nymphae Thressae cnm Thracii fluminis cele-
ritate comparare? Ac si de celerilate agitur, non debent orieudere verba
et vocabuhi in designauda celeritate usitata , qualia sunt volucer , ftiga,
praevertere, immerito vituperata ab Heynio. Quare ne illud quidem, quod
prae ceteris reprehensioni obnoxium videatur, volucrein, unius Alb. codicis
auctoritate in celerem mutare ausim. — 318. At<jue habilein de more
humeris suspenderat arcum. All). IFr.) 319 cumain Heins. ex scriptis,
ut raagis poeticum; et sic omnes meliores , etiam Pieriani. Al. coinas.
(sic Palat. /Fr.) defundere Sprot. et Rottend. pr. dispergere Leid. un.
ex gloss.
zone inlhi conslaret. Tradita
tamen de Amazonibus fuere mul-
ta, quae nunc accurate non te-
nemus. Celeroqui Harpalyces
in vetustis fabiilis notuni nomon.
Alia est ab Ipbiclo sprcta, a qua
cantilena Harpalyce dicla. Ex
Aristoxeni vTto^vij^aoi. narrat
AtbenaeusXIV,3p.619.F. Alia
Clymeni filia, de qxia ex Eupbo-
rione Parlbenius Erotic. c. 13
narrat. Hic tertia, paullo no-
tior illa ceteris, Harpalyci, Amy-
ninaeoriun (ita legeiidum, sic
Amynnios Epiri memorat Stepb.
Byz.) Tlnaciae regis lilia, quae
in siivis educta vcnatibus etcui--
sibus sese dm-averat. I)e ea v.
li. 1. Serv. et Hygin. f. 193. Ea
nunc V. 317. ventos (Hebrurn
ff^r.) cursus velocitale superat.
fuga, (pvy)], Jhjrere, (pvyeiv,
sollcnnia poelis de ciirfu celeri.
(simiHtcr Silius III, 307.: „cui
cesserit incitus anmis: Tanta
fuga est." // >.)
318. De mvre, qui venantuin
nios esse solet. Vulgaris fuisset
oratio : more i-eiuitruis. /uibi-
lcm anum, <jui facile iiabcri,
tractari j)olcstj ti) uquQoxu,
cf. inf. ad IX, 365. 1«. 1. levis, ut
Valer. Fl. III, 523 le^-is omnlbus
arcus: 1,109 7'f/a /;«<=/• faciles-
ijue humeris gaudentibus arcus
Gesiat llylas. Sane alias habile
tehun potest et de magno gravi-
que dici, si scilicet is, qui gerit,
sit robustior, v. c. de Aeneae
cbpeo Aen. XII, 432. cf ad Ti-
bull. I, 9, 7 et Burm. ad Ovid.
n Met. 531. 319. dederal venlis
comani dijjundere , b(a%iv dvi-
^ioig (pigead-ai b. e. cjats (peQS^
a&ai, diHundendam; scibcet co-
mam solutam babebat. Ampli-
flcavit baec, ut solet, Claudia-
nus de R. P. 30 sqq. 320. A//-
da genu, adeoque succincta, ut
venatrix; v. ad Callijn. in Dian.
v. 11, ubi Spanbeni., et ad Oji-
pian. I Cyneg. 97, cotburno ta-
nien suras revincta , ut v. 337.
subiicitur. Talis vVtalanta effin-
gitur ap. Pbilostr. iun. 15. J>. 887
— Sinum cullegerat nodo ; pos-
sis intcliigere fil)u!;im, ut inf. IV,
139 aurea purjniream suhneclit
Jlbula veslem, ul)i cf. nol., ct de
Cbaronte VI, 301 Sonlidu.s ex
humeris iu>do dej^endet amic/us;
ct Claudian. de 11. P. 40 CoUe-
AENEIDOS LIB. I, 318-325
131
Ac prior, Hcus, iiiqviil, iuvcues, njoiistratc nica-
rum
Vidistis si quam hic crranlcm forte sororum,
Subcinctam pharctra et maculosae tcgmine lyncis,
Aut spumantis apri cursum clamore prcmcntem.
Sic Vcnus; et Vencris contra sic filius orsus: 325
321 Et prior. At prior. Ac prius iii al. [prius etiam Alb. ; apud
Foggin. prio exaratum. Jfr.) iri(juit, nohis m. Goth. sec. 322 6V
quam hortantern ZuHch. 323 pharetram habebant codd. Prisciani tem-
pore et sic Hamb. sec. ct aliquot Pieriani. Ita scribendura etiam esset teg-
Jiuna, 'ut Gudian. a m. pr. maculoso Meutel. j)r. aut m. Menag. pr.
325 at Serv. ad IX, 656. et edd. Ald. lunt. {at etiam Palat. rVr.) Scili-
cet erat ea vulgaris lectio , quam Pierius e codd. consensu emendavit. [at
scripsisse Virgilium suspicetur fortasse, qui Q. V. XXXVII, 2, a. legerit;
sed respondentis esse etiam et, vidimus Q. V. XXXV, 11. IIoc qui-
dem loco , subiuncta particula contra et repetita sic , uimis grave foret
at. Jfr.) sic f. inquit sec. Hamb. quod meliorera sonum facit, adJit Bur-
raann. nisi forte injit praestat.
ctae teneii iiodantur ia-spide fe-
Hies. Sed fibula siniim non col-
ligit in peclore , nec in tunica ;
nam si bene meniinijnus, fibulae
in humeris, non in peclore, usus
in tunica est. Nec in chlamj^^de
et aliis vestibus tunicae superin-
iectis, talem fibulae usum me-
mini; sed subiectum pectori est
cingulum. Occurrunt cjuidem
feminaruni signa , in quibus
palla medio corpori circumie-
cta nodo ex pallae oris facto
(•ollecta est: at in tunica hoc
fieri ncquiit. Igitur melius de
cingulo accipiemus. Cerda Li-
vii Andronici notos versus apud
Terentian. Maur. pag. 2426
Grammat. Putscli. poetae ante
oculos fuisse suspicabatur: I'2
iatn purpureo suras inciude co-
thurno, lialteus et reuocet volii-
cres in peilore sinus. Scilicct
Kodus omnino pro cjuovis vni-
culo. (Slat. Theb. IV, 265. : „Tni-
cat igneus ostro, IJndantem-
que sinumnodis irrugat Ibe-
risf coll. Aen. IX, 582. J^r.)
321. Quo sermone ac lingua
hic in Africae oris, Venus etmox
Dido, ct sic alii in Sicilia et Ita-
lia, cum Aenea uti potuerint, ut,
quae dicerent, ab hoc, Troiano
homine, intelligi possent, aliena
a poesi epica est quaestio, ne di-
cam inepta. Omnem enim eius
vim, illecebras et gratam frau^
dem interciperet talis subtilitas.
Conventum est inter poetam et
lectorem tacite in Iioc, ut com-
muni sermone inter se uti pu-
tentur Troiani ct Achivi et sic
porro. Senicl nionuisse satis est.
323. Succinclarn pharetra , ut
gladio, ferro, succinctum dici-
mus: scilicet modo vestis suc-
cingitur adducla, sed succinge-
re est intcrdum iristruere ita, ut
cinctus oj)e adiungainus rem.
Pliarelra autcm humcris pendet
cingulo vincta. Apud Homcrum
est «jwqrjt vel n^i — £/?«A£to §t-
9*
132
P. VIRGILII MARONIS
Null» luaruni audila mihi iieque visa sororuni,
O - quain le memorem, virgo? namque haud til)i
vollus
Mortalis, nec vox hominem sonat; o, dea certe;
An Phoebi soror? an Nympharum sanguinis una?
Sis fehx, nostrumque leves, quaecumque, labo-
rem, 330
Et, quo suh coelo tandem, quibus orbis in oris
327. O, MEMOREM? VIRGO; 330. LABOREM:
326 mihi est Franc. nec Gotli. pr. (vid. Q. V. XXXII, 5. irr.) â–
327 O quid te ed. Ven. voltus e Giidiano. cultus Hamb. sec. Iiiterpun-
ctionem horum versuum mutavi. (Burmani!. haec sic distinxerat : O [(juain
te memorem?) virgo. Nn/iujue. Recte Wunderl. : „Post O debeliat se-
qui vocativus, queni verum deac nomen ignorans Aeneas omittit. Ita
liistingues O — (juain te_ memurein, vlr^ol Siinilis ellipsis ajmd Demosth.
pro Cor. p. 232. E[i:' o) — xi uv tinav 68 Tcg OQ&cog nQogttTtoi ; —
tOTiv 07C0V y.. T. X." JFr.) 328 vox huminum Gud. a m. pr. ciim al.
jieque vox Moret. 329 Jut-aut vet. exempla ap. Pier. it. Oudart. et
IJigot. praestat a«- a?2. Sed , si accuratius interpungas: An P. soror?
an A. .s. unal non vero : an P. soror, an. Non cnim est pro utrum an;
sed sunt duae diversae interrogationes. 330 (/uemcunque Hanil). sec. et
Pavrhas. 331 et quo sub tandem coelo Parrhas.
(pOs siniill inore. iegmen Ijucis
vid. ad V. 275. 324. Georg.
III, 413 niontisque pcr allos Jn-
genleni claniore jinnuH ad relia
cerrnrn. 11 ic cliani doclius pio
apio, car.sunL apri jyreniere, in-
sequi.
327 sc]q. Lineas liorurn vcr-
suuni videas in Odyss. $^, l4ls(]q.
149 s(|q. , ubi Ulys.ses in ignola
terra Nausicaatn siniili niodo al-
loquitur; el Nausicaa respondet
ferc V. 192 sqq. ul Vcnus v. 338.
Adde Odyss. (5, 376 s(|., u])i Me-
nelaus cuni Idollica seiinoncni
habel. ci. llymn. in Vciicr. 92
sqq. 107 sipj. ct Apollon. IV,
l4ll '-qq. Iniitatus csl us(|ue ad
faslidiuni coj)iosus Stalius IV,
746 s(|q. cf. nio.x. ad 334.
328. Ncc lil)i vox liuniana esl.
Jiotno pro abslracto: Imnianuni
quid. {nonal hoinincin b, e. si-
gnillcat, prodit lioniinom. Verbis
sonitus, ubi accusativum regunt,
iiiest iiolio : sig iiifi ca r e. Ca-
lull. XXXXV, 9. : „^.nor dex-
irani .s l e rii u i t appiohatio-
nein.'-'' Ge. III, 338.: „lilora al-
cyonen re.sonant. ff^ch . ) 329.
.sanguinis, e generc N) inpbarum
una. 330, Si.sjelix, '/^ciiQE &sd,
l'A>^i>i. sis propitia, Ecl. V, 75.
Sis bonn,s ojelixijne luis. j)ctituin
ab ausj)ici4f. etominibus. (AGiae-
co xcdQE \\\ liyinnis usitalissimo,
Callim in lov. 94. in Dlaii. 259.,
lianc formulam rcj)eles; Latinis
proj)riu:n â– \a/rr. fj'ch. Praefero
laiiien lleynianam exj)licationem,
quain ipse tuetur Virgilius vcr-
bis ab llcyiiio laud. ///•.) qiiae-
AENEIDOS LIB. I, 326 — 337 133
laclemnr, dorcas, Igiiari honiinum<iue locorum-
(jne
Krranms, venlo Imc vastis el iluclibus acli.
INluUa libi anle aras nostra cadet hoslia dexlra.
Tum Venus: Haud equidem taU me dignor ho-
nore; 335
Virgini])us Tyriis mos est gestare pharelram, ^
Purpureoque alle suras vincire cothurno.
333. ET VASTIS
332 iactaiiiur Loid. (et Alb. //>.) locorum et IvuriKjue iKnimiUi.
333 et vaslis Heins. e iibris , siiadente iam Pierio. aiilea i^astis el , iil
multi bdiii co'ld. cnm Uomano , quos v. apud Cuningam. item, omiies Go-
tbani. (In Medieeo legitur et pa.itis Jluctibus, sed inter vastis ct Jluct-
bus alten;m et superscriptum ; vastis et eliam Ald. tert. Nempe Virgi-
lius ea udiectiva bis^^Ilaba, qnae per se maiorem quaudam vim habeiit,
ia medio versu ita solet coUocare , ut altera s^^llaba sub ictum cadat;
([uo lit, ut ad ipsius adiectivi signilicantiam accedat rhythmi gravitas.
llinc iibique adiectivum vastus in niedio qiiidem versu ila positum a])nd
Virgiliiim iiivenies, ut priorem syllabam tliesis, alteram, iiisi ea brevJs est,
arsis sibi vindicet; ciV. Ge. IV, 362. 422- 430. A.-u. I, 52. 86. 146. 162.
245. II, 780. III, 13. 191. 414. 431. 605. 617. 647. 656. V, 198. 368.
432.821. VI, 237. 295. 503. VIII, 19.3.217.250.295.424.445. IX,
530. X, 57. 271. 693. 718. 768. XH, 553. Neque eam rem, tot esem-
plis coniprobatam , casni potius , quam consilio , tribnes. Idem praeter
alios sccutus est Lucanus, tornandorum versuum bonus arlifex, nisi qiiod
ter, 111,236. 655.735., contrarium ])raetulit positum, sed , qnod lacile
sentient intcliigentiores, recto usus iudicio ; nam I, 209, male edidit Cor-
tius : „I",rexitc|ue iubas, vasto et grave murmur liiatu Iniremuit ; " ubi
revocauda viilgaris lectio iubani, et vasto. Sic etiam , nt redeamns ad
Virgilinm , nl)i(|iie iniilta i'i , s. inagnd i'i , non inverso ordine vi iniilta.
Quae res latissime patet. Ue V, 821. siio loco dicetnr. Itaquc non dn-
bitavi auctoribus optimis plurimisquc libris hunc ordiucm h. i. re.stituere
vastis et, qui qiiam iacile a librariis nuitari potuerit, promtum est intel-
ligere. //V.') 335 tuin Ileins. e scriptis. v. tunc. (ita Palat. et Alb.
//>.) .336 pfiuretras Bigot. et Exc. Burm. 337 'jue abcst a Heg.
a/cae Gudiaii. aptare Srr\ius cilat ad lul. VII, 32.
cn//y//(', {lualiscunquo tlea es, Mo- «^uslioie forrna ac corpoii.s sj)e-
stris niali.s.sucvurro, clocendo, sub cie ornatuni, laniquani deuni
(|ua partc cocli etc. 3;i2. iacte- ali(|ucin, alIo(]uitur simili icie
//z«/-, vcrseniuv; nam el liocexi- oratione. No(|up dissimile Alci-
lius erot: ot mo\ <n\i/ni/s pro noi diclum ll|yssi.sque re.sponsio
suinus. llaoc ct himilia iiisi ob- Od. i], 199 ^([(j. i:OSsq(j. ( — Dc
servavcris, j)ootici sermonis vini vs.334. vid. V. L. ad (ic. III, 562.
et indolom non assoqueris. Cc- //>.)
terum Odyss. 7r, 183 sqq. Tele- 335. 7V/// //()//()/•(, c\ v. aiitcc.
inacbus Ulyssem a Miiierva au- int. bostia,sacrilicio. Vult enim
134
P. VIRGILII MARONIS
Piinica re^na vides, Tpios et Agenoris urbem ;
Sed iines Lil)yci; genus intractabile bello.
Imperiuni Dido Tyria regit urbe profecta, 340
Germanum fugiens. Longa est iniuria, longae
Ambages; sed summa sequar fastigia rerum.
339. LiBYCi,
338 urhes Medic. a m. pr. (est ea prior lectio. IVr.) 339 sunt
fines L. Bigot. Libjci fines Uorvill. (et Alb. IVr.) fines Lihye Goth.
tert. et Guelpherb. unus a Cortio colhitus. (I. H. H. in classic. lournal.
1814. nr. XVIII. p. 590. coniicit Adfines lAhyci. Jfr.) genus insupera-
/)//<? Pieriani aliquot, Moret. quart. et Goth. sec. Leid. et Reg. pro gloss.
fortc e.\ IV, 40. intractahile jerro Oudart. ( — 340. Bothius in Virgilio
Virgiliano scribit, regere imperium qni dixerit , scire se neminem ; scri-
bendum esse gerit\ sed vid. Ovid. Ep. ex P. IIF, 3, 61.: ,,Sic regat im-
perium, terrasque coerceat omnes Caesar." Et iura regere dixerunt Stat.
Theb. XI, 165. Manil. IV, 59.; vid. Markland. ad Stat. S. I, 2, 267. Sic
etiam //-e/za, hahenas regere. Wr.) 342 Vestigia Parrhas. Menag. pr.
llamb. pr. et Rottend. pr. pro var. lect. Ncc hoc male. sedfastigia suut
capita narrationis.
mortalis virgo videri , non dea.
337. Acl venantuni liabitum spe-
ctat colliurnus. Res nota ; ne a
sentibus et silicibus laeJerenlur
crura. Versus ex Livio Andro-
nico adumbratus : Sed iain piir-
pureo suras incliide colluirtio. cf,
sup. Ecl. Vn, 32. (et Peerlkamp.
in Kildiolh. crit. Vol H. pag.35.;
tum Weiclicrt. Poefar. Lalin.
Vil. el Carni. Ileliq. p. 63. sqq.,
qui versus istos non I.ivii, sed
Laevii esse docet. //^/•.)
338. ylgenoris urhem; a pro-
genie Agenoris condilam, quem
Graecorum mytlii (v. Apollod.
JI, 1, 4. III, 1, 1) Plioenicumcon-
ditorem, ex. Aegyplo oriundum,
ct cius postoroH Siclonis regos fa-
ciunt, non Tyri, (piae njullo se-
rius ct floruil ct Ciraccis iinio-
luil. Sidonii — 'Jyron iirlxrn
aiile annuni 'l'roiaiuie clailis
vondiderinit y luslin. XVIil, 3.
Noli itaquc mirai i, Siddiicm, non
Tyrum, llomero memorari. (Mi-
ra brevilas pro v i d e s P u n i-
ca rejrna, ubi Tj^^rii sunt
et urbs Agenoris. Nam ur-
bem ipsam Aeneas, cui media
silva occurrerat mater vs. 314.,
videre non potuit. /Ich.) 339,
Sed /ines Lihyci sunt, h. e. so-
lum est Libyae parsj (llnes sae-
pe pro ipsa rogionc, vide vel
Burm.) simul(jucy///<^v pro inco-
lis, Libybiis, dlxit, qui erant po-
pidus iiulomilus, aspor et fcrox.
Nam ad Libycs, non ad Phoeni-
ccs, hoc spectat: genus intra-
clabi/e hello , indomilum, aj.ieii-
f.t «X6T0V, aaTtTov. (Friget lioc ^'•<?-
nu.s intractahile he/h), si ad Li-
l)ycs)eluleris; neciue cnim, qua-
re Libyes h. 1. elnsmocli cjiillieto
oniot |)oota, apparoL. Ita(|ue
iiiavius inlorpunxi post l.ihyci,
ul allorum homislichium ad Ty-
lios rofoialur. Ac fortiludinon»
('arlhaginicnslum experti sunt
AENEIDOS LIB. I, 338 — 345 135
Huic coniunx Sychaovis eral, dilissinuis a^ri
Phoenicum, el magno niiserae dileclus anioro;
Gui paler inlaclam dederat, ])rimisque iugaral 345
343 Mirmn , iii Sychaeus priorem syllabam prodnci, mox autcm
V. 348 (»il)i scrihi poterat Is Sjchaeuin) post tam paucos versiis corripi;
iit semper aliis in locis corripitiir. Sychaeiis ad scripturam Medicei Cod.
aliorunuiue vetustiorum scripsit Heinsius ; cum antea esset Sichaeus : quam
scripturam rctinucrat lib. IV, 502, 552. In Picr. nounullis Suchaeus
erat. Heinsius tamen Sjnchaettm a j)oeta exaratum fuisse autiimabat.
iiam sic scribi ap. Graecos (apud Eustath. tantum , si recte meniiui, ad
Terieget. v. 196V Brunckius V. C. Sycchaeus edidit, Zvv.xt(ioq, prac-
clare. Verum sic alia , eaquc multo magis ingrata, varietas eiusdem vo-
cis intra decem versus diversimode scriptae iuiertur. Alioqui simile ex-
emplum variatae proniintiationis est in Sicania I, 557, et Sicani V, 293,
et al. Collegit plura Drakenb. ad Silium IV, 778. Ex Sicharba nonien
Sichaei fccisse poctam Servius ait. Jcervas aut forte verius Jdheihas
lustino dictus. lluic Sichaeus erat coniux Goth. tert. ditissimus auri
iam Huetiana emendatione tritum cst. Me uon tam v. 349. 358. 9 et 363
moveret , quam lioc, quod in tali gente, qualis Plioeniciim , mercatu el
navigatione inclita, ex auri potius coj)ia (juam ex latifundiis declarari de-
buisse videntur divitiae. Et lustinus XVllI, 4, 6 Huic (Elissae marito)
Tiiagnae sed dissimulatae vpes erant, aurumque metu regis non tectis
scd terrae crediderat. Enimvero potuit et inter illos esse , (jui multas
terras in ditione haberet adeoque servorum et cHentum opibus valeret;
et habuit forte poeta historicos , qnos sequeretur, ut ex scriptoribns ap-
j)aret , seqiiioribus (piidcm , sed qui vetustiores exscripsere , ut lo. Mahila
p. 206. etl. Oxon., qui Servium compilavit, sed alium , quam qualem nunc
habemus, et Cedren. Hist. Comp. j). 140 B. Siacp^ovoviiivoq avrw aq
noXvivnoQfp y.a.l dvvuarrj. Vcrl)0 : speciosa est enicndatio auri, quam et
ij)se amj)lcctar; nec tameii talis, iit alteri renuenti hoc ideni persuadere
possim, aut ut altera lectio jiro inepta et absiirda haberi queat. Etiam
infra X, 563 ditis.stmus agri Qui Juit Jusonidum et tncitis regnavit
Jmyclis, et Silius V, 260—266. (recte rclinetur agri, vid. Q.V.XXXVIIII.
ff^r.) 344 misere Zulich. sed hoc iam in magno amore latet. 345 iu-
gavit Menag. pr.
Roniani maxitiie sccundo belio lur, luslinus pcrsequilur XYIII.
Punico. Quod sl eui asperior 4, 5. cl". Excurs. XI. Sycliaeus
videalur liaec oralio, (juando dilissiinus inter IMioenices aoriss,
iinpodiLior cidein videl)ilur infra ai^roiunipossossione. (vid. Uurin.)
IV, 556 — 559. //>.) Mox340. (el Q. V. in V. L. laud. //0.)
irnperiiiinre^iL excjuisiliiis quain, misirae (/ilcclus, t?] ffjjETA/nr, pro
lenct, habel. 341. 342. In pro- a niisera, gracte; el hoc pro, ah
sa essel: Ion<^a esscl iiarralio; m,ornale. j?//.s('maulcinaniore j
sed roin suninialim exponani. uti aliqua tni.seve ainarc dicilur
Etiam in lalihus poelicam vim pro , \alde aniare. (misera
afrnosce. /as/i^ia sunt reriim ca- appcUatur, ulpotc orhala marito
pita, Kofjvcpal kuym'. Pind. O. tan: caro. //'/•.) 345. /n/aetam,
7, 125. lloinericum xor(Jtdu;v akoxov
343. Narrationem quae sequi- pulcre e.xpressuin, primi.sijue ui-
136
P. VIRGILII MARONIS
Omiiiibus. Sed rcgna Tyri grrmanns babebal
Pygmalion, scelere ante alios inmanior omnis.
Quos inter medius venit furor. Ille Sycbaeum
Inpius ante aras atque auri caecus amore
Clam ferro incautum superat, securus amorum 350
Germanac; factumque diu celavit, et aegram,
Multa malus simulans, vana spe lusit amantem.
Ipsa sed in somnis inbumati venit imago
Coniugis; ora modis adtollens paUida miris,
Crudelis aras traiectaque pectora ferro 355
348. FuROR
346 Pro Oininibus , Connubiis Hamb. alter, Menag. sec. annis Bigot.
utrumque ex interpretatioiie. 348^^^0.9 inter medios Medic. et Moret.
pr. Leid. unus a m. pr. etiam nonuulH in Serviauis , duoque Gothani.
Utrumque dicitur; sed medius, puto , exquisitius. v. II, 508. 349 aram
sec. Moret. incautum ante aras — Claui ferro immitis superat Bigot.
350 amoreut Medic. amore videtur Rulinianus legisse , ut Rottend. sec.
luibet. ( — 351. factum multum Alb. IFr.) 352 una spe Vierias ex uno
aut. et sic Goth. pr. spe vajia Ki^ot. elusit Zn\\c\\. Multa malus , si-
mulaiis , male in Burm. edit. interpungitur. 353 in somnos Voss. sec.
354. tol/ens pallentia ed. Ven. Distinctio post coniugis est a Burmanno;
autea nou nisi post miris. (Malim ita scriptum esse a Virgilio: inhumati
venit iiiiago Couiu^is , oia inodis adtollens , pallida miris , Crudelisque
uras cet, IVr.) 355 Transiecta Menag. alt. Goth. pr.
pioquibus auspicia uuptialia dici
solciit: uiide Iraxit ow///«. Guel-
lius laudal e Propcrlio (IIT, 19,
14): Conlineant nohin oniina
prinict /iLlcin pro auiore. {priniis,
ut intactam, lp'r.) Fa/er aulem
Beius, 8x poetae narratioue v.
621. 346. Gertnanus int. Di-
donis, llcm lustinus exposuit
paullo aliter lib. XVIII, 4 sq.
Quos inler, int. Sycbaeuni ct
Py^maboMcm. /'///•o/quanto ])o-
tenlius quam ira , inimicitia!
360.Jerro superal ut !^u\xci sini-
pbcitcr cacdil, nulla cum vin-
cendi notionr. Sdiirns anwruin
.i,--. nil curans; ne ca (|uidcm co-
j^itatione a scili rc revo("itus,
quod sorori , quae misere con-
iugem amabat, summos luctus
crearet. VII, 303 oplalo condun-
tiir Tihridis alveo Securi pelagi
atque mei. Mox 352. malus ad.
fraudcin ac dolum spectat. {ma-
Iiis ; de adiectivis orationi ita
intcipositis vid. Wunderl. Obs.
ad Tibuli. l, 5, 20.; cfr. tamen
V. I-. ad Aen. VIII, 559. 1^^.)
353 — 358. Jnhumati c. au-
i^elrci atrocitalcm ct somnii rar-
j ati probabilitateni cjulbelon hoc,
si meininciis, inscj)uIlos, nisibu-
nienlur, {[uieti rcddi non possc.
In verbis ante oculos babuit no-
tum Liurclianum : simulacra
inoi/is palienlia iniris, b. e. mi-
ro niodo paliida. Crndeles aras,
AENKIDOS LIB. 1,346 — 364 137
Nudavit , caecumqiie domus scelus omiie relexit.
Tum celeraie fugam patriacfue excedere suadet,
Auxilinmque viae veteres lellure recludit
Thesauros, ignotum argenti pondus el auri.
His coiniiota lugam Dido sociosque parabat. 360
Conveniunt, quibus aut odium crudele tyranni,
Aut metus acer erat; navis, quae forte paratae,
Conripiunt, onerantque auro. Portantur avari
Pygmalionis opes pelago; dux femina facti.
356 domus et scelus Medic. caecumque dolis Dorvill. non niale.
scelus esse un. Hcins. scelus ore retexit Goth. pr. 357 patriaeijue
Medic. quod illustrat Heins. j>atriumque antiquissima aliquot exemplaria
Pierii, alter Hamb. Franc. et Witt. quod haud duliie doctius. (vid. Voss.
de Construct. c. XLIf. laud. ab Heins. //>.") Sed fu^am praecesserat;
unde errori illnd deberi potest ; tnm minus ingratum est aurihus patria,
quod pracfert post Henr. Stepli. Bnrmannus. [tunc ^Tedic. et Alb. ; vid. O.
V. XXV, 5, b. /f^r.) 358 au.vilio(/ue viae Mediceus Pierii. leteris
nonnuUi , sed ambigua fieret oratio. Burm. (re/e/-/,s ctiam l\Iedic. ; eamque
formam rcstituendam censet Wunderl. Praefat. p. XII. Dicetur de ea re
alio loco. //>.) 359 thensauros veteres scribunt. v. Pier. ad h. 1. in-
gens Zulich. sed altera lectione superscripta. ( — 360. /// Medic, sed
superscripta s. //>.) 362 metus aeger Goth. sec. non male, scd acer
fortius spirat. nares sunt forte p, Zulicli. an : nai>es tunc f, paratas
Corripiu72t. Burm. [?iaues Medic. //>.) 363 arripiunt Graev. orna-
runt auro qu. xMoret. idem portentur, 364 facta est Puget. facta
Goth. tert.
h. c. scelus crudele ad aras in sum. cf. Ovid. Ep. VIF, 113. De
se commissum, traieciaque pe- reliquis v. Exciirs. ad li. 1. {aa-
clora ferro, h. e. caedem suam, xiliiini viae , ul sint auxilium
Nudavil, cum clam facta esset, viac. De liuc ajipositionis usu,
inanifestam fecit; nam ntidare insigni brevitate, \id. W olf. ad
exquisite pro retei-ere, reclude- Tacit.Ann.I, 3. — Cum iiidical,
re, monstrare. (^,,crifde/is aras ubi recondili sint tliesauri, ipse
iraieciafji/e pec/ura /crru fuida- rechidiL iellttre , li. e. eflodit e
i'iV, pcrvcrsc cxplicanl vocem tellure. Ablativi verbis e prae-
iiudavit, tamquam id proprie ad positione re comj)osilis similiter
crudeles aras jicrtineat. Dicun- adiccti Aen. IV, 545. (ie. II, 313.
tur vero piimaiio sonsu nudala Ifcli. Addc Nol. ad Acii. IV,
peclora , alio verbo inonslrandi, 244. fVr.)
cuius signillcationcm ipsum nti- 361. Odiinn crudele , iilvog
dare complectitur, ad superiora «7rj/v£g' propric quale est imma-
intellecto.'' Haec Hand. adStat. nis animi. Sic saevus, cntdelia,
S. I, 2, 6. Wr,') liinc caecttni atrox, et similia, poetis pro, ma-
sceltis , occultum, doinus , a gnus, ingcns nie tits auiem acer,
fratre in sororis marito commis- bqipvg, veliemens, propric de
138 P. VIRGILII MARONIS
Devenere locos, ubi nunc ingentia cernis 365
Moenia surgentemqiie novae Carthaginis arcem,
Mercatique solum, facti denomine Byrsam,
365. CERNES
365 cernes recte defendit Burra. siiperato demum colle inf. 419.
Mediceus tamen cum multis cernis. {nunc cura Futuro cernes iunctum
hanc haberet vim, ut sit mox , paulo post; sed ea significatio certe a
Virgiliano usu, ac nescio an ab omni Latinitate, alienissima est. Virgi-
lius quidera non aliter nunc cum Futuris iungit, nisi ita, ut praesentis
et futuri temj)oris notio iungalur, ut Ecl. V, 49.: „tu nunc eris alter
ab illo," Hinc saepius de consilio praesenti tempore capto eoque
slatim exsequendo: Ge. II, 2.: „Nunc te , Bacche , c a n a m." Aen. X,
582.: „nunc belli linis et aevi His dabitur terris." adde Ecl. VI, 6.
Ge. II, 226. Aen. IV, 654. Eodem raodo ubi Perfectis nunc adiicitur,
utriusque temporis, praeteriti et praesentis ratio habetur : Ecl. VII , 35. :
,,Nunc te marmoreum pro tempore feciraus. " IX, 53.: „Nunc o b-
lita mihi tot carmina." Aen, IV, 345,: „Sed nunc Italiam Gryneus
Apollo, Italiam Lyciae iussere capessere sortes," ib. 356.: â €žNunc
etiam interpres divum mandata — Detulit." VIII, 99.: „quae nunc
Romana potentia caelo Aequavit." adde VIII, 381. X, 393. XII, 210.
237. Quum autem in his propria ubique cernatur liuins particulae signi-
flcatio, ut ad praesens tempus referatur, probe distinguendi sunt ab his
alii loci, ubi rcs sibi succedentes indicat haec particula ; tum ea plerura-
que geminatur et cuilibet tempori iungitur: Aen, V, 701.: „Nuuc huc,
nunc illuc pectore curas Mutabat versas." ibid, 831.: „siuistros,
Nunc dextros solvere sinus." cfr, etiara VIII, 431. Mere praesentia
haec sunt: Aeu, II, 56,: „Troiaque nunc stares," ibid, 522.: „si ipse
raeus nunc adforet Hector," adde III, 491. V, 398. cet, At non fe-
rendum erat , quod edebatur Ge. IV, 135.: „Et quum tristis hiems etiam-
nunc frigore saxa Ruraperet;" vid. notata ad Ecl. II, 41, Hiuc iam
patere arbitror, non posse h, 1. ferri nunc cernes; at Futurum hic etiam
propterea locum non habet, quod nondum se comperisse virgo significat
vs, 370., quo tenderet Aeucas, Itaque cernis revocavi , i, e, cernere li-
cet, cernere potes; qui usus Praesenlis mullum poetis frequentatus ne a
soluta quidcm oratione abhorret: Cic, de Offic, II, 6, extr, : „ut saepe in
nostra rcpublica videmus," Academ. II, 33.: „Unde memoria , si nihil
]) e rc i p i m u s?" ubi Goerenz.: „percij>iinus est percipere possiimus."
Ifr.) 366 surgenies.jue — arces Oudart. (et Alb. /Fa.) 367 liur-
saiu Zulich, Leid. liotli. sec, inercaticjue sc, sunt solum, etsi durius, ma-
luit poeta , (piam nierccituintjue soluni , emtione paratum, sc. cernes, ut
aiiiino cxasperalo. 364. Iri/^l^'- la adveritaiitc slctisse probabile
nudionis opes vis cl acuincn lil, At liic noliin ita ai^ulari.
incst; scilicct quas illc aniiiio ct yhx Carlhaginis csl Carlhago.
sjieiain pracceperat; ut cl iii il- 'iVmv iiKQa. 367. Devenere —
lis : dnx jeniinajacli, pro, sua- et nicrcali sunt solnni, /iyrscun
denlc Dii/uiie. ji. e. locuin, in quo poslca Byr-
366. Sanc DidoncMi arx Hyr- sain avccin coiuli^lcruiit, seu
sa taiiKjuaui proj)iiain condilri- liysrani verius; ut |)ost Scalige-
ceiiihabuit; uibeni eniin iam il- ruin ad Euscb, Cliron, multi,
AENKIDOS LIB. I, 365 — 369
139
Taurino qiiantiiin posscnt circumdare lergo,
Sed vos qui tandem , quibus aut venistis ab oris,
orationem variaret nova iunctura. Sollicitat versnm 367 Beck V. C. de
sensu crit. II. p. 62. qiiippe similem ei , qui supra erat 109. Saxa vo-
cant. Potest tamen h. 1. ierri ex historiis petitum, «t iis declarandis iu-
serviens; etsi ingrata est iunctura. (Versuum seqq. fides non videtiir sol-
licitanda: nequc enim verisimile est, Virgilium rem a multis cclebratam
silentio praeterisse. Et verbi substantivi defectus durus quidem , sed de-
fensus Q. V. XV, 4. Negari tamen nequit , ordinem sententiarum non
satis esse commodum, ac totum locum multo fore expoditiorem, si trans-
positis versibus hoc ordine procedat oratio : „IVIercatique sohmi — Tan-
rino quantum possent circumdare tergo, Devenere locos, ubi nunc ingen-
tia cernis Moenia" cet. Et devenire tum de iis , qui chtsse ad aliquem
locum devehuntur , tum de iis , qni in coloniam deducuntur. Sed quum
nuHum in libris mss. vestigium eo ducat, non ansus sum versuum ordi-
nem mutare. Quid autem, si a Virgilio ea serie, quam proposui, versus
hos exhibitos putabimus, sed transpositos a Tucca et Vario ob ingratam
vocis Jacti iterationem? Interim scita pronunciatione adiuvari locus po-
terit. A/>.) 368 Taurinum Gotb. pr. quantum taurino Sprot. jtos-
sint Medic. (eamque veram esse lectionem scribit WunderL Praefat. pag.
XIIJ. ; qnam vere, uon video. At suspecta etiam lides Heinsii, quum Fog-
ginius possent exaravit. Si deserenda esset vulgata lectio , possunt potius
amplecterer. ffr.) possunt pr. Voss. 369 quibus aut venistis Heins.
e Medic. aliisque revocavit; et conKrmant id Nonius Marcclhis et Priscia-
nus. Romanus tamen cum Oblongo et Medicco Pierii ah'am codicum se<^tam
facit, (juibus advenistis ; hanc sequitur Cuning. scriptura per ; caussam va-
rietati dedit. {adrenistis Paris. 2. 3. 7. 10. ; in Medic. legitur aud super-
scri|)ta /; hiuc videtur origo mendosae lectionis advenistis cognosci iiosse,,
Wr.)
quos enumerare aiiibiliosum fo-
ret, (locuerunt. SeJ recte j3o-
uov ^vgaav, fabulam, a Graecis
haud dubie ortam, poela sequi-
tur. (Arx Cartboginis, niediaur-
be sila , a PJioenicibus appcUata
esse videtur n^^sa — Bosra —
muiutneiitiitn ; cui respondet vox
Hebraica •~i:iS3 locits praecisus,
muniltts. Duae urbes lioc no-
mine vocatae iiniotuerunt, Idu-
maeaealtera, les. 34, 6. 63, 1.
cf. Cellar. T. II. p. 579. , altera
in terra iMoab. lerem. 48, 24.
Uuic o[)inioni et derivalioni no-
minis favet natura arcis a Stra-
bone l.XVlf. p. 1176. ita descri-
pta : Karci (iiai]v 6s Trjv Tcokiv
n] axQmtakig , -ijv ixaXovv Bvq-
aav, oq}(Jvg iKavriSg oQ&ia. Grac-
ci duram vocabuli pronunciatio—
nem moUientes liusra in Bvqc<(x
mutasse — vid. Casaub. ad Stra-
bonis locum , ct Simonis Ono-
masticon p. 192. — indoque nlii,
argumentoexsignincalione Gr.ne-
cae vocis pelito — Tacit. Ifist.
V, 2. — fabidam de tcrgore
taurino composuisse vidcnlur.
JVch?) In lauriiiittn ic-i^itm^ro-
vidc vulgare curiutn evilat.
369. Qui tandctn opcrose eli-
quat Burm. Praestat simj)Hciler
dicoc, inlenogationis vim ;iu-
geri ])arlicula tandeiti [jl mns.
xiitTS ap. Homer.) et desiderium
sciscitantis intenlius inde cluce-
scere. qui venislis, li. e. qui e.sitis,
vos, qui venistis. ut Graeci : rig
6' OVTCO Kaid vijag avd atQarrov
140
P. VIRGILII MARONIS
Quove tenelis iter? Quaerenti talibus ille 370
Suspirans, imoque trahens a pectore vocem:
O dea, si prima repetens ab origine pergam,
Et vacet annalis nostrorum audire lal)orum:
Ante diem clauso conponat vesper Olympo.
374. COISPONET
370 quave Mentel. pr. quodve Menag. pr. quoque Hatnb. pr. 371 ah
p. fragm. Moret. de p. Franc. et Menag. pr. 372 primum Hamburg. alt.
373 et placet Franc. a m. pr. tantorum a. l. Macrob. III Sat. 2, sed V,
l4. vulgata exbibetur. nostrorum a. parentum vetus codex Pierii, quod
liustra ille iirmat. (Medic. prior est lectio laborem, eodemque modo in
eodem abcrratum supra vs. 350-; sed talia vix digna , quae commemoren-
tur; quare, si quando siinilia praeteriero , nemo succeusebit. IPr.) 374
vesper componet Ilamb. pr. componat Corradus ait alios legere. v. Burm.
Sunt scilicet codd. apud Pierium. (Revocavi componat; vid. Q. V. VI, 3.
Nec illi virgiui audire, nec ipsi Acneae narrare tum vacabat ; binc si va-
cet dicendum erat , non si vacat. Causae autem et couditioni , cui locuni
non esse i])si signiHcamus , non licet certum quendam eventum adiungere.
(juasi sic loqui liceat: „non vacat, haec audire; sed antequam ad linem
narrandi p e r v e u e r o , sol o c c i d e t ; " recte contra : „ v a c a t — , sed
— occidet." Male igitur vulgatam lectionem W^underlicbius verbis Ho-
ratii defendit : ,,si fractus il ] ab a t u r orbis , impavidum f e r i e nt rui-
nae." i. e. fieri potest , ut orbis ruat; sed si bet, inipavidum ferient rui-
nae ; alicua est ab eo loco dubitatio, per subiunctivum exprimenda, y<?7-/a/7r,
quod csset : ferient, ut opinor. Nec pkis prolicitu!- altcro , quem ^Vuu-
derlicbius laudat, loco luveu. XII, 115. Recte Orellius edidit Cic. Tusc.
V, 36, 102.: ,,1'ies deficiat, si velim — defeudere." Aiiena sunt,
quae Obbarius in labnii Annal. pbilol. Vol. XIII. fasc. iV. p. 421. atlert:
Horat. Epist. I, 16, 54.: „Sit spes fallendi, miscebis sacra profanis."
Sat. I, 9, .54.: „Velis tantuminodo -^ Expugnabis." Propert. IV, 5, 9.:
„nUi velit, poterit.'* Sed vid. ipse Obbar. 1. 1. fFr.) Post v. 374 in
<ira<'\. cod. spuiius virsus subiectus erat : Quam tihi nostrorum statuatur
siininta l:ihorum.
i'^'/jc<i oiog. II. X. 82. el snepe.
37 J. Bjovorsraiojv Hoiucr. , ut
Iliad. (Y, 364 et saepe alibi. 6|
vTiaToio 6rt']f>cog diiTivevacxg
Apolloii. 11, 207.
372 — 374. Si eoo liita noslra
ordiiic cx|)oiU're, ct lu ea audire
vclles, dies iios delicerel. Quain
oiiiato singula! lloDicnis iuinus
sobrie Od. y, \\3 «!<|. et ^, 196
aiiiius ])ro (//> poriil. rcjwUiis
pcr^a/n,, pro, si re)K'taiii. [jxr-
^tn li. 1. si^nifieat inrralioneiii
ord.iiie et ad lineiii pertcxtain.
ff^r.^ In aniiaUiini noiniiie ar-
^uLalur Macrob. III Sat.2 etpost
euni alii. Gravius est vocabuluui
(|uani narratio, Iiistoria, adeo-
que niagis epicuni. Coelumclau-
dllur inodo nubibus obduclis,
inodo tenebris noclis praetentis,
ut b. 1. Nec liuc Irabenda por-
la CocU Georg. III, 261. fcsper
conipoiieL dleni quasi inortumn
et sepulluin; iii(]uit C.erda ])ost
Sc:di<>eruin et Turnebuni} „<iua
iinagiiie poetae noctein re])rae-
sentare non rcfuyiunt." Vellem
AENEIDOS LIB. I, 370 — 380
141
Nos Trola anliqua, si vcslras forle pcr auris 375
Troiae iiomcn iit, diversa per aequora vectos
Forte sua Libycis tempestas adpulit oris.
Sum piiis Acncas, raptos qui ex hoste Penates
Classe veho mccum, fama super aethera notas.
IlaHam quacro patriam ct gemis ab love sum-
mo. 380
380. PATRIAM, GEmis
375 Vestras si forte Heins. iinus. 376 init Zulich. iactjs unus
apud Pierium. 377 jorte Bigot. a m. pr. et al. jorte mala Zulich. pro
var. lect. applicat Sprot. quocl Burm. praeferre malit. Equidem vim ac
virtutem lectiouis uon capio. {attu/it Alb. //>.) 378 <^ui iion agnoscit
Moret. pr. et sane coiicinnius subintelligitur. v. Ileius. (Non potest com-
mode y«/ abcsse , quuni, quiiesequuntur , ya/K<:4 super aet/iera notus, iun-
geadu siut si\\ieiu)vihi\s Suni pius ^^eneas. //>.) 379 aequoru Meuag.
pr. et sec. Rotteud. 380 et aute f^enus sustulit Burmaun. amctoribus li-
bris Moutalb. Hamb. alt. Bigot. cf. not. (Quis sit , exponit Aeneas vss. 375
—379.; iam vs. 380., quid petat, aperit diceus : Italiani quaero; qua de-
uique forluna in ea re usus sit , vss. 381. sqq. demonstrat. Apparet, quam
iiicommode interponatur vs. 380. sui generis commemomlio. Itaque revo-
cavi copulam , quam etium Parisiui omues , tura Lips. ulerq. et Alb. tueu-
idoneis exemplis hoc Urmassent
viri docli. Dies uhire et uccidere
alio modo dicitur: petilumaso-
le. ilecte liiuiiianniis monuit,
compu7iej-e simpl. Qn&ejinire. Sic
et Serv. ad XII, 109; sed quae-
riturde caussa vocis. Ducta scil.
notio a cogitatiojie Solis s. Diei
quieli ae reddeulis et cumponen-
tis se ad somnum , dum occidit.
Duciteo quod adiectum est clait-
so Olympu : uti quis clauso tlia-
lamo se quieti tradit, sonmo com-
ponit: cf. sup. ad 249. Alioqui
omnino dicuntur compuni, quae
ordinataet absoluta demanude-
ponimus. Neque simile est illud:
condere diem, ut Ecl. 9, 52 cun-
dere soles, et illud lloratii : Cun-
dil qnisque dieni cuUibus in suis,
IV, 5, 29. Nam in his occultare,
tegere, est, adeoque exigere diem,
donec sol occiderit.
375 — 377. Truia aiiliqua,
epitheton cum dilectu positum;
tanto clarior urbis ftma esse de-
bet, quo antiquior illa est. sipcr
aures iit , variavit vtilgare: si
pervenit ad aures vestras. diver-
sa aecpiura, simpl. alia via qtiain
qua iter parabamusj ex illis,
OiV.cSe U[Uvoi, ctkhjv oSov, aX-
Xa yieXiv&ci^HUyo^iiV. iempesLas
appulil, devQO TiikaGs nvfia.Jhr-
te sua, casu, qualom tenipestas
alTerre solel. Habuit in his,
quam sequeretur, poela oralio-
nem Ulyssis ad Polyplieumm Od.
i, 259 sqq.
378. Suju pius ^eneas. v.
Exc. ad h.v. pius ost religiosus,
quoniam omnia ad deorum ora-
cula exsequutus est. Itaque
castujn dixit llorat. C. S. 42.
Penaies. v. lib. II, 293 ct ad c. 1.
Exc.
142
P. VIRGILII MARONIS
Bis denis Phrygium conscendi navibus aequor,
Matre dea monstrante viam, data fata secatus.
Vix septem convolsae undis Euroque supersunl.
tur. Ac saepe ita antiquam matrem, s. patriam et proavorum sedes exqui-
rere dicitur Aeneas. lahums patriam interpretatur : ut sit patria, to-
tumque locum ita distinguendum existimat :
Sum pius Aeneas, raptos qui ex hoste penates
Classe veho mecum ; fama super aethera uotus
Italiam quaero patriam et genus ab love summo ;
hac adiiincta explicatione: „idem, qui lama super aethera notus et lovis
summi g«nus sum , quaero Itaiiam patiiam." Quae ratio non debebat pla-
cere eius Censori in Diar. lit. lenens. ai. 1827. Supplem. no. 9i. p. 366.
/f'r.) cb I. rnagno Romanus. 381 Inepte Grammatici super Jiis denis
«ommeutantur : p i gin ti ims&et pedestris orationis Ibrma. 382 ata, fata
Graev. erusa prima littera, quasi voluerit rata. Sed vulgatam firmatBurm.
data f. sequuTitur Goth. pr. 383 convolsae Romani et Medic. adeoque
optimorum scriptura.
380. Fahulam poeta sequitur,
qua Dardiinus a Corytlio Tyr-
rLeno genus ducere ferebatur,
cum Corytlius Saniothracicus in
eum esset translatus similitudine
nominis. v. Aen. VII, 205 sqq.
240 sq. VIII, 134 sq. adde III,
167, 8, ubi V. Excurs. III. Hinc
lib. VII, 122: Hic domus, haec
palria est. II, 620 iuiiwi palrio
te limine .sistaui. Hactenus Ita-
lia cst Aeneae patria ; et liacte-
nus ^enus, a /ove ductum, li. e.
stirpcm et origincm generis a lo-
ve ducti, quatenus Dardanus,
lovis lilius ex Electra, et generis
auctor, ex Italia oriundus est. cf.
III, 94 scjq. hoc quaerit^ petit,
h. c. terram, in qua progenitor
ille ortum liabuerat. At Bur-
mannus eam ralionem sequitur,
ut genu-s noniinandi casu posi-
fum accipiat: ego Aeneas, ge-
nus a Jofe, h. c. lovis, ut V, 45,
quaero patriam. Quae ratio pcr
se est bona , sed dura cst ora-
tio, el haec slirpis mcmoratio
paiiilo scriuH, quain rcliqua ora-
tio fert, subiici videtur.
381. Phrygium aequor, lit-
tori Troadis seu Phrygiae mino-
ris praetentum. conscendi ae-
quor navibus doctius dictum, pro
vulgari, couscendere nat-^es. Qui
enim in allum evehitur, is et
aequor conscendere dici potest.
382. Matre dea monstrante viam.
Aen. II, 589 sqq. niliil de via a
Venere monstrata monetur, sed
tantum de fuga v. 619,620. Ve-
rum fuere aliae in eam rem fa-
bulae : v. sup. Disquis. II, s. VII,
p. 52. Quae Servius et Pom-
ponius ex Varrone de Veneris
stella hic incommode satis mc-
morant, potuere insidere poetae
animo in libro II, 693 de coelo
lapsa etc. datajala, monstrata
cum per auspicia tum per ora-
cula III, 95 sq. 163 sq. 375 sq.
(Proprie dicitur oraculum datur,
el fata pro oraculis, utjata Si~
hylLina. IFch.)
In 383 — • 385 observa magni-
ficam dictioncni ex verborum di-
lectu. iguotus Serv. exponit qua-
si propter v. 879 /ama s. a. no-
AENEIDOS LIB. I, 381 — 390
143
Ipse igiiotiis, ogeiis, Libyae deserla perngro,
Europa atx^iie Asia pulsus. Nec plura queren-
tem 385
Passa Venus medio sic interfala dolore esl:
Quisquis es, haud, credo, invisus coeleslibus
auras
Vitales carpis, Tyriam qui adveneris urbem.
Perge modo, atque hinc te reginae ad hmina
perfer.
Namque tibi reduces socios classemque relatam 390
384 pererro Ilamb. pr. eadem diversitas IV, 72. Burm. 386 esi
abest a noiiiiullis. v. Burm. (viil. Q. V. XV, 1. //">.) 388 carpis vitalis
Montalb. [vitalis Medic, quod probat Wuiiderl. Praef. p. XII.; nec debe-
bat Burmannus de ambiguitate sonique detrimento adeo esse sollicitus. ff^r.)
389 ad r. l. Exc. Burm. ad omittit Hottend. scc. quod forte doctius. {per-
ferre se liinina inauditum. ad reginae lim. Alb. IVr^ teque hinc r,
farrhas. et Venet. quod est lenius. (vitiosum tamen ; ncque enim mot/o pro-
duc.tam habet altcram syllabain apud Virgilium. fFr.) ad lumina fragm.
Moret. et edit. Geuev. profer Leid. sed v. Burm. 390 socios reduces
Dorvill. classemque receptain Sprot. Hamburg. pr. Leid. un. et Zulich.
(etiam Alb. Ifr.) sed relaUnn recte defendit Burm. Ego addam : hoc ex-
quisitius esse altero ; et , ut ferri in portum proprium in re nautica est,
sic poetica oratione referri ex alto vel tempestate iactatum in portum bene
dictum. relictam Goth. tert.
tuH. Eniiuvero est iu terra igno-
ta , inter liomines, quibus ipse
ignotus est. Sic solus aliquis
errare dicitur in solitudine.
{ignotus active h. 1. dictuni pu-
latCort. ad Lucan. V, 500.; non
recte. — Vix seplem, ait Dona-
tus, quasi pro nihilo positura.
Non recle: 1.7.V adiunclo nume-
ro signilicat paucitatem, ut ap.
Caes. B. G. II, 28.: „Ex homi-
num millibus sexaginta vix ad
quingentos sese redactos es-
se dixerunt." Cic. Epist. ad Alt.
IV, 3. : „Clotlius dcserlus a suis
vix iam Decinmm designatorem,
vix Gellium relinet ;'' fere i. q.
vixunumet alterum; et deOrat.
I, 2.; „Quis dubitet, quin in di-
cendo cxcclleutes vix paucos
proferre possimus?" — Convol-
sae i. q. quassatae, inquit Wun-
derlichius; mihi haec ita viden-
tur accipienda: ex harum, un-
dis Euroque convulsarum, nume-
ro vix septem supersunt. JVr.^
385. Eum interpellavit, vel, non
passa querenleni, pro, non pas-
sa euni queri plura, graeca ra-
tione; vel, inlirfala querenlem.
iwn passa sc. queri plura: ovd
eicc ahiUiv Hiad. tj, 427. (poste-
rior explicatio praeferenda supe-
riori. fjr.) Scmper autem apud
llomer. eav cum infinitivo; non
cuin participio.
387. 388. Ornate. O carum
tc superis, cuni Carthaginem de-
latus sis! Exj)ressit autem illud,
quod aliquoties apud Homerum;
144
P. VIRGILII MARONIS
Nuntio, elin lulum versis a([uilonibus actam,
Ni frustra augurium vani docuere parentes.
Adspice bis senos laetantis agmine cycnos,
Aetberia quos lapsa plaga lovis ales aperto
Turbabat coelo, nunc terras ordine longo 395
Aut capere, aut captas iam despectare videntur:
395. coELO; 396. videntur.
393 Heinsius varie tentat , aegre scilicet ferens procedentes eodem te-
nore casus bis senos laetanies. Malit laetanti bis senos, vcl bis seno
laetantis a. vel bis s.iios laetanti examine. Sed vulgatam et codd. et
Priscianus l. XVIIl. detcndunt; unus Sprot. pro var. lect. luctantes. Tu
vitio sic occurrc, ut accuralius inteipungas et legendo moram facias : Jd-
spice !<is senos , laetantes agmine , cj^gnos. 394 Aetheria quos forte
piaga I. ales ab alto uu. Heins. et Parrhas. (^aetherias quo a m. pr. Medic.
J-Fr.) 395 turbavit Dorvill. turbarat ed. Ven. cum aliquot codd. Pie-
rianis. turbabit Romanus. 396 captis Mentel. tert. pro var. lcct. Reg.
a m. pr. sed adversatur seutentiae. respectare Gudian. a m. pr. iam nunc
spectare Dorvill. iam abest Franc. desperare est vitium operarum edif.
Heins. {iiunc despectare legere se mallc ait Weichert. Epist. crit. p. 47.
Ceterum vide , quae scripsi in Not. //>.)
ov yuQ oi'(o Oi) os ^ccov aSKTjxi
ytvia&ixi T£ XQacpe^Ev Tf, ut Od.
y, 27. vitales auras ex anliquo
serriioue liabel, v. c. ap. Lucrel.
III, 406 et al.
390. Classem relatam, redu-
ctani, reducein. versis aquiloni-
&«.v, h. e. ventis simpliciter. Mox
892 vaiii ad ornatum egregie.
Vauus, non niodo cjui poUicetur,
quae praeslare ncquit, sed et
qui profitetur vel raLsani A^el in-
aneni doclrinani. cf. Serv.
393—400. Duodecini naves
cum Anllieo, Scrge.sto , Cloan-
tlioque scrvalas niox videbinius.
Ilas tolidem olores iimuunt,
quos, ab a([uila )nodo agitatos
et di.s2)crsos, liosle abacto ludi-
bundos plaudentesque tcrram
advolare oslcndil Venus. turha-
hat eleganlcr pro agilabat ixAo'-
vzit insequebatur. aperLo coelo
alii sereno, ut sup. v. 155, ego
malim pro libero, pervio volan-
tibus. Quae sequunlur, 395.
396. varie accipiuntur et accipi
possunt. Dilficultas est in voce
capere et captas, cuius ea notio
exquircnda est, quae cum voc.
despeclare conveniat: siquidem
terra iaut, capta, occupata, de-
speciandi locus esse non vide-
tur. Capere autem est aut oc-
cupare, aut oculis designare, eli-
gere, petere. Plerique Intpj). ier-
ras aui capere h. e. tenore^inside-
rc, aut captas iam despeciare, h,
e. despicercin terramiamiam ca-
pieudam, cui iam appropinquant
volatu, ut capiant, occupent;
qui quidem jnodus loquendi, et-
si durus, non infrequens cst, ut
in illo: il dvvauai r£Xiaaiy£ nai
ei TsrfXeaiiivov lariv. Od. f, 90.
Burmaiums captas intclligit a
prioribus, qui in terram iam de-
AENEIDOS LIB. I, 391—397
Ut reduces illi liuliint stridentibns alis,
145
scenderant, captas. Quod ieiu-
num esset. Aliam Yocis notio-
neni esse dixiujus, ocidis animo-
(/ue designare, eiigere, appeie-
re. In hunc sensuni Serv. ca-
pere, eligei-e. In Georg. II, 230,
(juem laudat, est capere oculit;.
lam si despeclari aiiquid dicitur,
quod iam captum est, debuit uti-
que To capere antecedere ; prae-
terendumque adeo videri possit
hoc, ut sit : cygnos terrain aut
petere, volatu ex aUo deorsuni
facto, aut ad eam, petitam et
oculis volatuque designatam, iam
propius ferri, ideoque eam de-
spectare ; et nunc ludere facto
in orbem volatu, donec Immi
considant aut ainne niergantur.
Scilicet cogitandum est, cygnos
adhuc recto volatu per aerein
fugisse, nunc deorsum ferri ver-
sus terrani, httus puta maris vel
fluminis, quod antea insederant:
(nam 'd^l ut reduces illi). Igitur
haec ratio per se optima esset,
nisi id, ad quod mox compara-
tio transfertm-, alio duceret:
nam v. 400 classis aut portum
ienel (atqui hoc erat ierras cape-
re) aut pleno subil ostia velo
(hoc, despeclare). Haec igitur
satis declarant poetam ahter
haec non accepisse quam, cygnos
aut capere occupare, tenere, ter-
ras, aut eas despectare , volatu
deorsum facto. Captas iam vi-
deri debel adiecisse ornatus poe-
tici caussa, cum in eo essent ut
iam caperent, et, tantum non
captam, terram e propinquo pro-
spicerent. Conveniunt haec cum
participiormn usu apud poetas.
VlRGIL. TOM. II.
lam et ii, qui devolabant, et ii,
qui consederant, ex terra evo-
lando per aex-cm ludunt : quippe
metu depulso. (Res onmis ita
aniino informanda : C y c n i
duodecim, — totidem nume-
ro , quot naves dispulsae —
quod genus non amat so-
litudinem, sed agmine
laetatur, — ut naves anius
classis — turbati ab aqui-
la — ut naves a ventis — ta-
men postremo rursus in
a g m e n c o m p o s i t i, si ve I o n-
go ordine, terras et inde
iam securi lactique cae-
lum repetunt — ut naves
tuae iam coUectae, laetantibus
nautis, ut quisummum discrimen
evaserunt, in tutum portum de-
ferenturj — unde intehigitur,
utique ad comparationem facere
vs. 398., quod negat Wunder-
lichius. Male Servius: ^Lae-
tantes: postpericuhxm. Agmi-
ne: volatu, impetu. " Verba
aui ccipere aut captas iam de-
speclare vuLentur sic intellige:
videntur aut capere terras, aut
securi iam easdein rursus rehn-
quere et in altuni evolare atque
ita despectare ; vel potius : ter-
ras partiui capere, partim, qui
primi terrani attigerant, iam rur-
sus in altum sublati despectare
videntur. Possis despectandi
vei'bo etiam contemnendi notio-
nem tribuere, ut cycni iam con-
temnere perfugium et rehnquere
dicantur ; sed nihil opus. lam
tota comparatio ita eiat insti-
tuenda: „Adspice, ut cycni,
quos aquila tuibabat (juique
10
146
P. VIRGILll MARONIS
El coctu cinxere polum, cantusque dedere,
Havid aliter puppesque tuae pubesque tuoruni
Aut portum tenet, aut pleno subit ostia velo. 400
Perge modo, et, qua te ducitvia, dirige gressum.
Dixit , et avertens rosea cervice refulsit,
Ambrosiaeque comae divinum vertice odorem
398 ut coetu Moret. pr. a m. pr. v. inf. 486. coetum Medic. sed m
notatum. cinxere solum coni. Burm. sed v. not. 399 pubesque tuae
puppesque Bigot. v. Burm. 400 portus Hamb. pr. 401 <juo te Pie-
rii Longob. et multi apud Burm. quod equidem dicerem vulgariiis esse.
ducet ed. Ven. duxit Zulich. via ducit Bigot. derige Gud. et Rom.
402 advertens Hamb. sec. male. 403 A vertice octo apud Burm. quod
probat vir doctissimus propter xo avertens. Sed semper lubricum in tali-
bus iudicium; poetica enim eaque exquisitior ratio praepositionem respuit;
et tamen plurimis locis poetae vulgari ratione utuntur; ut, ubi ea a libra-
rio potius quam a poeta profecta sit, dictu sit difficile. [^vertice ad comas
trahendum pro in vertice, ut vs. 110. dorsum immane mari summo. Si-
lius XI. ab init. clades insignis lapjge campo. cfr. infra vs. 610. Ingens
argentum mensis. et Aen. VI, 269. non plurima coelo monstra smunt.
JVch. Sed vid. V. L. ad IV, 26. — a vertice etiam Alb. et fragm.
Hoirm. IFr.)
teri-as capere aut riu-sus iam de-
spectare videnlur, reduces, i. e.
rursus in coeluin sublati, — non :
„a d litus reversi, ut inter-
pretatur Heynius — polum cin-
xere," cet. Hoc ut facilius ap-
pareret, vs. 395. sq. interpun-
ctionem mutavi. IVr.) 397.
stridentibus alis exquisitius quam
clangentibus. 398. coetu cin-
xere poluni , agmine lacto cin-
gunt (ad oculorum sensum; ut
alias coelum subducunt oculis in
aere visa) polum , coelum, ae-
rem; in hunc alis sublati ludunt
volando in orbem, ut solent, vel
gyrum. Ita puto omnia satis
expedita, in quibus et Burmann.
haerebat. Cur autein augurio e
cygnis utatur poeta, subtiles ra-
liones allerunt interpretes, v.
Serv. et Cerda. Praestat hoc
unum monere, quod Cy^nus in
auguriis nautis gratissinius ales :
Hunc opiant semper, quia nun-
quam mergitur undis : laudat
versus Servius ex ^Oqvid^oyo-
via. Macri scilicet Aemilii. (v.
Brouckh. ad Tibull. p. 275, ex
Isidoro XII, 7.) Nec prorsus
alienus a Venere ales est cygnus;
nam et ciuru cygnis iuncto fer-
tur Venus ; ut alias columbis aut
passeribus. Dissident aulem olo-
res et aquilae auctore Plinio X,
74 s. 95. cf. Cerda. Athen. IX,
p. 393 D fiaxerai 8e (6 KVKvog)
Kal Tc5 «fTca, avTog ^axtjg ft»^
TCQoaQ^diisvog. Et hinc ap. Ho-
merum in cygnorum anserumve
gentem irruens aquila inducitur,
egregio v. c. loco Iliad. o, 690
sqq. 399. l^uhes tuorum dictum
puto ut turha tuorum. Ostia
docte, h. 1. ut V, 281 aditus
portus.
402. Numen suum Venus sub
discessum prodit, more deoruni,
AENEIDOS LIB. I, 398 — 412 147
Spiravero; pedcs vestis defluxil ad imos;
Et vera incessu patuit dea. Ille, ul)i matrem 405
Adgnovit, tali fugientem est voce secutus:
Quid natum toties, crudelis tu quoque, falsis
Ludis imaginibus? cur dextrae iungere dextram
Non datur, ac veras audire et reddere voces.^
Talibus incusat, gressumque ad moenia tendit. 410
At Yenus obscuro gradientis aere saepsit,
Et multo nebulae circum dea fudit amictu,
406 est abest Menag. pr. etHamb. sec. (etiam Alb. TFr.) raale, fugientem
tali est V. s. Longobard. Pierii. 408 dextras Rottend. pr. dextram i,
dextrae Hamb. pr. 409 aut veras alter Rottend. et t'. tert. Goth. ac
reddere sec. Hamb. et notas audire ac r. Parrhas. ex VI, 689. 410 ver-
tit Bigot. ducit Piiget. 411 gradientem Hamb. sec. {gradientes Me-
dic. /f^y.) saepsit scriptura est Medicei et Romaui. 41<J fundit Bigot.
fulsit Wallian. (et Alb. — multum Sangall. '] //>.)
qui specieni liuniaiiam mentili comas , ambrosia, deorum lioc
mortalem aliquem convenerunt. utiguentum est, delibutas , ab
Declaratur autem divina Veneris Homero liabet, Iliad. «, 528.
forma per summam pulcriludi- palla Veneris vel ex illo nota,
nem cervicis, comas ambrosia quod legitur Iliad. f, 315 ni-
delibulas et odorem late spar- nXoio (pcitivov Tirvyiia. et 338
gentes , tum per pallam et per A^^qogiov 6ia nijikov , ov oi
incessum. Vid. Excurs. ad li. v. XaQiTfg Kafiov civzai. liabitum
Si in rosea cervice non tam Ho- itaque deae declarat ; incessum
ratii I Carm. 13, 1 auctoritatem, autem cogita levem illum et vo-
quam rationem desideras, aut latui similem, columbarum in-
puta roseum esse onmino suave star. (Vid. Voss. in Epist. my-
vel pulcrum, aut colorem flori- tholog. T. I. p. 138. lahn.)
dum exprimi in tenera cute 407. iodes. Saepiusigitur Ve-
etiam candidissima pellucentem. nus iam ante nato visa fuerat.
(Ad roseam cerpiceni cf. Aen. II, Sic Aen. II, 589 Quum mihi se,
593. roseum os Veneris. Apud non anie oculis iam clara, vl-
Homerum quoque Hynni. in Ven. dendam Ohlnlit , et pura per
182. biiQi]v Veneris admiratur nociem in iuce refulsil Alma pa-
Anchises. Wch. ) Amhrosias rens etc. cf. Disquis. II, p. 52-
*] Contulit fragmenta Cd. Virgilii Sant;allensis saeculi quarti vul quinti
literis uncialibus scripti I. C. Orellius /« Epist. crit. ad I. N. Madvi-
gium, praemissa Ciceronis Oratori, liruto, Topicis , I)e Optimo Genere
Oratorum, a se editls, pag. LXIV — LXVI. Waxima pars diversitatis a Viro
Cel. enotatae spectat ad orthographiam. Cuius collationis mentio fieri noo
potnit a Gersdorfio, quum hic liber absoluto iam fere Volumine IV. ad nos
perlatus sil. fVr.
10*
148
P. VIRGILII MARONIS
Ceriierc ne quis eos, neu quis conlingere posset,
Molirive moram, aut veniendi poscere caussas.
Jpsa Paphum sublimis abit, sedesque revisit 415
Laeta suas: ubi templum illi, centumque Sabaeo
413 aberrant codd. iu ne quis et neu t^uis. v. Burm. possit iiliuimi,
male. (^pauciores posset, ia quibus tameu Mediceus et, ut videtur , Rom.,
e Parisinis uuus 8., et Lips. alt. per compeiidium. //^>.) neu qui co^no-
scere possint Voss. uiius. 414 Molirive viam Hamb. pr. que Bigot.
inurain veniendi ac p. ed. Ven. disce/e caussas pt)st Longobard. et alios,
Pierio inspectos , Rottend. uteniue et Hamb. un. pr. var. Irct. (et e Paris.
1. et 7. // >.) iorte ex Aen. VI, 48S in edd. nonnullis esse vidrtnr expo—
scere. aliqnot codd. apud Pierium exquirere. 415 Pap/ion Hamb. pr.
cum al. ant. (idem e suis codd. allert Cort. ad Lucan. V, 496. //>.) adit
aliquot ap. Burm. et Pier. (etiam Alb. et Ms. Bosii ap. Cort. ad Lucan. I,
688. //>.)
408.409. ac veras audire etred-
dere foces iiou ex aliena persona
ailscila, sed ut uiaLer nianifesta.
Cr. verba Ulyssis ad niatrem in-
ter umbras. Od. A, 209 sqq.
412. Densa nube circuinfudit
eos. Ab Honiero eum boc tra-
xisse notuni est, apud queni sae-
pe boc occurrit; inprimis coin-
para Odyss. rj, 14. 39 — 43,
queni locum iam monstravitMa-
crob. V, 4 , de Ulysse , quando
Alcinoi regiam intratj ad cuius
cxemplum tolus Aencae ad Car-
Iba^incm et Didonem aditus est
adumbratus. adde ApoUon. III,
210 — 214, et alios. cf.li. I. Cer-
da. Totnm locum expressit Va-
lcr. Fl. V, 400 sqq. Facile vero
principos buius plianlasmatis au-
ctorcs ipse oculorum scnsus, ne-
bnlis ac imbibus vicina loca ob-
dncontibus, illud cloccre debuitj
imilto mai^is cuin deos quocjue
nnbc aniictos ct oculis subdu-
(losvulf^o narrarent. 413.414.
(\>iiiin<rere , vim, iniuriam in-
fcire iis tanquam advenis: bar-
l)aroiuin populorum niorc. nw-
liri inoraiih ponderosius (juam
facere, excitare. Est eniin strue-
re vel movere poells moliri.
4l5. Cf. ad V. l(i Versus ex
Homero sed ornalius expressi
Odyss. -9', 362 sq. Compara
Hynm. in Veiier. 58, 59 sqq. et
Odyss. t;, 80, 81 sqq. de Mincr-
va. At ex Virj;ilio Slatius V
Tlieb. 61 Ula P/i(tp/ion. fefcrem
centnmque allaria liiKiuens.
Quod autem turis et sertorum
odores exbalantium tantum 11 1
nienlio, non viclimarum caesa-
rum, satis docle inlejpretes re-
ferunt ad morcm sacrorum Ve-
neris, c|uod arae iiullus saiii^uis
oHundcbatur, maxiinc Papbiae
Veneri. v. Ta(;iL Hist. II, 3. cf.
b. 1. Cerda. Alius cum elegan-
tiae sensu acl icl, quod deam dc-
liciarum et voluplalis arbitram
decerc pos.sit, rcfcrat; quomo-
do cnim, inquit, aut victimarum
nidore illa dclcctari , aut iiitcr
odorcs turis cl lloruin isluin ni-
dorcm desiclciarc polesl ? Coin-
parat locum Callimacbi dc Aj)ol-
linis Carnei ara H. in Aj)oII. 80
sqq. Guellius. laela v. 416 ac-
cipe, (juoniaui gaudel Papbo.
AENEIDOS LIB. 1, 413 — 421
149
Turc calent arae, sertisque receiUibus halant.
Coimpuere viam interea, qua seinita monstrat.
lamque adscendebant collem, qui plurimus url)i
Inminet, adversasque adspectat desuper arces. 420
Miratur molem Aeneas, magalia quondam,
418. MONSTRAT;
420 adspectant, ut ad Aeneam cum coraite referatur, GucUanus a m. sec>
cum Rotteud. pr. Uumb. pr. et aliis apud Burm. quem vide ; item fragm. Vatic.
Bottar. p. 170. Sed collis adspectat haud dubie melius ; nec tempnnmi
consequentia aliter permittit. (Wunderl. laudat Tacit. Agr. c. 24. : Jiiitan-
nia Iliberniam adspicit.'' vid. etiam Waardeaburg. Opusc. p. 169- Cete-
rum adspectant cliam Alb. //^>.) exspectant Leid. uu. exspectat Puget.
421 Unus Leid. pr. var. lect. mapalia. Haec sup. Georg. III, 340 vidimus
esse aedificia calamis cannisque plexa, (vid. Silius XVII, 89, 90) oblon^a
incurvis lateribus tecta, quasi navium carinae sunt ex Sallust. lug. 211,
qualia adhuc sunt tuguria Ju conum exeuntia plurimorum populorum , et ea
quidem plaustris uecta, adeoque mobilia. At magaliu, priore etium syl-
laba producta, sunt agrestia aedilicia stativa , eoque uomiue inprimis ve-
niebaut suburbia Carthaginis. v. Bochart. Chau. I, 24 et II, 9 : Wasse ad
Sallust. \. 1. et Gesner. iu Thes. h. v. Omnium fundus Servius ad h. 1.
^2phirima «wi.r, longa et cras-
.sa. Minus connnode diceres di-
ctum pro colliti pluriinuui Im-
miiiet. Ceteruni poeta lioc suni-
sit ex topo^rapliia Cartliaginis.
Tales enini colles asperos et dif-
ficiles in ipso aditu fsthmi , in
cjuo Cartliago sita eral, descri-
psit Polyb. lib. I, c 46 tcJi' yiio-
Aocpojv TuJv Init^tvyvvvioiV xov
avyiva tov gvvcctitoviu t>/i' K.
etc.
421. Sic Ulysses Pliaeacum
urbeni: 8av(xa'Q£v 6' 'Udvoevg
h(iivag nai vijag lCaag elc. Od.
r/, 43 secjq. cjuem toluni locuin
poeta ante oculos liabuit. Ala-
gnum acditicii opus bcne cum
casis et tuguriis compoiiitur: ea
sunt nia^alia, de cjuiljus v. var.
lect. Dixeritne autem ])oeta lioc,
magalia (juoiulam , ex Aeneac
persona, an ex sua , dubitarc
possis cum viro docto [JJiicr-
ollo in JJubilji p. 34), et, si il-
(Wunderl. Venerem laeLari pu-
tat, quod de incolumitate lilii
bene speret. Mibi ob ea, cjuae
subiiciuntur , j)raeferenda vide-
tur Heynii expbcatio. — Cen-
lum arae, vid. Not. ad Ge.III, 18.
ff^r.) Sabaeo v. Georg. II, 117.
418. Corripere viam, doctius
quam, iler, b, e. celeriter, ra-
ptim , facere , exigere ; sic cor-
ripere gre.ssum ; doctius etiam
V, 144 corripuere campum cur-
rwi. Similiter rapere dictum oc-
currit. v. ad Vaier. FJ. I, 4.
419. Qui plurimus urhi im-
mlnel ad magnitudinem refero
montis sub ipsis urbis moenibus
accubantis; Servius longum ,
Cerda allum exponunt. Sim-
pliciter in vulgari oratioue di-
xisscs: Immiiwl urhi co/lis ali-
(pianlum edilus, el Jiyrsam de-
spicii. Hunc iam adsceruleruul.
Pro magno monle poeta diceret
mulluni monleni , ut Georg. III,
150
P. VIRGILII MARONIS
Miratur portas, strepitumque, et strata viarum.
Instant ardentes Tyrii : pars ducere muros,
Molirique arcem, et manibus subvolvere saxa;
Pars optare locum tecto, et concludere sulco; 425
lura magistratusque legunt, sanctumque senatum;
425. suLco. 426. *Iura — senatum.*
422 astra v. fragm. Vatic. sed strata in marg. virorum Hugen.
423 ardentes instant Moret. sec. (mutavi inlerpunctiouem; de qua re vid.
Not. Ifr.') 424 molirive a. ac m. Parrhas. subducere Rottend. alter.
(et Alb. tVr.) Vulgata est apud Schol. Cruqu. Horat. III, Carm. 1.
425 aptare phirimi Heinsio et Burm. inspecti. etiam Roni. a m. pr. perpe-
tua varietate. cf. inf. 552. cunducere tert. Moret. cum gkissa, id est, dn-
ducere. perperam. tecta et c. s. tcrt. Goth. a m. pr. tecto singulari nu-
mero magis poeticum h. 1. 426 Versus a loco alienus: de quo secundis
curis statuendum fuisset a Marone. v. not. Nisi confictus ille fuit alia ma-
nu ex 507 ubi Dido lura dahat legesque viris, et ex Aen, V, 758 Indi-
cittjue forum et patribus dat iura vocatis. (Delevi asteriscos ab Heynio
positos; quamquam etiam Hand. ad Gronov. Diatr. loc. infra laud. damnat
hunc versum; modo illud teneatur , Virgilium voluisse variorum studio-
rum, quae ])raecipue in nova urbe vigent , imaginem h. 1. exhihere;
qua in re vel maxime placet ordo reruni non accurate servatus; sic non
miraberis , sed laudabis etiam poetam , quod inter vss. 425. et 427. talia
interiecit, quae ob ipsam varietatem delectant. An, si supra strepitus
per stratas vias commeantium recte commemoratur , fori rerumque foreu-
sium mentionem h. 1. minus commode fieri existimabimus , aut homiuem
Romanum id potissimum silentio praetei-ire potuisse putabimus? Et iura
legere , quod proprie dictum putat Gronov. Diatr. 1. I, c. 2. pag. 13.,
cfr. etiam Becker. Eleg. Rom. p. 148., per zeugma explicandum mihi vi-
lud, an recte dictum sit. Pot-
orat tamen eliani Aeneas auditu
baec accepisse ; nec necesse |)oe-
tae ut lioc moneret. slrala via-
riini doclius quam viae stralae.
Exempla similia colle<;it Cerda.
Viarum aulem cura in nova co-
loiiia satis csl mcmorabilis: oc-
currit ca (juoque iii Cyrenc re-
cens condila apud Pindar. P. 5,
117—124.
423 — 425. Inslaut opeiiTy-
rii; ul plene exlulil Silius 11,407
s(i<j. in loco hiijc cxj)resso. (Cum
dativiis opiri dcsil, vide an ma-
lis iungcre inslanl — ducere —
opLare. Sic Aen. I, 627. inslanl
truere ; verbum instanl ardorem
et festinationem nolat. Neque
obstat, quod pars — pars inter-
positum; vid. Ecl.I, 65. sq. Tum
distinctio mutanda est. IVcli.^
sitbuolvere bene, ut declaret, in
altum cduci arcem. optare, ut
III, 109, est eligereh. 1. v. Cer-
dam el al. conclin/ere sulco, fos-
r.am ducere, dcrnilre aedium si-
tum ac locum fossa fai ta , in
quem fundamcnlum immittalur
seu crepido. Male dc aratro co-
gitanl.
426. Jnra sunl iudicia, usu
soUenni, adeoque h. I. ipsi iudi-
ces. Habentur igitur comitia
creandis iudicibus , ma^istrati-
bus el senatoribu.s. ita equidem
AENEIDOS LIB. I, 422 — 427 151
Hic portus alii effodiunt; hic alta theatri
427. TIIEATRIS
detur; iiisi forte Liicretiauum illud exprimere voluit Virgilius V, 1143.:
„luraqHe ronstituere, ut vellent legibus uti;" ut — legibus, i. e.
onoiois vofioig. Si quid tamen in hac descriptione reprehendeadum, id
fateor niihi displicere, quod , quum supra legatnr adspectat desuper ar-
ces, — puta turres — pauio post sequuntur haec Molirique arccm.
ff^r.) 427 JJmc sec. Hanib. portas Montalb. et Leid. cum al. etiam
ap. Pier. Sed de his iam v. 422. jodiunt qu. Moret. lata fragm. Va-
tic. Desidero utique alind epilheton pro alta, quod tertio versu iteruni
legitur: in quo ollendehatur quoque b. Schraderus; etiam lortiu [Tracts
Vol. II p. 463.) (Weichert. de Vss. iniur. susp. p. 97.: „repelita vox al-
ta diversa , quam habct , notione excusatur. " Wr^ theatris lectio est
fragmenti Vaticani ; porro codicis Romani cum tota famiiia , quae cum
sequitur; (sic etiam Palat. //>.) et hoc Heins. praetulit. Alteram (hicit
Mediceus, theatri , quod Burm. revocavit, quia non verisimile sit , ut iii
nova urbe tlieatra exsistant. Si tamen ad hanc subtilitatem descendere
velimus , theatri mentio hic omnino nulla iieri debebat. v. not. Sed al-
terum est magis epicum. (quid sit in ea lectione epicum, non perspicio.
Theatris praeter Rom. praebeut Fragm. Vatic, Mentel. alt., Hamb. pr.
et a m. pr. Gud. ; theatri praeter Serv. et Nonium Mediceus et ceteri,
nt videlur , omncs, etiam uterque Lips. Apparet igitur, utramque lectio-
nem gravibus commendari testimoniis. Wundeilichius retinuit, quod Hey-
nius in minore edit. expresserat, thealri, addita tamen futili causa, (piod
vel unum theatrum satis displiccat ; vid. (). V. XXXVHH. Revocavi tamen
ipse hanc leotionem, quia consultius videbatur, in re tam dubia unius prae-
stantissimi cod., Medireum dico , auitoritati obsequi; tum quia phiralis
natus videri potest e praegresso plurali portus\ deiude quod ita solet
numeros Nominum variare Virgilius , Nomina autem in prnximis vss. po-
sita phiralia sunt; denique non est verisimile , in nova urbe condenihi
plura simul iuchoata esse theatra. //>.)
interprelor. Nam si iura loca lein est ralio. Sed vel sic liic
sint, iibi ius dicitur, duruni sic, versus inter relicjuos quasi alie-
legere iura; et quid tuin, legere nigena aliquis liabital; (juando-
tnagislratus? .senaium? Debe- quidem necjue grannnalico ali-
bunt scilicet et bi pro curii.s po- quo vinculo ceteris adnoctitur,
siti intelbgi, h. e. pro locis, ubi necsententia ipsacolligatur; nain
illi converiiant. Burmannus iura reliqua omnia ad acdificia nova,
magi.slralus(/ue magistratus iu- quae excitantur, speclant. (sed
ridicos, (jui ius dicant, explicat. vid. V. L. — sanctum .sena-
Sed cogitandum eral, Acneam de ium videri ab Ennio petilmn pol-
monte j)ro.sjMciontein ea omnia, est; vid. j). 74. edit. Hessel.
quae bic ponuntur, oculis suis Wunderlicbius laudat Cic. Or. iii
coqnoscere. Uiule igitur inlelli- Cat. I, 4., ul)i senatus Kom. or-
gere e longiiKjuo j)oterat, magi- bis terjarum sa n c ti s.si m uiii
stralus iuridicos nunc legi? Si gravissiimmKjue consilium a]>-
mecuin oninino ad comitia, (juae pellatur. //''r.)
habentur,referas, tolerabilis sal- 427 — 429- An theatri stru-
152 P. VIRGILU MARONIS
Fundamcnta locant alii, inmanisque columnas
Rupibus excidunt, scenis decora alta futuris.
Qualis apes aestate nova per florea rura 430
Exercet sub sole labor; quum gentis adultos
Educunt fetus, aut quum liquentia mella
Stipant, et dulci distendunt nectare cellas;
Aut onera adcipiunt venientum, aut agmine facto
Ignavum fucos pecus a praesepibus arcent; 435
Fervet opus, redolentque thymo fragrantia mella.
428 Fundamenta petunt alii apud Pier. etiam fragm. Vatic, quod
locant in marg. habet. 429 exscindunt Zulich. 430 Jlorida pr. INIoret.
431 gentis adultae Hamb. sec. Tradncta nonnulla e Ge. IV, 163 sqq.
432 excidunt Graev. a m. pr. perducunt Oudart. an producunt? addit
Burmannus. Sed educunt ex alveariis; et Macrob. V Sat. 2 defendit. et
conliquentia Gotli. tert. stillantia mella Hamb. pr. cf. Ge. IV, 164. {U-
ijueiitia hic producta , sed correpta prima sylhiba iufra V, 238., ubi vid.
Heyu. ITr.) 433 distentent malit Cuning. Contra Ecl. IX, 31 disten-
dunt ex codd. praetulit Heinsius. Est quoque hoc Ge. IV, 16* ubi versus
leguntur 167. 8. 9. qui h. 1. sunt 434. 5. 6. et 162. 3. 4. qui h. 1. sunt
431. 2. 3. aut d. Zulich. 434 excipiunt Bigot. (quod arripuit Wa-
kefield; vid. etiam V. L. ad Ge. IV, 167. //>.) 436 Fragrantia tecta
maiit vir doctus in Obss. misc. crit. T. II, pag. 29, quia rnel/a iam v. 432:
ratione parum idonea. cf. Burm. Jlagrantia etiam hic codd. ut alibi; sic
Goth. tert. (etiam Medic. a m. pr., antiquum vitium etsaepe obvium, ut etiam
Servius discrimen verborum fragrare et jlagrare iudicare nou superva-
cuum putavent. Coufusio orta e quadam pronnnciandi illius verbi difh-
cultate; unde factum, ut eiiixm fraglantia interdum pro Jragrantia in li-
bris mss. reperiatur; vid. V. L. Ge. IV, 169. //>.)
cturain Plioenicibus recte, atque cliss. de Criticis p. 111 defendit
adeo ia ipso reruni initio, dede- Burmann. Praeiverat Honierus
rit, vidorit poeta; Graecarum lliad. |3, 87 — 90. Deest cjuod
sane civitatuni coloniis lioc ac- toJ coinparanti qualLs pjo (juali-
connnodatius. (vid. Q. V. in V. ter, (juoniodo, respondeat; ia-
L. laud. ff^r.) Sed res praeclare /ca, eodeni inodo. .si/b so/eBvLini.
ob oculos posita. Portus colhuii vult esse , sole oriente , suninio
dictus proprio noniine aj). Liv. mane. Georg. IV, 185 iiiaue ru-
et al. V. liocliart Chan. I, 24. unt portU. Sane ita res fert;
nec intercedo, (juo niinus sic ac-
430 — 436. Kxjjrcssa ex.Georii. cipias. Aiiocjui niih no/c \)Qr se
IV, 163 — 169, ubi V. (juac ad cst , simpl. interdiu, pcr diem.
int(n'pi ctationcm laciuiit , inpri- Ita ncc .s«A die, siib iiocle, tam
jiiisde jncllidcio. (-f. Aeii. VI,707. angustc accipitur a poctis. Ovid.
8.9. (^omjKuationem, (luam Mct. 1, 602. 3. El iiociUi faciem
mireris ciiij)iam displicerc po- uel)ii/as Jecisse vo/ucres Sub nl-
tuisse, adversu» II. Stej)]ianum iido miraia die. Supra tjuoque
AENEIDOS LIB. I, 428 — 441 153
O fortunati, (luorum iani niocnia surgunt!
Aeneas ait, et fastigia suspicit urbis.
Infert sc saeptus nebula (mirabile dictu)
Per medios , miscetque viris; nequc cernitur
ulli. 440
Lucus in urbe fuit media, laetissimus umbrae,
438 suscipit tres apud Burm, c. Goth. pr. conspicit Hamb. pr. pro-
spicit Vratisl. mcrac uticjue aberraliones. Aedificia alta ct excelsa suspi-
cimus proprie. Commode itaque pocta hac voce usus est , ut altitudinem
aedificiorum eo ipso subiiceret auimis. Hinc etiam fastigia urhis dixit pro
tectis. 439 se saeptum alter Menag. at vidc ad 3l4. 440 viros Bi-
got. et unus Heins. Et sic iam Pierius fuisse memorat , (lui lcgercnt: Fer
medios miscetque viros sc. se. 441 umbrae tamquam exquisitius rece-
pit et docte iliustravit Heins. Adde Markland. Ep. crit. p. 121. Vel Probi
auctoritas in Servianis , et latius in Pomponio Sabiuo, satis eratgravis;
accedebat Codex Moutalb. et inter Burm. codd. Bigot. et tert. Mentel. a m.
sec. Vulgo umhra. (Improbare umbrae videtur lahnius. Umbra deberi
videtur praegresso media. Duplex est vocis laetus, etiam laetans, stru-
ctura et significatio. Proprie ubi ponitur , adiunctum habet ablativum ;
sed ubi copiam quandam et affluentiam significat, requirit genitivum. Quare
non ausus sum lecLionem Heinsio , Barmanno , Heynio pro])atam deserere.
Hunc in modum etiani quod Aen. XI, 73- legitur iaeta laborum accipien-
dum , ut sit i. q. laboriosa, ■Kolviqyhq , Ttolvxi%vo<i , fpy«ri?, Kunst-
reich. Nihil obstat Aen. XI, 280.: „nec veterum memini laetorve
malorum," qui geuilivus reterendus ad verbum memini. Atque hoc
dictum puta de usu scriptorum aureae aetatis ; nam posteriores, non tam
Graecam rationem secuti , quam perverse imitati Virgilianam^ dictionem,
adicctivo laefis etiam proprie posito genitivum iungunt, ut Sil. VII, 338.
XIV, 279.Stat. Thcb. V, 118. Neque tamen negarim , posse h. 1. etiam
umhra defendi, ut laetus sit fere i, q. iucundus, quod in Lips. old. pro in-
terpretameuto suprascriptum ; sic Ovid. Ep. cx P. I, 2, 25. : „Adde loci fa-
cieni nec fronde uec arbore laeti." paulo aliter Virg. Ge, J, 112,|
„Litora myrtetis laetissima," ubi vid, Heyn. Sed lioc videor mihi
iure contendere, facilius umbrae in umbra, quam umbra iu umbrae mutari
potuisse. ffr.)
£cl. II, 13 ■sole .suh ardenll aliler ovhivX OQuzcn. Conlcr laineii
dictum iion esl. lloinerira Od. tj, 37 — 42.
437. £i;regic ad aflectuui haec 441. Praeclare pocta lioc ad-
exclauialio! quid euini his rebus oruavit, ut onica dip,uitas ines-
conspectis Aeneae per inaria et sct onuiihus,(juod Didoncni cou-
terras errauti, ut uovam sedcm veuit Aencas iu templo, ad (juod
quaereret, uova urbe conilita eum via ij^sa duxeratj regiua
optahihus videri debuit! autem iu eius vestibulo pro tri-
439.440- Ohscrva, quoinodo huuah sedcns, negotia publica
iu singuhs vulgarem iorniam evi- curat. Teui|)hun iu luco condi-
taverit ; etiam ipso graecismo : tum, ex vetcre more ; et quidem
fiiayBzai, avdQsaaiv, immiscet se eo in loco , <juo porteutum se
tuihae, nec cernitur ab ullo, obliderat terram fodicntihus,
154
P. VIRGILII MARONIS
Quo primurri, iactati undis et turbine, Poeni
Effodere loco signum, quod regia luno
Monstrarat, caput acris equi; sic nam fore bello
Egregiam et facilem victu per saecula gentem. 445
443 effudere vitiose Exc. Burm. lucum signo ed. Ven. ap. Maittair.
<juo r. I. Leid. et Voss. 444 Monstrabat Gud. Zulich. Graev. (et Alb.
ffr.) jnoTistravit MontaH). et Hamb. alter. monstraret fragm. Moret.
signam{e\ sic nam) et al) alt. manu signum Gudian. (etiamMedic. a m. pr.
signam, sedc suprascripta. fVr.) signum tres al. ap. Biirm. et iam ap. Pier.
445 Jacilem victus coni. olim Burm. ad Val. Fl. VI, 323, sed victu eodem
sensu accipi posse ad h. 1. fatetur. Esset tamen alterum elegantius. Tur-
bas, de quibus in Exc. ad h. v. egi, fecit in hac forma , quod permutata
fuit cum altera illa , quasi facilis victu esset dictum ut facilis visu , au-
ditu, cognitu. ductiim quoque illud modo a vivere, modo a vincere: unde
fuit vir doctus , qui haud facilem victu corrigeret. Sed victu facilis du-
ceudum erat ex victus facilis. Qui victum habet facilem , is victu facili
esse , et exquisitius facilis victu vel victus dicitur. Geus victui Jacilis
iterum diversum quid designaret, ut vel exemplo intelligas : ager pecori
facilis , qui praeclaris suis pascuis pecus facile alit. (vide , quae in Not.
disputavi. /f>.)
caput equinum, pro oniine ac-
ceptum. {primum vs. 442. si quis
cuin substantivo signutn iungeie
velit, liautl rejmgnaverim ; et
vid. Q. V. XXV III, 3, f. ir,:)
443. Signum , onien intelli-
gani. O.slentant caput efJuNsa
iellure reperlum Bellaioris equi,
alque onieii clamore salutanl,
Silius II, 411. servatuin iiide in
nuinis Cartliaginieiisium equi
caput. v. c. Raschii Lexic. nu-
misinat. voc. Carthago. Poetain
agnosce in lioc, ipiod noii siin-
pliciter invenlum, sed a Jiinoue
monslralum , obicctum fodien-
tibus, nairat. Sic nam ( per
Iioc Nigniini) portendebatur, l'o-
re Puonos genlein bellicosam (ct.
int. 111,539 s(j.) qV facilem viclu,
boc est, (juae liabitura esset vi-
ctum lacilem et expeditum, aii-
nonain affluenteni ex agrorum
ubertate et cultu. I)e lioc v.
Excurs. XIV ad li. v. (Mibi
(juidem illud facilem victu la-
tiore sensu de omnis generis le-
licitate diclum Virgilioque illud
Honiericum i>fol Qua ^cJuvTfg
obversatuni fuisse videtur. Ea
interjnetatio firmatur usu ve-
terum scrij^torum , ut Terenl.
Adeljib. lil, 4, 56.: „Quain vos
f a c i 11 i m e a g i l i s ! quam estis
maxime Polentes, dites, forlu-
nati, nol)iles!" Plaut. Curc. V,
2,6.: „PL. Nugas garris. CU.So-
Ico: nam jjrojtter eas vivo fa-
cilius. " llinc viclit Supinum
esso aibitror. Tlieocr. XI, 7.:
„Uvra) yovv ^ a iGr a o lay o
AvxAfOT/;." cl. etiain Phaedr. III,
7, 13. Taubinann. ad Plaut.
Ej)id. II , 2, 59. W esterhov. ad
Terent. 1. 1. Graev. ad Cic. Ep.
ad Fam. III, 12. et ad lustin. II,
I. tum quae ipse notavi ad Ge.
II, 460 Sic nostro loco faciles
victu Cartbaginienses vocantur
l^roj^ter opes et omnium reruni
ainuentiam. fdque equi capite
signiiicari poterat, quia hoc si-
AENEIDOS LIB. I, 442—448
155
Hic Ipmpluni Iiiiioni ingens Sidonia Dido
Condrbat, clonis opulentum et numine divae:
Aerea cui giadibus surgebant limina, nexaecjue
Eandem lectionem
nexae. [nixae vide-
448 nixae multos legere iam Servius notavit.
codices a Burmaimo enumerati habere videntur, non ,
tur etiam in tragm. Vat. legi. ff^^r.) Trahes aere nixae Catroeo arrise-
runt, ut siut colnmnae aeneae epistylio subiectae , quod adeo columnae ex
aere innititur: uti consUit capitulis aereis columnas \xs\UiXd& aliquando fuisse.
cf. Plin.XXXIV, 7- Enimvero de portarum postibus agi ea, quae utrinque
adiunguntur: surgebant limina — forihus cardo st. a. satis declarant.
Possent et ipsi postes aeneis basibus inuixi dici : verum sic de limine bis
poeta memoraret.
gnuni geiitem bcllicosani fore et
bellis fines amplificaturam opes-
que acquisituram ; quod firmat
lustinus de eodem ])ortento ita
scribens XVIIF, 5-: ,.Ibi quoque
eqiii caput repertum, bellico-
s u m p o t e n t e m q u e populum
futurum significans, urbi ausj)i-
catani sedem dedit." TTr.)
446. Templtim (Jonis opiilcn-
iuni et nnmine divae. dona de
vasis,utcnsilibuslotoqueappara-
tu sacro infelligo: mimen cum
Servio acoipio de simulacro dcae
ex auro aliave preliosa materia
facto. quod xo opulentum po-
stulare videlur; (nec tamen sic
nunien est siinuiacrum, sed nu-
men divae pio diva, et haec ad
simulacrum refertur). Alii nu-
mc//eoreferunt, utiiuminis prae-
sentia horroiem intrantibus in-
cutiat, quod Burmannus malit.
Ita vero ojmlenlum paullo du-
rius diclum. Ad magnificentiam
templi, in (|Uo condcndo occu-
pati erant Poeni , declarandam
magis idonea esse videtur j)rior
interprelatio ; neque omnino in
templo exstrucndo numinis prac-
sentia operis faciendi pars est.
(Vira pro])riam verborum si s})e-
ctamus, simplicissimam puto es-
se lianc rationem : Opulentum
eiat tem])Ium donis et numine
divae, quia ])cr imniinis sum-
jnam potentiani et aucloritatem '
licbat, ut iilurimi eius opcm in-
vocarent donisque tem])lum or-
narent. Potentia igitur nuniinis
templum donis ditavit; liinc
ipsum divae numine o])ulentum
dicitur. Congrucns est buic ex-
plicationi, quod infra legitur vs.
454.: „dum, quae fortuna
sit urbi, Miratur;" nisi hoc
ad fortunr.m resque urbis in ar-
tis operibus expressas, non ad
oiies, referre maliieris. Si quid
tamen supererit,quod elis])Iiceat,
ea fortasse poelae est, noji inter-
])retis causa. Condehat autem,
— ])ro quo quis condideral ex-
s})ectaverit — aut quia restabal
aliqua pars operis , aut, quod
verujn puto, quia rem inj)rimis
memorabilem ex})ositurus est
poeta. M^r.)
448. 449. Ad heroicorum
temporum inagnificentiam per-
tijiet, quod omnia cx aeie fecit.
Unam laudabo Alcinoi regiam
Odyss. ti, 86 s(|(|. Homerus ean-
dem elegantiam ad deorum se-
dem , Olympum , transtulit.
Quid? quod llomae talis ma-
156
P. VIPtGILII MARONIS
Aere Irabes; foribus cardo stridebat aenis.
Hoc prirauni in luco nova res oblata tiniorem 450
Leniit; hic primum Aeneas sperare salutem
Ausus, et adflictis melius confidere rebus.
INamque, sub ingenti lustrat dum singula templo,
Reginam opperiens, dum, quae fortuna sit urbi,
Artificumque manus inter se, operumque labo-
rem, 455
449 cardo str. ahenus vir doctus legit Miscell. Obss. Vol. II T. I
p. 85 , inutili plane emendalione. 450 Ilic tres ap. Burm. in teinplo
Puget. (//. pr. luco 1'ragm. Vat., sed in superscriptum. //>.) res ahlata
Hamb. pr. 451 ITuc primum (sc. iu luco) Loagob. Pierii. spectare Zu-
lich. Goth. tert. 455 labores , quod in \ulgaribus nonnullis cdd. visi-
tur, duo Goth. Meuag. pr. et sic alibi variatur. v. Burm. Vide porro an-
non accuratius distinguatur: dum, quae f. sit urhi , arti/icunujue inanus
inter se, (sc. quae sint) et (dum) o. l. miratur. Sed mirutur manus in-
ter se est exquisite , sc. dum inter se comparat.
giiiflcenlia erat frequens, cuius
adluic in Pantlieo vestigia tle-
preliendunlur , ut Spencius be-
ue monuit. Ornatissime au-
tem singula extulit. Aerea gra-
dibiis mtrgebcmt /imina , li. e.
linien era t ex aere : seu ut /i-
men pro foribus dictum acci-
pias, seu ut proprie dictum sit,
id quod nialoj quia fores mox
memoraiitur. Surgere uon mo-
do aedificium, sed et singulae
partes dicuntur, quae in eo sunt,
inpriniis editae et aftae: surgunt
itaque limina gradif)us, per gra-
cfus, fiunt subiectis gradibus per
quos ad ea adscenditur. Sed
quiif est alterum : nexae aere
irabes HitrgebanL ? trabes fiaud
duf)ie sunt postes ; aere nexae
vulgo sic accipi videas, ut po-
slium, fi. e. trabium ex ligno,
v. c. abiegnarujn, vincufa et cla-
vi scu unci sinl ex aere. At fioc
pro reliqua lempli magniliccntia
quam esset ieiunum: quod recte
sensit Catrocus. Alii indutos po-
stes aereis f aminis intefligunt ; at
nec Loc sive sensui sive iudicio
nostro salisfacit. Aexas aere
Irabes putafjani ofim dictos po-
stes aeneis cardinifjus iunctos;
idque j^atcre vei ex Cfaudiani
imitatione XXXfll, 1^1 ferrati
jjostes ; imtnensaqiie neclit ciau-
stra clia/ybs , la. e. ex cfiafybe
erant cardines immensarum val-
vaium. Non videram verborum
ordinem esse Iiunc; nexaeque
timinibus, adiunctae et imposi-
tae fimini irabes , postes, .sur-
gebaut , erant ex, aere. Tan-
(fem foribus cardo slridebat ae-
iiis, \i. fores erant aenae. Quod
autem toties materiam repetit,
facit Homeri exemplo. cf Burm.
ad Ovid. 11 JVIet. 107.
452. Afjlictis meiiits coiiji-
dere rebiis. derebiis af//ictis ex-
pfet Serv. et ceteri. Sed et al)-
sofute sic ponilur eliam aj)ud
Ciceronem; nunc //i«^'Y.sfiduciani
liabere fortunao. suae coegit, be-
ne de ca sperarc.
AENEIDOS LIB. I, 449 — 458
157
Miratur, videt Iliacas ex ordine pugnas,
Bellaque iani fania totum voJgata per orbem,
Atridas, Priamumque, et saevum aml)obus Achil-
len.
458. AcinLLEM.
457 Volgante Sprot. 458 Atridem Seueca Ep. CIV, forte Ille
canssae , iiiquis , quam ihi agit , serviens, Jtridani Bigot. et Atridem ex
Seneca Cerda recepit. Atriden etiam Cuningham. lam si rationes criticas
audias, levior ista est auctoritas , quam ut ei aliquid tribui possit. Pos-
sunt tiunea altera ex paite librarii videri reposuisse pluralem Atridas tam-
quam sibi notiorem; cum non videreut, durum esse et insolens, ut ambo-
bus ad tria capita referatur; tum uui tantum Atridae , Agaraemnoni, sae-
vum fuisse Achiilem, non utrique. Studiose tamen poeta ambobus po-
suisse videtur, cwm saevum cuspide Ac/ul/em, vel alio modo diccre po—
tuisset. Locum Homei-. Odyss. d, 335 — 339, possit aliijuis pro exemplo
laudare, n;im et il)i vi^Qol cum niatre cerva in aficpoTEQOis spectari videri
possunt; sed hiniiulos ibi poeta binos a matre relictos ponit. (Et sane eo
455- Arlijlcurti inanua li. e.
opera, ct operum lahores, opera
aflabre elaborata. inter se, dum
varii generis et artilicii opera
comparat. [arlif. manus ad ar-
tem refersive pingeiidi rationeiii,
cuique artillci propriani. Petr.
Satir. 83.: „Zeuxidos manus vi-
di, nondum. vetustatis iniuria vi-
ctas." Add. Stat. Silv. I, 3, 47.
Ab arte autem distinj>ues openim
lahorem, cf. Ge. II, 155. flch.)
Picta autem in pariete fuisse ea
putanda sunt, quorum argumen-
tum mox exponitur, area dis-
pertita in plures areolas, quae
singulae singula argumenta ca-
piebant. Conimemorantur ex iis
septem, observatu etiam picto-
rum ingeniis digna; 1) pugna
Troianorum et Acbivorutn, for-
tuna varia. 2) Illiesi noctu op-
pressi caedes. 3) Troilus fugions,
4) matrouarum Troianarum
pompa peplum in Palladis tem-
plum deportantiuin. 5) corporis
Hectorei redemtio. 6 ) pugna
Memaouis. 7) pugna Amazonum
ad Troiam. (Ad vs. 488. baec
scribit VVunderl. : „Cum cetera
argumenta sua quodque areola
propohita esse putenlur, non vi-
deo , cur nou Aeneae, inter
principes pugnanti areola singu-
laris assignanda sit. Maronem,
in jjrioribus probxuin, in his
duobus vs. 483. sq. breviorem
esse decet. " //>.) Occurrere
autem in pUiribus tabubs AcLil-
Jis persona dcbuit, modo in acie
pugnans, modo Hecloris corpus
Priamo reddens, modo Troilum
caedens, modo Memnouem, mo-
do Penthesileam. De ceteris v.
Excurs. ad h. v. 458, Sacpum
amhohus Achillem; saevus fuit
in Priamuin, Hectore caesoj in
Agamemnonemsaeviit ira etper-
vicaci odio propter ereptam Bri-
seidem : itaque saevum omniuo
accipiam, exquisite pro infestum,
iratum, (nam satius poetis de
ii'acundo), Si Atridas recle le-
gitur, (v, V, L.) amhohua ita po-
situm est, ut et illos et hunc,
adeoque tres, designetj etsi non
158 P. VIUGlLll MARONIS
Coiistitit, et lacrinians, Quis iam locus, inquil,
Achate,
Quae regio in terris nostri non plena laboris? 460
En Priamus. Sunt hic etiam sua praemia laudi;
Sunt lacrimae rerum, et mentem mortalia tangunt.
ipso loco Schaeferus defendit pliiralem ^liridas ad Lamb. Bos. Bll. p. 291.
Recte iitiquc; nam omui vi careret illud dfKpozfQOLg , si non mater eo nu-
mero inclusa esset. Neque iudi^emus Brunckii invento: ^Amhobus accipe
pro Achivis et Troiants; ut VII, 4/0.: 'S'<? satis ambobus Teucrisque
venire Lutinistjue.'^ Nec uccesse est cnm Wnnderlit liio ita statuere , ut
in voce Atridas de A^amemnone praecipue cogitasse poetam existimemus.
Saevus autem non solum est iratus, sed etiam noctfns; et ita Atridae
utriusque causae saevus erat Acliilles. //>.) scaevum Moret. qu. Pria-
mum saevumque Voss. jeruvujue Goth. alt. Achillen Prohus ot Cledo-
nius Grammaticus, ut Dorvill. et al. (quod revocavi; vid. Q. V. III, 1. //>.)
459 Quis Tion Bi^ot. quis rtain Leid. unus. qui Cuning. edidit e cod.
Mark. 460 in oinittuiit tert. MeuLel. et Hegius, hic cum glossa : scilicet
in. nostris ed. Iiint. — in ttustrts terris alter Menag. 461 sunt hic et
Franc. haec Parrlias. 462 l^n lacrimae Parrhas. Hcins. in ora cod. sui
mutaverat distiuctionem : sunt lacrimae: reruin et m. m. t. Arridebat hoc
Burmanno , ut inortaUa rerum ^mX., rcs mortales; qnod illustrat. Et lioc
quidem ila dici possc , nemo dubitet. Sed primum illud durum, quod in-
tersertum itadatur: rsruni et iiientem mortalia. Sensisse hoc videLur ipse
Burmannus ; itaqiie apponit alterum: sunt lacrimae, et rerum m, m. t.
Tamen vel sic manet alterum, quod nionere \olebamus. ut illud nude po-
situm: Sunt lacrimae , sibi quid velit , non videas. Tentabat idcm vir sa-
gacissimus : et gentem mortalta tangunt ; ita vero poetica vis plane iugu-
iatnr. Scilicet accidere hoc nostrum cuique solct, ut semel otlusa menti
nube in sudum emergere neqneamus. Burmanno sensr carere videbatur
illud: lacrimae reruiii. Sed res simpliciter pro rebus liumanis, casibus
mortaliuiu , atque etiain de rebus adversis passim dici , virum doctissimum
sine exeiiiplo, cuni allcium no- I.aiidi pro viilule et rebus ge-
men colleclivum sit duorum. Si slis, quae laudeni mcrentur, ut
tamen allcri ex Alridis iiifonsus sacpe. v. Cerd. et Burm. scil. cx
fuit, quidni et fratrem odio Iia- Homerico xA/dc:. ut contra aQ^-
bitum dicat poeta? Vi am/j(>/>iis zt] pro laudc s.ie|)c apud Pinda-
de utro((ue exercitu accij)iaiii, rum. Virluti eliam hic lioiios
nihil praccessit, quod, ut laciani, suus liabetur. 462. Sun( ctiam
inducat nic. (vid. V. L. //>.) \nc lacriinae, li. c. miseratio, /<-
460. JSu.slii laburis pro, la- ntni; dcflcntur rcs, h. e. casus
boruni, novtov, li. e. famac de humani; sunt hic pectora, quae
nostris calamitalibus. Est au- lacrimas impcrtiant casibus et
tem lioc rlioloricuin. Ap. Scve- calamilatibus alioium. (ut infra
rum in Ktliopocia III in Gale 11,784.: „Iaciimas dilcclae pelle
Rhel. selcct. p. 222 llorculcs : (Ireusae. " Eurip. Ilec. 743. eJ.
xoitog ov&i\g rcJv i/utJv a^iaQxv- Matth. : „\){iag vfxpoi' xov8 , ov
QOg Ttoviiiv KU\>i.Gxy]Kt. 461. xaraoruiOj baKQV ; eiusd. Suppl.
AENKIDOS LIU. I, 459-464
159
Solve melus; forcl haec aliquani tibi fania salulem.
Sic ait, atque aninmm pictura pascit inani,
non latehat ; iil in illo i^uaritum spes ultima rerum Ubertatis hahesl Lu-
( .111. Vin , 4,54. tanta huinines rerum inconstuntia fcrsat Ovjd. Met.
XIII, 646. Rebiis hiimani." si illacrimamur , ferunt iliae et accipiunt lacri-
nia», tiuae i|)sis debt- ntur ; sunl ////* lacrimae ; et doctius : sunt lacrimae
reriim. Imitatns liat-c Valer. PM. I, 723. 4. sed alium in sensum. Pelias
vindictam de lasoue .sumturns : Sunt hic etiam tua lulnera, praedo ; sunt
lacrimae caruscjue parens. h. est hic, ((uo hicrimae tihi »'xprimi possint,
parente nccato. (^vid. Not. Jfr.) 463 metum niulti scripti et editi. (,quam
multi, non dixcrim ; ex Heinsianis tres tantum. //>.) scilicet hoc vulgare et
uedestri orationi magis consentaneum. Ita etiam doctius dixit: solvere
meturn (puim solve metu sc. animum. fert haec Franc. v. Burmanu.
464 Hic ait Frauc.
Il48.; iiyowv akig tv'x«?." ut)i
vid. MarLland. X, 863.: „Lau.si
doloies," i. e. ex I-ausi caede.
II, 413.: ^ercptae virj;iiiis ira "
//>.) el menlim morlalia ian-
gunt^ el res liuinauac ca.susque,
quibus iaclari solenl morlales,
afficiuiit lioniinuin, qui lias ter-
ras inliabitant , aniuios uiisera-
tione. Tali interpretatione satis
iucis airusuin versibus videlur;
nisi falliniur. Illud vcro prae-
clarum, quod liumanitatis cul-
tuin ex conspectis artis operi-
bus, ex eorumque ar^umenlis,
coUigit; pauUo aliter quam Ari-
stippus, qui, naufragio ad Rlio-
duin cum enatasset, conspectis
iii lilloi e fif^uris geometiicis, bo-
no aiiimo esse iussit comitcs, lio-
mitmni enim se vestigia videre:
Vitruv. VI, pracf. Imitationeni
loci liabes in Val. Flacco lib. I,
723. 724. lam 463. //«<(• /a/«a,
quod Troianoruin lalamitates iu
bis ipsis tcrris innoluorunt, lioc
nobis borum liominum aiiimos
reddet propitios. Scd, cuin ma-
iore beiievolcntiae signilicatione,
ad Acliateui amicum retulit:
tihi.
464. I)e pictura v. Exc. ad
453. pancit , ^ovy.o\i.i. ut spe
vana pasci dicimur. inanem ap-
pellat epillielo ornans a natura
artis, non ipsas res, sed rcruni
imaf^iiies ([uocunque inodo re-
pracsontantis, pclito. Ccterum
in secjq. observa artilicium poe-
tae in dcscriptione rcium et li.
1. quidein tabularum, quando v.
474 tein])estive transit ad eam
orationis formani, qua res quasi
ante oculos <^cri videntur, non
pictae adspici. Mox largurjue
humcctat Jhuniiw fiiltum ad no-
stri sermonis moiem non est ex-
igendum: non inagis, quain Ho-
mcricuin, 6axyiiy£wv cijarf Kij^fVi]
^iikavvdQoq' et humeclat est ex-
quisite ])ro irrif^at; iieque adco
humcctat ieiuiiuin putaiidum
post , larf^o Jlumine. (Aescb.
Prom. 399. : dftJtjJvc/crcxTov —
qkog 7ia(jiU(v — £Tfy|f. /f^ch.)
Tum multa gemens, -xolXa Gxi-
va^uiv. liabuisse autem inlcr
(iraecos vidctur pocta, quos iii
boc loco scqueretur. Apud
Arislot. eniin Poet. c. 13, al. 16,
1. 15, 3, inler agnitionum fjene-
ra iii tragoedia ctiam est ex Di-
160 P. VIRGJLII MARONIS
Multa gemens, largoque humeclat flumiiie vol-
lum. 465
Namque videbat, uti l)ellantes Pergama circum
Hac fugereiit Graii, premeret Troiana iuventus;
Hac Phryges; instaret curru cristatus Achilles.
Nec procul hinc Pthesi niveis tentoria velis
467 Grai jVTentel. 468 Jc nonnuUi apud Burm. (Mireris , quod ne-
mo Editoruni animadvertit in Mediceo pro alteru lectione scriptum esse
P/irygas, quod cum instaret iunctura iert priscae I-atinitatis ratio. Ac
nisi vulgata lectio apta quadam commendaretur membrorum orationis
aequabilitate , haud dubitarem illud rccipere. — cursa Alb. ffr.)
469 haud vel non p. Gud. /laud etiam Montalb. et tert. Rottend. pro
niveis Graev. iuuenis; librarii crrore. {jiiveis R/iesi Alb. /J'r.)
caeogenis Tragici KvTCQioig (fa-
bula erat oi Kvttqioi , a choro
inscripta) alitjuis, cjiii idoiv -ttjv
yQacpt^v e')iXciV6ev — o&tv ove-
yvcoQlGd^r].
465 — 468. Respicit polissi-
niuni pugnam Patroclo occiso
factani, cuin vcrsus castra fuge-
rcnt Acliivi insequentibus Tro-
ianis et inslante lleclore , lliad.
Q, quo facto die sequenli Achil-
les novis a Thetide acceptis ar-
niis prodit et Troianosfugat, He-
ctorem occidit Iliad. T — %. Cuni
adeo llhesus jnox sequatur, no-
luisse poeta teniporum ordinem
servare dicendus est. Cum v.
467 bene comparant Iliad. ^, l4
Tovg jua' o{>ivoiievovg , TOtJg 6e
Kkoveovvag OTaaO-ev et Iliad. o,
7. In crLstalus v. 468 Sei-vius
vim quaerit ; nam secundimi
Homerum in Achillis ciistis ter-
ribile quiddam fuisse Iliad. t,
.S80. (Aptiorem poterat Servius
locum allcrre liiad. VI, 469. sq.:
„Xocpov trcTtioicaTi^v dnvov u-Jt
dKQOXaxiig KOQV&og vevovravoi]-
6ag." /J^r.) Verum id quidem ;
sed, ut ab ceteris armis, ita a
galea et crista saepe petunt epi-
theta poetae. Sic xoQV&alolog
"EnrojQ.
469 — 473. I)eIlhesoIIiad.;t,
433 sqq. 470 sqq. tentoria primo
tioirmo prudila, li. e. Tliraces in
tentoriis cubantes, [pritno so-
nino ]i. I. i.q. prima nocte, quam
ilhesus ad Troiam transegit;
non allo somno,^ul interprcta-
tur Wunderl. Obs. in Tibull. I,
10, 8. /Vr.) Pidcre autem so-
nnio tributum to proclere, quod
per sonnmm factum. Dlome-
c/em sine Ul^^sse nominare, hbe-
rum erat poetae. niveis lenioria
felis. De his vid. Excurs. ad h.
1. nixit ea poeta deserto priscae
aelatis more: erant enim Aclii-
vorum et Troianorum %\i(3lai
potius tuguria, stipitibus vimi-
nibusque intertextis, et terrae
aggere niunita. {\-astahat, h. e.
hominibus orbabat; Hirtius B.
G. VI n, 24. : fines vastare civi-
hus. Alio sensu Virgilius Aen,
VIII, 8- latos vastant culiorihus
agros , delectum habcntes. Cf.
Not. I, 527. TVch. — cf. etiam
Ge. IV, 16. Phaedr. III, 2, 13.
AEIMEIDOS LIB. I, 465 — 473 161
Adgnoscit lacrimans; primo quae prodita somno 470
T) dides multa vastabat caede crueiitus,
Ardentisque avertit equos in castra, priusquam
Pabula gustassent Troiae Xanthumque bibissent.
471. CRUENTUS; 472. PRIUS QUAM
470 adgnoscit scriptum cum Medic. et Gud. hic et al. ut iiif. 488,
consentiente adeo Vaticano fragm. agnovit. Zulich. dedita somno Rot-
tend. frustra. nam proprie poelis : prodi somno, et cf. Heius. 471 Va-
stavit alter Hamb. cruentis alter Gud. [^T. vastahat multa Medic. fVr,\
472 alhentes — equos sec. Moret. haJjet ; quem sane colorem constanter
Rhesi equis tril)unnt Homer. ]. 1. 437: rov drj KaXXlotovg i'mtovg i'8ov,
â– )]Ss iieyiGTOvg- AsvKoreQOi xiovog, %-fisiv 8' dv^iiOLGiv ofioloi. Et sic
Rhesi drama V. 304: TTojAcov — ^^tdvog e^avyfcrfpcoi'. cf. 616 — 619. Sed
sic candentes equi erant dicendi ut XII, 84. Homericum transtulit , qui
candore nives anteirent , cursihns auras. et Epit. Jliad. 735 de Rhesi
equis : multo candore nitentes. Nam 'alhus color minus gratus Georg. III,
82 color deterrimus alhis. An poeta evitare vohiit concursum xiav : niveis
velis et candentes eijuosl Itaque ardentes dixit , forte illa Homeri secta-
tus V. 547, ubi equi hi Alvcag dnziveGGiv ioLKOvsg â– ^iUoiol Quamquam et
hoc ipsum candore potius fuisset exprimendum. Verum probabile fit , in-
sedisse poetae animo 'iTntovg cci&covag Homero dictos /3, 839 et fi, 97. in-
certo tamen et ibi sensu: referunt enim illud et potest referri ad splendo-
rem , ad colorem, ad ardorem animorum. Aut itaque manendum est in lioc,
ut ardentes, acres , alacres, impetuosos accipiamus ; ut calentes , igneos,
aut, quod mihi plus quam probabile videtur, scribendum candentis: priore
liltera extrita restabat undentes , unde factum ardentes. [Ardentes equos
etiam infra Y\\, 781. dixit, ad auimum referens ; de colore , eoque fulvo,
Ge. IV, 91.: „Alter erit maculis auro squalentibus ardens." Ergo prior
significatio tenenda , quandoquidem equos Rhesi fatales consentaneum est
fuisse acerrimos et fortissimos ; quod etiam in pictura expressum apparere
poterat. Ceterum ardentes^Mcdic, irr.) Porro a/-6tfnfe5a m. sec. Hamb.prior
habere dicitur. Videtur et is alhentes a prima mauu agnovisse. Idem
evertit habet, et alii apud Burm. advertit. male. Avertere de praeda ab-
igenda satis frequens , ut h. 1. Burm. Drakenb, ad Sil. III, 311, et al. v.
inf. X, 48. („Ceterum Virgilius Aen. I, 472. pariter verbis prius quam
hexametrum terminavit , ubi nisi cod. Mediceus seiuncta illa daret , prius-
quam h. I. scripsissem." Haec Wunderl, Obs. in Tibull. I, 3, 35. Errat
vir optimus, Spatiis singula verba Fogginius ut plurimum disiunxit , quae
in Mediceo nulla esse ipse scribit Pracfat. pag. XIV. JFr.)
sq. : „Panthera — Pecus truci- et Em'ipicli. v. var. Lect. ca^ertit
dat, ipsos pastores necat, Et est abigit exquisite; non, inter-
cuncta V a s t a n s saevit irato im- cipit. 472. 473. Fatale hoc fuis-
T^eixx.^^ IF?:) ardeutes equosacres se sive Rlieso sive Troianis, si
dixit; si loquendi usum audias. equigustassentheibam et aquam
Si de colore accipias, quod du- Scamandri, Homerus non habet;
rum esse puto, non cainlentes ut ex poetae lectione promtum
cum Servio, sed/ului, ai&coveg, cuique esse potest ; neque is,
essent. at hoc repugnat Homero quem Euripidem non esse nuper
VlRGIL. TOM. II. 11
162
P. VIRGILII MARONIS
Parte alia fugiens amissis Troihis armis,
Infelix puer, alque inpar congressus Achilli, 475
Fertur equis, curruque haeret resupinus inani,
Lora lenens lamen : huic cervixque comaeque tra-
hunliir
Per terram , et versa pulvis inscrihitur hasia.
Interea ad templum non aequae Palladis ihant
Crinibus Iliades passis, peplumque ferehant, 480
Supphciler Iristes, et lunsae pectora palmis;
480. FEREBANT S.
475 potest per parenthesin interpositns accipi. Olim apnd Servinm
interpuiixere quoqiie Infelix ! ^^uer atque impar congres.fus Aclulh.
^T7 tenens tantum Montalb. Quintilianum VII, 9, 7 mireris diibium facere,
sitne tamen ad tenens an ad sqq, traliendum. tenet aliquot apud Pier.
male. {tamen tenens Alb. fortasse pro tam. tenet. fVr.) flinc duo Burm.
478 versa est ■my.Xifiivov doQV • a verrendo duci nequit. Sic enim pulvis
verritur, nou fiasta, 480 Spaisis multi a Pierio et ab Heins. inspecti,
et ed. Ven. Sed, sparsos crines furentibus , snpplicibus passos convenire
arbitratur Burm. 481 nescio an melius suppliciter ferebant iungas.
(Mihi haec appositionis loco habenda et interpunctione a snperiore versu
separanda videntur ; suppliciter tristes autem ita iungendum , ut sit sup-
plicantum modo tristes , ut in summo reruin discrimine. Atque sic etiam
in Mediceo et Lips. obl. distingui video. ff r.) tonsae al. tonsis Parrhas.
post alios evicerunt Valckena-
rius et Beckius, V. C. , auctor
Rhesi. Nam v. 600 — 604 vix
eo referre possis. At nieniorat
eam rem, tamquam oraculo pro-
ditam, Eustath. et Scliol. ad x,
435, nec non Serv.
474 — 478. Oe Troilo v. Ex-
curs. ad h. v. Congressus hic
PriamifiHus in currucum Achil-
le, ante IHadis tempora, vuhie-
re accepto exciderat curru, pe-
dibus inter lora impeditis, ita ut
supina cervice ti'aheretur , ar-
mis arniHsis, cHpco ex maiiu di-
misso 5 nam hastam tenebat, sed
inversam , ut adeo per terram
tracla iHa sulcos faceret. Non
enim acccdam Servio, qui Troi-
lum liastam AchilHs, qua trans-
fixus erat, vulneri inhaerenlem
traxisse ait. AHter enim enun-
tiata essent iHa: et ueraa pulfis
iiiscrihilur hasta. Observa au-
tem poelam recedere a more
Homerico, quo licrocs, qui pu-
gaant de curru , habent alium
qui regat equos; nam Troilus
solus et pugnare et regere equos
debuit. Notandus quoque locuh
propter mormmenta artis priscae,
in quibus heios bigis ferlur lia-
benas et cHpeum, vel liabenas cl
hastam tenens.
479 — 482. Ex IHad. ^, 269
— 312, ubi lleleno moncntclie-
ctor ad urbem regressus Hecu-
bam ad Minervae templum in
acropoH Troianarum matrona-
rum (///Vir (/////?.) pompam ducere,
AENEIDOS LIB. I, 474 — 487
163
Diva solo fixos oculos aversa tenehal.
Ter circiim lliacos raptaverat Heclora muros,
Exanimumque auro corpus vendebat Achilles.
Tum vero ingentem gemitum dat pectore ab
imo, 485
Ut spoba, ut currus, utque ipsum corpus amici,
Tendentemque manus Priamum conspexit inermis.
482 aduersa multi. 483 tractaverat alii ap. Corrad. 486 Cur-
rum fragra. Moret. et Hamb. pr. sed magis poeticura: currus, ut ap. Ho-
mer. aQfiUTa. cursus Hanib. alter. atque alii. male. 487 conspectat
Voss. Non bene cura Burmanuo tollas distinctionem post inermis, ut
continues pros;:ica aliqua forma : ut conspexit et se quoque agnovit.
Porro inerniem Goth. ater. [inermfs Medic. JVr.^
donariique loco deae peplum
egregie elaboratuni consecrare
iubet , ut Diomedis impetum illa
reprimeret. Interea non ad tem-
pus posse referri in aperto est;
sed inter cetera tabularum ar-
gumenta , ecce , occurrit hoc,
quod — non aequa , iniqua ,
Troianis infensa, irata Pallas.
DU'a solo /ixos ociilos aversa
tenehal: quippe in pictura ex-
pressa. at in narratione poetae
Hom. 1. c. V. 311 "i2? ifpcix sv-
yo^kvr], avevBVc 6e IlaXkag ^A-
&'^vtj. Sed in Virgilio ut pictu-
rae accommodatior , ita sua\ior
rei imago esse videtur , a^'ersa
dea facie, oculis in ierramfixis^
quam in Homero renuens capui.
Peplum autem illud interdum
deae signo iniiciebatur pro anii-
ctu, V. c. ap. Statium Tlieb. X,
65. 66. interdum tantum ad ge-
nua apponebatur ; ut apud Ho-
merum 1. c. et sic Athenis in Pan-
athenaeis Minervaej cf. inf. ad
Cii^in V. 21 seq. 5 lunoni Olymr-
piae et sic porro. cf. Excurs. de
Palladio inf. ad H, 293-
483 — 487. Novum argumen-
tum in pariete expressum: red-
ditio corporis Ileciorei, ex Iliad.
(B. Bene vel ad artis rationem:
raptaverai ; nam hoc anteces-
serat, et corpus lacerum et foe-
datum immanem eam contmne-
liam ve] in tali opere arguere
poterat. Expressujn autem pu-
tetur Achilhs tentorium, ipse
Achilles sedens, supplex ei ja-
ctus Priamus (vide Iliad. (a, 478
sqq.) et divinum illud ; MvtjCai
TtaxQog Oftu — iamiam fari inci-
piens; in conspectu, adducta a
Priamo redimendi corporis pre^
tia ; aTtSQsiai' a7ioiva( — '/^Qvaov
ds art^aag ecpsQS dexa navxa ra-
kavza. unde v. 484 auro corpus
vendehai ^chilles.) adstant alia
ex parte spolia, h. e, arma, qui-
bus caesum Hectorem spoHaverat
victor, currus, cui illigatum eum
raptaveral, etipsum corpus ami-
ci, sc. Hectoris , ex curru supi-
num, pulveri incumbens, quod
die quoque orto ter circa Patro-
cli tumulum ductare. solebat
Achilles. V. Iliad. w, l4 sqq. Si
ita repraesentata singula fingas,
nihil iam est, quod cum (]oiua-
11*
164
P, VIRGILII MARONIS
Se quoque principibus permixlum adgnovit Achivis,
Eoasque acies, et nigri Memnonis arma.
Ducit Amazonidum lunatis agmina peltis 490
Penthesiiea furens, mediisque in milhbus ardel,
491. ARDET A.
488 agnoscit praesens tempns picturae convenientins arbitrabatur Ge.
Fiibric. idque iam v. 470 vidimus. Et hoc habet Romanns , cum iVagni.
^^atic. teste Bottario p. 170, ut adeo , si auctoritatem sequaris, quod etiam
Cnning. fecisse videmus , recipiendum sit , cum totus orationis tenor id fia-
gitet. Nec minns tamen ferri quoque potest alterum , adgnouit^ et va-
riasse videri potest poeta. Sic et censebat Brunck. [agnuscit , quod est
etiam in Ald. tert., scribendum lahnius contendit. At primum hoc Tempus
e vs. 470 memoriae vitio repetitum a librariis videri potest. Tum tenuis
h. 1. est oratio; nihil enim , nisi permixtnm se principibus Achivis vidisse
narratur Aeneas; cui rei convcnientius est Perfectum; qnod si quid egregie
ab ipso factum in illa pictura exliiberetur, praeferrem Praesens, rem nar-
ratam quasi propius ad oculos admovens. Et pulchrea vehementissimo animi
afiectu, qui regnat in proxime praegressis , ita per Perfectum ad sedatio-
rera orationem transitnr; quo bt , ut illa magis exsplendescant. Denique
agnoscit paucorum librorum esse lectio videtur ; Heinsius eiiim qnum edi-
Aerit agnovit , ipse alterius lectionis ne mentionem quidem facit; et ita,
agnovit , invenio etiam in utroque Lips. li^r.) 490 du.vit Menag. pr.
et Zulich. ducit etiam Schol. Stat. ad Theb. V, 145. et Nonius in Pe/ta
habet. In v. 491, 492 distinctionem in fine versuum sustuli. (quam ego re-
vocandam putavi ; nihil enim ad ardorem facit , qnod vs. 49<i. aflertur;
tum 66'//af/-/.r similiter illatum orationi, ut <fea infra 691. sq. : „At Venus
Ascanio placidam per membra quietem Inrigat, et fotum gremio d e a tollit
in altos Idaliae lucos." ff'r.)
do, Burnianno aliisque vel desi-
deres vel liaereas. Possis et illa
485 — 487 , diversura aliquod
opus facere, rapiationem caesi
Hecloris , non illam circa mu-
ros factam, sed hanc , qua ad
naves oneratum spoliis et cada-
vere alligato currum agitaret vi-
ctor; ex Iliad. i, 395 sqq. (cf.
Dictys iir, 15, 16.) non tamen,
ut arbitror , satis commode.
(Per vs. 483. viam quasi sibi
aperit ad novum hoc argumen-
tum, quo Priamus Hectoris cor-
pus redimens repraesentatur.
Inde iam ita procedit oratio:
Hoc — pcr singula eundo com-
memorat spolia, currus, cetera
— utvidetAeneas: tum
V e r o i n g e m i t. //>. ) De
decursu Acliillis circa urbem ier
faclo V. 483 vide Excursum.
487. Manus inermts noli iner-
tem putare ornatum. Nam eo
spectat, quod inlraverat hosti-
ha castra supplex ad geima
Achillis procubiturus. Totus
hic locus est ex felicissimis.
488. Cum Achivis permisUim
praelio , rcQo^iay^oig ixii&svta,
seu pugnantem , Aeneam saepe
ap. Homer. invenias, inprimis
Iliad. E et v; at h. 1. ad seriora
tempora respicitur; v. Exc. I *
ad Aen. IX.
489. Agnovit Memnonem pu-
gnantem , quod autem nigrum
appellat et Eoas acies memorat,
AENEIDOS LIB. I, 488 — 497
16o
Aurea subneclens exsertae cingula mammae,
Bellatrix, audetque viris concurrere virgo.
Haec dum Dardanio Aeneae miranda videntur,
Dum stupet, obtutuque haeret defixus in uno: 495
Regina ad templum, forma pulcerrima Dido,
Incessit, magna iuvenum stipante caterva.
492. MAMMAE B. 496. PULCERRiMA, Dmo I.
492 Exsectae codd. apud Pier. male. cf. Aen. XI, 649 et 803.
494 haec cum Dorvill. et ita Rufin. pag. 33. Idem Aeneae pro ah Aenea
positum esse docet. Recte , si quid video. Nam , si exponas : ei videntur
esse miranda, pedestrem habeas orationem , non poeticam. 495 obtui-
tuque duo. difjixus pr. PiOttend. in imo duo Goth. frequeute lapsu.
497 iuvenum magna Sprot. comitante post Piomanum Menag. pr. Hamb.
pr. (et Alb. tFr.) luvenes Tyrios principes esse, nil dubites cum Bur-
manno.
id eo pertinet, quod, quando-
quidem auxilia ex terris ab
orienle sitis , quae tuni sub As-
syriorum ditione fuisse viden-
tur, Aurorae ille filius adduxit,
re in maius aucta , Indos et Ae-
thiopes adduxisse fabulose dici-
tur. Yide Excurs. ad li. l.
490 — 493. Ue Amazonibus
duce Penlhesilea auxilium Ilio
ferentibus v. Quintum Smyrn.
libro I. et de Amazonibus artifi-
cum operibus expressis v. Ex-
cui's. ad h. 1. peltae LunaLae
proprie Amazonum fuere. suh-
neclens cingula mammae , s.
mammis , exquisilius quam sub-
nectens , subnexam habens,
mammam cingulu , s. balteo,
quem in monunientis videre in
promtu est. Dextra scihcet pa-
pilla erat nudata. Nota omnia.
Loca classica ap. Strabonem sunt
lib. XI et XII. vid. Petitum
omnino de yimazonihus. cf. inf.
ad XI, 649. ardet, furit, fortiter
pugnat, mediis in mdlihus, do-
ctius quam in turba vel acie.
audetque viris concurrere i-drgo
ex Homerico — ^Aiictt^ovag dv-
TtciVEiQccg IHad. J;, 186, y , 189
natimi videri, notarunt iam
alii. Totus hic de Amazonibus
locus est pulcenimus.
494 sqq. Interea, dum miran-
da haec opera contemplatur Ae-
neas, dum ab eo pidentur, \n-
spiciuntur, et dum unice inten -
tus in ea quae intuetur. Dido
advenit. {^haec dum Aeneae mi-
randa videntur fortasse praestal
ita accipere: haec dum videt
et miratur; vid. Q. V. XXVIIII,
4. TVr.^ Cum hac oeconomia
rerum cf. laudatum locum
Odyss. ^, 133 sqq. et de v. 498
— 503. V. Exc. ad h. v. Com-
paratio est splendida Didonis
cum Diana, quam tractavit poeta
post Ilomerum Od. ^, 101 sq. et
Apollon. Rh. III, 875 sqq. 11,
938. qualis , pro qualiter, quo
habitu; (qua forma. Wch.) pro
qualis est , cum exercel cJiuros,
ducit, inslituit. Frequentantur
autem a poetis Nympharum cho-
166 P. VIRGILII MAFiONIS
Qualis in Eurolae ripis, aut per iuga Cynihi,
ExercetDiana choros, quam mille secutac
Hinc atque hinc glomerantur Oreades; illa pha-
retram 500
Ferthumero,gradiensque deas supereminet omnis;
Latonae tacitum pertentant gaudia pectus:
Tahs erat Dido, talem se laeta ferebat
Per medios, instans operi regnisque futuris.
Tum foribus divae, media testudine templi, 505
Saepta armis, solioque alte subnixa, resedit.
499 secuntur Parrhas. 501 ingrediensque apud Macrob* V, 13.
scripta nonnulla; sed v. Heins. gradiensque dea ex scriptis Giphan. lud.
Lucret. pag. 462. et Rom. cum al. apud Pierium , it. Goth. alt. Sed maior
vis in deas, et absorptus sibilus sequente littera. (nempe una s saepe sic
inservit duobus vocabulis ; in Mediceo quoque h. I. deasupereminet , su-
perscripta tamen altera s; vid. V. L. ad Ge. II, 203. Commendat tamen
dea s. Cort. ad Lucan. II, 272. fFr.) 502 Latonae et un. Heins. et
Parrhas. male. praetentant pr. Hamb. pertentat duo Heins. 504 opere
Rom. a pr. m. 505 male iungunt alii post Sernum : instans o. r. futuris,
Tuniforibus Diuae. i?i foribus ^onms m testudines. in media Parrhas.
media in t. Goth. sec. Ottendebat aures b. Schraderi , medios et media
in binis versibus. Medelam tamen nullam video. (nec est, cur haereas
in hac repetitione ; vid. Weichert. de Verss. ininria suspectis pag. 97. et
V. L. ad Ecl. VI, 16. Ge. II, 125. //>.) 506 Saeptam fragm. Vatio.
alto Mentel. pr. et Moret. sec. ut veteres nonnulli apud Pierium. Sed alte
subnixa exquisitius, ad ornandum t6 resedit. Cogita sedes dearum et he-
roinarum. Sic Helena Odyss. 8, 136: B^ixo 8' iv K?u6iJ,rp, vno 8h ^q^vvs
■jiogIv 7J£V. residit al. male.
ri, duceMle eos Diana. Coleba- pro, subeunt; cf. iib. V, 828.
tui' illa praecipuo cultu Lacedae- Ge. III, 250.
mone et in Delo insula. Illa 504. Urbemcondendani prae-
pharetramjerl fiumero : debebat clare opus regnumtiue fulurum
iunctuni esse: ferens gradiens- appellat. 505. 506. Media te-
que; (cjuod cur ita slatuatHey- sludine iempli, h. e. medio tem-
nius, non video. Pf^r.) adiecta plo, latino usu, quatenus intra
autem baec sapienter, obversa- Ibres consederat ; cum omnia
lur quippe oculis nostris extans dicantur niedia, quae sunt post
inter ceteras dea humeris tenus. principia, (vid. Q. V. XIIII, 5, b.
Decus autem eius potenter de- fVr.) adeoque non sibi repu-
claravit poeta per tacilam lae- gnant : in forihus et in media
titiam malris Latonae: tacilum lesiudine templi. S<qyla armis,
pertenlant gaudia peclus , h. e. armatis, satellilibus: quod vul--
gaudia tacita. Sic IV, 364 io- gai-e est monituj ut ct hoc, «/;•«
tumque pererral luminibus laci- legesqtte dare nihil csse aliud
lis. Etiam perienianl feliciter (juam ius dicere. In templis se-
AENEIDOS LIB. 1, 498 — 516 167
Iiira dabat lcgesque viris, operumque laborem
Partibus aequabat iustis, aut sorte trahebat:
Quum subito Aeneas concursu adcedere magiio
Anthea Sergestumque videt fortemque Cloan-
thum, 510
Teucrorumque alios, ater quos aequore turbo
Dispulerat, penitusque ahas avexerat oras.
Obstupuit simul ipse, simul percussus Achates
Laetitiaque metuque; avidi coniungere dextras
Ardebant: sed res animos incognita turbat. 515
Dissimulant; et nube cava speculantur amicti,
508 ac s. Hamb. alter. haut s. fragm. Vatic. sorte ferebat Goth.
tert. 509 tum s. Leid. iam cursu alter Moret. cum cursu Ziilich.
Voss. ascendere Victoriu. ia Arte Gr. ap. Heins. 510 Serestum Mon-
talb. vitiose. 512 avexerat , non, advexerat , meliores ap. Pier. et
Heins. cnm biuis Goth. In Medic. d appictum ab alia manu. (Heinsius ad-
vexerat in scriptis melioribus legi refert; at ultima pars notae eiiis ])ro-
bat, mendose ab ipso ita scriptum esse pro avexerat; ita etiam Lips. obl. ;
alter Lips. vexerat absque praepositione; vid. V. L. ad XI, 260. Lach-
mannus ud Propert. IV, 6, 63. advexerat Virgilio restituendum esistimat.
IFr.) avsrterat Gud. et duo Rottend. cum fragm. Vatic. adverterut
Sprot. et Montalb. aduxerat Dorvill. et adduxerat unus Pier. (item ms.
Bosii apud Cort. ad Lucan. I, 688. //>.) altas oXter Goth. 513 Ohsti-
puit veterrimos ud unum omnes hic ut et iu aliis poetarum exemplaribus
(et inf. 613) scribere, monet Heius. cf. Pier. Etiam ita Romanus : et oh-
sticuit vetustiss. fragment. V^atican. a Bottario editum ; idem cum Romano
aliisque Pierianis (item binis Gotii.) percussus habet, cum in Mediceo
aliisque optimis Heinsiauis miro consensu legatur perculsus , qiiod bene
reiectum ab Heinsio , cum, percussus laetitiaque metuque , coniuugendum
sit. Malim adeo maiorem distinctionem post metuque ponere. ^l-i Lae-
titiamque metumque alter Hamb. laetitiaque avidique metu Montalb.
contingere alter Hamb. et Zulich. ac Gud. a m. pr. 515 animos sed res
quartus Moret. 516 quia nube Menag. sec.
natuni cogi , ad fores tribuiialia giiauJuin opus ; sorte dufta
poni, notus Roinanorum mos, opus assignare. Mox 509 cvii-
ad quein poela hoc rcfinxit. st*- cursus aut cum plurium concur-
llu alte subnixa resec/ii oruate. satione, aut est simpl. cursus,
Erant autem tln-oni excelsi , accursus. (prior explicatio vera;
ideoque pedilms subiecta sca- cfr. vss. 539 sqq. /Fr.) 510.
bcUa. sup. 220 sq. inter amissos nie-
507. 508. Oj)us aediiicationis morati.
purliebalur inter cives suos vel 516. Diiisiinidant ^ pro \ ul-
de sententia vel sortc sorte ira- gari , reprimuni se, contmenl
hebal opu.s doctius, quam tra- se, cjuo niinus proruinpant; quia
here sortem , ducere , ad assi- rerum eventus et praeseiitem
la
168 P. VIRGILII MAFtONIS
Quae forluna viris ; classem quo litore linquant;
Quid veniant cuncti : nam lecti navibus ibant,
Orantes veniam, et templum clamore petebant.
Postquam introgressi, et coram data cop
fandi ; 520
518. VENIANT: CUNCTIS N.
517 classesUaimh. pr. classiin Sprot. quo in //f ort? unus Heins. linquent
alterGoth. la linquant seatis continuatam actionem, acleoque \n-o,liquermt,
poni potnit. Sic v. 546, 547. 518 quid est ex TtJTTS pro 8lu t/. cuncti
quod mireris, lectio aatiquissimorum fere et optimorum est codd. inter-
que eos Romani, Vatic.fragm. a m. pr. Medicei, qui alias uon facile in dubia
lectione in idem consentlunt , nec non Servii et Douati. cunctis , quod
haud dubie verius , in paucissimis occurrere videtur; ut in duobus Heins.
et binis Gothanis; fuit tameu lectio vulgata iam ante Pierium. cunctis nam
lectis Gud. a m. pr. lectis et laeti aberratur etiara iu aliis. leti in Rom.
a ra. pr. [cunctis habent fragra. Vat. a ra. sec, tura ex Heinsianis Mentel.
pr. a m. pr., Mentel. alt., Moret. pr. et sec. , fragm. Mor, , duo Rotteud. a
m. sec. et duo alii , praeterea etiam Lips. obl. Neque negaverira , quod
proxime sequitur , lecti facile ad lectionem cunctis in cuncti rautandam
valere potuisse; queraadmodura lectis , quod exstat in nonnullis , deberi
videtur praegresso cunctis. Sed difficilior certe, proptereaque non temere
repudiauda, lectio cuncti , quae etiam in Parisinis 3. 7. 8. 10. visitur.
Cuncti iba?it lecti ita a.ccipe: singuli e singulis uavibus lecti erant, atque
hi omnes uua, i. e. cuncti, ibant. At valde ollendit aures cuncti naui
lecti. Scilicet corrupit locum prava distinctio : iungeuda euim Quid ve-
niant cuncti, non cuncti n. l. n. /., ut lahnius edidit ; atque in Mediceo
quidem interpungitur et ante et post cuncti, nirairura ut liaec prodeat sea-
tentia: Quid veniant, et cuncti quidem. Ita lit , ut iam minus
incommode haec ad aures accidant, Res ipsa autera sic expedienda: Qui
ad litus ignotura appelluut, priraum percoatari solent, quem in locum sint
delati; cf. supra vssj. 306. sqq. Quod saepe ita flt, ut huc illnc raittaatur,
(]ui exploreat viciaa ; ut infra VJI, 150.: ,,urbera ct tiues et litora gentis
Diversi explorant. " Hi autem Troes iustae legationis speciem prae se
ferebant ; nec sioguli , sed una cuncti et e singulis navibus lecti veniebant.
Minus autera id Aeneae mirum videri debebat, quod veuirent, quam quod
ita cuncti venirent; et sic recte subiungitur particula nam, causam mira-
tionis indicans. TVr^ 519 et ab Hamb, pr. abest.
slatum non satis pcrspectuni ha- iectas pio praedatoriis, Aj^ffr^j-
bebant. (Oe vs, 518. vid. V. L. v.ulq^ fuisse habita.s. Accurrc-
lVi\) 519. Oranles venlani rant ilaquc Poeni, prohibuerant
sinipl. propitiam et benevolam Troianos escendere, sin facerent,
volunlatem , ut ne escendere ac igni naves comburcrc vclle mi-
Uttus tenere prohiberentur. Sci- nati erant. [uranles veniam,
Jicct, ut se(iuens oralio v. 525 quuni haec adiecta sint, et leni-
s(p|. ad intelli^endum expedita jilnni^ quo Uido se contuleral,
sit, cogitandum, naves illas in ht- pelehanl , intellii^e de venia re-
lus, quod rai-o adiri solebat, re- ginae conveniendae. //>.)
AENEIDOS LIR. I, 517 — 527
169
Maxumus Ilioneus placido sic pectore coepit:
O Regina, novam cui condere luppiter urbem,
lustitiaque dedit gentis frenare superbas,
Troes te miseri, ventis maria omnia vecti,
Oramus: prohibe infandos a navibus ignis; 525
Parce pio generi, et propius res adspice nostras.
Non nos aut ferro Libycos populare Penates
521 placito diio. nunc pro sic Harab. pr. {suh Alb. JFr.) 523 Ser-
vare alter Harab. 524 circum m. Harab. pr. ex v. 32, et Cuniogham.
coniiciebat: circum vel huc per, ad ductum Aen. VII, 228, frustra. Nam
praepositiva docte a poeta ad Graecorum ductum oraittitur. 525 infan-
dis Zulich. a m. pr. [ignes Medic. 7Fr.) 526 parce, precor alter Hamb.
et deest Montalb. res accipe pr. Hamb. sed vid. not. (Medic. proprius;
vid. V. L. ad Ge. III, 58. fFr.) 527 Tyrios Bigot. Iliacos Sprotianus ;
neutrum male : sed ia Libjcos consentiunt libii.
521. Maxiinus I. sc. natu;
ut 654 iiaiarum maxima abso-
lute: nisi universe est princeps
inter ipsos, et auctoritate emi-
nens. (hoc verius. IFr.) Ita
simpliciter alibi Aen. III, 107
Maximus unde paler — Teu-
crus. placido peclore , h.. e. nii
turbatusj nullo reruin metu ini-
peditus ac perculsusj niliil aliud.
(potius : placida oratione,
quae dignitatem dicenti conci-
liat. Jpy.) ///â– o;/^z/.f liic aliunde
notus non cslj male li. 1. a Poni-
ponio et aliis ad eum refertur,
qui Iliad. g, 489 sqq. occiditur,
Pliorbanlis f. Alium in Troiae
eversione ab Diomede caesum,
6if}noyiQOvrci , videbis apud
Quint. Cal. Xni, 181 sqq.
522 sqq. Oratio egregie ad
consilium et ad affectum dicen-
tis audientisque comparata ; cum
qua non sine fructu compares
alteram ad Latinura R. liabitam
Aen. VII, 213 sqq. Praeclarum
hoc: nopam cui coiulere luppi-
ter urbem. haec cnim ex Troia-
norura sensu votorum summa ;
et grave ex altera parte ad hu-
manitatis officia argumentum
apud Didonem. Similiter ex-
pende reliqua. 523. geiiies su-
perhas, feroces, int. Afros, non
Poenos. iusliliam ad totum mi-
tiorem vitae cultum legesque ac
iura daia refer, quibus feritatem
eoruni mitigavit Dido.
525. 526. JnJandosignes,q\x\
adversus fas iusque gentium in-
feruntur. pium geuus, Troia-
ni h. 1., qui nullam iniuriam,
nullum nefas, commiserant, prae-
das agendo. Pieias pro iustitia
interdum dicta , quatenus haec
a metu deorum et rehgione pro-
ficiscitm-. propius adspice res
noslras , conditionem et locum,
quo smnus, accuratius inspice:
sc deprecatur iudicium de se ex
primo rerum adspectu fortunae-
que specie, postulatque a rcgina,
ut accuratius sibi, qui sint, ex-
poni patiatur.
527. Non se ad depraedandas
incolaruni terras ac sedes venis-
se ait. {j)opulare ad caedem lio-
minum spectat; nampopularidi-
170
P. VIRGILII MARONIS
Venimus, aiit raptas ad litora vcrtere praedas:
Non ea vis animo, nec tanta superbia victis.
Est locus, Hesperiam Graii cognomine dicunt, 530
Terra antiqua, potens armis atque ubere glebae;
Oenotri coluere viri; luincfama, minores
Italiam dixisse ducis de nomine gentem.
531. ARMIS,
528 advertere litora praedas Venetus Heinsii. ad litora tollere
Sprot. a litore vertere Leid. cnm aliquot codd. Pierii. 529 aniino est
Sprot. aniinis non tanta ed. Venet. 530 — 533 repetnntur III, 163 s(|i).
531 Patens Goth. pr. arvis atque v. g. mera aberratio. 532 male al.
Oenotrii. Graecum est OfvcotQOi. cf. I. 1. a Burm. \()enotrii Medio. h. I.,
itera ab altera manu II F, 165., ubi in pluribus codd. hanc iormam exstare
scribit Heinsius , qui eiuidem etiam ex Silio, invitis , ut interdum videtur,
libris mss. expulit; vid. notata ad Sil. XIII, 51. OivcazQOi, s. OlvcoxQoi,
s. etiam OivmTQOi , est populi nomen; sed qunm h. 1. adiectum sit viri,
nihil impedit, quominus Oenotrii , modo TQiavlkcc^cag , iegatur. Interim,
quum non constet, utri formae magis faveant codd., nihil mutavi. Ceterum
vid. V. L ad XII, 365. fTr.)
cilur locus, qui incolis privatur.
Liv. III, 6. : urbs Romana mor-
ho populatur. cf. vasLare vs. 471 .
Wch.^ Coinparat Cerda Orplii-
ca Argonaut. 827 sqq.: sententia
saltem non adeo disparest. Add.
Apollon. 111,386 sqq. 528. Ve,^
tere praedas exquisite pro aver-
tere, abigere: ut est lib. VIII,
208. X, 78. 529. Ea yis, au-
dacia, ut alia. eadein mox sit-
pei-hia, insolentia.
530. Ex Enniano: Est locus,
Hesperiam quam mortales per-
hihehant , expressum esse , iam
Servio notatum et Macrobio VI,
1 , elegantiore utique oratiotie.
Ceterum ad hos vss. 530 — 533
cf. Excurs. Est locus h. I. \)vo
regione. Non hic locum habet
grammalica subtilitas. Quod
autem Hcsperiam pro Italia di-
cit, maiorem habet antiquitatis
auctoritatem. Quod Graecum
nomen iiitcr Tyrios memoret,
super hoc argutari in poeta epi-
co nefas. cf. sup. ad v. 321.
531. Nobili.^ssimus inter veteres
versus. Terra unliqua , a pri-
ma inde homiiium memoria ha-
bitata, adeoque noii ignobilis el
obscura; polens arniis alque
uhere glebae, incolarum foititu-
dine et soli ubertate excellens.
uber glebae ductum videri pot-
est ex Homerico Iliad. ^, l4l.
ovd^aQ (XQOV(}}]g, [yovvog uqov-
Qijg Od. «, 193. rFch.) vix ta-
men prisco illo significatu, quo
uber seu mainma ac lac soli de
fertilitate usurpuri solebat- sed
uber pro ubertate dictuin Gram-
matici docent. Poetae tamen
veterem loqueudi niorem non
ignorarunt. Canimach. in Del.
48 v^aoio dia^QOXOv vSarL ^a-
otov dixit. Oenotri Pelasgi, (|ui
principio agruin iii interiore llt-
tore inferioris Italiae occupave-
rant: undc Oenotria dicta pri-
AENEIDOS LIB. I, 528—539 171
Hic cursus fuit :
Quum subito adsurgens fluctu nimbosus Orion 535
In vada caeca tulit, penitusque procacibus austris
Perque undas, superante salo, perque invia saxa
Dispulit; huc pauci vestris adnavimus oris.
Quod genus hoc hominum? quaeve hunc tam bar-
bara morem
534. Huc 539. hominum,
534 Medic. cum mnltls bonis : H/c cursus fuit; quod accipiendum est:
is fuit c. (/;wc Palat. et, si fides Ambrogio habenda , Rom. Revocandum
ex optimis libris hic , quod etiam Serviana agnoscunt : „vel iste cursus,
vel pro illuc;" vid. Q. V. XVI, 1.; hic exstat etiam in Alb. et utroque
Lips., nisi quod in obl. in huc ab alia manu mutatur; idem omnes Parisini,
praeter 8. et 9. , praebere videntur. Ilic cursus fuit , i. e. hanc terram
navium cursu petebamus. Et recte Heynius infra IV, 46. praestantissimo-
rum codd. fidem secutus edidit : „11 u n c cursum Iliucas vento tenuisse ca-
rinas." IFr.) — huc cunctis (fuit) ire voluntas , expletur versus iu Dor-
viU. inepte. (vid. V. L. ad X, 792. — 537. avia Alb. JFr.) 538 Per-
pulit Dorvill. a pr. m. vostris Arusian. Mess. laudat. advenimus aliquot
ap. Pier. ex interpretatione. 539 Nujn g. Goth. sec. Quae genus haec
h. fragm. Moret. Quod g. est h. Menag. pr. quae hunc tres ap. Heius.
qaaeve tain\je\fS.. Potest interpungi: Quod genus hoc honiinumf sc. est.
Sed non hoc quaeri poterat; verum : qui homines , quae patria, quae tam
barbara, es\. haec terra vestra, ut permittat hunc morem ? (Fortior exit
ab illa interpuuctione, quam ego secutus sum, oratio. Id tantum refert in hoc
interrogationis genere, quam vocem gravius pronunties ; hic quidem omnis
vis posita iii pronomine Quod, i. e. quam ferum atque inhumanum. JTr.)
mum ager, tum tota regio. mi~ his Africae plagis , iii meiisem
nores , prnprie nadi , Virgilius lunium. Aestas aulein agebatur
ad posteros vel scriores trans- tum. v. inf. v. ult. (De Orione
ferre solet, ut v. 733 et al ^en- auctore teinpestatum ogit Ideler
iem autem doctius posuit pro Monall. Curresj). v. Zac/i. 1813.
terra Homerico more ; 8ri^og Dec.p. 54:7. fFc/i.) in rac/acae-
0ai^Kcov pro insula. ca, latenlia, vid. v. Hi. proca-
5^5 — 538. Subilo J/uciu, re- cibus Austris , ornate ; vento-
pentina tempestate commota , rum procellosorum vi ac tempe-
assurgens , ut T7iare assurgit state victos, parlim per altum,
Jluctibus , cum proprie J/ucius partim inter scopulos, penitus
assurgant in mari. Orion di- nos disiecit. prucaces Austri,
ctus omnino de tempestatibus ac venti vehementes: Horatio pro-
procellis , quales fere eius ortu iervl. Gr. aGilyfiq. vid. Cerda.
vel occasu exoriri solent; aho- (et Wakef. ad Lucrct. VI, 110.
qui Orion eliam cum iudicio a iVr.) siiperanle salo, fluctibus,
poeta positus esse videri potest. victa a maris ac procellarum vi
Incidit enim eius ortus, etiam in navigantium arte et labore. Ita
172
P. VIRGILII MARONIS
Permittit patria ? hospitio prohibemur arenae! 540
Bella cient, primaque vetant consistere terra.
Si genus humanum et mortalia temnitis arma :
At sperate deos memores fandi atque nefandi.
Rex erat Aeneas nobis, quo iustior alter,
Nec pietate fuit nec bello maior et armis. 545
Quem si fata virum servant, si vescitur aura
Aetheria, neque adhuc crudelibus occubat umbris:
540 patriam pr. Moret. a m. sec. hoc spatio Menag. pr. miro casu.
541 considere Oudart. soUenni varietate. 542 et deest ia nonnullis, etiam
Pierianis. 543 deas Voss. fandique nefandi quiuque ap. Heins. (et
Alb.; vid. Q. V. XXXV, 25. JFr.) 545 Non pietate Dorvill. bello
nec sec. Moret. Argutatur h. I. Burm. qui cum Servio discrimen lacit in-
ter bellum et arnia; sane eandem rem declarant sed tropis diversis. (vid.
Weichert. ad Valer. Fl. VIII, 470. JVr.) 546 et vescitur pr. Hamb.
547 neque adhuc constanter codd. Heins. et multi Pier. (et meliores Cortii
ad Lucan. VIII, 742. JJ^r.) alii nec. occupat tres Burm. crudelihus o.
undis emendabat lo. Sclirader. Atqui umhrae sunt pro Orco , Morte.
sup. i^icit hiems, et inf. II, 311
Vulcano superante. adnavinius,
appulimus, ut poetae solent.
539. Furium, sive is M. Fu-
rius Antias seu Bibaculus fuit,
VI. Annal. praeivisse poetac Ma-
crob. VI, 1, existimat: Quod ge-
nus hoc honiinum? iSa/urno ,
sanc/e , crca/e. Sed ex his et
similibus poeta vix multum pro-
ficere poluit: nec nos ex talium
comparatione. Antiquitati ta-
men debcLur lioc, ne eius aucto-
i'itatem in liis negligamus. —
quae tam barhaia pa/ria, terra,
permit/it. graeco more pro :
quae terra tambarbara est liaec,
ut penniLtat. 540. Hospi/io
prohibemur arenae, ornate, pro,
a liltore, ab escensu in liltusj
inox priinam terram dixit. (vid.
Q. V. XXVHI, 2. //^r.)
542. Agnosce poctici sermo-
nis indolem ; pro absLracLo : si
humani/a/em, ImmaniLatis iui"a
et oflicia, ct vindictam iniuriae,
quam humana ira exigere a vo-
bis potest, (liaec enim sunt mor-
ialia arma) pro nihilo ducitis :
saltem illud reputate, deos esse
iusti iniusLique inspectores in-
iuriaeque adeo ultores; &t(av d'
vTtodsiaocrE (ii]vi.v Odyss. /J, 66-
In spera/e inest notio xov mc-
tuere, quod frequens est Graecis
Latinisque poeLis. (vid. de hac
re subLiliter dispulantem Hoo-
gev. ad Viger. c. V. sect. VII. p.
244. sqq. adde Huschk. ad Ti-
bull. I, 9, 23. PVr.)
544. Oeconomia carminis in
hoc occursu Aeneae et sociorum,
et in horum laudibus Aeneae,
quem ignorabant eas audire, est
praeclara. lus/ior pie/a/e , ut
vulgo iungi video, milii quidem
durissimum videtur. Praestat
iungere et interpungere: Quo
iustior al/er, l\'ec p. h. e. Quo
nec alLer iusLior, nec maior fuit
pietate , bello et armis. 'A^q)6-
xtQOV, ^uadivg t' ttyad^og XQa-
AENEIDOS LIB. J, 540 — 550 173
Non metus, oflicio iie le certasse priorein
Poeniteat. Sunt et Siculis regionibus urbes,
Arvaque, Troianoque a sanguine clarus Ace-
stes. 550
548 Viilgata erat lectio: ofpcio nec te: in quam mirum est optimum
i|ueiiique codicem , atque etiam Gramrnaticos , (v. Heins.) conspirare; est
enim manifesto falsa : nec te c. vel netjtie te. Seusus quidem qualiscun-
qiie extorqueri indepotest; sed occiirril uuicuique in oculos, legendum esse:
JSon metus, of/icio ne te c. p. P. ov qpd/iog, (xij. Non metuendum est,
ne te poenitcat aliquando beneficiis nos priorem demeruisse. Et exstat
liaec lectio in Hamb. a m. sec. Habent edd., ut Cerdae. Cuningh. In
tragm. Vatic. totus locus desideratur. (Si codicem Alb. accurate exploravit
Dorphius , ex cius sileutio colligi poterit, ne iii eo exstare. Nec revocavit
lahnius, Schirachium laudans p. 356., adiecta explicatione : ne metus sit
tibi nec poeniteat cet. Sed qui metus ? quid a Troianis Didoni timendum?
Non ea vis animo nec tanta superbia victis, Si sana est codd.
lectio, aut sic erit explicanda : nullus iain erit nobis metus, uihil erit, quod
mctuamus : aut : non est metuendum , ne ofricii tui immemor sit. Manebit
tanien obscurior oratio. Itaque mihi videntur librarii per pracgres-
sum 7ion in fraudem inducti esse , quum ita nec vulgo solcat comitari prae-
cedenti non. JTr.) iSec metus Medic. Pierii cum aliquot aliis. 550 ^r-
vaque. Vulgo legebatur Jrmaque. Etiam hanc lectionem pravam esse
arbitrati mutavimus, etsi a Servio, Cod. Romano aliisque pracstantioribus
libris agnoscatur. Arnia quidem aiunt menurari ad timorem Poenis incu-
tiendum. At alienum hoc a toto orationis consilio reruinqne facie, potius-
que ad animos exasperandos idoneum. Medic. cum Colot. Ursini legit ar-
va; et hoc verum. Nam eo spectat oratio, ut melum intcrcipiat, ne in his
terris considere velle videautur. Sunt in Sicilia urbes , et agri , et popiila-
ris noster Acestes. Et explicatur hoc idem v. 557. Jt fre/a Sicaniae sal-
tem sedesque paratas — regemque petamus Jcesten. adde responsionem
Didus V. 572 et inf. IV, 311. (Praeclare Heynius , quantum ego video ;
lahnius tamen sibi non liquere ait, cur lectionem arma pravam esse Hey-
nius dixerit. /i'r.) Porro Troiano a. s. Moret. qu.
TEQog r aix^rjrrjg, de Agame- liabuit poela illa: Elnov eri ^co-
nuione Iliad. y, 179. ft, y-al oga qxxog tjEkioLO. ei S
546. 547. yesci aiira anti- r\h] rkQvr\v.e, Y.a\ dv aidao vo-
quum est, et ex Lucretio no- jitoiGtv etc, Odyss. v, 207. |, 44
tum, pro /rui. occuhat umbris, et al, 548. Non rnelu^ , ne :
exquisite secundum illam for- non metuendun) est, ne te poe-
mam, occumbere morli Jib. IF, niteat aliquand&, beneficiis nos
62. A tautologia hos duos ver- provocasse. 549. Sunt duo quae
sus liberatum it Cerda. Sed ra- per hunc et sequ. versum prae-
tio in hoc quaerenda, quod ea struit. Ostendit, Troianos in
maxime notio disertius et signi- his terris scdes haud petere nec
ficantius exponitur, quae rei ut petant necesse haberc; scd
summam continet, et cui adeo aut superstite Aenea in Ilaliam
animus maxime immoratur seu Iraiecturos, aut eo interemto in
deliberatione, seu animi alTectu, Sicihara habitalum redituros es-
cf. v. 555 et 556. Ante oculos se. 550. Re Acesia cf. sup. ad
174
P. VmGILlI MARONIS
Qviassatam veiilis liceat subducere classem,
Et silvis aptare trabes, et stringere remos;
Si datur Italiam, sociis et rege recepto,
Tendere, ut Italiam laeti Latiumque petamus;
Sin absumta salus, et te, pater optume Teu-
crum, 555
Pontus habet Libyae, nec spes iam restat luli :
At freta Sicaniae saltem, sedesque paratas,
Unde huc advecti, regemque petamus Acesten.
552. REMOS. 554. petamus.
551 vento Hamb. pr. 552 optare Montalb. quod ornat Heins.
tangere Hamb. sec. 553 Ausoniam sec. Moret. 554 at I. Heins.
coni. at sequitur hoc v. 557. et vide not. 555 abrupta solus Hugen.
556. nec iam spcs tres Burm. Lihyes Oudart. 557 Jd quatnor apud
Burm. Sicaniae , priore longa , altera brevi , ut III, 692. VIII, 4l6. at
ajiis locis priraa brevis et altera producta: portus venere SicanosWW,
328. V, 24. 293. VII, 795. .XI, 317. Ecl. X, 4.^ Occurrit similis varietas
in graecis : Callim. Di. 57. Avi bt TQtvayiQir], Smdvcov idog — , at Lycophr.
J029. SfinXrjv Uaxvvov Zlkuvos TtQogndaGsrai. 558 /lunc Rom. pe~
temus sec. Hamb. Acestem multi.
195. Eiusdem urbs Aegesta in-
lelligenda.
551. 562. Liceat naves refi-
cere! siihducere classem: eqvslv
ijTteiQOV 6e Homero. vulgo Ka&-
ikKeiv. KardyeLV. 552. In sil-
vis trahes aptare navibus, et
stringere ferro, amputare, dola-
re, adeoque, id quod antecedit,
omnino incidere arbores, quae
pro rends sint, h. e. naves lefi-
cere. Mox rex pro duce, ut
saepe. 554. l' t Italiani peia-
mus : docte omisso , ex Graeco-
rum morc, verbo, a quo ut cum
subiunctivo pendeat: curabimus,
efficiemus, ut. Nam si conti-
nuares : aplare trabes et strin-
gere reiru)s, eo consilio, ut J- p.,
prosaicum id foret: similiter v.
557. 558. sed sine ut : quod
communius est. (Non semper
ea ratio in poeta sequenda, quae
longissime absit a communi.
Apte hic, 551—558, singulae
orationis partes atque ita con-
glutinatae sunt, ut, qui eas di-
vellat, ipsa Lalinitate exuere
poetam videatur. Mecum sen-
tiunt Wunderlich. et lahn. -^
Ceterum repetitio voc. Italiam
non dispUcuisset Weicherto de
Vss. iniuria suspectis pag. 97-, si
vim huic nomini ex opposito Si-
ciliae nomine accedere animad-
vertisset. IV^r.')
555. 556. Sin ahsumta salus,
adeoque nulla est salus, nulla sa-
lutisspes; siii periimus, siquidem
ivS periit, in quo res nostrae po-
sitae sunt, una cum lulo; spes
luli bene pro lulo. 657. Sici-
liam iterum petere liceat.
AENEIDOS LIB. 1, 551—566 175
Talibus Ilioiieus; cuncti simul ore fremebanl
Dartlanidae. 560
Tum breviler Dido, voltum demissa, profatur:
Solvite corde metum, Teucri, secludite curas.
lles dura et regni novitas me talia cogunt
Moliri , et late finis custode tueri.
Quis genus Aeneadum, quis Troiae nesciat ur-
bem, 565
Virtutesque virosque, aut tanti incendia belli ?
560. Ilioneus. C. 563. dura,
559 cunctis Mcdic. a pr. m. e sequPiite littera. ( — 560. Barclanidae
Hafn. VI. iu ordine omissum, sed adscriptum in margine. //^>.) 561 v«/-
tu aller Mentel. dimissa tres Rurm, 562 Solvite corda metu Parrhas.
lorte cum aliis. v. Burm. quod vulgarius esset. corde metu un. Moret.
YiMite corde meticm Bigot. Sed solvere metum exquisite ; ut sup. 463
s. c. metus plurali numero, antiqui plerique codd. teste Pierio ; et hoc do-
ctius. (at vid. Q. V. VIIII, 3, XI. Et metum habet Medic. cum reliquis,
ut videtur, Heinsii mss., tum Lips. uterq. JVr.) seducite curas Bigot.
563 Malit Burmannus cum edd. quibusdam antiquis distinguere et legere:
Jies dura: at regni , h. e. durum quidem est , fateor ; sed — Enimvero,
ferri quidera potest , fateor; sed doctior est vulgata lectio. v. not. res
dira Goth. sec. 564 Jinis ex Medic. lato ed. Ven. forti c. Bigot.
teneri sec. Hamh. et a pr. m. alter Rottend. 565 Troiam Graev. ne-
scit et urbem ed. Venet. 566 tanta in vulgg. edd. ante Heins. ac tanti
duo Burm. et t. ed. Dan. et aliae iam ante Pierium.
559. Fremilufi li. 1. ac mur- quod vulgo: res durae, dura
inur adsensum commolis liomi- rerum condilio , quae cogit ali-
num animis indicat. Simplicius quid vel invitos facere [mollri).
Homericum : "Ev&^ akkoi ixkv (Liv. XXXIllI , 5.: „ — i'o-
nuvxig i7itvcpt]iirj6av 'Aiaioi. gassenl , ut legem in se latrm
561. Vullu demisHo c\. hrevl- per bellum, temporibus duris,
ier fatur Dido. Adde haec ad in pace et Ilorente ac beata re-
496 sqq. et observa , qua arte publica abrogaretis." //>,) Mox
poeta descriptionem faciat; et cuslus pro viris in custodia
vide quid adliuc desit, ut Dido- finium et praesidio locatis.
nem unice studio tuo dignam 566. Possis sane per rirtules
habeas. lam in ipsa oratione virorum exponere. Sed proprie
pudor cum dignitate, prudentia tamen utrumque vim liabet
cum summa bumanitatemaxime suam; nec amplectar facile ieiu-
elucescunt. nam figuram hendiadyein. vir-
562. 563. Sectudile curas : iuies, res praeclarae, fortiter ge-
exquisitius quam excludere, eii- stae , ut aQtral v. c apud Pin-
cere, deponere, sollicitudinem darum. (prior tamen ratio ma-
ac metum. cf. Serv. Res dura^ gis poetica et Virgilio inprimis
176
P. yiRGILII MARONIS
Non obtusa adeo geslamns pectora Poeni;
Nec tam aversus equos Tyria Sol iungit ab urbe.
Seu vos Hesperiam magnam Saturniaque arva,
567 ohtunsa scribit Rom. Medic. cum aliis Heins. obscura Zulich.
568 adversus multi, ut semper. Bene Burm. Gronov. luudat ad Senecae
Medeam 10. suhiungit ah u. sec. Hamb. sol mergit Meuag. pr. (et Alb.
/f^r.) 2'e/-^//; Ven. Heiusii; sed v. Burm,
fainiliails ; modo ita intelligas:
viros exiniia virtutis laude con-
decoi-atos, Et iam compara Ca-
tuli, £Ieg. ad Manl, vs. 90.:
„Troia virum et virtutum
onniium acerba cinis." IFr.)
567. 568. Non adeo ohtusa pe-
clora, \i. e. stupida ingenia, ha-
bemus , non tam barbari sumus,
ut Troianorum res pi-aeclare ge-
stas etfata ignoremus. Nec iam
a^^ersus equos Tyria sol iungU
ab urbe, li. e, nec tam remotas
a sole, a solis ciusu et orbita,
terras incolimus. id quod tan-
dem ad eandem sententiam re-
dit, quatenus //T^zfs ad animi
stuporem adeoque ad feritatem
et immanitatem transfertur , et
reraotiores a solis orbita terrae
pati id creduntur. Alienum
plane est, quod Servius et Pom-
ponius Atrei et Thyestae fabu-
lam huc advocant : ahter hic sol
aversus ob horrorem el aversa-
tionem sceleris; ut et ahi poe-
tae de nefando facinore. Sic
caesis maritis Lemniis Stat. V,
297 Aversum Lemno iubar ei
decUnia Tilan Opposita iuga
nube referl. Sapientius lioc,
quam in aho versu, ubi Virgi-
hanum locum imitalus est Theb.
I, 683 sq. Scimus, ait, nec sic
aversum Jama Mycenis Voluit
iter. Regnum etfurias oculos-
tjue puderties (pudore erutos>)
JVopit. Extremae terrae par-
tes ita omnino designantur, ut
extra solis rias esse dicantur,
quatenus vel iiitra duo Tropicos
vel intra temperatiores zonas
non comprehenduntur. Quo igi-
tur magis terrae versus septen-
trionem vel versus austrum re-
cedunt, eo magis auersus h. e.
simphciter remolus (nam argu-
taiitiir in hac voce) ab iis Sol
iungit equos h. e. oritur iterque
suum diurnum conficit. adeoque
pro , non tam ai-'ersus est : non
remotus est. (Male Cerda ah-
ter). Ita non modo , qui ver-
sus septentrionem , arctois pla-
gis habitant, aversi a sole dicti:
verum etiam aveisi , qui a se-
ptentrione remoti austrahbus
plagis habitant; pro sententia-
rum ratioiie. Val. Fl. I, 518.
ubi Sol loquitur de Colchis:
Quid regio immanis, quid bar-
barus amnibus ullis Phasis ei
aversis proles mea gentibus ob-
stat? lam in Virgilio haec non
esse subtihter exigenda apparet,
si Africam cogites; sed hoc
unum tenendum , Poenos non
esse barbaros , non adeo esse
remolos a clementiore coeh ter-
raeque plaga , respectu Troia-
noriun.
569. Hesperiam magnam
sirapl. potentem. Ahter Grae-
cia magna dicitur. (nota pares
AENEIDOS LIB. I, 566 — 574 177
Sive Erycis fines regemque optatis Acesteii: 570
Auxilio tutos dimittam , opibusque iuvabo.
Vultis et his mecum pariter considere regnis :
Urbem quam statuo, vestra est; subducite naves;
Tros Tyriusque mihi nullo discrimine agetur.
572. REGNIS?
570 Finem ed. Veii. regnuinque petatis Meuag. et Hamb. pr. et
quart, Moret. Porro v. 571 et 573 a Goth. tert. aberaut. 572 et hic
Sprot. et Bigot. pariter mecum Veu. sin vultis mecum V/all. quod
prosaico esset propius. consistere aliquot Pierii et Burmanni tres
cum Parrhas. cf. iuf. 629. Burmanuus coni. confidere , parum feliciter, et
c^mA \.\im pariter mecum"} c. terris Y^om&nxxs; quod poeticam dignitatem
miuus spirat. {regnis firmatur loco a Pier. laud. IV, 373. : „eiectum, litore
egentem , Excepi et r e g n i demens in parte locavi. " Sustuli autem in-
terrogandi signum. Eiusmodi interrogatio eam habet vim , ut libitum
quid , vohipe, gratum alteri fore existimemus : Ecl. III, 28.: „Vis ergo,
inter nos , quid possit uterque , vicissim Experiamur?" Aen. VI, 818.:
„Vis et Tarquinios reges animamque superbam Ultoris Bruti fasresque
videre receptos?" Sed hoc minus convenire videtur Didoni, uon tam
invitanti et hortanti , quam optionem relinquenti. Quare eliipsin coniun-
ctionis si h. 1. statuendam existimo , cuius exempla vid. apud Sanctium
Min. 1. IV, c. VII. sub voc. Si , et quae ibidem sujjpeditat Bauer. Eodem
modo Graeci; vid. Viger. c. VIII. scct. VI. Adde Ruddiman. Instit. Gr.
Lat. Vol. II. p. 356. edit. Lips. et quos ibi hiudat Stallbaum. ffr.) 573
Piget ineptiarum super hoc versu. Quam urhem statuo , ea vestra est;
Graecorum loquendi more. (Tereut. Eunuch. IV, 3, 11.: „Eunuchum
quem dedisti nobis , quas turbas dedit ! " vid. Matth. Gr. Gr. §. 474.
Muhnken. in Terent. Com. Dictata Prol, Andr. vs. 3. /F/-.) subd. remos
Puget. 574 Tyriosque Medic. a m. pr. agentur Sprot. habetur apud
Nouium Marcellum , ex interpretatione. Guyetus legebat: hahetor. Sed
agetur est eruditius ; in pedestri oratione : nullo discrimine habebitur,
vel nullum eorum discrimen hahehitur.
syllabas in vicinas arses caden- munitos. Pedestris esset oratio,
tes , Hesperidm magncim ; de si acciperes : dimittam tulos cum
qua re vid. Q. V. XXXIII, 8. auxilio. (Tac. Ann. I, 39.: le-
extr, ; et de forma oratiouis ibid. gatos — quorum vitae timen-
§. 7.) Eryx Siciliae, vid. V, 759. dum erat — praesidio auxilia-
optalis h. 1. praefertis. (Verbis rium equitum dimiltit. — opes
velle, optare, cupere , breviter dicuntur omnia, quibus subve-
loquentes saepe variorum Nomi- ninms, recreamus, res necessa-
num Accusativos sic iungunt, ut riae, Et erant Troiani omnium
aliquis Infinitivus adiungi possit, egeni vs, 599. Alio sensu hic
etiamsi is aliam structuram re- versus legitur VIII, 171. JVch^
quirat, ut h. 1.: si optatis venire Mox statuo exquisite pro condo:
in SiciHam et ad Acesten. TFr.) ut ih^vin. ut pono. {urhemq.
571. ^//xi7io /Z//0.9, quod in pro- statuo , vestra est : vid. V. L.
sa: rebus necessariis instructos, ad h. vs. IFr.) 572 sq. Com-
VlRGIL. TOM. IL • 12
178 P. VmGlLII MARONIS
Atque ulinam rex ipse Noto conpulsus eodem 575
Adforet Aeneas! Equidem per litora certos
Dimittam, et Libyae lustrare extrema iubebo,
Si quibus eiectus silvis aut urbibus errat.
His animum adrecti dictis, et fortis Achates
575. IPSE, EODEM, 576. EQUIDEM 577. IDBEBO ;
575 c, ibideinTuget. (Delevi commata; niillus liic appositioui locus;
neque, ut Heyiiius iii Not. explicat, coinpulsus per se , sed coniuuctum
cuni ^dforet, significat: huc delatus esset. /Vr.) 577 Emittam Sprot.
videbo Ven. (Comma pro semicolo in fine versus posui , quia hic est sen-
sus : lustrare extrema iubebo et explorare, an iorte erret. Solet eniin
ita elHptice poai si , ut subiutelligatur participium aliquod, velut h. I.
exp 1 o ra tur os ; cfr. 11,756.: ,,Inde doraum, si forte pedem, si forte tu-
Hsset, Me refero." Vf, 78.: „Bacchatar vates, maguum si pectore possit
Excussisse deum;" i. e. tentans excutere. X, 458.: ,,Ireprior Pallas, si qua
fors adiuvet ausum; i. e. experturus, si cet. Eiusmodi autem verba amant
hanc couiunctionem ; vid. Not. ad vs. ISi. Neque est in liac inteipreta-
tione quod oflendamur indicativo errat. Sic euim , uuUa dubitatiouis signi-
ficatione adiuncta, huic si indicativus additur, ut apud Terent. Euu. III,
4, 7. et Heautont. I, 1, 118.: „Visam, si domi est." Ac simiiiter saepe
alibi. IVr.) 578 aut montibus Montalb., qu, Moret. et Zulich. et pro-
bat Burmannus : quum rarae admodum in Ajrica essent urbes , certe sub
ditione Didonis hoc tempore , neque proprie in illis errare dici (juis pos-
set , sed per urbes oberrare; in mont/bus vero passim greges errare etiam
dicantur, ego montihas praeferrem. Eiiimvero uec de Didouis ditioue liic
agitur; nec urbes magnas civitates necessario designaut; urbes sunt omniuo
habitationes , vici ; et urbibus errare docte dictum , pro , per urbes ; et si
greges errant in montibus , an et propterea naufragi? Immo vero monti-
hus damnandum propter hoc ipsum , quod silvae et montes fere iiingi so-
lent adeoque librarii lapsum facile produnt. Heins. coni. rupibus; lilto-
rum scil. respectu. Sed quidni tempestatibus in ignotas terras delati vici-
nos vicos petant' et Gaetulae urbes IV, 40. erret Exc. Burm. 579 ani-
mi Parrhas. Ven. a m. pr. minus docte. animum erecti Zulich. et ed. Ven.,
quae ost interpretatio exquisitioris voc. arrecti. dictis arrecti qu. Moret.
{arrecti animum. Alb. fVr.) animum pro animos dixit. v. Burm.
parare licet Apollon. Arg. I, 827 I'. Wr.) Noliis h. 1. non pro-
sq. (de vs. 572. viJ. V. L. Han- prie. (,,Notus et Eurus pro ve-
dius ad Stat. Silv. I, 2, 37.: hementioribus a poetis usurpati
„Amplexu tandem patiare peti- esse videntur, nt Virg. Aen. I,
to, — Contigit! — et duras 575." Haec Wunderl. Obs. iii
pariter reminiscere noctesj" Tibull. I, 5, 35. //">.) ^lox cer-
haec scribit: „Pa/-iVe/' est idem ios exquisile , quibus fides ha-
quod simul, ut ap. Virg. Aen. I, beri possit, non respectu perli-
572." hicquidem potiusest ^iwa, diae Poenis exprobrari solitae;
If^r.) sed cerli dicli pro iis, qui certa
575. Compiilsus , non , co- nunlient: similiter ahquis /iVos
actus; hoc tenue essetj sed, huc assunisisse dicitur. DimlLtam,
depulsus, delatus. (sed vid. V. in diversas partes miltam.
AENEIDOS LIB. I, 575—589
179
Et pater Aeneas iamdudum erumpere nubem 580
Ardebant. Prior Aenean conpellat Achates:
Nate dea, quae nunc animo sententia surgit?
Omnia tuta vides; classem, sociosque receptos.
Unus abest, medio in fluctu quem vidimus ipsi
Submersum; dictis respondent cetera matris. 585
Vix ea fatus erat, quum circumfusa repente
Scindit se nubes, et in aethera purgat apertum.
Restitit Aeneas, claraque in luce refulsit,
Os humerosque deo similis: namque ipsa decoram
581. Aeneam
580 erumpere nubs^v. Moret. et duo Rottend. a m. sec. quod scilj-
cet vulgare estf nubem doctius. cf. Burm. abrumpere codd. Pienani ali-
quot, Hom. a m. sec. Montalb. et al. inscite. ( - 581. Jeneani^ ^f^f.r'
bie invito Heynio in textu relictum , mutavi m ^enean ; vid. g. \ .lU, 1-
JFr.\ 582 animum s. ve-tit Bigot. animos s. vertit ed. Ven. 5Sd re-
ductos Menag. pr. Ven. et Parrhas. conf. v. 390. 584 '«f ^/«f " P"8'^*-
medio ouem jluctu Montalb. sine m, ut toties alibi. (v.d. Q. \ . Xllll, 5,
a 3 lVr\ 586 /^a /: alter Kottend. ciVc-WTra c«7«y«5a emendabat Lu-
ning*. '^uaectrcumfusa-. r. notabilis leclio fragm. Vatic a Bottar^ edit,.
(Sane omitti potest quum praegressa voce w.v, ut infra VIII, 3^7. X, 659.
XI, 551. XII, 650., vel et s. que , vid. 0- V. XXX V, 6. sed languorem
ailert guae. JFr.) 587 in aera Montalb. et Dorvdl. (ulque longe prae-
fert vulgatae Wakef. ad Lncret. III, 507. JVr.) sed pro vulgata Nonms
Marcellus. 588 adstitit Vratisl. constitit Parrhas. utrumque vulgare,
etsi eodehi sensu. 589 similes Sprot. os humeros snnihscjue deo
Franc.
582. Aniino sententia fiurgit,
ad eam formani, qua .s/a/r, se-
dere , insidere dicitur. 584.
Unus, Orontes. v. 113 sqq.
585. Sup. 890 sqq.
58(1. (yvn^ nccv nQr]ro enog,
0T£. Odyss. TT, 11. 587. 8. rtir-
gat se, solvitur, extenuatur ne-
bula: Kca roxe 81] f avxoio na-
Uv ivro (uon Ivxo : nam nahv
Homero esl pro avu , r^lundi,
resolvi) {}eGq)c<Tog ai]Q. Odyss.
1], 143. aelherem aperlum , ut
aer purus redderetur, et clara
lux, remota nebula. 589. Nunc
puta Aeneam adstitisse multo
pulcrioreni adspectu quajn un-
quam alias: Quod poeta per mi-
raculum et Veneris intervei;tum
auxit. Declaratur Aeneae pul-
critudo et dignitas per partes;
sunt species corporis, iuventus
et gratus oculorum vigor. reful-
sit pro vulgari: apparuit, n-bil
amplius. (accipe de nitore , si-
gno vigoris ; supra v- 402. : „ro-
sea cervice refulsit." JVr) 589.
Humeros int. latos ac torosos,
lierois vel dei, v. c. Mercuru
vel Martis, qui corporis robui-
viriumque efllcaciam declarantj
quod apparet in statuis veterum,
et observatum est post lunium a
Winckelmanno, idemque tradunt
12*
180
P. VIRGILII MAIiONIS
Caesariem nato genelrix, lumenque iuventae
Purpureum, et laetos oculis adflarat honores:
590
590 genetrix nato pr. Rottend. [genitrix hic et alias Palat., qui
omnino vulgaris ortliographiae auctor haberi potest; vid. V. L. Ge. IV",
363. If^r.) 591 laetosque Moutalb. latos duo Burm. laetis Goth.
tert. Sed tuentur vuigatam grammatici. v. Burm.
ipsi picturae linearis magistri.
Locus insignis est Valerii Fi. II,
491, ubi Hesione Herculi: me
eripe — namque poles: neque
enini tam lata pideham Pecto-
ra, Nepiunus muros cuni iun-
geret astris ; nec iales humeros
pharetramque gerehat Apollo.
Ceteruni notatuni iam aliis, lo-
cum effictum ad Homericam Ibr-
mam Odyss. f, 229 — 235, et
(nisi liuc iidem tralati) i/;, 156
— 162, ubi Ulyssi Minerva si-
mile decus divinum inipertit.
Conferenda sunt a studioso ta-
lium rerum singula; sed nec
Scaliger, neque alii temere au-
diendi , qui de lioc vel illo prae-
ferendo pronuntiant. Ita os hu-
merosque deo similis tantum or-
natius exprimunt formam au-
gustam et divinam, quam Ho-
merus simpHciitS : &riY,B — Mzi-
^ova t' figiShiv x«l ndaaova.
cf. Odyss. Tt, 174 sq.
590. ypsa decoram caesariem
nato genilrix — adjlarat , non
quusi comas eius breviores in
promissiores mutarit : sed, si iu-
venili specie adstare dicendus erat
Aeneas, efficiendum quoque erat
a dea, ut coma similis esset comae
promissae Apollinis vel Bacchi,qui
in vulgus notabiles caesarie sua,
Similis locus de lasone ApoIIon.
III, 919 sq. At Homerus Ulyssi
a Pallade crispos crines affingi
facit ? Kd^&l KccQrjrog Oikag riKS
KOfiag, vaaiv&iva) av&ei oiioiag.
scilicet Mercurio eum assimulare
volebat ; uti et aliis in locis cor-
pus athleticum Ulyssi tribuit. —
Lumen iuveniae purpureum or-
nate pro iupenla eximia et pul-
cra. Lumen est nitor; nitor au-
tem iuventae proprie tribuitur.
purpureus aut pro pulcer, omni-
no, aut pro splendidus, nitens:
quandoquidem non modo color,
sed nitor, commendabat purpu-
ram. v. ad Horat. IV Carm. I,
10, qui idem III, 3, 11, 12 ad
divinam formam retulit, quos
inter Augusius recumhens pui-
pureo hihit ore neciar. luven-
tam autem cum caesarie iunxit
etiam Tibull. I, 4, 37 Solis ae-
tema est Phoeho Bacchoque iu-
i-'enias, Nam decet intonsus cri-
nis utrumque deum : h. habent
enim iuventutis insigne certum,
comam promissam.
591. Laetos oculis ajjlarat
honores : inerat oculis desidera-
bilis aliqua venustas, gratia, ;(«-
Qig nal linSQog. Primum Laeios
honores dixit pro honorej honos
autem pro pulcritudine; res no-
ta. Laetos non tam ad hilarita-
tem, quae adspersa fere est ocu-
lis nitidis et pulcris (ojufio;T« cpai-
8Qa)f quam potius ad oculorum
fuIgorem,qualisinIucidoiuventae
et pulcritudinis flore esse solet,
referes; nam Laeta poetis pro-
prie lux, nitor. Sic tempora
AENEIDOS LIB. 1, 590 — 594
181
Quale manus adduiit ebori decus, aut ubi flavo
Argeutum Pariusve lapis circumdatur auro.
Tum sic reginam adloquitur, cunctisque repenle
593 Argento pr. Moret. Pariusque Wall. circumdatus coild. a|>ud
Servium ad Aen. III, 126. 594 Tunc Goth. pr. cura aliis.
/rtt/a; fulgida, lib. VIII, 681.
(Handius, iam a lahnio laud., ad
Stat. S. I, 2, 113. ita scribit:
„In omnibus iis locis, in quibus
honos aut de pulchritudine, aut
de gratiosa dignitate usurpatur,
Statius nomen singulari nuniero
posuit. Quod tam certam habet
causani, ut etiam adaliosscripto-
res pertinereai'bitrer. — Unuslo-
cusVirgilii Aen. I, 591. dubitati-
onem movere posset, nisi ibi aliae
rationes jjoetam a communi usu
deduxissc viderentur." Nempe
solet ita varios numeros, singu-
larem et pluralem componere
Virgilius, vid. V. L. ad vs. 427. ;
tum accedit metri ratio, de qua
vid. Q. V. VIIII, 3 , I, a. b. c.
fVr.) ajyiarat , quod Homerus
dixit , afluderat , 7iax£%tvz %ocqiv
xcqoaA^ x£ kcu ta^oig. et — Kan-
xecpakrjs xeiJsv TcoAt) KakXog
'A&tjvr}. a/yiare , ab initio pro-
prie dictum videtur de oris an-
helitu, quo quis aut crederetur,
aut, tamquam symbohco actu,
videretui- inspirare alteri vim
aliquam aut suam aut praetcr-
naturalem. Ita Apollo afflasse
narratur ore nonnullos, quibus
divinandi vim impertiret. De
nutrice vel matre nutricium ha-
litu suo fovente dictum est in
Hymno in Cer. 238 et in locis
ibi laudatis. Inde omnino aj-
Jhire contingere est , proprie
quidem leviter, quia contactus
hoc genus est, parum sub sen-
sum cadensj itaque et vatcs et
poetae afjlurl dicuntur, (luippe
conlacli, percussi. Ita et Jid-
men aJJIare dicitui" , ut lib. II,
649. Aiio sensu afjlare et ad~
spirare a navigatione et vento
secundo ductuin est. Etiam
ahud est, si de exhalationibus
corporis, ambrosiae, spirare et
ajjlare dictum occurrit.
592. 593. Versus olim sic ac-
cipiebam, ut decus , h. e. pul-
critudo, iuvenilis nitor et ocu-
lorum insolitus splendor, Aeneae
esset aflusus, quale decus (pul-
critudo) illud est, quod nianus
(artifex) addurit ebori vei argen-
lo vel mai-mori Pario, ([uando
auro circmndatur , includitm-.
Ita cum lensio de stilo Homer.
p. 296 poetae iudicium deside-
rabam. luventae lumen purpu-
reum et laeti honores multo plus
splendoris habere videbantur,
quam ea, quibusciun comparan-
tur V. 592. 593. Enimvero vidi
posthaec comparationem ita male
vulgo institui ; eoque avocare pra-
vam interpunctionem, cum plene
postAo^ori^sdistinguitur; esse po-
tius comparationem retrahendam
ad Aeneam nube circumjusum,
quod clara in luce rejulsit, ut
ojjus vel ornamentum eburneuni,
argenteum vel marmoreum auro
inclut-um , aurea ora ambientc,
qua ex auri splendore ipsmn
182 P. VIRGILII MARONIS
Iiiprovisus ail: Coram, quem quaeritis, adsum, 595
Troius Aeneas, Libycis ereptus ab undis.
O sola infandos Troiae miserata labores,
Quae nos, reliquias Danaum, terraeque marisque
Omnibus exhaustos iam casibus, omnium egenos,
Urbe, domo, socias! grates persolvere dignas 600
Non opis est nostrae, Dido,nec quidquid ubique est
Gentis Dardaniae, magnum quae spai'sa per orbem.
Di tibi, si qua pios respectant numina, si quid
Usquam iustitia est et mens sibi conscia recti,
595. ADSUM T.
595 /. adest pr. Hamb. 5i;6 abrejjtus sec. Hcimb. 598 Idem
fere versus sup. 30. 599 exactus Zulich. a m. pr. iam copiis oiimiuiii-
que Parrhas. sed iu marg. exhaustis iam casibus: quod deterius loret.
601 Nil opis Zulich. nostri Menag. pr. est omittuut tres Heius. o Dido
Goth. sec. 602 Dardanidae tres apud Burm. quae magnum pr. Moret.
et Bigot. aspersa scc. Rottend, Sed hemistichium hoc abesse forte ma-
lis? Aiiget tamen sententii.ie vim. Consederaut autem Troiaui exsules
partim in vicinis Troadis oris , partim in Thracia, Creta , Epiro , Sicilia,
Venetorum oris. 603 respectent ed. lunt. 604 si quid Usquaiii iu-
stitia est. Ita rescripsi , etiam Brunckio V. C. adstipulante. Ut vulgo le-
gitur, etiam in tragm. Vatic, si quid usquam iustitiae est, impedita Ht
ratio eius, cjuod sequitur: et inens sibi conscia recti\ quod adeo iungen-
dum cum sup. Dii et inens s. c. r. Frneinia digna jerant. Et hacte-
nus secundum Stoicos poetam locutum dicere potuit Sei-vius. Legenti ta-
men facile cuique occurrere potest: si quid usquam lustitia est et niens
sibi conscia recti, h. e. in ullo pretio est. Quo altera interpretatio Ser-
viana spectat : si valet apud hoinines iustitia. Et leclionem hanc prae-
opus, quod inclusiun est, au- coliaerere: et Venus tale Aeneae
«^tuin nitorem mutualur. cf. Aen. addidit decus , quale addunt —
X, 135 sqq. et adi Excurs. ad aiil quale est, uhi. PFch.)
h. V., qui est XXII. Verba au- 595 sq- Praeclara et aflectus
iem sic interpretanda: resiitit el plena oiatio. 598. reliquia.s
rejulsil tali cum decore, quale Daiianiii ^ a Danais relictosj
mauus (artificis) adduiil ebori passlve , ut aiuntj sti^agi Troia-
decitfi, \i. e. quale est decus ope- noruin caedique ab Achivis per-
ris eburni aut argenti marmo- petratae superstites. exhaustos,
risve candidi auro circunidati. attritos, consumtos , vexatos.
(Comparalio esse videlur liaec; cf. Burm. socias, de couatu, re-
pulcritudo Aeneac aucta est, de- ci])ere vis.
core singulis partihus a Venere 603. Si quid usquani luslilia
circumfuso, «icut eboris aut ar- esi : si non inane nomen est :
i>enti aut marmoris, si auro af- sed res, virtus, laude ac prae-
fabre ornatur j meinbraque itu mio digna. cf, V. L. Ante ocu-
AENEIDOS LIB. I, 595 — 608 183
Praemia digna ferant. Quae le lam laeta tule-
runt 605
Saecula? qui tanti talem genuere parentes.^
In freta dum fluvii current, dum montibus umbrae
Lustrabunt convexa , polus dum sidera pascet:
feruut Gudianus, qui inter pniestantissimos est, cum ed. Dan. Hcins.;
sicque coni. H. Stephanus , qui taraen ratiouem emendationis non per-
spexit. Habet scilicet maiorem dsivozrjxa oratio, si sic procedat : si pie-
tatis , h. e. recti iustique ex metn deorum, respectus est apud deos; si
iustitia rectique conscienlia non inane uomen sunt habendae; dii tuam
humanitatem remunerabuutur. (Firmat hauc lectionem ab Editoribus non
consultus Mediceus, cuins prior est lectio iustitia, altera demum iusti-
tiae. lahuius iustitiae repcni iuhet; at priusquam hoc faciamus, demon-
strandum erit , quam recte et veterum sentiendi loquendique rationi con-
venienter couscientia bene Factorum praemiis ornare probos homines di-
catur , idque una cum Uiis. /^r.) recti est Puget. 605 ferent vir do-
ctus (^Io. lortin) in Obss. Misc. I, p. 7, ut IX, 254 dii mures(^ue dabunt
vestri. Stat. Theb. VII, 379 Nec laudare satis digtiasque rependere
grates Suf/iciam; referent Superi etc. Sed nec ferant damnaudum,
quod omnes libri habent, etiam A^atic. fragm. quae te iam Goth. pr.
tulere duo Buim. ut emendabat Cuninghamus. (Et ita scribendum videri,
dixeram Q. V. V. Sed plenior forma incitatius loquenti convenientior.
Wr.) 606 taleni tanti Parrhas. 608 Convexa veteres librarii (prae-
ter fragm. Vatic. Pieriique ohlongum, in quibns recte post convexa in-
terpunctio posita) et scholiastae fere cum sidera coniungunt; male uti-
que. uam coelum est convexura , non astra. Hoc tamen posito Heins.
coniiciebat: dum muntihus umhrae Lustra dahunt. (item Wakef. ad
Lucret, I, 232. //>.) inger.iose; nisi conuexa obesset, et Lustrabunt
multo etiam magis esset ingeniosum. Pro /ustrabunt , instabunt Bigot,
et pr. Hamburg. pro var. lect. : nnde Burm. coin. constahunt , parum felici-
ter. Etiam Marklaudo ad Stat. Silv. p. 102 locus visus est corruptus ; nara
interpungebat et ipse post lustrabunt. at v. infra notam. (lahnius assen-
titur Handio ad Gronov. Diatr. T. I. pag. 326. convexa sidera iungenti,
i. e. convexi poli sidera , coll. Ovid. Ep. ex P. IV, 9, 129. : „Tu nostras
audis inter convexa locatus Sidera." Ita etiam Wakef, I. 1. Hacte-
los fuit Ulyssis ad Nausicaam 4. 65 nude: dum robora tellus
oratio pulcraiuni sententiarum — vehet , lioc oniatius extulit
plena, ubi Odyss. f, 180 Eoi Virgilius : donec in montibus
5e ^io\ xoQa Soiev, oaa cpQSot umbrae silvarum convexa nion-
a7]6i fiBVOivag etc. tiura , h. e. latera et ambitus,
'605. Felix liominum aetas, obscurabunt, et ornatius , /«-
in qua te tam geneiosam femi- strahitnl , umbra pro flexu sobs
nam nasci coiitigit! laela sunt procedente et circumagente se.
fausta, felicia s. Comp.ira 1. c. 608. polus diim sidera pascet,
Odyss. ^, 154— 157. I)e forma pro tenui : habebit. polus pa-
laudandi hac v. Ovid. IV iMet. .sy-^?-^ «c/t m dici potesl, pro sidc-
322 sq. et ibi Burin. ra pasci in polo, quatenus stol-
607—610. Quod Tibullus I, lae errare et vagari per cocluui
184
P. VIRGILII MARONIS
Semper honos, nomenque tuum, laudesque ma-
nebunt,
Quae me cumque vocant terrae. Sic fatus, ami-
cum 610
Ilionea petit dextra, laevaque Serestum;
Post alios, fortemque Gyan, fortcmque Cloanthum.
Obstupuit primo adspectu Sidonia Dido,
nus bene; sed remanet difticnltas in verbo lustrabimt ; rem optime expe-
divisse mihi videtur Heynius iu Not. //>.) polis duin s. nonnuUae edd.,
male. polum dum s. pascent Hanib. alter. palus misere emendat. Bro-
daeus II Misc. 17. pascit Medic. c. al. apud Heins. quod mireris. (vid.
Q. V. VI, 5. Vera lectio pascet exstat etiam in Palat., et , ut videtur,
in Rom. fVr.) poscet fragm. Vatic. 610 guo sec. Hamburg. et Parrbas.
uocent alter Rottend. a m. sec. et Goth. sec. (vid. Q. V. VI, 2. fTr.)
611 Sergestum, Serestrum, Segestum al. hic et alibi. v. Burm. et Pier.
Sergestum et Serestum unum eundemque esse , statuere video V. C.
Brunck. I, 343, quod vix feram ne in malo quidem poeta; et quid facie-
mus versui XII, 561 Mnesthea Sergestumque vocat fortemque Sere-
stum? Etiam mox Gigam, Giam.
primo eodem sensu capi par est. (et vid
in ordine exhibet prim, et o superscriptam. IVr.)
613 primum malebat Heins., sed
Q. V. XXVIII, 6. Mediceus
videntur. Et Calliinaclmm ex-
pressum esse a nostro , iam ab
Anna Fabri aliis((ue et ante
omnes a Germano Valente ad h.
1. est notatum, in Del. 176 —
TeiQsaiv, rjvUa Tikusxa xar'
rieQa ^ovKoliovrai. Cuni tamen
Lucretianum I, 232 7tiic/e aelher
sidera pascit? et alia loca, in-
pi'iuiis V, 384 sqq., multo ma-
gis videi'i possint poctae aninio
insedisse: Servianain interpre-
tationem non plane spernas, ut
ad philosophorum opinionem re-
fei-as, qua astra marinis ter-
renisquc humoribus attenuatis
{unoQQOiai(i) ali putabantur, vid.
Cerda et I. 1. a Burmanno;
quemadmodum iris imbibere im-
bres. V. ad Tibull. l, 4, 44.
(Verba polun sidera pascii hn-
guae ratio neque ad lianc ab
Heynio commemoratam opinio-
iiem acconmiodari jialilur, ne-
que ita intelligi: stellae in polo
errant — hoc est ^ovAolezi-
6%ai — ,• sed Virgilius dicit aper-
te, polo inesse vires alendi side-
ra. IVcU:) 609. 610. Sunt iun-
genda: Quocunque abiero, be-
neficii accepti memor ero. (Aut
inepta usus est poeta hyperbola,
aut haec ita accipienda sunt : In
iis tei-ris, in quibus consedero,
ut perennis sit beneficii tui me-
moria , efficiam. IVr.) mane-
hiiut, animo meo; nunquam ex-
cident. 610 — 613. Laetus et
gratus benevolentiae et amicitiae
alfectus in his versibus obser-
vandus.
613. Respexit h. 1. SiUus II,
412 sqq. cams est fortuna, ut
statim V. 615. 616. Jmniani-
hiis oris Tiibyae, cuius immanes
et feri inc.olae, sive etiam horri-
dae et asj)erae incultaeque ter-
rae. Pompon. Sab. de inteuipe-
AENEIDOS LIB. I, 609 — 624 185
Casu deinde viri tanto ; et sic ore locuta est:
Quis te, nate dea, per tanta pericula casus 615
Insequitur? quae vis inmanibus adplicat oris?
Tune ille Aeneas, quem Dardanio Anchisae
Alma Venus Phrygii genuit Simoentis ad undam?
Atque equidem Teucrum memini Sidona venirc,
Finibus expulsum patriis, nova regna petentem 620
Auxilio Beli: genitor tum Belus opimam
Vastabat Cyprum, et victor dicione tenebat :
Tempore iam ex illo casus mihi cognitus urbis
Troianae, nomenque tuum, regesque Pelasgi.
621. Genitor 622. ditione
614 Casum deinde viro Hamb. sec 616 quae vis immanibus ap-
plicat ausis emendat Marklandus ad Stat. Silv. III, 3, 17. hoc sensu:
t/tiae vis maior admovet te tam immanibus ausis , tam ingentibus coe-
ptis? ingeniose quidem Markland. ut semper. Enimvero quod ad littus
Libycum tempestate erat delatus , casui debebatur; nihil magni conatus
et ausi in hoc. Frigide et contra decorum Didonem sua regna immanes
oras vocare ait. At Libyae vicinas gentes intelligit. cf. 339. IV, 40 sq.,
ut bene Burm. ad h. 1. monuit. implicat Bigot. 617 An tu ille Ven.
Anchise nonnullos legere Pierius monet. (et sic est in Ald. tert. /^z-.)
Dardanio J. ad graeca JaQdavicp 'Ayxiari. 618 genuit Phrygii Ven.
(et Alb. //>.) Simountis Leid. un. in unda Menag. pr. ad undas
Schol. Statii, duo Heins., sed recentes , cum Dorvill. tuentur vulgatam
Donat. etPriscian. (vid. Q. V. VIIII, 3, VIII, a. Ji^r.) 619 memini
Teucrum tres ap. Burm. et sic Rom. Hunc vs. et 620 recitat Auctor de
progenie Augusti c. 6. 621 cum B. Menag. pr. et Leid. 622 di-
tione premebat Menag. pr. male , inquit Burm. : an quia hoc de aspero
tantum imperio putabat dici? Sane ditione tenere et alibi, sup. 236.
VII, 737 variatur, at X, 53 premere constanter; ex<]uisitius scil. quam
tenere. {dicione Medic. et Rom.; dittone Palat. ; vid. V. L. ad vs. 236.
JVr.)
stuosis liltoribus accipit. apjdi^ ad Belum , Sidonis ac Tyri re-
cat, ita fert, ut navem appli- geni, pulandus est, ut, cum ab
cueris; ut v. 377 appullt. eo copiae iii Cypro haberentur,
617. 618. Secundum versus earum auxilio adversus incolas
Iliad. /3, 820. 821. Sic Nym- insulae ipsc uleretur, quos in
pliarum partus ad fluminum ri- nova sibi scde, Salamine, paran-
pas collocant plerumque poetae. da alienos et infestos experieba-
Exempla dat Germanus. tur. v. Exc. XXIII ad li. v. Opi-
619 — 526. Teucer, a Troia mam Cyprum dixit, quam in
redux, a patre Telamone non prosa , opuleniam, et laude Je-
admissus (cf. Horat. I, 7, 21), rebat pro elVerre laudibus. 624.
cum Cyprum petiisset, accessissc iv^es PeUisgi , pro Acliivorum
186
P. VIRGILII MARONIS
Ipse hostis Teucros insigni laude ferebat, 625
Seque ortum antiqua Teucrorum ab stirpe volebat.
Quare agite, o tectis, iuvenes, succedite nostris.
Me quoque per multos similis fortuna lal)ores
lactatam hac demum voluit consistere terra.
Non ignara mali miseris succurrere disco. 630
Sic memorat: simul Aenean in regia ducit
Tecta ; siroul divom templis indicit lionorem.
Nec minus interea sociis ad litora mittit
626 ah Heins. e Medic. et aliis (sic e Parisiuis 2. 4. 7. 10- IVr.)
Olim a. (quod est in Rom. et Palat. JVr.) conf. ad Georg. I, 171. Aen.
VIII, 130. (vid. Q. V. I, 1. fir.) ah vel a deest plaue in frugm. Moret.
et Sprot. a stii pe videhat sec. Moret. 6^i^ u iuvenes , nostns s. tectis
Zulicli. o iui>enes, tectis quatuor alii : o nostris, i. s. t. Parrhas. [et tectis
Alb. fir.) 62S post inultos Dorvill. ed. lunt. 629 Aac deestMedic. (nempe
nou hac, sed ac in Medic. h. 1. exstat. /iy.) cunsidere Gud. tertius Moret.
pro div. lect. Hamburg. pr. et Bigot. (etiam Alb. If^r.) cf. v. 571.
Sed post iactatam melius consistere. 631 suh regia quart. Moret.
632 divom Heins. secundum Gudianum. divis Sprot. honores Montalb.
et pr. Humbuvg.
ducibus, etiam lioc licentius et
serioruni poetarurn graecoriun
exemplo; nam Homero Pelasgi
diversus ab Acliivis suiit popu-
lus. Teucrus, Troianos ; ab an-
tiquiore illo Teucro, a quo i)ar-
danus fuit exceptus, cum in ter-
ram Troianam e Samotbrace
traiecisset. v. Apollod. III, 12, 1,
et notae p. 738. 739. Ab liis
originem ducere videri volebat
Teucer Telamonius, proj)ter ma-
ternum genus, ut recte Serv.
Erat enim ex Hesione Laome-
dontis filia natus, quam Tela-
mon a sodali Hcrcule muneris
loco acceperat. \id. Sophocl. Ai.
1319 srjq.
630.NobiIissimus versus; gra-
vissima sententia; cuius, cum
v. 628. 629, vi j)ercepta, si ado-
lcscentem non voluplale gestire
videas, nae illum a j)oetaeIcclio-
ne stalim abigas, suadeo. Tur-
bas Burm. post Servium facit.
Sensus : ij)sa ovn aTtuoo/MKog,
ipsa tot adversa experta , ani-
mum babeo pronum ad succur-
rendum aliis, qui et ipsi fortu-
na adversa iactantur. disco, te-
neo , novi. Egregius liinc ad-
umbralus est locus Soplioclis in
Oed. Col. 560 Br. (v. 587) 81-
Saane, deivtjv ya^ xiv av tiq.
sq(i.
632. SLiiiul divum lcmplts in-
dicit hunorem. Si de supplica-
tione diis j)ropter felicem Aeneae
bospitis adventum decreta cum
Serv. , Donalo et Pompoiiio in-
telligimus, nec aliam lationeni
iniri j)osse video, a more antiqui
saeculi recedere dicendus est
j)oela ct deflectere ad suae aeta-
tis vitam. Nam, ut ex toto Ho-
mero salis constat, heroicis tem-
poribus hosj)itis adventu in do-
nio statim sacrum iit, caeditur
AENEIDOS LIB. I, 625-636 187
Viginli tauros, magnomm horreiitia ceiitum
Terga suum, pinguis centum cum matribus
agnos, 635
Munera laetitiamque dii.
634 Triginta alt. Hanib. in Sax. Exc. 365 centum pingues Montalh. cum
/n. Aa<?(fo.sesMenag. Ecl. 1,23. (^ultmialitterci voc.a£-«t)6-, quod mireris, trans-
fossa est in MedicL'0. /Fr.] 636 Geli. IX, 14 in illo versu nihil duhium est.,
guindiiscripseritpro diei: Muueralaetitiamque dii. Quod imperitiores, dei,
leguntab insolentia scilicet uocis istius ah/iorrentes. Sic autem dies dii a
vetenhus declinatum est, ut fames fami (igitur vetcres /ameA, /ame/ ?), per-
nicies pernicii, progeuies progenii, luxuries luxurii. Ita et legehat, monente
Heinsio, lulius Romauus in libello de Analogia, teste Sosipatro.^ Occur-
rit eadem lectio iu Servianis simul cum altera, die, id est, diei. Com-
memorat etiam Pompon. Sab. cura Gelliano loco (qui confereudus cnm
editis; habet v. c. extra dahantur , ubi nunc extr udebantur). N. Heius.,
ut hanc lectionem probaret, a se impetrare ncn poterat. Mihi tamen unice
vera videtur ; primum quidem, quod exquisitior illa lectio et eadem an-
tiquissimae auctoritatis , tum autem , quod lenius decurrit: mittit tauros,
sues , pecudes, munera laetitiamque diei; quibus diem tam faustum ac
festum exhilarareut, ut hospitalibus donis fieri mos _ erat , quam altera:
munera lat;titiamque dei: quocunque tandem modo Illam exponas. Mu-
nera laetitiamque dei alii iunguut, ut vinum munus et ydvo^ JlovvGOV,
XCCQHa Bciy.xov dictum sit; atque hoc puto leniorem oratlonem efficcre.
At alii cum Heiusio munera cum superioribus iungunt: mittit — munera,
simul cum his , luetitiam dei , h. e. vinum laetificum. _ Nolini quideiu
sensu abundare; dure tumen et lyrica potius audacia mihi ita dictum vi-
detur laetitia dei; ferrem laetitiam Bacchi. Aliter quoque ydvoq ^o-
TQvav, dnTiilov. Aliter etiam infra: Adsit laetitiae Bucchus dator,
V. 734. Ex quo Sillus Bacchi dona duxlsse videtur. _ Sane iu codd. fere
dei; sic ipse Romanus ; occurrit et in Serviauis , et iu Donati interpreta-
tione. Et sic iam Rufius Apronianus , raonente Pomponio Sabino (male
in ed. Lucii die excusum est), legerat; quod sine dubio ad eam recensio-
nem pertinet , e qua Mediceus codex prodiit : nam, cum iu eo ab mitio
de esset, / rubro adscriptum est , ut dei sit. Sunt tamen et codd., in
quibus alterum occurrit; nam Pierius tres illas lectiones sigillatim e codd.
laudat ; et die Dorv. Biae Parrhas. recepit quociue dn Brunck. V. C.
(Ouid singuli libri mss. exhlbeaut, non docent Editores; de^ tamen in
plerisque exstare videtur, quod de suis certe affirmat Pienus; de/ est
etiam in Lips. obl., in altero Lips. di supra picta liueola transyersa ; diei
Paris. 3- et 4. Sed dei, si quid in re adeo dubia statuere licet , non
potest legi, tum quod uon ita simpHciter posito dei nomme Baccbus
designandus erat; sensit hoc etiam lahnius ; tum quod munera, si quicl
a supra commemoratis diversum iudicare poeta voluit, aegre caret cc)pula.
Et manera si separas ab his laetit. d. et superioribus adjuugis, mirihce
friget. Tuetur tamen dei Bothius in Virgilio Virgiliano. Sed quidquul
victima et ex ca epulo sacro ho- 634. Horrentia setis seu pilis,
spes excii)itur. Veterein illum et terga suum pro suibus. \x\
herouui inoreui Vir^ilii exemplo tololocoanle oculospoela liabuil
deseruit Valer. Fl. 11, 650. 651. Odyss. -^, 59 scici. 636. Mittit
Simul ho.spila pandi Fe.sla lu- Dido pecudes cjuae pro munere
bel , Lemplisque .sacrus largilur sint, et quarum epulis dies Inia
onores.
riter exigalur : laeiiiiam dlei. So-
188 P. VIRGILU MAFiOINIS
Al doraus iiilerlor regali splendida luxu
Inslruitur, mediisque parant convivia tectis:
Arte laboratae vestes, ostroque superbo;
Ingens argentum mensis, caelataque in auro 640
Forlia facta patrum, series longissima rerum,
Per tot ducta viros antiquae ab origine gentis.
Aeneas (neque enim patrius consistere mentem
Passus amor) rapidum ad navis praemittit Achaten,
638. TECTis. 642. antiqua
amplecteris, illud fatebere, desiderari hic munditiem elegantiamque Vir-
gilianam; nam ne ilhid quidem munera diei et laetitia diei satis com-
mode dictum. Scilicet fato interclusus est poeta , quominus adurabratum
quasi et abiectum versiculum expleret perpoliretque. Ceterum si Ge. I,
208. die vera est lectio , ut putatur , eandem formam hic quoque re-
quiras; nisi forte ornatum ex eiusmodi varietate quaesisse Virgilium
existimabimus. /f>.) 639 nuperbae Hugen. a m. sec. interpolatrice.
642 Vulgatum ante erat antiquae ah origine gentis. At, quod nunc
cum Brunckio V. C. dedi, anticjua ab origine gentis, obtulerant Gu-
dianus a m. pr., duo vetustiores Rottend., tres alii c. fragm. Moret. et
quatuor Burmann. cum Goth. pr. Et sic Medic. Pierii et Longob. cum
aliis aliquot apud eum. quod equidem praefero tamquam doctius et
melius; et sic iam editi nonnulli habere videntur. [antiqua^ e Paris. 2.
et 9. In eiusmodi re plurimum tribuendum praestantiorum librorum au-
ctoritati; huic igitur obsecutus reduxi antiqaae. Accedit, qnod epithe-
tnn ad proximum voc. accommodasse librarii videntur , quod etiam facilius
fieri [loterat h. 1. ob eiisionem ; nec non similis compositionis recordatio li-
brarios in fraudem impellere potuit; cf. supravs. 372. infra 753. Ge. I\ , 236. ;
et vid. V. L. ad X, 179. /^>.) primaque ab o. pro diversa scriptura
in alt. Hamb. ducta suae antiqua ed. Ven. 643 mente apud Germa-
uum fuere , qui legerent. male. mentem omnes libri tuentur. Mens non
consistere, sed fluctuare , dicitur, quando curis et sollicitudinibus agita-
tur; uti et animus vel mens quassa , concussa , conquassata. [patruus erat
in Oudart. Wr.) 644 ad navem Oudart. transmittit Menag. pr. permittit
Moret. sec. et Graev. Burm. coui. remittit ; quod tamen metrum ferre nega-
bat Schrader. Emendatt. praef. p. XLIII. IV. At tenendnm , praemittere
lent sic gaudia dici de rebus sionem verbi peperit: sunt^ vel
quae faciunt, et Val. Fl. IV, 534. instruuntur. int. auteni vestes
Pliineus uova miratur gaudia stragulas purpureas niagna cuni
mensae. arte textas. Ostrum supe/bum,
637. lam CatuUus dixerat splendidum; inf. 697 et 700
LXI, 46 quacunque opulenia re- aulaea superha et ostrum stra-
cessit Regia — Tota domus ium. (pestes ostro superbo, vid.
gaiulei regali splendida gaza. V. L. ad III, 617. M^r.) 640.
cf. reliqua. luxu praeclare pro Vasa niagna argentea et aurea,
apparatu rcgali. 639. Brevita- caque caelata e more veteriun
tis, utpote in narratione, et poe- admodum frequentalo, et li. 1.
ticae elegantiae studiuui omis- quidem lactis maiorum Didonis
AENEIDOS LIB. I, 637 — 6ol
189
Ascanio ferat haec, ipsumque ad moenia ducal. 645
Omnis in Ascanio cari stat cura parentis.
Munera praeterea, Iliacis erepta ruinis,
Ferre iubet, pallam signis auroque rigentem,
Et circumlextum croceo velamen acantho,
Ornatus Argivae Helenae ; quos illa Mycenis, 650
Pergama quum peteret inconcessosqueHymenaeos,
poetis (lici ut JiQOTtsfiTtHV , nQoiivai, pro simpl. ntfinsiv. (At exemplis,
quae niiUa inveniri posse puto , hoc cdmprobandum erat , praemittere pro
simplici mittere dici a Lalinis. Servius : „Non praeniittit , nec enim sequi-
turipse; sed mittit p r a e rapidum.^'' Durissimum hoc. Mihi proprie lo-
qui ct ad vs. 633. respicere Virgilius videtur. IVr.) Achaten e Gramma-
ticis lirmavit Heins. vulgo Acliatem. 645 Ascanio ut ferat Vcn. ipsa-
que pr. Moret. a m. pr. secumque ad m. d. Parrhas. ad limina Menag.
pr. 646 stat cari Montalb. 649 circunitexto sec. Moret. achanto scri-
bunt nonnulli hic ut alibi. 650 Ornata Leid. f. ex ornamenta, 651 Bum
p. Meuag. pr. peteres Fabric. laudat.
anai^lyplio opere, seu extantibus
figuris, expressis; de quo qui-
deni constanlei' vaelare et cae-
latura dici observavi. (cf. ^n-
iiquar. Mhandl. P. II p. 135.)
{ingens h. 1. non magnitudinem,
sed copiam denotare Wunderli-
cliio mihique videtur. M^r.) At
ducta non ad opus e metallo, sed
ad tieriem spectat.
645. Ferat , nuntiet omnia
haec, quae accidissent, ut bene
iain Donat. et Servius, qui idem
bene illustrat. (I)e vs. 644. vid.
V. L. If^r.) In V. sequ. to sial
pro t.s/, vulgari verbo. cari pa-
iris , cpikov Tiarijog, h, 1. pro
amantis.
647 — 656. Apud Homerum
munei-a fere hiv7]icc hospitibus
advenis dantur ab iis, qui exci-
piuntj abeuntes isti remuneran-
tur, v. c. Val. Fl. I, 660, ubi cf.
not. Hoc loco iubet Aeneas
Achatem appoitare e navibus,
quae Didoni donet. palla si^nis
aurorjue rigens , intextis rerum
vel hominuin formis ex auro.
Laudant Pindari Isthm. VI, 58.
59 Oivobov.ov (pialciv %Qvaco tcz-
(fQiKvlav. Sed hoc illustraret
paieram aurcis signis horrenleni,
h. e. asperam signis extantibus.
Sed rigent vestes plenae ac den-
sae auro. Sic quoque Burm. Aen.
XI, 72 Tunc geniinas festes au-
roque ostroque rigentes Exiulit
Aeneas : quasDido-— ienuitelas
discreverat auro. rigentes togas
ex nostro duxit Claudian. J, 205.
Porro vs.649 circumlexium cio-
ceo velatnen acantJio, praetex-
tum acanthi foliis, oram ambien-
tibus. De acantho, [hranca ur-
sina,) vel capitulorum in colu-
mnis ornatu nobili hei-ba, v. ad
Ecl. III, 45, ubi in poculis an-
sae acantho circumlitae, ut apud
Ovid. jMet. XIII, 701 crateris os.
croceum quidem eius genus esl;
nam vulgare est flore albo. sal-
tem a semiiie luteo vix appellari
eum croceum puto ; quamquam
hoc vestes tingi olim potucre,
190
P. VIRGILII MARONIS
Exlulcrat, malris Ledae mirabile donum.
Praeterea sceptrum, Ilione quod gesserat olim,
Maxuma natarum Priami, colloque monile
Baccatum, et duplicem gemmis auroque coro-
nam. 655
652 Abstulerut alii , male. Commode laudat Biirm. ad Sueton, Ne-
ron. 49, nbi adde not. Rrnesti et Oudendorp. Sic fir. iKCpSQtiv. i^aiQeiv.
Odyss. f, 137 noXV oa' av ovdinozE TQoirjs t^Tjoar' 'Odvaatvg etc.
cf. Guell. 653 Ilionae, ut sit sceptruin Ilionae, habeut Meutel. pr. duo
Rotteud. et Leid., nec ab eo refugit Heins. Enimvero nimis nude poneren-
tur tum illa : <juod gesserat olim.
(luod e Schol. MSt. N. Ileins. ad 653. Habes sceptriun li. e.
Claudian. p. 180 b notavit. Cal- liastam vel scipionein, insigne
piirnius Ecl. IV, 68 rnlilum di- puellae regiae, ut onirino homi-
xit, ubi Tityrum vanlanlem ru- num genere vcl lionore insi-
iilo spargthaL acanllio Nals, et gnium. v. Stat. Tlieb.VI, 81. Sic
similiter, pulo, SiJonium Sta- ap. Luiip. Troad. l50 Hecuba
tius in loco ex nostro ex})resso Z/irjTtTQO} IlQLa<Aov 6i,?Qfi.dof.ievu
III Silv. I, 37, 38 JJic lihi (Her- cboros se relebiasse dicit. J/ione
cules) Sidonio celsuni pulvinar e Priami filiabus fuit. v. Excurs.
acaniho (b. e. cui intextus sit ex ad li. v.
purpura acantlms) Texilur , et 655. Coronam intelligo du-
.'iignis crescil lorus asper ehurnis. plici materia , h. e. diadema,
(Vestes apud Servium ex acan- nam de eo agitur, aureuni, gem-
tha vel acanthio, spinae gcnere, mis distinctum , quo in monu-
factae, bombycinis similes (v. mentis, inprimis Ilalorum, sae-
Plin. XXIV, 66), alienae sunt ab jie deas ornatas videas. Ovid.
h. 1.) relamen de peplo acci- Met. XIII, 704 Dant paleram,
piunt", Scrvius c;)W«c/<^;/i reddit; claramque auro gemmisque co-
torte (juod hoc inter feminea ve- ronam. necpie aliter dictum,
stimenta inprimis est lautum. quam ad Virgihi imitationem
Non satisfacit ; est «^i/^fjurov, (sententia tanien ex Homero ex-
vel KahmjQcc, qua caj)ut et ve- pressa Ihad. y, 470, 1.) apud
lari Pt, si coinpiicaielur , coma Valor. El. VI[[, 235, ubi Venus
religari poterat. Honierico vero Medeam ornol : ipsa suam du-
more V. 650 — 652 coinmenda- plicem Cjt/nrea coronam Do-
tur <T/a///f7i illud abllelena, in uaL ; nam ipse Flaccus sese in-
cuius nun\do fuerat. Abstule- terpretans subiicit: et arsuras
rat autem cum Helena CA{iyuy\v aiia cmn virgine gemmas ; et
''Eksvtjv latiore sensu, etsi Spar- paullo antecesserat similis for-
tanam, iain Honierus appellave- ma : i/)sa suas i/ii croceo suhte-
rat.) Paris nmltas vestes et or- mine vestes iuduit. Vix acce-
namenta, ;(ctin//A,t«, quae ipsa dam, si, ut interdum solet, <^/w-
cum Helena repetebant Achivi; plicem simphciter pro magna,
v. Iliad. y, 70 et al. praechira, accipias positam. Di-
AKNEIDOS LIB. I, 652 — 600 191
Hnec celeraiis, iler ad iiavis tendebal Achales.
At C} therea novas artis, nova pectore versat
Consiha: iit faciem mutatus et ora Cupido
Pro dulci Ascanio veniat, donisque furentem
Incendatreginam, atque ossihusinplicetignem ; 660
660. IGNEM.
656 Nec c. Goth. pr. Hac celerans ulter Mentel. a m. sec. : uude
Jcceleruns pr. Rottend. Montalb. Vratisl. Has celerans Oudart. Jscele-
rans tert. Moret. Vidcs, quam parum talibus variationibus sit tribuen-
dum. ( — 657. artes Medic. lVr>j 658 mutatusque Franc. 660 at-
que tenuit Heins. propter consensnm librorum editionumque vett. ac pr.
Moret. utque nonnullae edd. vide ad v. 298 et 486. (Mutanda fuit in his
interpnnclio; in Hi.e vs. 660. semicolon propuncto, vs. auteni 661. pnn-
ctum pro semicolo posui. Hoc enim dicit poeta: Nova consilia versat Ve-
nus , propter suspectam Tyriorum fidem. Eaque consilia ut exsequatur,
stimtdat hinonis invidia, augens cnram deae, sub nocte revertentem. Pnta
autem, deam illnd consilium diurno tcmpore cepisse ; sed quum noctis et
somni ope ad rem perliciendam indigeret, vid. vs. 691. et 726., tum demum
inceptum peregisse. JFr^
verso sensu gernmas coronas
Clauclian. X, 203 simpl. pro bi-
nis; etsi Gesn. ibi aliter. {gem-
mls aitroqiie : liic ablativus in-
dicat maleriani, e fjua quid fa-
ctum; sic. inlVa II, 765.: „Cra-
leresque auro solidi." III, 286.:
„Aere cavo clipeum." X, 784.:
„per orbem Aere cavum tri-
plici." , quibus locis usus est
eliam Ilgen. ad illushand. Cop.
vs. 30.; adde V, 663.: „abiete
puppes," i. e. a b i eg n a s. ff^r.)
657 sqq. Scilicet Venus, fdio
suo Aeneae timeifs, ne lunonis
fraude Didonis acPoenorum vo-
luntas mutelur, Didonem amore
eius inflammat; eodem metu im-
pulsa in nuptias consentit inf.
IV, 107 s<(q. Viderunt iam Ger-
manus et Ursinus, in toto Vene-
ris artificio et machinntione
Virgilium ante oculos babuisse
Apollonium, quem cf. lib. III, 7
sqq. : inpr. 25 sq. 112 sqq.
659.660. Do7u'sfure/i/em\\x
nisi dure admodum dicas ; quam-
vis V. 713 J:^xpleri mentem ne-
quit ardescitque tuendo. Melius
ut donis incendal reginam fu-
renlem, ut amore fural ; quo
Servii interprctatio spertat: qui
siinili raodo accipit dictum IV,
22. animumque lahantem Im-
pulit, {^GC donisfnrentem, nec
donis incendat , ut m e r e t r i -
culam, iunjri posse scribit la-
cob. ad Lucil. Aetn. vs. 112.;
abiativo donis lioc significari:
duni dona ajfert. Quam ratio-
nem etsi a poelici sermonis in-
dole liaud abliorrere arbitror,
non egemus tamen liis artibus
h. I. Non ignorabat Virgilius,
quam velienienter muliebris ani-
mus, etiam abenissimus a mere-
tricio more, donorum splendore
et praestantia conimoveri soleat:
— infra dc eadem Didone vs.
714.: „et pariter puero donis-
192
P. VIPiGlLIl MARONIS
Quippe (iomum timet ambiguam Tyriosque biliii-
guis.
Urit atrox luno, et sub noctem cura recursat.
Ergo his aligerum dictis adfatur Amorem:
Nate , meae vires, mea magna potentia solus,
661. BILINGUIS; 664. POTENTIA,
662 reversat Franc. v. IV, 3. 663 Ergo quisGoih. pr. dictis compellat
un. Giielph. in Sax. coll. 664 mea regna sec. Kottend. 665 vide anprae-
stet interpungere : — potentia; solus — (sic inMediceo interpungitur, et hoc
multi sequuntur, in quibus Ruaeus et Wakefield.; de Servio non satis con-
stat. Sed mihi videtur ilhid solus ad subiecti versus sententiani non modo
necessarinm non esse, sed etiani, maxime ob ttla Tjphoi a, exile et lan-
guidum; nec placet ^o/m* repetito vocativo Nate praepositum , quo voca-
tivo, si ista distinctio admittitur, nescio an libentius careamus. Hinc Oinisi
comma, quo Heynius voc. solus a praegressis separaverat, Sic egregie
etiam superiori sententiae consultum videtur : Quantumvis magna habeatur
vis ac potentia mea, tamen tuo solius numine nititur; nuUa est sine te. Et
solua nominandi casu ex ipsius linguae lege dixit poeta ; is enim casus
praecedenti vocativo ita subiicitur, ut appellationis causam contineat,
hunc in modum : Nate, quies, s. Tsate , es enim. Accedit, qiiod solus
est in iis vocc, quae carere vocativo videntur. Vid. Bauer. ad Sanct. Mi-
nerv. 1. II. c. VI. pag. 231. sq. /AV.)
que movetur." — Quibus incen-
sa mulier nihil miruni est si fa-
cile etiani ad amorem eius sese
applicat, qui ea munera obtulit;
nec luc, in poemate, homines de
stoa quaerendi. Itaque iunge
donis incendal. IUud autem/a-
rentem ad utrumquc enunciatum
hoc modo referendum est: in-
cendat reginam et implicet
ignem , ut furat. JVr.^ ossi-
bus implicet ignem, exquisitiore
forma, quam ossa implicel igni,
h. e. ipsis ossibus ac medullis (ut
de amore loqui mos est, v. Cer-
da et al.) llammas inserere, im-
mittere, insinuare: pro vulgari,
admovere : dictum , ut involve-
re omnia Jlammis , incendio ;
quoniam etiam in vulgari ora-
tione Jlamma involvit domum.
(Ad constructionem ossihus im-
plicare ignem conf. Cic. de Di-
vin. I, 36.: Dii vim suam na-
turis hominum implicant , h. e.
penitus immittunt. Eodem sen-
su dici : ossa implicare igne me
fugit. fVch^ Quod autem do-
nis mox aflerendis tantopere
confidit V^enus, quodque Dido
regina, quae cum thesauris ef-
fossis Tyro fugcrat (v. 358. 363),
donis illis tantopeve movetur
(709 sqq.), ofTendebat Schrade-
rum, acutum poetarum iudicem.
Scilicet artem , qua elaborata
erant, palla , velamen et reli-
qua, et auctorem muneris, Ae-
neam , in illis inprimis probari
putabimus.
661. 662. Domum amhiguam
Serv. incertam, in qua habitat
mutabilis feniina; dure, meo
quidem sensu. Malim domum
pro stirpe, gente, Didonis dictam
et ad fraudulentum Pygmalionis
AENEIDOS LIB. I, 661 — 668
Nate , patris siimmi qui tela T} phoia temiiis,
Ad te confngio, et siipplex tiia uumina posco.
Frater ut Aeneas pelago tuus omnia circum
Litora iactetur, odiis lunonis iniquae,
193
665
665 Tjplwea omnes , ipse Medic. c. fragm. Vatic. Tvqxatvg, Tv-
cpcoeiog, ut Jx^XXtvg , 'AxLXlnog, 'OQCpivg, "OQcpBiog. Diibito equidem,
an hoc e ex si natum a poeta corripiatur. cf. sup. ad v. 201. (ubi vid.
etiam, quae ego notavi. /fr.) Apud Serv. multi , Tjplioia; hoc est ve-
rius : ut ductum sit a Tjphos , Tvcpcog, uude TvcpcaLog, itaque cum Brun-
ckio recepi. In Franciauo erat Tjphea et superscr. 07i, Tjphonea--, debe-
bat saltem Tjphonia, ut est in Goth. sec. Apud Claudian. de R. Pros. III,
183 Tjphoia recte expressum in Heins., male Tjphoeia'\n aliis , adversus
metrum: Tvcpcariiog. Q^^ et deest iu binis. tua munera duo alii ap.
Burm. luinina Gotli. tert. omnia solito errore. 668 iacteturque , ma-
xima codd. pars apud Pierium, Heins. et Burm., atque adeo ipsi INIedic.
Rom. et fragm. Vatic, iu quo tamen forte a m. sec. (nempe in eo que su-
perscriptum est. //">.) Etiam sic Servii Codices exhibebaut. iacteturque
dolis Voss. pr. iactatusque fioth. sec. omnia a prava manu , quae caven-
dum esse putabat, ne ultima in iactetur Jaboraret. {iacteturque etiam Alb.
et Lips. utq. ; iactetur Paris. 4. 10. et Palat. Vitium aliquod adhuc resi-
dere iu his verbis videtur ; vid. Q. V. XII, 13. //->.) lunonis acerbae
Longob. Pierii et fragm. Vatic. a m. pr. Similis commutatio a Burm. no-
tata lib. XI, 587.
ingeiiium respici. Locus Aen.
IV, 96, 97 aliler se liabet. Recte
itaque iungitur ipsius adeo po-
puli ingeniuni, Tj?-iosque hilin-
gues eodem sensu, h, e, fallaces,
non enim cadit in poetam , ut
niixtum advenarum Pboenicmn
et Afrorum indigenarum signifl-
cet. Urit infesta Juno, cogita-
tio de lunonis in Aeneam odiis
et consibis eam cruciat, suh no-
ctem: nariatum de dea secun-
dum bumanum morem, quo no-
cte ingruente curae recrude-
scunt. Vesperi baec geruntur.
V. inf. 726. (vid. V. L. ad vs.
660. rrr.)
664 — 666. ^leae pires, mea
magna poieniia, splendide pro,
per quem ego valeo et polens
sum. (vid. V. L. ad b. 1. irr.)
Petiere binc alii, ut Statius ISilv.
II, 137 tu, inea summa poteslas ;
VlRGIL. TOM. II.
adde Ovid. V Met. 365, quod a
poeta forte graeco V^irgiHus sum-
serat. Paullo abter fibi patrum
G&kvog, robur. dicunturj unde
et Tragicorum vox Ivig ducta
esse videtiu- de fllio: v. c. Eurip.
Troad. 570 Astyanax "EKTOQog
Ivig. Contemtus, quo Amor lo-
vis fubnina babet, elegans poe-
tarum et artificum veteruin lu-
sus, suavi cum varietate expres-
sus passim occurrit , etiam in
gemmis, fractis quoque teHs, v.
c. Mus. Flor. T. II t. 16, 1. tela
Typhoia , quibus lupiter usus
est in Typlioeum. Pomponius
Sabinus Attneaea reddit, qua-
tenus Aetna, Cyclopum, qui ful-
mina fabricantur, officina, Ty-
pboei pectori imposita esse a
nonnullis dicta. Typhois Ae-
ina Ovid. Ep. XV, 1 1. — tva nu-
mina pcsco, tuam opem et au-
13
194
P. VlRGILIl MARONIS
Nota tibi; et nostro doluisti saepe dolore.
Hunc Phoenissa tenetDido,blandisque rnoralur 670
Vocibus; etvereor, quo se lunonia vertanl
Hospitia: haud tanto cessabit cardine rerum.
Quocirca capere ante dolis et cingere flamma
Reginam meditor, ne quo se numine mutet,
Sed magno Aeneae mecum teneatur amore. 675
Qua facere id possis, nostram nunc adcipe men-
tem:
670 Nunc alii scripti et editi apud Pier. Heins. et Burm. et sic fragm.
Vatic. a m. pr. et habet , quo placeat. (sed potJores libri , ut ait Heinsius,
cum ipso Mediceo tuentur hunc; et recte hoc editnr, vid. Q. V. XX, 6, a.
Wakefieldius tamen nunc recepit. If^r.) 671 ITeins. coni. ut vereor.
Heumannus o!im : At v. (bene et:, vid. Q. V. XXXV, 7, e. Wr^ 673
quodcirca Bigot. arte Oudart. et Leid. un. Jlaminis sec. Moret. ( — 674.
Colon, quod crat in fine versus , in conmia mutavi, ut e praegresso ne re-
petatur ut: sed ut teneatur. //^>.) 675 Jpnean Medic. a m. pr. me^
cum Aeneae Sprot. mecum magno Aeneae Moret. sec. 676 Quo ali-
quot apud Pierium et Heins., qui coni. qui. Quo facile Zidich. a m. pr.
quam Gudlan. a m. sec. addita intp. prout vel quomodo. v. Georg. llf,
309. quid Leid. ; sed recte qua, qua via et ratione, tuentur Heins. et
Burm. posses Romanus.
xilium, quod per poiendam et
numeri declarat.
667 — 672. Noia tibi sunt, ut
Giaeci pro , notum tibi est,
quemadmodum Aeneas fr. (Talia
nec pedestres e serioribus scri-
ptoribus repudiarunt. Plin. Pan-
eg. c, 54. : -An prona parvaque
sunt ad aemulandum, ({uod ne-
mo incolumitatem iurpitudine
rependil? H^ch.) Magna aulem
cum arte et cum dilectu singula
orationis membra sunt efficta;
ut illud: frater tuus. 670. Ad-
umbratum putant ex notis verss.
Odyss. «, bS — 58, ubi Ulysses
similiter a Calypso retinetur.
671. 672. Sollicita est Venus et
metuit, ne bospitium hoc Ae-
neae in lunonia urbe ad eius
exitium vertat (cf. IV, 96 etc),
lunonis in Aeneam odiis. tajito
canline rerum , in artioulo, a-
xui/, in tanto rerum momento,
dum res sumina agitur, an Tro-
iani ab Ita 
