(navigation image)
Home American Libraries | Canadian Libraries | Universal Library | Community Texts | Project Gutenberg | Children's Library | Biodiversity Heritage Library | Additional Collections
Search: Advanced Search
Anonymous User (login or join us)
Upload
See other formats

Full text of "P. Virgilius Maro qualem omni parte illustratum tertio"

Google 



This is a digital copy of a book thaï was prcscrvod for générations on library shelves before it was carefully scanned by Google as part of a project 

to make the world's bocks discoverablc online. 

It has survived long enough for the copyright to expire and the book to enter the public domain. A public domain book is one that was never subject 

to copyright or whose légal copyright term has expired. Whether a book is in the public domain may vary country to country. Public domain books 

are our gateways to the past, representing a wealth of history, culture and knowledge that's often difficult to discover. 

Marks, notations and other maiginalia présent in the original volume will appear in this file - a reminder of this book's long journcy from the 

publisher to a library and finally to you. 

Usage guidelines 

Google is proud to partner with libraries to digitize public domain materials and make them widely accessible. Public domain books belong to the 
public and we are merely their custodians. Nevertheless, this work is expensive, so in order to keep providing this resource, we hâve taken steps to 
prcvcnt abuse by commercial parties, including placing lechnical restrictions on automated querying. 
We also ask that you: 

+ Make non-commercial use of the files We designed Google Book Search for use by individuals, and we request that you use thèse files for 
Personal, non-commercial purposes. 

+ Refrain fivm automated querying Do nol send automated queries of any sort to Google's System: If you are conducting research on machine 
translation, optical character récognition or other areas where access to a laige amount of text is helpful, please contact us. We encourage the 
use of public domain materials for thèse purposes and may be able to help. 

+ Maintain attributionTht GoogXt "watermark" you see on each file is essential for informingpcoplcabout this project and helping them find 
additional materials through Google Book Search. Please do not remove it. 

+ Keep it légal Whatever your use, remember that you are lesponsible for ensuring that what you are doing is légal. Do not assume that just 
because we believe a book is in the public domain for users in the United States, that the work is also in the public domain for users in other 
countiies. Whether a book is still in copyright varies from country to country, and we can'l offer guidance on whether any spécifie use of 
any spécifie book is allowed. Please do not assume that a book's appearance in Google Book Search means it can be used in any manner 
anywhere in the world. Copyright infringement liabili^ can be quite severe. 

About Google Book Search 

Google's mission is to organize the world's information and to make it universally accessible and useful. Google Book Search helps rcaders 
discover the world's books while helping authors and publishers reach new audiences. You can search through the full icxi of ihis book on the web 

at |http: //books. google .com/l 







1 


1 


1 ^t Bgy 1 

1 ^J^i, IfF^Wil 


- 


r 







PUBLII VIRGILII MARONIS 



QUiE EXTANT 



OMNIA OPERA. 



EXCUDEBAT PETRUS DIDOT, 

NATU MAJOR, BEGIS TTPOGEAPHUS 



P/VpGILIUS 

MARO 

QUALEM OMNI PARTE ILLUSTRATUM 

TEKTIO PUBLICAVIT 

CHR. GOTTL. HEYNE 

CDI SEBTIDU PARITER ET CEBDAH 
KT ViRlOHUM M0TA8 CUM SUIS SUBJUNXIT 

N. E. LEMAIRE 
VOLUMES QUISTUM 




PARISIIS 

GOLLIGEBAT NICOI^AUS ELIGIDS LEHAIRK 



/^^%. 



HDCGCXÏ 

1 'V^e 



&V 






• 



p. TIRGILII MARONIS 



CARMINA MINORA 



&. 



< 



i^^%^/V%^V^|i^^V^^^%^^^»^^»»<%'^»%»%^'%^i'^^»»^^»»^<<^'%^<%^^»»'%^^^^/»^^V%^WWW%<»^»^ 



PRAEFATIO. 



JVllNORA htoc oarmiiia a Virgilii recen^ione bene 
abesse poteratit;'etiain eo respectu, quod juventlt in- 
genîo se» «apiendo ac dednendo , seu ornando vel 
locupletando exigua in m prcposita est materies ; et 
memineram Barmannum Secundum ( in praefat. Ân- 
thol. Lat. pag. XXXV ) ^electis iis , quse ad Antholo* 
giam Latinam facerent,'réliqu8e Virgilianae appendi- 
ci8 in separato volummeedendee spem fecisse. Quum 
tameli in atternm Anlbologiae volumen Diras, quod 
uniim ex îis majoribus caranînibus est, insernisset , 
•spes illa tfot incisa, aut in i^ncertum eventum producta 
videbatur. Mox audierafm prelo subjeetos esse Jo. 
Schraderi libros Emendationum , quorum capita 
plura in Culice et Ciri corrigenda occupa ta essent. 
Quum tamen in fronte nostrae editionis promissa es- 
sent Virgilti opéra, et carmina haec Virgilianis pie- 

rumqnesubjungi soleant, etiam in Hcinsiana edtdone, 
quMn in nostra bac repetere constitutum erat , accinxi 
me ad eadem carmina iterum recensenda, inprimis 
q num seu critica seu i n terpreta tione ea omn ium maxi- 
me indigere viderem. Adjunxi Copcrm et Moretum, 
-causam in praefatione ad ea carmina dixi * uti et de 
ceteris carminrbus-satis dictum est in Proœmiis, quas 
singulis prœmissa sunt. Universe autem de poematiis 
bis haec monuisse sufficiat : ex pluribus ea codicibus, 
in quibus modounum et alterum, modo plura seor- 



4 PRjEFATIO. 

8um extabant , aut iEneidî , vel Bucolicis ac Georgicis 
erant subjecta, in unum esse collecta, nec tamea 
statim omnia. In éd. pv. 1467 Culex, Dirœ, Copa, 
Est et Noiiy Fir bonus, Rosœ, Moretum, Priapeia, 
Epitaphia etalia erant deseripta; in altéra autem re- 
censione accesserant^frui, Ciris et Catalecta (vid. de 
£dd.Vii^il.h.a.).Ined. 1471 sîneloco ettypogr. (vid. 
ibid. ) tantum prior Romana epîscopi Alerîensis rèpe- 
tita esse vîdetur ; auctus carminum numerus , adjecto 
quoque libro ^neidis XIII in edd. Ven. 147^* ^um 
per Barthol. Gremonensem , lum perÂnt. Zarottum 
(conf. ibid. b. a.). Ab eo inde tempore plerseque bu- 
jus saeculi editiones minora illa carmina repetiverunt, 
diverse tamen ordine et loco, ut in banc vel illam 
recensioneib ii, qui eas curabant, inciderant; nec 
multum utîtïtatis ex earum comparatione exspectari 
posse intellexi. Interpretari quoque nonnulla aggres- 
sus est Domitius Calderinus et Fomponius Sabinus, 
omnia Badius Ascensius. Nova tamen borum carmi- 
num receosio non £acta est , nisi în AIdîna editiooe 
i5i7, de qua in Recensu edd. dictum est, et dicetur 
mox ad Culicem. Nihil postbsec seu opis , seu studii 
accessit, etsi sspius recusis carminibu8,et,quod mi- 
reris, baud raro ad antiquiorem lectionem ; ut in 
Junt. i53o, ab Ant. Francino Varcbiensi curata, et 
Lucae Ant. Juntae Ven. i533, Rob. Stepbani i533, 
usque dum Scaliger Appendicem Vii^ilianam ador- 
navit 1573, repetitam a Guellio i575 et auctis non- 
nullis emendatisque a Scaligero , cura Lindenbrogii, 
apud Franc. Rapbelengium iSgS, tum sub Catalec- 
torum nomine uovoque titulo praefixo 1617 apud Jo. 
i\faire; nam ab Appendice separata sunt Catalecta 



PR^FATIO. 5 

l^bris duobus. Repedta sunt quoque eadem in Pi- 
thoeana Epigrammatum et Poematiorum veterum 
coUectione iSgo et 1696; nuUa tamen, nisi in paucis 
locis, quae tacite emendata sunt, opéra coUocata; in 
Emendationibus ad Poematia monetur haec opus- 
cula, inprimis Tero Gulicem, Girin et iEtnam, am- 
pliores notas aut potius justos commentarios desi- 
derare; itaque ea seponi ad meliora otia. Inde in 
Heinsianis editionibus servata tantum sunt ea, quœ 
aliqua saltem cum ratîone probabili ad Virgilium 
referri poterant (1). 

Quum interpretationis omnis severior ratio a lec- 
tionis veritate proficiscatur , in his, quae a me cu- 
randa erant, criticae subtilitati conjectandique licen- 
tiae tribuendum erat plus, quam aut mos meus, aut 
otium, aut ingenium forlasse ferebat; née unquam 
ad emendandi hoc genus, quod non in sententiis per 
emendationem constituendis, aut in orationis casti- 
tate et integritate vindicanda versatur, verum in li- 
brariorum erroribus congerendis, et in verbis litcra- 
rumque apciibus variandis, verius quam corrigendis 
haeret, satis magna me propensione animi ferri me- 
mini; etsi inter ingenui lusus gênera nunquam non 
illud retuli , nec detraçtavi , aut refugi , quoties res ita 
ferebat , ut novandum aliquid esse viderem : hoc 
tamen judicio adhibito, ut in eo, quod, circumspec- 
tis iis, quae ipsa res et verba et sententia posceret, 
sese ofFerret, acquiescerem ; sin primo statim occursu 
nihil, quod satis probarem, se offerret, otium in 
vano conatu haud consumerem, sed, apposito seu 

(i) De Scaligeri et Pitfaoei opéra in his Catalectis coUocata vide Bur 
maonum Secmidam praef. Antbol. p. XXXI sqq. 



e Pft^FATIO. 

monito seu judicio, ad utiliora pergerera. Majorem 
omnino ex idonea inierpretatione eorum, quae saiia 
sunt, et ex elegand subtilique judicio rerum ac sen- 
tentiarum, proficisci utiUtatein, et olim arbitratus 
sum , et nuDc cur ab ea existimatione recedam, multo 
minus habeo; inpriinis si inventorum fontem, trac- 
tationem et exornationem, totiusque operi» summam 
et colorem, si omnia haec, inquam» docte etsagaciter • 
perspecta et explorata habeas, et de iis dilucide ac 
perspicue aliis pra^ipere possis« Monuit itaque etiam 
in his carminibus, quae interdum, nam paucain iis* 
nitere fatendum est, prae ceteris probanda et bono 
poeta digna videri deberent. 

Quod si his a me curatis ad literarum harum 
quae ad humanitatem ingénia fingunt utilitatem 
quicquam profectum intelléxeno, in sinu gaudebo. 
Ad inanem doctrinae ostentationem mqlta moliri 
meum non est; quippe qui ilUm Phaedri sententiam 
meam faciam : Nisi utile est, quod ftcimus , stulta est 
gloria nostra. 

Scribebam 23 Sept. 1776 , refingebam d, 4 Martii 
1 788, et iterum mense Junio 1 798 , postremumi 8o3. 



p. VIRGILII MARONIS 



CULEX. 



^^^%^^^^^l>%l^^^^^^^^»%^%i'*<^^^r'%^»»'^^*/^^<*»*<^*»»%«'%<%<*»%»m<^^^/%l»^V%/»%>%%^»»»W»^/V» ■%/</%. 



PROOEMIUM 



IN CULICEM. 




£ utssc aliquando Culicem inscriptum carraen, Tulgo pro 
Maroniani ingenii juvenili fétu habitum , dubitari nequic. 
Docent id loca ad Vitam Yirgilii §. 28 excitata Martia- 
lis XIV, ep. i85; Accipe facuntU Cvilicem, studiose , Ma- 
roms:et VIII, cp. 56, 19, 3o; Protinus Italiam concepit, et 
Arma viromque , Qui modo i^tx Culicent jleverat ore ruai: 
Saetonii in Vita Lucani, Statii Silv. II, 7, 78 (i). Quibus 
adde eundem praef. Silv. lib. I, ubi veretur de Thebaide 
edenda : Sed et Culicem legimus et Batrachomjomachiam 
etiam cognùscimus : nec çuisçuam est ittustrium poetarum^ 
qui non aliquid aperibus suis stih remissioreproluseriL No- 
nius quoqueMarcelIus p. 21 1 versum laudat in labrusca^^ 
< Neutro Virgilias in Calice : Densiujue virgukis ayide la- 
brusca petuntur. n An tamen is ipse, quem nunc manibds 
terimus, pro Maroniano Culice babendus sit, non modo 
inde confectum non est (2), venun etiam dubitari potest : 
quandoquidem istud alterum carmen non invenustum 
fuisse necesse er.t; memoratur enim passim cum laude, et 
Lucanns non sine superbiae nota dixisse existimatus est : et 

(i) Quin tantœ levitatisj et tant ts. y3. 74- Nœc primo juvenis ca- 

immoderatœ linguœ fuit y ut in nés sub œvo Ante annos Culte is Ma- 

prœfatione ifuadam, œtatem et ini" roniani. 

tia sua cum Viryilio comparans , (2) Virgilîo Culicem Jo. Schra- 

ausus sit dicere ; et quantum mihi dems quoqne vindicare Toluit 

restât ad Culicem ? Statii Silr. II , 7, Emendatt. 1 . a . 



lo PRO(teMIUM 

quantum rruhi restât ad CuUcem? hoc autem, quod nunc 
faabemus, splendet utique uno et altero loco, et habet lau- 
des nonnullas; sedet tota illud summa peccat, etplurima 
habet, quac vel parum subtili judicio vix satis se probare 
possint. Quae ne temere pronuntiasse videamur, âge de 
carminis argumente et habitu dispiciamns paullo accura- 
tius. 

Inter lusus refertur hoc carmen merito argument! sui 
YÎ et natura. Gulex, quum pastorem, infixo aculeo, e somno 
excitatum praesenti morte liberasset, quam subrepens ei 
serpens inflicturus erat, inflicta manu obtritus, sequente 
nocte pastori per somnum oblatus, de maie relata: gratia 
conqueritur, hominemqueadeomiseratione movet, ut tu- 
rauium Culici exstruat. Nec tamen^omnino poeta canoen 
epicum joculare, cujpsmodi nostra aetas plura vidit, com- 
ponere voluisse putandus est.Narratio est serio instituta, 
nec tamen epica, sed ad* pastoritioia sen bucolicum car- 
men propior; et> delectare Toluisse poeta videri débet, 
partim rerum narratione et descriptione, paitim-Gulicis 
de injuria sibi facta conq^ierentis miseratioae« 

Argumentum,.si intentiore animo contempleris, perse 
satis tenue ac jéjunum esse,,yixque magnum ornatum ca- 
pere posse videtur. Cumularit tasoten omsuuenta quisquis 
haec scripsit, et in ornamentis bis majprem opérée partem 
consumsit; quod per se non eratimprobandum^ si orna- 
menta sagacitas aliqoa ingenii ex ipsa re elicuM^t; «verum 
auctorad locos poeticos conununes fêre omniarevocavit^ 
quibus ita immoratus est) utoratioms ordin^n et seriem 
penitus interrumpi, et mentem a cwrminis summa abduci 
necesse esset; quod v. c. factum videas in loco de laudi- 
bus vitae rusticae, de arboribus ad fontem natis y. 122 sqq. , 
in locis inferis, in Tartaro, in Elysio, in tumulo plantis 
conserendo. Nimiumigitur in parergis haeret poeta; nec 
pravum hoc studium exemplo non minus praYO CatuUi, 



\ 



IN CDLICEM. Il 

in Pelei et Thetidos epithaJainio, autiPàncgyrici in Messa- 
lam Tibulli Ëlâgis &ubjeoti,defQndiaatpote9t^,aiit: débet* 

Est vero interdum puerilis^prorsusin cumulandig et va- 
riandig rebua siiiulibug^copiae^afifeetatio; quae, ai-velinaiBi- 
me eum juyenili «tate haec lusîase dixeri8.(Soaiigeruin, 
qui jam grandiormn: natn Maronem soripgîgge Gulioem 
contendebatf nemo facile aadiet aecpio animo)^ vis tamen 
ab ea poeta proficisci potnit^ qui Georgioa et^iBneidëm 
soripsit; ita utaliquando ineam opinionam pronior essem, 
quam etiam Franc. Oudinum tuitum. eeee video (Bièp. de 
Gulice Vii^lianoiiniMisc; Obss^ oriti nov. T. IV, p. Sby), 
qua pennagum mihi estet) nos^ veterem illiim' Mâronis 
Gulicem omnina non . haàseret, Oecurrunt tamen * ritera ' ex 
parte loci carministpraoclari poeta bono baudtindigni; vi- 
deo itaquehaud pauUo probabilius-esse alterum : habere 
quidemnoscarminisfundom diqaem Virgilianum, înter- 
polatum tamen. et> oneratom infinitts alionim laorniig in- 
teztis et' interpoaitifi; Ducit etiam eo^diversitas illa loco- 
rum ac verauumrinr eedem. carminé, et.variala per plèreg 
divergae nota» versus eadem sententia» Qood'Si'teneetur, 
facile et'Virtutumretvitiomminihoc carminé caussae^ezpli- 
cari, toitaqoe ejus^ratio coDStitnipotesti 

Seilicet, litetarum bonarum* studiis, jam per rbetoricas 
schoiarec fuMmç corruptis, fuit^doctorum hominum raaie 
sedulomm mes, utitamiOvidianis, tumiVirgilîamsj bis 
tamen maxime, quandoquiéem intra Virgiliaoamoratio- 
nem omne fere poetices stndiomeonimtemponim ge con- 
tinebat, verstbug.varîaadig, omandig vel^amplifieaiidig in- 
g^um gnum experirentur. Mnltasimt^ub Scfaelasticoram 
nomine in Antboliigia.Latina oannina, qnibus; interdum 
decieg vel dnodecieg, eadem gententia vel idem versas va- 
jriatur. Alii thema, quod vocabant, seu argumentum fabulae 
alicujus, ex Virgiiio vel aliunde desumtnm veroibug modo 
ex Virgiiio congarcinatig in Centonis morem, modo ad 



12 PROOEMIUM 

Virgilii exemplum formatis, pertractarunt : utriusqùe çe-^ 
neris exemple in Ausonio prostant. Sunt vero in his multa 
non malae notae carmina; sunt singula loca; singuli versus 
docte et ornate facti. Comparet v. c. aliquis narration em 
de adulterio Martis et Veneris AnthoL Lat. lib. I, Ep. 72. 
Non defuit homini, qui id carmen sccipsit, ingenimn nec 
poetica oratio : defuit judicium ad summam carminis con- 
stituendam et ad eliminandam copiam otiosam et inanero. 
Adde ibid. lib. I,ep. 89, et al. Lecto itaque Virgilii carminé 
adscripserunt in margine codicis sui hi bomines ea, qnae 
ipsi tentaverant, ad variandam vel amplificandara senten- 
tiam; idque inprimis in minoribus his Virgilii carminibus 
factum apparet; multo autem maxime in Culice, cujus, si 
recte judico, plus quam dimidia pars ejusmodi Scholasti-* 
corum versibus consarcinata est. Versus hos aut inter lineas 
aut in margine adscriptos, librarii indocti , qui codicem de- 
scribebant, forte etiam ut pleniorem codicem venditare 
possent, in ipsum carmen inferserant; atque sic evenit, ut 
illud interpolatum, et modo versibus satis bonis, modo 
inscitis et indoctis, aut hiulcis et scabris, fœdatum ad nos* 
perveniret. Quod non animadversum fraudi fuit viris doc- 
tis, quos, tam diversae notae monetam eodem loco haben* 
tes, in multis trepidare necesse fuit. Unde facile potest 
intelligi, fundura quidem carminis esse posse Culicem 
illum Maronianum, sed attextas esse a Scholasticis et 
Grammaticis lacinias plurimas, quibus priscus carminis 
nitor plerisque in locis admodum attritus ut sit necesse est. 
Atque baec ipsa faciunt, ut vix cum delectatione, nec 
nisi ab eo, qui jam aliquantum in poetarum lectione ver- 
satus sit, legi possit hoc carmen (i). Maie enim cohserent 
tôt panni.a diversis hominibus assuti, et natae sunt ex eo 

(i) Patrio sermone, octonis ver- poeta nobiliBrit. {VirgiVs Gnat), in 
sibus in strophas coeuntibus, red- ejus Opp. Nec sine voluptate illud 
ditum est hoc carmen a Spensero, facile perleras. Adeo mihi vel hoc 



IN CIÏLICEM. i3 

ipso corniptelae dictionis et sententiae plurimae. Aliter ita- 
que in his carminibus iastituenda fuit opéra mea, quam 
in superioribus voluminibus, quum in ipterpretationis sub- 
tilicate major studii nostri pars versaretur. Nunc enim ea 
fere tota ad criticas animadversiones, iectionemque con- 
stituendam vel emendandam, transferenda erat. Proposi- 
tiim itaque Telim boc volumen adolescentibus, qui in cri- 
tico studio exercera ingénia volunt, tanquam campum, in 
quo lusus hujus ingenui periculum aliquod faciant, aut 
gustura saltem sibi comparent : ut tamen nec, uno et altero 
ludentis ingenii successu et laude exultantes vel vanitate 
blanda tumentes, in bac studii parte subsistant, omnera- 
que literarum bonarum laudem et fructum in una con- 
jectandi et voces sonosque variandi calliditate positum 
arbitratiy majora et graviora consilia, quae in legendis 
scriptoribus Glassicis proposita esse debent, negligant, 
mox etiam contemnant, se emendandis iis natos rati, quo- 
rum nec sententias, res, et doctrinas assequuntur, nec 
elegantiae ac praestantise sensum et judicium rectum ha- 
bent. Atqui critices studium subsidiarium esse debebat, 
baud primarium. 

Ceterum, antequam lectionis originem et progressum 
ad emendationem satis accurate cognoscere liceret, mibi 
molestiae in boc etsequentibus carminibus enarrandis de- 
Yorandae fuere pluiîmae, eaeque maximae. Nunc satis mibi 
liquet Culicem statim in editione principe vuJgatum, inde 
in multis aliis editionibus repetitura, vix tamen criticam 
manum esse expertum ante P. Bembum. Nam in Domitii 
Galderini, Pomponii Sabini, et Badii Ascensii commenta- 
riis praeter vulgarem varietatem nibil occurrit, quod ad 
«mendationem poeue faciat. Bembus autem praeter alte» 

ezemplo patait, quanto expeditius tentias intégras summatim efferre 

esset poetam carminé vemaculo ejusve partes in quemcunque place- 

reddere , quam verba sobtiiiter in- ret sensum deflectere,aut verba cor« 

terpretari. Nihil enim Tctabat 8«n« nipta aptis et idoneis permutare. 



i4 PROOEMIUM 

rum illum codicem, qui totum Virgilium complectebatory 
codicem perantiquum adhibuit, truncum «tamen et muti- 
latum, quippe cuî^ pndter jui^enilis ludî libellum et Buco- 
lica ac Georgicorum primi libri partem, nihil supererat 
.(conf. de Virgilii codd. Mas. s. VIII). Liber*auteiii ille ju- 
venilis «ludi continebat CuUcem, Diras ^ 'Copatn, Est et 
Non, Virwn èonum^ Moretum, Hosas. l{dîc ipse sBembus 
exposait in Dialogo de Culice et TerentufabuUs^îxk quo 
ex codice illo Gulioem pecensuit. Ëiiiit îUe liber primmn 
an. 1 53o apud fratresSabbios Venetiis : qniim «x eo codice 
recendio minorum iGarminuin Virgilii duâum facta esset 
ab Asttlano. Aldus enim, in epistola ad P. fiembom edi- 
tioni j5i4 Naugerii auxilio emendatse Jprsefixa, VirgiUi 
iusus^^quos Bembus ocrmotissimos habeat^ tune se edUu- 
non essepramitUt, quumab eo acceperit, :qaod futurum 
putabat rbrevi; verum morte praeventus fidem non exsol- 
vit Aldus; perfecit tamen Asolanus, qui i^v) Dwersorum 
poetarwn in Priapym Jusus^ P, V. M, Catahaa, Copam^ 
Rosas^CuUoem, Diras, Moretuni/Cirinj^tc. edidit, emen- 
data a se, ut ait, collatis pluribus exemplaribus. In hac 
Culicis recensione Bembini codicis lectio in multis locis 
recepta est, nec tamen in omnibus, qiue Bembus moz ex 
codice suo constituisse videri voluit. Bepelita illa est in 
xdibus hserednm Aldi et Andreœ soceri r534^ mutatis ta- 
men passim lectionibus, inprimis in Giri ; ut adeo triplex 
sit Aldina recensio; pcimo antiquior nec emendata éd. 
Aid. ]5o5; altéra 1.517; et tertia i534-Quse passim a me 
excitatur tanquam metioris lectionis fondus, média est 
anni 1517. Aidinam non vidi qui ante oculos haberet, 
praeterGe. Fabricium, qui alia et ipse emendasse, aut dlio- 
rum emendationem admisisse videtur. Heinsiias tractavit 
tertiam. Sed Bembina castigatio a multis recepta est, inpri- 
mis Venetis et Antwerpiensibus. Gomparavîtmox veterem 
membranam, seu excerpta P. Pitbœi, et aliam Ant. Gontii 
jurisconsulti membranam ^ etiam editiones veteres, José- 



IN GULIGEM. i5 

.{^itô Scaliger, idemque -emendationes adjecit plarimas, 

doctas utique, sed raro uUa ingenii vel dictionis ac nu- 

lyieô '.focUital^ se piobantes. P. Pithœus, quihaud multo 

.pas( Scaligerum Epigrammata et Poematia yetera edidit, 

hapteniia non nikil io Gulicem et Girm eontulisse videri 

débet, quod in ^eo lectîones occurruBt nonnuUse, quas 

apud aHw non observayi. Soaligeranas emendationes sine 

delecfiii BekGq>it onmes Tairi>iDaDnu8, qui Gulicem com- 

mentario iostruxit, aed qui totus ex 8caligeri opfbus aliis- 

que 4eFaditâ0 ccqpiis, iiqpriiDie Banbii, qui Adyers. Irb. XX, 

i3'0t.i9.XKl9 3^ 9 et i6 etao et 2S Cidieem emaculare 

Yobiit, ^ognaa^cînatas lest; qui enim îngenio suo in jocis 

lusibusque adeo indulgecie narratm est, Taiâ>mannus, in 

re critica et perspîcîendo sena» nec ingénie nec jndicio 

mo ip$fi aliquid tribôtisee videtur^ adeo totus ex aliorum 

acumÂAe p^ndet. Bemfaèia hinc leotio e Scaligerana emen- 

datiptie paMÂm (inlerpolari oiepit; idque diversorum yiro* 

rum doctonim opéra. -Nam et in Heinsianis ac Burman- 

nianis edidonibns satis inconstanter multa expressa esse 

yidi. Qaum in priore editione, queniampertotumMaro- 

nem k^c secatas eram, lectionem editionis Burmannianae 

majoris, quam in nomiullis ab Heinsiana, etiam a minore 

Burmanni 1 704, discrepare yidi, retinuissem ; in noya bac 

reoenaîone paullo Ucentius yersatus sum in lectione mu* 

taada, qaoties ratione saûs idonea îd me (aoere arbitrarer. 

lis enim instmctus eram copiis, nt aliquid mihi bac in 

opéra sumere possem. Nam praeterquam quod lectionis 

origines inyestigayeram, ad manva erant tun edd. yete- 

res, qnae antîquam lectionem babebant (i), tum Bembinae 

lectionis auctoritas cum reliquis edd., in quibus emenda- 

tus est Gulex yel tentatus. Habueram jain in priore edi-' 

tione yariam lectionem, quam e codice stto excerptam mi- 

( I ) Excusai editioDes , Vicen- 149^9 Venet. 149^) Ed. sioeloco et 
tinam 1479, et Yenet. 1486, Ye- a. Colicis et aliorum miDorum 
net. i48a , Yeoet. 1484 , Norimb. Carminum. 



i6 PROOEMIUM IN CULICEM. 

serat ad me Jo. 6e. Gu. Koehler, alteram codicis Helmsta* 
diensis an. j45o ezarati mihi obtulerat Wernsdorfii, viri 
doctissimi et humanissimi, benevolentia. In nova hac re- 
censione ad manum faere schedae Jo. Schraderi cum de- 
scriptis ab eo schedis Nie. Heînsii, cujus sagacitatem in 
poetis emendandis nemo alius aequavit (i). Nolui tamen 
ea, quae elegantius ille refinxerat, obtrudere indoctis gram- 
maticis interpolatoribus , quorum fraudes bunc eundem 
yirum acutissimum cam parum udoracum esse saepius mi- 
ratus sum. Omnino valde diversa inter se habenda sunt : 
restituere veteris poetae lectionem etiam haud bonam , si 
baud bonus est; et, poetam refingere, minusque probis 
substituere meliora. Hoc non critici est, sed judicis. 

Extant adhuc passim in bibliothecis, inprimis in Begia 
Parisiensi, codices, qui poematia illa minora, quae sub 
Virgilii nomine venire soient, modo plura, modo pau- 
ciora, interdum Moretum tantum, aut aliud carmen, exhi- 
bent. Quos codices si excussos, saltem inspectos a viris 
doctis, qui ea loca adeunt, audivero, multo magis Iseta- 
bor, quam si tôt vulgares libros, qui ^neidem, Georgica, 
et Eclogas habent, quorumque comparatione vix uUus 
fructus ad illa carmina expectari potest, in médium pro- 
ferri videam. Nisi enim, in codicum inspectione et usu, 
judicio sano et recto utaris ; nullum fecile esse potest aliud 
studium tam jéjunum, futile et liberali homine vix dig- 
num, quam hoc*, quod in excutiendis librariae inertiae quis* 
quiliis coUocari solet. 

(i) Edidit nuper ( 1766) H. Fri' jecit quoque ex eodem libro lectio- 

semannusy.C' CoHecianea critica^ nés Yariantes in Cir. cod. Basileen- 

in quibiis Cirin et Gulicem expri- sis, in Cul. Peta^. et Vos. Qaum 

mi curavit cnm conjecturis non- mihi pleniores Schraderi scheda 

nullis Jo. Schraderi magistri sui , obtigissent, multa licuit diligentius 

quas ad marginem libri adnolatas constituere ; et , qnœ Heinsii es- 

ab oblivione yindicare volait ; ad- sent , sejungere ac discernere. 



p. VIRGILII MARONIS 



CULEX 



AD OCTAVIUM^ 



ARGUMENTDM. 

Pastor gregem mane in pascua eductum sub médium diem 
ad fontem in agro Thebano sub Githeerone (conf. ad v. io8) 
compulerat, qui erat in valle silvosa : ipse juxta |x>ntem recu- 
buit et obdormivit — i6o. Ecce magnus serpens, ex hydrorum 
génère, in locis, quœ circa fontem erant, paludosis œstum le- 
varesolitu8,advolyitur,etpastori ira tus imminet-— i8o; quum 
forte fortuna, Gulicis aculeo in oculi angulo infixo, experge- 
factus ex somno pastor manu ad vulnus delata miserum Gu- 
licem attritu interimit, vigilantibus autem oculis prospiciens 
serpentem sibi minantem adspicit. Itaque exilit,- et arrepto 
trunco serpentem trucidât -^ 200. Nocte sequente Gulicis um- 
bra pastori se per somnum offert, graviterque cum eo expos-* 
tulat, quod se, qui ei salutis auctor fuisset, manus affiictu 
yîta privasset — a3o. Tum exponit errores suos per loca in* 
fera, sede certa nondum assignata — 383. Pastor altero die, 
ut Gulici ofIBcium persolveret, tumulum ei exstruit variisflo- 
ribus fruticibusque consitum et titulo omatum — ad finem. 
Videturautem hoc, etsi diserte poeta non exposuit, eo con< 
silio fecisse, ut ad sedem certam in locis inferis admitteretur 
umbra Gulicis : ad eum morem, quo sine tumuli honore nec 
alias umbrae Stygem tranare posse créditas sunt. * 

Quum difficttUates , quae in hoc plerorumqu^ locorum enodatio ex 
carminé oceurrunt , lectionis fere Variarum Lectionum expositione 
dépravât» stribligini debeantur : eritpetenda. 

(1) Petavîano codici prcscripU erant h«c : • Poetaram sapienti)isiiiii|, P. V. M. 
m condiscipuii Octaviani Gsesaris Augusti mundi Imperatorif , juvenaUs ludi libel- 
^ lus. Incipit Culex. « 

5. a 



i8 



P. VIRGILII MARONIS 



Exordium usque ad ▼. 4o conti- 
nuatur. Exposito arg^umento, Pboe- 
bum, Musas, et P4ilem, tum Oc- 
taTium inTOcat : quem puenim 
appellat, cujusqne nondum res ul- 
las pestas , quas commemorare 
posset , habuisse yidetur. Octavia- 
num Cssarem vnlgo iotelligi Tt- 
deo ; perperam utique. Quum et 
primum commendatas est Maro a 
Macenate, non jam Octavius erat, 
sed Cœsar Octavianusi nec puer. 



sed juvenù, ni in Ed. I. Nec hnc 
faciunt , quae de nsu vocis pueri 
dispntari soient. Videtar esse Oc- 
tavius , cnjns in Gatalectis n. XIT 
mentio fit ; nec tamen constat , 
sitne idem , qui ap. Horat. OcUl-' 
VI us optimus. Nisi Staûus cum 
Martiale et Suetonio Culicis Virgi- 
liani jam meminissent , Octavii no- 
men frandem fecisse erammaticis 
dicerem, ut ad Maronem auctorem 
carmen referrent. 



LusiMUS , Oc tavi , gracili modulante Thalia \ 

Atque, ut araneoli, tenuem formaTimus orsum. 

Lusimus : haec propter Culicis sint carmina dicta. 

Omnis ut historiae per ludum consonet ordo 

Ilotitise, ducam voces ; licet invidus adsit. s 

2.f. usum H». Helmst., et wsum tcripti PetaT. et Vota. ap. Heins., struerè 
jorsus ap. Plin. XI, lo , in nonnullif codd. <— 3. hoc propter Scaliger malebat ; nil 
refert. sint a Bcmbo est; antea surU. Nie. Heins. cooi. Lusimus hœc propere; Cu- 
Ucisk c. d. Voss. ctPetav. docta. — 4* 5* partim ex Scaligeri emendatione, par- 
tim aliunde constituta lectio. Vulçata , quam Badins et Taubmann. cum Barthio 

frustra conantar interpretari , in vctt. edd. erat: Omnis et h c. o. NoUtÙBtjue 

ducum voces; nec Bembus quicquam mmavit, nisi quc»d Omnis ut correxit. Lege* 
batar quidem in nonnullif Nutritœ : etiam Nutrices : sed boc interpolatum ex 
vitiosa lectione : Notitrœque pro NotitioBijue, In quibus quum sententia idonea non 
occurreret, Scab'ger emeudabat : Omnis ut historiœ proludens consonet ordo iVb- 
titiœ, ducam vocem licet; ùwidus absit. Emendatio dura etooacta, et cujus sensum 
ipae Wx satis babet quomodo ezponat : Ht omnis ordo historiœ notitia consonet , 
ducam vocem. Deducam vocem in re 4am tenui et hurnUi, ut stUus conueniat ma- 
terke. Et proludens quidem ma. Pithœi habebat, led que sensu? ab pro, ludena? 
Quânto Tero melius per ludum : cui adscrîptum forte glossema ( pro ludens ) arri- 
puit librarius Picfaoeani exemplaris. Nodtiœ kistoria jungit Scaliger, ut sit pro 
historicœ, ut tôt alia apud poetas occurrunt. ducere vocem ut, ducere Jilum. Bar- 
tbius Advers. XXX, 24, et XIX, i3 miro acumine Notitiœ pecudum voces légère 



I . gracili Thalia prava imitatio- 
ne dictnm ex illo ; gracili avena , 
tenui carminé, At comparatio , ab 
nraneae texturam ordientis conatu 
petita , saavis. 



4. 5. ut omnis ordo notitim Aû- 
toriasy pro historiés, consonet per 
ludum, ego ducam voces, hoc est, 
deducam, canam. Sed vide Varia» 
Lectiones. 



CULEX. ig 

Quisquis erit culpare jocos Musamque paratus , 

Pondère vel Gulicis levior famaque feretur. 

Posterius graviore sono tibi Musa loquetur 

Nostra , dabunt quum securos mihi tempor^ fructus ; 

Ut tibi digna tuo poliantur carmina sensu. xo 

Latonas magnique decus Jovis aurea proies, 
Pbœbus, erit nostri princeps et carminis auctor, 
Et recinente lyra fautor : sive educat illum 

•ludeiMit. Sed nec hic nec in ceterîa qaicqaam prpficit. Heini. addueam vocem 
iictt; ut tit mdducere vocem, coBtnriitm remittere. Mihi qaidein de hoc loco iu 
▼idetor. Qawn totino hoc exordium latis jejonnm tit , inteqwlatnm quoqtie illud 
ett a T. 3 ad 7, in quibua nihil ett, quod non ioeptmii Tcrtificatorein redoleat« 
Nec tamea iatcrpolatio profecca ab tma naliii : nana vt. 5 ab homine, intcito 
|iromtty inaentu yidetor; a doctiore tis. 3. 4 Luâinua: kœc propter Culkîs sint 
carmina dkia, Ormus ut hisionœ per ludum ccnsonet ordo; h. e. Qaum lusaa hoc 
esse debeac carmen, nomen qaoque imposui ladicnim Gnlicis, utomnis historiœ 
tràOf h. totananratio, consonetper ludum, h. ladicra ait, ipao quoque titulo. Hia 
adacripait indoctua honio barbare Teraa 5 proraua ejicieado : Notitiam iùicunt vor 
iCflv.pro: dant vocea, noaiina, tituli, notitiam, acil. rei, <pue tractatar. Hcc 
prave acripta ab aliia; Notitià ducû voces; onde valgaria lectio enata; hinc ex 
iaeqq. eipîema vcrana: U^t âwkius adrit. Dabito vero omnino, ap ante yeraam 
4i qtticqaam ait, qaod a Marone profectum eaat dixeria. — 7. firalur mavult 
Scalig. et Heina. —S. Post erit, ui grov..., ioquatur emendat Heinaiua. Posterius 
tamea apnd Locret. qaoque occurrit. g. sùno Musague ma. Helmat. — 9. Dicta 
Voaa. dalmnt guum securos mihi tempora fructus. Invita M inerva acriptua veraua, 
Siçnificare ymhnt fructus ingenîi, studU, otH; quibua conveniret matttros; quod et 
Heina. conj. dabunt quum maturtts mi/ù [yeisua) tempora frtu:tus. Niai forte acrip. 
cum fuit : securos.»,, portus; aie aeceaaua et otia Muaarum contubemio exacta iq> - 
pellant pocts. -—10. Ut te d. suo Yoaa. Ut mihi eod. Rceleri; aed tibi in mar- 
ine. dig¥ui tuo a Bembo emtndatoni. Vul^ : dignato. digna nato epoiitnturPet&v, 
d. suos potisai ut Voaa., uodt Et lAi digna suos poUant ut camuna census em. 
Heina. y ut census ait ut Quinctil. Dccl. XIII, 9 vagari tu noUes apest ^ opue extre, 
et ad quotidianum cenaum laboria aaaidui non detrectarp militium? Verom nihil in 
hia eat, quod aponte flnere dixeria. -—11. Scabra verborum junctura : oui auc- 
curri poterat: latonœ decus, et magni Jouis aurea proies; vel Latone magnum 
decus , et Jovis aurea prtÀes. Heina. em. L. magnique adeo Jovis Idem : « Jouis de- 
eus acripti. Lege Jouis genus. > Pompon. Sabin. laudat : Latonœ et Jovis a. p. — « 
19. 1 3 Languent haac, aed poetae forte culpa. Phabus erit; quidni Phmhus adest. 
i€tanenie Scaliger e libb. reponi fuIt. Âtque canente Ktel. ma. , aed et recinente in 
marg. educet ma. Helmaud. educat Pompon. Sab. « puto , intelligi colat ; quod 
cnîra coUniua, £ima, olMerratione, et veneratione nutrimua. • Conunodior poetai 
ad manom erat ratio: seu detinet iUum Jacoba coitg. arue occupât i. Heina. conj. 

1 3. educaty débet esse pro tenet» lib. X, 5iB totidem quos educat 
habet;ut ntt(nre,«r^f#aiv»^aVCi#^flU. Ufens, viventes rapit. Aima Cki- 
ilictnm ex imitatiQne loci .foeid. tnmr9Q JSanthus perfusa liquçre. 



ao P. VIRGILII MARONIS 

Aima Chimaereo Xanthus perfusa liquore; 

Seu nemus Asteriae; seu qua Pamassia rupes i5 

Hinc atque hinc patula praepandit comaa fronte, 

Castaliaeque sonans liquido pede labitur unda, 

Quare, Pierii laticis décos, ite, sorores 

Te recinente lyra : siue altrix e.; haud dubie teniiu, an vere, non dican. — i4- 
Xanthus e Bembi emendatione ; antca : Xantki. Sic a/ma de *Latona accipiebant. 
AtScaliger hoc idem Xanthi rcvocabat , et urbs snbintelligebat , scilicet, ne ullus 
facile versus in hoc poematio scabritie sua careret. Lectura qnoque Luna Badius 
tesutur. Heins. videtur conjecisse cruore; ut adeo cogiurec de Ghinaera c«sa 
in istis locis a Bellerophonie. Etiam in VoSs. est Xanthi, et inf. 3o4 Et Simois 
Xanthique Uquor ( ibi tamen de Scamandro ). Unde Jo. Schrader. cmendabat : 
Aima Chimœra sui Xanthi pevfusa liquore. Vix tamen ApoUinrm ad Ghinueram 
montem referas. Poterant advocare Antonin. Lib. 35'; ubi ApoUincm et Dianam 
amne Xantho abluit Latona : Àfiatro f <{ Avx/av > tsriff ^o/ulva tovc itéûikt «ri t« 
Kov*rfÀ TOI/ £«93*0«/. — i5. Seu nemus Asieriœ. Etiam hoc a Bembo. Vulgo : 
decus astrigeri, quod de Sole accipiebant; alii, et in his Voss. cum PeUv., éêcus 
astrigeri yel astrigerum : quod Pompon. Sab. interpretatur. Scaliger ait, anuÊeM 
antiquitus excusas habere astr^rum; qnod verum non est : quinque enim , qaas 
in manibus habemus , vett. edd. astrigeri exhibent : qnod eidem in Contii libro 
occurrebat, et Peuv. astrijerum Tel astrigeri. Idem conj. Seu specus çutr^ysrum^ 
ut intelligatur specus Delpbicum; sed mox tuetur decus astrifèrum; perperam 
utique : agitur enim de locis, quae Phœbus fréquentât : Xantho, Delo, Pamasso. 
Delum autem per A^teriam declarari, obvia res est. Heins. tentabat: Seu specus 
Mteriœ; vel Seu tesqua ^. — i6. prœtendit mavult Scalig. e ms. Pithœi. Sed 
prœpandere est Lucretianum. v. Wakefield ad Lncret. I, i45.— 17. Ante Bem- 
bum : liquido prœlabitur. Tum Scaliger e ms. Pithœi mavult : Castalia et resonans. 
-—18. 19. Supposititios versus esse arbitror: alienos utique a sententia. P. ne- 



Xanthus urbs Lyciae, Apollini sa- 
cra, cnin tota Lycia; nec multum 
aberatLatoos temphim, to Amt^ov» 
nobile, ▼. Strab. XIV, p. 981 B. C. , 
situmcnmurbeadfl. Xanthum^ un- 
de h. 1. Xanthus perfusaliquore Chi- 
mœreo: hoc est ^ urbs, quam alluit 
amnis Xanthus. Sane is quidem in 
monte Gbimaera, qus pars Cragi 
fuisse et ad mare pertinuisse vide- 
tur, ortom habere vix potuit. Ita- 
que ad geoçraphicam subtiiitatem 
poeta h. i. non revocandns; sed 
latius Chimaerc'mi, partem mentis, 
pro toto montis tractu et jagts, 
dictam esse pucandum est. 

i5. nemus A%ier\os, Delus, ye- 



tere nomiae. ▼. Callimach. in Del. 
36. 37. Plin. IV, s. 23. 

i5. 16. Pamassns mens loDçe 
procurrit versus septemtrionem , 
donec cnm (Xtaeis jugis continna- 
tur. y. Strab. IX, p. 638 B. Sed 
auctor partem montis yersus me- 
ridiem in theatri modum patentem 
describere voluit. Ib. p. 640 A. 
<ro /f voT«6v («tiVro»/«f^o( jui<rt;|^ev9ir) 

mvta. Mfvpif f;^ov to ^«tTnîov tuù m 
iroxi?. Sttbjecta erat cnmporum pla- 
nities versus mare dcclivis, qua 
ludi Pythici habebantur. 

18. sorores Na ides y h. 1. Muse. 
Ad 30. ai. y. Var. Lect. Si legi- 



CULEX. 21 

Naides, et celebrate deum plaudente chorea. 

Et tibi, sancta Pales, ad quam ventura recurrit au 

Agrestum bona cura, sequi sit cura tenentis 

Aereos nemorum tractus silvasque yirentes; 

Te cultrice, vagus saltus feror inter et astra. 

morts Voss- l'te pro Teniie. Naiades pars vett. edd. Sic taltem deb. f^os quoque , 
P.... iVe.... Naiades ceiebrare deum. ùtdenU ante Bemb. etiam in Aid — 20 — a3. 
Fœde hcc corrupu; niti forte, quod suspicor, totus lociu ab intetpolatore , haud 
uno , profectui eat. Exprefsa est lectio Bembioa. Ântea uno versu extruso lec- 
tum '. Et tu s. P. ad quam ventura murrunt Agrestum bona , secura sit cura ca^ 
nentis. Aerios nemorum saltus fen^r inter et astra. Priroum video in Aldina vett. 
poet. Jus. iSiy.... se cura sit cura tent'ntum Aerios nemorum cultus siluasque vt- 
rentts. Te cultrice uagnts saltus feror inâer et astra. Nec aliter in seqq. Yen. ut 
Junu i53a, nisi quod correctum est : secure sit cura canentis. Petay. et Voss. A. 
bona cura sequi secura tenentes. Videbimus de singulis : Et tu, s. prsefero : quod 
et Voss. habet. ad quam ventura recurrunt Agrestum bona : quandoquidem pecu> 
dum et frugum ejus cura proTenientinm primitise ei libantur. ventura kerbœ, 
ventura lana, apud poetas occurrunt. t. Bartb. Advers. XIX, i3. Prantat tamen 
sic: ad quam ventura recurrit Agrestum /etura, quo alii libri dncunt, etiam 
Voss. Sequentia possint forte sic constitui : tâ>i sit cura canentis Aerios nemorum 
tractus ( pro altis, editis, non damno ) sUvasque virentes Te cultrice ( o Pales, ut 
jnncta illa sint : virentes Tec.) vagus saltus jèror inter et antra. Nam astra sen- 
sum idoneum non habcnt; sed poeta , per nemorum recessiu vagatus, lertur inter 
saltus et antra. Scaliger e membrana Pitbœi probabat : 

Et tu, sancta Pales, ad quam ventura recurrit 
Agrestum bona sors cura secura, tenes quœ 
Herbiferos saltus nemorum silvasque virentes. 
Te tutrice vagus s.f. 

Atiam item membranam eandem lectionem habere, qnamqoam paullo deprava- 
tiorem, testatur. tenes quom antiquitus fuit exaratum in Pitb. Omnia in bis dura 
sunt. bona sors débet esse copia lactis, prorentus lactis, quia est pastoralis dea ; 
ea sors secura ab omni cura dicta, quia sine omni cura ac iabore illam perci- 
piunt pastores. Probat bnc Bartbius Advers. XIX, i3, nisi quod ▼. ai curœ secura 
scribi jubet. — ao. ventura. Rœler. ms. in mar^. veritura, et v. iijètura sit cura 
tenentum, t. ai A. n. saltus, et in marf;. cultus, quod et Voss. ms. babet; et t. a3 
inler et arva. In ms. Helmst. corruptiora erant: Et tuscam palem ad quam: ven" 
tara recurrunt agrestum dona vobis sit cura retentum. In y. ai Heins. conj. bona 
turba; et ▼. a a saltus firor inter et arva Tel antra, hoc bcne, etiam vagos saltus , 

mus: Et tibi, sancta Pales y ad dit, cui mandata est, /etura a^re^- 

quam ventura recurrit Agrestum tum, fétus pecudum, quas agrestes 

f etura y sequi sit cura tenenti — pascunt. 

sententia est: etiam tu adsis, o aS. te cu/trice^ dum tu colis ne- 

Palcs, sit tibi cura sequendi Nai- mora et silvas, sed saltus, h. e. 

das, tibi, quœ tenes saltus.... et pascua, vagor ego inter, per, sa(< 

paullo ante : ad quam recurrit , re«- tus et anfra, Ut legendum. 



ia P. VIftGiLlI ifAfeONÏS 

At tu, éui meritis oritur fiducia chartis» 
Octavi yenerande, meîs adiabere cœptis, ii 

Sancte puer : tibi namque canit non pagina bellum, 
Pblegra Giganteo sparsa est quo sanguine tellus; 
Nec Gentaureos Lapitbas conpeUit in ensis; 
Urit Eriehthorïias Oriens non ignibus arces; 

^od non probo. In alterit tchedis varie tentât : ad quam TOttira reeurrit ayres* 
tum bùna turÔa, sequi sit curd eanentêm. htm : ad quam votiva ricurrit agrestuni 
/etura. Naao ni Am. i3 Accipit ara preces imtwaque tura phrum: sic votivachori 
Sut. Theb. IV, 309. Iterum : sequicui cura tenes tfuœ Herh^eros tracttis nemontm. 
Jo. Schrader. ap. Frisem. Et tu, s. P. ad quam votiua recurrit agrestum , bùna 
data, frequensf etura i tenetque. — i^. At Bemb. £f Aldina et al. castHs ms. Con- 
tii et PetaT. , es vitio «criptorv ortcun, ùt id HelmM. ctlstis. Eadein varieut, caS'^ 
tris et chartMS, est ap. Tibull. IV, t , 3g. Attamen; recte, ait ScaKger : Tu (fUi, ut 
ifeteres loquebantur , belli dues. Hoc et dumni per se et a loco aliennm. Octavium 
invocat , cui jam laudam meritarum copia fidaciain facere potest , ut poetae tute' 
lam suscipiat. chartœ pro'ranntnibus^ ut apud TîbnU. IV> i aliqnoties. cui m. 
teritur fiducia emendabat Barthius Advers. XIX, i3, parum Tebnste. meritis f. 
tantis Aldina iSiy et hinc Gc. Fabric, quod malim poetam dédisse, tanquam 
luculentius. Et potest ex prava scriptura certae aetatis ei tatis factum esse cariis. 
» 36. Sancte puer; nemo reprebendat dictum ex usu RomaDormn. t3)i: prsesta- 
bat miAi: quod et Jo. Schrader. malebat. Mirute lectiûnis monstrum ins. Contii^ 
idem Kœler. ms. cum Petav. et Tbuan. , babebat : Triste Javis ponitque canit non 
p. b.; undé Scaliger non dubitanter legebat: Triste Jcvis Pœhique catnt non pa» 
gina bellum. Sed ipse dubitat, /ovis bellum sitne Capitolium a bello obsessum, an 
Giganteum- Punicum bellum autem prorsus a loco alielium; juikgitur enim: Pceni 
bellum , Phlegra G. Barthius Advcrs. XIX , i3 emendabat T. Jovis Otique ex v. 233« 
unde felicior subnata Taubmanni conjectura : Ttisle Jouis Rhœcique canit non p. b. 
Nomen Hhoeci Gigantis notum. cf. sup. Var. Lect. ad Ge. II , 456. Triste Jovis 
Cçeique Jo. Schrader. conj., laudato Lucab. IV, 5g6, et Propert. HI, 7, ^7» 
Hein. Triste Jovis mihi namque cànit non p. 6., aut f. ca#ie( et compeUet, et ureti 
Idem mox conj. compellit in Ossan: quod alienom. Porro y. 27 Phlegra teUus of<- 
fendit Jo. Schraderom, qui emendabat, Fêta G. cf. Not. 

à4- ^^ tu, qui jam toeritus es 27. Phlegra y tellus, apposita; 

earmina, Octavi, ades mihi. pro vt^Igari : Phlegnea tellus, quae 

36. Namqiie nec Gigantolna- etiam Pallene. Sic flumen MetaU'^ 

thiam , nec ptignam Lapithanim rum , terra Gallia. conf . Scalig. et 

cum Gentauris , nec bellum Persi- Taubm., it. Barth. Adrers. XIX ^ 

cum cantare açgredior : verum ar- i3. — a8. enses Centaurées dixit 

gumentum levé ac hutnile , in quo, improprie, arma; debebat saza et 

ne ausis excidam, minor metus stipites memorare. 

esse débet, l^ec obscura autem illa 3^ sq- Novum hoc, quod poeta 

ratio ^ ut, quae poeta canit, ea in extra fabulas veteres argiimentum 

actum producat verbis : née com" carminis quaerit, et exhistoriis pe- 

pellit. nec Oriéns urit etc. conf. lit, h. 1. belli Med ici. Primum in 

Eclog. TI, 69. Propertio talia ex historiis, he* 



CULEX. a3 

Non perfossus Athos , nec magno Tuicula PonCo 3« 

Jacta, meo quaerent jam sera Yolumine famam; 

Non Hellespontus pedibus pulsatus equorumy 

Graecia quum timuit venientis undique Persas : 

MoUia sed tenui percurrere carmina versu, 

Viribus apta suis, Phœbo duce, ludere gaudet. 35 

Et tu, sancte puer, yenerabOis, et tibi certet 

Gloria perpetuum lucis mansura per aeyum; 

Et tibi sede pia maneat locus, et tibi sospes 

Débita felicis memoretur vita per annos. 



Si. JûcUi emendacnm a Bembo. Vnlco jLecta. Pinciana i5o5 locla. Petav. 

Bi. Lœtm; iiode Heim. coDj. Lata, a fereodo. — 33. non fùmiiit Ponipon. Sab. 

habait ia sno : ticqae ma. Ksler. — 34- MoUia sed tenui pede currert ctar^ 

mina versu Ugebatar. vertum Vois. ImbeciUut Tenus , qaem friutra Bar- 

thitu recreare Tolebat interpunctione Advert. XX, 19; Heins. decurrere, s. 

decurrens emendabat; Tel cam Scaligero, pnxumre cannina, ut percurrert 

teias pectine; idquc Temm ctic censeo. Niai totua Tcnua v. 34 obelo trana- 

figendus, et in ancec. Tenu currunt •cribendum ett. gaudet, tcil. pa^^ina ex 

▼•. a6« — 35. Fa ocCa suit ma. Ksler. Phœbo duce; iaterserit et, Hemaiua^ 

oui aatea adstipulabar. Nec umen neceise esie video. — 36. Bt tu, sancte 

puer, venerabiUs, et t, Bembina lectio. Vulgo : Hoc tUti ( Pompon. Sab. Et tibi), 

sancte puer, mortalibus, et amplcctebacor fere boc Bartbioa Adven. XX, 19, 

ut esset Sancte morlalAus puer temper manebù, Satis jejonel Alii, etiam Aid., 

Hoc tâ>i s. p. memwabile, sic t. Ma. Pitbœi cum Contii libro : Et tibi s, p. memo- 

rabitur : et t. c. Mireris Scali|(emm b«c referre ad morem apprecandi inter pe- 

cnla. En tSbis.p. memoni6iCMr amplectebatnr Heîna. iiMmorci6ii2r5 ma. Kfleler.cmn 

Petav. et Vota. Suapicor fîiiate: Et tu, sancte puer, ntemorabere: sic tibi certet 

Glona, b. Etiam tu olim memoraberia carminibua etc., sequente poetica aate- 

▼eratione : Sic. Saltem bac elegantior eat ratio atiia, in quas fiicile qniaque inci- 

dat. Nnnc yideo Jo. Scbraderum qnoqne conj. Et tu, s. p. memoraberis; et. \o9- 

aium antem olim : Hue tu, s. p. memor adsis; et. — 37. certeL.,. mansura puto 

dictum omatc ad GrKcamformam, pro permaneat, perseveranter maneat. Malim 

tamen Tel sic : Sic ÈU>i cedat Gloria b. Teniat, continuât : mox mansura sequente 

sutim maneat pamm nitet. Meliua forte victura. Sed lalia quia pnettat a -rersifi- 

catore boc esae profecu ? ipvum lucis via bene dictum pro lucis, yntse, lîitali ter- 

mino; an dulcis fuit? se. gloria : perpetuum lucens ante Bembum lectum : quod 

jam prselatum est a Scaligero. In lucis quierebat Tocem cuiictf Bartb. Advers. XX, 

19. Heins. conj. et sibiperstet Gloria; et t. 37 smcU^pto luds. At apponitur iama 

post mortem v. 38. — 39. DkUta conj. Hein^. memoretur molestnm est, etiam ad 

scnaum. Leço : numeretur. Vita sospes tibi débita numeretur per annos felices. 

roum vita serioribns , occarrere tem a Xerxe Hellesponto imposi- 
memîni. Athenas a Perais creroa* tam, vinculaque et flngra admota. 
tas va. 19 qaia nescit? item pon- 36.... 40- Etiam Octavium ali- 



24 p. VIRGILII MARONIS 

Grata bonis lucens : sed nos ad cœpta feramur. 4« 

Igneus aethereas jam Sol penetrarat in arcis, 
Candidaque aurato quatiebat lumina ctirru; 
Crinibus et roseis tenebras Aurora fugarat ; 
Propulit ut stabulis ad pabula laeta capellas 
Pastor, et excelsi montis juga siimma petivit, 45 

Lucida qua patulos velabant gramina coUis ; 
Jam silvis dumisque, yagae jam vailibus abdunt 
Corpora; jamque omni celeres e parte vagantes 

4o. lucens etiam codd. Petav. et Vo«s. Antc Bembum Uceal legebatur. bonis 
lucens ex /Eschyleo : «^od-oîc ^xiyùum. , illustrât Scaliger. Ergo] copulandum 
crit :.••• vita.... Grata, bonis lucens, h. a£Sueos; Yel grata erit pro adverbio, ut 
gratum lucens. Ueins cooj. bonis Musis; tcI Grata bonis : Ludi sed nos ad cœpta 
jftramur. Sed totiu versos interpolatrici manui debetar cum reliqnit anteceden- 
tibas. — 41 ■ Pi*o œthereas ms. Pitbœi : etneas, unde Scaliger finxit: OEteas ; 
docte utique; v. ad Ecl. V11I, 3o. conf. inf. 201 et Cirin v. 35o et Intpp. ad Se- 
ller. Herc. fur. i3a, nisi Pithœanam lectionem ex coœpendio vocis ortam pro* 
babile fieret. Minœas etiam ms. Kœler. — 42* lifnina in edd. Fabric. , prave. 
quatere lumina, h. 1. radios emittere, spargere, esse videtur: etsi baec ipsa ma- 
lim. Verum etiam in Ciri 35o lux ubi diem quatiebat. Contra quatere equos, cur~ 
rum; ut infra quo({ue aoi. Wakef. ad Lscret. IV, é^o6 elegantiorem poeticae 
dictionis formulam, ab aliis non intellectam, esse pronuntiat; esse enim ac si 
lampada « concuteret. » Heins. conj. culmina Tel limma; si tamen jam in altum 
Sol evectus erat : limina aliéna sunt. •— 43. fugabat edd. ante Bemb. Sed totus 
versus tanquam insititius delendus. Est appicta in margine variatio superioris. 
Inepte quoque aurorx mentio subjicitur, sole jam in altum evecto; et, an ejus 
crines, iique rosci, ad poeticum morem spectent, non teneo. Praestaret utique 
Ignibus. — 44« ProtuL't edd. vett. Propulit ut st. Ueins. emendavit recte. Vulgo 
et; tum ad pascua ms. Rœler. •— 46. Luridum etiam de pallore dici bcne me- 
mini : née tamen in re grata et jucunda. Exe. Pitbœi : Humida, quod verum rsse 
aibitror, ex Umida. Heins. conj. Uvida, etiam bene. Jo. Schrader. Herbida. Ms. 
Gont. Lucida , quod probabat Scaliger, scil. propter rorem. Laudat Heins. Lucret. 
II , 3i9 Nam sœpe in coUi.... Invitant herbœ gemmantes rore récent», et Calporn- V, 
.')4 Frida noctumo tinguuntur pasctut rore, et matutinœ lucent in gramine gutlœ. Pro 
• tingunlur roavult tanguntur; ut apud Ovid. in Fast. taclœ rore queruntur aves. Et 
pauUo ante v. 5a Humida dulces Sufficit herba cibos. Lindenbrucb conj. Plurima 
qua. In fine versus in membranis Pitbœi erat quoque )?ore5 pro colles, perperam. 
— 47- Heins. conj. cavis jam vailibus. — 4^- celeres. Heins. conj. jamque alacrcs 
omni de p. ; alteris schedis certatim e p. : fclicius Jo. Scbrader. omni nemoris de p. 

quando celebratum iri ait : se T^nbmann. locum e Colum. VIÏ, 

versibus corruptis et interpolatis. 6, unde hxc omnia expressa videri 

47 ^^^> Luxuries ornamentorum possint. Sed in similia rerum phan- 

ÎQ capellis pascendis facile offen- tasmata quivis facile poeta incidc" 

dat etiam minus morosum. Laudat rit, etiam Goliunella non lecto< 



CULEX. 9.5 

Scnipea desertae perrepunt ad cava rupis. 
Tondentur tenero viridantia gramina morsu, 5» 

Pendula projectis carpuntur et arbuta ramis, 
Deosaque virgultis avide labrusca petuntur. 
Haec suspensa rapit carpente cacumina morsu 
Vel salicis lentae, vel quae nova nascituralnus; 
Haec teneras fruticum sentes rimatur; at illa 55 

Inminet in rivi praestantis imaginis undam. 
O bona pastoris, si quis non pauperis usum 

49- Scrupea déserta perrepunt ad cava rupis. Ett h«c Bembina lectio. £dd. 
TeU. ame Bembom cum Vom. habebant: désertas hmr^Mnt ad cava rupes. Ms. 
Kœler. desertis hœrebat, et ia marg. errabant. Scaliger e m*. Cootii probabat : 
desertis hœrebantadcava rupis. Hirrere enim et pendere caprat. Ncc aliter Bartb. 
XX, 19. Sed et repère, ac perrepere propria caprarum sont. cf. inf. io3. p. avui 
rupis coDJ. Heint. , etiam ia Advertar. p. &i. Jo. Scbrader. ardua, dévia. — 5o. 
Tondebant edd. tett. Ecdem com codd. Voas. et Petav. banc Tertuiii ante ▼. 49 
coUocabant: minus scite. Mox tenero.... mwsu. Offendit, quod versus abhinc 
tertius itemm in morsu exit. Prommm erat tenero dente substituere. Erytbrxus 
apud Xaubmann. mansu legit, qnod a mandendo finxit. •— Si. Udfrusca. Mire cor- 
rupta fuit baec vox in Julii Pomponii libris : vel trusta. Adjdit ille : '« Brustum 
« arbor est, quae ad omamentum mensarum secatur : meminit Plin. lib. i6. Alibi 
« invenio bruscumene genus arboris. • Sed et apod Plin. XYI, i6 , s. 27 bruscum 
est tuber aceris : alienum ab b. 1. Jam labrusca petita est : ms. Hebnst. ad vocis 
commnniorem formam: ut Ecl. Y, 7. At vulgau defenditur a Nonio, qui banc 
▼ersum laudavit. vid. sap. Procemii pr. — 53. Hœc suspensa recte jongit Taubœ. 
ipsa erigens se capella. Olim maie : Nec s. Sed displicet carpente post carpuntur 
et mwsu post ▼. 5o. Jo. Scbrader. conj. rodenfe m. Wakef. Silv. crit. P. III, 
p. 119 cupiente. quod non praeferam. — 54- Heins. malebat: velqua; aut: vel, 
quœ n. pascitur, alni. Voss. Hœc s. et pascilur a. — 55. sentes; qmdni frondes ? 
Heins. conj. tenerœ fiuticem sentis ; vid. Calpnm. Ecl. Y (Tersum quem respiciat , 
non reperio ). sentes ruminatur ms. Kœler. —- 56. Nimis borret versus , si unda 
rivi pnestantis imaginis dicta esse débet : iuqne eum corruptum esse nullus du- 
bito. Ita quoque Scaligero visum, qui legebat: Imminet irrigui prœsianti, vel 
praperanii margims unda : in qno facilitatem ingenii et versus non minus deside* 
res. Retingerem saltem sic : prœtenti vel prœtexti marginis. Sed suavior multo est 
vulgaris lectio , modo si imaginis umbram legas poctice pro imagine in rivo visa : 
in banc illa desuper e ripa imminet, prospectando. In pnestantis videtur latere 
prostans aut ipsa aut ripa. Nam prostans prominens, ut prostans angubts apud 
Lucretium, prostans rupes. Jam ex rivi unda ms. Helmst. Possitsic refingi : Immi- 
net e ripa prostante in imaginis undfram: nisi malis /)r(Wlan5 m 1. Heins. conj. m 
viui, vel irrigui^ prœstantes marginis, vel graminis, undas. In altéra scbeda : « Im^ 

• minet irrigui prœstantis ( vel properanUs) imaginis umbra. In Catalectis Epigr. de 

• Narcisso :.. .. Cemis ab irrigua repetentem gramine ripas , Ut per guas periit cres- 

• vere possitaguas; » memorat quoque Pontan. ad Macrob. II, 9. Wakef. 1. 1. em. 
Imminet m rivum prœstringens marginis umbram. qua; non satis assequor. — 57. 
Cum nobiii loco G«. H, 45S sqq. ca, quae scquuntur, convenire, vîx moncre 



26 p. VIR6ILII MARONIS 

Mente prias docta fastidiat, et probet illis 

Omnia liixuriae pretiis incognita curis, 

Quae lacérant avidas inimico pectore mentes. &» 

Si non Assyrio fuerint bis lauta colore, 

Attaiicis opibus data, vellera; si nitor auri 

Sub laqueare domus aniwinm non tangit avanun; 

opns est. «I qui Tett. edd. pauperù Don habet, qno referatnr ; nam pasioris pau» 
péris jungere tîk licet, et usum qao retrahas, niai forte ad Ixma, non babeat. 
Conjicio rei olim, non prias , Iniate, ttfiim ptutperis râ. pauptrres non înioleni 
poetif. Compendium acriptone errorem peperit. Heins. conj. siquis non pauperê 
ab usu Mente minus docta fasUdiat: contra poet« mentem. Nec minus Jo. Scbra- 
der. pauperis usu. — 58. et probet : ilU pars edd. Tctt. cnm eoDHocnto Âacenaii. 
et probet iUic, apud pastores, Scaliçer emendabat. Ei Tetere lectione verba sic 
procédant : O bona pastoris, si quis non pauperis usum Mente rei docta fiistkUat et 
probet! iUi Omnia ( scil. sont ) bue. pr. Venun etiam bec et probet ex interpréta- 
tione irrepsisse TÎdffiCnr; quale tamen Terbum antea ezciderit, nemo fiicile diri- 
nando assequatur. Expleri locos potest, v* c. sic : si quis non pauperis usum Mente 
prias docta ruris ( 1. tuquri) , Jastidiat : ilU etc. — 5g. Vertnm non satîs sincerom 
esse arguit structura et «>rdo Terboram impeditior : si quis probet Omnia incognita 
curis illis, h. a caris Tacua , prêtas iuxuriœ, quœ ( carc ) laceront etc. Curas adeo, 
quae luxuriam comitantor , btxuriœ pretia dicuntur, quibns ilU emitur et para- 
tur. Heins. comparât Victum luxuriee ap. Petron. ex sua lectione. spretis i. curis 
legebat ms. Rœler. et Voss. ; ita curis luxuriae spretis omnia iUi sunt incognita , 
quae etc. Omitto ea, quv inrita Minerra ad b. 1. protnlit Bartb. Advers. XX, 19. 
Scaliger pro prêtas emendabat pravis, idque vetere membrana confirmari testa- 
tur; mox tamen Pidtoeanae membrane leetionem pnrfert : et probet iUis ( aut po- 
tins iUic ) Omnia Iuxuriœ pretiis incognita, vitans Quœ laceront avidas 1. p. curas, 
Interpolationem tam jejunam TÎro docto probari potuisse miror. Heins. conj. et 
probet ulUs O. Iuxuriœ pr. 1. carœ; et in alteris scbedis : nin; Jo. Scbrader. canif. 
Equidem praefero veterem scriptnram 1^', et ante eam interpungo: iUi Omnia 
Iuxuriœ pretiis incoqnita curis Quœ, h. e. illi omnia sunt inco^ita, qnar lacérant 
mentes curis, luxurise pretiis. -— 60. inimico fœnore 1. fœdere 1. pignore eonj. Jo. 
Scbrader. — 61. fuerunt conj. Jo. Scbrader. et Julgent. — 6a. ÂttaUcis avibus 
conj. Heins., ut alias, Milesiis, puto. — 63. Sublaqueare una voce maie scriptum 
ante Ge. Fabric. et Scalig. cf. JBsi. I, 716. domos TCtt. edd. constanter, cum 
Voss. et Peuv., quod et défendit Jul. Pompon., ut antiqna forma sit,'quam 
Augustus quoque probarit; tum tangit, h. moret, delectat, est lectio Bembina : 
▼ett. edd., etiam Aid. , angit; malim vero interpungere : si nitor auri auarum Pic» 



61. sqq. L0CU8 omatissimns et 
Virgiliana dictione dignns. Color 
orationis : Si non..., Ât passim et 
alibi occnrrit , et in ipso loco , quo- 
cum hnc conreniunt, Ce. H, 4^1 
sqq. Lncret. II, a4 *<{<{• ^' (^i) ^^^ 
fuerint vellera ^ bis lauta colore 
Assjrrio (dibapba. v. Plin. IX, 89, 



s. 63 ) data ( comparata , emta ) At-^ 
talicis optfrus (ingenti pretio : quip- 
pe cum ea purpura in libras dena- 
riia mille non posset emi ; ib.). Nam 
data vetat, quominus ad ipsam 
texturam locus reTocetar , etsi non 
exciderit anime Plinii locns : Ju" 
rum iniexere invenit Attalm rex; 



*7 



es 



70 



CULEX. 

Pictaraeque decus, lapidum nec falgor in uUa 
Gognitus utilitate manet; nec pocula gratum 
Alconis réfèrent Boëtique toreuma; nec Indi 
Gonchea bacca maris pretio est : at pectore puro 
Saepe super tenero prosternit gramme corpus; 
Florida quum tellus gemmantis picta per berbas 
Vere notât dulci distincta coloribus arva; 
Atque illum, calamo laetum recinente palustri, 
Otiaque invidia degentem ac fraude remota, 

turœque decus : lapidum necf. Alia ratione Jul. Pompon, jpkturœ lapidum, inqnii^ 
jMTOpter inMgincs marmoreas. — 64* m uUa U. cognitus. t. ab uUa. -— 65. Igneus • 
pro Cognitus emendat Heins. AdTcrt. IV, 8 , qiiod improbabat Jo. Schrader. ad 
Mosseum p. iSo. In scbedis Heintias aliud proponit : Condtbu: ita Condilu vestft 
et supeUex Colamells XII , 3. Ovidias : Conditus ut tineœ carpitur are liber. lu 
et b. 1. de gemmis abtcobditia. Improbat aatem Cogniius, quia incognita praecet- 
•erat. Pro manet probabile fit Ibitse mouet. Etiam Jo. Scbrader. tic conj. nec por, 
grata mt. ILœler. et Hchntt. nec poc. Graium toreuma conj. Hcint. et MarUand. 
ad Stat. p. 91. — 66. refirent; quidni referunt? Ât Bœti si Temm eit, ignaToaa 
poetam aeriorit ktî prodit. Boëtkus est, Bond-df , qui binis syllabis efiferri bene 
neqnit. — 67. prasto est Heins. , in|;eniofe. pretio est a pectore puro: ante Bem- 
bum ; et moz : Saspe s. t. proeundntnt g. c. Altenun boc prosternit ex emendatione 
legi ait Ascensins. — 69. gemmatis Yoss. — 70. dulci es P. Bembi codice prf>- 
fectum est. Nam dulcis edd. Tett., ut Yen. i484- i4^- Aacensianse : pulchris. 
Scaliger in Tet. scbedis inrenerat mire interpolatnm : f^ere notât duris distincta 
Ugonibus arva ; et dulcis, in marc, dubùs. ms. Kislcr. Fieiv novo dubOs Vois. Tum 
notât distincta est pro simplict, distinguit arva coloribus, b. Awribus, per herhas 
gemmantes, scil. rore. Heins. conj. novat, ut ▼. 409 Et guoscwngue newant ver» 
nantia tempera flores ; et ap. Orid. de P. H, 4» 4 Oblectat cuUu terra novata suo, 
^-71. ihalamo.... palusiri; qs. es amndinihus, ante Bembum Tett. edd., etiam 
Ascens. In iisdem retinente. Utmmque prcstare judicabat Bartb. XX , 16. Scaliger 
e membrana Contii emendat ; recanente , ut jam fecerat ▼. i3. Sic et Voss. — 72- 



unde nomen AtUslici», — 64* lapù 
dumfulgorem, h. lapides failli- 
tes, ad marmorum polituram et 
pictnram musivariam referre jabet 
cum Barth. XlC, 19 Tanbmann., 
quia de gemmis mox demam y. 67 
agatur. Ibi tamen aniones comme- 
morantur, non gemme. Porro tittf> 
net co^nttiis débet esse dictam pro, 
eognitus est, ut sit t si nec falgor 
lapidum y gemmamm, inter res uti- 
les ab ipso refertur, eognitus ipsi 
est ullitts btilitatis esse : sed ▼. Var. 



Lect. 'Variât autem id, qnod sim- 
pliciter erat : si non habet purpu- 
ram, anrum, gemmas etc. — 66. 
Alcon Myleus , statuarius et csela- 
tor apud Ovid. Met. XIII, 683. 684 
(etsi hic ad fabulosa Annii, qui 
Dell rez et sacerdos erat, retrahi- 
tur) et Plin. XXXIV, 4i , s. 4o oc- 
currit. Bœthus panllo notior est 
inter cnlatores. TÎd. XXXIII, 12, 
s. 55. toreuma proprie de opère es- 
tante, annglypho, est accipiendum . 
7 1 . . .74* Ûe sub umbra culis TÎteis 



28 p. VIRGILII MARONIS 

PoUentemque sibi, yiridi cum pahnite ludens 

Tmolia pampineo subter coma velat amictu. 

nii sunt gratae rorantes lacté capellae, 7S 

Et nemus, et fecunda Palee, et vallibus imis 

Seroper opaca novis manantia fontibus antra. 

Quis magis optato queat esse beatior aevo , 

Quam qui mente procul pura sensuque probando 

Non ayidas agnovit opes ; non tristia bella, 80 

Nec funesta timet validas certamina classis; 

Non, spoliis dum sancta deum fulgentibus omet 

Templa, vel eyectus finem transcendât habendi, 

OtUuj»te in vita d. fraude remota Tett. edd. apad Barth. Advers. XX ,19. — ^3. 
^4 Expectabam cum Heiiu. et Jo. Schrader. : PoUentemque sm, Ut potens sui, qui 
in potesute sua est, nec a rébus ezternis fortuncque casibus pendet. Mox vuJgo 
lucens. At ludens Scalig. eivet. ms.; ludcos, a flatu venti scilicet. Heins. conj. 
nubens Ulmea p., ut, ulmus monta, nimis ingeniose. VitM a Bembo illatum : 
antea vulgo lectum : MoUia, quod Ascensius ezplicat, moUiter. Emendatum Titio- 
La a Scalig. e libro. Ita tamen jam ante Scaligerum lectum est. Nam extat Tmolia 
in Julii Pomponii interpretatione ; tum in éd. Aldina minor. cann. , kinc in eàd, 
Ven. i54i> i558, edd. Fabric. etc., idque baud dubie verum : quis Tmolum 
nescit? v. Gc. II, 98. Sententiam autem nolim ad corollam pampineam, sed ad 
umbraculum viteum , referre , sub quo sedens agricob irigus captât. Scilicet coma 
Tmolia, cum palmite pampineo, Telateum subter amictu purpurco, (umbraculo) 
ludens. Heins. pro velat conj. celât. -— ^5. grauida roranti l. c. conj. Heins. — 
76. Et Venus ant. edd. ante Bemb., sed illa dea aliéna est abb. 1. Et pecus conj. 
Jo. Schrader. , sed id latet in nemore. et f. palus ms. apud Scalig. , prave : et 
miror Taubmannum illud récépissé. Tandem in fine versus et vallibus mtus bini 
codd. Scaligeri, qui, ut solet, archaismum amplectitur: idem e scheda Pithœi 
laudat : et mollis iacchus; baud dubie ex interpolatione, etsi Barthius id amplec- 
titur Advers. XXI, 3. et valle sub ima malit Heins., quod sane politius. Mox 77 
Semper novis jungit Taubm. Malim quod in promtu est : Semper opaca antra, 
Sunt enim novi fontes , vivi, perennes. — 78. Qui Scaliger ex uno cod. et vett. 
edd. profert. magis beatior pro alterutro, beatior, vel magis beatus : parum accu- 
rate. Sed exempla congerunt plura Scalig. et Taubm., etiam ex Aristophane: 
TIC yAf yiiQtro ptSihKof ox/iMrtfnç. Quidni tamen jungas : cevo magis optato; vita 
feliciore. Heins. emend* optando. — 79. puras et sensus vett. edd. mente potens 
conj. Heins., item: censugue probando. Sed omnino versus est mali commatis. 
Voluit, qui lusit, dicere : dum procul se continet, mentemque puram et sensum 
probandum, animi propositum rectum servat, non agnovit opes , non appétit. — 
80. nec tr. Voss. cum vett. edd. agnosciî Voss. non avidas irUtiavit opes Heins. prae- 
clare conj., laudatque ex Prudentio in Psychom. pretiosi ponderis €ueem Dejixis 
inhians obtutibus cum al. ex. — 81. Nec f. tenet vett. edd. , et valida. — Sa. ...84* 

lœtus et ludens otium fallit canta. mini pugns objicit , dum omet , 
82.... 84< Qui non capnt diecri- b. e. eo consilio, ut hostium spo- 



CULEX. '29 

Adversum saevis ultpo caput hostibus offert. 

Illi faice deus colitur, non arte , politus ; 85 

nie colit lucos; illi/Panchaia tura, 

Floribus agrestes herbae variantibus , adsunt; 

Illi dulcis adest requies, et pura voluptas, 

Libéra, simplicibus curis : hue inminet, omnis 

Dirigit bue sensus, haec cura est subdtta cordi, 9« 

Quolibet ut requie victu contentus abundet, 

Jucundoque liget languentia corpora somno. 

O pecudes, o Panes, et o gratissima Tempe 

Non sp. « Bembo esse ▼idetur. Vett. edd. Quo; nec malc : Quo, qoorsum» dum.,^ 
uUro caput hùttibus oj^t? Maie ecdem v. 83 me pro ue/, et tnmscmdit: et 
▼. 84 Jverium et socùs pro sœvis. At omeî refinxi, ut couTeniat cum transcendât: 
pro onuU. — SS. Juste profoke éd. Fabric. , nescio onde. SMkefalx omaiiiopro 
quoconque ykuf*if acalpello, accipienda, nec res ezemplo caret. laudat Taubm. 
Martial. VI, 78 rùdù mdocta fecU mefake cotoMs. — 86. Panchaica legebatur. 
Panchaia exqoiaitior forma in vett. edd. , etiam in Aid. et in Peuv. De re ▼. 
Geoc^. II, 189: IV, 379. — 87. vùridantàbus em. Wakef. e Lncret. U, 33. Mihi 
videbantur variantes /tores colore esse «tomu^oi. «<oxoi. herbis reu. edd. herbas 
edd. Ascens. Sensus autem: a^coUs sunt herbse florentes, qu2 turis preiiosi 
vicem sustineant. Sed tss. 86. 87 et plerosque e seqq. usque ad ▼. io5 ab alla, 
ctsi iodocta, manu assutos esse sospicor. — 89. Distinzi post Ubera, ut jam Bar- 
thius Adversar. XXI , 3 factu opus esse monaerat : tum voluptas simpUcium eu- 
raram, sen curis simplicibus, quales vita simplex afifert, non impeditas, graves, 
serumnosas. suppUcibus curis Behot. Apoph. II, 4* liberaque, impUcitus c. hue t. 
Pontan. ad Macrob. VII, 4* et Heins. làbera ab impUcitis c. , ut inf. Hoc mùuu 
implicuit dira formidine mentent, Jo. Scbraderus: soUkitis curis, vel Libérât ûn- 
placidis c. 1. implicitum curis. Porro huic i. Aldina et edd. Ascens. et Fabric. hue 
mittit et o. Dirigit hue s. Scalig. ms., et sic Casaub. ad Pers. p. 269. — 91. Quo- 
Ubetut requie victu contentus abundet Bembina est lectio : quum Aldina Quolibet 
ut requie dedisset* Ordo verborum est in duriore bac junctura : Ut, quolibet victu 
contentus abundet requie. Vett. edd. Quolibet ut requie motus contemptor abundet. 
Quolibet requie probavit qnoque Scaliger : quod parum placet. requiem PeUT. 
Voss. victus contentus Fabric. edd. Tandem Scaliger conj. Quolibet ut requies 
( pro requietus ) victu contentus abundet. Heins. in Quolibet qusn-ebat vdi, unde 
factum quili : mox inde commintscitur tenui victu , bocque multis exemplis illusr 
trat. Enimvero, tenuem victum firugalitatis noum babere posse nemo dubitet; de 
versu qucritur ; Toluitne ; Quolibet ut tenui victu c. a. Moz idem tentât : Quoli" 
bet ut specie vultus ( f. cultus ) c. o. — 9a. Hirundoque liget et in marg. damet 
ms. Rœler. liget etiam Tbuan. et Peuv. et Voss., in boc superscriptom Ucet. 
Heinsins conj. leuet. Antea Tulgatum kcet. — 93.... 96. quorum cultu , quas co- 

liis, manabiis, templa deoram or- tiam , que iUa setate înter artes et 
Det y Tel mskfçaas et immodicas opes vias divitianim parandamm erat. 
c praeda sibi parât. Respictt mili- lià. TiboU. iib. I , Ele^. i pr. 



3o P. VIRGILII MARONIS 

Fontis Hamadryadum ; quaram non divite cuku 

£mulus Ascraeo pastor sibi quisque poeue 9I 

Securam placido traducit pectore vitam. 

Talibus in studiis baculo dum nixus apricas 

Pastor agit curas, et dum non arte canora 

Compacta solitum modulatur arundine cannen ; 

Tendit inevectus radios Hyperionts ardor, io« 

lendo, non dêuite, fine impema et raintu, acleo<jiue tiae opibas et dititiis, pastor 
quisque traducit vitam, etc. ^mmius Jscrœo poeta, h. ezempio Tttii Henodi, cf. 
Theogon. v. aa. a3. O pecus o vett. edd. Fontis Hanuidryadum ab indocto poeu 
esset: quid enim Hamadryaù cum fonte? Heins. conj. Fronda H., sed et hoc 
jéjunum. Idem emendat quorum. At J. Schrader. imer plura alla : ^. Tempe 
Fontibus, ac Dryades, Tel Naitin ac Dryasm. cf. t. i i5. Comparât quoque Ovid. 
Met. VI, 45 1 »q. de Philomela. Porro Vom. et Pctav. poeta, traduds. In fine 
T. 96 TCtt. edd. fere curam , perperam. vitam recte Bemfous dédit. Forte umili 
«zemplo emendes Tibuili itlad : At mea paupertas vitam tmducat inertem. Vemm 
TÎz digm versos , in qnibus un^em arrodas : sont hand dubie interpobtoris. — « 
97' *^*I* Superiores interprètes ea , ipur seqnuatur^ ad pastorem, de qno carmen 
boc agit, retulerarnt. Vidit et monuit Scaliger anneclcnda bare esse laudibus, quK 
pnecesserant» vit» msticae, et accipienda universe de pastore, qnalem illa vita 
babet. Vir doctissimos tamen in hoc non substitit, sed refinxit qaoque locom 
sic: O pecudes..., pastor..,, Securam placido traduzit pectore vitam Dulcibus rn 
studiis. baculo dum nixus apricas Lsetus agit curas. Bene et hoc. Nec tamen vuU 
gâta displicet: Dum Pastor agit curas, occupatni est, tatibus in studiis, quae 
modo descripserat et iterom describit yss. 98. 99. Curas an putes dictas apricas , 
quatenus snb dio agit, in campo, gregem pascendo? qufa ipse apricus ( quod et 
in Voss. legîtur). Jo. Scbrader. in schedis conj. baculo.».. agresti, ut Orid. 
Met. XV, 655 bacutumque tenons agreste smistm. Heins. tentabat P. agitchoreas, 
l. pecudes 1. copras; boc saltem ferri potest. Ètiam Jo. Schrader. in hoc inciderat. 
.^'99. solidum cannen; integrum ezplicat Ascensius, nuUis modults comtum, 
•deo rnsticum , Bartfaius Advers. XXI, 3. nolla aegritudine contaminatum Scali* 
gcr; scilicet, ut gaudium solidum. Sed ista dura, hoc longe petitum, dum nihil 
adsit, quod ad lerumnas revocet anîmum. Saltem débet essf^cahmen, quod ab 
cKordio ad finem ab otioso homine decantatur. Dubito nuUut a poeta profectnm 
esse solitum carmen : et nunc ita video in edd. Fabric. esse excusnm. Id modu- 
latur pastor non arte canora , h. e. inconditum , ut Ascens. At Heins. malit cano- 
rus cum Petav. et nulla arte. — 100. Hic magnam versuum transpositionem Sca^ 
liger induxlt, mnltum adjntus, inquit, scheda veiere. CoUocat post v. 99 versus, 
qui infra sequuntur, i5o. i46. 147. i44- i45« liè. i^g. i5o. i5i. i55. i53. i54. 
i56. Tum 100. 101 . loa. io3 sqq., sed hos ipsos versas admodum immutaios ex- 
Jiibet, ut apponere eos necesse sit : 

98 et dum non arte canora 

Compacta solidum modulatur arundine carmen , 

97.... io5. Inter delicias bas tempiu canendo fallit, ad ni«ri- 
viue rustics dum pastor baculo diem sole progresse , la umbram 
nixus, et solitum m odu (ans ca rmen compellit gregem. 



CULEX. 3r 

Lucidaque «thereo ponit discrimina miindo, 
Qua jacit Oceanum flammas in utrumque rapaces. 

Et jam <x>npeUente vagae pastore capellae 
Ima susurrantis repebant ad vada lymphae, 

loo Quem circafissœ passùn cubuere capellm. 

His tuperat yelidis mtuums e fontibus unda, 

Quœ lêvUmi plackUtm rhns sonet orta Uqtiorem, 

At volucru paUUà residetUet dukia ranuâ 

Carmina per varias edunt resonantia csnhtSm 
ib5 Hine iUigeminas ovium vox obstrepit aures. 

Hmc queruias rejénmt voce$, qua nantia Unw 

Corpmu Umfafàott. Sonitus alit aeriâ Echo, 

Argutis tt cuUa/remunt ardore cicadis, 

Seu iibet 4idfimtem densa requiescere m und>ra 
I lo ExceUis supra dumis : quas leviter afflans 

Awra susurrantis possit confundere venti: 

Anxius. insidiis nulUs, et lentus m herbis 

Concipit Aie mi'tem projectus membra toporem, 
it4 Tendit ut evectus radios H. 
Si uli tranqpotttionc lucidior ordo •eDtenciamm et lenior Terbomm janctura in- 
ferrctar: niniu haberem, quod conatma aimilem retundendum putarem. Sed 
▼ulgarem, £iteor, ordinein nralco miiàw, meo sensu, esse molestum. — loo. 
Tendit inevectus Aldinse debcri videtur ; nam Bembos e cod. suo pn^erebat 7en- 
dit in eveetos; sed recte altenim reTOcaruni aeqoentes editores. Tendit et evectus 
edd. Tett. Tendit ut Scali^er emeadabat. T. humo evectus Heins. coDJ. Redit idem 
TOC. inevecUu pro simpUci , evectus , infra ▼. 34o Iret inevectus cœlum super. Tum 
alius poeta forte maluisiet ineveeti Hyperionis.— ioi. ponit. Jo. Scbrader. ap. 
Frisemann. ^wtifiut vis bene. — loa. Dum jacit vett. edd.» et capaces, qnod Do- 
miriu» quoque et AsceDS. interpretantur. Guijiciebam rapaces , quod probat 
Wakef. ad Lucret^ Y, 398, ubi rapax vix Solis equmrum, Accipieoda verba de 
Sole in medio cseli coDTexo constitato : solis ardor tendit, intendit, radios, et 
ponit mundo discrimina lueida, b. discrimen lads, caelum in duas partes discrimi- 
nât, «fiiatenos Tenas Orientem et Occidentem radios sequa lance disper^t. Lan- 
dat Taubmannus poat Bartbinm illud Statii Tbeb. Y, 85 Sol operum médius sununo 
librabat Oiympo tucenles, ceu staret, equos, et Lucaoi notum versom : cum 
cardine summo Siat librata dies. Durior est Bartbii interpretatio, qui ponit, per- 
dit, discrimina accipit, quum pari spatioabu troque fine distet. — io3. Interpo- 
latio in seqq. est manifesta : bis eadem memorantur. Pn^abilius tamen fit 106. 
107. 108 a seriore manu accessisse. — io4* Lene susurrantis conj. Jo. Scbrader. 
repetebant ad vada legebatur ubique : per arcbaismum dictum irideri posse , Sca- 
Uger jndicabat. Sed idem moz melins sobjicit : repebant ad vada. Ncc de eo du- 
bitandum censco. Nam ineptus bomo ▼. 49 perrepunt ad cava, ante oculoa ba- 
bnit. Bliro conatu Bartb. Advers. XXX « a4 ^o^j- repedabant Noniana voce. Melius 
Heins. reptabant (Nunc Wakefield ad Lucret. Yl, 1278. ubi ei yoc. repedavit 
restituit, eandemque Horatio obtrudit Carm. 1, 87 , s4 ^'am' <^'<^ repedavit oras, 
et adstruxit vocis antiquatae usum pro recedere, ex PacuTio, Juvenco, 8. Damaso, 
Fortunato, pergit : « Nec dubito quin BartbiuS verissime restituent.... repeded)ant 
ad vada lymphœ; quamvis inscitissime sannis ezdpiat emendationen Heynius, 
ipse vicissia deridendfis,nisi lit ^qlla seg et Mo^naram di«tionum in Yirgiiio. *) 



32 p. VIRGILII MARONIS 

Quae subter viridem residebant caerula musciim. io5 

Jam médias openun partis evectus erat Sol ; 

Quum densas pastor pecudes cogebat in umbras; 

Et procul adspexit luco residere virenti, 

Délia diva, tuo : quo quondam victa furore 

Venit Nyctelium fugiens Cadmeis Agave no 

Vides edam inter Britannos esse criticos, qui Centaurorum more pugno et stipite 
res gerunt! — io5. residebant. Pro hoc facile est conjicere resonabant, aut po- 
tius resonabat, se lympha. Heins. scribit : Quœ subter viridem saliebat garrula 
muscum. Inf. 889 Jtiuum propter atjuce vàridi sub fronde Utentem. Ovid. II Fast. 
Garrutus m primo limite rivus erat. Sen. Hippoi. 5iii Garrulfi'gramen secuere 
rivi. Calpurn. IV, a Quidvesub hacplatano, quam garrulus adstrepit humor. Pru- 
dent. Psychom. Fons patribus de rupe datas, quem mystica virga Elicuit scissi 
saUentem vertice saxi. Lucret. II , 3o Propter aquœ rwum sub ramis arboris alla. 
Quorsum has opes allatas esse diccmus ? aquam garrulam et salientem bene dâci , 
nemo sanus dubitet ; fatearis quoque Tersum factum esse meliorem ; cnimTero 
an vêtus poeta ita scripserit, nuUo modo probatum bine est. — 106. operum : 
pro, operis, viae emetiendae; ut modo ex Statio vidimus ad t. loa, quasi opus 
diurnum Sol expleret. Heins. conj. œthrœ in partes. At Jo. Scbrader. oper. part, 
emensus. — 107. tiensas.... in umbras : f. densis in umbris. Heins. densa in umbra. 
— 108. Satis turbata haec. Ut nîhil habet, qnod sequatur. Ut procul adspexit 
conj. Nodell- Noi. crit. p. 80 in quod et ipse incideram, parum tamen confidens 
conjecturœ. Vett. edd. Et procul adspexit, hoc itaque revocavi; non tamen ac si 
locum sic sanatum putarem ; quis enim adspexit ? et quid adspexit ? Solne pasto- 
rcm ? an pastor grcgem? hoc praefero : adspexit pastor, prospexit, pecudes rési- 
dera, cubare, m luco tuo, o Diana. Suspicor tamen insertos esse tss. 106. 107. 
108 et fuisse : Et jam.... muscum, Luco, Diva, tuo, quo. Barthius XXI , 9 emen- 
dabat: Et procul accessit. Jam vss. 108 sqq. locum, quo Culicis argumentum 
actum est, accnratius describit : est is Incus Bœotiae, Dianx sacer, idem ille, quo 
Penthei carde peracta mater Agave bacchata peryenerat; adeoqne sub Cithae- 
rone- cf. Ovid. Met. III, 70a. Hic multa desiderari, et forte cantum pastoris re- 
ccnseri putabat Heinsius. Immo vero mnltqrum lacinis in unum locum congestse 
sunt, quae inter se parum sunt conglutinats. — 110. iV^c(ffeum/u^ien5. Immo vero 
Nyctelium f., h. Baccham. Verum hoc esse negat Scaliger; non enim fugiebat 
Bacriium Agave, quem non ofFenderat, quum ejus ministra esset : sed hoc, inquit, 
poeia vult : in eum lucum , in quem Agave , victa furore Bacchi , metuens pcenam, 
hoc est, aiyùi, quod imminebat ejus posteritati propter interfectum Pentheum, 
confugcrat, compulisse pastorem pecudes suas. Itaque sic legit : .... tjuo quondam 
victa furore Venit Nyctilei, fuqiens Cadmeis Jgave Posterius pcenam riatis e morte 
futuram; versum itaque, ut vides, ri3 retraxit. Mihi nec ban;, nec alia Scaligeri 
trajcctio versuum placet. Fugere deum, fugere Bacrhum, commode satis dictum 
est de d'f oxmttoic quos premit, urget, deus, ut vates, qu« bacchatur, magnum 

108. Lucum sub Githaerone mon- bantes pecudes in luco tuo , o Dia- 

te describit Dianae sacrum : in na; in quem quondam venit A^ave, 

quem casu pastor gre{;em compu- Gadmi iiiia , e Bacchico furore re-» 

lit , prospiciens in umbia reci)- sipiscens Peniheo iilio laniatj, 



CULEX. 33 

lofandas scelerata manue 6 csede crijie&ta » 
Quae gelidis bacchata jugis requicvit in antro^ 
Posterius pçen^m gnaû se mor^e f uturam. 
Hic etiam viridi ludeates Panes in herba, 
Et Satyri Dryadesque choros ^g^re pueUaç 1 1 s 

Naiadum cœtu. Tantum i^on Orph^eus Hebrum 
BestaDtem tenuit ripis silvasque canendo, 
Quantum te, Peueu, remorantem Dia chorea, 

ti pecton posait Excussisse deum; iuprinis de Bacchia» qvs forore «cup diacur* 
runi , ao si liberare se a £urore velint. la hanc sententi^in jam Bardiium mcU-;> 
nasse es Taobm. disco : etai nec ej> confu^ere necesae videtijir. Cqgnito eniin scer 
1ère ÎDieremti materna «apu nati abhonens sacra Bac th ka Agaire Nyctelium 
fugiens in soUtodinem secessitt uc lovrori indulgeret. furortm IfycteUum conj. 
ticins. — Il I , et cttde c, Teu. cdd. et codd. , qnaii esset et crucnta «k coide. — 113. 
Quo g. em. Heins. Ogxgus b. j. Jo. Schr^der., docte. — 11 3. Versus in edd, 
Fabrie, sic est «mendatos : Postcrinu pœnam gnati da morte datura. Ueins. conj. 
Posi verUa et pcenas n»ti se mç^te daturamo Sed totum versnin nna cum antece* 
dente ejiciendwm arbitror tanguam fupposititiuait In nu. HeUast. sn^jectus erat 
Tersw iiff. — i«6. cœtus vu^gg*» nonnuUse etiam Aid. cwn jns. Hebnstad. Puto 
fuisse : Naiadmm et cmtus. I^îam {laullo durins cum suppletur. horridus pfo Ot' 
phus Aldina et edd. Fabric. cum nu. Helmst. et Petav. cum Vjoss. lieios. conj. 
tfon àiutum O^agrius H. vel, tsiiCum hai*d Bhodopeius H. Jdem jungif fiaiadum 
cœtu non tanto. Sane Orplteus trisyllabum esse» ut Ptmthems, et in Catalectis 
Pith. p. 3i Theêeiui y^rum Virgilio vîx liouisse esse tam a^daci. sUva^q^e sonars 
tes Jo. Scbrader. om. -^117. riuis ma» Cootian. perpétua variatione : unde tamen 
Scalîger refingit : nvis sUviaque çanendo. Mibi vuigata suavipr pr^edit : non Or^ 
phcus canendo tai»ium tenait Uebrum, ripis restantem ( cursMmtntra ripas juistinen* 
tem), silvastjue : h. delectavit Hehrum silvasque. Ktsi totus hic locus, et is qui 
sequjinr, ex variorum versificatorum symboUs coaluisse videri débet. — 118. 
Hic versus contamieatus ( a nai«40( esset Ilaf «ic ) , quod et vidic elcgans canninum 
judex Jo, Schraderus fUnendatt. Pnef. pag. XW, XXU. conf. ad Georg. IV, 355. 
Hacteons facile succurras : Penre , morantem- Ai idem hic versus alieaus prorsus 
est a tota sententia. Si in Bœotia res geritur, non Pencus delectari potuit chorea 
Nympharum : sin in Thessaliam rejicias carminis argumentum, aliéna suot que 
▼. iu8. sqq. de Agave n.irrantur, etîamsi cum Jauo Parrhasio in Quaesitis per 
Epist. pag. 5i Lucani locum (lib. VI, 355.... 359 ) ^"^ advoccs : nam ex eo nihil 
constittti potest, qtram poeta ipse parum docte loquatur. Afferre volnit medidnam 
huic versui Scalig«T. Apponam verba : « Qnia pauHo ante, inqnit, diierat, Ion* 
Cum ao» Orp/tmcf , pntaraac hic 4U<r«ff-oATMtàv dseue; ica hic Quantum posue* 

1 14' sqq» itemm lomiriatwr, Ma nmilis tfiiorQin enumeratio «pod 

poeue seu inCerpolatorif 11106111001 Oridion , Metamorph. libre X , 

in deieribeniio luoo et antro , qua 96. saq. io oanta Orphai : quem 

paator consedit. Alla aliamm poe* locum anaiarIkaîvseiBbleaiatiii an- 

taram lanlms assnu. D« nn^piHs te ocoIm kabnisse Tideri potest.' 
vide Var. Lect. Gompariu'i poiei$ 118. ft ftto PênwUf laf^itur ex 
5. 3 



34 P. VIRGILII MARONIS 

Multa tibi lœto fundentes gaudia Tultu, 

Ipsa loci natura, domum résonante susurro, im 

Quis dabaty et dulci fessas refoTebat in umbra. 

Nam primum prona surgebant valle patentes 

Aeréae platanus : inter quas inpia lotos, 

Inpia, quae socios Ithaci maerentis abegit, 

runt. Atqui leçendam : Non tam te , Peneu , remorata est Dût ekona. a Altéra 
venvu parte carere pouumua mcdicina , nam snpplen potest ex snp. ttnuii im 
remoraotem. Suspicatur autem »agaciuimus TÎr, auctorem carminU inttitissc vcs- 
tigiis Catulli in Pelei et Thetidii nupdit ( tm. a85.t.. agS ). Tamen ne rie quidem 
vertus très sequentes commodam orationem sobjiciunt. Quantum te , PentAeu , 
coni. Heins. , nullo cum fructa. In vett. edd. pro DiVi inyenioDnM et Dwe, in 
aliis chorea, et in margine pro Peneu , pastor, ex riri cujasdam docti emenda- 
tione, put». Etiam penu pro Peneu plures edd. Venetae serrant; Aldina autem , 
et hinc Ge. Fabric. , Quantum te pemix remorantem diva chorta. Atqne hsc lectio 
tenenda , tanquam vera , et ex cujus corruptela importunns ille Peneus versum 
iavasit * untum non Orpheus cantu Hebrum silvasque tenuit, quantum te, o Luna 
(t. 100 ) tenuit chorea Nympharum: Quantum te pemix remorantem, Diua, 
chorea. Eandem fere lectionem ms. Kœler. quoque habebat : mt. Helmst. autem, 
Qua te perpigra morantem diva corea. Petav. Quam te w'gremorantem. Voss. Quam 
te per nigra morantem, meri librariorum stupores. remoranturem. Heint. Nodell. 
Hot. crit. p. 80 conj. pemox cborea; ut ^«ifT^;tioi ;topoi ap. Sopboclem. — 119. 
HuUa tuo lœtef. vett. edd. tuo Uttœ ( scil. choreae ) Ascens. et aliae , quod et Heins. 
probat. tuo latœ Aid. Quam nunc habemus, Bembina est lectio: chorea.,.. fun» 
dentés nota syntbesis. tibi int. Dtanae, Lunae desuper adspicienti. Multa tuo tatef. 
cd. Fabric. tua lœtœf. g. tuctu PeUT. Heins. conj. fiuctu. Interpositi sunt ab 
alio TSS. 116. 117. n8, et juncti erant: pueUœ Multa. — lai. Hacadbuc ad 
Naidas refercnda. Importunum tamen Quis : ferrem saltem Bis dabat. Mox in 
cntro Aid.— 122. Nam primœ m p. conj. Heins. prona valh's, ut ap. Catull. — 
123. Recte boc(Heinsium non probare miror) revocatum, Scaligero monente, 
et priscis edd. lu quoque Bembus correxerat. Sed iterum illatum erat ex vett. 
edd. , etiam Aldina : JEriœ platani. inter guas erat impia lotos. Sic et PeUT. Saltem 
esse deb. gutu inter tt t. /. In marg. éd. Yen. Scoti notatum : alios légère : latis , 



Aldina pemix , sensus est : Non 
tantum Orpheus canra suo He- 
brum , guantum te ^ o Dia, dea 
Diana , chorea Panum ,^ Satyrorum 
et Dryadum volnptate aadiendi 
yidendiqne tenait , gaudentium. 
Pro hoc : chorea fundens , et pro 
hoc , fundentes gaudia , guis du'- 
hat(ffaLum lis daret ea gaudia) t^sa 
loei natura. Scabra tamen vel sic 
oratio. Vide var. Icctiones. 

124. impia lotos, Impia , ^uœ; 



nota figura Horatii exemplo jam a 
ScaKgero notato : Impiœ , nam 
guid p. m. Impiœ d, Carro. III» 
1 1 , 3o. ài , et Catull. LXIV, 404, 
4o5. Impietas spectat haud dubie 
ad injuriam Ulyssi factam sociis 
retentis, abegit, tcilicet ab Ulyssis 
navi, aTocavit : intercessit loti sua- 
yitas 9 quo minus socii Ulyssis ad 
naves redirent (t. Odyss. librum i, 
g4 sqq. ). Ceterum confudit poeta 
diverti geaerii lotot. I^otus ilU 



GULEX. 

Hospita dum nimia tenuit dulcedine capios. 
Al, quibus insigni curru projectus equoFum 
Âmbustus Phaethon luctu muCaverat aitus, 
Heliades teoeris amplexae brachia truncis 
Candida fundebant tentis yelamina Famis. 
Posterius, cui Demophoon aeterna reliquit 
Perfidiam lamentandi mala, perfida multis : 



J25 



i3o 



que nyMpba fuit. Pcrpcram. -^ 1 26. Ac malic Heins. , et igfiuptdum c, p. êquo^ 
rum. — 197. jimhustus Ph. legendum, pro Ambust^ , ^od in ocoIm incurrit et 
Scaliger monuit. Et hoc idem e m». Hcmbt. notainm video. — ia8. amplexœ 
pauiTe accipit Taubin. Ncc taMen Tel tic expcdioc ampUxœ hrachUi tntncis. Non- 
MUS Dionyt. Il, 167 Eia? *Hxj«Aif mu ky» fjMt,,,, ^»Aod-^afofc «rt aop»/u/0oi{ riiTo- 
voc miyêifwo fn^/irXeiMe ^ufJka w*Xtiavm, Sospicor : impUxœ brachia, h. Kmtiym^ 
ramo» truncis ( Ticinamm inTiccm populorum ) implexoi. Ncc aliter Heins. conj. 
ttnerit, et in nutfg. lencà ma. Rceler. — > t^g.pandebtmttim}. ifi. Schrader., féli- 
citer, fautif pro estendt. Sed fiiciic incidit animas in kntù. Gmjecit qnoqoe 
Scalifer, et estât in edd. Fabrk. Sed idem malebat : lentis tuéamma rtama,. in- 
geniose ; nam electram stiUarc popnlus dicta vid. Ovid. Met. Il, 364 sq., yemm 
sic candiéei panim commode appositum essec. Heins. conj. eomitaf. lenUs uiula" 
mina r., parum féliciter : nam de undiFa arbonim 4iaKritnr. -— i3o. i3i. Misère 
coirupti f«rsas nec sine libria facile sanandi, etsi unum et alterum conjectare 
Hcet : Perfidiœ êamef^tOf et latere inuUis in muUis; ita ut ezpleri possint reliqua : 
doits ifuum Uisit multis, yel prapins ad cormptam scripturam : mahs quœ fievit 
inultis. Agi de amygdala, in qoam Phyilis muiata feitur, sen quccnnque alia 
jlla arbor fuit, obvium est. Sed primo loco monendum, in Tett. edd. et codd. 
pott T. i3i subjici aiium : perfide, multis. 

Perfide Demophoon , et mmc défende puellam, Tel puetiis. Tom Tarietas lec* 
tionis hsec fere est : in rtit. edd. Perfidia legitur. Bembus reposait Perfidiam : 
idem Tersum modo adscriptum ejecit. Probarem , si sententia intégra sic absol- 
rerefur : qnie omnino sic nuUa est , quantum Tideo. Scaliger e rett. edd. laudat. 
Perfida lamentaruii mala, et corrigit modo: Perfida larrtenlandi dm mata, al sit 



Clyssis in Africa reperta non erat 
fiœotiae 4oinestica. 

136.... 129. Populi arbores, vel 
alni (nam utrasque Virgilius a(pot. 
cit Ecl. yi, 6a et .£n. X, 190), 
in quas mntatae Phaethontis soro* 
res, Heliadeê, taoquam Solis cz 
Glymene filiae. Factum ex lactu de 
fratris casa suscepto ^ nnde po9Ca : 
Phaeêon luetu ils mutanferat arias, 
Moz ▼. ia8. ia9 hoc Ycile videCur 
poeta : populos illas sororias ita 
iater se cond^ntatM ùta fiiiiaO} 



ut implicarent mutno nexo ramos 
et umbracula facerent : fundebant 
tentis ratnis v^lamina (ut vers. 74 
TmoHa pampineo subter cof?ia ve^ 
lat amiçiu) candida ; scilicet po< 
pulus alba est intelliçenda. am- 
plejçœ brachia trunois, probnjbilinsi 
impUxœ, yide Var. Lect. 

i3o. i3i. Posfea staba^ arbos 
amygdala^ in qnam matata fuit 
Phyllis Demophoontis perfidiam 
lamentata. Vide Ovidii Epist. 2 \ tX 
Byçinum ad fabulam 5^, 

3. 



36 P. VIRGILII MARONIS 

Qaam comitabantur Eataiia carmina quercus; 
Quercus ante datae, Gereris quam semina, viue : 
nias Triptolemi mutavit sulcus aristis. 
Hic, magnum Argoae navi decus, édita pinas 
Proceras decorat silvas hirsuta per artns : 
Adpetit aereis contingere montibus astra 
Ilicis et nigrae species, et l»ta cupressus; 



i39 



fnalum ptrfidam pro perfidia ; modo : Perfidie lamenlandi ntaU : aeutiton felici* 
ter. Reliqiia, venu a Bembo ejccto iterom admisio, sic oonsdtoit: perfide mtd' 
tis, Perfide Demephoon et rume éeflende pueliù. Seà onde de Demophooiitif ano- 
ribos, netfoue adhoc a pncUis deûcmdit, censiet, Scaliçer vis hahukt dicere; et 
tota sénieotia jejuna «tt; veniu aacem inepti tenificaioris commeittiim, etai 
edam Bardûiu Adrers. XXI , 9 aentoni eztcuijpere euini|«e defendcre aaloit. et 
tumc d^unete fmeiUt us. Uelnai. Poiteêàtm, vel, P0Êt ucro, cm' D. em.» Heina. ^ 
tom itenun: Post, méritât eui Beniçphoon £Btema reUquik Perfidmm lametUandi 
mah. Perfide, multis. Perfide Demaphoen et mmc d^ende pueUis, io. Schrader. 
Perfidia mtmmmeriki tuet mala, Onbaino a nafiicor ptiaao unun «antnm ▼naiwi adl- 
•criptnm Adsae : Paeterius, eut Demophotm iamenta reiifmit Qmam c. — - iSa. 
JataU carminé malit Heins.—- 133. qtiam aemmu, victu, -ni^mamseminA, aditUœ 
conj. Heins. -»- i35. i36. Altcr Teniia pro Cblcro addiciu eh alio. piniu «Hêa, h. 
ezctflsa ( cf. «nf. 170. ), hirsuta per artus, nta^num decus JÙyom navi, h. t. e qiaa 
Argo confecu et «zornata fuit, decorat silvas proceras; nin qnod dcgaotios pn* 
tem Proœros.... hirsuta per artus: hoc et Heinaio rideo praban. Scaligeitiin ita- 
que mircris priai «m légère : Proceras décorons s. , twki rouuu teoteotia : Hic..,, 
decorat silvas; hic suheris éurhoe Appétit a. Maie haboit vinun optimoi* biulca in 
seqq. oratio, ted ei medela in promtu est interpuoctione : Appétit a.... astra ilicis 
elniyres....cttpresstis. De toc. édita adbac moncndiua, faisan cjus acceptionem 
TÏderi pepeoase tectionem éd. Fabric. addita, Ita tanen «tiam lieios. conj. et 
Jo. Schrader. fimendait. p. a3. — i36. htrsutaque taxus ips. Rce1er.,sed non 
consentit vs. seqoens. — iSy. Ac petit em. Heinsiiis. motibus pro monUbus emen* 
dat Scaliger ; docie qnidem , ut sit quod poeiiR fikm^fh appellant ( secundum 
illud Virgilii : Quantum vere navo vvridis se subjicit abius ). Sed quis non pnefe» 
rat illud multo lenius et comdus ; aeriis frondibus , quod et Heins. conj . , yel 
firontibus vel motibus. Aldina et Fabric. edd. qooque : conjungere. — x38. Ilicis 
species'pTO peripbrasi habendum, pro ilice siropliciter dicta, séries tamen conj. 
Heins. ; expectabam vertcx. lœta cupressus adversatur arborit naturv et poetarum 
usui; nec Barthii defensio Advers. XXI, 9 bona est, éx eo petita, quod apud 
Arisisenetum iiiier amœnas arbores ea reccnsetur. Gifaiiios apud Scaliger. con- 



i3a.... i34*De quercQ Dodonaea 
fatidica nota est fabnia. ^ueirus 
carmina , ex apposito , h. e. quas 
Carmen reddunt, Tel e quibus car- 
nien redditur;canorae. Carmen adeo 
pro canente , Taticinium pro Tate. 
cf. Taubm .fataU igitnr, quia de or»- 



cnlo. Glandes ante frugum satio- 
nem aTriptnleoio monatratanme-* 
niinisti Tel es Ge* i 9 7* 8. tntitat;ie , 
permutaTit. -** i38. iUxnigra, di- 
Tersa a quercu, nunc cum cupresso 
jnncta : noTO more. — Lœta de eu* 
presto explicvi nequit. vid. Y. la. 



CULEX. 

Umbrosaequ'e manent fogus, ederaeque ligantea 
Brachia, fratemos plangat ne populus ictus; 
Ipsaeque excedunt ad summa cacumioa lentae, 
PÎDguntque aureolofl viridi pallore corymbos. 
Quis aderat yeterifl myrtus non neacia fati. 
At Tolucres patulis reaidentes dulcia ramis 
Garmina per varios edunt rescHsiaiitia cantus. 
His suberat gelidîs manans e fomibus unda, 



37 



ï4« 



145 



jccerat Lethœa c, non maie; modo non detideraretmr copula. An fuit: lUcis et 
nigrœ, et species Lethœa cupressus (h. cupreui ). Verum simpliciore modo tuI- 
çats lectiooi succurrere Ucet : nec lœta cupressus. Vcnit et hoc Hcinsio in men- 
tem. Idem féi, ei tenta c. Jo. Schrader. et Iceua c. conj. Friaemann. , nescio ({ao 
•cnau. — 189. AUfwe mfnbrota manetf. Friaem. e Jo. Scbradcr. , neacio quo Iracta. 
nument. Vim vocis b. i. non salit aaieqnor; an virent? .vel patent? ut Jacoba 
conj. In YoH. erat monent; tum lùfantes ederœ •cripsi pro, UganUs, Sequentia 
sic interpan^: .,.,/agits; ederwfu» tigantee.... ietms, Ipsteque.,.» Pinguntque etc. 
Cauasas deprehendere in promtaest. — i^.fraternus Vqm. et Patav. p. ne p. 
artus vett. edd. 8ane fubnine percussi PJiaetbontis artns laceros conifiusiTerc He- 
liades^ donec in populos mutarentur. Sed quomodo hoc iacit ad cetcram senten- 
tiam? Beinbus dédit: ictus; ita refcram ad Phaetfaontem itdmine percussum, 
ictum. Pbaetbontis s o ro p es in populos mvtatas supra ndimns : ete fralris mortem 
lacrimia humectatae nterno luetu preseqnuntnr. Melina sic me inieqiretari arbi- 
tror, qnam Taubm. ne planyat et percutiat ob finatrem /ulmim ictum: modo tum 
legas : yniesrnas plangH qurn populus actes; aut, ut copuU adsit» pfangens ei p. 
pro vulgari: bracéûa poputi, qum ptanyit. Sed tocum t. i4o inepti veraificatoriK 
commentmn esse arbitrer ex vas. ia8. 129 eonfictum, in quibus jam eadem res 
exposiu fuit. Et séries Tersuum fuit b»c : ederseque lisantes Braohia, smcceéunt 
ad s. ^^ i4i- excir<iunt; suspicor fuisse escenâm^. Nam exteésre.ad an dicatur, 
non memini, sed escewkread. Nisi, ut copnla importuna ejiciatur, malis: Ipse 
succedunt. Vonn passwpm erepunt.... lento conj. Heins., qâod flexipedes hedera; 
dicta occurrum apud postas. Plin. XXIY, 10, s. 49 SimiUm kuic ( smilaci ) alùfui 
clematida^tppellaverunt, repentent per arbores. — i43. Versus et hic insitititts. 
Jam versus, qui hune sequuntur, i44-'- ^H* Scali(||er, ut supra Tidimus, re- 
^axit post ▼. 100. — 144. Et Voss. — 145. Carmina per varios eantus; ut alias , 
per sonos varios. Jo. Schrader. oonj. per varies campos; per vacuos saltus. Saitem 
bonus poeta sic seribere debebat. •— i46. supesmt Voas. Peuv. et ScstMg. e vet. 



1 4 1 • 1 42 • Hederae f agos amplexae 
bene descriptas sunt. Earum race- 
mi cum acinisy corymbi dicti, au- 
reoli $uQt ; est ergo de génère 
hederse cum fructn croceo intel- 
ligendum hoc ; sed foliis albis ; 
ergo viridi pallore dislinguitur 
corymborum flavor. Est aliquid 



simile in loco Ed. III, Sg vitis Dif- 
fusos edera vestit pallente corym- 
bos : ubi vid. Net. et II, 5o. Mollia 
luteola pingit tfaccinia caltha. 

143. lo myrtum mutata femina, 
Veneris sacerdos ; forma insignis , 
Griece Myrene : iride Servium ad 
/En. ni, 3. Geopon. XI, 6. 



58 P. ViRGlLII MARONIS 

Quae levibus placidam rivis sonat orta liquorem; 

£t, quamquam geminas aTitan tox obstrepit auris, 

Hanc querulae referunt Toces, quis nantia limo 

Corpora lympha fovet : sonitus alit aeris Echo; lÀr 

Argutis et cunçta fremunt ardore cicadis^ 

At circa passim fessae cuboere eapellae,- 

Excelsisque super dumis; qnos lenîter adflans 

Aura susurrantis posait confondere venti. 

Pastor, ut ad fontem densa requievit in umbra, i55 

Mitem concepit pfojectus membra soporemi, 

Kbro : ipse malit supéret. — i^j. placido Uquote mehus dici moaet Scaliyer : 
recte, sed homini, qui hvc scripsit, TÏdetur pUcoiise : sonore liquorem, ut, lo- 
nare camiina, et alla similia. Scaliger quoqae scnet sttbniiuit. uomiC conj. Jo. 
Schrader. sonet ore éd. Ahtwerp. < forte et aine. Certe orta otiosum tn , Bartk. 
XX, a3 eméndat aucta. In ids. Vos*. ticUi. Sed toius Tenus danmandui, non 
cmendaodut est. Est énim insititius cum seqq. , in qnibus etfdem repetuntur , 
quae jam supra dicta erant t. io4' ▼• 4^ sq. — i^B. Et tfttamquttm. Conruptum 
hoc. Scaliger Hinc iUigem. Barthius ibid. conj. Eti/uaiftia. -> 149. Ac ifuenilœ 
firiunt\foces refingit Heins., ut suppleantur aures ex antec. hanc 4f. reserant fiai» 
ces Jo. Schrader. Hoc Tar. lect. in vetc. edd. Hinc querulas refèrunt v. bene Sca* 
liger e ret. scheda : item ^u€B nantia: ut sint Xi/uT«(Mt tLpwSi tI»v«i, ut is cum 
Aristophane léquitur , h. rame. Ge. 1 , 878 Et veterem in limo ranœ cecinere ^ue- 
retam. cf. Taubm. Sed jam Jul. Sabin. de ranis accepit. — ifn. et culta Têtus 
scriptara apud Scaliger. , eaqne elegantior. ardore, per aestum. Barth. L c. conj. 
fremunt ardere; quod ipsi remittam. firertiunt arbusta Heins. , elegantius; idem 
in mentem Tcnerat Jacobsio ex Ecl. II > i3. [add. Ge. m, 828, et Tan Kooten 
Spicileg. ad Jo. Schraderi Emendatt. pag. 8. — iSi, fessa. Jo. Schrader. conj. 
fusœ. — i53. supra Scalig. Puto fuisse : cubuete capeUœ Excelsis suhter dumis. 
Sic in Perrig. Ven. subter genestis expUcant tauri lattis, Jo. Schrader. Excelsos 
subter dumos Emendatt. p. so. Desidero quidem commodius epitheton dumo- 
rum : TÎdentur tamen excelsi dicti , qui in excelsis rupibus crescunt. et amantes 
ardua dumi etiam in Georg. Omnino dumos amant poetae commemorare, ut et 
dumeta. Et eo specut, quod adjicitur> a Tends eos perflari : h*fiù*fTA(. Heins. 
conj. excisis 1. exesis; et comparât illa : Dum tenera attendent simœ vir^lta ca- 
peUœ. Barthius XXI, a4 emendabat : Excelsique super dumi. </uœ TCtt. edd. et 
codd. quos a Bembo profectum est. Barthius non maie conj. <fua. qua Tel quo 
etiam Heins. — i54- possil higet; sed est genus circumlocotionis pro confunâit 
aura dumos. posdt Coutianus liber Scalig., qui explicatVii^fltTAi , quasi : poscit 
sibi, aggreditur. Sic et ms. Helmst. — i55. dd fontes TCtt. edd. mutavit Beml!>. 
requieUis conj. Heins*, et mox porrecbis Liodenbruch. Scaligcr, qui hune lorum 
transpositione sanare Toluit(Tid. ad t. 100 et i43)> rejectis ad superiora vcr- 
sibus 156. 157 sicinierpobTÎt haec: , 

148. Et, quamvis avium cantus leg^endum censeo ) refèrunt voceg 
geminas aar«f obtundit, Aine (ita tfuerulas rane in limo natantes/ 



CULEX. 39 

Anxias insictiis nulHs : sed lentus in herbis- 

Securo pressos somno mandaverat artus; 

Stratus humi dulcem capiebat corde qiiietemi 

Ni Fors incertos jussisset ducere casus. 160 

Nam solitum yolvens ad tempus tractibus isdem 

Inmanis yario maculatus corpore serpens, 

Mersus ut in limo magno subsideret aestu, 

Obvia yibranti carpens gravis aéra lingua, 

Squamosos late torquebat motibus orbis. ^65- 

Tollebant aurae venientis ad omnia visus. 

Pasêor ut ad lontet dénta requietît m umbra 

Seeuro pressos somno mandatfenU arUts : 

Stratus Aium dulcem capiebat corde <piiietem, 

Ni fors incertos jussisset dUcere casus, etc. 
Milkil est ex onmibiis, quod pUceat. Mihi omoet vu. 157 ad 160 asquc Scko- 
lastici operam redoient. — iSB.fossos cm. Nodell. Okn. crit. p. 38; atqoi non 
ainiii iUnd bene dicitnr. — 159. i6u. Uterqae ^witus lacinûe tunt inepti Tertifi- 
catoria , qui variant et obtcnraTÏt sententiam, quie iit tnhlatis bene proccdit, 
noilo T. 161 pro N€an rettitoatnr Quum hoc modo : Pastor.... mandaverat artus : 
Quum sàiitum vobjens adt. t^— 161. tracUbus l^drœ ma. Helmat., et hcc erat 
Aldiaa lectio éx interpobtione dncu. Vett. edd. idem. ma. Rœler, idem, et in 
mar^. al. Idra; sic et Thaan. Idœ PeUT. Ide Vo». Bembus autem iisdem : hoc- 
€fae rcTOcatum ab Scaligero : non enim tractus este serpencis ( subjiciuntur iUi 
vs. i65 ); sed loca eadem. volvens auten vel se, vel vohens torquebat. In edd. 
Fabric. sonitmn voivens. Barthios XXI, sS emendabat s.^vohens.... varie macu- 
iatus, corpora s. Heins. nwobfens..,. tractibus undam véi umbras : pamm félici- 
ter; idem mox macuiatus tergore. — i63. subsideret Bembina emendatio, nescio 
an satis probanda, receptt a Scaligero. Vett. edd. sub sideris œstu. Serpens in 
limo, qaem Ions in propinqvo effnsus fecerat, a solis aestn recreare se volebat. 
conf. Ge. III, 432. magnos subsideret ssstus jam Hcihs. emendaTÎt ad JEn. XI, 
a68, nbi alla ezcmpla qnarti casas comulaTit. — 164* Obvia vibranti grsece dic- 
tnm puto pro adverbio; obviam, ad-rersum vibrât Uogaa. Non expediebat se bo- 
nus Taubmannos. gravis de gravi anima. Ge. HI, 4iS graves mdore chelydros. 
carpens aéra lingua vibranti, exaeru. Miror vero placuisse poet» aarpens non 
lambens, qnod soHenne est. Heins. conj. Obvia vibranti decerpens, vel, deter- 
yens gramma Ungua. Jo. Schrader. carpens gravis ore trilingui. — 16S. iatis éd. 
vel., nec maie; at Aldina : montibus. Sollenne esset nexibus. — 166. ToUebant 
aurœ venientis ad omnia visus. Est hase Bembina et cod. Petav. lectio : que sensu 
idoneo caret; eui Bartbius XXI , a3 aliquem inesse pnubat. In ceteris magna 
▼arietas. Vett. edd. ToUebant aura juventis 1. inventis ad omnia nixus 1. nissus ; 
Domit. Calder. et edd. Asci;ns. vehementis ad omnia nisus. Hinc in Âldina vir doc- 

166 sqq. Iteram ingenii intem- scholatiscoruid lusus. Tandem v. 
peraDÛs exspatiatio in tortibus et 17a TÏdet pastorem adfootem re- 
gyri» bydri ; aut potius hominum cnbantem. Ab aditit fonti« ita se 



4o P. VIRGÎLIi MARONIS 

Jam magis atque magie corpus revolùbile Yolyen^ 

Adtollit nitidis pectufi fulgoribus, et se 

Sublimi cervice rapit; cni cridta superne 

Edita purpureo lucend macolatttr amictu, ^i^ 

Adspectuque micant flammantia lumina torvo. 

Metabat late circum loca, quum tidet ittgens 

Adversum recubare ducem gregis : acrior instat 

Lamina diffundens intendere, et obvia torve 

Saepius adripiens idfringere, quod sua quisqumn 17S 

Ad vada venisset : naturaft cùnparat arma) 

ivA castigavit : Pallebant durœ Hueittis md amnia m$u*. Covrigit iad oH^ma Scaliger : 
sic salteni tolerabilis seosus exh : paUuùêe tMnts ad tmùna vista Hvmtis , h. ocu^ 
h)ram obtutu e longinquo furopios admote. Eitti irel ne aurm visas fuissent op- 
portuniores; et benc procudi ponet vertus aie : Omma peUiebmmt visus Iwentis 
ad auras. Scaliger etiam conjioiehat ; S<fuait^fant aura vehemenb's md ommat visus, 
PaUeiHmt herbœ Heins. , Tel Squaiebant aurœ viliantia ad amnia vismm Tel virus. 
Ovidius : ifuiquê halitus exil Ort ni^ ^tyy^ vOiatas inficit auras. EiMiiTero knit- 
mus operam; totus CDim versus inepti bominis infelici opéra irrepsit. — 167. 
corpus resolubile malit Ueins. ^^ 168. Ordo degantior ex AMina et a Bembo est. 
£dd. rett. pectus nitidis. — t6S. 169 «I se sublimi ceroice saput. ita tdà. teu. , 
quod Asceas. interpretatur : et se attoUit caput. At Aldina et bine «dd. Fabric. 
emendarant : etfert S. c. caput. Quod ttunc babemus, et se S. c. rapit ea Bem-* 
bino codice flturit : sic et Pefanr. Jo. Scbrader. em. ejât S. c, capiU, Friaemann. 
tjfert' -^170. AddkavssXzhmt et faic Heifts., etsi ncn video, quid in cristaedita^ 
alu, jure rcprehendas. Supr. i35 édita pinus. la reb'qua tenus parte varia ten«* 
tabat Jo. Sohrader., sed maeulatur ausus est pœta dieero pro distingoitur, va-^ 
riatur, purpureo omiotu, pro ezteraa spccie et colore. — 171. micatjlammantm 
lamine toruo Petav. et Voss.; in boc quoque ^Kammalum. — 17a. Metabat late 
circum loca: de hydri capite quaquaversus se Biovente et circunferente, tanquam 
si loca circa se recognosceret et signaret. Metari ergo ( de qoo v. Taubm. ) etiam 
Metare olim fuit. Et sane Horatio Metatas portkus dicise. Alioquin evitari pote^ 
rat insolens forma.... mïcani ^lomrmmtiia faonàiaMetaatis lat^oireum loca. Oeorg. II»- 
373 sin pin^is agros meiabere campL Et sic s»pe metari in poetis. Pro sese, quod 
▼olgo legebator, ms. Voss. late, bene. Mox tum vett. edd. Sed in fine rn^en^ nul- 
lom babet sensua : an fuit anguis? ut reTocecur in aninram subjectum. fit sic 
nunc diserte scriptnm video in vor. Icct. ms. Kœler. et Ilelniat. Sentio tamen , 
quam molle et flaccuro hoc sit. Prarstat dicere, esse positum pro simplici iUe. '-' 
J74- >75. 176. Etiam hos très versus pessime cusos ex margine irrepsisse suspi-' 
cor. instat ùitendere diffundens {pro simplici intehdit) lumina, et, sœpius arri- 

exclusom sen tiens exasperatar ser- versnum cormptelis vide Varia* 

pens et adoritur. Tum versu 180 Lecliones. Yersu 1 66. maie intruso 

cnlicis morsu , somno ezcitatns Toluerat interpolator dicere : Om-" 

pastor, tmnco arrepto scrpentem niaandique loca pallebant ad sen-< 

necat. i85.... aoo. Do singntorum inm halitus virosi. 



CULEX. 4ï 

Ardet mente, furit strtdoribus, mtotiac ons; 

Flexibus eversis torqueair ooqmris orbk; 

Manant sanguineae per tracstus undsque guttae; 

Spiritus et ruoipic fauces. €ui cuncta paraiMâ i6^ 

Parvulus hanc prior iuuiioris cooterret idomniis. 

Et mortem vitare monet per acumina; namqae, 

Qua diducta gcoas pandebant lamina gemmis, 

pkns obvia iorvo (qrise ipii obvia, ante eum tonrum terpentem posita^ erant) 
w^ringere (ut infiriogerei, fvoptepca qméd etc.), e^tnparmt arma naiurm. Non 
umt est locas, ut conjecturit in eo hidulgeas. Forte tanui ftit: Acriorinâiatp 
Lumina diffiwdens intenta, ore obvia torvo Scppius arripiens i.... mature comparai 
arma. Et sane VoM. moUim, onde J<»> Scbraiev. maHtra «r <?. la âlditta et bine 
in edd. Fabric. Lumina, d. intmtus, et o. t. eicusum rideo. Mstat intendere dé- 
fendit Heina. et accipit : iatciMUre cuvsaa, prop«rare, ot rettiitit »4 Gdorg. I, 
5i. Inf. 3ao inslat dt'pcUere. Caes.£. G. III /«ya salu^Mm peêare inlefw(<«-Nyit Mas.» 
ifu%o amtcndcrunl. Propert. I, ao ÙscuU smpemis mstaWit cmrpere pcfmit. 
Idem pro obvia conj. aibila. Forte boc vokiit tubstituerc pauUo ante pro lumina. 
Je. Schrader. conj. contendens âiffundere. Tum ▼. 175 infrevde.re Tett. edd. ex- 
pulaom ab Aaulano et a Bembo, at defeofum a Scalifcro , Barihio et Tacbmaaiio : 
est antiqiiior vox eodem sentu. Scattger etiaia emendabat : arrtpens. Aaoenaius 
abripiens legerat; nam sic interpretatur : lumina intendere ( ceepit ) ec abripiens 
ssepiiu obvia torvo adspectu iafireadcre. -^ 177. Etiam bic cwa tribus seqq. 
versa, inter insititios refarandus. Prior quidem 177 tam inficetiu est^ nt etiam 
Bartbio Advers. 3LXI, iftsaspectua fàcrât. Jo. Scbrader. taoMa tentât : Stridet vel 
Frendet denU et insonat, — 178. Fkxibus eversi» ex Aldina et a Bembo est; nec 
capio satis. Debebat mvercif aot alind quid le|p. Vett. edd. Flemibus et verstf ,b. 
seu circumactia seu variatis; -hoc teBabiaus. et versi em. Jo. Scbradcr. wrbie pro 
orbes accipere prsstat, m magis poetica sic oratio : serpms torquûtmr {na/rà) c, 
orbes. Ji, v. HeiÂs. aenj. Fiêxibêis et êpiuiê tofv/metureorpora { saltem deb. corpus ) 
in orbes. Mox 179= pet 4ractus, ut Gcorg. H, i54. — 18e. ^itus et TumpUfeu* 
ces revocavi e vett. , b. anbelitus. Nam Bemb. SpiriObue rumpitfauces. Heins. em. 
Spiritus erumpitf. Quo cuiKta parante legendilm monec et illustrât Scaliger. Sic 
Jaoi edd. Ascens. Quo c. paranU, Hio vero ini^a^ssinio narrationis momento ni- 
mis brevia, tenais et exUis est poeta. De Culîce advolaaie et pastAri consolenie 
locus omandus erat vel maxime. Sfftsit lerie et Heins. , cui versus anus et alter 
abesse videbatur. Saltem comtins foret : Quo ouncta parante Parvulus humons 
pastorem exterret aiumnus. — 181. Ed. am. vitioae : propior humeras, vel prior 
humeros. Omnino seqq. valde twbata in vett. edd. Aumorû aiumnus ett culex^ 
conferre< vix satis commodom b. 1. vocabnlum. — 18^. Beaabina est Icctio ; acw 
mina, pro punétione, ictu acnlei. Vêtus lectio erat: per cubnina nanufue, Qua. 
Praefert banc Scaliger, ut sint x^vrap^y tempora, et secundum eum Bartb. Ad- 
Vers. XXI ,.18. Ascensins sic reddebat : qua parte oculi aperti per summitatcs 
aperiebant sinus oculorum pupillis in morem gemmarum rclucentibus. Heins. 
Jangenda monet : per acumina nanujue, ut in vett. edd. erat. Rccte, sed quid 
tum de reliquis? per cuhnfnn f. per spirula. — i83. ï84. Bembina lectio, quam 
eqnidem qtAimodo Interpréter non habeo. pendebant in texm Heins. esse relictum 
niiror : scriptum enim band dubie vitiose, pro pandebant, ut ait, qua lumina 
diducta pandebant gênas gemmis , bec est, in ipso oculi sinn. rferfuctii vett. edd. , e» 



42 p. VIRGILII MARONIS 

Hac senioris erat naturae papula telo 

Icta levi. Tiim prosiluit furibundus, et illum i85 

Obtritam morti misit; ciii dissitus omnis 

Spiritus excesfiit sensus. Tum torra tenentem 

Lamina respexit seqpentem comminus : inde . 

Inpiger, exanimis, yix conpos mente, refugit, 

Et yalidum dextra truncum detraxit ab orno, 19* 

Qui casus sociaret opem, numenve deorum. 

Namque illi dederitne yiam casus ve, deusvei 

Prodere sit dubium : voluit sed yincere taies 

Horrida squamosi volventia membra draconis : 

more. Laadat Jo. Schrader. e Statio : tUductit putares Lumina consumtum^ue genis 
redUsse nitorem. Scaliger gênas pro palpebrit accipit et legit obdebant; nam vett. 
edd. habcre ponebant; nist hoc ipsum sit pro obdebant. Jo. Schrader. tenubat 
▼arie : gemmans Hac s. e. n. pupula telo Icta levi. ^- iB4- Bac senioris erat..., 
Icta levi. Etiam haec est Bembina lectio , corn Petav. , etsi in ipsit Bembi edd. 
cormpu : Hacjèrioris et Hac savions. Yetua lectio erat : jic senioris erat naturœ 
pupula, telo Jeta levi; quam Scaliger praetulit, adatipolante Barthio AdTen. XXI, 
18; senioris naturœ, ut araneosam cutem et senilem, hoc eu ruçosam, intelli- 
Sac. Senex enim pastor cf. y. 3S*j. In Aldina excutom Tideo : uic levhris erat 
naturœ : h. moUiorÎB , qnod mibi magis arridet. Forte emm oUm scriptum fnit : 
telo Icta gravi. Jo. Schrader. tacta. Vitiose ali« edd. Hoc et papula. At in Fabric. 
non maie emendatom : Ut levions e. n. p. Totus Tertna ett ab interpolatione 
profectus. Fuerat primo: Qua diducta gênas pandebant lumina, telo Icta levi: 
•cil. sunt. — i85. Quum pros. Petav. Mox malim : sic diss., vel tum d, — 186. 
In dissitus nil muundum : quae disjecta snnt , ea sont dissita : h. dispersa ; disse- 
tere , dispergere. Vocabuliim Lucretianom. dissitus excessit est omate pro simpl. 
Omnis spiritus excessit, reliquit sensus. Nam Spiritus sensus non capio. Sp. e. 
sensim Aldina dédit; hoc et Heins. cum Jo. Sphradero probat; et prsestare ipse 
arbitrer. Dignius poeta esset membris, quod et Jacobs. conj. -—187. Portasse, 
ait Scaliger, Tum tonnt tuentem Lumine : nec improbat Heins.; sed nihil mutan- 
dum. Tetienfem lumina est, immotis luminibns stantem. trementem Heins. conj., 
quod vix accommodatum. — 189. compos mente antique, pro mentis, exanimivix 
mente Heins. maluit. in Petar. exanimus. resurgit reponi jubct ex TCtt. , quibns 
ms. Kœler. adstipulatnr, Scaliger : non^parebo. Jam surrexerat pastor ts. 186 

Tum prosiluit 190. ab omo praeclare Bembus. Ant: edd. et codd. ab cre. — 

191. 193. 193. Interpolaiio in bis manifesta. Addo nunc ts. 194 deleu mter-' 



Vss. 19 T.... 194. Sunt fetnsinepti 
interpolatoris, qui hoc dicere vo- 
luit : pâstorem consilii inopem per- 
cuasisse serpentem ramo arboris 
arrepto , «en casus seu numinis 
proTÎdi beneficio , oblato. Lectio- 
ni» jonctura ha^c yidetur fuisse : 



Et validum dextra truncum de* 
traxit ab omo , Atque reluctantis 
.,,.05saferit, cinguntq.ua iempora 
cristœ; Quem posttfuatn vidit cœ- 
sum languescere sedit. Nam etiam 
▼S8. 197. 8. 9. insititii sunt : ut in 
Yariis Lectionibiis di«tii» est. 



CULEX. 43 

Atcfde reluctantis, crebris fœdeque petentis 195 

Ictibus, ossa ferit, cingunt qua tempora cristae* 
Et, qaod erat tturdus^ somni languore remotOi 
Nescius adspiciens, timor obcaecaverat artus : 
Hoc minas inpliçuit dira formidîne mentem : 
Quem postqaam vidit caesum languescere , sedit. ^èo 

Jam quatit et bîjuges oiiens Erebo dt equos Nox; 

ponctione poit taies. In Tctt. edd. , etiam in Aldina , nec non in mi . Helmtt. , mé- 
dias Tenus Nûmqué itU etc. abesc ; etiam in Peuv. Natus videtur Tenus ex revo- 
catis hue in margine e Ciri 379 JVom mti te nobis malus, o maluâ, opiima Carme, 
Ante hune canspecium casusve deutve tuUsset Equidem omnes très Tenus 191. 
19a. 193 a mala maniu iirepsisse arbîtror. Tentarat aliquîs supplere : Qui casus 
{ Tel Num caeus ) sociarit cpem numemm deorum, Prodere sit étUfium. Subsrripsic 
alias : Namque ( f . Hancce ) UU dederitne viam catusue deusve , Prodere sit dubnsm; 
utrunqne inepte ; nec minus inepte sapplerit Tcnum alias : voluit scd vmcere 
tab's (se. casus ) Tel talem. non enim dicam.atnim; hoc tamen alterum sic acci- 
pies; voluit deus vincere talem, hominem sic armatum. At quam jejune l tali 
Voss. voluit sedere taies Voss. et PetaT. Bis. Hemlst. habebat : vincere caUtns. 
Scaliger tantum duo Tenus Namque illL,.. Prodere s. jugulât, et legit : Qui ( casus 
sociarit numenve deorum ) Harrida sq., ut ^ui sit pro ^u« trunco. Barthii cona- 
tum parum prosperum in emendando loco Tideat qui Tolet Adven. XXI, 18. 
Heins. conj. sociarit cum Aldo; et Tidit casusve deusve Virgilianum esse; sic ^Sn. 
Xn, 3a I. Idem laudat » Aldo vivere talis, quod non reperio. Jo. Schrader. 
Quem Tel Quam , casus sociarat opem ; et moz dederit vitam et vincere faia Tel 
cladet. — 194- volventia Tel volventis Ascens., alteriim hoc etiam Heins. male^ 
bat. crebro ms. Helmst. — 195. foedMfue Tett. edd. potentis, scil. ore, monu. 
Sed Scaliger iton mtAe : /œdeque patentis IctSbus; patet ictibus, Tulneribus, qtâ 
recipit. Nec alifer ms. Râler, creber conj. Heins. Idem Tarie tentât : avidetfue 
petenti , yel petentis , tel patentis Mictibus oraferit — 196. Heins. refingiC : /c(^ 
6us usque ferit Tel Ictibus ossa terit, feris Tett. edd. feris Tel feri Ascens. Jtrit , 
c. f . t. cristam Bembina est lectio. cristœ Têtus erat lectio, ut Tideo, ante 
tiembam, itaque recte emendaTit Scaliger, cum Heinsio; at sit, qua cristœ ci'n- 
gunt tempora. Itaque rcTOcaTi. — 197- somni pro omni haud dubie cum Scali- 
gero emendandum ; sicque edd. Fabric. , etiam ante Aldina. Sed totam senten- 
tiam Tellem ut viri docti exposuissent. Scilicet et hi très Tenus 197. 198. 199 
insititii et sporii sudt. Voluit ineptns Tersificator in margine explicationem sub- 
jungere: pastorem unto minus metu obtorpuisse, qnod e somno repente exper- 
gefaetus tempos non haberet de pericnlo cogiundi. Hoc binis Tcrsibas extnlerac : 
Et quod erat tardus somni languore remoto : Hoc minus impUcuit dira formidine 
mentem. Adscnpsit alius : ^escius adspiciensf tnm tertiiu misère ezplcTit Tcnum: 
fûnor occœcaverat artus. Barthius XXl, ao frustra operam ludit in loco emacu- 
lando. Heins. Vtque erat haud tardus, somni languore remoto, Nec suus, adspi- 
ciens, at OWd. Fix meus; ubi Tid. Not. Jo. Schraderus em. Pfescius , ad speciem l 
tn Voss. excœcaverat. — 199. Son minus.... moriem ms. Kœler. implevit Voss. 
kp. Frisemann. — aoo. cesum, languescere coepitroê. Helmst. Heins. em. ^ee, .,..' 
sedit, fcil. formido. Tel Qwe.... Um^escere desut, se. mens. — aoi. bijugis Tett. 
edd. amcBemb. quatit eqtios, non flagrum, ut snpplebat Scaliger. lde»«/am 



ao5 



21« 



44 P. VIRGILII MARONIS 

Et piger aurato procedit Vesper ab OEâb; 

Quum, grege conpulso pastor, duplicantibus unibris^ 

Vadit et in fessos requiem: dare conparat artiis. 

Gujus ut intravit leTtor per oorpara soianus, 

LaDguidaque effoso re^fuierant membre sopore; 

Effigies ad eum Gulicîs devenit, et illi 

Tristis ab eventu cecink coBvicia moitié. 

Inquit : « Qiiid meritus, ad quae delatus acerbas 

Gogor adiré vices? tua dum mihi carior ipsa 

Vita fuit vita, rapior per kiania yentifl. 

Tu lentus refoves jucunda membra quiète, 

Ereptus tetris e cladibus : at mea Manea 

Viscère Lethaeas cogunt transnare per undas; 

i/uatiens bijuges. Mox crebo vett. edd. , et hinc, quia crederet? edd. Fabric. erebro. 
Féliciter Heinsiui. Jamque atro b. — aoa. aurata P«Ut. et Voss. Vesper prth- 
cedit vett. edd. ab ÛEùi conf. ad ▼. 4' «upra. ab ara mt. Helmst. Mox ▼. ao3 
duplicantibus est pro duplicatii. — ao4 Noluit, puto, m requiem dicere, ne coo- 
funderentur vocet et fieret irrequiem. Asceni. et Taubm. jungunt : dare requiem 
in twtus. — ao6. effuso requierunt membra sopore. Magii accommodaimn foret 
in/uso, vid. Obss. ad TibuU. III, 4> di. — ao8. ab eventu c. c. amaro conj. Heins. 

— 309. Quis meritis vett. edd., etiam Aldina; unde Scaliger emendat: Quis me~ 
ritis, inquit f h. quibus mentis. Nisi forte prarstat: Quis, inquit, meritis. Licen- 
tius, adeoque felicius, Heins. En, quid, ait, meritus; autquo delatus. Sed Scali- 
ger pergit : crut quœ delatus, antique, deferor aliquid. Alias, ad quœ delatus, est : 
in quam culpam incidi? dilatas vett., ex more. Ascens. ad quae mala reservatus. 

— a 10. me carior ipso Vita fiât, vita rapior vett. edd. Fertur autem anima per 
aercm ad loca infera. Sic mos poetis. Eorumdem more mox Mânes sunt dii in- 
feri, ut Ge. IV, 489. Notabile quoque, quod vss. ai 4- ai5 trans Letben Cbaron 
umbras vehit, non trans Stygem. — an. rapior p. i. vectus ms. Helmst. per ina- 
nia Avemi ingeniose Hcinsius conjiciebat. 



207. Sequitur locu9y in qao poe- 
ta non modo luxuriaCur , sed adeo 
ineptit , dam fabolag de rébus in- 
feris non tantam molesta copia re- 
texic ; nam, éisi major earum pars 
ex interpolatione irrepsisse vidcri 
débet , tamen aliquas saltem , at 
vrl îllas a re aliénas , a poeta pro- 
fectas esse probabile est; verum 
etiam partes narrantis Umbre Gu- 
licîs tribuit f qui justis sibi non- 
dnm persolutis née dum loca ea 



adterat, sed e longinquo prospexe- 
rat. Effigies y h. 1. ii<fWxof , umbra 
Calicis 9 ut bene Scaliger monuit. 
Mox V. ai4 P>^ ®* viscera dixit 
miro modo ; dum corpus et cor- 
poris umbram cogitaret. cecinit 
convicia ut ao8 doctius quam, /e- 
cit f ex antiquo sermone; ut in XII 
Tabb. occentare. Sed ab eventu v. 
30S quorsum referemus? an, ce* 
cinit convicia propter id, quod 
evenerat? Nisi magis placet ad ef- 



CULEX. 45 

Praeda Gharontis agor. Yiden' ut flagrantia taedis ai.'* 

Lumina conlucent iiife8tis4>mnia templis; 

Obvia Tisipbone, serpemifaas uodique comta, 

£t flammas et saeva quatk niilki yerbera pœnae; 

Cerberus et diris flagratlatratibus ora, 

Anguibus bine atque faîne hoirent ciû colla reflexis, aao 

Sanguineiqne micant ardorom luminîs orbes. 

Heu ! quid ab officîo dtgresêa est gratîa , quum te 

2t5. Videi, VUet et, VUkt ut rett. tàà. Vidi ut mu. nterqne et ^dd. Ascent. 

ogarfX Vide ut Ptftar. et Voss. Video ut AMina. Et ti Teniiii dicendum, alter- 

utran probandum est. Narrât eAîdi Colex sifoi adennda fuiwe loca iofera : adeo- 

qae Vidi ut. VideiC ut alienain ab h. 1. etc. Vidiet Heins. , ut iEù. VI Vidi et cru- 

dûtes dantem Salmonea paenas. tetis qnotfùe éd. Yen. i4B6. — 216. Lumina cum 

lueent Petav. et Voss. ir^tb ms. Kaler. ù^hnis Domit. Calder. , qaod miror de- 

sertiuu esse a seqnioribas edd. infima templa sont Acherusia tempta Ennii. Manet 

umefi vel sic omnia otiosa toi. Heins. pro templis conj. palmis, quod non capio. 

Jacobs Limina , nt omnia mfernorcfm templorum Umina collaceant tsedis. Suspi- 

cor Tertos dilatâtes esse insertis ex margine laciniis dWersis, et poetam tantum 

bec scripsisse : video fiaqrantiû tœdis Lumina; Tisiphane, Serpent&us undi^ue 

cinctn , Et /lammas et 3<eva quatU mihi verbera Pœna, b. Furia, quaiit flagraotia 

tsedis Intnîna ( faces ), et flammas et verbera ( flagella ). — -'aiS. pœnœ, pravc, ut 

facile in oèulos incurrit. Pigna est Hoivs , Furia. codF. Scaliç. , et sic Tett. edd. 

Maie mutavic Bembus : pœtue Cerberus. Heios. conj. pcenam; non video quam 

bene, vel peinas. — 219. \\]\^o flagrant. Haud dubie^fa^t luit : Cerberus fia- 

grat ora latratibus. Dicinir autem flagrare, calere, ardere, de repetito alicujus 

reî actu et intenUone operx. TCTotatUm quoque flairât video e ms. Koeler. et 

Helmst. Scaliger emendat yZo^rans ; supplendum erit : obvius fit. Jo. Schrader. 

tentât : pandens, aperit. Barthius XXI, 10 non nisi dura et contorta affert. At 

Heins. eleganter : Ccrberea et d. flagrant l. ora. Ita tamen et alteri versui me- 

dendum. Idem conj. Cerberus et diris acuêns latratibus iram : sed tum déficit ver- 

bum. — 230. arent cui colla vett. edd. , quod cum Scaligero expllcari possit, squa- 

lent repexis em. Heins. , nav et sup. 217 serpentibus unditfue comta. -^'i^i. orbes 

per te sunt oculi , et ii micant ardnrem ktminis sanguinei. $cd vett. êdd. $angui~ 

neunufue: quod melius. Sic orbes ktminis micant sanguineumardorem. Ms. Helmst. 

Sanguineique ardore micant jam lumâùs orbes. Petav. Sanguineague et orbos. Heins. 

conj. micant infandum. Jo. Schrader. ardentis luminù. — a 92. Sententiam non 

satis exploratam babeo. gratia tamen aut beneficium vel benevolentia , aut gratus 

beneficii accept! sensus est. Si prius, tum sententia est nimis forte arguta pro hoc 

poeta : Heu quare gratia , bencHHcentia et benevolentia mea, digressa est té offi^ 

cio, scil. f, quod milii «psi d«b»bM». Cur mOà ipel dcftd, dnoi alium ttrvare 

figiem referre 9 ut ea tit trisiss ah gmtUia tmdis! hùç est» » Furiis 

eventu, facM quatientibn* omnia loca eMt 

a 16. Scahra oralio : vidatne, %î ob*f*tL et infesta, 
omnia Uminm. ($ic iego ) infemis «aa. Heu , ifuid^ quare, gratia 

tamplts (pro , looif) coUuçfnt Jior digrnaa ntah officiel quampamm 



46 p. VIR6ILII MAROMIS 

Bestitui superis leti jam limine ab ipso? 
Praemia sunt pietatis ubi? pietatis honores 
In yanas abiere vices; et rure recessit 
Justitiae prior illa fides; instantia yidi 
Alterius, sine respecta mea fata relinquens; 
Ad pariles agor eventus; fit pœna merenti; 
Pœna fit exitium; modo sit dum grata yoluntas! 
Existât par offîcium! Feror avia carpens, 



125 



sSo 



studui. Sin altcrum tenemiu, qoeritur Culex de pieute et gnu memorû, que 
officio et beneficio accepto non respondec. Aherum hoc meliiu poni arbitror^ 
tfuantopere tu ab officio antmi yrati digressus es! discesiiiti. Taiibmannui Oj^icùm» 
de beneficio accipit; quo sensu reliqua, igporo. Ascensius reddit : heu quid eu 
gratitndo, digressa ab ofBcio grati animi. — a 23. lumme ab qtso Voss. et Petav. 

— aa4- Scaliger recte concinnius pntat : Prœmia ubi pietatis? ubi pietatis hono^ 
res? In vanas abiere vices. Manifesta imiutio Virgiliani Teinus ex pr. .£neid. Bic 
pietatis honos? etc. m vanas vices eleganter pro, in vanum. Vices fuissent in te* 
tribuendo. et rure, h. e. heu eiiam inter ruricolas abiit, recenît, Justitiœ fides , 
omate pro justitia : sed in reddendo, quod dcbetur, fides cernitur. cf. Ge. U, 
473. 474- Maie Aldina et jure cum Petav. et Voss. ilerumque recessit conj. Uelns. 

— aa6. Bene cum Jo. Schrader. Jacobs emendat, Justitia et prior illa Fides. Mox 1. 
vici vel adivi Heins. — aaS. Jam ab his inde verss. » quae sequuntur , meri sunt lusus 
▼ersificatorum : in quibus tamen docti homines faete.fit....fit. Scaliger hvc cor- 
rupta arbitratus emendat : sit pœna merenti: Pœna sit exitium; modo, si cui grata 
voluntas, Existât par officium. fieiineo sahem illud : modo sit dum; nisi malis : 
modo dum sit, pro dum modo sit grata voluntas et par officium, se. ut ibcmoriam 
Culicis gratus colat. Poterat tamen et ierri; fit pœna merenti, h. mihi bepe me- 
renti; Pœna fit exitium; h. e. et pro pœna, mercede, exitium infligitur. Quk se* 
quuntur putida sunt. Taceri hic nonnuUa puta : tum pergit : sit ita : modo sit 
dum etc. {cum g, v. vetc. edd. ) dum modo sit grata yoluntas! dum modo officium 
par beneficio meo existât! habebo hoc prp solatiq. PauUo ante maie interpungc- 
batur plene post relinquens. Nam hoc significat : vidi aUerius fiita instantia : tum 
ego mea fata, vitx mese pericplum, relingufns, negligens. Sine respectu agor ad 
p. e., ad eandem mortem pra'sentem propcro. Interpola toris tanien manum etiam 
in toto loco agnosccre facile est. Forte a poeta profecta sunt tantum illa : Justitia 
et prior illa Fides! feror avia carpens. 



perscKisti mihi gratiam debitam ! 
Officium est ejus , qui beneficiujii 
accepit ; et digreditur ab officio , 
qui gratiam non sçlvit : more val* 
gari hominum. 

328. 339. Omissis his daabus 
ineptie laciniis , reliqua hnnc seo* 
sumbabent : versu 336, vidi mor- 
tem instarc alii, eique subveni, 
mei ipsius discriminis iaunenort 



— sine respectu relinquens , haud 
respiciens, haud curans mea fata, 
Nanc existât par officium : prics- 
tetur a te mihi bac, lU corpus 
meum terra condatur, meaque 
umbra, oU Acberontem adfaucva* 
gari coacta , amne trajecto ad se- 
des quietas admittatar. 
' a3io. Ad loca infera delatus va- 
gatiur per avia lacorum Gioune* 



CULEX. 47 

Avia Giminerios inter distantia lucos : 
Quem circa tristes densentur in omnia pœnae. 
Nam yinctus sedet inmanis serpentibus Otos, 
Devinctum maestus procul adspiciens Ephialten, 
Ck>nati quum sint quondam rescindere mundum; «35 

Et Tityos, Latona, tuae memor anxius irae, 
Inpiacabilis ira nimis, jacet alitis esca. 
Terreor ah tantis insistere, terreor, umbris, 

a3i. Panim suâviter luec : avia distantia mter tacot. Unde inf. iSB magis 
dwtanCM Umina. — a3a. (^itm circa. Eciam faune Tenom ejicicadain ccnseo. 
Alieaum esse argnit importoiu janctura et stroctura. Nam ftiem de Cutice 
accipiendam. Feror carpens ( cursu» Tolata ) avia ( loca ), avia disuntia, 
inter CûniBerios lucos, dum circa me pœuse tristes densentur m omnia, h. 
quaquaversum , undique. Sic enim videtur posuisse. conf. inf. a4i* Jaccibs 
nofter, «fenteniur m agmma; Saltem Quo» ( lucos ) drca legendum arbitrer. 
densenUur recte revocatum. Alii dentanUw et pœnc, Describit antem Tartamm. 
Ceterum Scaliger hic iterum plnres versus transponit, nnllo ad poeum et senten-> 
liam cum fiructu, me quidem arbitro. Scilicet post a32 Qu«m circa, inscrit v. a47 
AUiue alias aUo densent super a. t. ; tum a38 Terreor etc. •«-> a33. victus al. ni«er- 
tus Petav. Mox Othon pessime dederant. Est 'ilric satis notus vel ex Odyss. X^ 
307. •— a34* Devinctum lego« h. pariter vinctum. Id quoque Asulanus et Bembui 
cdiderant. Intelli^t Aloidas ex JEsk. VI, 58a. Vulgo : Devictum. Edd. vett. ali* 
quot Devicius. Ceterum alligatos columnc Aloidas et alii dixere; 9eà sibi aver- 
flos. Hygin. f. aS Qui ad inferos dicuntur hanc peenum pati : Ad ct^mnam aversi 
alter ab aUero serpentibus sunt detigati. Est Strix inter c^Uumnam sedens, ad quam 
tant éeletfatà. Postrema corrupta sunt, nisi, quod suspicor, ab alia manu adsuu ; 
saltem : et Strix m ctUumna sedens. — a35. Conati quondam quum sint ineendere 
Tulgg. , prave ; natnm ex inscendere. eusendere conj. Heins. In promtu erat rescin» 
dere e v. 583 JEn. VI et Ge. I, aSo. Jam Jo. Schrader. e cod. Voss. protulit in 
Emendatt. p< 19» id quod posai : C. ifuum sint tfuondam rescindere. Non igitur recte 
positum est a Frisemanno, àucendtre legi in Voss. et Petav. — • a36. tuas.... iras 
Yett. edd. cum Aid., quasi sit : memor iras. — a37. Implacainlis va fumû/ per 
parenthesin cum exclamatione dictum ( De Tityo conf. ibid. 595 ). Lectio esc 
Bembina, et proba. Vett. edd. ( non una, quod Scalig. putabat ) sie efferunt : 
/. ira jacet viuus alitis esca. Emendatum in AÎ^enss. edd. vun alitis, in edd. Fa* 
bric. viua a. e. M Scalig. inde refingebat : ImplactMibus Dans jacet a. e. Heins. Jure 
inpacatijibris jacet aUtis esca. Viigil. Necfibris requies datur uUa renatis. — a38. 



riorum , quos hic in remotia Orci 
paitibnt versus Tartan limiiuLCol- 
locat. In Tarlaro enim scelerato- 
mm supplicia prospicere debnit 
Gttlex : Oli et Ephialtae, Aloidfr- 
ram : .£11. VI, 583 ieq. Tityi, ibid. 
595 Tantali , Danaidum , Medeae , 
Pbilomal» et Procn«s > a5o. Eteo- 



dis et Polyniçis, a53 : Inde y. aSg, 
ad sedes Piorum ( ad quas vs. 2gS 
seq. pervenit ) defertur : sed in li- 
mine campos Lugentium prospi* 
cit : ioqae iis heroidas Alcestin, 
Penelopen , Eurydicen. fyror car* 
pens 9 carpo avia. 

^38.239. Uflic coEgung^eada siut 



48 p. VIRGILfl MARONIS 

Ad Stygias revocatus aquad. Viz uTcimus amni 

Restât, nectareas divum qui prodidit escas ; i4ii 

Gutturis areati reTohitus jua omnia sensu. 

Quid, saxum procul adverso qui monte rendTat, 

Contemsisse dolor quem numina rtncit aoerbos, 

Otia quaerentem frustra? Vos ite pueUae, 

Ite, quiJbus taedas adcendit tristis £rinnys : 34$ 

Terreor ah tantis Icgendam; et edd. Fabric. bene eihibent. Volgg. a tanti's. 
Sed pewioii poct» versi» wint. — aSp. !i4o. Semiun Telim et hit sobjecissentviri 
docti , qui , quantum mtelligo, milliM est. M Sty^ r, atfuù Vom. et Petâv. Vett. 
edd. ad saperiora trahimt inierpunctioDe : qaari retrahatur a4 Sty{»eai€«ileiy 
Vix uttimus amni, wîx proiimus fiictus, Coeyto vcl Phleçetbomi , qviTartarum 
ambit : h. q«uni ▼ix ad amaern accenitset. Forte leg. Fùe ftUimus munis Bestat 
(scil. €à) nectmreasd. <pii p. Taqtalo eluso la^eM a labm amnit tîx in imd 
fundo ftivn snpererat. wltimus , tnSma par», arnne Vim., unile Heim. em. Exiai 
eleçanter, qaatentu Tantalut in flunine ttat, tîk ranaa tui pane «imnens. Per* 
git autem dewribere phantasma Tavtari, qnem tam^ non adiit. — 941. Ant-feede 
corruptus eai versus, aut, quod mibi pnsbabrle fit, margiai fvitadscriptot.-Certe 
sive amnem, tive Tantalum imeiligas, nvUa exit sententia connoda : Tantalut 
revtfiutus m omnia, in onnes partes convertens se, wt aqvan capiet, s&n»uartnU 
(futturiê, prae siii. in o6vMr conj. Jo. Scbrader. Vt lattaa sint, andaoii» refingam : 
Gutture ab arenti revoluHs fiuwunis undis, — -i^i. 4e monte Vosa. cm movOfi t>o/ii«- 
tum Heins. — ti^3. Qumn vineit dol&r contemsiste Numina, satis jejme. dotor ex 
eo, quod deos contcftiiit ixion. wnc*e c/o&>r, occupât, lenet. Potêrat coomodins 
•verbam poni : etri per se non est imotons, «lolorem vinecre, superare animoni. 
n. V. acârba ms. Kcêfter. acerhas Voss. et Petar. Ex Heins. notatitiii r Contemsissé 
labortfuemmtmina^mcitacvrU:. 1^10 volait, acetb%u. — »44. tiec et seqq. mi» 
sere fœdata snoc. Primo vett. edd. omoes ante Benib..pro V4u; itP, subUte vei 
subliie. Coà4. fiblite. Voss. ceu vite, pueUœ; tum quœrvnifvf., ut ad Danaidas 
referamr, A«c«ns. Poi^. Sab. au. Helttst. et idem e vett. edd. malebat Scaltger : 
Oda quœrentes frustra suh Ole pmelUe, Ite, q., nam oertatim doUa implent; dwe 
profeoto. lietns. O. qutRrentemfiwtra sibi. Ite, p. cum hialu. Nec lielicius in boc 
loco sanando versata estBartbii opéra lib. XXI, ao, quem adeac, eui pbret; pi,- 
get enim transcribere ea, unde nollusad nos fructus iwdit. Betineo Bembinam 
tectionem OfM quarentem frttstra, m adbuc ad Ixionem referMur. Verinn appel* 
lationem P'os ke prorsus alienam a loco ease ▼i4eo.. Navrât enim Culez qiase ride» 
rit. Forte : Otia qnœrentem fr^ustra sibi? quidue pueUms? ytXfrtutm? BeUve pueU- 
las? (scil. quid uieroorem? ex v. 2^2, ) — a/jS. Ite; àccipiendom crit : discedite 
a me! ut aversetur GoUx adapeetum. Sic fore Aacenaitts; satii frigide. Ire ecL 
Ven. i486. F. Dira; quod mox per tristis intcxpreutnra quum«S0et, glossa in 

cum vers. aSy. a 58 attfetor uitnt cm refugit et tatidem âe€«rtur in 

In diversa magis. Errabaf umhra aiteram parlera , ad fllymos cam* 

Culicis |)er loca inféra aria et ad pos. Miram in moduih omnia sont 

Hmen Tartari pervenerax. Ibi vero corruptat quae ▼ideantor, si Tacat 

territa monstris eoromque stippU* et |4ac«t, in ymtm ketionibiis» 



CULEX. 49 

Sicut Hymen praefata dédit connubia mortis : 

Atque alias alio densat super agmine turmas; 

Inpietate fera vecordem Golchida matrem 

Anxia soUicitis meditantem volnera gnatis; 

Jam Pandionias miseranda proie puellas, a5o 

Quarum vox cit Ityn, et Ityn, quod Bistonius Rex, 

Orbus epops maeret volucris evectus in auras. 

At discordantes Gadmeo sanguine fratres 

Jam truculenta ferunt infestaque volnera corpus 

Alter in alterius : jamque aversatus uterque, 255 

textum Tenit. Forte fuit : Dira quibus tadas accendit pronuba Erinnys, Bubjecit 
tara alius versificator : Sicut Hymen : expletus vcrsiu mox ab alia manu. — a46. 
Scalifjer : Sicui, legit : sed quae seotentia commodior sic exeat, non video. Vett. 
cdd. Sic Hymen. Heins. Quis et Hymen. Jo. Scbrader. Sœvus H. postfata. 1. per 
ficta. Forte prœsaga : est cnim versificatoris lacinia ex interpretatione siiperioris 
versus nata : accipienda ea iterum de Erinny : prœsaga dcdit connubia mortis 
( scil. obtruncatis in tbalanio sponsis ), Aique alias alio dtfisal super agmine tur^ 
mas ( scil. sponsorum numéro L ) ; cumque his Impietate fera v. C. matrem. — 
a47- densat Bembo debetur. densas vett. edd., etiam Âldina cum codd. densrnt 
Scalîger, qui retraxit versum post v. a3a Quemc. tr. Heins. conj. Statq ne alias alio 
densens. — 348. Tmpietaie fera cum cernam Colchida matrem vett. edd. ante Bemb. , 
quasi jungantur : Ile.... cum cernam, scil. tanquam majus scelus. Sed malo ve- 
cordrm Colchida matrem.... natis? scil. an narrent? ex v. 34a. — 349. Anxia vul- 
ncra vix placent; saltem : Impia v. — a5o. Jam P., se. an memorem? ex v. 2^2, 
nisi An P. scribendum. miserandas vett. edd. ante Bemb. cum codd. Heins. s. 
miseranda sorte. — aSi. Quarum vox tfuerida estf superat quod vett. edd. ante 
Bemb. Quum tamen in Bembina lectiono metruro et sententia peccet, refinxit Sca- 
liger : Quarum vox guerula est. Saperas quoque B. R. Codd. Petav. et Voss. vox 
sit in çdityn. Heinsius apud Burmann. ad Ântliol. Lat. p. 496 T. I versum sic con- 
Stituebat : Quarum vox cit Ityn, et Ityn quoque B. R., satis dure. Puto ex vetere 
et Bembina Icctione comparata veram reperifi posse : Quarum vojc Ityn ingeminat, 
quo Bistonius Rex Orbus epops meeret, v. e. in a. Ad ingeminat adscripserat aliquis : 
ityn et Ityn. Mox quo orbus jungo, quo Ity orbus Tereus. Q. vox iteratur Itym 
quo va». Kœler. Q. vox sit in itim ms. Helmst. Jo. Scbrader. tentât : Q. ifox itcra- 
bat Ityn; vel, iteratur Ity s. — 353. Cadmeo semine e ms- Petav. praestat légère 
i^um Biirroanno ad Anthol. Lat. T. 1, p. i65. Exhibebat idem cod. Helmst. Heins. 
conj. Cad^neo e sanguine. — a 54- vulnera Bembus intulit. At lumina vett. edd. 
cum ipsa Aldina , etiam membrana Contii apud Scalig. , quod unice verum ; non 
jam pugpabant ijnvicem, sed infestis oculis se invicem intuebantur ; aversantes 
Jam mutuam caedem peructam. Upinatur tamen legendum Heins. Jerunt infesti 
vulnera.... sibi jam, vel, jamque et, gratntus uterque. Apud Statium Theb. XI, 
55o et sqq. sunt quae ad b. 1. commendes. infèctaque lumina Petav. — a55. aver* 

q5o. Procrin et Philomelam vi- vulnera ioferentes. — a55. Aver- 

dlet in Tartaro, tam vs. a53 Eteo- satus haec ulterius pergit Gule> in 

clem et Polynicem tibi mutua diver«as partes. 

5. 4 



5o P. VIRGILII MARONIS 

Inpia germani manat quod sanguine dextra. 

Eheu! mutandus nunquam labor. Auferor ultra 

In diversa magis : distantia liroina cemo : 

Elysiam tranandus agor delatus ad undam. 

Obvia Persephone comices Heroidas urguet »6* 

Adversas perferre feces. Alcestis ab omni 

Inviolata vacat cura, quod saeva mariti 

Ipsa suis fetis Admeti fata morata est. 

4alus haud dubie recte Bembus ediderat, ut mirer advenalus itemm relictnm 
ease; nin meliiu aversatur, quod in Vom. est: qaodqae Oudendorp. «d Jul. 
Obs. c. 1 18 e mu. affert; at in Peuv. «tversatus. — 257. Heu! heu! vetl. edd. » 
quod ex viroram doctorum opinione praesut; tum diitingno pott labor. jtttferor 
ultra In d. magis. Nam tuperiora illa adhuc ad Efteoclem et Polynicem refero. 
£rumna eorum aeterna! Miro ausu versas hoi très 957. a 58. 259 rejicit Scaliger 
infra post ▼. 38a. 383, nbi TÎde Var. Lect. — 258. numùia distantia Telim expU» 
c«t mihi aliquis. Edd. vett. lumina, quod de Elytiorum ckIo puro ac sereno ao 
cipi potett; sed limina praestant. Margo éd. Ven. .np. Scotum et Ed. Fabric. flu- 
mina, quod etiam meliut. distantia lùnine certo refinxit Scaliger. nomma PetaT. ; 
forte jungénda : In diversa : magis distantia ; cf. sup. 23 1. — 259. Primum £//- 
siam undam noodum legi. Tum tranandus quod monttram orationis est ! Elysium 
legebat Bartb. XXI, ao.Diyinabat Jo. Schrader. Eridanus tranandus ( JEn. VI, 659 ). 
Obelo transfigendut et hic venus ex mai^ine iUatus, et ex t. ai4 confictus.— » 
a6o. Persephone. Restituit Bembus. Edd. vett. Tisiphone , cui in loris Elysiis nul- 
lus locus. — 261. Adaertum edd. vett., nonnulUe etiam prœferre: ut et Heins. 
corrigit; modo sensum prodidisset. Idem conj. perferre vues. Jo. Schrader. 
acies. Obscura est sententia; videtur perferre faces adversas dictum de amoriboa 
infaustis ( nam curœ miseras non ipsa in morte relûnquunl), ut nunc Lugenles cam- 
pas describat. vid. JEn. VI, 44o s^4- Beliqua umen de Elysiis campis agunt. — 
263. Ipsa suisjatis A. fata m. Est lectio Bemb. Nec facile quisquam subodoretur 
Titium,nisi vett. edd. et codd. inspexcrit, in quibus : Hic tUcedonias, Ascens. 
Hk Calcedonias Admeti cura morata est. Ascensius quidem post Domitium Mega- 
renses interpretatur, quorum Chalcedon colonia fuit, et ad Scyllam Nisi refert : 
quod fieri non potest: In Calcedoniis Fabric. edidit ex Aldina, quod et àps. 
Koeler. legebat cum ms. Helmst. Petav. Voss. : iidem cura. Alcyonen , pietaiis in 
maritum , Ceycem , exemplum, facile quis in animum revocet : idque fecit Sca- 
liger, qui, postquam in ChalcedonOs mulieribns argutatus erat, sine dubio le- 
gendum ait : IsUtk Alcyonas Admeti cura morata est; ut Alcyonas plurali numéro 

aSy. Eheu mutandus nunquam yideat Culex Heroidas a Proser- 

labor, de pœna nunquam finem pina coactas ferre nuptias infau- 

habente. stas : ex bis memorat Alcestin pro 

a57 394* Nunc Umbra ad marito Admeto mortem oppeten- 

Elysios campes tendens campes tem', Penelopen a procis infesta- 

Lugentium pro^picit ; si recte sa- tam , et Eurydicen ab Orpheo j 

lebrosos versus interpréter : ut an- jam in vitam quum revocataesset^ 

lequam ad Elysium pervenisset , itarau in Orcom retractam. 



CULEX. 5x 

Ecce^ Ithaci conjuz, semper decus, Icariotis 
Femineum incorrupta decu8; manet et procul illa a64 

Turba ferox juvenum telis confixa procorum. 
Quin misera Eurydice tanto maerore recesKit, 
Pœnaque respectas et nunc manet, Orpheus, in te. 
Audax iile quidem, qui mitem Cerberon unquam 
Credidit, aut ulli Ditis placabile numen; 270 

Nec timuit Phlegethonta furentem ardentibus undis, 
Nec maesta obtentu diro et ferrugine régna, 
Defossasque.domos, ac Tartara nocte cruenta 

pro ceterii dixerit, <{iMe fiiniliter et luctu de morte meritomm perierant. Ipte 
exponit : itupaerunt Alcyoaes ( talteM Alcyonœ ) exemplam simile Alcettidis in 
maritiun ; «cd ett duriMÛnc rente vertiu per se ; tnm cam cetcris parum cofaae- 
ret ; Bembina Tero lec«ioDe ad tenaum expleodum carere plane neqmmiu. Sas- 
picor itaque adscriptum fuisse a viro docto in margjne exemplaris aliud exem» 
plma Ceycis eC Alcyones; qnod alias libnrias intexait verbis poète, quibas 
accommodarant emblema alii. — a64> Icariotis recte Bcmb. ; est enim Pénélope 
Icarii f. Vett. edd. una Charontâs. Oomicius legerat icatwntis. Non redolet versas 
doctum adeo poetani ; nanifestum tamen fit , semper decus esse aut corruptom 
aot adnodam jejunom , mnlto magis , «piiui iteretur versa sequ. Nisi latet epi-> 
tbeton, V. c. Ecce Itkaci cùttfux Laertiadœ Icariotis. Interpolatooi enrt in ms. 
llelflist. semper decus eniiet mis. -^ 365. Femineum concepta d. vett. edd. ante 
Bembnm, eûam Aldina, cnm oodd., quod Scaliger verum esse ait, esse entm 
arrhaisniaoi : eoneepta decus , nec tamen addit, quo sensu. iUa ubiqae video post 
procul; ut mirer Hlam viros doctos maiaisse. Interpunctionem motavi , qoK erat : 
decus manet, et pr. Versus autem bic et sequens non ad Cupidinia tela, quo 
maie référant Interpp., sed ad 4ssBdemk respicium procoram ab Ulysse factam. -^ 
367. Totusliic de Orpbeo, quisequilur, locus novum facit episodium; quod a 
primo carminis auctore profectum esse vix potest. Vides ubique cumulau tenta- 
mina versilicatoris refingendi et variandi studio occupati. Quin h. 1. transituu 
oraiionis faccre débet. Forte fuit En m.. Ai m. Voss. Quid m. , ut 2^2. tanto m. 
non satis intelligo, quid sibi velii. f. tacito mœrore. Jacobs conj. inonda m., 
voce Virgiliana. Porro Bartii. XXI, ao conjiciebat ricesti pro recessisti. — 268. 
Versum, ut nunc est, viz expédias, etîamsi Orpheus ^ro Orpheu accipias. Orpheoi 
alii , ut secundus casus stt. An pocta significare volait : Eor^'dicen esse in Elysio, 
Orphenm vero sejunctam ab ea poniri, quod eam respexît. Scaliger emendavit : 
Pœnaque respectus et nune in te manet, Orpheu. Heins. ingeniose : Poneque retm 
pcctans et nunc manet Orpkea sérum, et ablegat ad Voss. Anal. II, 9. Mec umen 
ipsa respectabat, verum Orpbeus. — 270. ille edd. veu., et 371 furens vitiose, 
ctiam Aldioa cum codd.; iidem hmud HUf et unda. — 372. obtentu Ditis f. codd. 
et vett. edd. , quod Asceos. reddit : in possessiooe Ditis. (Atentu diro etf. a Bembo 
est; ut sit obtentus caligo, quae obtenditur. Scaliger antiquam scripturam ita re- 
fingit : obtenta Ditis ferrugine : Ditis tenebris obtentis. Aldina exhibet : Nec mœsia 
oijtcntum Ditis ferrugine rrgnum; ex emendatione, ut jndicare licec, viri docti 
non ioscita. d^CuiCac corr. Heins. «^373. Scaliger in membr. Contiana reperiebat : 
NffMSas ( m in Hebnst. ms. NetfiÊtasq. , in Voss. Necf. erat ) » et reeordabativ 

4- 



52 p. VIRGILII MARONIS 

Obsita, nec faciles Ditis sine judice sedes, 

Judice , qui vitae post mortem yindicat acta. 275 

Sed fortuna yalens audacem fecerat Orphea. 

Jam rapidi steterant amnes, et turba ferarum 

Blanda voce sequax regionem insederat Orpbei; 

Jamque imam viridi radicem moverat alte 

Quercus bumo , steterantque amnes , silvaeque sonorae 280 

Sponte sua cantus rapiebant cortice amara. 

antique tocû apad Festum ; Cnejbsum pro obscuro : ex Kfipetç, lu vero prima 
vix producta esset. Defbssœ domus haud dubie déganter pro locis sobterraneit. 
Sic Defbssos specus Ge. U, 876 Tidimus. Depressasque conj. Jacobs., b. domos 
profundas, <{aa voce delectantur poetae. Porro ad T. vitium éd. Taubm., nil 
amplios. Tartara nocte obsita : bene ; sed nocte cruenta? an ûmpl. pro horrenda ? 
Sic et Jul. Sab. accipit, ut ait, saeva. Nisi aliod olim fuit epitbeton : nociB Ire- 
mendoy nocte silenti. — 374- nec faciles : ad quat non facilis aditaa, qiue non ad- 
mittunt aliquem, niii judicium sabierit. JEa. VI, 4^1 Ifec vero ha sine sorte datœ^ 
sine judice, sedes. Scaliçer maluit tamen : nec faciles DicUeo judice sedes;h. Minoe, 
docte; scitjudicis uma D.cfAi Statius Ylll, loa. — - 275. indicat yett. edd. judi- 
cat Tet. cod. Scaligeri, et tic edd. Verum e Bembi codice vindicat eodem sensu 
doctius positum , respectu suppliciorum simul babito infligendorum ex sententia 
lata. — 276. Sed f jauens em. Heins. Edd. Aid. et bine Ge. Fabric. cum ms. 
Kœler. et Uebnst. et Petav. ac Voss. audacem fecerat , ante Jam r. — 278. m<i> 
derat Petav. et Voss. Reliqua versus verba non satis docta sunt : regionem multo 
minus expeciabas. — 279. unam vett. edd. pro ânam , ut saepe alias, viridis ms. 
Kœler. Jam vox una viri Euridicem mcverat ms. Helmst. — 380. fue a Bembo 
illatum post steterant in vett. edd. , ettam Aldina , non maie abest. Sed omnino 
interpolatio in b. 1. grassata est. steterant amnes jam prsecesscrat v. 277. Heins. 
conj. sequiturtfue cornes; tum sonoros mavult. — 381. c. avara Petav. et Voss. 

376. Fortuna audacem fecerat ille fuit (nam totum episodium de 

Orpkea, scil. quod tantam cantus Orpheo ab alio, sed docto, ho- 

siii vim in aliis rébus alio tempère mine profeciam videtnr), cum 

jam saepe antea expertus fuerat, Ovidio et aliis, quod vim cantus 

qns mox enumerantur : hoc tan- Orphici in arbores nimis dilute 

quam successu elatus ille audebat dcscripsit. Recte vêtus poesis ar- 

nunc adiré loca infera. Fortuna bores carminé motas et delinitas 

valens : simpl. ornans epitbeton ; dicere potuit. Sed ineptum erat , 

plerumque alias fortuna potens. huic phantasmati immorari et ip- 

— 277. 278. rey ïonem, locum, in sam motus rationem describere 

quo Orplieus canens cithara eon« velle. Quercus radicitus evulsa ad 

sederal , turba ferarum , sequax vatem accedere debuit secundnm 

blanda voce^ propter Llandam vo- poetam nostrum. Mox redit ad eas- 

cem Orphei , jam alias sxpe suavi dem v. aSo. 281. silvœ sonorœ (or- 

rantu allerta , insederat, — 279. nat h. 1. epitbeton pr»prium arbo- 

«&o. Hic peccavit poeia, quisquis ram vento strepentium) rapiebant 



CULEX. 

Labentes bijuges etiam per sidéra Luna 
Pressit equos; et tu currentes, menstrua virgo, 
Auditura lyram tenuisti nocte relicta. 
Haec eadem potuit Ditis te vincere conjux, 
Eurydicenque ultro ducendam reddere : non fas 
Non erat in vitam divae exorabile numen. 
Illa quidem, nimium Mânes experta severos, 
Praeceptum signabat iter; nec rettulit intus 
Lumina, nec divae conrupit munera lingua. 



5Î 



385 



390 



Heins. f. vertice firono. — a8a. Albentes tenut Jo. Schrader. Sed yenificator dizit 
habi per sidéra. Luna Voss. et Petay. — a84- nocte relecta conj. MariLland. ad 
Statium p. a83. — 286. 287. Non fas. Non erat m vitam Diuœ exorabite Numen 
Bembina lectio : in qua non constat Tcrboram sententia. Vêtus lectio erat: Non 
erat m vitam divœ. Tel diue, et in Aldina dine, exorabile mortis : quod et Petay. 
habet. Arripuit Scaliger. dirœ e. nuvtis, nec expedito tamen satis sensu. Videtur 
Tolui^e'dîcere : nec tamen fas erat, nec édvm numen exorabile, ut et m vitam 
redderet Eurydicen reducendam ;naim. legem adjecit, qua frustraretur promissum 
suum. edd. Ascens. nom fas Non erat ùwitam, nec dioœ exorabile mortis. Acute 
Heins. viro pro ultro. Post omnia tamen hsec yss. 386, 7. pro alienis babeo. — 
389. 390. inter Lùnina vett. edd. , et mox iterum : nec d. c. Umina. Etiam Scali- 
ger cmrupit Umina profert e membr. Contiana et praefert : yetuerat enim , inquic, 
Proserpina loqui intra limina et respicere. Bembinam tamen lectionem deserere 
ndiim : munus Proserpinœ erat yenia data relinquendi loc^ infera ; reditus in yi- 
tam. lUa non corrupit munus, non irritum reddidit, linepM, loquendo. Ms. Kœler. 
prorfus cormpte : Lumina, qua diva nec rupit imagine Unguam. Ms. Helmst. nec 



cantus , avide andiebant , arripie- 
bant , idque ornayit adjecto : cor- 
ttce ; ut alias auribus rapimus can- 
tum : 800U8 autem per corticem 
penetrabat. — 28 a. Etiam Luna 
répressif bigas per caelum invec- 
tas : cursum inhibait. Bigœ nunc 
equorum sunt, alias taurorum. Pa- 
rum suaviter mox eandem alloqui- 
tur : et tu , menstrua virgo , propter 
vices iuns menstmas, ut audires 
lyram , tenuisti currentes equos , 
nocte relictay cursn , quo noctem 
efficit, régit. — a85.... 387. Hœc 
eadem lyra, o conjux Ditis, potuit 
te vincere, ut redderes Eurydicen. 
hœc 'potuit reddere , solito poetis 
more , efficere , ut redderetur. c/k^ 



cendanif reducendam in vitam ; re- 
liqua sunt scabra. 

a 88. Eurydice quidem, severum 
et strictum jus inferorum deorum 
jam experta, iter praescripto modo 
faciebat, neque, utijussi erant, 
respexit neque verbum elocuta est. 
Ingeniosc sic poeta non modo Or- 
pheo interdictum, ne retrospice- 
ret, verum et novam legem Eury- 
dicae datam memorat, qua nostros 
poetas nondum uti vidi : ut nec illa 
silentium voce rumperet : quz les 
longe duri.ssima fuit ^ utpote femi- 
nœ dicta. Fuit tamen illa niagis 
compos liugus , quam maritus 
amoris. Prwceptum signabat iter, 
^icilicet vestigiitt imprcssis. 



54 P. VIRGILII MARONIS 

Sed tu cnidelis, crudelis ta magis, Orpheu, 

Oscula cara petens nipisti jussa deorum. 

Dignus amor y enia , parvum si Tartara nossent 

Peccatum ignovisse. Sed et vos sede piorum, 

Vos manet Heroum contra manus : hic et uterque 395 

iEacides : Peleus namque, et Telamonia rirtus 

Per secura patris Isetantur numina , quorum 

Gonnubiis Venus et Virtus injunxit honorem. 

Hune rapuit serva : ast illum Nereis amayit. 

rupit munere Unguam. — 2g3. 294. Bembioa lectio. Edd. vett. , etiam Aldina » 
gratum si Tartara nossent. Peccatum meminisse grave, et vos s., sic et PeUT. et 
Toss. , nisi quod possfnt, Antiqua et est. vos s. Scaiiger veteram lectionem prac- 
fert et interpungit : gratum si T. nossent Peccatum memiiusse. Graine : at vos ; »en- 
sum tamen non satis ad liquidum perducit , mox autem emendat : Peaiatunt mi~ 
nus esse. Atqui iniquum est deserere meliora, quz libri dant, quaeque hausta 
esse ex Ge. IV, 4^9 inanifestum est : Ignoscenda qw'dem , scirent si ignoscere Moues. 
Si quid e yet. lect. serrare plaret, esto illud : Grave. At vos, ut sit : Grave qui- 
dem est hoc. At contra, ex adverso, a Caropis lugentibus, habitat, in piorum 
sede, heroum contuberniuin. Sensum teneo; verba tamen sunt aspera ac dura. 
Sahem dclcbo vos altero loco, ut sit: Sed et me sede piorum manet h. heroum 
manus, contra vos, ex adverso, m sede piorum. manet me, adeunda mihi est. 
Nam de bis nunc sequitur locus. Mox in fine priorum maie recensio Heins. et 
Burm. cum vett. edd. Sic %xipe priorum et piorum permutantur. sedem piorum quîs 
nescit! contra est èévTdt. Majorera interpunctionem apposui ante Std et vos. -— 
296. Peleusque una et T. Hcins. conj. Saliem maliro sine copula : Peleus una et T. 
nam hi sunt /Ëacidae. — 297. Yett. edd. locantur, et locitantur. A qua lectione 
discessnm esse videtur, quod transpostias esse voces non videbant viri docti : 
per patris secura locantur n. Sic totus locus sic piocedebat : Hic et uterguc jEaci- 
des, Peleus nempe et T. virtus , Per patris secura locantur numina. Ut sit : namque 
bic locantur, rollocati sunt, ( etsi satis tenue hoc est) uterque acides, patris 
numina ad Jovem, patrem iEaci, ayum Pelei et Telamonis, erunt referenda. Sca- 
liger emendavit : munia , id est, prxfecturam iEai-i, quam obiinet ille apud infe- 
ros. mummikin Aldina expressum video. Tamen vel sic secura parum placet ; erunt : 
perpétua, aetcma. Saltero prarstabat scribere: Peleus.... virtus Lœtatur stcura, 
patris per numina. — 298. C. genus et v. Jo. Scbrader. emendat, vere arbitror.— 
299. Hune rapuit feritas : vêtus erat lectio; manifeste corrupta. De nuptiis Pelei 
et Telamonis a^ptur; aheri Virtus, alteri Venus, eas adstruxerat; ille Thetidem 
duxerat,bic Glancen, Peribœam, et Hesionen : quaro Troja capta ab Hercule 
accepit et abduxit. Potiiit adeo ille ipse dici rapuissc Hesionen : Hic rapit Hesio^ 
nen; at alterum amat dea. At : Hune rapuit serva : ast; Bcmbina lectio, digna uti- 

2()4* Nonc ipsum Elysium adit net v. 296 sincerum est , débet ex« 

Culex, et recensum heroum facit, pectaudum esse, ut et heroinae 

ea loca incolentium , primo, Grx- aliquando in Ëlysitim cum Heroi* 

cornm, tum Trojanorum. Si ma^ bus admittantnr. 



CDLEX. 

Assidet hac javenis, sociat quem gloria, fortis, 
Acer, inexcussus, referens a navibus ignés 
Argolicis Phrygio8 torva feritate repulsos. 
O quis non référât talis divortia belli , 
Quae Trojae yidere viri, videreque Graiii 
Teucria quum magno manaret sanguine tellus, 
£t Simois, Xanthique liquor; Sigeaque praeter 



55 

3oo 



SoS 



^ue quain amplectamur : qoidni enim Hetîone bello capta minus serva dici potutt, 
qaam TecmetM Ajacia? «t bcne opposite sunt Nereis et serva : diyersa at sit Te* 
lanioiiis et Peiei fortuna. Maluit tamen Scaliger retrahere priatinoiD : H. r. feri» 
tas, m tit TÎrtQS, «vo^ia Homerica. H. r.ferrum ms. Helmit. Petay. et \ou.Jerit, 
ast Hune nxfnt Hesione sobstituit Heins. Pari jare substituas : Hiinn crjpU PerSbœa ; 
illum N. ; et hoc snbstituit quoque Jo. Scbrader. Emendatt. p. 2^ Hune rapuU 
PerAaa; estque illud propius ad literarum ductum in codd. ->- 3oo. Ajacem 
nemora'i manifestum est. Achilles nou sequitur nisi ▼. 3ao. ^. ac j. vett. edd. , 
Aidina quoque, et tociat le gloria sortis, et Ascens. ac j. sociatœ gioria sortis; 
quod Scaliger probavit, ut esset : assidet hncjuvenis, sociatœ gloria sortis , A lier, 
ut sit, puto , sors sociata, consessus heroum in Elysiis modo memoratus. Ita ta- 
men melius procederet sententia , si legeretur : Assidet hisjuvcnum sociata gloria 
sortis: AUer, se. Ajai, h. assidet par juvenum arquali fama; ut sit: gloria juve- 
num, juyenes gloriosi, gloria cumulati. Barthius XXI j ao malebat : Assidet at 
juvenis, sociat «furm gloria sorti, sociat guem PetaT. quoque, et sortis idem cum 
Thuan. Heins. emend. Assidet hune juvenis sociatœ gloria sortis. Ita tamen sociata 
sors cum Peleo etTelamone rix esse potest. — 3oi. 3o3. ùtexcussus etiam e Bem- 
bino codice; accipio, ut sit imperterritus, qui mentis sutu non excutitur. Vett. 
edd. Aller in excessum. Aidina : m excelsum , et Scaliçeri dus membranse : AUer 
in excissum ( hoc etiam in PetaT. et Voss. ) et m excidium , quod et in ms. Uehnst. 
crat: unde ille fecit : in excursu r. Heins. cooj. inexustis nauibus. rcfertns repulsos 
Mtpro repellens incendia a Trojanis illaca classi. Iliad. /u sqq. Phrjrgios.... repul" 
sus edd. Fabric. P. turba fremitante r. ms. Helmst. , intcrpolate. turba feritate 
refulsoê PeUT. et Voss. — 3o3. O quisnam ms. Hebnst. tali dcvortia bellis Petay. 
et Voss. — 3o4. Trcjœ viri: saltem Troes, aut potius: Qua: Trocs videre, viri 
videreque Graii. Sic Graii viri apud Ovidium. Heins. Troes jèri Tel Trojœ subitre 
viri. — 3o5. magno.... sanguine; non dubito fuisse, multo. Est enim baec perpétua 
muutio ex primis statim TibulU versibus nou. Vidit quoque Jo. Schfader. et late 
illustrât Emendatt. pag. ai. — 3o6. Sigea, non Sig<Ba. Est tô 2iytioy. propttr 



3o3. divortia beili ; quod in ter 
diyerflos duo populos ^eritur, qun- 
si ad duo divertitur : ut divortia 
viarum , aquarum ; et ex altéra 
parte similiter, jurgia belli ^ dis» 
cardia pugnœ^ dici soient. Elegans 
translatio, quam nescio num aliun- 
de acceperit poeta. Mox 3o4 facit 
iterum in digressione novam di- 
gressionem de bcllo Trojano poe- 



ta : nisi tota hspc lacinia cum tôt 
al lis assuta est ab alio. Gogitan- 
dum autem de rttX^pMxla Iliad. N. 
in qua Âjaz Telamonius ignem a 
classe propulsavit 107 seq. Tum 
alter ^acides , Ters. 3aa Achilles, 
Hectorem interemit. 

3o6. Sigeaque prœter , an te, /i- 
tora quum videre supplc ex vs. 3o4 
Troes (pro Trojae) t^irt et Graii. 



56 P. VIRGILII MARONIS 

Litora quum Troas, saevi ducîs Hectoris ira, 

Yidere in dassis inimica mente Pelasgas 

Volnera, tela, neces, ignis inferre paratos. 

Ipsa jugis namque Ida, potens feritatis, et ipsa 3io 

iEqua faces alcrix cupidis praebebat alumnis, 

Omnis ut in cineres Rhœtei litoris ora 

Classibus ambustis flamma 8uperante daretur. 

Hinc erat oppositus contra Telamonius héros, 

Objectoque dabat clipeo certamina; et illinc 3i5 

Hector erat, Trojae summum decus : acer uterque, 

malcbat Hcins. et Jo. Schrader. Emendatt. p. 37. Interpanctionem mutavi : quum 
€a esset : X. Uquor, Sigecujue prœter Litora: quum. — 807. SoS.quum TVoi'Ssœvt 
vos Hectoris ira Bembina erat lectio, ut sit : quum videre (scil. homiors) \>os, o 
Trœs : paratos inferre etc. , quod ingratum c»t. Vett. cdd. quum Troas sœvi vos 
Hcctcris ira Viderity et ms. Helmst. Fidit, c<( Voss. et Pelay. autem Fidit in cl. ) : 
lieutrum salis cominode. Licet Troas tencre et suspicari in vos latere actos: Si" 
gcaque propter Litora quum Troas soevi actos Hectoris ira Videre ; ut ipsa litora 
viderim. Âlioqui debebat vidt'rel sequi : excidit forte hoc ad iinem versus, v. c. 
hune in modum : quum Troas sœvi Hectoris ira videret Fortiter in classes.... inferre 
paratos f aut, quod ms. Helmst. habet, parantes. Hectoris ira, /uItoc Exropoc, 
pro Hectore. Sed Scaligerum hoc eo ducebat, ut vis Hectoris mallet, et, reliqua 
accoromodaret : quum Troas saivi vis Hectoris ire Viderit m cl. In éd. Yen. i484 
vox Hectoris erat vitium. Ecce tamcn protulit Jô. Schrader. Emendatt. p. 37 e 
Cod. Vossiano, quod totam litem tollat ; esse eniro in eo diserte scripturo : Troas 
sœvi ducis Hectoris ira. Verum adeo esse non potest, quod apud Frieseraannum 
est, in Voss. et Petav. legi sœvi dos. At Troas jam in edd. Tett. et in Petav. visi- 
tur. Pelasgas vid. ad JEn. 1, 6^4 ^ot. — 3io.... 3i4- Quatuor hi versus, forte 
etiam scquentes» a deterioris notae Versificatore inserti videntur. — 3lo. Ipsa 
inagis edd. vett. Ipsa vagis Aid. cum Petav. et Voss. in fine et ipso éd. Yen. -~ 
3i 1. Ida faces Aid. cum ms. Rœler. Datque faces edd, vett. Daquef. PetaV. Unde 
Scaliger refingebat : Ipsa magis namque 1. p. f. et ipsa Acta vel Dicta faces. Dicta 
ita, AUfniy mons erit; acta; àxt», ut /En. Y, 6i3. Mire autem et insolenter dic- 
tum : Ida potens ferilatis , pro, ferarum potens, nt/AUTifet ^fSy alîi dixere. Sca- 
liger etiam multo durius^èran/m arborum altricem exponit. Heins. non emendat , 
sed substituit : Ipsa jugis namque Ida parcns ( vel patens, quod Petav. et Yoss. 
habent ) vemantibus ( vel , frondentibus ) ipsa Ida faces altrix c. p. a. « Meurs. 
* Exerc. Crit. P. II, p. io3 Ata parens : nam Ata collis, in quo sita Troja. Apol- 
« lod. III et Lycophr. , ubi idem Meurs, videndus. » Maie vero Meursius. Nam 
Âtps collis est : vid. Apollod. p. a4.5 et Not. p. 743 tiIîc "Amit xo^oc. Verum totum 
versum non sanandmn, sed ejiciendum arbitrer tanquaro insititium : et legendum 
in proximo : Idafacis altrix cup. p. alumnis, h. Trojanis suis. Et Voss. cum Petav. 
Daque fxes a. cupidusf — 3i3. flamma tacrimante ut codd., sic vett. edd. ante 
Bemburo, etiam Aldina, et membrana; Scalig. , quod hic praefert; ut sit Jk> 
KpvUovA ^xo^, 9roX«^oc iàxfvUiC sed hoc Virgilius rcddebat : lacrimabile bellum, 
et sic malim lacrimabilcm flammam , non lacrimantem. Heins. conj. populanle vel 
crépitante. — 3i^. opp. conta conj. Jo. Schrader. ex liomero. — 3i6.- stmtrnum 



CULEX- 57 

Fulminibas caelo veluti firagor editus alto; 

Ignibus hic telisqae super ^ si classibus Argos 

Eripiat reditus : ille ut Vulcania ferro 

Volnera protectus depellere navibus instet. 3x0 

Hoc erat acides alter laetatus honore : 

Dardaniaeque, alter, fuso quod sanguine campis 

Hectoreo Tictor lustravit corpore Trojam. 

Rursus acerba fremunt, Paris hune quod letat, et hujus 

« 

Troja decus Aid. — 317. 3 18. Ergo eric: accr uterque velut tonitru, hic taper 
ignibus telisque. Laborat in bis «ro super. Forte , furens. Tum Heins. Ignibus hic 
tadisque. Vett. edd. Fuiminibus cœlo velutijrayor editur ense. Te^inibus telistjue 
super Sïgêaque prœier Eriperet redibu : quo et alladunt ma. Rœler. Von. et Pe»* 
Ut., nisi quod in boc Pluminibus, et ediius m se. Aldtna : Fuiminibus velutifra" 
gor S(mat{uk Aid. i534 muutum in intanat) athcris in se Tegminibus teL'squt 
super Sigeatfue prœter Eriperet nditus. In bia corrupta baud dubie et ejicienda 
illa : Sigeaque prœter ex Tt. 3o6 hue retracta, et tenendam est, quod babemus : 
si classibus Argos Ervpiat reditus: est boc, quod Scaliger quoque monet, Home- 
ricum, «t^iiXtTo via^rt/xn a/uAp. si eripiat pro ut, uti JEsk. VI, 78 nuignum sip, 
At priora e vetere lectione non maie procédant : Fuiminibus cœlo veluti , /ragor 
editur ense Tegminibus telisque super. Comparatio illa Virgtlio quoque feequen- 
tata. tegmina sunt clipei; malis quidem : Tegminibus galeisque super; sed fercn» 
dum est alterum. Scaliger tentât : Fulmàùs ut calo volitat fragor , vel, Fulnuneus 
( hoc et Heins. conj. ) cœlo veluti fragor : ut supar editur sit, se. uterque, quam 
dura barc et invita! — 319. 3ao. Eriperes ante Bemb. Eriperet codd. et vett. 
edd. (Uter Fuie, ante Bemb., et projectus et instat; sic et codd. forte: ille at.... 
protectis navibus instat. In edd. Ge. Fabricii emendatum video protectis navibus. 
Flammarmn antem incendia dizit Vulasnia vulnera , quse Ajax avertit. Msà. IX , 
J09 Quum Tumi injuria matrem Admonuit ratibus sociis depellere tœdas. Heins. 
conj. aller Vulcama tergo Sulphura protectus : ut sit tergnm pro clipeo; et suljur 
pro igni. •— 32i. 32a. 3a3. Etiam bi très versus acumen interpolatoris sapiunt. 
Malim umen eos e lectione Bembina sic légère, ut sunt. In vett. edd. et codd. 
Hoe e. JE. vultu L honore vel honores, et v. 3a3 Hectora lustravit vietor de corpore 
Troja. Aldina utrumque versnm pauUo aliter expretsit : Hoc erat JE. multum l. h., 
idque non maie teneas : qood et Heins. facit; et Heclore lustrant vietor de c 
Trojam. Ils. Helmst. et Kœler. Hector lustravit vietor de c. T. Hectora lustravit 
vKTlor de c. Voss. et Petav. Scaliger audacter satis ita refinxit , ut ad unum Achil- 
lem omnes très Versus spectent: Hic erat ^acides, vuUus éclatas honore, Alter 
Dardanio fusis quod sanguine campis Hectoreo vietor lustravit corpore Trojam. at 
Heins. em. Dardaniisque altefuso quod sanguine. Etiam Jo. Scbrader. conj. alte. 
— 3a3. Inter hune et 3a4 insérait Scaliger inf. versus 336 et 337. — 3%^. frémit 
vett. edd. acerba, pro acerbe, latat, lœtat vett. edd., eodem sensu, ut sit létal 

3a I . Macide$ alter, Ajax Tela- maros Trojap raptavit. Vide jEneid . 

monius, qui a navibus ignés aTro- Ub. I, t. 483. 
janis illatos députerai; alter, Achil- 3a4- Achilies Paridis , Ajax Uly9« 

les, Ilectori* csesi corpus circu »is fraude cecitUt. 



58 P. VIRGILII MARONIS 

Aima dolis Ithaci virtus quod concidit icta. 3aS 

Huic gerit a versos proies Laertia vultus. 

Et jam Strymonii Rhesi victorque Dolonis, 

Pallade jam laetatur ovans; rursusque tremiscit 

Jam Ciconas, jam jamque horret Laestrygonas atrox. 

Ulum Scylla rapax canibus subcincta Molossis, 33o 

iEtnaeusque Cyclops; illura metuenda Charybdis, 

Pallentesque lacus, et squalida Tartara terrent. 

Hic et Tantalei generis decus, amplus Atrides, , 

Assidet, Argivum lumen : quo flamma régente 

▼el kthat; leto dare, tt^^viiv comiptiut alii UBdat. Ms. Koeler. fitmunt pars Aine 
pars destinât illi. Ad rem vid. JEaï, VI, 56 sqq. Sed uterque versiu subditttius. — 
3a5. ^Ima a Bembo venil; Tett. edd. Jrma rum Peuv. et Vosi., yel JUa: hoc 
haud dubie pnrttat et Scaligero qiioque prubalum. hujus, te. Aj.-icit: et ad ar- 
morum judiciuni respicitur. Ms. Koeler. virtusque c. ira. -~ 3a6. Ulysses ex ad- 
Terso Aj.-ici » sed averso propter arma Arhillis intercepta vultu , sedere el Teteram 
factorum recordaiione delectari fingitur. Sed vett. edd. , etiam Aldina, Z/nt- gcrit 
eversos p. L. currus : ut pocta adhuc in emblemate dcsrripti belli ad Tiojani sub- 
sistât. Ita currus Riiesi intelligendi sunt, unde solutos equos abigit apad HoBie- 
rum Ulysses Uiad. k, J^gS sqq. Sed potuit hoc variare poeta. Scaliger conjicit 
aversos, m abegerit ipsum curnim : ut testatur auctor tragoediae Rhesi. Nisi cur^ 
rus dixit Homerico niore pro equis, quos ab<ï|git. vid. iËn. 1, ^^7. Ueins. conj.' 
Bine regitanersos p. L. currus. conf. Jq. Sdirader. Eroendatt. p. iS et 171. Fetay. 
virtus. — 328. PalUuiio lœtatur ovans Aid. et éd. Fabric. — Sag. Corrupte edd. 
▼ett. Pamoicon Asaivque h. L. atrox, yel atros. Aldiniv: Jam Cicones : jamque 
harret atrox Lœstrigone'. Pro hoc' in fine versus atros vulgo lecium : acres éd. 
Fabric. effinxit; sed tenendum atrox. Voss. lectio: Jisan CL. janufue h.rrt'tatmx 
Leestrjrgonas fpse, pnrfertur a Jo. Schradero, in Emendait. pag. aS, quia Jim^ue 
dicendum erat, non jamjamque. conf. sup. 354. a55. Reçte hoc. Beposuissem et 
ipse hoc, nisi finem versus in ipse daudicare viderem; idquod et Aldina lectio 
docet. Quod habemus, sic relinxit {"calîger. — 33 1. metueitda Charjidis. Voss. 
corrupte ranoUa, unde Jo. Srhrader. Emendatt. p. a() cruit Zanciœa, docte, ut 
ap. Ovid. Fast. IV, 499, — 333. Vett. edd. Hic et Tontaleœ gêner JSacus amplus. 
Atrida vel Atrida. Sic et Petav. ac Voss. , sed omisso JEacus. Non maie Ascen- 
sius Tantakus legit ( ita esset : Tanttleus gêner : ^acus : amplus Atrida ) et de 
Amphione, Niobes marito, acripit. Nec tamen is in hoc de Trojanis temporibus 
loco sedem recte suam tueretur. Alia corruplela in ms. Kœler. gemmtitœ proUs 
.^Criiite. ms. Helmsc. Tantaleum genus jam Piistenatriifes. An Plisthenes, Agamem- 
nonis pater, fuit memoratus? Hic et TantaLi st'rps Plisthenis, amplus Atrides. — 
334- tegrnte vett. edd. , sed guo régente est , quo modérante , imperante : et/ a^TfOf» 

3a6. Seclet in Elysio Ulysses Pallndis auxilio; sed verius^ Pal- 

averso ab Ajace vultu; ipse apad lade rapta, Palladio, ut jam Âs- 

se repntans, qus çesserat. nensius : vid. JEn. Il, i63 sqq. de 

3a8. Pallade ovans potest esse , rapiu fatalis PalladiL 



CDLEX. 59 

Doris Erichthonias prostrayit funditud arces. 335 

Reddidity heu, gravius pœnas tibi, Troja, menti; 

Hellespontiacis obiturus reddidit undis. 

Illa vices hominum testata est copia quondam, 

Ne quisquam propriae fortunae munere diyes 

Iret inevectus caelum super : omne propinquo 34o 

Frangitur iuvidiae telo decus : ibat in altum 

Vis Argea petens patriam, ditataque praeda 

TN^oSfTOf » Ut bene Taubmann. A|;amemnoiii8 ductu evena Troja. — 335. Oris E, 
maie TCtt. edd. flamma Doris, Dorica, AchiYorum. Aofui idem Blaro lib. II ^n. 
37 , obi TÎd. Not. Erichthonias arees : de Ilio TÎd. lliad. v» 219 1^. — 336. /u- 
renCi erat in Tett. edd. Sed ruenti pnestat. Est autem yerboram ordo ac leDsiis : 
O Troja, reddidU tibi ruenti pœnas gravius, pro, panas graviores, icil. Agamem- 
non, domum redai a conjoge interemtas. Qiue tei|uttmur, iterum interpolatoria 
maniu sunt, meo judicto. In Agamemnonem profecco boc non convenity quod 
in Helletponto obierit. Itaqae Scaliger, qui primum corrigebat : ifeu reditus 
Graium p. , mox tramponit Tenus supra ante ▼. 3^4 Rursus af,, ut ^ Acbillem 
reirabantur, quem ad Sigeum, adeoque ad Hellesponti ostia, sepultum esse 
constat. Barthios XXI, 20 reponere jubebat ts. 337 o6iCum, quam obituri. Dure! 
ut fere omnia hujus viri. In Aid. scriptum : Reddidit heu Graius pœnas tibi, TroJ€^ 
furenti ( ut fere Voss. et Peuv. , nisi quod gravis ). lu de toto Acbivorum exer- 
citu accipiendum. Nec tamen is in Hellesponto sed ad Eubceam naufragium fccit. 
Heins. Gratis adoptabat ; non video quo sensu : tum Tersu ahero subiturus , vel 
luiturus et Euboicis. Sed pannus bic est ab alio versificatore assutus, qui iterum 
de Acbille cogitabat. Sequentes quatuor versus sunt nimis exiles. — 338. copia 
pro multitudine bominum, pro copiis. lu Virgilius vix est loquutus. Etsi pedes- 
trium scriptorum esempla non desunt. vid. Bartb. XXI, 20. •— 339. 34o. proprio 
yeiprono em. Heins. Sraliger ex raembrana vet. excerptorum sic legit : Cur aliquis 
propriœ fortunœ munere dives Tendit inevectus cœlum super? Iterum bic inevectus 
pro evectus. Ma|e vett. edd. matemum, et edd. Ge. Fabric. in evectos. inevectus 
etiam PeUT. Heins. iterum hutno evectus, ut ▼. 160. Lenius Jo. Scbrader. ne..,.f. 
m.Julens Tenderet evectus c. s. Moz baud dubie distinguere pnesut : omne pro~ 
pint/uo F. i. t. decus; non ut ante erat super omne; pr. Aldina : teio; deus ibat. 
Iterum nora interpolatio, a loco aliéna, sed docti boroinîs, bine orditur : Ibat in 
a, — 342. f^is Jrgoa petens a Bembo est. lu vero Argiva legendnm : nam Argoa 
ab navi Argo esset duaum. Aldina dederat : Vix Argo repetens p. Fis Argo r. 
Petav. cnm Voss. Ms. Helmst. Fix agros r. Edd. vett. Bis ergo repetens ycI Bis 
repet ns Argo, vel Fis r. Argo; unde Scaliger. conj. Fis repetens Argos patrmm. 
Sed nimis durum, ut Fis absolute pro copia ac classe dieu sit. Fis Argea 'Af^fioi. 
▼el Argiva Heins. et Jo. Scbrader. Emendatt. pag. a3. 

336. Reddidit heu gravius, nt M^ato. ArxErichihùniaY,3/^3,est 

sensus sit, lege Grai'uf^ pro Graii; Pergamum. Erat Erichthonias 

nam de naufrage in reditu Achi- Oardani filias , qui post fratrem 

vorum agere ineinit. HeUespou' Ilom Ilii regnam tennit : ApoHod. 

tiaccB aquœ latins dicte pro mari III, 12, 3. 



6o P. VIR6ILII MARONIS 

Arcis Erichthoniae : cornes huic erat aura secunda 

Per placidum cursu pelagus; Nereis ad undas 

Signa dabat, pars infiexis super acta carinis; 345 

Quum, seu caelesti Bato, seu sideris orcu, 

Undique mutatur casli nitor ; omnia Tends , 

Omnia turbinibus sunt anxia : jam maris unda 

Sideribus certat consurgere; jamque supeme 

Gonruere et Sol iis etsidera cuncta, minantur. 35«. 

Ac venit in terras caeli fragor : hoc modo laeta 

Copia nunc miseris circumdatur anxia fatis, 

Inmoriturque super fluctus, et saxa Capharei, 

Euboicas et per cautes Heraeaque late 

343. cornes aura; vifJLVtfx^i ovpof , ut Scaliger illuttrat. — 344- 345. Scabri 

et hiulci yersut ex margine profecti. Forte fuit: cornes huic erat aura secunda; 

Per placidum cursus pelagus (se. fuit), Néréides undis Jrmabant ( nain ahe- 

rum barbarum aut comiptum est ). Pars infiexis super acta carinis : désignât 

currus, quibus insident , belluts junctis? Scaliger emendat : Néréides undis 

Signa dabant: et moz pars (scil. Nereidnm) i. subit acta carinis; subit adeo 

navi pars Nereidum, ut propellat; sed qiiid acta esse dicemus? Bartb. XXI, 

20 Ncreia turba legebat, et de delphinibus accipiebat; esse enim in vet. 

edit. Ncreia fundit. Videtur barbants et illepidus interpolator junxisse : pars 

(cursus per pelagus) superata erat, h. confecta erat a classe, infiexœ carinœ ; 

ornât epitheton; ut curvœ panda. Ms. Rœler. Per pi. cursus pelagus venien^ 

tis.... superata carinis. Heins. conjicit : Néréides udœ Signa dabant vel Adna- 

bant; et : pars infUxas circum acta caiinas. Nodcll Not. crit. pag. Si. conj. pars 

irtfiexis suhjecta carinis. — 346- Quum ceu cœlestis f. s, s. orto Petav. — 348. 

anxia parum dixit commode. Heins. conj. concita. Mox 349- Sideribus, ad sidéra. 

— 35o. Corruere et Sol iis et sidéra. Parum propitia Musa procusus versus : ex 

Bembina lectione. Corripere et Sol et, vel et Sol jam vctt. edd. An fuit : jamque 

supeme ( maris unda ) Corripere et solem et jam sidéra cunrta minatur. Giganteum 

boc; sed versificatore, quam satpe in carmen hoc grassari vidimus» non indignum. 

Ms. uterque et soles et. Nec longe abit Aldina lectio : jamque supeme Corripere 

et soleis et sidéra cuncta minantur. Ac ruere in terras c. fragor. Peuv. supemœ 

Corripere et solis et s. Heins. cony jamque supeme Corripere, vel Opprimere, et 

soles et s. c. minantur. Ac ruere in terras cœli fragor : ut Phaedr. LXXIV, ubi leg. 

Canes confusi, subitus quod ruerat fragor. — 35 1. Ac vero in t. Petav. et Voss. 

Ac venu melius alii. Ac ruere in terras Aldd., ut modo vidimus. cœlo conj. Jo. 

Schrader. Hic modo Uetum^ pro Istorum, Bembus dederat. Hinc m. lœta vett. 

edd. Uic modo lœta alii. Hic modo lethum ms. Kœler. , cum ms. Uelmst. Voss. 

Petav., in quibus lœtum. Mox Copia iterum pro copiis, classe. — 353. Conf. 

JEn. XI, aSg. a6o, unde Ca;7hen'i refingendtun. — 354- E. en per c. vel atper 

Heins. malebat Herœaque..., litora jam Scaliger monuit in Eubœa nulla meroorari, 

et egregie emendavit Gyrata. Tvftueu vvrfot et rupati , Homero Odyss. ^, 5oo. 

So; , ad quas Ajas Oilei imeriit. In vett. edd. Cteicaque legitur : « An, pergcbat 



CULEX. 6t 

Litora : quum Phrygiae pasfiim -vaga prœda peremt^e sr.fi 

Fluctuât omnis in aequoreo jam naufraga tractu. 

Hic alii sidunt pariles yirtutis honore 

Heroes, mediisque siti sunt sedibus omnes : 

Omnis Roma decus magni quos suscipit orbis. 

Hic Fabii, Deciique; hic est et Horatia virtus; 36» 

Hic et fama vêtus nunquam moritura Camilli; 

Guitius et^ mediis quem quondam sedibus urbis 

Devotum bellis consumsit gurgitis haustus; 

■ ille, in membranis scriptum fait ^cea pro JEgea ? Nam JE^a litora legendam 
«case y etiam Euripides docet in lone.... vWf^n Kat^aptiAic IfA^AKin duyi7Ti » 
Probat emendationem Jo. Schrader. Emendatt. p. 29; accedere enim Voss. Eaea. 
Ae debebat docere vir doctns, qnamain sint JEgea litora. Leg. JEgaa litora, seu 
maris JE^aâ : mu, quod praefero, ab iEgis, Eubceae urbe maritima aat insula in 
ipso litore; a qua etiam nomen ductom putatur maris iEgaei ▼. Hesych. in Aryeù, 
et Strabo VIII, p. 59a B. G. Et locus, qaem Scaliger respezit, non est lonis, sed 
tx Helena 1 i4o irêr^tuç Kflt^a^/duc t/AfietXoif , Aiyetia^s t' lîvflix/oïc Trit^cut. Mgea^ 
que e ms. Kœler. quoqae notatum video. Alias vir doctus in éd. Aldina emenda- 
▼it : E. aut per coûtes CEieaque, minus féliciter. Nam Œtam in Euboea non no- 
rimas. Etiam alienum Cenera^ue : nam illud promontorium in diversa Eubœae 
parte. E. aut per cautes JSreatjue Petav. et Voss. apud Friesemannum ; quod de 
Vossiano recte pronuntiatum non est. — 355. tum P. malebat Heins. prœda per^ 
acta Tett. edd., quod Scaliger retrahere jubet, ut sit penitus aversa et convec- 
tata, m sklus peractum , confectum. Quae non satis capio : dicam saltem prœdam 
peragere esse dictom pro agere. vaqa prceda perempta Aldina dédit; nec aliter 
Voss. etPetav., qui et, guum Phrygia.^3S6. F, œquoreo omnis jam edd. vett. , 
vel FL aq. nunc omnis, et in fine fiuctu : quod et Scaliger legii; in Contii ms. , 
ut et in ms. Kœier. , erat luctu. In eodem ( et Voss. ac Pctav. ) FI. omnis in œquo^ 
rio naufre^ia, unde Scaliger conj. navifraga. Sed praestat vel sic Bembîna lectio. 
navifraga tractum Petav. /uc(u et ipse probat Heins. et conj. maie naufraga. — 
357. Hinc eUii sidunt Aldina. Jïoc alii assidunt, vel se dant conj. Heins. — 358. 
Heroes.... omnes. Totus versus ludus est hominis, qui superiorem versum aliis 
verbis reddebat. m. insistant s. Heins. conj. vel incedunt. — SSg. Sensus: Quos 
omnes Roma suscipit, vel pro suscepit, quorum parens fuit Roma, vel pro tenet, 
habet. Alii accipiunt, suscipit in nuroerum principum virorum suorum. Nec prae> 
ttat légère : suspicit, miratur. Hoc tamen conj. Heins et Friesem. Post hune ver- 
sum Scaliger vs. 368 Jure igitur t. retrabit. — 36o. Gracchia Voss. ajmd Jo. 
ScKrader. — 36 1. n. m. per œvum vett. edd., etiam Aldina; unde patet, CamiU 
ium interpolatoris mann irrepsisse. Ms. Helmst. n. m. Metelli legebat : et hune 
▼ersum superiori praemittebat. Voss. et Petav. moCa MelU. Itaque , quod Scaliger 
jam fecit, jnngenda : Hic et fama vêtus nuUum ( nam sic leg. pro nunquam) nuh- 
rituraper œvum, Curtius : ut ipse Curtius sit xxioCi fstma vêtus, nota elegantia : 
Koi fAu^9ç yretxojoç h Kov^ioc Heins. tamen em. Hic fama et veter'S. — 36a. e 
mediis Aldina; sicque emendat Scaliger. Equidem desidero m medi's.^ 363. 

357. Naoc berofifl Roinaai,h. e. clarissimi viri, raemorantar ia Elysto. 



63 p. VIRGILII MâROMS 

Mucius et prudens ardorem corpore passus. 

Légitime cessit cui fracta potentia Régis. 365 

Hic Curius clarae socias virtutis, et ille 

Flaminius, devota dédit qui coqiora flammae. 

Jure igitur talis sedes pietatis honorât. 

lUic Scipiadaeque duces, devota triumphis 

Mœnia quos rapidos Libycae Carthaginis horrent. 370 

lUi laude sua yigeant; ego Ditis opacos 

Bembina lectio est. Vett. edd. gurges in unda; Vom. aiitem grèges m unda, Sca- 
ligrr hinc effingit : gurges inundans. De Curtio narrado fuit valde dÎTerta , quod 
Scaliger jain monuit. In pugna cam Sabinia facta sub Romulu nairauir ille trt-> 
jecto lacu in medio foro salvus evasisse. ▼. Dionyt. lib. Il , ^2. Varro triplicem 
historiam affert de LL. IV, p. 36 éd. Dordr. Potuititaqae et alia etse, qua Cor- 
tiu» in eo lacu periisae ferebatur. Fit umeu manifestuoi, beWs eiae comiptum; 
forte tetri c. gurgitis. Ceterum devotum puta inlcria Manibut. — 364- 365. Vtna» 
in seqq- suspicor eue pluret in margine adscripto* ab iii, qui noya ezempla cu- 
mulare vellent. prudens , sciena ac volens. Sed quid vs. 36.^ velit non satia capio. 
Scaliger dédit : Lcgitimi.... Rcgis: ut Ponenna ait, quum ScKvola antea tcribam 
falso pro rege habuiuet. Parum placet acumen. Malim Légitime ad pasius ad- 
nectere : ut forte cavere voluerit poetaster, ne ob maleficium perpeisas ignem 
putaretur. Etiam Burmanno in Anthol. Tom. 1, pag. 199, parum f^acere video 
Begem legitimum; conjicit ille Finitimt, quod et Heiniio in mentem venit. Cur 
tamen non placuit Clusini, Etnisci, Tjrrrheni? -~ 366. Huic C. Heina. em. , 
hene ; et mox ilU. Jungenda : socius virtutù et iUe : si versus sequent deletur. — 
367. flammis edd. vett. Hune Flaminium, qui flamniK se dederit, nemo £icile ex 
historia vetere eruai. Sin est auctor cladia ab Annibale accepte, devovisse ille 
dici posset corpora Bomanorum rogo; ita vero viz inter heroes erat niunerandus. 
Meiaphorice accipi de bello , adeoque de Flaminio Cos. , qui cum Annibale con- 
fiixit, Scaliger: nimis argute. Satis prodit vel inepta allitteratio : Flanwnus JUun- 
mis, ab indocto homine procusum versum esse« qui veteri poetK excidere non 
potuit. Accommodatior bistoriae est Jac. Nie. Loensis EpiphyU. IX, 3 emendaiio: 
Cœcilius, devota dédit gui lunu'na flammis, ut sit notus ille Metellus» lumtnibus 
orbatus, quod Palladium ex incendio ardis Vestae rapuerat. Enimvero Curii me- 
moratio vix alium quam Fabricium postulat vel admittit. Forte librarivs turbaa 
fecit, quum esset exaratum : Mucius et, prudens ardorem corpore passus. Hic Cu- 
rius, ciarœ socius virtutis et ille Fabricius, cessU cuifiracta potentia Begum. Jam 
adscriptum repcrerat ille in margine ad t. 363. devota dédit gui corpora fiamma. 
Nec longe ab hoc aberat Jo. Schrader. -^ 368. talis pro taUs accipiendum : Jure 
igitur scdes pietatis , piae sedes, honorât taies. Versus parum affabre procusui. 
Vett. edd. cum Peiav. et Voss. lumorcs, Heins. conj. Jure triumplutU, nescio'quo 
fructtt. — 369. îsUiic Tett. edd. Istarum piadasgue duces guœ vox triumphct Peiav. 
Scipiadasgue duces quorum d. tr. Scipiadse rapidi, qui et Virgilio: duo fulmina 
btlli. Aldina : Scipiadasgue. — 370. ilfœruia Éomanis ms. Kœler. et Voss. , parum 

37 1 sqq. Miro phantasmatc poe- partes Tagatum , quum primum lu- 
ta Gulicem per dÎTersas inferorum cos Cimmerios y monetrorum sedes 



CULEX. 63 

Gogor adiré lacus, yiduos a lumine Phœbi, 

Et vastum Phlegethonta pati : quo maxima Minos 

Conscelerata pia discernit vincula sede. 

Ergo jam caussam mortis me dicere vinctae 375 

Verberîbus saevo cogunt ab judice Pœn* : 

Quiim mihi tu sis caussa mali, nec conscius adsis, 

Sed tolerabilibus curis haec inmemor audis; 

Quae tameD, ut vanis dimittens omnia ventis, 

commode. Mœnia rapidis L. ms. Helms. M. auos rapidis PcUt., meUùs. — 37 t. 
locos corr. Jo. Schrader. viduos a lumine P. nhivoTt^ùc ex Sophocle appeUat Sca- 
liger. Malistamen vidueUos lumine. Et sic Hemt. quoque conj., ve\ viduos ah /. 
— 373. 374« Scaligero coromodius Tidehatur Icgi poste : Coynila discernit scrlt- 
râla pùwula sede : ut sensus sii : Minoem discernere maxima piacula scelerata 
cognita, h. dijudicata; sede h. sedîbus pro ratione criminuni assif^natis. Equidem 
harc non minus scabra esse sentio qaam vulgata : quo , auc pocius ^ua, qua parte 
ubi (et sic edd. Ge. Fabricii ), Minos discernit maxima vincula conscelerata ( h. 
Tartarum, unde nuUus reditus ; qui etiam Maroni est, Sedes scelerata ) pia s&ele 
h. a sede pia. Barth. Advers. XXI, ao primum se jactat loci sententiam per- 
spexisfe; inncula esse corpus, conscelerata, contaminatum a scelerata anima. Ni- 
hil Tidi contortins. Jo. Schrader. discernit sœcula. Jacobs conj. ingenjose : 9110 

proxima M dis' émit limina sede. Nodell cum Jo. Schradero conj. quo, maxime 

Minos, Conscelerata pia discernis vincula sede. — 37$. A Bembo est lectio, in qua 
vinctœ expeditu difficile, cinctœ em. Oudim. Mise. Obss. crit. nov. Tom. IV, 
p. 3i3. Ferrem, si angues vel serpentes adjecti essent. Nisi verbera pro flagellit 
dicta esse putes, quum Propertius flagellis incinctas Furias dizerit. Frxstaret ta- 
nen me.... vinctum, Vett. edd. et Aldus : Ergo quam caussam mortis, quam d. 
vita; quam lectionem reduxit Scaliger : Tè quam ego non magis expedio; salten^ 
matim sic constiiuere : Er^ jam caussam mortis, jam dicere vitœ, scil. cogunt. 
Et adspirat Petav. Errfo quam c. m. jam discere vitœ. -^ 3^6. sœvœ vett. edd., ut 
sœvœ Panupsint, Furix, idque melius: etiam codd. Tuui Scaliger cum Ueinsio 
emendat, cogunt sub judice. Forte poeta a judice sic dixit, ut sit: ad jussum ju* 
dicis. — 377. maliqnœ ronsciu/s vett. edd. cum codd. Petav. et "Voss. conscius h. 1. 
tanquam advocatus. ovrûyftpnç cùfiitutç, c ausis conj. Heins. — 378- 2Vec (. bem- 
bina lectio sensuro vix habet. Sed tolerabilibus curis vett. edd. quod merito re- 
Tocat Scaliger: sunt enim curœ toterabiles médiocres, modica;. Audis bsrc, nec 
multum mea calamitate taogeris, parum œemor beneficii niea morte arcepti. 
Codd. Petav. et Voss. cum Aldina : Sed tnlerabilius. — 379- Est Bembina scrip- 
tura. Vêtus vero: Et tamen m vanis dimittes (Aldina dimitt-s) somnia vents, 
quam Scaliger sic ornât et cum versu 38a continuât : Tu tamen in vanos dmitt^s 
somnia ventes Et mea diffusas rapientur dicta per auras. Sin alterum nec admise- 

( ▼. 2^ sq. ), mox Impioram loca licet corpore sepaho et faaeris bo- 

(v. 238 sq.) tuin Elysias sedes noresibipersoluCosperarepoterat, 

(v. 267 sqq. ad v. 870 ) a limine sa» iri se adinissam ad certain in infe- 

lutasset , nnac in eo esse narrât, nt ris sedem. Nam ad humanœ umbra 

«oram Minoe jadicium «obent. Sci- exemplum haec adumbrata sunt« 



64 ï*. VIRGILII MARONIS 

Digredior nunquam rediturus; tu cote fontis 38o 

Et viridis nemorum silvas et pascua laetus : 
Et mea diffusas rapiantur dicta per auras. » 
Dixit; et extrema tristis cum yoce recessit. 
Hune ubi sollicitum dimisit inertia vitae : 
Interius graviter mentem aeger nec tulit ultra 385 

Sensibus infusum Culicis de morte dolorem. 
Quantumeumque sibi vires tribuere seniles, 
Quis tameu infestum pugnans devicerat hostem, 
Rivum propter aquae, viridi sub fronde latentem 
Conformare locum capit inpiger : hune et in orbem 3i;u 
Destinât, ac ferri capulum repetivit in usum, 
Gramineam ut viridi foderet de cespite terram. 
Jam memor inceptum peragens sibi cura laborem 

ris, prtus tamcn erit refingendam : Hœc tamen, ut imnis dimities somnia ventfs? 
êomnt'a Heins. quoque cm., vcl propius ad vulgata : Quœ tam-n haud vanis f*er- 
mittens onmia ventis. Sed totiu versus miser! inierpolatoris est. Debuerat saltem 
cum sup. juDgerc : Ul vana hœc rapidîs dimittcns somnia ventis. Porro «utem 
Scaliger posthos quos dixi versus :^Tt< tamen.... Et mea.... inseri volebat versus 

357.... 359 Eheu m In diversa.... Elysiam. Tum subjici novissimoi v. 38o. 

38 1. 383. Digredior eic. — 38o. D. n. moriturus Voss. — 382. jit mea forte, i^d- 
piiinlur Aid. cum Petav. Heins. En mea.... rapiantur. Verum est et hic versus in- 
terpolatoris. — 384- inertia vito quid hic sit, non dicam. Lcgo, inerfia somni, 
h. somnus, ubi pastorem dimisit, reliquit. visi conj. Heins. — 385. œgret Scali- 
ger emendat, nec maie. Potest tamen oratio continuari: aeger nec tulit ^to, non t., 
ut feci, sublata distinciione post œger. Aliam Icctionem^ quam etiam ms. HelmsC. 
cum Petav. et Voss. babet, profert Scaliger et probat : Interius graviter regemen' 
tcm: tta enim scribendum, non rege menlcm. Jacobs noster em. Ing<'mit et gr. 
Malim Ingfmuit graviter, mentem ceger, n. — 386. 5. inclusum ms. Kœler. — 388. 
QuciSy QuiSf viribus. pugnas vett. edd. , maie, hosteni int. hydram. — 389. Uti 
dîstinximus, v. s. fronde latentem locum junximns. Alii Rivum latentem junxe- 
rant, vel hostem latentem. — 391. hacfrrri cupidum vett. edd., mâle, et v. 39a 
abest ut: tum Aldina cum edd. Ge. Fabric. viridi fodiens de. capulum in vsum re^ 
petere mire dictum est. Heins. conj. ac ferri c. r. acuV , quod non satis facit. — • 
393. In hoc et seqq. plura plurium versificatorum teutamina. Hic saitcm vertus 

384« Exsurgii a somno pastor et apparet. — 390. capit conformare : 

CuUri tumulum parât. Etsi enim suseipit, ut supra comparât dare. 

non diserte de eo Culex conqueri- v. 204 et in fessos requiem dare 

tur, quodjustis sibi non pracstitis comparât artus. Alîud est locum 

umbra in inferis sedem habitura capere, quod Scalifrer hue vocat' 

certain non sit, totam tamcn poe- — 391. ferri capulum^ de ligonfi 

ta> fabulam eo aitcmperatam esse accipio. 



CULEX. 69 

Gongestum cumolavit opus, atque aggere multo 

Telluris tumulus forinatum crevit in orbem : 395 

Quem circum lapidem laevi de marmore fonnans 

Consent assidu» curae memor : hic et acanthus, 

Et rosa purpureo crescit rubicunda colore, 

Et violae genus omiie hic est, et Spartica myrtus, 

Atque hyacinthus ; et hic Cilici crocus editus arvo ; 400 

Laurus item Phœbi surgens decus; hic rhododaphne, 

Liliaque, et roris non avia cura marini, 

Herbaque turis opes priscis imitata Sabina, 

^elendas. — 394* ^gytUum e. Heint . em. , et utque a. m. Forte fîiit : Aggestam 
cumuimit kumum. •— 396. Scaliger conj. Quem circum lapidum lœvi de marmore 
formas Consent: m sint cnuue mannomm, emblemata : irimis elefçanter et opi- 
pare pro pastore. d. m. acervant Heint. conj. , et lapidis et Congerit Vaier. FI. VI 
êupremos puero sicjutus konorrt Congerit. Lapidem tamen et marmor quomodo 
juDuam non TÎdeo. An lapide et lœvi de marmore. Peisîme Tero interpolator mar- 
mor memorat, quum saltem maceria aut d'^i^^itof aggestam faumnm circamdare 
deberet. — 397. assiduœ cura memor \ iners repetitio est ei t. 393, quum debe-* 
rent seqoi gramina, herbe, florei, quibns conserit tumuliun. Saltem jung. Quem 
conserà: ita lapidem formons de monumento intelUge. Congerit conj. Heins. ocan- 
thos Aid. -~ 398. crescens ms. Kaler. purpureum crescit rubicunda tenorem ms. 
Helmst. purpureum crescent r. t' rorem PetaT. pudibunda rubore Voss. déganter; 
idque recte pcobat Wakef. ad Lucret. U, ^16. — 399. Et violât onrne gtnus, hic 
est vulgg. Spartica myrtus merito suspecta jam Scaligero : qui yarie tenut : Aster-* 
tica, ab Astarte, Venere, yel Parthica; est enim myrti genos, phHadelphum , 
quod apud Parthos inveniri Athenaeas tradit, tand«m agrum Spartiram Achaiae 
ex Tbeophrasto narrât. Dalecbamp. ad Plln. XV, ig, Veneris aliquod nomen latere 
yidetur : forte etiain regionis. iEgyptia m3rrtus olim pnestitisse ceteris narratur 
( Athenaeus XV, p. 676 D. ). Conjicîat aliquis Memphica, Nilotica. Myrtus ad Eu- 
rotam Catollus memorat 63, 89. Verum a Sparte non 6t SparOcus. Heîns. conj. 
Epirotka, quod miror. Jo. Schrader. Cjrthen'ia. •— 4oo* CUù:o edd. vett. Scaliger 
archaismiun ioesse pataba(. Sed car Cilix arvum non feramus? Est tamen aliud 
vitium, quod hic latet : si de croro agiint poetse, non roemorant arvum sed an~ 
trum Corycium CiUciae. Hoc Tidetur h. I. reponendum; et jam repositum nunc 
yideo in Aldina; et Jùnc in éd. Ge. Fabric. additus malebat Heins. Idem aote : 
et hinc C — 4<>' • -^* ^^* ^^u' > exurgens rh. yett. edd. , ted laurus Pheebi decus 
recte. Laurus item P/uebea ingens d. conj. Heins., tiun éd. Ge. Fabric. hic urgens 
rhododaphne ; quod Yitium opet arum eue arbitror. rhododaphne est nerion Plia. 
XXIV, 1 1 , s. 53 , et in nostris heriïarum auctoribus. — 4<^3' ^vn avia cura a Bembo 
restitatum; forte quod ipse ro» marinus vulgo nascitur. Heins. conj. non avià 
turba. Vett. edd. novania cura. Veluit aliud eisculpere Scaliger : Nonacria tura 
ut^ros marinus Arradibus pro ture fuisse dicatur, vel non annua cura; sed non 
successit. — 4o3. Sabirus vett. edd. Scaliger: Sabina fiembus restituit, et herbs 
nomen id est. Plin. XXIV, 11, s. 61 Herba Sabina, bratfy appeUata a Orœtis, 
Quorum genenmfSt, altéra trnnwQOi imlis Jblh, altéra cupresso..., A multis in 
5. 5 



<%/^0^/%/^%>%^%0\/W%i^^^^^m^^*f*/^%f%^^%^^^^*f%' ' %^^^^/%*^^f*^^^^^^^*^M^:^^0tf%/^%f%f^%ftf^%^ ^ %/V^ 



CULEX 



PROBABILITER RESTITUTUS 



CUM NOTATIONE INTERPOLATIONDM (i). 



LusiHUS , Octavi , çracili modulante Thalia ; 
Atque, ut araneoli, tenuem formavimus orsum : 
Lusimus : haec propter Culicis sunt carmina dicta, 
Omnis ut historiae per ludum consonet ordo. 
Notitiam ducunt voces. Licet invidus adsit. 
Quisquis erit culpare jocos Musamque paratus, 
Pondère yel culicis levior famaque feretur. 
Posterius graviore sono tibi Musa loquetur 
Nostra, dabunt quum securos mibi tempora portas, 
Ut tibi di^a tuo polia^tur carmina sensu. 

Latonœ magnique Jovis genus^ aurea proies, 
Pbœbus erit nostri princeps et carminis auctor, 
Et recinente lyra fautor; seu detinet illum 
Aima Gbimœreo Xanthus perFusa liquore, 
Seu nemus Asteriœ, seu qua Parnassia rupes 
Hinc atque bine patula prœpandit comua fronte, 
Gastaliœque sonans liquido pede labitur unda. 

Fos quoque Pierii laticis decus, ite, sorores 



lO 



i5 



(i) Qaum ne tolerabilis quidemlectio 
Culicis sit , nullaque inde omnino per- 
cipi possit volupus , pericalum feci , an 
muuta ejus lectione , tum ex libromm 
cormpteiis, tum ex Tirorum doctorum 
emendationibus et conjecturis, inter- 
polationibus Tero characiere literaium 
diverto notatis» exiturum esset carmcn, 
quodsine offensione legi posait. Me non 
omnes mutationes pnestare , aut Teram 
ac genuinam lectionem ubique restitu- 
tam venditare i rix opus est ut moneam. 



In lis , quae interpoUtorum intemperan- 
tia et mala sedulitate înterposita sunt, 
haud pauca le(ri suspicor meliora iis,quae 
ipsi erant comment! parum docte ac 
•cite. Licebat similem operamCiri com- 
modare. Verum spécimen proponere 
Tolebam; in quo expoliendo, impug- 
nando, defendendo, qui velint, ingé- 
nia exerceant! Lususingenii et hic esto. 

V. 3 seqq. et ii seqq. Interpolatio 
Tariorum. 

I... 18. Nota iaterpolatio. Iterum ao. 



CULEX PROBABILTTER RESTITUTUS. , 69 

Maiades celebrare deam plaudente chorea. 

Et tUi sancta Pales ^ ad quam ventura recarrit 30 

AgrestumyêriiiYr; Hbi sit cura canentis 
Âerios nemorum tractus sîlvasque; virentes, 
Te cultrice, vaçus saltus feror inter et antra, 

At tu, cui meritis oritur fiducia chartis, 
Octavi Yenerande, meis adlabere cœptis. 25 

Triste Jovis Cceique canit non pagina bellum, 
Phlegra Giganteo sparsa est quo sanguine tellus; 
Nec Gentaureos Lapithas compelHt in enses. 
Urit Erichthonias Oriens non ignibus arces ; 
Non perfossus Athos ^ nec magno vincula ponto 3« 

Jacta , meo quaerent jam sera volumine famam ; 
Non Hellespontus pedibus puisa tus equorum, 
Graecia quum timuit venientes undique Persas; 
MoUia sed tenui percurrere carmina versu , et 
Viribus apta suis Phoebo duce ludere gaudet. 35 

Et tu, sancte puer, memorabere; sic tibi perstet 
Gloria perpetuum lucis victwra per œvum ; 
Et tibi sede pia maneat locus, et tibi sospes 
Débita felices memoretur yita per annos 
Grata, bonis lucens. Sed nos ad cœpta feramur. 40 

fgneus aetherias jam Sol penetrarat ad arces, 
Gandidaque aurato quatiebat lumina curru; 
Grinibus et roseis tenebras Aurora fugarat : 
Propulit ut stabulis ad pabula lœta capellas 
Pastor, et excelsi moptis juga summa petivit, 4^ 

Uvida qua patulos veiabant gramina coUes. 
Jam silvis dumisque vagœ, jam vallibus abdunt 
Gorpora ; jamque omni nemoris de parte vagantes 
Scrupea desertœ perrepunt avia rupis. 
Tondentur tenero viridantia gramina dente; 5o 

Pendula projectis carpuntur et arbuta ramis, 
Densaque virgultis avide labrusca petuntur. 
Hase suspensa rapit rodente cacumina morsu, 
Vel salicis lentœ^ vel, quse nova nascitur, alni; 
Hœc tenerœ fruticem sentis ri m a tu r, at illa 55 

Imminet e ripa prostans in imaginis umbram, 

O bona pastoris, si quis non pauperis usum 
Mente prius docta rurts fastidiat; i7/i 

InterjecU ab alia mana ▼. 33, 36 ad 4o, etv- ^^,^^t 54» 55, 5(». 



70 CULEX 

Omnia, luxuriœ pretiis, incoçnUa, eum 

Quœ lacérant avidas tnimico pectojne mentes. 60 

Si non Assyrio fuef int bis iauta colore, 

Attalicis opibns data , vellera; si nkor ami 

Sub laqueare domits animum non tan^t ayarum 

Picturaeque decns; lapidum nec ful{;or ab oila 

Gog^nitus utilitate movet; nec pocala Grmum 65 

Alconîs referunt Boethique toreuma; nec Indi 

Gonchea bacca maris pretio est : at pectore paro 

Sspe super tenero prostemh gramine corpus; 

Florida quum tellus gemmantes picta per beriMis 

Vere novat dulci distincta coloribns arva; 7^ 

Atque illum calamo laetum recinente pala8trî> 

Otiaqiie inyidia degentem et fraude remata. 

Pollen temque sui, viridi cum palmite ludens 

Tmolia pampineo subter coma velat amictn. 

111 i sunt gravidœ roranti lacté capellse, 75 

Et nemus , et fecunda Pales , et valle sub ima 

Semper opaca novis manantia fontibas antra. 

Quis mag;is optato queat esse beatior œvo, 

Quam qui mente procul pura sensuqne probando 

Non avidas inhicnfit opes ; non tristia bella So 

Nec funesta timet valides certamîna classis; 

Non, spoliis ut sancta deum fu%entibu6 omet 

Templa, vel evectus fmem transcendât babendi, 

Ad^ersum sœvis ultro caput bostibus offert! 

lUi falce deus colitur, non arte, politus : S5 

Ille colit lucos; illi Pancbaia ruror, 

Floribus agrestes berbae variantibus, adsunt; 

Illi dulcis adest requies^ et para voluptas, 

Libéra; simpHcibus curis : huic imminet, omnes 

Dirigit bue sonsus, hœc cura est subdita cordi, 90 

Qualibet ut fenut victu contentus abnndet, 

Jucundoque liget languentia lumina somno. 

O pecudes, o Panes, et o gratissima Tempe, 

Naides ac Dryades : quarum non divite cultu 

iËmulus Ascraeo pastor sibi quisque poetae 95 

Securam placido traducit pectore vitam ! 

Talibus in studiis baculo dum nixus agresti 

Ab ▼. 78 iode interpolationcs Tariorum ; saltem norae snnt accestiones ▼. 8S, 
93 et 97 sq. 



PROBABILITER RESTITUTDS. 71 

Pastor agit curas, et dum, non arte canorus. 
Compacta solitum modulatur arundine carmen : 
Tendit^om CTectus radios Hyperionis ardor, 10« 

Lucidaque œthereo ponit discrimina mundo; 
Qua jacit Oceanum flammas in utrumque comscms. 

Et jam compellente vagse paitore capellœ 
Lene susurrantis repebant ad vada Ijmpfaœ, 
Quœ sobter viridem resonabat yarrula muscum : io5 

Jam médias operum partes evectus erat Sol : 
Quum densas pastor pecudes coçebat in ambras, 
Et procul adspexit luco recubare virenti, 
Délia diva, tuo : quo qnondam victa furore 
Venit Nyctelium fugiens Cadmeîs A^fave 1 10 

Infandas scelerata manus e casde cruenta ;. 
Et çelidis bacchata jugis requievit in antro, 
Posterius pœnam gnati de morte datura. 
Hic etiam viridi ludentes Panes in herba 
Et Satyri Dryadesque choros egere pnellœ , ,5 

Naiadum et cœtus, Tantum non Orpheus Hebnim 
Restantem tenuit ripis sil vasque canendo ; 
Quantum te pemix remorantem, Dix>a, chorea ; 
Multa tibi laeto fundentes gaudia vultu* 
Ipsa loci natura domum résonante susurro 130 

His dabat, et dulci fessas refovebat in umbra. 
Nam primum prona surgebant valle patentes 
Aerîse platanus; inter quas impia lotos, 
Impia, quae socios Itbaci mœrentis abegit, 
Hospita dum nimia tenuit dulcedine captos; laS 

Acj quibus insigni curru projectus equorum 
Ambustus Phaetbon luctu mutaverat artus , 
Heliades teneris im/i/exiF bracbia truncis, 
Candida pandebant lentis velamina ramis. 
Posterius, cui Demopboon œtema reliquit r3e 

Peifidiœ lamenta^ *dolis dum lusit inultis* 
Quam comitabantur fatalia carmina quercus, 
Quercus ante datae, Gereris quam semina, vitae; 
nias Triptolemi mutavit sulcus aristis. 
Hic, magnum Argos navi decus, édita pinus i35 

Proceras décorât silvas birsuta pcr artus ; 

InterpoUtionet Tariorum inde a ▼. io6, alic pneclane , ut t. ii4» ttS, i)o 
•q. i3a sq., alite détériores, ut t. iia, ii3y ii6.... 119, i3o, i3i. 



7^ CULEX 

Ac petit aeriis con^gere frondibus astra 

Ilicis et ni^œ et species Aaïu/lœta cupressas; 

Umbrosœque pi(6nf fagus; hederœque ligantet 

Brachia , fratemos plangit quœ popuiu8 ictus ; 14» 

Ipsae succedunt ad sumoia cacumina lenue. 

Pinguntque aureolos viridi pallore corymbos; 

Quis aderat veteris myrtus non nescia fati. 

At volucres patulis résidentes dulcia ramis 

Garmina per vario» edunt resonantia canins ; 145 

Adstrepit et gelidis manans e fontibus unda, 

Quae levibus placidum rivis sonat orta liquorem; 

Et circum gêminas avium vox obstrepit aures; 

Hinc querulas referont voces, quis nantia limo 

Corporà lympha fovet; sonitus alit aeris écho, t56 

Arg[utis et cuncta fremunt arbusta cicadis. 

At circa fessae passim cubuere capellae 

Excelsis subter dumis, quos leniter adflans 

Aura susurrantis possit confundere venti. 

Pastor^ ut ad fontem densà requievit in umbra,* i55 

Mitem concepit projectus membra soporem, 
Anxius insidiis nuliis; sed lentus in herbis 
Securo pressos somno mandaverat artus i 
Stratus humi dulcem capiebat corde quietein : 
Ni Fors incertos voluisset ducere casus. iGo 

Quum solitum volvens ad tempus tractibus isdem 
Immanis vario maculatus corpore serpens, 
Mersus ùt in limo magnos subsideret œstus^ 
Obvia vibranti lambens gravis ore trilinguiy 
Squamosos late torquebat nexibus orbes. 165 

Pallebant herbœ visits iiventis ad auram; 
Jam magis atque magis corpus resolubile volvens 
AttoUit nitidis pectus fulgoribus, et se 
Sublimi cervice rapit : dura crista «upeme 
Edita purpureo lucens maculatur amictu, 170 

Adspectuque micant flanimantia lumina torvi^. 
Metabat late circum loca; tum videt * herba^ 
Adversum recubare ducem greçis. Acrior instat 
Lumina diffundens intenta ^ ore obvia torvo 
Saepius arripiens infringere, quod sua quisquam 17^ 

Prava intcrpolatio v. i4o» »43, i47, iSa.... i54, iSg et i6o. 

Ornameata serpentis aliunde illau a Ti iC6 ad i8o. A détériore poeU t. i&4 



PROBABILITER RESTITUTUS. 73 

Ad yada venisset, matwra et comparât arma. 

Ardet mente, furit stridoribus, intonat ore; 

Flexibus et versis torquetur corpus in orbes; 

Manant san^ineœ per tractus undique gutts ; 

Spiritus et rumpit fauces : quo cuncta parante^ i9o 

Parvulus humoris pastorem exterret aluranus, 

Et mortem vitare monet, per sfiicu/a; * namque 

Qua diducta gênas pandebant lumina gemmis, 

Hac senioris erat naturae pupula telo 

Icta levi. Sic prosiluit furibundus, et illum iB5 

Obtritom morti misît; cui dissitus omnis 

Spiritus excessit membris, Tum torra tenentem 

Lumina prospexit serpentem cominus; inde 

Impiger, exanimis, vix compos mente, refugit, 

Et validum dextra truncum detraxit ab orno; 190 

Qui casus sociarit opem numenve deorum : 

*Namque illi dederitne viam casasve deusve* 

Prodere sit dubium : voluit sed yincere talem. 

Horrida squamosi volventis membra draconis, 

Atque reluctantis , crebris fœdeque patentis 19^ 

Ictibus, ossa ferit, qua cingunt tempora cristœ. 

Et quod erat tardus, somni languore remoto; 

*Nescius adspiciens; tîmoroccœcaverat artus;* 

Hoc minus implicuit dira formidine mentem; 

Tum, postquam vidit caesum languescere, sedit. 300 

Jamque atro bijuges oriens Erebo cit equos Nox, 
Et piger aurato procedit Vesper ab OËta; 
Quum, grege compulso, pastor, duplicantibus umbris, 
Vadit, et in requiem fessos dare comparât artus^ 
Gujus ut intravit levior per corpora somnus, ^o^ 

Languidaque injuso requienint membjra sopore : 
Effigies ad eum Gulicis devenit, et iiii 
Tristis ab eventu cecinit convicia mortis. 
u fn, quid, atf, meritus, aut quo delatus, acerbas 
Cogor adiré vices? tua dum mibi carior ipsa ^>o 

Vita fuit vita, rapior per inania Avemi. 
Tu lentus refoves jucunda membra quiète, 
Ereptus tetris e cladibus : at mea Mânes 
Viscera Lethœas cogunt transnare per undas. 

iiiterttts et lociu turbatiu , iienimqut t. 191, 19a, 195 et 197.... aoo, qui omiies 
^eMimi Tertificatoris fctui sunt. 



74 CULEX 

Praeda Cliarontis agor; vtcfeo ut flagpraiitiâ templis ^i3 

Lumina ^coUucent înfestis omnia tœdis.* 

* Obvia* Tisipbone, serpentibiis «indique cinctà, 

Et flammas et saeva quatit mifai Yei4>era Poma. 

Cerberus et diris âag^at latratibus ora , 

Anguibus hinc atqne hiuc horrent cui coUa repexiSj 330 

Sanguineumque micant ardorem lamims orbes. 

Ecquid ab offîcio digfressa est gratia, quum te 

Restitui superis leti jam limine ab ipso! 

Prœmia ubi pietatis? ubi pietatis honores? 

In vanas abiere vices; et rare recessit iift 

Jtistitia , et prior illa Fides : instantia vidi 

Alterius , sine respcctu mea faCa relinquens : 

Ad parties açor eventus ; fit pœna merenti ; 

Pœna fit exitium ; modo sit dum grata voluntas, 

Existât par officium« Feror avia carpens, 33o 

A via Cimmerios inter distantia lucos; 

Quce circa, tristes densentur in omnia pœnis. 

Nam vinctus sedet immanis serpentibns Otos, 

Devinctum mœstus procnl adspiciens Epbialten; 

Conati quum sint quondam rescindere mundum : ^35 

Et Tityos, Latona, tuœ memor anxius irse, 

Implacabilis ira nimis! jacet alitis esca. 

Terreor ah ! tantis insistere terreor umbris 

Ad Stygrias revocatus aquas : vix ultimus amni 

Extat, nectareas divum qui prodidit escas, 340 

Guitare ab arentî revolutis flwninis undis. 

Quid, saxum procul ad verso qui monte revolvit, 

Numina contemsissé dolor quem vincit acerbus, 

Otia quœrentem frustra sibi! quidve puellatj 

Dira quibus taedas accendit pronuba Erinnys, ^4<'> 

Sicut Hymen prœsaga dédit connubia mortis; 

Atque alias alio denset super agmine turmas? 

Impietate fera vecordem Colchida matrem 

Anxia sollicitis meditantem vulnera natis? 

j^n Pandionias miserandas proie puellas? 3"'o 



Ab Tersu indc 3i5 variorum homi- potits tunt, que adscriptae fuerant ad 

nuin ingénia, et ronatas omamenta no- venue 309... 3 1 4- Inférât res pertequuti 

Ta inserendi et lacinias alias super aliis sunt plures, quibus pessimus versificator 

assuendi cognoscere in promtu esc. Ita alia intertesuit, ut versas 33 1, 333, 

a vcrsu 33a alienolocosentcntix inter- a38, 339. 



PKOBABILITER RESTITUTUS. yS 

Quarum vox cit Ityn et Ityn, i/uo Bistonius rex 

Orbus epops mœret yolucres evectus -m auras. 

At discordantes Cadmeo semine fratres 

Jam truculenta ferunt infestaqne tumina oorjms 

Alter in alterius ; jamque avermlur utarque, ^-^^ 

Impia germaoi manat quod Bangnine dêxtra. 

u Heul heu! mutandus nunquam labor! Auferor ultnt 

In diversa : magis distantia limîna cerao; 

*Lœta loca* Elysiamque vagor delatus ad umbram» 

Obvia Persephone comités heroidas ufigoei «^» 

Adversas peiferre vices. Alcestis ab onmi 

Inviolata vacat cura, quod sae^a marili 

Ipsa suis fatis Admeti fata laorata est* 

Ecce Ithaci conjux *LaertUidœ* Icariotis 

Femineum incorrupta decus! manet et prooul illa ^^^ 

Turba ferox juvenumtelis confixa maritL 

Quid misera Eurydice ! tacito meerore reoessit, 

Poneque respeciantem et nunc manet Orphea sérum* 

Audax ille quidem, qui mitem Cerberon unquam 

Gredidit, aut ulli Ditis placabile numen; 370 

Nec timuit Phiegethonta furentem ardentibus uttdis, 

Nec mœsta obtutu dira et ferragine régna , 

Defossasque domos ac Tartara nocte tremenda 

Obsita, nec faciles Ditis sine judice sedes, 

Judice, post mortem qui viUe vindicat acta. 375 

Sed ioriunsLjavens audacem fecerat Orphea; 

Jam rapidi steterant amnes, et spissa ferarum 

Blanda voce sequax insiderat arva corona; 

Jamque imam viridi radicem emoverat alla 

Quercus humo , sequiturque eomeSf silvmque sonoros 380 

Sponte sua cantus rapiebant cortice amara. 

Labentes bijuges etiam per sidéra Luna 

Pressit equos; et tu, currentes, menstrua virgo, 

Auditura lyram tenuistî nocte relecta, 

Hœc eadem potuit, Ditis, te vincere, conjux, ^^ 

Eurydicenque vira ducendam reddere : non Cas, 

Non erat, inviUtm, Divœ exorabile numen! 



Locui de Orpheo inde a t. 269 sq., etti alitno loco inteqiofitui, etttamen ex 
felicioribus. 

Vm. aSa, 283, 284, 287, 394 sqq. yarias manus expert! sunt. At ▼••. 3o3 
•qq. a docto poeta profecU tant. 



76 CCLEX 

nia quidem , nimium Mânes expeita severos , 

Prasceptum siçnabat iter; nec rettalit intus 

Lumina , nec divœ corrupit munera linçua. 990 

Sed tu, crudelis, crudelîs tu magis, Orpheu, 

Oscula cara petens rupisti jussa deorum : 

Dignus amor venia, gratum si Tartara nossent 

PeccatuDi ig^ovisse. Sed et vos sede piorum, 

Vos manet, heroes, contra nemus. Hic et uterque ^9"* 

^acides, Peleus nempe et Telamonia viitus, 

Per patris secura locantwr nnmina ; quorum 

Gonnubiis Venus et Virtus injunxit honorem : 

Hune cepit serra ; ast illum Nereis amaTÎt. 

Assidet his juvenîs, social quem gloria; fortis 3oo 

Acer, inexustis referens a navibus ignés 

Argolicis Phrygios, torva feritate repulsos. 

O quis non répétât talis divortia belli , 

Qaœ Trœs videre, viri videreque Graii! 

Teucria quum multo manaret sanguine tellus, 3o5 

Et Simois Xanthique liquor; Sigeaque, propter, 

Litora quum Troas, sœvi ducis Hectoris ira, 

Videre in classes inimica mente Pelasgas 

Vulnera, tela, neces, ignés, inferre paratos. 

Ipsa jugis namque Ida païens vemantibus^ ipsa 3 10 

Ida faces altrix cupidis praebebat alumnis, 

Omnis ut in cineres Rhœtei litoris ora 

Glassibus ambustis flamma superante daretur. 

Hinc erat oppositus contra Telamonius héros, 

Objectoque dabat ciipeo certamina ; et illiuc 3i5 

Hector erat, Trojae summum decus : acer uterque, 

Fulminibus caelo veluti fragoreditus alto; 

Ignibus hic tœdisque furetis y si classibus Argos 

Eripiat reditus; ilie at Vulcania ferro 

Vulnera protectis depellere navibus instaU 3ao 

Hic erat iEacides al ter, lœtatus honore, 

Dardaniis alte fuso quod sanguine campis 

Hectoreo victor lustravit corpore Trojam. 

*Rursus acerba fremunt, Paris hune quod letat, et hujus 

^ Aima dolis Ithaci yirtus quod concidit icta. 335 

Huic gerit aTersos proies Laertia vultus. 

Et jam Strymonii Rhesi victorque Dolonis , 

Diverioram forte iogeniorum conatui «unt yersui 3 14 sq*!-» utique vu. 3ai iqq» * 



PROBABILITER RESTITUTUS. 77 

Pallade jam lœtatur OTans; rursusque tremiscit 

Jam Giconas, jam rursus atrox Lœstrigonas horret; 

lUum Scylla rapax canibus succincta Molossîs, 33o 

^tnœus Gyclops illum, Zanciœa Gharybdis, 

Pallentesque iacus et squalida Tartara terrent 

HLc et Tantalei generis decus, amplus Atrides, ^ 

Assidet, Argivum lumen; quo flamma régente 

Doris Erichthonias prostravit funditus arces. 335 

Reddidit heu Graius pœnas tibi, Troja, menti! 

*Hellespontîacis obiturus reddidit undis.* 

nia vices bominum testa ta est copia quondam. 

Ne quisquam nimium fortunée munere^^feris 

Tenderet evectus caelum super; omne propinquo 340 

Frangitur invidiœ telo decus. Ibat in altum 

Vis Argeia petens patriam ditataque praeda 

Arcis Erichthoniœ; cornes huic erat aura secunda; 

Fer placidum cursus pelagus; Néréides undis 

Innabanif pars inflexas circum acta carinas : 345 

Quum seu caelesti fato, seu sideris ortu 

Undiqûe mutatujr caeli nitor; omnia ventis, 

Omnia turbinibus sunt concita; jam maris unda 

Sideribus certat consurgere, jamque superne 

Corripere et soles et sidéra cuncta minatur; 35« 

Atruere in terras cœli fragor. Uic^ modo laeta, 

Gopia nunc miseris circumdatur anxia fatis, 

Immoriturque super fluctus et saxa Capherei, 

Euboicas et per cautes JEgœaque la te 

Litora : tum Pbrygiœ passim vaga praeda peremtœ 355 

Fluctuât omnis in œquoreo navifragafiuctu. 

Hic alii sidunt pariles virtutis honore 
Heroes mediisque siti sunt sedibus on^nes; 
Omnes Roma decus magni quos suspicit orbis, 
Hic Fabii Deciique; hic est et Horatia virtus; 360 

Hic et fama vêtus nuUuni peritura per aivum 
Gurtius, in mediis quondam quem sedibus urbis 
Devotum tetri consumait gurgitis haustus. 
Mucius et prudens ardorem corpore passus, 
* Légitime , cessit cui fracta potentia régis, * 365 

interpotitii a mala maDU 3s4 et 3a 5, et iterom 336, 337. Pnedanii lociu tetpi^ 
tur inde a t. 34 i. 
PetiiiBa imerpolado yu. 358, 365, 368, 377 sq. 



^8 CULEX 

Hic Curi«»V clmrm soekw Twtvti* et ille 

Fabriciutj cnsiî cmfmetm péfentia régis. 

Jure igitur lakes sedes pietatis Ikoncnr^t. 

Illic Scipiadeque duces, devoCa trhmiphis 

Moenia quos mpèdis Libye» Cartheçinis Ikonrewt. 370 

nigaude sua rigeaxH : eg& Ihtis opacos 

Goçor adîre lacus, vééMOtus lumine Phœbt, 

Et vastum Phtegecb<Hii«a : atro «jrua j?Kmtne Minosr 

Con8celerat»pi»di«cem»« Irnima sede. 

£reo jam caussavfr tÊkortts^jttm dîcere vitee^ 375 

Verberibus sœvo co^ai a judtce Pœns? : 

Quum mihî tu- m caussa malt, nec conscras adisîs ; 

Sed tolerabitikv» cun»-kœc iramemor audis; 

HcBC^ vana ut, rapielw dîmittens, somma Tientis. 

Dipredior, nunqusriD Feditams : tu cole fontes 38o 

Et yirides nemerum ntras et pascna Isetus ; 

Et mea diffusas rapîa&tur dicta per auras. » 

Dixit et extrenra- trtstts cum Toce recessit. 

Hune ubi sollicîtum dimisir ineitia somni : 
Jnqemuit graviter, mentem œger, nec tufît uhra 385 

Sensibus ififosum GalicTa de morte dolorem. 
Quantumcunqne sibi vires tribiiere scnfles , 
Quis tamen infestum pugnans devicerat hostem, 
Hivum propter aquœ, viridi sub fronde latentem 
Conformare tecum parât impiger; hune et in orbem 390 
Destinât, ac ferrt capifhim repetivit in usum , 
Gramineam ut viridi foderet de cespiteterram; 
Jam memop mceptum per^en» sibi cura laborem 
Agqestam curaiilavit kumum;jamqiBe .aggere multo 
Telluris tumulus ibrmatum crevit in orbenr. ^9$ 

* Quem circum te^idum lœvi de marmore formons 
Consent, assid^se curae memor : hic et acanthus 
Et rosa purpura» crescit rubieunda colore'. 
Et violœ genus omne hic est ; Speartanaque myrttos 
Âtque hyacinthus ; et hic Cilici crocus editus antre; 4oo 
Laurus item Phœbt surgens d^cus; hic rhododtophne 
Liliaque et reris non avia cura marini , 
Ilerbaque turis opes priseis imita ta Sabinis, 
Chrysanthesque^ ederœque nitor pallente corymbo, 

388 Jejuni rcrtificatorU conatiw, et 39a »q, cl 396, 397. Inde doctu» poeta 
«laDom admovit. 



PROBABILITER RESTITUTUS. 79 

Et Bocchus Libyœ régis memor; hic amarantus 4o3 

Buphthalmusque virens, et semper florida pinus; 

Non illinc Narcissus abest : cui gratia formœ 

Igné Gupidineo proprios exarsit in artus; 

Et quoscumque novant yernantia tempora flores. 

His tiunulus super ingeritur; tum fronte locatur 41» 

Elogium tacita quod format litera voce : 

Parve Gulex, pecudum custos tibi taie merenti 

Funerifl officium vitœ pro munere reddit. 



N. B. Non secuti sumiu Heynium in interpolationibus diverse litera- 
mm charactere notatis, cpiia in primi Culicis textu Verbatim reperitur 
maxima pars carminam et vocum, quam volait interpolatam vocare, et 
italicisy ut aiunt, characteribus in boc secundo designare. Nos igitur 
hanun literarum indicia tantnm vocibus vere mutatis affixa curavimaSy 
postqaam singulas inter se et diverses earum sensus sedulo perpendi- 
mus; unde manifestum videri facile poterit, quam exiguum discrimen 
inter Culicis genuini et probabiliter restituti textum intersit, et quam sin- 
cero nomine periculum hujus operae lusum ingenii appellaverit. Itaque 
nos tanto interpreti gratulamur ex animo, quod simiJem laborem in 
Ciri restituendo noluerit impendere; nam ex iis Icctiooibas, quœ vix 
tolerabiles sunt, parva qnidem utilitas, et nuUa t>mnino voluplas perci- 
peretur; 

Ex feitut haud Unuis /a6or, c( laus nulla rediret. 

N. E. L. 



p. VIRGILII MARONIS 



CIRIS. 



S. 



p. VIRGILII MARONIS 



CIRIS. 



S. 



PROOEMIUM 



IN CIRIN. 



• 

CiABM EN hoc, etsi inter Virgiliana opuscula vulgo referri 
solet, an Virgilium tamen auctorem habeat, fides nos satis 
certa déficit. Sunt quidem multa^ quae probable hoc fa- 
ciant : nec dubitationis tamen caussae desunt ex parte altéra ; 
itaque aegre ferendum non est, si in diversas opiniones 
discesfiisse yiros doctos videas. Scilicet de rationibus, qui- 
bus contenderunt inter se, yidendum erat ; inter eas autem 
multas esse levés ac futiles negari nequit. Ea tamen omnia, 
quae de bis dicta sunt, ut iterum recocta apponam necesse, 
putOy non est; ut potiora summatim pro more meo expo- 
nam, judicio meo qualicunque interposito, hoc forte est, 
quod lector a me exspectet. 

Qui Virgilio carmen vindicant, argumentis fere utuntur 
lis 9 quibus carmen hoc politissimum, praestantis ingenii 
poeta, ipsoque Marone, non indignum déclarent. Ita vero 
non evictum est, habendum quoque esse Virgiliani inge- 
nii fetum, si quod carmen est, quod eum non dedeceat. 
Vêtus aliqua eaque idonea auctoritas allata in médium non 
est. Nam, quod ex Seneca vulgo laudatur Ep. ^ikUtait Vir- 
giltus noster in Scylla, non viderunt viri docti ad ^n. III, 
426 sq. spectare , et iVt Scylla , esse in loco de Scylla. Quid? 
quod nec a Pseudodonato, qui reliqua carmina Virgilio 
tributa recenset, nec, quantum memini, ab alio vetere 
grammatico, in simili instituto, Ciris mentio fit. Indocti 

6. 



84 PROOEMIUM 

enim mooachi, Servianis in ^neidem commentariis in 
fronte adsutus, pannus, in quo Cirina scrikitur (i), memo- 
rari adversus me vix potest. Quod autem poematii praestan- 
tiam yerbis quoque ornant, ut Scaliger id nuUi Latinoriun 
nequenitore, neque elegantia cedere dicat, Barthius vero 
luculentissimum inter pmnia antiqua poematia appellet, 
in eo studium virorum doctorum video, judiciisubtilitatem 
desidero. Non enim satis circumscribunt praedicationem 
suam, eoque, dum ultra terminos evagantur, ne id quidem 
obtinent, quod in medio positum erat, quodque recte se 
habebat. Quod in carminé hoc tantopere admirati sunt 
viri docti, si propius intuearis, nihil aliud fuit, quam ora- 
tionis in plerisque locis dignitas, omatus praeclarus, splen- 
dor quoque; tum numerorum concinnitas. Haec sunt, quae 
y iris doctis tantopere se probarunt; sed, an haec illa sint, 
quibus poeticae laureae decus parari possit, admodum 
dubito. 

Omnino ab inventi felicitate, quae tamen res una omnium 
maxime poetae nomen et laudem continet, carminis hujus 
laus magna yix peti potest : uti nec tractatio arte aliqua se 
commendat, nisi in locis singularibus iisque fere ad com- 
munem poetarum orbem spectantibus : cujusmodi est nu- 
tricis opéra in virginis dolore allevando, puellae miseras 
querelae et sic alia. Contra sunt loca alia ad pedestrem 
orationem proniora : ut locus de diversis super Scylla opi- 
nionibus v. 63 sqq.... 90, alius super fahulae in Britomarti 
Tarietate 3o3 sqq. Haec et similia quum tractata nitescere 
nequeant, bonus poeta non facile attinget. Alia ad rheto- 
ricam lufirfiTit egregie accommodata sunt, ut in querelis 
puellae: et, si quid est, quo adducar, ut Maroniani ingenii 
fetum esse hune putem , hune propiorem ad tragicam ve- 
hementiam et rhetoricam declamationem affectum esse 
dicam, quem in Virgilio me agnoscere jam alibi accuratius 

(i) ha etiam ia ms. Helmstad. exaratam erat Decircina non, Ciris. 



IN CIRIN. 85 

•expoeui (i). Accedit orationis poetîcae facultas, quae in hoc 
poeta fuit eximia : quae ea ipsa caussa fuit, qua adducti viri 
docti cetera etiam omnia in eo carminé pronuntiarent esse 
summa. Poetse Maronis ingenium agnoscere mihi videor 
etiam in eo, quod, quum arguraentum hocab aliis poetis 
esset pertractatum, relictis ille iis, quae ab aliis praerepta 
erant, ingenium applicuit iis omandis, quae ab aliis non- 
dum essent occupata. Ita forte excusari potest, quod ille 
id, quod summum rei momentum, ipsa «»/Mq, erat, resec- 
tionem comae, verbo exposuit, et vero ne verbo quidem 
attigit ea, quae resectam Nisi comam subsequuta sunt, 
donec abstraheretur ScyDa navi alligata. Exspectabam in 
primo Minois conspectu, in- pactione cum eo sancienda, 
in coma Nisi resecanda, tradenda , et fide Minois ex con- 
ditione pactionis exigenda, poetam disertum, copiosum 
et ornatum. Vix veri>o memoravit haec omnia. Vitio hoc 
factum dices; nisi judicio illi subtiliori illud tribueris*. Le- 
vioribus equidem argumentis accensebo omne illud, quod 
a repetitis tôt Virgilianis rersibus ducitur, sive ut hinc 
coUigas ipsum Maronem, sive ut alium auctorem fuisse sta- 
tuas. Vix enim firmo fundo nititur argumentum, quo 
Scaliger asus est, quum diceret : auctorem carminis ut esse 
Virgiiium credamus, banc unam rationem vincere, versus 
crebro hic repetitos (2), qui passim in Enéide et in Geor- 
gicis atque in Bucolicis leguntur. Atqui potuit carminis 
esse alius serior auctor, qui ex Virgilio plurima mutuare- 
tur, vel qui id ageret, ut Virgilii nomen et auctoritatem 
mentiretur. 

Commemoravi adhuc ea, quae probabile facere possint, 
ad Maronem auctorem hoc carmen référendum esse. Alias 
rationes Barthii aliorumque nec commemorare juvar, nec 

(i) Vide Vol. II; Disquis. I, J. VIII, pag. 17; et $. XIII, ad Bnem., 
pag. a8; Ezcurs. prim. ad .£neid. II, pag. 3o8, Sog. Vol. II : et in 
priiicipio iEneîd. X, argumenti notas; editionis hujus Vol. IV, pag. 9a. 

(a) Apposait eos Jo. Schrader. Emendation. p. 33 sq. 



86 PROQEMIUM 

opus est, quum eas dudumexpo&ueritac refellerestudu^it 
doctissimus praesul, Justus Fontaninus in Hist. Litt. AquUei. 
p. 35. Eodem loco magna cum judiçii subtilitate ac doçtrina 
vir doctissimus ex Virgilii Ecl. Vi, 74 sqq. yerum Ciris 
auctorem eruisse visus est, ut, quod Gi&aius ^m olim 
suspicatus e^at, Bartljiio mox probante , is Gallus sit, cujus 
carmina iUis ^ersibus attigerit poeta pluni, inter quae duo 
fuerint : alterum, quod nunc habemus, Giiis, de Scylla, 
Nisi f., in cirin mutata, alterum de Scylla., Phorçi fiiia: 
Quid Ipquar^ aut Scyllam Nui? aiU quc^m fama se^uuta 
est Candida succinctam latrantibus inguina mpnstris DuUr 
chias vexasse rates ^ et gurgite in aJto, ^ih! timidos mxuiAS 
canibm lacérasse marinis? Non equidem, taoquam satîs 
valida, argumenta omnia amplectar, quae ilLe attulit; nec 
tamen quicquam ingeniosae conjecturae ob^lare yideO : 
convenit enim aetas Galli ac Messake; nisi quod difficile 
est ad intelligendum, quo cum pudore tôt ex Giii ¥ersu3 
Yirgilius in sua carmina, aut ex I^is Gallus in Cirin, adopr 
tare potuerit. Nam, quod GaJIum Epiçureœ philosopbise 
operam dédisse nunc ignoramus, morari potest neminem, 
quin assentiatur praesuli dignissimo. Superest igitur, ut 
versus illos seriore aetate ab interpolatrice maniu in Girin 
insertos esse dicamus : quod nec improbabile 6^. 

Qui Catulhun pro auçtore carminis habuere (io quibus 
Eglinus fuit, cujus Findiciœ Ciris CatuUiançe sunt ), quan- 
dpquidem cum Epithalamio Thetidis et Pelei ' nonnuUa 
possecomparari videbaqt; non animadverterunt, Messalas, 
cui inscripta est Ciris, aetate se refelli : nam is paucos ante 
CatuUi obitum annos natus est. Sed et. haçc accurate trac- 
tavit Fontaninus 1. c. pag. 33, 36. Quo argumento P^ale^ 
rium Catonem Ciris auctorem ediderit Delrius in Comment; 
ad Senecam, ex ejus verbis intelligi nequit. Quod si tamen 
y irgilium auctorem Ciris adoptare cum Scaligero et aliis ( i ) 

(i) Nuper qtioqiie Jo. Schradents Emendat. c. 3 pag. 3i VirgUio 



IN CIRIN. 87 

iDalit aUquiSy non tamen cum eodem Scaligero comminis* 
cetur tôt «lia, cpiae probatione idonea distitunntar : patdlo 
ante mortem 8iiam , et Athenid aut adeo Megaris , Virgiliuiù 
hoc oannencomposuisse : etsi jam tum, quum Girin'scribe- 
rety auctor carmin» nomnilla carminé se tractasse, et, 
qnnrn fanue pœmteret, iis dej^sitis ad philosophiam se coh^ 
« tuHsse narret ipae t. r sqq. 4^ s*^* Juvenem tamen se 
testatur auctor satîs manifeste vsa. 4^ sqq. Sèd çtàmiam 
ad tanias nune primum nascimur artés^ Nunc printum 
teneros/irmcànus roàore nervos: Htec tamen irtéèreaj ipjute 
passumus^ in quibus ce^i Pnmarttdifnenta^ etprimos exegi" 
mus annos, Accipe. Si porro MessBlakn/ttf^nikm doctissi- 
mwn Y. 3f6 appellare potoit, juvenili aetate constitutum 
eum et ipsom tum ftiisse necesse est, quum Maro illà scribe- 
ret; id quod temporum docet comparatio (i). Rem taitien 
▼el sic in medio relinqiiere satins duco'. 

Inter h«c, etsi carminis faciès omnino satis libferalis est : 
aegari tamen- nequit, varices passim et ulcéra corpus obsi* 
dtere, loca occurrere plurima scabra et horrida, versus 
durtores aut pedestri oratione depressos; alios prorsus 
corniptOB ac sensu, oarentes, ut interduib honéâftâs illa oris 
fœde contaminataac prorsus oblitéra ta sit. Scilicet primum 
id, quod in carminibus bis ihinoribus evenisse videtur 
fere omnibus, etiam in Giri ftictum arbitror, minore tamen 
cum audaeia quam in Gulice, omnium uno maxime fœdato 
carminé, ut ja^m antiqua satis aetate in ea exercèrent se 
poetarum seuversîficatorum ingénia, variando et amplifi- 
cando carminé. Adscrfpti in margine versus, saepe imper- 
fecti, a libràlrio, qui des^cribebat codiceih, in textuîh sunt 



Cirin vindîcaTit : nec tatnen is ar|piineiitis gravioribu's , quam alii , sufa 
fàltuH. léetûc docte adversus Oalli novian disputât pa(^. 4^9 ®^ adversus 
GatuUum auctorem pa^. 46, Scali^rum autem refelUt pa§. ^i, 

(i) Natiis enim Virgilius a: U. C. 6849 Messala a. 69$, nec hic da- 
ruit ante- 7 1 8*, m%: 23. 



88 PROOEMIUM 

recepti, nonnulli satis arguti, alii ex similibus Teterum 
poetarum locis retracti yel adumbrati; qtia de re supra ad 
Culicem dictum est. Accessit alia calamitas, at carmina 
illa per plura saecula ignota et sepulta jacerent, et ut yix 
unum velalterum exemplar ad nostram aetatem perveniret ; 
quod cum obscuris fugientibusque literis oculos librarii 
recentioris, aut etiam operarum typograpbicaruin, falleret^ 
corruptelas infinîtas inferri necesse fuit. 

Conspirant itaque in corruptelis editiones fere omnes, 
nec e libris scriptis , qui et numéro paucissimi, et, quantum 
intelligo, omnes recentiores sunt, auxilium exspectari posse 
videtur. Nie. Heinsius in epistola ad Octavium Falcone* 
rium &tetur, Ciris exemplar sibi nullum evolvere licuisse, 
ante artem typographicam inventam descriptum. Evolyit 
tamen ille postea ms. Basileensem, aut variantem lectio* 
nem ex eo accepit; attamen et ille fuit chartaceus, et, 
quantum intelligo, in corruptelas vulgares ubique consen- 
tit. Abfuit Ciris a prima Virgilii editione, etsi ea minora 
Virgilii poematia complectitur, accessit vero in Romana 
altéra : vid. Recensum edd. h. a. Omissa hinc ab aliis, ab 
aliis addita : cf. Fontanin. Hist. lit. Aquilei. p. 4o* Enar- 
rare eam primus.aggressus est Domidus Calderinus in edit. 
Yen. i483 per BaptistamdeTortis, hinc 1489, i49'9 '49^ 
et al. Paullo doctior éommentator successit Julius Pompo* 
niusSabinus, commentariis a. 1 486 vulgatis, et iSiy, i544 
hincque in edd. Henrico petrinis repetitis : tum copiosior 
commentator Ascensius a. i5oo, 1 505 étal. Tandem etiam 
critîca manus accessit, eaque viri summi Josephi Scaligeri 
in Appendice Virgiliana Lugd. i573; multas ille attulit 
emendationesprxclaras, alias durissimas, nonnuUas pror- 
sus non ferendas. Lectiones ejus et interpretationes rece- 
pit omnes Taubmannus, vir doctus, qui, quod supra jam 
dîxtmus, ex aliorum judicio totus pendebat, suo parce uti 
solitus, édita Ciri a. 161 8. Yix bis terve Barthium compa- 



IN CIRIN- 89 

rat, qui interea 1608 Cirîn comnientario instruxerat, ralde 
tum adolescens , et omnino doctrinae copia praeetantior 
quam judicii subtilitate. Attigit idem loca Donnulla in 
Adversar. XX, 20; XXII, 9; XXIII, 9 et ai ; XXX, 24, et, 
ut eo loco se facturum proHtetur, denuo Cirin edere con- 
fitituerat, si exemplum aliquod manuscriptum nancisci 
unquam posset. Cf. Fontanin. 1. 1. 

Equidem comparatis antiquis, quae ad manum erant, 
editionibus, omnes fere inter se in easdem lectiones et 
vitia conspirare intellexi. Quod quuni semel animadversum 
esset, satis habui, Venetam 1 484 per.Thomam de Alexan- 
dria expressam, mox quoque Aldinam priniam i5o5, com- 
parare. Manum emendatricem non experta est Ciris nisi 
in Aldina : diuersorum ^feterum poetarum in Priapum lusi- 
bus etc. iSiy, de qua editione ab Asulano curata et i534 
repetita jam in proœmio ad Culicem dictum est (1). Ex 
Bembino codice, eu jus ope Culex tam praeclare fuit emen- 
datus, Ciris nihil auxilii consequi potuit, quandoquidem 
in eo codice illa exarata non erat. Alios igitur codices Asit- 
lano in Ciri ad manum fuisse necesse est, de quibus nunc 
nihil constat; profitetur quoque vir doctus in praefatione, 
se haec carmina collatis pluribus exemplaribus emen- 
dasse. Aldinam recensionem expressit in plerisque editio 
Veneta apud Aloysium de Tortis 1 54i 9 sed pleraeque aliae, 
quod mireris, Aldinam deseruere et veterem lectionem 
repetivere. Occurrunt mox editiones, uti Yen. apud Hie- 
ron. Scotum i5449 apud Bonellum i558, Georg. Fabricii, 
Plantini, quae inmargine varias lectiones habent, quarum 
magnam partem emendationes yirorum doctorum esse 
vidi. Nam fuere passim, qui singula loca in Ciri, ut in.aliis 
veterum libris, emendarent. Sic, ut unam vel alteram Jani 



(i) Editio illa iSiy intelligenda, qtioties Aldina, tanquam emenda- 
tior, a me excitatur. Reliquas duas non nisi in nova recensione nactus 
eram. 



go PROOEMIUM IN CIRIN. 

Parriiasii et Paulli Leopardi correctionem taceam, pltirima 
correzerat in Mîscell. Epiphyll. Vf II, a3 sqq. Jac. Nie. 
Loensis, qui ab amico Leopardo ex^mplum Giris acceperat 
ex prisca editione descriptam, addita ejus eastî{;ati(me. 
Hanc ipsam editionei&CatBlectoraHi intelligo fuisse iUam, 
quam Heinsius dia se frustra qusesivisse ait rn Episc. ad 
Daumium Tom. V Sylloges Burm. p. ard; nam Baithius in 
AdTersariis ea non îpse uras est, sed'lid Loensis fideitt pro- 
Yocat. In Miscell. Obss. Vol. IV loca nonnulla ex Giri 
retractaront viri docti, sed lerioris fere iiiaiii«ntî. 

Qaum a nemine adhuc operam datam yiderem, ut leo 
ûoBum origines et caussas iinlagaret : studinm in ea re 
posai pràcipwam, etsi res ni!olesti« plus quam credi potest 
haberet. Quandoquidem aittem inde intellexeram, libit>- 
rum scriptopum aaetoritatem nos fere deficere : conjec- 
tandi lioentiae materiem in hoc libello relietani» noSis esse 
putavi tant» majorem» Ea itaque ita usu^sum, ut, quam 
aliis veniain dederim, vicissim et mihi ipsi a vins doctis 
petam. 

In nova recensione anni LXXXVIII ad manus ftiere 
Schedae Heinsianae, de quibus supra ad' Gulicem dictum 
est, tum- Jo. Schraderi; hae tamen tarn moleste ac perpleite 
script», ut iis extricandis vacare yîx possem; iriprimis 
quum in Girin meliora jam ipse in Emendationibus vulgas- 
seti Qttum a viro docto Eduardo Bumaby Greene ad calcem 
ApoUonii Rhodii T. l' versam in Anglicum sermonem Girin 
recordarer, multis emendationibus appositis ( 1780); bas 
quidem enotare institueram; mox taiiien sensi calamo fre- 
num iujectum, quum perpaucae in iis sint, quae sermonis 
indoli convenianc aut sententiam expeditam habeant. 



p. VIRGILII MARONIS 



CIRIS' 



AD MESSALAM. 



^^^^^^^%^%^^^^^^9*^^/%^^.-w^%^^m/^ ^ ^^^ ^^%, ^ >^%0%/%^^%,'^%é^ ^ ^v^^^^^%^,^%/%^^^ ^ %/%^%,'%/%^ 



ARGCMENTUM. 

M • Valceio MEsaALS inscriptum est caimen : eique ia exor- 
dio saiis dîserto ad ¥. loo illud offert poeta. Nairare inde 
indpît fabulam de Scylla , Nisi , Me^rensium re^^s , fiUa. Ha* 
bebat Nisus in vertice crinero purpureum , urbi ac regno fiita- 
lem, ut capî Afeçara non possent, quamdiu ille incolumis 
esset. Minos, Cretse, rex Megara urbem quum obsideret, Scylla, 
quum ex muro forte eura prospezisset, insano ejus amorecor- 
repta est : quo illa yicta noctu surrexit, ut crinem illum fata- 
lem clam rescîndenet, qao sibî Minois amorem concilîaret. 
ExeuiUeDi, cubioulo animadvertii nutrix, Carme, Jovi olim 
amata, ex quo illa Britomartin pepererat. £a alunmœ meliora 
primuiQ persuasit, mox autem multis frustra tentatis ut Ntwu 
pactione belium componeret, in nutriciœ sententiam conces- 
sit Resecta ig[itur Niso coma aurea et cum qrbe Minoi tradita. 
Is vero facinus tam atrox et impium aversatus, quuin in'Cre- 
tam redîret, puellam, ne piaculo tanto classera contaminaret, 
ne navi quidem recipere voluit, sed ex navis exteriore latere 
alligatam secum du^it. Tum illa multa diu conquesta in avem 
Cirim muta ta est : additus tamen mox ei pater Nisus in haliœe- 
tum mutatus-, qui Girim ayem intemecino odio persequitur. 



(i) Ciris qncnam TeCeribas avis dere. t. Munker. adHyQin. f. 198« 

dicta faerit, noadum salit expe- De haliseto (halyœtum scribunt 

dita ret est. Accipitris genus faere alii , non satis beae ) miaor est da- 

qui putarent; idque Ëtymol. M. biiatio : qaum ipsnin nomen aqni- 

firmat : HUpfitj J/tc lif*MH» Inde lam marinan prodat, et Aristote- 

a)ii «andem eam cum cireo tradi* les fiist. Anim. IX, c. 3a inUr stz 



9» 



P. VIRGILII MARONIS 



aquilamm gênera «lXi«u«tov recen- 
seat. Addit alia Plioius lib. X, 3. 
cf. Muiiker. ad Antonin. cap. ii. 
Thynoaquilam, seu potiusDunoa- 
quilam, nunc appellari Loensis 
tradit in Miscell. Epiphyll. VIII, 
a6, quoniam versatur in dunis seu 
collibus arenosis juxta mare. Gu- 
niculis >quoqae eum insidiari et 
fétus deprsedari. 

Perdicem alios putasse esse ci- 
rim, quae solitaria avis sit, disco 
ex Julio Sabino. Notas edidit poe- 
ta ipse has , esse eam pulchriorem 
cygco vs. 4^9 9 ''^ vertice crista 
parpurea 5oi , pluma varie colore 
5oa y crura rubentia 5o5. 5o6| de- 
git solitaria in locis desertis 5i8. 
5 19, odium in eam pertinax est 
Kalixeti 53 a sqq. Adde eam in 
Griecia, et Italia forte, habitare, 
et inter serenae ex pluvio cxlo tem- 
pestatis praesagia referri in Ge. I , 
404 sq., si in conspectum veniat 
halisetus cirim fugans. Quae de 
ciri commemoravimus, vix viden- 
tur in alaudam cadere, quam uno 
crista; argumento multi in ea quae- 
sivere : in quod avium genus sae- 
vire solet accipiter fringillarius , 
dictus inde alii^Nisus. Scaliger ad 
Cirim v. 528 falconem interpreta- 
tus est haliaeetum, cirim autem 
Egrettam : quo nomine appellassc 
videtur Ardeam albam minorem , 
Garzettam qnoque appellatam. In- 
ter haec nihil effici potest, nisi 
avium per istos tractus gênera 
melius teneamus : fit enim proba- 
bile , domesticam Megarensibus 
avem Cirim fuisse. Mergum Mega- 
ridem frequentare (aid-vi^r) ex 
Paus. I, 5, p. i3 didici. 

In fabule autem tractatione per 
hoc carmen mirum videri potest , 
multa. vix verbo attingi, quae ta« 



men potiora narrationis capita esse 
videbantur, ut comae ipsa resectio 
et Scyllse cum Minoe super ea pac- 
tio. Qua; quidem res aut poète 
vitio aut loci luxatione accidere 
debuit, aut a poetx arte profecta 
est, dum il le leviter tantum attigit 
ea, quae ab aliis diligenter erant 
ornata. Fabula enim a multis jam- 
erat tractata, Gra'cis scilicet poe- 
tis, et variis figmentis etiam per 
interpretationem , exeroplo ipsius 
Callimachi , in A#t/oi( , variata .- 
quod in ipso carminé, etsi parum 
poetice, exponitur, vss. 54 sqq., 
ubi vid. Not. Neque Hyginus ins- 
citiae accusandus erat, qui fab. 
198 in pisccm mutatam esse Scyl- 
lara narravit. Tradiderat et hoc 
scilicet alius poeta, forte Tragicus 
aliquis. iEschylus monili aureo 
corruptam Scyllam, ^oitiav ZxJx\air, 
Minoi pat ris immortalem capillum 
( «S'AVdbTMv Tfix* ) prodidisse : >t*X*'' 
Ht /• /uiv 'Bp/uiTc, quod ad Nisum 
refert ejusque mortem scbotiastes ; 
nisi de Scylla illa accipienda pu- 
tes, ut exquisitior aliqua fuerit 
narratio de pœna per Mercurium 
ab ea sumta. Prior tamen explica- 
tio cum eo convenit, quod apud 
Apollod. est III , 1 5 , 8 t«u/t«c à^«i-> 
ft^ticH Ttxu/TA. Ceterum iEschylus 
ad avaritiam refert Scyllce facinos, 
quod alii ab aroore incesto repe- 
tunt. Capilli color pnrpureus a 
plerisque traditus; etiam a Callih 
macho apud Suid. in X^ijuc. rio^^v- 
^tNf »/AM9t x^MMt, demetuit crinem 
purpureum : cf. Toup. Cure no- 
viss. p. 81 et Apollod. Auream co- 
mam narrant nonnulli, confusa 
forte fabula simili, quum Pterelao 
Neptunus immortalitatem dedisset 
h TM iii^âtXn ^uffMf «vd'iic *T^ix^ Apol- 
lod. II, 4) 5, ubi cf. Obss. Omnino 



GIRIS. 



93 



baud a'sseqaariSf quid antiquos 
homines io his fabulis ad hoc fig- 
mentum adduzerit, ut, quod etiam 
de Samsone nnrratum novimus, 
in capilli natura mirabilem ali- 
qiiam Tirtutem laUiisse narrarent. 
Quuin Kpif et ipsa sit ioter aves 
caroWoras aliis infestas (v. Aristot. 
H. An. IX, 1 et 17), putabam 
forte nominis lusam fabule oppor- 
tuoitatem dédisse ; nec tamen eàm 
avem in bac fabula memoratam 
yidi. Sed Scyllam a Minoe ex navi 
saspensam, et quidem guberna- 
culo alli^atam, inde in ciriin avem 
mutatam, tradiderat quoque Me- 
tamorphoseon libello , qui nunc 
inter deperditos est, Parthenius : 



ut ex Eustathio ad Dionys. Perieg. 
430 didici( V. de eo Mellniann. de 
caussis et auctorib. Narrât, de 
mutatis formis pag. 83 ). Jam hune 
nostro poet» ante oculos fuisse 
probabile facit studium Parthenii 
legendi et latine convertendi, quod 
inter Latinos poetas magnum fuit : 
hos autem in argumentis mythi- 
cis , a politioribus poetis Grecis 
tractatis, inprimis ingénia exer- 
cuisse, tôt aliis carminibus, quo- 
rum nonnulla quoque servata sunt, 
satis constat. Ceterum similia ar- 
gumento carminis nostri sunt non- 
nulla in Propertii Eleg. IVlibrilV 
de Tarpeia, quas Sabinis Capito- 
lium prodidit. 



1I.TSI me yario jactatum laudis amore, 

Minus adhuc adolescentum manîbus tritum esse hoc carmen, etsi tôt prvclaris 
locis insif^ne, nemo mirabitur, qui, quam fœdis illud rorruptelis laboret, intel- 
leierit. Versabitur igitur nunc quidem prapcipua operae nostrae pars in vulneribus 
illis sanandis. Statim in fronte rarminis fœda occurrit labes, cui jam Scalifier 
mederi voluit. Sententiam loci omnino hanc esse, ut, eui studiis philosophie 
Epicoree sese addixerit, carmen tamcn hoc inceptum se absclvere velle signifi- 
cet, manifestum est. Itaque tss. t.... 8 ad priorem scntcntie partem spectare , 
inde alteram sequi necesse est. Nunc sin(;ula videbimus. — i. vario amore. Cum 
altère Tcrsu eandem rem per irriia prœmia vulgi declaret : quis dubitet poeiam 
«wno iau</i5 amore scripsisse. lu et Nie. Heins. emendat, et pneterea /ocCatum 
legit, bene. «Festus: lacit, dvcipiendo inducit; lax eUnim frau* est; lacit, m 



Quam difficultas hnjus carminis 
interpretandi plerumque ex de- 
pravata lectione proficiscatur : ad 
criticas anim.idversiones pleraqne 
rejicere et hic necess<ffuit. 

I.... 9. Juitgenda sunt: EtsL.,» 
non tamen ahsistam. In primis ver- 
gtbus se, abjectis iis studiis, qui- 
bus apud Taïgas inclarescere vo- 



luerit, philosophie? Epicuri operam 
dare ait. Color orationis similis 
est Gatulliano carmini LXIV Etsi 
me assiduo confectum cura dolore 
Sevoeat a doctisj Hortaley virgi» 
nibus. vario amore laudis y variis 
modis ac viis landem et famam 
venatus erat. Sed ▼. Var. Lect. ir- 
rita pnemia , h. vana, inania ; sunt 



94 p. VIRGILII MARONIS 

Inritaque expertum fellacis praemia Tulgi, 

Cecropius suavis exspirans hortulus auras 

Florentis viridi Sophise conplectitur umbra, 

Num mea quaeret eo dignum sibi quserere carmen? s 

Longe aliud studium atque alios adcincta labores, 

mjiraudem inducit: unde et allicere et lacessere, hule lactat, illcctai, ddectat. et 
m laqueus. Symmach. lib. VIll , cp. Sy si se amor speratus et ex mutuo débitas 
m lai tari laude pateretur ; ubi pato, amor spectatus. Vide Sciopp. Verisim. IV , 
• i5 et Snsp. Lect. T, ep. 19 restitua Plauto amor lactat, tectari amantcm Teren- 
« tio; idem Symmachus alibi : neque me juvat falsa lactai'o. • Mitschcrlich. V. C. 
licct. in Catull. p. 78 défendit varh, quia jactatum se dixit, quo innnit, Tariis 
Aodif se tandem quaesiviése. — 4- Veteres edd. Florcntes vtridit Sophiet e. ue^ 
bras. Sic fere Bas. cod. MeUorem lectionem Florenù's ( amonue ) viridi Sophiœ 
canphetitar timbra iidina 1517 exhibait. Scaliger mutato ordine: Florentis 5b- 
phiei viridi dédit. Turnehum miror 1. c. maluisse : Florenti viridis 5. -» 5. Num 
mea quœrct eo dtgnum sibi quœrere carmen. Pessime habitum Tcnum facile ag- 
Doscas. NuUa varieias vett. edd. et codd., quam qaod Tu, Tum et quirct occur- 
rit. At ex Tett. edit. P. Leopardi J. Nie. Loensis Epiphyll. VIlI, a3 Non me ta 
curât eo dignum se cudere carmen, récitât, et ad Sophiam refert : pamm corn» 
mode. Tumebus Advers. XXVIII, a5 Tarie tentât; -vel : Musa tfuoque Actœo 
dignum s. q. , vel Musaque Erechtheo, vel : Musaque Arateo sene. Docta conjec- 
tatio : sed orationis vincula nulla video« Nomen mentis vel Musa in veibis latere 
obTÎum est, nam ea suspendit et ausa est, sed reliqua nemo sine libris expédiât. 
Scaliger reposuit : mv mea quit Eraîo dignum se quœrere carmen: ut, qui sequun- 
tur, très versus in parenthesi habeantur. Versum scabriorem procudere ipse vix 
poterat. Refinxit eum Heins. Nunc meafert Eiato dignum tibi quarere carmen : 
ctsi cum ceteris parum cohaeret. Jacobs : Musa (am'ti curât dignum te quœrere 
( saltem pangere ) carmen. Greene : Num me quœret ea dignum? sibi quœrere car' 
men ? ( wdl wisdom search afier me, as wortky of /ter? ( boc esset : Num me quse- 
ret se dignum?) is it hers to seck poetry?) Malim resecare totum versum 5 tan- 
quam inepti versificatoris , qui innuere volebat : qua^ri poetae hoc ipso philosophiae 
studio novam rarminum matcriam, et conjungere verba sic : .... umbra, Mensque 
aliud st., etsi, si dicendum est, qupd sentio, omnes hos verss. 5.... 8 ab altéra 



antem ip«a fama et çloria^ quam 
camine oonsequi sluduit. >- 3. 
Cecropius hortulus. Epicuri sectam 
ac discipimam per hormin ejus , 
queiA Athenis habnit, in qtio do- 
c^re solebat,declararinoti58Îiiiain. 
Illustrât locnm Barth. Advers. XX, 
aO) et Jo. Schrader. Emendat. p. 
3i sq. 

5.... 8. Musa y cujos nomen in 
comiptis TS. qaarti verbîs latere 
neresse est^accincta aliud studium 



et labores, h. a{çgre«sa aliad stn- 
dium , philosophiae scilicet ( ut 
Mn, IV, 49^ magicas invitam ac- 
cingler artes) , suspendit ( vel se, h. 
snspensa est, snspenso animo con- 
templatnr, vel me, nt Juliiis Sa- 
bînas explet, aùc, qnod melina, 
suhtendit ] altius ad magni sidéra 
mundi , et ausa «st, Coilem Sapien- 
ti«, ad qnem pattci emergunt, ad- 
scendere: absoWamtamencœptum 
carmen. Videtiir carmen jam olim 



GIRIS. 95 

Altitts ad magni suspendit sidéra Biuddi, 

Et placitum paucis ausa est adscendere coUem : 

Kon tamea absistam oœptum detexere munus. 

lo quo jure meas utinam requiescere Musas, 10 

Et leviier blandum liceat deponere morem. ^ 

' Quod si mirificum proferre Talent genus omnes 

manu intextot este suipicor. — 7.8. suspetutit yiiâ. Not. Tuemnr voc«a Livineitts 
et Barthiut apud Taubmannum. Venun , etsi suspendit pro suspendit se , suspen- 
ditur, ferri forte poten : doriora umen aant reliqua: suspendit ad sidéra; nec 
molliuf illud : Muaa suspendit studium et labores ad sidéra. Probanda itaque Sci^ 
ligeri lertio : subtendit , ad caelum ttndit altius» hincque altcrum pendet: £tp/<^ 
citum paucis ausa est adscendere coUem, icil. Sapientiae sea Virtutia: ad quam 
▼ia ardua, o7^oc ô^tof > Tulgari voce ferebatur. cf. vs. i4* Maie de poeticea ûade 
et Helicone monte accipiont haec interprètes, etiam Fontanin. Hût. lit. Aquilei. 
p. 35. Basil, suspcnsi: unde Heina. suspendi vel se tendit Jo. Scbrader. Enendatt. 
c. 3. p. 55 suspexit: cum Jacobs nostro : inf. %i% et altum suspicit ad culti nu^ 
tantia sidéra mundî. Et sic codd. JEm, IX • 4^3 sUspiciens altam ad Lunam, Dmiim 
tamen et hoc : mea Musa suspexit ad caelom. placitum et paucis Tctt. edd. omnf s 
habere Scaliger ait : quod Ycrum non est. Legitnr paasim, etiam in Basil., mttt- 
iisy eiplatidum : sed TÎtiose. Vêtus editto P. LeopardU apud Jac Nie. Loenscm 
Epiphyll. Vni, 33 NccfaciUm multis, ex interpretatione. ascendere callem coig. 
Heins. — 10. 11. In quo carminé utinam liceat finire labores meos pocticoa z. 
forte, ut totnm se philosophiae addicat. Sed uterqne Tersos ab interpolatore pro* 
fectns videtur. Otiosum enim et durum«ré jvre et leviter, Heins. conj. rure, hor- 
tulo. Melius Jo. Scbrader. rUe. Tum n»eas Musas liceat requiescere m Aoc cor- 
mine, parum comta oratio. Attamen hlandum mçrem non maie dictum putes de 
studio poetico, cui indulget. Jac Nie. Loensis Epiphyll. VIU, a3 ex vet. edit. 
deponere amorem profert, idque Barthius Adyers. X, 13 probat, cum Htînsio 
( qui et conj. Leniter et blandum, ut Lucret. lib. I pr. ) et cum Jo. Sehradero 
Emendatt. p. 64; esse enim idem hoc apnd Catnllum LXXV, i3 Difficile est lon^ 
gum subito deponere amorem. Narrât praeterea Jo. Schrader fuisse qui mallet : 
deponere /lonorem.— la. In vett. edd., etiam in Aldina, tantum: Quodsi mirifi-' 
cum genus omnes legitur. Mirificum seclis eadem vet. edit. apud Loensem 1. c. 
Nec aliter Basil. Qui carmen hoc a diversis doctis huminibns interpolatum, inter- 
polationes autem in m«r|çine , obscforo interdum et parum elaborato literarom 
ductu. adacripus meminerit, is intellifet, qoam facile in iocis his a librario, qui 
noTum iode exemplum peiebat, dcpravatiotiea infeiri pocnere, qna»ttnUus aiiim 
codex sanare potesc. In h. 1. umen lacunam sekiores grawaaatioi tno qnisqne 
more supplere, et alii alia in margine norare et vertus variare tentarant. Itaque 
utrumque versum 13 et 1 3 esse delendum censeo, unquam inepta pericula gram- 
maticaemanus in Tersu sen Tctere, qui exciderat, supplendo seu novo procu- 
dendo. Scaliger tamen refinxit : Quodsi majorum, Valeri, genus amne tuorum 
Mirtfice seclis modo sit proferre libido, h. e. si esset mihi libido mandare seclis et 
mémorise aetetnae genus Valeriomm , ex quo Messalarum familia , non ego te 

cœptam, mos sepoattam esse. Ce* quam similitudinem cum epi{[r. 
temm carminis înitiuiii habet ait* Vil inf. in Gatalectis. 



i5 



au 



96 P. VIRGILII MARONIS 

* Mirificum saecli, modo sit tibi velle libido; 
Si me jam summa Sapientia pangeret arce; 
Quatuor antiquis quae heredibus est data consors; 
Unde hominum errores longe lateque per orbem 
Despicere, atque humilis possem contemnere curas : 
Non ego te talem yenerarer munere tali ; 
Non equidem; quamvis interdum ludere nobis, 
Et gracilem molli liceat pede claudere versum; 
Sed magno intexens, si fas est dicere, peplo. 



acciperem hoc munere , sed longe eicellentiore carminé. Ipte tamen Scaliger 
suc conjecturar non satis confidît. Barthius minus docie refinxic : Quod si verfi* 
ficum pn^trre volant g nus omnis Mirificum secU : modo sit tibi veUe libido. Tnr- 
nebus Advers. XXVIU, a5 tfalet genus omitr Mirificum secli corrigit, de sensu 
Terborum idoneo parom solUcitus. Pomponius Sabinus ita interpretatur vulga- 
um, ut acumen viri non assequar : « Omnes, supple, tradere suadent. Si omnes 
« suadent, ut scribam philosophiam , et tu etiam id vis et ego paterer scribere, 
« non venerarer te munere Ciris, sed carminé philosophiro. » — i4- arce Aldina 
dédit. Vett. edd. €wte, idque Calderin. et Ascens. interpretantur; pronum est 
in pangeret; quod tamen non maie est dictum pro figeret, eductum collocaret, 
•uspicari panderet, ut rcliqua consentanea sint, scriLeudum : Si mAi jam sum^ 
mam Sapientia panderet arcem. Incidit quoque in hoc Frisemann. et Jarobs; nisi 
quod hic summas arces adsciscit cum Greene. Heins. conj. 5/ mea ( -vei miVu ) 
iam sunanam Sapientia tangeret arcem. Ms. Helmst. Si meajam summas S. p. artes. 
Melius Basil, summtis ânes, quod Heins. probat, recte. — iS.quœ in vett. edd., 
etiam in Aid. et in Basil. , eicidit. heredibus eleganter seu ut simpliciter sint 
»>jifQvX^9 scu proprie respectu Socratis. Parum caute Paullus Léopard, ap. 
Loensem Epiphyll. VIII, 23 hœresibus emendabat. Heins. Quatuor antiquis heroi^ 
bus addita consors, vel heroisin, ut quatuor philosophiar ipsius parles designet. 
Martian. Capella lib. VI, p. 189 Tantorum qui philôsophiœ heroum mattem non 
agnoscis. -^ 17. possim Aid. , quod Heins. et Jo. .Schrader. probant, possum Basil. 
— 18. munere vili conj. Jo. Schrader. — - ao. liceat; forte l^at. 



i4'«> 4'* ^' û^ philosophiae stu- 
dio jam satis profecissem , .... ut 
majus carmeo de renim natnra 
conscribere possem : hoc tibi de- 
dicarem. Hsc subjicinntur vs. 36 
sqq. summa arce cf. ad ▼. 8. me 
pangeret f figeret, statueret, collo- 
caret. — i5. Arx, quam quatuor 
summi philosophi tenent, Plato, 
Aristoteles, Zeno, Ëpicurus. (Pro 
Zenone Pythagoram Teteres inter- 
prètes nominant. ) ant ddta fs( 



consors, elegantius, quam tu con" 
sortibus^ quateuus heredes sunt 
Socratis. Expressus autem totus 
locus ex Lucretii notis Terss. lib. 
II, 9 sqq. 

31 sqq. Gelebratissima res in 
Panatbensis maguis, quae Adienis 
quiuto quoque aimo agebaotur, 
péplum Minervae. vid. Meurs. Pa- 
naihen. c. 1 7 seqq. Ducebatur oc- 
cultis macbinis per terram navis , 
«d speciem remis instructa) a4 



CIRIS. 

Qualis Erechtheis olim portatur Athenid, 
Débita quum castae solvuntur vota Minenrae, 
Tardaque confecto redeunt Quinquatria lustro, 
Quum levis alterno Zephyrus concrebuit Euro, 
£t proDO gravidum provexit pondère currum. 



97 



a5 



a3. dona Tett. edd. ante Aid. cum ns. Baiil. — x\, Tardaque haad dnbie leçea- 
dum, Qt jam a Taubmanno editum video : dod ve. — Quàufttatria vett. edd., quod 
doctiut eue ▼ocabulum viderî potest , et improprie de Panafhenœit dictum. Qui'n- 
^uetmia Aldina et Ascensianie intulerimt. — 76. Legebator : Et pronogrmvidum pro- 
vexit pondère cursum.Su^rior versus iSaddeclarandum tempus Fanatbena:orum 
habeodorum jpectabat. Quum non appareat, ctijiis rei cursus in telligi possit, née 
ad navigatiouem ad quam Tomebus XXVUl, 35 versum refert, quicquam aliud 



Minerve templum; péplum, pro 
vélo suspensum, moz utriim pro 
▼este Miuervae signo injectum, an 
sedentjs gremio appositum, an, 
quod probabile fit , pro aulaeo 
prsete&tum sit, nulla nuctoritate 
expressa doceri posse video. Ce Ce* 
roqni Anlsea signîs deorum ob-^ 
ducta in adyto passim fuisse satis 
constat: nnde etiam in ultimam 
opinionem proniores sumus cum 
Stuarto (jéntitfu, ofAihensT. II, 
p. 7. ) PoUucis auctoritas, qui VII, 
So, «"tTXoT etiam ivi0\w/jut, fuisse air, 
idque coUigi posse ta t»t tÏc 'A^n- 
ySiç «-tsrxwv, de amiculo vel indu- 
mento est accipienda : id enim ipsi 
est Mj^KiÊfAA. Peplo intext» res a 
Pallade gestae, inprimis pugna cum 
Titanibus et Gigantibus : mox quo- 
que strenuorum ducum Atbenis 
egregia farta, aiunt viri dorti, 
Scaliger ad bunc 1. et Meurs. 1. c. 
Volunt id docere ex Aristoph. Equ. 
563, ubi majores predicautur dig- 
ni ea urbe ka) toS vtTrxw. Hoc ta- 
men clariorem locum afferri velim : 
nam Gomicum pompam Panathe- 
naicam respicere potins arbitror , 
qua armati incedebant viri. Etiam 
Pepli nomen, quo Aristoteles li- 
6, 



bmm inscripsit, quem de heroum 
tumulis confecerat, viri doctibinc 
illustrant. Nostri poetap locus rem 
non magis probat. cf. inf. ad ver- 
sum 36. — ai. Sifas est dicere : non 
tam ad religionem refero, quam ad 
audaciam cœpti: et o/im,pro tum, 
sequente etiam quUm. i£n. VIII, 
391, Non secus aîque olim tonitru 
(juum rupta corusco; mç /* Sri. 

a 5. a6. Quum levis alterno Ze- 
phyrus concrebuit Euro : alternis 
Zepbyrum cum Euro spirare ait , 
eoque tempus Panatbenaeorum ha« 
bendorum déclarât : quod hic nd 
primum ver retrahere videri po- 
test. Mense tamen Hecatombseone, 
et quidem die XXIII, tertio cujus- 
que Olympiadis anno » ea celebrata 
esse satis constat ; est ille primus 
mensis anni Attici, quem a primo 
plenilunio post solstitium sèstivum 
processisse quis ignorât ? iEstatis 
igitur ingressas tempus declarari 
hue versu dicendum est : quod ta- 
men quam commode per pugnam 
Zephyri cum Euro designetur, 
non dicam. Etsi Zephyri fiantes 
non modo ver, sed et cestatem 
ineuntem alibi quoque indicant, 
cf. Ge. m, 323. Hactenus ita^e 

7 



gS P. VIRGILII MARONIS 

Félix ille dies, felix et dicitur annus; 
Felices, qui talem annum videre, diemque. 
Ergo Palladiae texuntur in ordine pugnae : 
Magna Giganteis ornantur pepla tropaeis; 
Horrida sanguineo pinguntur praelia cocco; 
Additur aurata dejectus cuspide Typho, 
Qui prius, Ossaeis consternens aethera saxis, 
Emathio ceisum duplicabat vertice Olympum. 
Taie deae vélum sollenni in tempore portant : 
Tali te vellem, juvenum doctissime, ritu 



3<» 



35 



nos ducat : vitium subodorari in promtu est , ut currum legamus ; ut jam Bar- 
thius emendavit, Taubmanno probante. Navis Panathenaeis ad Palladis templum 
ducta macbinisagi debuit, peplo tamen pro vélo expanso, quod adeo Zephyrum 
excipiebat, vid. Not. ad v. 21. Navim per currum declarari, idem Barthius do- 
cuit : y. c. apud Catull. LXIII, 9,10, ubi yid. Intpp. Ex Julio Pomponio exscuU 
pere aliquis possit leciiouem grauidam p. p. Chlorùn. Sed lusus is esset, non 
emendatior lectio. — 27. illa dies Aid. — 3o. pepla. Sic jam éd. Yen. i484 et 
alise cum Aldina. Maie aliae yett. edd. templa. — 3i. cocco. At Aid. succo. Sic 
et yetus editio apud Loensem Epiphyll. VIII , a3. — 33. dejectus Aldina cmen- 
datum dédit, delectus yett. edd. cum codd. deletus Loens. ibid. , quod placere 
non debebat Drakenborchio ad Silium IX, 39. trato.... fulmine conj. Frisemann., 
quod sane et ipsum dici posset; sed hoc est yariare, non emendare. aurata cus- 
pide ipoetA dixit respectu lexturae coloribus variatae. — 33. Qui superum cony 
Heins. constemans éd. Flor. vêtus apud Barth. Advcrs. X, la. — 35. solenne 
edd. nonnulbe. in abest Aid. 



illud ferri potest. Si tamen , quod 
pauUo ante memoravi, navis, etsi 
machinis acta, velis expansis ven- 
tum excipere visa est : expeditu est 
Tss. 26 et a6 sententia. cf. V. L. 

29.... 34* L0CU8, etsi ab h. 1. 
forte alienus, classicus tamen post 
Eurip. Hecub. 466 sq. de peplo Mi- 
nervae. conf. ad vs. 31. — Gigan- 
teis iropœis; praclio et Victoria de 
Giçantibus Pallante et Echione 
Enceladoque prostratis inprimis 
dea tum inclaruit. — pinguntur , 
quod vs. 29 texun tur. Typho vel Ty- 
phœas, diversum a Gigantibus 
monstnim , sxpe tamen in eorura 
rensum a poetis relatum, procel- 



larnm et turbinum, cumque iis 
eructantium içnes montium , sym- 
bolum salis frequentatum. Ab aliis 
ille a Jovc proslratus narrari solet : 
quse vel ex Apollodoro teneas. Mi- 
nervae in ea Victoria partes etiam 
Horatius tribuere videtiir in note 
loco Garm. III, 4» ^^* Stans cum 
hasta capiti prostrati monstri im- 
posita dea occurrit in patera Me- 
dicea apud Demster. t. V. — Ema- 
thius vertexy Pelion esse débet 
Olympo h. 1. impositum, ut Georg. 
libro I, 281, Ossae. 

36. Tali ritu te, etc. hoc modo ait 
auctor velle se, tanquam peplum, 
carmen de rerum natura scribere 



GIRIS. 99 

Purpureos inter Soles et canâida Lunae 

Sidéra, c^ruleis orbem pulsantia bigis, 

Naturae rerum magnis intexere chartis; 

Sternum Sophiae conjunctum carminé nomen 40 

Nostra tuum senibus loqueretur pagina saeclis. 

Sed quoniam ad tantas nunc primum nascimur artes, 

Nunc primum teneros firmamus robore nervos : 

Haec tamen interea, quae possumus, in quibu8 sévi 

Prima rudimenta et primos exegimus annos, 45 

Adcipe dona, meo multum vigilata labore, 

Et praemissa tuis non magna exordia rébus : 

Inpia prodigiis ut quondam exterruit amplis 

38. 4)igis. Ica yideo primum editura in Aid. At vcteres edd. , ut Ven. i484 
et aliae, cum ms- Basil, signa, pcrperam. Barthius ex vet. éd. siia Locns. VIII 
Epiphyll. a4 laudat pr. edit. sumis, et inde conjicit. mu^. Niliîl est facile 
tam absurdum, quod non Critiro in mentem venerit. — ^o. Sternum ut 
Sophiœ Loens. 1. c. e vet. edit. ; malim et légère. Heinsîus emend. Mlemo yeV 
JtftemOf qiiod non capio. — 4^- f* Nunc primum et t. Heîns. Nunc primum, 
vel primo, hoc. — 45. et juveni's exegimus annos Aid. Sicque nus. Helmst., probat 
Burmann. ad Sammonic^ renuente Jo. Schradero Emendait. pag. ^^. •— ^-j. 
promissa edd. yett. , ut Ven. i484- Emendatius prœmissa dédit Aldina. permissa 
ms. Basil. — 48- Impm... exterruit amplis. Vitium in extremis latens non diffi- 
cile est deprehendere. ^ua ampiis importunum est de prodigiis, et exterruit 
suspertum 6t , propier sequens viderit et suprruolitatterit. Latens in eo exterrw't 
statim occorrit, idque TÎdit Jo. Schrader. Emcndat. p. H6. explens reliqua : pny- 
digiis..., exterrita amoris ScyUa novos avium.... f^itferit; ut fiierit Scyllae amor 
prodigiosus et portcnti similis. Nec tamcn ad cetera bene se babet hoc : Scyllam 

eiqne Messalœ Domen intexere. — Ici. p. 3^ 6tatuit, sed de philoso- 

37. 38. Luna, quae invehitnr per phix studio aocipe, ad quod nunc 

orbem , c»!um, bigis. Sidéra Luns primum acces.sit. 

pro sîdere, el pulsare de curru, 47* ^^ prœmissa. Si sensus in- 

seu equis curru tracto solum qua- est, débet poeta significare, se 

tientibus sollenne. — purpureus prsemittere quasi exordia, scilicet 

pro pcilcber, freqvens poetis. . praeludia,carmini, quo aliquando 

40. 41 • Nomen tuum y conjunC' Messalœ res gestas persequetur, 

tum Sophiœ y carminé y ( b. nomini hos lusus, ut Scylla in aitem mu» 

Sophia» in carminé), ^5 ijianostra tata sit: quod eleganter extulit: 

ioqueretur œtemum sœclis senibus, ut... novos avium y sublimis in 

hoc est , seris. aère , cœtus Fiderit , et tenui con»- 

43. Ad tantas aries : non de poe- cendens sidéra penna CœruUis sua 

tica , ut perperam. post ceteros tecta supervolitaverit aiis. — 4^* 

Fontaoinns quoque Hist. litt. Aqui* Gorruptis Terbis déclarât yersus 

7- 



loo p. VIRGILII MARONIS 

Scylla, noYOsque avium sublimis in aère cœtus 

Viderit; et tenui conscendens aidera penna 5o 

Gaeruleis sua tecta supervolitaverit alis; 

Hanc pro purpureo poânam scelerata capillo, 

Proque patris solrens excisa fiindituft urbe* 

Conplures illam, et magni, Messalla, poetae 

( Nam verum fateamur ; amat Polyhymnia verutii ) 'm 

Longe alia perhibent mutatam membra figura; 

Scyllaeum monstra in saxum conversa vocari; 

lUam esse, aerumnis quam saepe legamus Ulyxi 

Candida succinctam latrantibus inguina monstris 

exterri tam amore in avem fuine mutatam. Scaliger cmendavit prodigiis.... exer^ 
cita amoris : sicqne jam in isarg. edd. exercuit. Heina. conj. exercitu dm* vel mi- 
ris. Boniun yocabulom, exerceri curis , amore ^ ard prodigiis ma^ia esterrenui*, 
quam exercemur. Malim itaqne : prodigiis.... extern'ta, prodigio fortD» mutatle. 
Omoioo dubito an, qui sequuntuTy versiia 4B.... loo ab eodem poeta tint, qui 
carminis aucior fuit. Produnt enim Scholasdcum aliquem terioristemporia inepia 
qnoqne doccrinae copia intempestive illata. — 49- f *<^ P<>*^ nouas ^ qnod rabla* 
tum Yolumus, abest quoque éd. Yen. i4B4> ÂJd. et al. — 5o. jÉHXerit: Teiui 
editio ap. Nie. Loensem Epiphyll. YIII, 34, quod Gramua probabat: ut apvd 
Nasonem de Pieriis puellis Musarum cmulia : Auxerunt volucrem, victte oniamiu 
turbam. Nil tamen mutandum etae, ipae Heins. ccnset; qui et ienes cœtus naluc- 
rat y moz tamen ipae reapuit. Yidet avium cœtua noVoa in aère, quia hudio ad- 
fixa fuerat. Bartbius comparât inf. vss. 300 aqq. Porro ccnsctndens mtkem Aid. , 
inde aliae edd. in margine, ex interpreutione. — 5i. Hic Tcrtus ex Ecl. Yl, 81 
traductus.*) — 53. Pro patris sohens excisa eifund, ma. Helmat. excisam f. urbem 

ma. Basil 54. QUum plures, Dum pUtres, codd. et vett. edd. et aberat ab Aid. 

— 55. Yclt. edd. Polymnia; unde alii Polybymnia, alii Polymwia fecere, ex 
noX(//«T«i0t, IIoxi/ jUVNÎa, et boc doctius ac verius, ut Musa ait memorÎK rerum et 
factorum servandae inviçilans; eaque adeo verum amare dici posait. Porro wmant 
▼ett. edd., ut poelœ subintelligantur. — r>6. Longe alia.... Jigura. Jam in Aldina 
comparet. mutatam m.Jiguramed. Yen. i484' mutatam m. Jigura et muiata jigura 
alic l^nge aUam....figuram ms. Helmsi. — 57. Suspectus versus. Déficit quoque 
nexus cum antec. versu. Etsi insercre licet : Seyllœum et m. — 58. œrumnis du- 
nim est, ut sit inter serutnnas, labores Ulyssis. guam scepe bene em. guam. nempt 
Jo. Schraderus. Ulyssei éd. vct. apud Loensem 1. c. Ulyssi Aid. — ^ 59.... 61. Ex 

îpsam Scyllam exterritam fuisse Siculo, mutatam liarrant. cf. ad 

forma sua mutata, videns scilicet ^n«id. III, 555. Hota res est, de 

se avem factam. Scylla diversas fabulas tradi , et 

54 sqq. Miilti poet» Scyllam in plures Scyllas ab aliis memorari , 

Samum Scyllceum, nauft^^iis infa- âb aliis confandi. conf. ad Eclog. 

me, in Itali» estremae ab ceci- VI, 74. et ibi Exe. FV. monstra 

dente cris, kaiid longe a freto convtrsa in Saxum Scyllœum pro 



CIRIS. 

Dulichias vexasse ratis, et gurgite in alto 
Deprensos nautas canibus lacérasse marinis. 
Sed neque Maeoniae haec patiuntur credere chartas, 
Nec malus istonim dubiis erroribus auctor. 
Samque alias alii vulgo finxere puellas, 
Quae Golophoniaco Scyllae dicantur Homero. 
Ipsi seu Lamie mater sit, sive Crataeis, 
Sive iUam monstro genuit Persea biformi, 



lOI 

6e 



65 



Ecl. VI, 75.... 78. —63. 63. Totum banc locnm, qui sequitur, insititiis locis 
âDDumerandaiB esse ari>itror. Grammaticoni acumen yideo, poeticnim nusquam 
eomparet. Sententia impedita et yerba maie juncta. Homerus de Scylla agit 
Od. fjL, Non patitur, inquit, is h«c credere, seu quod nihil taie memorat, seu 
quatenus Scyllam Cratvidts filiam edit, non Nisî : nec patitur crederv auctor 
malus, h. parum idoneus, istorum hominnm erroneis interpretationibus. Versnm 
alterum tanquam ineptum prorsus deleo, et lego : Atque alias alii. In priore 
▼ersu hœc omisit Aid. Inaitero Scali{;er Nec Lamus conjiciebat : ut Lantryçonum 
ille rex Scyllse pater forte habitus fuerit. Sed ne sic quidera yerba ad sensum 
commodum redigi posse yîdeo. Nec malus est horum, yel historiœ, conj. Heins. 
Ceterum quum tôt de Scylla narrationes attigerit homo, miror omissum esse amo- 
rem Glaucî, quem eiposuerat carminé Hedyle poetria in carminé Scylla : y. Athen. 
VII p. 197 B. Voce charte in carminé jara CatuUus usus est. — 65. Admodum 
dure ScyUeç pro sinçulari : ut sit, alii aliam puellam ediderunt, quz Homero 
Scylla esset. Qutt dicantur leçi necesse est. Et nunc sic in ms. Helmstad. legi 
yideo; nunc et Heins. sic e Basil. Vulgo dicuntur. — 66. 67. Corruptissimi yer- 
sos. Vêtus lectio est : Ipsi CraUnei matrem; sed sive Erichthei, Sive illam monstro 
yenuit grandœva b^rmi. Nec occurrit yarietas, nisi quod in aliis, ut in Aid. 1517. 
Junt. i5ao, Gratinei, et in Junt. i533 Ipse Cratem matrem, sed sive hanc sive 
Erjrchthei, Sive etc. Ascensius CraCm legit , sed yernm nomen est Cratœis, Odyss. ^, 
1 24 ;6aitf«rpt<v ^ Kpâvrâun, fjLwri^A tSc Ixùwm. Erichthei filia, quam intpp. At- 
thidem ette aiunt ( quae tamen Crânai filia fuit : Pausan. I , a , p. 7 ) , aliéna ab 
hac fabula est. Ut nunc leguntur versus ( in Aid. 1 534 » ubi Lamio est ) , ex emen- 
datione prodiere Jani Parrhasii, quam se Minutiano exprimendam typis dédisse 
narrât ad Claudian. R. Proserp. lib. III snb fin. Quam Virgilii editionem cura- 
yerit Minutianas, nondum cognitum habeo. Sed ex Parrbasii yerbis illud satis 



monstro. canibus marinis y quibus 
succincta erat Scylla. cf. JËneid. 

lib. III, 4^4 ^<I<I* 4^'* 4^3* 

66, Ordo sententie ab hi< asqae 
ad y. 89 sqq. procedit : Sed ipsi 
seu Lamia mater sit^ seu Cratœis y 
ieu Persea; h. e. Hécate; sive illa 
alleyorice est libido Venerea^ sive 
puelta a Neptuno oppressa et in 
monttrum mutata , sive pueila 



quœstum corporis faciens: Quid- 
quid est y de ea potius agamus Scyl- 
la, ifuœ in Cirin mutata est — La- 
mia filiam tradiderat Scyllam Ste- 
sichorus. vid. Schol. Apollonii lY, 
838. Cratœidis autem Homerus 
Odyss. p, 1 24« — Persea est Héca- 
te, Persaî ex Astcria filia. — mon- 
strum biforme , ^»<»yiç , Phorrys vel 
Phorcyii. 



loa P. VIRGILII MARONIS 

Sive est neutra parens : atque hoc in carminé toto 
Inguinis est vitium et Veneris descripta libido; 

constat , sine codd. et ex aliornm de Scylla narrationibus ab eo versus esse cod- 
cinnatos : et quantum quidcm inreiligo, admoduni pro lubftu, et perperam in 
hoc, quod très matrcs pro binis intulit, quum Wf^uittur neutra parens. Scribit 
etiam Lamiœ ( vitiose haud dubie pro Lamte, Aat/xm pro Ax/aw), et Pcrsœa, 
qauin P^rsea eue deheat, sub qua Hecaien intelligii, sicut in monstro biftrmi 
Phorrum. Nituniur h»'C pariiœ ApoUouii verbis Argon. IV, 818, 839. quibus 
Phorcus et Hécate, ciri Cratseis quoqae nomen sit, Scyllae parentes traduntur : 

SjCUXXMC AÙdiOVINC CXoÔ^pOT'jÇf NV «TfXI ^ÔpX(/V Nl/XTI^TOXOC 3"* *f ««TU, til «Tt tLkUWVt 

K^âtTAiiT , partim Graniniatiro Teterc ad e. 1-, qui tum Homeri, tum Âcusilai auc- 
toritateni sequi Apollonium notât, namque hune Phorcynis et Hecates filiam 
edere .Scyllain; in veteri autcm carminé, *rcui /A*yiL>uui itoiauc» Phorbantis et 
Herates, in SrylU Stesichori Ixurûa: iîliam tradi earo. Heins. Sryllam ipsam La- 
miara dici volebat; ut essct una e Lamiis, de quibus ad Pc;^on. Fragm. Tragnr. 
remittit, et rebngit : Ipsi s 'u Lamiœ mater sit S(eva Cratais. Nec Heinsii, nec Par- 
rhasii acumen improbo, sed in versu priore restituendo eos operam lusisse arbi- 
tror; nam in codd. L'zmiœ vestigium nuUum est; et utrumque : Ipse Cratinei 
malrcm^ et altcrum. s'n>e Erichlhvi^ granimatici notam in margine adscriptam sapit : 
ipse Moments Cratœin n^atrem tradUfil. £tiaui in ms. Basil, ad verba Sed sive Ereck' 
thei est superscriptum Ipse.,.. mairrm. Alias, prosime ad verba, ad hariolationem 
expedita est via : Ipse Cratœin ait matrem; sed shtf Cratœis Sive iUam etc., digna 
tali poeta oratio. Quod Perseam attinet , potvst illa locum tueri , si quidem apud 
Slatium quoque IV Theb. 4^3 ita meliores libri, pro eo, quod vulgatius est « 
Perseis, habent. Perses enim ex Tiianibus ortus, ex Asteria Hecaten gennit. v. 
ApoUod. I, 3, 4- Hinc illa Ili^TUAy TltfvTii», Tltfffniç rerte dici potuit. Et Julio 
Pooiponio colligo, lectum ei eue : Granena; nam haec iste adacripsit : • Volunc 
■ quidam hane Scyllam fuisse filiaro Erechtheidis, quidam filiam Granen» et Tri- 
« tonis. » Gravena notamm quoque e ms. HeUnstad. video. Scaliger Parrhasianam 
lectionem et ipse retiuuit, sed miris modis tentavit locum, sive ut legeret : quod 
et Taubmannus recepit : 

S'vc Cralœii ei mater de srmine Erechlkei, 

Seu Lamie monstro yenuit ^randœva bjbrmi. 
sive ut esset : 

Sive Crntœis ei mat''r, sive et Cretheis 

Sic illam monstro genuit gran^œva bifnrmi. 
Sed Erechthri nomini nuUus hic locus; natum illud librarii stuporc supra dixi- 
mus. Nec magis Creth is ex fabula uUa firmari potest; nam, quod Crathin fluvium 
patrem Scyllae prodidisse diciiur Martianus Capelia, ex vitioso codice acccptum 
videri débet, quum Cratœis esseï scribcnduii\, uti emendavit Grotius lib. VI, p. 
ao5. F.st enim Cri'tœis vel Cn.tais fluvius juxta Scyllieum in extrcma Ilalia, ut ex 
Plin. III, 5 constat : Cratœis JIuvms , mater, ut dixerc, Scyllœ. Varie corruptum 
nomen illud V. apud Intpp. Uygtni f. 199 et Heins. ad Ovid. Met. XIII, p. 649> 
Nova ratione >caliger rehngit : 

Scn Luna hune monstro g<'nuit grandœva biformi. 
Monstra enim veteres e luna demissa putasse, quod utiquc factum in Leone Ne- 
mafo probat. cf. Geiner. ad Claudian. p. 395. Wcrnsdorf. Poetae Min. Tom. I, p. 
376. — 69. Maie intcrpungebatur post vitium. Est enim ordo : atque in toto hoc 

68. 69. Seu fabtila Scyllae allej^orica est libidioiâ uarratio. Simili 



GIRIS. 

Sive etiam est jactis speciem mutata venenis, 
Infelix virgo : quid enim conmiserat illa? 
Ipse Pater nudam saeva conpiexus arena 
Gonjugium carae violaverat Amphitrites : 
Attamen exegit longo post tempore pœnas, 
Ut, quum cura sui veheretur conjugis alto, 
Ipsa trucem multo misceret sanguine pontuni. 



]o3 



70 






cannine yititim inguînis ( libidinii immoderatae ) et Veneris libido deicripta est. 
Canes scilicet, qaibus inguine tenus cineta e«t, ad impudentiani caninam referehat 
ille quisquis haec exposuerat allegorice. Lectio versus debetur Aldinae. Vett. edd. 
/. m vitium et intcripta, unde Ascensius vitiurn inguinis de canibus subnatis acce- 
pit. id mtium ms. Basil, damnosa libido vett. edd. apud Loensem 1. c. •— 70. ejroc- 
tis ifcnetiis. Non video quam commode dicatur. Scaligcr quidem exacta venena 
vocat, ut mediri ÂapiCa ^(/ptTov. Ijonçius petitum hoc. Dicam clarius, esse yencna 
explorata adeoque potentia. Taobmannus venena accuratissima , exqoisitissima , 
et prarsentissima exposait. Sed latere piito aliud vtnenorum epitheton; forte 
^ais venenis, h. Circes JExx; ut passim poetis mos est loqui. Aldina dederat 
jadis, quod et ms. Helmst. legebat; non maie; accedit Hcinsii judicium. v. Ovid. 
Met. XIV, 55 sqq. Barthius Advers. X, 13 ex jtxtis emendaverat, parum scite; 
immo est jactis- Heins.' hœc jactis. — 73. Swe pater vet. éd. apud Loensem 1. c, 
sed perperam. Porro nudam ead. vêtus éd. c. Aldd. Ex prioribus timidam iterum 
induxerat Pithœus et Scaliger. At sœva arena quis ferat? Le^.Jlaua arena : fre- 
quens et elegans verbom. Nam Ausonia arena si iegam, verendum est, ne Ion- 
gius sit petitum. Nodell. not. crit. p. 821 sola arena conjtcit. — 73. canœ Amphi" 
trides Heinsius conjecerat, parum suaviter. — 74» Iterum très versus a mala 
manu submistos suspicor. Has lamen idem Heinsius emendabat, et alius vir doc- 
tus Hœc tamrn Mise. Obss. Vol. IV, p. 3 18. quod et ipse malim. Ast tamen 
Basil, ms. Greene legit : iVec Camen.... et mox Aut quum cura : quae non capio. 
— 75. Ut tjuum ex Aldina fluxit. Ut tum edd. vett. , item : Al quum , et cura suœ 
V. conjugis; sicque vet. éd. apud Loensem 1. c. cum Aid. cura tuœ ms. Helmstad. 
êuœ etiam ms. Basil. Jo. Schrader. conj. Ut cum rare sui. " 76. multo. Heins. 



modo eam interpretacur Fulçen* 
titts PUnciades Mythol. II, c. la 
et Heraclides in Alléger, p. 496. 

70. Ex potitœ verbis talis fabulas 
habitua esse debuit : Scylla a Nep- 
tnno oppressa Amphitrites iram in 
se conritaverat ; que eam aliqaanf o 
post ita ulta est, ut, cum marito 
per mare vecta, Yeneno aquas in- 
ficeret, que illa aqua marina cor- 
pus lavans in monstnim mutaretur. 
— 7a. Ipse pater y Neptunus, ex 
note poetanim more de Jove , de 



Plalone et Neptano. Alii, pro ma- 
ri, fontem, in quo Scylla se lava- 
ret, Amphitriten medicaminibus 
inquinasse narrarunt : ex quibas 
Tzetza rem exponit ad Lycophr. 
45. 648* Circes artibus id factum 
traditnr in vulgari narratione de 
Glauci amoribus apud Ovidium, 
Hyginum et alios. — 75. 76. ut 
misceret Amphitriie pontum multo 
sanguine, quera pro veneno die- 
tom esse necessc est. Dum invehe- 
batur mari cura conjugis: ipsa Am- 



io4 P. VIRGILII MARONIS 

Seu vero, ut perhibent, forma quun\vinceret omnis, 
Et cupidos quaestu passim spoliaret amantes ; 
Piscibus et canibus rabidîs vallata repente, 
Horribiles circum vidit se sistere formas. 
Heu quoties mirata novos expalluit artus! 
Ipsa suos quoties heu pertimuit latratus ! 
Ausa quod est mulier nuihen fraudare deorum, 
Et dictam Veneri votorum vertere pœnam : 
Quam, mala multiplici juvenum quod saepta caterva 



8« 



65 



hariolatnr , imunêrilo. — 7B. tpoUnrtt Aid. pnpuhret; docte ac Tere. Mt. Helnst. 
conrupte prryuUret detcriptenit ; recentior manut procuret. — 79. Pnflâ6if j et c. , 
k. Mlois marinit, eaiendare io promm est. -^ So. T^^rribilts Mii ap. Loentem 1. 
c. ; idem emendat : rircuwufuê vident. Mox Tulgo vidit sibi. uu. Helntt. circum 
viiit se, née maie. Heins. ronj. wdei tubs*slere vel videt se exisUre fiarmis. — 
Sa. periùnuisse latratus edd. Tett. ante Aldum, intcitc. -— 83. Ausa ^moque 
Tanbn. edit. , netcio unde. quod et mavult Heins. — 84- Edictum^ett. edd. non^ 
•uUar. Edieinm mt. Basil. Tum notorum, quod et ipsmn illad ms.habebat, ctncnda- 
bat Bartbius,utesseDf noti amatores , qui cum Seyila consueverant : quomm ftoetfa 
sint prapmia, quaestus decimr. Sed vid. Not. evertere prmdam conj. Hcint. dictam 
Veneri illastrai en Petron. ( c. i3i eztr. ), obi cm. Ipse pater Veneri dictis Epi» 
curus in kortt'a Jussit. Qui sequitar locus vis a primo intcrpolationis auctore 
profectus est. preddnm yel partem etiam Jo. Schrader. conj. «*^ 85. 86. Q» 



phitrite. Olim ad Scyllam nautas 
laniaotem referebam, ut multo 
Mnguine misceretur mare. 

77.... 88. Sive Scylla fuit puella 
eximiae formae^quae corporis quaes- 
tum fecit, et a Venere in moDStrum 
marinum est routata. 

83. 84< LvseraC , ad horum poe- 
tarum mentem, Scylla meretrix 
numen, interrertendo et interci- 
piendo pœnam votorum dictam Ve- 
neri a juvenibus, quos illa amore 
sui irrctierat. Ut voti reus aliquis 
dicitUF) cui, yuccessu secundo, ex 
yoto persoKenda iiunt , quae vove- 
rat : sic spectat pœna ad reatum 
quasi votorum, quibns se obliga- 
verant Veneri, quaeque ipsi nunc 
erant persolvenda; sed juvenes ea, 
quae ex voto debebant, aut voti 



solvendi caussa Veneri destinaye'' 
rant, ad puellam, quœ qusstum 
f aciebat, apportabant. Scaiiger ali- 
ter accepit : « iroivaf more Graeco- 
« mm , debitam mercedem : an 

• quod noluit persolvere decumas 
« quaestus sui, quas Yoyerat Vene- 
« ri? sed tune melius legeretur : 

• averterCf an, quod melius est, 

• mercedem a juvenibus accipie-i- 
« bat , juvenes ipsos excludebat? • 
Usée Scaliger : sed in poetae verbis 
vix ea latent. Scyllam de scorto 
avaro etiam Heraclitus de Incre> 
dib. cap. a exposuit. 

85.... 88. Quam merito tali ru- 
more infamem fuisse, recteque 
adeo illa de ea narrata esse, testa- 
tur Palaepkatus, quod, septa roe- 
retrix multiplici juvenum caterva, 



GIRIS. io5 

Dixerat atque animo meretrix jactata ferarum, 
lofamem tali merito rumore fuisse, 
Docta Palaephatia testatur yoce papyrus. 

modo m. Aid. At Scaliger ad Chronic. Eoseb. Quœ mafa.... Vixerat, unde 
Taabm. recepit : quod param placet, Dec magis Heiiuii : mate.... quod.... Fixe- 
rai, Tel Vixit partfue arùmoy yiel œquatafsrarum. Lenior medicina etset : Quam,.., 
mata.... quod.... Struxerat, tiun pro aUfue malim : ipsa animo m. juvenum quoique 
•d. vet. apad Loensem Epiphyll. VIII, a5. Moz agitata unde in Heinsianam et 
alias yiilgatat venerit, ignoro : abique editur jactata. Scaliger interpretatur 
docte ^HfimJmç §M.fÂAnÏ9xi. Bartbius Advers. XXUI, 9 jactata erat pro jactaTÎt, 
dictam eue vult, qua auctoritate Tel analogia, non intelligo. — 87. tali mérita 
rumore Cujacii et, Taubroanno roonente, Paulli quoque Leopardi Emeodatt. X, 
a4 emendatio est apud Scaligerum , pro librorum lectione : tali meritorum more ; 
qnam ipse Scaliger non improbare videtur, dum recte interpréta tar : quod ita se 
in juvenes gessisset, quod ita de iis promeriu esset. — 88. Palœpapkiœ vel Pa- 
lepaphtœ ( quod ad Pabepaphoa Cypri referebant interprètes ) et Pachjrnus vcL 
Pachmus TCtt. edd. cum codd. Quod nunc habeiuus, ex Jani Parrbasii emenda- 
tione profectum est, quam ad Claudiani R. Proserp. sob fin. tesutur. cf. sap. 
ad V. 66 f 67. Receptam eam jam video iii Aldina i!»i7, quam seniper intelUgi 
in bis carminibus volunius, quoties Aldinam eicitamus. De Palitphatia voce du- 
biuri TÎx potest; papyrus comrooda qaidem lectio, defensa quoque a Scbotto 
Not. in ProcU Chrestomaih. p. la, nec taœen dictu facile, quomodo ea in Pa- 
chynus abire potuerit. Scaliger eo nomine poema seu opus fAnB^Xoywn Pabephati 
fuisse suspicatur, quod de Siciliae fabulosis muUa continuent, quum Pachynus 
Siciliae promontorium sit. Verum, quod eam suspicionem javet vel finnet, nihil 
occuni'; et monstra comiptelarum similia in vocibus, quae librario notiores esse 
debebant, quam eae, quas lubstituit, plnra ad manum sunt; et papyrus, charta, 
frequens est certo poetanun generi pro libro. 

atque animo ferariim ( h. fero ac rsiv srriptor fabulam fere ad ifttum 

88BVO ) jactata , agitata, mala dixe^ modiim interpretatar. In eodem c. 

rat y fraudes, mendacia : quo la- i4 occurrit simile quid de Sireni- 

tratus, pro pœna Scyllae mntats 'bus, quod sub Palapphati nomine 

attribntus, re.spicere videtur. Ce- profert Hieronymns Ghron. Euseb. 

terum, quum de lectione Palœpha- n. 84 3. Miror tanien, bominem nos- 

tia viz dubitari possit, apparere tmm ad PalsephaCiim provocare, 

Tidetur etiam hoc ex loco , nos ve- quum notior ei esse deberet Calli- 

ram Palaephatum non habere, et machi auctoritasFrag.CLXXXlV: 

esse alteritts auctons libeilum Wfk is sive in Aîtisk, sive in Hecale (ut 

«ûri'rvf , qui a nobis teritur; nam Tonp. Cur. noviss. ad Suid. p. 80 

in hoc c. al diversa ntique ratio- putabat), Scyllam mulierem libi- 

ne, etsi sath inepta, de nayi Tyr- dinosam ediderat: Ziti/axa, ^vtm 



rhenorompiratica, fabula exponi- nanSivAy juci ov 4*^^^^ oJto^' i^w^a. 

tur. Viderunt hoc jam Grotius et ScylUiy meretrix y nec falsum nO' 

Scaliger. Nisi forte permutavitauc- men hahens. Dixerat de eadem : 

tores poeta; nam is, qui nunc sub wfpvfw if*99ê x^sm, hoc e9trfix*> 

Heracliti nomine venit, vrtfi àirU TÎde ad pr. 



IIO 



108 p. VIRGILII MARONIS 

Alcathoi, Phœbique; deus namque adfuit illi : 
Unde etiam, citharae voces imitatus acutas, 
Saepe lapis recrepat Cyllenia munera pulsus» 
Et veterem sbnitu Phœbi testatur honorem. 
Hanc urbem, an te alios qui tum florebat in armis, 
Fecerat infestam populator rémige Minos : 
Hospitio quod se Nisi Polyidos avito, 

s^d recte munita dédit Aldina. >— 106. Alcalhoe cadem Yen. Archadio inmx. cum 
Basil., sed iterum emendate Akathoi editiim ia Aldina. Phœbique decus "S en, 
eadem. Piweboque decus Juot. , sed etiam hoc emcndatum in Aldina. -— 107. Le- 
gebatur ùnitantur, scil. saxa, quod vix ex antecedentibus elicias. Si Stant Megara 
legeretur, posset eo referri. Legendum igitur aut ùnitatur sape lapis: recrepat 
C. m. pulsus Et V. Occurrit quoqiM inûtatur in éd. Junt. i533, aicque Loensis 
emendaverat Ëpiphyll. VIII, a5, ant, quod inagis placet, ùnitatus. Sic H«ns. et 
TÎr doctus Miscell. Obss. Vol. IV, p. 819 correxcrant; et sic jam legicur Aid. 
i534> -— 109. Utv.... testetur Junt. et Ascens. amorem conj. Nodell. Obss. crit. 
p. Sf). •— lia. ii3. Vêtus lectio, etiam mss., Hospitioquê tenis (Tel senisque^ 
Basil, senio) hypolidosa victo; et Junt. cum aliis interpolate : Hospiiioque seni/uit 
Hippolydosaque vkto. Errant fere inter bas ceterae edd. At Aldinse : HospitimjHe 
sertis hypoUdos avito : in quibus HospUh quo se Nisi Polyidos aviio ficile agnos- 
citur. Scaliger bine aliam lectionem extudit : Hospitio qua se Pfisus Peloptus avito 
Carpathium/uqicns et/lumina Curetea Tcxerat : ponit ille , quod nulla febulse auc* 
torius probat, Nisum ultro bellum intulisse Minoi, buncque injuriam acceptara 
ulturum venisse. Alia, sed parum probanda, emendatio secundura vestigia Tet. 
editi libri farta Paulli Leopardi a Loensi prodita est EpipbyU. VIII, a5 inverso 
ordine yersuum : . . . . Minos Carpathium linquens et fiumina Niseina. Hospitio 
canum namque urbs Leleqeia Nisum Texerat etc. Lectio, quam nunc Tulgatam 



peiTussa , iu citharae tacte morem , 
re80Dabat(0vid. Metnm. VIII, 14 
sqq. ) Alcathous Actœus h. 1. , qvia- 
tenus Megarensis ager Attics pars 
haberi poterat, et olim in Athe*- 
niensium ditione fuisse credeba* 
tur; cf. Pausan. I, 89, p. 94. f. 95. 
Nam alioqui e Peloponne^ adve- 
nerat Alcathous, Pelopis quippe 
filius. 

107. Imitatur saxum citharsso* 
nom. Cyllenia munera y Ijram a 
deo Gyllenio, Alercurio, inventam. 
Lapis igitur pulsus, si percussus 
fuerit, recre/9atlyram, h. rcsonat, 
imitatur sonum lyre, veterem Phœ- 
bi honorem : videtur hoc eodem 



sensu dictum, pro munere, inven- 
to, Apollinis, cithara, cujus so- 
num saxum refert, adeoque me* 
moriam lyrae ei impositae servat. 

IIO. Florebat absolute : quum 
alias adjici soleat, laude, virtute. 
SicCatull./foiviitom lacchum abso- 
lute dixerat scilicet annis, LXUI, 
a5i , ob sempiternam juventutem. 
remigt : docte : nam cum classe 
adyenerat Minos, cujus 3*«^««^ 
zpaniM illustravimus in Gommen- 
tar. Soc. R. Gotting. T. I, P. II, p. 
71 sqq. ' — lia. Gaussa belli Niso 
a Minoe illati memoratur, quod 
Polyidus, qui Greta aufugerat, a 
Minoe armis repetebatur. v. V. L. 



G I R I s. I oû 

Garpathium fugiens et flumina Caeratea, 

Texerat : hune bello repetens Gortynius héros 

Attica Gretaea stemebat rura sagitta. 1 1 5 

Sed neque tune cives, neque tune rex ipse veretur 

Infesto ad muros volitantis agmine turmas 

Ducere, et indomita virtute retundere mentis : 

Responsum quoniam satis est meminisse deorum. 

Nam eapite a summo régis, mirabile dietu, lao 

Gandida caesaries; florebant tempora lauro; 

habetnus, a quo primum in teztum illata stt, içnoro : prolata est primum a Con- 
tareno Var. Lect. 8, propîor illa ceteris ad literaram ductum ( nisi quod pro tjuo 
WMlimtiuod), nec a fabula abhorrent, qua Polyidus, IloXvfiJci;, vates, Glauco 
Minois fiJio in vitam reducto, Creta aufbgit ( ApoUod. lll, 3 ), adeoque Megara 
proficisci , indeque bello a Minoe repeti potuit. Legitur quoque Polyidos Megara 
▼enisse, ut Alcathonm de txdt Caïlipodii filii lostraret : narrantur porro ejus 
filiae Megaris sepultae Paosan. I, ^7, p. io4* Qnod avitum hospitiam ait, potuit 
alias febulas respicere, qoas aune ignoranus. Sed Carpadiium mare, tabquam 
▼iciniim Creue , posuit pro Cretico. Sequunttir flumina Cœratea. Jani in yett. edd. 
Ceratea , quod Aldina quoque dédit , et Cerathea scriptum est. Scaliger in priore 
edit. legerat : CarpaHtium fugiens pelais et flumina Cretœ; in altéra vero : Car^ 
paihium Jugiens et flumina Curetea , GrtK^e ad yerbum : K«ip4néd(ov Xti^tnn itai 
fo/xwta, K^u^wrua, quura Cureté antiquum nomen insulte fuerit', mox Crète. Vide- 
tur tamen et ipse mot in Cseratea animo inclinato ferri; est enini fluvius Crets 
Gaeraïus ex Callioiacho notus in Dian. 44 /t^P* ^ Kntfa/rttç -jr^a/uiot /Atya, Allue- 
bat ille Cnossum , cui urbi- qooqne olim ab eo nomen fuit : vid. Meurs, in Creta 
I, 8. — ii4< CùthùûuSf Corthimus yett. edd. Cortinius Aldina. — ii5. stemebat 
vix sanum. Heins. em. lerreôat.— i f6. 117. 118. Obscura oratio, et, si recte ju- 
dîco, corrupta. Thtrmœ voUtantes ad muros infesto agmme Megarenses esse de- 
bent; atqui ii if^èsto agmine ad murum accedere yalde improprîe dicuntur, ut 
etiam^fucere tumuu volitmtes ad muros Nisus : potius ha>c Minoi convenirent, 
qui turmas duxit, ut muros conscenderent , delendse urbis caussa. Verum si Cre- 
tenses sunt, et ad eosdem debent referri mentes indomita virtute, daudicat sen- 
tentia verborum in reliquis, ut priera sequi prantet, ut Megarenses sint, quos 
Nisus in mûris urbis collocat. Heins. pro Ducere conj. Iteiccre, ut in Ecl. Reit-e 
capetlae; aot ut Ducere sit pro trahere. Melius totum locum sic refîngas : Sed 

neifuê veretur ittftstô turmas Ducentem indomita virtute retundere mentis. 

Ut Ducentem intelligas Minoem. tmlitanti ex agmine Yen. Ed. i484 et Aid. cum 
ms. Basil. ; «ude Heins. tentât : v. examine, indomitas v. r. mentes emendabat 
lindenbruch et Heinsius; sed hoc tenue. Ascensius non veretur aocipit mm curât, 
negligit ducere turmas Nisus etc. In mentes potest Litere videri : Cretas. Heins. 
conj. Âtartem. — 1 19. guonîam infatis meminisse conj. Heins. ^^ est Jo. Scbra- 
der. •*- 131. florebant tempora tauro in medio interposita , dure quidem : nec 

1 1 6 sq. Sed Mcfrarenses et Nisus capillo purpureo ( de quo y. ad pr. 
non cunctantur Minoi occurrere et Ciris ) confisi sperabant , capi Me- 
lauros arbis defendere : quippe garam non posse, quamdiu , etc. 



no P. VIRGILII MARONIS 

At roseus medio fulgebat vertice crinig : 

Gujus quam servata diu natura fuisset, 

Tarn patriam incolumem Nisi regnumque futurum, 

Concordes stabili firmarunt numiDe Parcae. laS 

Ergo omnis caro residebat cura capillo; 

Aurca sollenni comtum quoque fibula ritu 

M opsopio tereti nectebat dente cicadae. 

Nec vero haec vobis custodia vana fuisset, 
Nec fuerat : nisi Scylla, novo concepta furore, iSn 



tamen Scaligeri emendatio mollior, qui conjiciebat primam : Candida cas€aries, 
Jhrens inteqprete tauro, b. divinatrice, qua reges redimiii cisc solebam, postea 
autem : C. c. florebat tempore lonjo. Heins. vaiie tentabat: Cand. atsaries fiorebat 
tempore utroifue, vel t. lavo, 1. tempora in ambo. In Basil, erat tempore. Jo. Schra- 
der. Candida cœiaries replebat tempora late. Nolim operam perdere in auppoaiti- 
tiis. A vetere poeta fuisse apparet tantum bacc : Besponsum...deorum : Nam roseua 
medio f. — ii^- Ai Aid. i534- Vulço : E t.. ^ fulgebat. Scali{>erex yett. edd. sur^ 
yebat; quod et ms. Helmst. habcbat cum Basil. — i a5 Versus ex E^. IV, ^j.JtnmM^ 
runt : debebat ense /irmarant. — 136. ceux». Ita Aldina. Edd. veit. cum Basil, ms. 
cano. — 137. comtum quem editum a Taubmanno, ex Aid. tert. ( i534 )* ut 
Loensem emendasse video 1. c. — 138. ritu Corsellœ vctt. edd., vel Corpselœ : 
unde Scali{;er refinfjebat Cecropiœ, quum oitm Cypsellœ et Tortilis et t. le{;ere vo- 
luisset. Sed emendatum Mopsopio\^ia animadverto in éd. Aid. ; et sic Parrhas. ad 
Claudian. II. P. p. 1. b. légère jusserat. Mo4d'Vi'« dicta Attira ab aliquo Mopsopo : 
Strab. IX extr. Felicius tamen ex veiere scriptura veram lectionem émisse arbi- 
trer Loensem Epiphyll. VIII, a5 Crobylus et tereti. Nota res vel ex Thucyd. 1 pr. 
Crobjliœ conjccerat alius vir doctus in scbedis Wolf., minus probe, teret's.... c. 
malebat Heins. ~ 119. vobis: ut ad Megarenses conversa sit oratîo. Scaiiger legit 
votis. ms. Basil, nobis. Immo vero scriptum fuit urbis. Nec i>ero hoc urbis • usto- 
dia vana fuissi't. Etiam Heins. sic emendat. <— i3o. Nec/uerat Quid hoc loci 
babeat post Necfuisset, equidem non assequor; nec.minus jacet oraiio, si sub- 
intelfigas ante ; nec fuerat vana ad id tempus. Nisi doctius urbis epiiheton frau- 
dera fecit : Nec vero hœc urbis custodia vanafui'ssel Nisœœ. Saltem poeta : Infelix 
nisi Scylla, et pluribus aliis modis scribere poterat. Heins. conj. Debuerat; sL 
Voluit dcfuerat. Sic quoque Jo. Scbrader. Defuerat si S. novo concept/i /urore. 
Frustra défendit hoc Barthius. Obvium est poetam scripsisse correpta. Nunc hoc 
idem exbibere video Aldinam et Pith. Minus placet novos concepta fitrores ; etsi 



I a3. Cujus... nafMra,pro, qui cri- 
ais. Barthius Ad vers. XXIII^ plau- 
dat ex Avicn. Perieg. ( v. 67 ) piyra 
ponti Se natura ienet, h. pontus. 

127. 128. Fibula aurea nectebat 
eum crinem dente tereti cicadœ. 
Erat scilicet fibula in cicadae for- 
jnam facta ritu Attico. Nota nunc 



res , Athenienses wfli^cfspswrrctc 
fuisse, habuisse cicadam auream 
criniam cincinni.s innezam. Post 
Scalig. et Taubmann. ad h. 1. et 
Meurs, y. Perizon. ad /Blian. IV, 
32. Sed princeps locus est Thn- 
cyd. Historiae lib. I , cap. 6 : îv «rsiç 
^/crroi ^t 'A9»T«7ei , etc. 



CIRIS. 

Scylla, patris miseri patriaeque inventa sepulcrum, 
O nimium cupidis si non inhiasset ocellis ! 
Sed malus ille puer, quém nec sua flectere mater 
Iratum potuit, quem nec pater atque a vus idem 
Jupiter : ille etiam Pœnos domitare leones, 



III 



i35 



sic in Calice quoque i65. Scaliger e libb. refinxit : Femineù concepta decus. — 
i3i. Maie in fine Tersus plena interpunctio ponebatur in edd. De toto versu du- 
bito an ab alia manu venerit. it^nsm vel infesta conj. Heina. , neacio qno fructu. 
•— i33. Praeclare Heina. Minoem c. si vel Minoa heu. Sublegerat ei hoc jam Toll. 
ad Aoaon. p. i48. Ita vero nisi.... si non te excipiunt. Unde Jo. Schrader. Emen- 
datt. p. 58 malebat : O nimium cupidis Minai inhiasset ocellis. — - i35. Quae se- 
quuntur ab t. i38 ab interpolatoribus inseru aospicor. 



i33. Non ignobili» de Amoiris 
potentia locus, etsi a multia trao- 
tatus, et alienus forte ille ab hoc 
loco, quum ira Gupidiois nullum in 
seqq. locum habeat : quo tamen 
viam sibi poeta struit ad ipsam nar- 
rationem av. iSg sqq. Qu« tamen 
inde sequnntur omnia sunt fœde 
corrupta et ioterpolata usque ad 
i63. Obscura quidem res est, sed 
Scyllam apparct reliçionem Juno« 
nis violasse, quum interlasum pils 
cum œqualibus in loco sacro ulte- 
rius, quam fas erat, processisset : 
•ita evcnisse, ut Minoem prospice- 
ret ejusqne amore capta insaniret. 
Nec vero apparct e poetae verbis , 
peccatumne fuerit in hoc, quod 
locnm sacrum et arcane reli{rionis 
imprudens adierit; an qnod nuda- 
verat corpus ; qua quidem re Juno- 
nem tantopere exarsisse quis non 
miretur; ferres, si Diana aut Mi- 
nerva esset. Nostri poetœ multa 
haberent, quibus hase probabiliter 
fingi possent. De ludis Junoni, qua- 
les Paus. V, i6memorat, instituas 
agi non videtur. Quid? quod nec 
Junonis templum aut prapcipua ali- 
qua religio Megaris fuisse videtur. 
Gerte Pausanias ne sedem quidem 



vel signum Junonis in ea urbe me- 
morat. Videtur aliquid de perjurio 
puells attingi , quo Junonem Isse- 
rit. Sed locus tam stribliginosus 
est, et interpolatns variis versifica- 
torum laciniis, ut nihil habeas cui 
satis confidas. Exspectabam cum 
Scaligero, ut studio ludendi pro- 
vectam ad ipsa urbis -mœnia per- 
venisse diceret puellam poeta, un- 
de illa quum prospiceret. Minois 
amore esset correpta. Sed in poetœ 
verbis nihil , quod eo ducat, video. 
Poterat a poeta caussaira; Junonis 
ex eo adstrui, quod Minos Jovis 
erat filius ex pellice. Nec illud sa- 
tis dilucide exposuit poeta , qnare 
et quatenus Amor Junonis irae ac 
vindicte in amore puellae injicien- 
do induisent. Vencris impulsu Mi- 
noem a Scylla amatum esse prodi- 
derant alii, quos Hyginus sequitur 
f. 198. Monili aureo inductam Scyl- 
lam iEschylu» : vid. supra ad pr. 
Ciris; (in argumento et notis. ) 

i34* Pater atque avus idem Ju-^ 
piter. De hoc v. docta disputatio 
Valkenarii ad Eurip. f ragm. p. 1 69. 
add. Musgravii ad Hippol. 539. Sc^- 
licet a diversis poetis Venus Jovis 
filia et eadem mater Amoris e Jov« 



,12 P. VIRGILII MARONIS 

Et validas docuit vires mansuescere tigris; 

Ille etiam divos, homines; sed dicere magnum est; 

Idem tum tristes acuebat parvulus iras 

Junonis magnae : [cujus peijuria divae 

Olim se raeminisse diu parjura puellae 14« 

Non ulli liceat : J violaverat inscia sedem, 

Dum sacris opéra ta deae lascivit, et extra 

Procedit longe matrum comitumque catervam, 

1 36. vires m. V'gris ; Scaligcr maluit ex yett. edd. victas m. tigres, quod et in Baf il. 
Sed durum id post validas. Etsi hoc validas vix Ipsum sanum est, latere enim vide- 
tur sollenne tigrium epithetOD, rabidas. Hcînsius in notis inedîtis ap. Burm. ad 
Anthol. T. 1, p. 19 emendabat : Etrabidœ docuit vires mitescere. ivjris: El 137. divos 
homines t ut hic interpungitur , deos et homines mansuescere docuit Amor. Alii 
junctim divos homines exhibent, h. e. deorum Slios, heroes. Sed cum priore ration* 
melius convenit quodscquitur : sed dicere magnum est; ut quasi praefiscini dictum 
esse velit : ne tenicrarium quid et quod Nemesis ulciscatur, dixisse TÏdeatur cf. 
Bartb. Advers. XXIU, 9. Ille etiam nivos omnes conj. Heinsiua apud Burmami. i. 
c. ; ut postea versus exciderit : cui subjunfçatur : sed dircre m. est. Sed tocus vei^ 
sus scholasiicum , qui nova exempla adscribere voluit, rcdolet. — i38. Distinxe* 
ram plene ad finem versus : ut diceret primum de superis uni verse,' quod niox de 
âola Jnnone locum habet : et niox jiingebam : Junonis magnœ violaverat sedem. 
At nunc mutavi. iras Junonis acuit Ainor. Porro legebatur. Idem tum superis. 
Heins. conj. super his, in superis, e superis. Idem cum superis edd. vett., vel 
quum. At Aldina : Idem tum tristes a. p. iras Junonis m. Sicqne ms. Helmst. et 
Jul. Sabinus lefjerat. Et hoc esse verius arbitror. — 139... i4i> ci^'us perfuria 
divœ.... Non ulli licrat. Sensum idoneum nemo facile ex his versibus extundat : 
et, si recie judi< u , assutus est pannus ex grammatici experientis vires ingenii 
in coropingendo versu nugis in margioe adscripiis. Scaliger misère se torsit, ut 
hinc proferrct hune sensum : cujus puellae perjuria, o Musse, nemini fas memi* 
Disse. 8ed iis rescissis sententia sic sese expcdit : Idem tum tristes acuebat pnrvu" 
lus iras Junonisanagna : violaverat inscia sedem. — > 139. per junt Dianœ éd. 
Fabric. Ueins. tentât : cujus per ludicra divœ : tel fera jurgia* — i4o. 5e memihere 
edd vett., etiam Aid. cum cod. Basil., et per jura.... tum nonnulli. Heins. tenut: 
O nolim meminisse : ut Ovid. Fast. Ah noiim victas Iwc memin'sse dcas : vei Hoc 
nolim m., vel Nolim te meminisse tui; et porro ywrare vel tcmerare puelUe JSon 
ulli liceat. Pœnitet acuminis in tam pravis versibus. JSon nulli vett. edd. lutam 
ms. Basil., unde Heins. conj. licitum.—' i43. caterva edd. vett. et Aldd. cat/rvam 



tradita ftierat; onde niinc lusns. 
JuDgenda autem : Sed malus ille 
puer,.... Idem tum ts. i38. 

i38. Idem tum (mfes. Quantum 
€X lo(?o salebroso assequi licet , 
puella religionem templi Junonis 
Tiolaverat, inter ludendum cum 
cqualibus pila in sacrariam temere 



emissa ; quam quum repetitumi^is- 
set) in templi pénétrée ifruperat. 
Utpuellam puniret, infausto amo- 
re eam a Gapidine inflammari cu- 
ra vit Juno. 

i4f • Violata loci sanctitas esse 
tidetur inter ipsa sacra facta, pael- 
la procurrente ante ccetum matro- 



CIRIS. 

Suspensam gaudens in corpore ludere Yestem, 
Et tumidbs agitante sinus Aquilone relaxans : 
Necdum etiam castos agitaverat ignis honores, 
Necduin soUenni lympha perfusa sacerdos 
Pallentis foliis caput exomarat olivae : 
Quum lapsa e manibus fugit pila, quumque relapsa 
Procurrit virgo : quo utinam ne prodita ludo 
Aurea tam gracili solvisset corpora palla ! 
Omnia, qaae retinere gradum, cursumque morari 



ii3 



145 



i5o 



inde a Jonrina : hoc verius. '— 146. F. Nondumjam. Tum agitaverat ortum ex agi- 
tante lup. 'venu; Heîns. conj. adnleverat. Sane gustaverat emendabat Loenais 1. c. 
cap. a6 ex Aldd. , quod et ma. Helmstad. leçebac. Accipi hoc potest : ignis ntmdum 
gustaverat honores^ h. ▼ictimam. —~ 148. PaUentis. Ed. Pithœi PaUanUs ao Pal" 
ladiœ? inquit Heins.; ted f. Albentis. Qttorsum tamen hsec : qunm ipse Virgilina 
Pallentem oUuam dixerit : yid. Ecl. V, 16. — i49> relapsœ vel relaxa Tett. edd. 
Sedrecte ijuumque relapsa ^ acil. pila procurrit virgo. At Heina. ein. quumgue re» 
lapsa est. — i5o. guod uti ne p. Aldd. et ms. Helmst. — i5i. Aurea tum forte le^ 
gendum. jam vett. edd. et paUam; etiam Aldin». corpore paUam ma. Helmat. Cum 
cl. Jacoba auapicor fuiaae acriptum : Auratam gracili solvisset vorpore paUatn. 
Heina. conj. Aurea tam gracili sohfisses corpore pallam! Greene : Ast utinam ne.,. 
Auratam gracili solvisses corpore pallam! — i5a aq. Interpunctione ac diatinc- 
tione locum inepte interpolatum ita conatituiaae arbitror, ut aliqua aaltem exeat 
aenteniia, etai poeta venuatiore vix digoa. Fellem o hai>eres (habuiaaea) tecum 
tua omnia ( de yestimentia intelligendum ex ▼. i .*> i ) , guœ retinere gradum cursum^ 
que morari possent ( ne diacincta procurrere auderet ) : Itanon piasses nequii guam 
jurejurando ( ita lego ), o infeUXf stwraria divm non unguam violata manu tua esse; 
ut penetrale ingreaaa illa, quod adiré uefaa erat, fruatra poatea jurarit, ae manu 
rea aacraa non contrectaaae. Piare videtur nove poaitum, pro purgare ae, amovere 
culpam a ae. Sequentia yvê. i56. 167 aaauta arbitror ab alio, quam qui auperiora 
maie infaraerat. Voluit ia urbaoua videri : poaac forte aliquem auapicari puellam 
pejeraaae, eaque culpa aibi Junonia iram conaciyiaae; aed falaum Loc eaae : caua- 



narum etpnellaruin. sedem de tem- 
plo et Tiftirti accipe. sacris operata 
deœ lascivité sacris dum operatur, 
puella cum 8cqaalil>as ludit. — 1 44* 
145. Veste igitur recincta, solata, 
procurrit : ita ipso corsa auram 
movet yestis a^tata. 

146. i47- i4^- Obscura senten- 
tia, quam nec Scaliger habet quo- 
modo expédiât. Videamus verba : 
honores ignis castos nondum agitai 
vtrut sacerdos, h. e. nondum fia-* 
6. 



bello aura agitata igaem succen- 
derat in ara ; nec dum soilenni — 
h. nec ea rite Iota câput ex more 
sacrorum sertis etinfulis velaverat : 
quum pila ejus manu elapsa est. — 
i5o. prodita in fraudem inducta, 
ut religionem yiolaret. — i5a. Ob- 
scura et hiulca tota bsc oratto. 
Utinam reste impedita, retenta 
fuisses, quominus longius proce- 
deres! Sic nunquam violats reli- 
gionis poenam dédisses. Si modo 



ii4 P. VIRGILII MARONIS 

Possent, o tecum vellem tua semper haberes! 

Non unquam violata manu sacraria divae, 

Jurando infelix nequidquam jura piasses. i ss 

Et si quis nocuisse tibi perjuria credat, 

Gaussa pia est : timuit fratri te ostendere Juno. 

At levis ille deus, cui semper ad ulciscendum 

Quaeritur ex omni verborum injuria dicto, 

Aurea fulgenti depromens tela pharetra, 160 

Heu nimium tereti, nimium Tirynthia visu, 

Vîrginis in tenera defixerat omnia mente. 

•am piam faisae, h. e. Junonem, benerolemia in puellam pcrmouioi, cavere to* 
laitae , ne , si iU« intraret in dex penetrale , Jovis in conspectum Teniret ; facile 
cnim illum deum adduci potuiase, ut intidias faceret padlae pudori. Hiec aut ai- 
nilia videtar Toluine is, qui haec intezutt, ineptua forte clericus, ^z digna, nt 
in iii hcreas. Quod Scali^ger su^erit , nîmia acutum est : malnit te hoc modo pn* 
aire Jano, <{uam Jon te excruciandnm tradere, qui solus perjuria niciscitor. -~ 
i53. cursusque Aid. cum ms. Helmtt. et Basil. -— i54« Non u. v. manus : agnoicit 
idem et Jul. Sabin. — i55 F. Jurando jure. Heins. Infelix ne quid jurando jure jnas» 
ses! Conjicias melios : Juranda.,.. jura piasses. Nam piaton- perj«irium. Hoc et Jo. 
Schraderum maluisse video. Tum vero scribam : Juranda infelix aut unquean 
jura p/osser/— * 157. Snntica caussa est em. vir doctus in schedis Wolf. Non video 
mu metri cura. •— i58. cui «. adolescfntum vett. edd. ante Aidinam cum Basil, 
ms. Iterum impetigioem snam affiricuit xequentibns scholasticus aliquis; et forte 
ab initio totus locus bis versibus solis constabat : Jt levis ille deus, depromens 
tela pharetra, Virginis in tewra d^xit mrnCe sagittam. Nam quae tandem hxc ora» 
tio : ex omni dicta quœri injuriam verborum! Ceterum pro bis, que adsuta sant, 
ezcidisse videntnr alia, quibus Minoem pnellae conspectum tiariaret poeta. •— 
161. 161. Manifeste cornipti versus oec sine libro sanandi. Vs. i6i. Htu ni- 
mium.... visu omnino insiiitius est. In ms. Helmst. Heu n. terret. In edd. vett. pro 
teretif Cem', et pro visu, nisu vel jussa (hoc et in Basil, ms. ) tegitur; unde 
Scaliger refingebat : Heu n'mium Terei , nimium TiryntiUa visa : tela non puerilia, 
sed Hercnlea et qualia Tereus in Procne expertus erat. Mox eo daronato tenta- 
hai : Heu nimium céleri, nimium torrentia w'su. Barthius Tirynthia in Gorfynia 
mutabat. nimium certo nimium frientia nisu vel missu vir doctus ap. Jo. Schra- 
der. , qui tent^at : nimium céleri , nimium torrentia nisu. Heins. nimium p^ne» 
trantia nisu , vel , certis nimiun^penetrantiajussis. Jo. Sch.-ader. peu^ntia snbstituit. 
— 161. îhferea vett. edd. ante Aidinam. interna Loens. 1. c. emendabat : apud 

ea per perjttrium declarari potest ; tas home , qui hos versus seu stru- 

perjurii tamen proprie dicti nulla xit,sea interpolavit : in/una verbo* 

hic subest ratio, vid. Var. Lect. rum, offensic' 

iSg. Ex omni verborum dicto : i6i. 162. Vid. Var. Lect. Ex 

Est ex Scali£;eri sententia dictum toto loco ejectis quas ab indoctis 

h. 1., ut «roc, res; sed potius ad interpolatoribus iUata snnt, sana 

iusjuraodom voluit referre insci- "vtdentar habenda esse hmc vs. 1 29 : 



GIRIS. ii5 

Quae simul ac venis hausit sidentibus ignem, 
Et yalidum penitus concepit in ossa furorem : 
Saeva velut gelidis Ciconum Bistonis in .oris, (65 

Ictave barbarico Cy bêles antistita buxo, 
Infelix virgo tota baccfaatur in urbe; 
Non styrace Idaeo fragrantes picta capillos, 
Gognita non teneris pedibua Sicyonia servans, 

ennHem Virgineo scribitur. omnj'a wc. tda. defixft acumina conj. Heins. — 165. 
Ciconum Bistemis in oris. Est Aldina lectio. Quum alii BtoTùviJk scribant acriptores, 
toliM est Apollonius 1 , 34. Tlnpiin BtTToniii , ctijus auctoritate producta b. 1. mé- 
dia in Bistonis syllaba defendi possit. Accedit Stephani Byx. in Bi^n-Mviei aucto- 
ritas, qua Bentleiiu quoque ad Horat. I Carm. 35, ii tulgatam h. 1. tuitus est* 
Si tamen yett. edd. conféras, et yitium ex iis et roedela in promtu est. Nam At 
nu. Helmst. taceam : gfUdi Sidonum Butants honoris, ms. Basil. Sidonum BisUm 
honores; in Ven. 14^4* ^Hdi Cidnnum Bistonis honoris f in Norimb. Sindonum; in 
Jant. et aliis gelidi Sithonum Bistonis are. Quia non m œale irrepsisse , eoque su- 
bUto f gelidis Bdonwn Bistonis om , H^varir ? if oitta xat* ùifuec Bi9<roy/c » facile 
agnoscat ? et sic Scaliger ^oque emendavit , t icqne Heins. in scbedis. Bistonet e( 
Edones Tel Edoni Tlnacise cire» os Hebri et Ismarum montem saepe occurrunt 
apud poetaa. conf. JBn» XII , 365. Beotl.- ad: Horat.. 111, 35 , 9. Broukhos. ad Pro* 
perc. 1,3,5 et alios. Ceterun simili modo 8ith<Miiea se babent : in poeta est 
Sithoniastfue niots , et ^donidet «tî t' ht ^i^ws 2»9bVM» iMUff hri jutùftn aÎa^oi/mf 
apud Parthen. e. 11. Et suot tamen Stepb. Bys 2i6»rioi. Tid- ad Ecl. X . 66. — 
166. Jartave éd. ScoL Fabric. F. tactswe Heins. -«• 1.68. Et, aut, perperam alii ; 
et Tulgo storacB , ut seriore sevo ecribebant. picta capiUos non intelli^ ; f. uncta; 
etfragrantfis capUtos baud dubie , wm /layrontes ; ut in vett. edd. Video quoque 
laudari e vett. vinctos perfitsa eapUlos. Heint- uncta , yel tactu , Tel lauti teata- 
bat ; tincta Jo. Scbrader et Jacobs. «^169. Siiyonia primum apparere Tideo in 



fitjî Scylla y novo concepla furore , 
Minoi cupidissi non inhiassetocel- 
lis! Sed mains Ulepuery quem nec 
sua fieciere mater Iratum potuit, 
çuem nec pater atque avus idem y 
Aureafulgentidepromens tela pha^ 
retra Virginis in tenera de fixerai 
cimnia mente, 

i63. Comparât Scaliger Gatull. 
LXni (Epithal. P.), 91 sq. add. 
Apollon. III, a8o sq., et ad v. i65 
Nicand. Alezipharm. 317 sqq. H 
Sn% Mff9f9fH etc. 

166. Ictave y h. tibia Phrygia au- 
dita stimulata et in furorem acta. 
Alias Gallos norainare soient po^ 



tae : nunciina ex Ma^nadibus intel- 
ligenda, cf. Gatull. LXII (de Aty), 
sa sq. Lucr. II, 620 : Quintil. I, 10. 

167. Cf. Mn. IV, 3oo sqq. deDi- 
done; et Vil, 376 sq. de Amata. 
Sed sqq. adumbrata sunt ex Catullo 
LXIII, 63 sqq. Vide Vulpium. 

168. Styrax y frutex et succut 
seu çummi officiais adhnc nostris 
pharmaceuticis frequeas, storax 
vulgo dictus , ex Syria plerumque 
petebator. Plin. XII, 17, 4o. Sty*^ 
racem Idaeum, h. Creticum, PJin. 
XII, 17, 40. Plinio parum probari 
lib. XII, a5, 55, jam a Scaligero 
notatum est. 

8. 



n6 P. VIRGILII MARONIS 

Non niveo retinens baccata monilia collo : 17* 

Multum illi incerto trépidant vestigia cursu. 

Saepe redit patrios çidscendere prodita muros: 

Aeriasque facit caussam se visere tarres. 

Saepe etiam tristis volvens in nocte querelas, 

Sedibus ex altis caeli speculatur amorem; 175 

Castraque prospectât crebris lucentia flammis. 

Nulla colum novit; carum nec respicit aurum. 

Non arguta sonant tenui psalteria chorda ; 

Non Libyco molles plauduntur pectine telae. 

Aldina : restituent jam Leopardns in Emendatt. 1 , 1 1 , quam in yett. edd. essec 
sir omnia. Sicyonii calcei noti sunt. conf. Taubm. «r« 2<ftv«?iA, scil. iiroili/jttvnt. 
Maie Cognita ad superiora retrahunt Tulgç. edd. ; nam sunt Sicyama cognita , vx 
alias nnia , quibus illa utitur ; epitheton omnm. Scaliger post Ascensium , at 
video , refingebat Condita , quibus conduntur pedes , et Léopard. 1. c. Commoda. 
Lensius, doctus juTenis, ad Catulli Epith. Pel. e Catullo (63, 129) conj. 
MolUa vel Tegmmm. Si semel a scripto recedere ausis, mnlta alia scribere liceret. 
'— 170. Perperam bacchata retinent edd. recentiores. Baccatum monile ipse Marc 
dédit JEn. I, 655. — 172. prodita, scil. amore. Sed vix boc omitti poterat. Leg. 
perdita, ut sffpe amantes dicuntur. Sic inf. 4^8. Ita quoque emendasse post 
Dousam jam alios nunc video Jortinum Mise. Obss. Vol. IV, p. 819 et Heins. in 
schedis. At Jacobs non maie conj. percita. Grsce extulit redit ascendere (redit, 
ut adscendat), etfarit caussam se visere, pra;texit, comminiscitur caussam , ut 
TÎsat. Etsi hoc valde scabrum. Heins. quserit in verbis per caussam , ut ap. Ovi- 
dium saepe , v. c. Candida par caussam ^ractna sœpe tenet. Ita scribi posait : 
Aeriasque parât per caussam visere turres , vel Aerias quœrens per e. Eniravero 
totus versus est ex variatione antecedentis natus* Greene legit : Se sœpe aerias 
caussahur reddere turres , ut sit : She hiames /wrself, that she visits the ciiadel. 
Estne caussari objurgare? an voluit accusât? et quid est reddere? voluitne scan~ 
dere? — - i-j^. An oUm fuit : tristes voivens in pectnre curas. •— 175. amorem de 
amato Minoe accipere licet sane ; ita vero illud durum , ut ex altis cœli sedSbus 
sit , desuper ex turri. Scaliger refinxit : cœli speculatur ad oram , unde dies solet 
existere , quum diei ortum illara optare necesse esset. Vir doctus in Mise. Obss. 
IV, p. 3ao st'cum speculatur arripuit inf. ex v. 469- Broukhusius cœli amorcs le- 
gebat et siellas intcUigebat , in quas virgines olim essent mutatse. Tandem ibid. 
alius vir doctus cœlo corrigit , nibil tamen expedit. Equidem , si vestigiis scripturse 
cœli {ceU) inhserendum est , lego : Sedibus ex altis tecti, h. ex édita domus parte. 
Jacobs noster in cœli (Specim. Emendatt. 'p. 79) quaerebat ocuUs. — 177. movil 
éd. Junt. nubit conj. Scalig. ; esse enim cobim nubere a^ri^tn (scil. lana inducere 
ac vestire,mox nendo dcdurenda , quomodo CatuHus LXIll, 3ii amirtam. Pli- 
niusromlom rolum dixit). nevit Heins. Sed nouit et respicit sibi respondent. nulla 
pro non , ut alibi , antiquum esse aiunt. Est Grsrcis , et inde poetis , frcquenta- 
tum. aurum sive ad texturam , seu , quuip de ea vs. 179 demum agatur , ad onu- 
tum et mundum muliebrem spertat , etsi eum hic non expectabam ; nec omnino 
Mtis cohan>ent membra. lUa , inquit , non curât colum , non aurum , non psalte- 
rium, non texturam. Fone vs. 179 saltcm praemittendas versui antecedenù. -— ' 179- 



117 

i8o 



i8S 



CIRÏS. 
NuIIus in ore rubor : ubi enim rubor, obstat amori. 
Atque ubi nulla malis reperit solatia tantis, 
Tabidulamque yidet labi per viscera mortein ; 
Quo Yotat ire dolor, subigunt quo tendere fata, 
Fertur; et horribili praeceps inpellitur oèstro y 
lit patris, ab démens, crinem de vertice ferret 
Furtim, atque arguto detonsum mitteret hosti. 
Namque haec conditio miserae proponitur una : 
Sive illa ignorons ; quis non bonus omnia malit 



Ljrcio Tel l^rdo cm. Heins. At TÎd. Not. ctauduntur maie edd. Plant. — 180. obstat 
amanti ap. Jul. Sab. legitur. Hein», conj. superat vel suberat, ut ap. Ovid. in 
Ep. Acont. Quique subest niveo Uetus in ore rubor. Jo. Scbrader. nisi quum pudor 
obstat amori. Totus venus ex inteqiolatione conflatus est. — i85.y^rre( primo 
editum in Aid. i534. Legebatur olim etiam in Aid. sentet. Tum ah sérum, U. diu 
senratom , legisse videtur Jul. Sabinus. Ut patrio demtum cr. Jo. Scbrader. , 
prxclare; modo esset quod cogeret nos refinjçere. conf. t. aSi. — 186. Furtin^ 
«jue a. Aldd. arguto hosti. Dictum esse necesse est pro vafro et callido. astuto 
qnoque Heins. conj. Scaliger videtur pro pulcbro, formoso, accipere. Expecta- 
bam epitbeton Minois gentile vel patronymicum : Griosiaco, DktoBo, ademtum 
mitteret ms. Basil. lu melius s crinem de vertice ademtum Furtim. — 187. conditio 
misera proponitur. Lectio luec ex Aldina fluxit. Vett. edd. nisi rapto opponitur. 
Alii e. raptori opponitur ; unde Scaliger , etsi vulgatam non damnabat , coojicie^ 
bat : Namque hœc condicti ratio proponitur una : quod elegantius esse nemo non 
videt; nam iis, qnibus arcem aat urbem prodituri sunt, proditores condicere et 
ccnstituere recte dicuntur. Bartbius miserandœ opponitur tuetor; parum scite. 
Heins. conditio misera proponitur una vel ultro Criminis ignarœ; et ex Basil, ms. 
vestigiis nisi apto opponitur una refingit : Tfiseidi ponitur. — • 1 88. In sqq. iterum 



1 79. Libyco pectine : citrino vel 
lotino , ait Scaliger : nisi malis cum 
Taubmanno de ebumeo accipere. 
Nam et ebur ex Libya. Julius Sa- 
binus Palladium interpretatur , 
quia MinervaTritonia a libyae pa- 
lude Tritonide dicta : quod nimis 
subtile, plauduntur, pulsantur te- 
iœ. Proprie lalus vel corpus texen- 
tis plauditur, pulsatur, ex statu 
et motu dum pectinetny radium, 
cum suhtemine, inter staminn iu- 
serit. Ita pulsatur corpus subinde 
admotiun *r£ Wm ant ei parti, cui 
tela detexta induitur; dicta h. I. 
▼oce generali, tela ; transfertur 



Dttoc res ad banc ipsam telam, 
quae a(>pul80 corpore et ipsa pul- 
satnr, plauditur. Latu8^/au</t dic- 
tum simili modo aTibullo II, i , 66, 
ubi vid.Obss. et supra Excursus T, 
ad ^oeidos librum septimum, v. 
1*4: Vol. III, p. 354. 

180. Laudatum jam ab aliis tau- 
quam ex Ovidio : Non bene conue^ 
niunt pudor atque amor. In nostro 
vereor ne nimium acumen illatum 
sit. (In Ovid. non ea repcri. N. E. L.) 

188. Sive illa ignorons, scilioet 
hoc fecit, ut crinem Niso patri au- 
ferret, quum oesciret fata re^i in 
•G esse posita. 



ii8 P. VIRGILII MARONIS 

Credere, quam tanto scelere damnare puellam? 

Heu tamen infelix, quid enim inprudentia prodest? 19** 

Nise pater ! cui, direpta crudeliter urbe, 

Vix erit una super sedes in tnrribus altis, 

Fessus ubi exstructo possis considère nido. 

Tu quoque, avis, moriere : dabit tibi filia pœnas. 

Gaudete, o celeres, subnixae nubibus altis, ^g^ 

Quae mare, quae virides silvas, lucosque sonantes 

Incôlitis; gaudete, ragae blandaeque volucres; 

Vosque adeo, hùmani mutatae corporis artus, 

Vos o crudeli fatorum lege, puellae 

Dauliades, crudele, venit carissima vobis aoo 

Gognatos augens reges numerumque suoruni 

Ciris, et ipse pater; vos, o pulcherrima quondam 

Corpora, caerulcas praevertite in aethera nubes, 

larinias ab ineptis poetattris assatas a^otcerc mihi videor. guis enim non omnia 
malit Credere conj. Heins. — 189. temto srclere etidm AldÎDa. Alii scelere tanto. 
Bartli. cuDJ. sceleri , non maie, ut parti, capiti, et alia sexto casu occurrunt. 
Multo tamen inaf>is obWum est refingere : ianti scelerls. Sic qtioqiie éd. Junt. et 
Âseens. Eadem HeiiM. tpntat; et, scelere infhmare. — 190. Tu tamen malit vir 
dortus Mise. Obss. IV, p. 3i>i. prudcntia Âld. cd. , quod Graevias probabat; tum 
ante itlam potest, et mox N. pater cum ifuo d. , et 191 Vixerat una semper TÎtiose 
scriptum. — 193. conscmdere Tett. ante Âldinam cum Basil, ras. , in qûo et er- 
stm'to. — 194. Ineptus Tersus. Tu quoque etvis mori'ere : tu , o Nise , in ayem 
mutaberis ante diem supremam. ^/uz taoïen tibi pœnns dabit, quippe et ipsa ia 
avem mutata , quam haliaeetus pertinaci odio perseqnitur. Sed totus locus a mala 
manu interpolatus est, ut otiuib.in eo castiçando perdere pifjeat. — 196. Aéra 
quœ conj. Heins. — 197. vagœ laudate v. rot. Helmst. — 198. Usque adeo vett. 
cdd. cum ros. Basil, j et mox Viz o crudeVs; hoc crudelis etiam ms. Helmst. 
Loensis corrif;ebat j^l^ue adeo. — 199. crudelis ms. Basil. , saltem crudeles. — 199. 
Hoc versn roelius carebit carmen. — aoo. crudele. Prseclare Scaliger cmendat : 
^udete; quod et Heins. probat, nisi quod tentât : Dauliades queruUe, venit en c* 
Mox numerumque sororttm conj. Barthius. — 2o3. prcevcrrite em. Heins. in œthere 



igS. Non maie inventa., quae se- 
quuntiir. Nam si Nisu.s Pnndionis 
II. Alhenarum régis fuit Hlius, Phi- 
lomelam et Prornen , Pandionis I. 
filias« quarum altéra Tereo , Dau- 
lidis rcpi, nnpta fuit, ei cognatio- 
ne conjunctas fuisse necésse est. 
Vos y o puellœ Dauliades, crudeli 



fatorum lege mutatœ ( xAt*) artus 
corporis humani. 

aô2. Vos, Philoraela et Procne 
in aves mutatae, advolate^ in oc- 
cursum (prœvertite nubes in œthe- 
re)^ qua noTus haliaeetus (ut pro 
Calcheius legendum) et ciris iu 
aves et ipsî mutati eTolabunt. 



GIRIS. ii<^ 

Qua noyns ad supenim sedes Galcheius, et qua 

Gandida concessos adscendat Ciris honores. 205 

Jamque adeo dulci devinctus lumina somno 
Misus erat; vigilumque procul custodia primis 
Excubias foribus studio jactabat inani : 
Quum furtim taciio descendens Scylla cubili 
Auribus adrectis noctuma silentia tentât; a 10 

Et pressis tenuem singultibus aéra captât. 
Tum suspensa levans digitis vestigia primis 
Egreditur; ferroque manus armata bidenti ' 
Evolat : at deintae subica in formidine vires. 
Gaeruleas sua furta prias testatur ad umbras. ai5 

Nam, qua se ad patrinm tendei>at semita limen, 
Vestibulo in thalami paulum remoratur; et altum 
Suspicit ad culti nutantia sidéra mundi, 

< 

Jo. Schrader. , probe. — io4. novus ad superum sedes Halùeetus vere utique a 
Scaltgero restitutuin ar&itror , ut ab eo iteriun «UfoeMÎMe editore» -mirer. In idem 
acumen jain antc Nie. Loeiuis VIU Miscell. EpiphyU. 36 inciderat. Heiat. Umen : 
ad sedes superum Alcathoems héros. — 2o5. accédât idem Loensis , probat Heios. 
Forte leoiiu foret : et qua Candida concvsso succédât Ciris honore, scil. ad superum 
sedes. -^ ao6. devictus Tett. ante Aldinam. Utrumque ferri potest : melius tamen 
deuinctus. Ni mis nota haec sont quam ut verbum addere necesse sit. Jam. Homer. 
Odys. 4 1 17 '»iréi»at ^ÎA«t ^Kêpa^..., umcç, — • 207. primas Excuitias conjiciebat 
Lindeobruchius ^ ut temporis esset , non loci , noutio. •— ao8. ducUdmi Hcins. 
ad Orid. Fast. HI , 345. Jactare tamen praesut , quia studio inani. v. Not- £cl. Il, 
5 hœc montibus et siivis studio jactabat inani. — an. Et primunt t. ms. Basil. — 
ai4> 31 5. ac d. maie Heinsiana et alise edd. testantur nescio quis primus intule- 
rit; video jam in Pitbœana. Ita vires demtœ tesConlur jun^enda sunt. Subita, ut 
in ardua re , prae metu , virium defectio prodit consilium ejus occultum. Vttus 
lectio est, etiam Aldinarum, testatur, ita oratio sic procedit : At (Scaliger sic 
malebat Ut, simolac) demtœ (sunt) subita (nam th sublatum malo) fomUdina 
vires. Cœruleas ( scil. illa ) sua Jata prias testatur ad umbras , vou fiicit ad deos , 
quod vss. 318. 319 disertius exponitur. $ic allas precantur bomiaes ad auras. 
Umbras cteruleas dixit ut vuzta Kva.yinf^xva.yiaf o^fàLf. — 318. «m^ cu/fiprimnm 
ab Asculano excusum video , pro vitioso ad cœli. Cultum mundum de caelo dici 
posse non infitior ; tamen id orationem roale afFectatam sapere videtur- Malini 

306 sqq. Qui sequitur lorns ai a. Ovid. Fast. 1, 4'^ Surgit 

maçno poeta di^Qs videri potest. amans, animamque tenens vestigia 

308. Studio jactabat inani y ex- furtim Suspenso digitis fert taei* 

cnbias agebat : sed respecta Soyl- tuma gradu. Mox ferrum bidens 

1«, qa9 eos fefellit. intellige forticem. 



Î20 P. VIRGILII MARONIS 

Non adcepta piis promittens munera divis. 
Quain simul Ogygii Phœnicis filia Carme 
Surgere sensit anus, sonitum nam fecerat illi 
Mannoreo aeratus stridens in iimine cardo, 
Conripit extemplo fessam languore puellam : 
« Et simul, o nobis sacrum caput, inquit, alumna! 
Non tibi nequidquam viridis per viscera pallor 2i> 

^grotas tenui suffudit sanguine venas; 
Nec levis, hoc faceres, neque enim pote, cura subegit : 
Haud fallor, quod te potius Rhamnusia faliit. 
Nam qua te caussa nec dulcis pocula Bacchi, 
Nec gravides Cereris dicam contingere fétus? aSo 

Qua ca lissa ad patrium solam vigilare cubile, 
Tempore quo fessas mortalia pectora curas, 

ad cclsL...numtii; hoc et Heins. conj. Tum nictantia sidéra cum Scaligero et mS' 
Basil, pneferam , sciiiuilantia. Alias est mundus pondère nutans in Ecl. IV, 5o. 
Heins. ruUlantia. — 319. piis dits. Greene : a whimsicat expression; it shauld be : 
pie. Duhitare non debebat : si meminisset Tel illud iEn. IV , 38?. si quid pia nu-" 
mina poss-int, h. benigna, bona. — 2^0. Carme scribendum, non Charnu. Est 
KAffjin y non Xctpjun. — aa3. obsessam languore conj. Jacobs ; ut saepe poetse maUs 
obs ssum dicunt aliquem. — • 3a4- Et Jhmulo nobis ms. - Helmstad. cmrum caput 
malit Jo. Schrader. pag. 58 Emendatt. caput aUimnœ Aldina et hinc edd. Fabric. 
et al. , maie. — 326. ^Egroto tenui et tenuis edd. vett. cum ms. Basil. , sed emen- 
datius dédit Âldina. — aay. hanc facicm e Pithœana in edd. Plantin. et alias 
yenit : ab eroendatione viri docti utique profectum. Vêtus lectio etiam Aldinse 
cum ms. Basil, erat hoc Jiweret : quod facile cum Scaligero refingi poterat : Nec 
ieuis hocfacere {ncque enim pote) cura subegit; nec levis amor te ad boc facien- 
dum adegit, ut noctu surgercs. Greene : Non levis, utfoceres quod non pote, 
cura subpgit. — 7a8. quod te potius Rhamnusia Jaltit. Qui sensus inde elici possit, 
non rideo. fallat Loensis 1. c. emendat. Basil, ms. Jallor. In Junt. et aliis fallar, 
et hoc Scaliger retraxit, ut sit: Haud Jallor ; quod te potius , Rhamnusia , fallar f 
omisso : precor; hoc est: quod potius te precor, Rh. Neraesis, ut fallar. Alit 
poetat simili more dicerent : HaudfixUor: quanquam o potius Rh. fallar ! Heins. 
atqueo potius, Rh. , fallar! Jo. Schrader. Emendatt. pag. 60 quod ut o potius, 
Rhamnusia , fallnr ! Porro Àmathusia conj. Markland. ad Stat. V SiW. 3 , a58. •*- 
a3i. Qua caussa AIdd. quœ in al. — a32. Ergo pectora requiescunt, faciunt quies- 

sao. De Carme et Britomarti v. 382 sqq. — aa5. viridis pallor ex 

Excurs. ad hujus Carminis finem. Z^»f^t pro a*;^foc, nota res est. — - 

333. Corrr]pt( Carme eam, ut sus- 338. quamquam utinam fallar, o 

tineat lapsuram. Ceterum compa- Nemesis ! De verbis v. Y. L. — 33o. 

rari cum seqq. potest Ovidii locus ^ravidos Cereris fétus. Scaliger >o- 

de Myrrha ejusque nutrice Met. X , n/uoi/c , secundos vel feti6cos> inter- 



CIRIS. 

Qao rapidos etiam requiescunt flumina cursus? 
Die âge nunc miserae saltem, quod saepe petenti 
Jurabas nihil esse mihi, quum maesta parentis 
Formosos circum virgo morerere capillos? 
Hei mihi, ne furor ille tuos invaserit artus, 
Ille, Arabis Myrrhae quondam qui cepit ocellos, 
Ut scelere infando, quod nec sinit Adrastia, 
Laedere utrumque uno studeas errore parentem. 
Quod si alio quovis animo jactaris amore : 
Ifam te jactari, non est Amathusia nostri 



lai 



»3S 



34o 



ccre, curas fissas : quam ipsa nnt fessa. AMoqmfessœ mortalia pectora curœ cou» 
jicerem : ipsœ curœ fasses pectus quieti se dare concedimt. — a34. nutu: tandem 
malebat Jacobs. — ti36. morerere. Ita etiam Aid. mon de vehemeDCis amoria aestu 
ac tabe non ignoramus, sed ab b. 1. alieDam est. Edd. Junt. de Tortis et aliae 
remorere. Loensis 1. c. emendat remontre , sed toia sententia laborat. Pro cum 
leg. cur et sic totus locus constituendus : Die a^ rmnc saltem misera, quodsiepe 
•petenti Jurabas nikU esse mihi : cur meesta parentis Formosos circum virgo remo- 
rare capillos ? h. e. Nudc saltem mibi die, cur circa parentis comam brreas? id 
quod quotics adbuc ex te audire Tolui , tu mibi jurabas, nihil esse. Sumtum hoc 
ex Tuiçari sermooe. Formosos capillos dixit pro uno aureo crine. Sed mulia in 
boc cannine vix cura delectu posita. Ita mox furor cepit oi^tUos. — 339. sinit, 
siverit , ait Scaliger , ut edit apud Horat. pro edat. sirit antiquum , ut apud Plau- 
tum et Catonem occurrit , detortum fere in «mil , b. 1. métro répugnât , omnino- 
que malim sinat ! hoc etiam Loensis protulit Epipbyll. VIII. a6. Et Grar?ius 
emendaverat cura Jo. Schradero. — 2^0. Ludere roalit Scaliger : non ego. In- 
cesto bttic amori et adulterio gravius Terbum quaeritur. — 241. animum melius 
legi unusqnisque facile intelligat. animas conj. Jo Schrader. Scaliger malebat 
nimio jactaris amore. Bartbius : Quodsi animo quovis alio jactaris amore. Heinsius. 
(Mise. Obss. Vol. IV, pag. ai3) animos Tel amens. In ms. Helmst. erat animis 
jactaris amorem. — 2^2. Amathuntia Junt. et alix : quod praefert Scaliger, etsi 



pretatur. Ge. II, i/i3 gravidœfru- 
ges etGe. I, Zi^gravida segesy ubi 
ad succum natritium retuli. — 333. 
reifuiescunt y transitive , ut obvium 
estvidere, pro retardare : nti jam 
Eclog. VIII, 4 vidimus. 

338. De Myrrha nota fabula ex 
Ovid. Met. X. Arabs ea dicta, etsi 
Ginyrae Papbiorum in Cypro régis 
filia fuerit, sitque omnino narratio 
ex. Gypriis fabulis ducta. Sed fuga 
delata est Myrrha in Arabiam , ibi- 
que in arborem mutata, ut ipse 



Ovid. X, 477 latmsque vagata per 
ag ros^ Pa Im if e ras Ara bas Panchœa- 
que rura relinquit,.,. tandem terra 
requievii fessa Sabœa. — 2^.0. 
utrumque parentem f scLlicet Myr- 
rh». Argutatur Scaliger, qui Ni- 
sum et nutricem Carmen intelligere 
jubet. Videtur autem Carme suspi- 
cari, Cirim patris amore inceste 
exarsisse. 

341* Procedit' sententia ad vss. 
349- Quod si alio quovis animo jaC" 
taris amore; nam te amore aliquo 



laa P. VIRGILII MARONIS 

Tarn rudis, ut nullo possim cognoscere signo; 

Si concessus amor noto te macérât igné : 

Per tibi Dictynnae praesentîa numioa juro, 145 

Prima deum quae te mihi dulcem donat alumnam, 

Omnia me potius digda atque indigna laborum 

Millia visuram, quam te tam tristibus istis 

Sordibus, et scoria patiar tabescere lali. v 

utrumque asitatum poetis. nnstri vctt. cdd. cum AldÎDa agnoscunt : quod acci- 
piendtim : Venus non Um içnara mei , a me non tam aligna est : h. ego amoris 
non tam radis sum. ConsueTerat eniro illa cum Jovc ci eoque Britomartin pe- 
pererat ; sed Junt. nostra. dédit , idqiie Scaliger probat : non ita aversa mea 
Vencre de amore judîco : tuX ^^^t **f** ÀTrufctpfiJïToç. Capio. Durius taraen 
hoc : mea Venus non est tam rudis, b. e. ego in amore non tam rudis sum. — 
l4i' concessiis vett. edd. cum Âldina tuentur ; confessas éd. Junt. et aliae : qnod 
arripit Scaliger, ut sit amor, qui in confesse est, etquidem, ut recte Taub- 
mann. explicat , abjecto omni pudore. Id per se benc dici nemo dubitet : Pctron. 
137 Idœo quaiesjudft de vertire flores Terra parens, cfuum se confessa junxit amori 
Jupiter. Enimvero non inhonesto amori operam et studium suum pollicetur nu- 
triz : sed honesto et licito. Induxit viros doctos in fraudem to sin: qiiodb. 1. 
Tulgo legebatur. At requiritur, quod in Aldd. habctur. Si cowessus , quod in- 
terpretatur illud superius : alio efuovis amore : scil. excepto illo incesto patris. 
Etiam Barthius Scab'gerum rcfellit Advers. IV, a3. — 2^6. Vett. edd., etiam 
Aldd. , cum ms. Basil. P. d. quce dulce mihi te donat al. , bine Junt. P. d. dulcetn 
mihi tfuœ te d. , de Tortis : P. d. quœ dulce mihi te d. In promtu est : Prima 
decus quœ dulce m'hi te d. a. Videtur et Heins. sic conjecisse ; sicque Jo. Schra- 
der. Quod nunc vulgo legitur, Tidetur a Pithœo profcctum. çr£<e, prima deum, 
h. quae dea magna, potens inter ceteras deas, donat pro donavit. JEn. IX, a66 
Çratera antiquum quem dat Sidonia Dido. — 2 $7. digna atque indigna laturam 
▼ett. edd. cum ms. Basil. , corrupte. Emcndatum dédit jam Aldina , ut dicat, se 
potius omnia milL'a faborum esse visuram, experturam (Propert. At tibi curarum 
millia quanta dabit!) cf. inf. 521 , ditjna alquc indigna ( cf. /En. IX , 59.^ ) , quam 
ut eam misero amore contabesccre sinat. — 349- scoria patiar tabescere tali. Recte 
Scaliger negat Virgilium sordida verba ex plel)is fece bue infarsitsc. Heins. in- 
geniose : ta tam tristibus œgram Sordibus et cura. Idem tenta bat : Filia , laturam , 
Tel passuram: nam in Basil, ms. milio laturam. Certo scoria, de metalli sordibus 
proprie dicta, an de.morbi vcl luctns squalore ab aliis dicta sit, igaoramus. 
Tum scoria ex axot^ia. tcI oxmftitt primam haberet longam. Possit quidem huic 
▼itio ita occurri , ut diasyllaba vox scorja fiât ; sed ipsa vox serioris gramipatici 
et forte monacbi , qui de scoria scabiei , qua vexabatiir , cogitabat , manum re- 
dolet. Multo focdius vocabulum substituebat Keinesius Epist. ad Daumiuni Append. 
p. 33a Jorica, Ii. latrina. Bardùus carie, Scaliger Icgebat : siabrc tabescere tali: 
a scabres , antiquata voce. Sed , si antiquata inferenda sunt , possit alius squale 

jactaribeneintelli^jo; 5i,inquain, 34^- Dîctynnain mine de ipsa 

concessus amor noto te macérât Diana poeta videtur accipere. cf. 

igné : sequitar apodosig : Per Exe. adv. aaof. ubitlehornomine 

tibi Dictynnœ numina juro. fusius agitur. 



CIRIS. 123 

Haec loquitar ; moUique ut se velavit amictu , i5o 

Frigidulam injecta circumdat veste pueliam, 
Qua& prias in tenui steterat succincta corona. 
Dulcia deinde genis rorantibus oscula figens, 
Persequitur miserse canssas exquirere tabis; 
Nec tamen ante allas patilur sibi reddere voces, s55 

Marmoreum tremebunda pedem qusan rettulit intra. 
nia autem, «Quid nunc me, inquit, tiutricula, torques? 
Quid tantum properas nostros norisse^furores? 
Non ego consueto mortalibus uror amore, 
Nec mibi notorum deflectunt lumina voltus^ >6o 

conjicere, a squales, h. e. sqiialor. De Teritate tamen srriptune ita non magU 
constat. Vêtus edit. apud Loettsem 1. c. habebatnVûiy ms. Helmst. etgcnnia, quod 
ad scoriam alludit. Nec tamen eo deveniendnm erat poetae , ut ralca tali Toce 
uteretur ; poterat enim scribere : tali ttdtescere peste , tali Ùtfuescere tabe. Vir 
doctos Mise. Obss. IV, p. 3i3 tenubat cura vel senio; €ura quoque Heins. et Jo. 
Scbràder. Ex his yero corrapteb ista enasci tîz potuit. Vtmm omnino totus locus 
inde a 2^t a scriore mana Tcnit. — » aSo. Vir doctus in Mise. Obts. Vol. iV, p* 
333 tentabat : ui se svelavit , vel moUi ut se develavit : nam nntricem detractum 
suis ' humeria tegmen puelbe injecisae. Eecte. Ânnon vero sic nutrix ipsa erat 
▼elata ? Ergo : at tlla erat veste amicta , pnellam circamdat ea. Si quid mncan- 
dnm> legam saltem velarat. Sed velavit defendi potest , qaod prKsenti tempore 
utitur , circunuUu. 8i circumdahat fuisset , necestario velaverat requirebatnr. •— 
aSi. mùKta veste Ascens. legerat. — aSa. Qua prùtê m ienui steterat suecincta 
corona. Equidem totum versum sublatum velim tanquam assutum inepti bominis 
interpretamentum. Coronam ex o*nfàLf% pro stropbio dictam esse posse putabat 
Scaliger ; mox rtncCa m strophio, non satis latinom esse vtdens, crocotam ex 
ingenio substituit : Est sane ea muUebris vestis , sed palla pretiosa et opipara » 
qua ip publico, quoties prodirent , usae sunt poelUc, vix in thalamo, quum e lecto 
surgerent. Manet deinde vel sic illa scabrities : m tenui succincta crocota ; etsî 
jungi posse video : stabat in tenui crocota , succincta. Défendit tamen Scaligeri 
acumen Ruhnken. ad Vellei. pag. 347- Contaren. Var. Lect. 8 distinguit : Quet 
prius in tenui steterat, succincta corona, h. strophio, in tenui veste. Sed parum 
hoc rem expedit. prius ut edd. vett. ante Aldinam. — 354- Pnuetfuitur Aldina. 
Alterum hemistichinm , caussas exquirere talis , iterum inquinatum : sive enim 
caussiu taies, seu cum Barthio miserœ talis jungas , utrumqoe inficetum est. liaud 
dubie fuit tabis : et sic video virum doctum in Mise. Obss. Vol. IV , p. 335 du- 
dum conjecisse ; sicque Heins. Repctitur tamen tabis nimis ex propinquo vs. 349* 
Mox Marmoreum pedrm cf. Ge. IV , 533. — 357. Quid m? inquit Aldd. Heins. cm* 
Quid io! me, inquit. Ovid. Quid , io, fréta lonja pcrerrat. 

a 5o. Utqne ipsa srilicet Carme, 256. Interrogat eam simulque 

amicta erar molli veste. Nota for- intra cnhiciihim redurit : rf. 111. 

ma dicendi, pro quoniam, quan- 260. Notorum vultus, |ion noti, 

doqaîdem. amici, deflectunt lumina. Ait se 



365 



ii4 P* VIR6IL1I MARONIS 

Nec genitor cordi est : ultro namque odimus omnis. 
Nil amat hic animus, nutrix, quod opoitet amari, 
In quo falsa tamen lateat pietatis imago : 
Sed média ex acie, mediis ex hostibus. Heu heu, 
Quid dicam? quoTe ipse malum hoc exordiar ore? 
Dicam equidem; quoniam quid tu tibi dicere, nutrix 
Non sinis; extremum hoc munus morientis habeto. 
Ilie, vides, nostris qui mœnibus adsidet hostis, 
Quem pater ipse deum sceptri donavit honore, 
Gui Parcae tribuere nec ullo volnere laedi : 
Dicendum est, frustra circumvehor omnia verbis, 
Ille mea, ilie idem oppugnat praecordia Minos. 
Quod te per divum crebros obtestor amores, 



263. Intjuo. Melius Nil repeterctur : Nil, quo falsa tamen. — 266. quom'am quid tu 
tUfidirere, nutrix, non sinis. Non intelligo quid sibi velit. Nescio an alii intellexermt. 
£d. Jant. quid me. Edd. Tett. cum ms. Basil, quidmon. Âo fuit : Di-am equidem: 
^uanquam , o , quid me non ditere , nutrix , non sùtis ; ut non dicere »t , silere , 
tilentio tegere : caque adeo iterum , quae orsa est dicere , «interrumpat. —- 267. 
extremum hoc munus morientis habeto petitum ex Ecl. VIII , 60 et fidem facit 
iitrumque versutn 36(1 et 367 Scholastici commentum esse habendum. — 370. Cui 
P. et tribuunt nullo quo vuln. TCt. edd. ante Aldinam , et ms. Basil. , nisi quod 
pro quo est quod. Mox in eadem deest est. De sensu vid. Not. Sed versus vix a 
pfimo carminis auctore profectus. — 373. Quod per te diuum elegantius. Monuit 



37» 



non amicorum amore tangi, sed, 
quod vix credibile, hostium, ut 
Scalig;er bene explicat. Defleclunt 
lumina, oculos nostros, ea, quae 
admiramur, aut quorum amore et 
cupiditate incendimur,ut abintui- 
tu maie nobis temperemus, atque 
eadem discedentes respiciamus. 
Mox uUro significatione accipiunt 
illa, qua pro ultra, insuper , posi- 
tum habetur; immo vero, mnito 
magis; ut iEneid. XII, 3 et toties. 
( Alio sensu tamen illic expliratur.) 
a 63. In quo falsa tamen etc. Pu- 
ta, si patrcm amaret : inquo lateat, 
etsi falsa, imago tamen pietatis: 
h. e. amoris in consanguineos, qui 
praetexi possit. 



269. Quem pater ipse deum scep- 
tri donavit honore; Tel quatenus 
omnes reges Jivyiyiît sunt, a Joye 
regnum babent; ye\ quod Minos a 
Jove genus ducit. Sed alterum 270 
Cui Parcœ tribuere nec ullo vul- 
nere lœdi , obscurum est ; fabulam 
reconditam continere videri po- 
test. Minoem tamen vulnerari ne- 
quiisse, non aliunde constat. Sed 
expeditur locus, si cogites te in 
auctore versari, qui a prbprietate 
vcrborum saepe recedit. Haud du> 
bie immortalem fore Minoem , in- 
ter deos aliquando recipieqdum 
heroem , declarare Tult. Aliis liu- 
jus loci partibus non deest elegan* 
tia sua. 



CIRIS. 125 

Perque tuum memoris haustum mihi pectus alumnae, 
Ut me, si servare potes, ne perdere malis. vtjS 

Sin autem optatae spes est incisa salutis , 
Ne mihi, quammerui, invideas, nutricula, mortem. 
Nam nisi te nobis malus, o malus, optima Carme, 
Ante hune conspectum casusve deusve tulisset ; 
Aut ferro hoc, aperit ferrum quod veste latebat, 181» 

Purpureum patris demsissem vertice crinem, 
Aut mihi praesenti peperissem Tolnere letum. » 
Vix haec ediderat, quum clade exterrita tristi 
Intonsos multo deturpat pulvere crinis, 
Et graviter questu Carme conplorat anili : a85 

« O mihi nunc iterum crudelis reddite Minos, 



qaoque vir doctut Mise. Obst. Vol. IV , pag. 3i5. •— 274- memori mihi alumnd 
cam hiattt legendum eue , jam Scaliger mooait. Licebat tamen Kribere : Haus~ 
tun penfue tuum memmi mihi. Quod Heinaius coin|Mirat ex Ovid. Ep. \ , ^S Et 
flesti et nostros vidisti flentis ocellos , divenum est. Pouiun enim bene dicere : 
meifientis oculos. Idem in scbedts conj. m teneris h. Mox nec perdere mt. Batil. , 
et Nec 377. — 378. Nam nisi bene; at yen., etiam Aldime, Nam si. — 279. 
Ante expectatum legi malit Scalij^er^.n^ Ge. III , 348 , aut Ante hune conspectum 
eo sensu accipi : quod non necesse est ; nam : Ante hune conspectum , obtutum , 
ante oculos meos , h. mihi obtulisset , meis ocults objecisset. Drakenborch. ad 
Silium II , 3 1 non ma^ is Scaligeri acuraen prdbat , idem tamcn malit : Ante in 
conspectum ; idque prspstat haud dubie. casusve deusve TÎd. ad Cul. 19a. — 381. 
Heins. patrio; cf. sup. iS^. — 383. tristis ms. Basil. Ed. Ven. i484> Eadem ts. 
sequ. multo deturpat vutnere. multry turpavit pulvere ms. Basil. — 384* Intmsos 
chnes. Vis recte de Tetula. Incomtos melius Heins. — a86. ScaU|;er jungebaC : 
crudelis reddite , o mihi nunc iterum effecte crudelis. Mox non verum potabat 
hoc , et emendabat ; mihi nunc iterum crudeliter addite Minos : ut sit dictum ad 
illud exemplum4 Teucris addita Juno JEa. VI, 90, ubi vid. Not. Verum iu ea 
notione tocîs adverbium apponi vix solet. Turbavit viros doctos maie institut» 
▼erborum structura. Debebant junfjere : O crudelis Minos , nunc iterum mihi red- 
dite. Interpunctionem etiam in sqq. a88. 289 emendavi. Nam : Et propter eim- 



975. Landarant viri docti ad h. 
I. illud ex Medea (Hidii : Servare 
potui: perdere an possim, rogas? 
ex hocque yersu Giris auctorem 
profecisse crediderunt. Antiquio- 
rem auctoritatem Aristophanis 
Nttb. 1 1 79 Ntff oi/T tirmt ^mvift /â, 
iirti Kf^eÎKtvaç commémorât Bur- 
manii . Sec. ad Anthoi. T. I, p. 1 49 ; 



verum neque ex hoc , neque ex illo 
versum hune fluxisse arbitror. Est 
seotentia, quae se sponte ingenio 
poetx in tali rerum articulo of- 
ferre debuit. 

380. Aperit ferrttm quod veste 
latebat. ^n. Vi , 4o6 aperit ramum 
qui veste latebat, 

a86 sqq. Respicit fata filiae Bri- 



126 p. VIRGILII MARONIS 

O iterum nostrae Minos inimice senectae, 
Semper et, aut olim nata, o te propter eundem, 
Aut amor insanae luctum portavit alumnae. 
Tene ego tam longe capta atque avecta nequivi, 
Tarn grave servitium, tam duros passa labores, 
Effugere, ut sistam exitiuin crudele meorum? 
Jam jam nec nobis ea, quae 6e]iioribu39 ullum 
Copia Vivendi vitœ genus. Ut quid ego amens 
Te erepta, o Britomarti, meae spes una salutis, 



390 



295 



cfem te semper aut olim Tutta, aut nunc amor insanœ alumnœ , luctum portavit 
mihi, h. apportavit, attulit. Miro modo interpolât haec Scaliger : Semper et ante 
olùn natœ te propter eundem , Ah amor insana luctum portaLat alumnœ. Idem 
portare luctum comparât cum Grœco Jt«Joc ^po^ivinF. Id vett. edd. ante Jaotinam 
natœ o te vel , ut Aldina , ruitœ te p. , quod non deterius sed Aiulto comtiiu 
dixerim ; ut sensus stt : Et semper amor portavit luctum propter te eundem aut 
olim natœ aut nunc alumnœ , tm 'vatii. Lentus quo«|ue euet : Semprr enim. Jo* 
Schrader conj. Semper ut aut oUm natœ....portaret alumnœ, Nec hoc maie. '— 
387. O nimiumïiosttœ tas. Basil. , recte. — aga. ut sistam : ut finis tandem sit 
calamitanun, quas ex te experiuntur meae et filia et nutritia. Bmendatio haec est, 
a Pithoeo profecta, sed bona. Scaltger ex Tett. edd. lectione, quae erat obsistam 
(m et ms. Basil.): alioobi etiam, absistam, exsculpsit quiobsps tam; magis inge- 
niose Heins.'iode elicit : o sisle exidum. -^ 2gS. Q94. Versus malt couunatis, 
quibns liberandnm carmen est. Jam jam nec nobis es, tfuœ serùoribus , ullum 
Copia Vivendi fenus. Lectio hsec nobis primum in Juntina Tisa : probata eadem 
Scaligero , etsi satis tmpedita : ut tamen sententia aaltem aliqua erui possit : Jam 
nobis ne ea tfuidem , quœ tamen senibus esse , contingere , solet , Copia est viuendi 
genus vitœ , si non quod Tolumus , tamen ullum. Scaliger bene : ^«tc i^ioc àCïsi- 
vatifjuf. Edd. vett. cum ms. Basil, f^wtndi copiam vivit genus; inde Aldinae F'i- 
vendi cupiam vivit genus. Heins. tentât : Jamjam nec not>is œvi ( rel œvo ) seniori-' 
bus ullum Vivendi optatur , divi! g^nus^ Mox Ut quid ego; leg. At wel* Ah, Tel 
Ecquid; nam Ut quid pro quare, barbarum puto. In marg. éd. Scot. Aut.—' 
995. In edd. ant. et ms. Basil. Te erepto britomarte est spes vaHa sepulcri. Sed , 
ut nunc legitur , est emendatum in Aldina ; at in Juntina : Te cnpta , Britomar^ 
tiSfSpes est rmna sepnltri. Scaliger idem inaliis repertum probabat : met spes una 
sepulcri. Loensis 1. c.'spes est ulta sepulcri. ms. Helmst. nf et spes una sepulcri. îta 
saltem legam : Te erepta, o Britomarti, mihi spes una sepulcri est: te erepta nihil 
amplius est , quod in yotis habeam aut sperare possim , quam sepnlcrum. mect 



tomartis , cujas amore Mines exar- 
terat, quem illa fuçiens a Dictyn- 
naeo promontorio in mare se prae- 
cipitare maluerat. Vide Excursnm 
jam c'itatum, ady. aao. — a8B. Et 
•emper propter te eundem aut olim 
aata, Britomartia, (tafo^iendo) 



aut (nnnc) amor alumnœ Soyllae 
luctum mihi attulit. 

390. Copia atque tam longe avec- 
ta. Ex Greta içiiur Carme captiva 
abducta Megara pervenisse pu- 
tanda. Nec tamen hic Minoem se 
e£fu0i8te videt. •>- 393. 394« Ja» 



GIRIS. i^j 

Te, Britomartî, diem potui producere vitae? 

Atque utinam céleri ne tantum grata Dianae 

Venatus esses virgo sectata virorum , 

Cnassia neu Partho contendens spicula cornu 

Dictaeas ageres ad gramina nota capellas : 3oo 

Nunquam, tam obnixe fiigiens Minois amores, 

Praeceps aereis spécula de montibus isses : 

spes una senectte non maie conj. Heinrichs. — > 396. Te Britomarte vett. edd, ^- 
397. Legcbatur Cerefi; cur Certri? quodnam ejus studlum vel contubernium esse 
poterat, cui puella se addicereC? Ferrem, si Palladem memoraret. In promta 
est , céleri légère ; sicque in Aldina et inde in éd. de Tortis expressum et ex ms. 
Heimst. notatum Tideo, ut fuisse arbitrer : Aîque utinam céleri ne Umtum grata 
Diana etc. , utinam ne esses seciÀta Tenatus , Dianie céleri tantum grata. Ita et 
Jo. Schrader. Emendatt. p. 61. nisi quod non tantum. Parrhasium in Qusnitis per 
epistol. 3o ( p. 5o Steph. ) Venfri legisse video : ita Veivatits virorum nimis lepide 
subjiciuntur. Video tamen et Heinsium hoc amplecti.'— 298. yvnatits. ... virorum : 
esse ergo debent , quibus viri studere soient. Immo leg. Fenatus virgo set taia fè^ 
rarum. Hoc et Jo. Schrader. 1. c. Porro éd. Yen. i484 sa rata. — 299. Gnosia 
neupharto eadem vêtus editio : neufiwto ns. Helms. neupactio vet. éd. apud Loen- 
sem 1. c. , et Junt. naupacto : idque Domitins interpretatur cnm Ascensio. nau^' 
phrœo cornu Jul. Sabinos legerat. ne^, Pattho eraendatum jam in Aldina. •— 3oo. 
puellas in fine habet Aldina perperam , etsi de pnellarum choreis velis accipere. 
Etenim laborat u>tus locos luxatione , unde nec menibra sibi respondent ; estque 
is adeo , nisi versus 299 omnino a mala manu illatus est , sic restitnendus : 

Atque utinam céleri ne tantum grata Dianœ , 
Cnossia neu Parthn contendens spicula cornu , 
Fenatus esses virgo sectata fsrarum ! 
Dictœas ageres ad gramina nota capellas : 
Nunquam etc. 

Si pascendis gregibus illa vacasset , non in . conspectum Minois venantis ventora 
fuisset. •«» 3oi. fugeres cum Basil, ms. vett. edd. anie Aldinam ; eipdem Minoos 
— 3oi. Vett. omnes : aeriis spécula de montibus, nisi quod in éd. de Tortis spe» 
cuU non comparet , et in vet. cd. apud Loensem Nec spécula aeriis prœceps de. 
Forte spécula substitutum , cum olim montis nomen fuisset : aeriis Dictœ de mon^ 
HbuSf Callimachi exemplo, in Dian. 198 sq., ubi vid. Spanhem. , etsi is a Stra- 
bone propterea reprehensus fuit lib. X, p. ylll. 7.34. Scaliger, probante Heinsio^ 
corrigebat : aerii spécula de montis abi^ses : ut Ecl. VIII , 59 Prœceps aerii spécula 
de montis in altum D'ferat ; alia emendatio suppeteret ex carminé , quod noster 
poeta perpetuo ante oculos babere solet , CatuU. LXIII , si44 Prœcipitem sese sco- 

nec in senio quidem mihi vita to-> fageret, prieceps in mare delata. 

lerabilis relinqaitur l Sed verba cf. Var. Lect. et £ze. ad v. sao, 

mnt scabra. nbi et de vss. 3o3 sqq. in quibus 

297. Britomartis venatrix a Mi- illa nomina Aphœœ nymphns et 

noe coDspecta, et, ut ejus iasidias DictynnK accepisse narratur. 



128 p. VIRGILII MARONIS 

Unde alii fugisse ferunt, et numina Aphaeae 
Virginis adsignant : alii, quo notior esses, 
Dictynnam dixere tuo de nomine Lunain. 
Sint haec yera velim : mihi certe, gnata, peristi. 
Nunquam ego te summo volitantem in vertice montis 
Hyrcanos inter comités agmenque ferarum 
Gonspiciam, nec te redeuntem amplexa tenebo. 
Verum haec tum nobis gravia atque indigna fuere, 
Tnm, mea alumna, tui quum spes intégra maneret; 
£t vox ista meas nondum violaverat aures. 



3oS 



3i» 



pulorum e vertice ejecit. <— 3o3. 3o4- Si teqaenda ab i|Mio poeta profecta sont : 
alieno utique loco sunt interposita. In lamentis roatris quis talia expectet ! Lege- 
batur : et numiÊyi Phocœ yirgmis assignant. Sic Aldina dederat. Vett. edd. Phorœ, 
Photœ. MiruiD Phocœ nomen relictum , quum manifesta ait corruptela et a viria 
doctis Pauilo Leopardo Emendatt. X , ^4 et jam ante eum , ut Tideo , a Jano 
Parrhasio, Quaesit. per epist. 3odudum deprchensa et emendaïa. Delatam in 
marc Britomartin , ^inetae narrabant, piscatorum retia, casu ezcepisse, sicque 
eam servatam in insulam Jil^nam deportatam , ubi sub deae Aphœœ nomine cuita 
«st. Nomen et ipsom cum fabula consentit , àtto tov i/^iiycu. conf. Pausan. Il , 3o 
et inf. Excurs. ad y. 330, et est numina Jplteœ in ms. Basil. Sed cetera verba 
incertae sunt lectionis. Leopardus i. c. leçit : et numen Aphœœ Firginis JSginm 
est. Scaliger et nomen Aphœœ Firginis assignant. Non video cur non retineamus p 
quod proximum est : et numina Aphœœ Firginis assignant. Nam facta iiia dea. 
▼id. Pausan. 1. c. — ■ 3o4- ^uo notior essct vett. edd. nonnullse. — 3o5. F. Dictyn' 
nam dixere , tuo de nomine, Luna. — 3o6. pvrissct vett. edd. ante Aldinam cum 
ms. Basil. — 307. m abest Âld. voUlantem: illustrât Mitscherl. noster in Lection. 
p. III. — 3o8. Hyrcanos inter comités. Canes esse volunt , satis notos ex aucto- 
libus venaticz rei, sed quis canes comités dixerit? Lego: Hyrcanos inttnfue 
canes agmenque fertmtm. Heins. Hyrcanas cum Basil, ms. amplectitur, scil. Nym. 
pbas. At illas quis tandem in Creta quaerat ! — 3io. 3i i. 3iti. Nonbene séntentia 
procedit. Vidctur ea esse debere : Verum bsec , etsi per se gravia et indigna , 
tolerabilia iamen visa sunt tum , quum te alumnam nacta sum , nec dum hax quae 
modo audivi » ex te audiveram. Ita verba esse deberent : Verum hœc tum wAis 
gravia , at tolertmda , fucrunt , tum mea eUumna, guum. Conjectent alii suo quisque 
more ac lubitu alia. — - 3ii. mea luna éd. Junt., comipte. manebat malit Heins. 
— 3i2. Versus aliunde interpositus. 



3o5. Alii Lunam tuo de nomine 
Dictynnam àppellavere : id quod 
ponit tacite, Dictynnae nomen Bri- 
tomarti fuisse inditum. At illa fuit 
Dictynna dicta a Dians nomine ; 
quae h. I. eadem cum Luna esse 
editur. Diversitas utique narratio- 
nis in hoc fuit, quod alii Dictyn- 



nam interpretabanturDianam, alii 
Diana; nympham. cf. sup. ad v. aaS. 
3 10. /n(/t^na , intolerabilia, ut 
sappe alias. Ëvenenint harc acerba 
filis fata tum, quum te alumnam 
haberem. fuere, evenerunt. Sed 
oratio scabra, et vix sana v. V. L. 
Moz 3ia vox ista de amore Nisi, 



GIRIS. ? 

Tene etiam Fortuna mihi cnidelis ademit? ' 
Tene, o sola meae vivendi caussa senectae? 
Ssepe tuo dulci nequidquam capta sopore, 
Quum premeret natura, mon me Telle negavi, 
Ut tibi Gorycio glomerarem flammea luto. 
Quo nunc me, infelix, aut quae me namina servant? ' 
An nescis, qua lege patris de vertice summo -< - 

Edita candentis praetexat purpura canos? '^''' 

Quae tenui patriae spes sit suspensa capillo? 
Si nescis, aiiquam possum sperare saluiem , 
Inscia quandoquidem scelus es conata nefandum. 
Sin est, quod metuo ; per me, mea alumna, tuumque 
Expertum multis miseras mihi rébus aroorem, 
Per me, et sacra precor per numina Ilithyiae, 



129 



3iS' 



3ao 



325 



3i5. sopore sane friget. Niti accipias ut îq Nota factum. Heinsitu conjtciebat» 
tepore. — 3 16. Quum premertt mors durât vel Quum premerent jam fata cony 
Jo. Schrader. — ijj.fldmiha conj. Heinsius. — 3 18. fata reservant ms. Helmst. 
ad qwB me n. servant ronj. vir doctus Jortin. Mise. Obsa. Vol. IV , p. 336 , per« 
peram ; quis deus et qno, h. ad (][uar fata, serVattacie? HeinsiuS, heu qua me. 
At Jo. Schrader. Quo nunc te 1. aut quœ te n. — 3a«. Indita m». Baail. , et 
prœtfxit. Addita Heinsius et b. l. — 32i. Quœ t. p. spes. Aldioa eit lectio. Sca- 
liger malic : Quant tenui p. s. Heinsiiu^ Quamtenuis cum cod. Battl., sedia ten- 
sus alienus foret ab b. 1. In Tett. edd. Quœ tenues , Tel (enui, patrio pressit s. c. 
HeioB. qaoque tentât : Quanta tui patrie. — 3a4* P^ ff*^» "'M' Scaliger rnavult! 
te per mea a. •— Saltem debebat icribere : p*T te , mea a. , ei more obtestationum. 
Alius VÎT doctus in Mise. Obss. Vol. IV, 3^7 corrigit : Per, te, meum, alumna, 
tuumque. — 3i6. Per me et sacra precor per numina lUthy'iœ. Déficit nos in hoc 



et 3i4 vivendi caussa meœsenecUe, 
mihi s«eni. 

3i5.... 317. Saepe Scylla infante 
ÎD sinu dormiente, quum ipsa do- 
lore animi victa vita se privare 
▼elleC, morCem distulisse se ait, ut 
antea viro nuptam eam videret. 
capta ^ deleclata : an, et ipsa ad 
somnum invitata, sed nequicquam? 
quum premeret natura^ senectus 
moleste ^ravaret. Dejlammeo, ves- 
te, seu vélo ac termine, quo novae 
ttuptae Dubebaotur, eoque flavi co- 
loris, nota sont omnia, lutùm, 
5. 



herba , cujus succo infieiuntur ves^ 
tes. V. ad Virgit. Ecl. IV, 44 » croceo 
luto; et ad TibuU. I, 8, 52. Cary- 
cium, a Coryco Cilicie monte, 
croco, cui similis tuteus color est, 
celebrato. Sed ^^memre mire dic- 
tum est pro tezere : proprie est 
colli]gere fila, qute pro staminé 
texture sint. 

3i8. infelixl /fà/ucVov, ut Sca- 
liger monuit, sine regimine? /«ti- 
/uoTiN. Quae numina, et quo, nunc 
me servant? Mox 320 Edita, nata, 
et 325 Expertum passive. 



i3o P. VIRGILII MARONIS 

Ne tantum in facinus tam uioHî mente sequaris*. 

Non ego te incepto, fieri quod non pote, conor 

Flectere amore, neq»e est cum dis contendere aotttuni : 

Sed patris incolumi potkis te mibeFe re^o, 33* 

Atque aliquos tamen esse velis tiin^ almaBa, Pénales. 

Hoc unwB, entio docta atque «xperta, immelio. 

Quod si non alia poteris ratîone porentem 

Flectere : ( sed poteris; quid enim non uaica podiis?) 

Tune potius tanften ipsa, pîo cum jure licriiit, 33S 

versa antiqua manus. Vett. edd. Perdere sœva precor per flumina sacra Ilitfyite, 
vcl Elythiœ , ut et cod. BMil. M<i(at<iiik primum in Aldifia sec. Per te sacra pre^ 
cor perfiumina lUUtyiœ. Etiam Juliua SabÎDiu timilem depniTatioBem imeqirc^ 
tatur : « timeo , ne caussa mea velis perdere tuum amorem expercum in moltis 
■ rébus. Elathia (Ëlaiia) civitas est cmn flttfntne eJQsdem nottimis hi Hiodde ce- 
« leberrima. » Scaligcr legii : Per te sacra precor ; ut ail : «9 per s. Hocjm îft 
Aldina expressum modo monui. Pergit corrigere Scaliger : per Uimma I. f À vêu 
^«0^opov , ut llithyia , Lucina , Diana , Luna , sit eadem dea , per cajus lumen 
mulier obtestator. Altéra ejus conjectura deterior : Per te sacra precor per Uunp' 
nîs Ifithyiœt nova voce procusa. Flumina lUtliyiœ Taubmannus fbedo acuninc 
exponit. Ferrem saltem , si Uvationem infantis recens natse comniemorasset. 
Heins. varie tentât : per flumina lUssea ; quia ad llissum sacra Cereris celebrata : 
vid. Periegetes, Âvienus et Priscianûs ; vel per numma Itonea^ aut aliud PaUad» 
epithcton ; vel per te sœita precor per flumina sanrta Cytherœ. Salaoas. ad Solin. 
p. 121 G. per flumina Lethœea emendat, a fluvio Cretae Lethaïo : quod praBferam 
ceteris bariolationibus. Sed totum omnino versum augmentum esse» scholasiici , 
sententiam variantis , suspicor. Saltem numina lUthyiœ legendum. — Say. Nac 
vett. edd. ante Aid. , et : tam molli mente ; hoc praefert Scaliger , et recte puto • 
etiam Heins. e ms. Basil. , etsi tum nuUa mente et ipsum habet , quo defendas : ut 
ait stulta , aœens. Pro seifuaris praestaret feraris ; quod et Ueinsio in mentem 
venit. — SiS. Sag. Non ego te incepto , fieri quod non pote , conor Flectere , amor : 
scabrities et bis verbis inest. Non amorem , sed puellam , alloquitur anus ; banc 
non I onatur flectere , deflectere , avertere , revocare ab incepto. An fuit : incepto 
flectere amore ; nvc estcum dis. c. n. Saltem distinguam.... conor Flectere {Amor! 
netfue sitcum dis contendere nostritm). Sensit eandem mecum verborum motestiam 
vir doctus m Mise. Obss. Vol. IV , p. 3^7 , qui , amor, accipiebat , pro mi amor, 
nmata puellâ ! quod alius vir doctnt latine fieri non posse monuit. Sed video 
nunc illud, quod oonjeceram, legi in ms. Baiii. et jam exatarc in Aid. tS34y 
•deoque recepi. — 33 1. C^Cçue emendabat Iioeniis Epipbyll. VIU , 17. Tum aHiM 
vir doctus Mise. Obss. Vol. IV, p. 327 velim malebat; nec -aliter sententia rite 
procedit : Sed velim te nubere incolumi patris rcgno , Atque aliquos tamen esst 
tibi Pénates f h. aliquos saltem ; non nullos. — 332. ex</jb conj. viri docti Mise. 
Obss. ibidem ; quod unice verum. Nam Carme ipsa exulabat a patria. — 333. 
Pfon aliqua vel uUa Jo. Schrader. Emendatt. pag. 6a. ^- 335. ïsla vir doctus 

^Z^. quid enim nonunicapossis^ cum jure lieebit , si parens ne^a* 
qaum unica sit filta. — 335. pio ▼entnaptiascamMinoeineimdii^. 



GIBIS. i3t 

Qaum fdcti caussins tempusque dolom kabebis. 
Tune potîus oonata tua atque incepta referto. 
Meque, deosque tibi comités, naea aluni na, faturos 
PoUiceor : nibil e8t| quod texas ordine^ longum. n 

His ubi soUicitos animi rdeyaverat aestus 340 

Vocibus, et blanda pectus spe '^icçratjegrum : 
Paullatim tremebunda genis obducere vestem 
Virgiois, et placidam tenebris captare quietem, 
Inverso bibulum restinguens lumen olivo, 
Incipit, ad crebros insani pectoris ictus 34$ 

Ferré manum, adsiduis mulcens praecordia palmis. 
Noctem illam sic nuesta super morientis alumnae 



Mise. Obss. 1. c. bene corrigebat. tuo cttm jttre legebat Loensit 1. c. Helo». 
«juoqne : Nunc pothts bic et 337, ^* dum jure Ikrbit, Dum f. — 3S6. Jacti 
caussmm, sctl. ne^tit tibi precibus.^ocd'.... doforis; beoe Heinsiiu ye\ tanti. — 
337. meerta ma. Basil, et Tett. edd., etiam Âld. , at i534 indepia. — 339. quod 
«ar«te( m o. Ed. Ven. i484» *^** ' qw>d iexat m orffine: tic et ms. Basil. Quod 
Banc le^itur dedic Aldina. rid. Not. -^- 34o. Bie utn, et> relevaverit iFett. tdâ* 
&CC tibi..., velavemt ns. Basil. -^ 34i. viscerat Ed. Yen. i484- vmxerat Aldime 
pr. et sec. vicerat 3nnt. lusemt Aldina tert. spem clauserat ms. Basil. , qnod eo 
tAïnékt. foverat conj. Donrill. et Jo. Schrader. —^ 343. et placidam tenebris captare 
qmetem. Hoc facît puella , at captet quietem , capiat somoam ; at nunc anus pueK 
lam ori obducta Teste adsomnam componit. An aptart bic latet? Sed captare esto : 
arcessere, parare, prr tenebras, quas obducit, extincta lucerna, o/n>o inverso, ot 
obraator <Aeo affaso ellychniam : proprie vas invertitur. Ad suprrstitionem tra- 
liit rem Scaliger , nimis sabtiliter. ptacitam conj. Heins. — 344* restringens Tett. 
cdd. ante Aldinam et Ascens., ex more Inverso esse ab inTcrgendo pacet. » 345. 
Vincolam in his Tersibus orationi déesse unusquisqoe yideat. Soaliger vett. edd. 
§nr^t et habere ait , et bine refitoçit : incipit: et crebros insani p'-ctnris ictus Ferrt 
ntanu : ut ferre manu sit sustinere, à^ix**^ X**f*' ^^^ placet acumen. Malo dis* 
tinguere : PauUatim tremebunda.... încyrt : ad crebros insani pectoris ictus Fertquê 
manum, assiduis muicens prœcord'a paCmû. Manu mammie imposita subsultus pec- 
toris obsenrat. — 346. muUums Prtcseus ad Apulei. pag. an , perpcraoï. — 347. 



— tempm dotons, ^um terapos 
dol6i»di Iftabebis jiMtem , «dcocfae 
erit, ^Qod doleat, ne£;ati9 a pâtre 
Diipftii«. — r e f e rto ï icercim consi- 
iinm hoc eztremum resec^andi ca- 
pilli patrii revoca, répète. — 338. 
Meriue deowque ttfrt eomtfef. Con^ 
parât Scaltger Orœca : a>ç %iaw «vv 



339. nihUest^fUod texas ordine ton* 
éfum : non rea «at, qnsp Mton aisi loo» 
go tempore et make apparata per<^ 
fici possit : sed res est breri tempore 
expedienda. Verum recte iuliut 
Sabinus in sententiam mutavit : 
nihil est lon^m , quod ipsa natura 
ordine texuit; et sic nuno inter- 
ptinxi» 

9- 



i32 p. VIRGILII MABONIS 

Frigidulos cubito subnixa pependit ocellos. 

Postera lux ubi laeta diem moitalibus almum, 

Et gelido veniens mani quatiebat ab OEta; 35e 

Quem pavidae altemis fugitant optantque puellae : 

Hesperium citant, optant ardescere Solem : 

Praeceptis paret virgo nutricis, et omnis 

morienUs, defendi forte potett. Heinsiua tamen tentât varie : rorands, mœrentûf 
marcentis. Mox cubitis ms. Basil. — 349* Corrupti, et iuterpolati misère versus. 
Ad verba Postera lux ubi lœta diem mortbUbus almum deest vox Extulit vel EaOw 
lerat Heins. conj. lux elata, oblata; saltem deb. evecta.... Ut g. — 35o. veniente 
mane maie vett. edd. cum ms. Basil. Et gelida veniente mihi Aid. Egelido esse le- 
gendum Scaliger monuit : ut sit verborum junctura haec : ubi postera lux keta, 
veniens mane egelido ab OEta quatiebat diem almum. Tenue tamen et vix poeta 
dignum Egelido mane vel mani. Gronov. ad Sen. Herc. fur. 182 E pelago veniens 
summa q. At Heins. Egelida veniens jamjam q., aut Occiduo v. Jo. Schrader. Et 
geUdo Eous veniens q. Bene se habet sol veniens ab OEta; de qua OEta , et ortu ex 
ea vid. ad Ecl. VIII, 3o; in Gulic. aoi. Heins. laudatTumeb. Adv. XXVIII, ai . Sen. 
Herc. fur. ( i3a. i33 ) et Silii Vixdum clora dies summa lustrabat in QEla Hercu' 
lei numumenta rogi ( lib. VI, 4^^ )• ^^ quatere diem quomodo dicturo sit, non 
satis capio. Si de Solis equis ageretur, ii possent cursu quati, ut Ge. III, i3a, et 
Gui. ao9 Jam quatît..., equos Nox; et Auson. £p. IV Jam succedentes quatiebat 
Luna juvencos. Videtur dictum pro simplici , movere , proferre. Qui argutari 
Yult, etiam tremulum lumen significari dicat. Occurrit quoque Gui. 4a quatiebat 
lumina Soi Malim tamen vel sic diem.... spargebat ab OEta. Wakef. ad Lucret. IV, 
4o6. ■ me bic magnas turbas movere ait de nihilo » Glementer vero ! Velim tamen 
docuisset vir doctus , quam bene dicatur dies quatere Utcem. Aurora, Phcebus, 
spargit lucem, non quatit. Quatitur fax; at dies non habet^cem. Ita vidi sexcen- 
ties alto supercilio criticos nostros objurgare ea , in quibus ipsi misère kallucina- 
bantur. Quanto melius crat, modeste monere! Quse sequuntur v. 35 1. 35a orna* 
menta sunt, in quibos poetae judicium desidero : nisi laciniae sunt e margine 
assutae. De Hespero acute dici poterat, et, si bene memini, dictum est a vetere 
poeta ( est is Gaiiimachus fragm. LU tiif*rh fMf ^t^iaucr , «tvroir St «rt vnpfitutaty ut 
h. l. Quem p. ) : Quem pavidœ altemis fugiunt optantque puellœ : respectu spon- 
sarum ad sponsum deducendarum : quo CatiUli iilud spectat : Hespere, qui cœlo 
feriur crudeUor ignis? Hune versum forte adscripserat aliquis, quum OEta injecissec 
recordationem hemisticbii : procedit Vesper ab OEta. Accessit alter versus : HeS" 
perium vitant, optant ardescere solem. Hesperium ( sidus ) pro Hespero, vitant pro 
metuunt : ardescere, f. tardescere. Mam novae nuptse metunnt vesperam ingruen- 
tem : non auroram. Heins. Hesperon évitant, optant ardescere Eoum. Alterum hoc 
idem jam conjecerat Bentleius ad GalUmachi fragm. laudatum : in quo '£Mr^fiof 
^\iwavi , inkf çvyéovatf tf e? . Enimvero in Gallimacho bene se boc habet de 
iuvenibus seu spoosis. At h. 1. puellas, si in amplexibus sponsorum habentur, 
gnomodo putabimus optare diem illucescentem? Est igitur aUenum a loco toium 

349 — 35 1. Descriptio orientis /umma dixeratanctorCulicis y. 43> 
fUei; quae an cum judicio ornata Paullo ante frigidulos oculas es 
fiit, ▼. Var. Lect. Solem quatere Gatullo mutuatas est LXIII, i3i. 



CIRIS. i33 

Undique conquirit niibendi sedola caiissas. 

Tentantur patriae submissis vocibus aures, 35!r 

Laudanturque bonae pacis bona; multus îneptae 

Virginîs insolito sermo novus errât in ore. 

Nunc tremere instands belli certamina-dicit, 

Commanemque timere deum; nunc regÎ8 amicos; 

Namque ipso venta est orbari maesta parente, 3rH> 

Gum Jove communis qui quondam babuere nepotes; 

Nunc etiam conficta dolo mendacia turpi 

Invenit, et divum terret formidine civis; 

Nunc alia ex aliis, nec desunt, omina quaerit. 

Quin etiam castos ausa est conrumpere vates : 365 

Ut, quum caesa pio cecidisset victima ferro, 

hoc e Callimacho. — > 3!>6. 357. Laudeaitur pacisque bonœ bona ms. Basil, inrpto 

Virginis insolitœ rett. eàd., etiam Aldd.; primat emendaTit Pithceus. Aljae edd. 

inepte. — 359. Communem deum y. Not. Laudat Heins. Eleg. ad Mesialam Coin» 

nrnntm beUi nec memmisse deum. Ita tamen belli noster omittere non debuit. 

Greene : Affinem.... deum legit, Jovem tcil. Cujua tamen respectu ita dici potsit, 

non video. — Poiro, régis amkis vett. edd. et Aldd. cum ms. Basil, amicos a 

Pithceo profectum : pmo ut sit, eos illa timere dicit. Sed totus locus 359. 36o. 

36 1. est pannut assutus. — 3Go. Namque ipso verita est orbari mœsta^ parente. M/- 

fcn^c •iptfTiJtN est Scaligero ; mihi viddbatur esse monachi ineptus lusus ex mar- 

gine, una cum sequente versa : Cum Jove communes qui quondam habuere nepotes. 

Sugillabat, suspicor, lepidum caput Jovem, tanquam qui cum eorum filiabus 

consuevisset : ita enim communes cum Jove nepotes ei filfabus suscipere pote- 

rant : hactenus v. 3Gi Cum Jove, aliunde petitus et insertus esse potait. Ita ad- 

scriptus esse potuit ex alio poeta ad v. i34 pater atque avus idem Jupiter. In Aid. 

i5i7 Namque ipsi verita est: orbumflel mœsta parentem : nec aliter ms. Helm- 

Stad. , nisi quod orbumjit magis corrapte legitur. Heinsias inde refingebat : Ainm- 

que ipso verita est corom fari ista parente ; ingeniose. Putabat idem post hune 

desiderari vertum. Tam parum venerat in mentem, haec carmina esse interpolata 

sexcentis locis! — 363. conJLta Aldina eadem dédit, conficta edd. vett., suomore. 

conferta Ascens. conserta Locnsis 1. c. — 364> Nunc aUa ex aiiis, nec desunt ont- 

nia, quœrit aliarum edd. est lectio, quae suas argutias babct. Sed ea, quse subji- 

ciuntur, omina postulant, quae Aldina habet, et Scaliger reduxit. In fine versos 

quterunt vett. edd., maie, cum ms. Basil. — 366. 367. Aldina lectio est, qoam 

359. Communem deum : belli animo, Sed et inf. in GataJect. XI, 

fortunam. Alias dicimus Martem 5o , Communem belli née timuisse 

communem. Landat Taubm. illud deum. De hoc versu conferatur 

Annibaltâ, Liv. lib. XXX, 3o : tum docU Burmanni nota, Anthologr. 

tutu vires , tum vimforttuiœ MaV' La t. Tom.I, pag. agg. De toto loco 

temque belli communem propone corrupto. ▼. V. Ij. 



i34 P. VIRGILII MÀRONIS 

Essent, qui genentm Mino» auctoi^kus cxtis 
Jungere, et ancipites suaderent toBere pvtfpm. 

At nutrix patula conpcMnanâ salfura teata, 
Narcissum, casianxyue, herbas incendie olends; 3-j^ 

Terque novena ligat triplici diveraa colore 
Fila ; a ter in (j^remiuRi meciim, iriqutt, deapne Tirgo, 
Despue ter, yirgo : numéro dead inpare gaudet* » 
Inde JoTÎ gemmât magno Stygialia sacra-. 
Sacra nec Idaeis senibus, nec cognita Gratis;. S?^ 

habemus. Et ^uum casa.... Vtsmt, qui g. M. vett. edd. cum ms. Basil. Moi nuc^ 
tortbus extis, ut .£a. X, &fjaii$ aucetribus» — 370. herbas eontunJit dent»* ni. 
Basil., exEcl. II. puto. — 37a. circum, inquit, vett. edd. aate Aldinamalt. com 
ms. Basil. — 374 1b anc. edd. mire interpolatus erat versus : Hinc magno gène" 
rata Jo"i fi-ig'dula sacra, lu Aid. ait. et bine in alîis : Inde Jcfui gemmât magno 
fîrigidula sacra. Hxc in StyginUa sacra mutavit Scaliger, féliciter utique : ut sint 
magica : lEji. IV, 638 Sa la Jovi Stygîo quœ rite incepta paravi , aique hsec emen* 
datio in vulgarem lectionem transiit, servata editionis Âldinv lectione in ceterift. 
Hoc ipsuDi tamen bemistichium aliter refinserat Scaliger : Hinc mag^o veneralm 
Jovi St. sa ra : dura verborum junctura , m yenerari sacra dicatiu anus. Altenun 
tanien toUere et servare malioi migico Joui, nam magnus Jupiter vix locum babct 
in bis sacris. De sagarum noniinibus reconditis, ut i{>siplices, auriplices, simu* 
latrices, fictrices, veratrices vel potius veteratrices dicantur^ docte ad bunc 
locum Scaliger agit, geminat sacra, instaurât, itérai. Eiiitio vet. Leopardi apud 
Loensein 1. e. legebat ( ex correctione utique viri docti ) Junoni Sfygiœfacit inde 
Becattia sacra. Barth. Advers. XXlIi, 21 oionstrum emendationis afFert : Hinc 
magiôo vrnernta Jovi Phrygia indole sacm. Heins. tentakat^rC stridula sacra ; rnox 
tameu ipse ahjicit. Jo. Schrader. conj. Inde Jovi inséminât magico Stygia edere 
sacra. — 375. Scali|rcr, omnes, inquit^ antiquitus excusi : IdœisavibuSg quod 
Têtus editio apud Loensein , ex nostris antiquis edd. nulla prKterquam Norim- 
bcrg. agnoscit : ceterae, etiam Aldina sec, Idœis senibus. Mulu inde moUtur 
Scaliger, ut i^aterpreletur avcs bas Idaeas; mox faveme Aid. tert. emendat : 
Idiceis anibus; ut ms. Hçbnsi. quoque legit; ms. Basil, avibus. Nos a senibus non 



369 sqq. Locus, quisequitur de 
magicis sacris , ab anu factis , an- 
tiquis acceptior et sanvior, quam 
nobis esse debuit; nec maie tamen 
« poeta esc tractatu» , etsi aliorum 
poetaram exemple, nec forte satis 
accominodate ad h. 1., qnura ea 
non ad amorem instillanUum, sed 
ad Misi parentis aoimum fiecten- 
dam,ec, ut ftlia» cnm hoste Minoe 
DQptias probaret , impellendum 
▼alere debeant. — Vs. 370. Nar^ 



cissum , casiamque^ herbas inceu'^ 
dit olentes; compositus ad illum 
Ecl. Il, 1 1, MUa $erpiUumque het" 
bas contiuidit olenies. — V«. 371, 
Terque novena ligat triplici divena 
colore Fila, Novem fila triplicis 
coloris nectit ter, seu nodo facto , 
seu inter se implicita. Sumtum eX 
£cl. VUI, 73 Tema tihihmcpri- 
mum triplici diveisa colore Licia 
circumdo, Inde etiam ys. sq. repe< 
tit: numwo ikus impore ftoidêL 



CIRIS. ,35 

Pergit, Amydaeo spargens altam thaflb, 
Régis lolciacis aninuuii defigere votis. 
Verum, ubi aulla moYet stabilem fallacia Nifinm, 
Nec possuDt hommes, oec poseunt flectere divi : 
Tanta est in parro fiducia crîne ca^endi : 3do 

Rursus ad inceptum sociam se adjungit ahunnae, 
Purpureumque parât rarsus tondere capillam, 
Cum longo quod jam captât succurrere amori : 

recedeoms : erroris librarii caufsi wamfestii cat. Qum âui«v idaot ktt tfne» d^ 
cemus esse? Jui. 8ahiDus Idam Troadis rel Phrygic, et bine «acra Cybclos, inlwt; 
Taubmannus Cretenses iaterpreutiur. lu qiiomodo Grύi oppoui poiMni? Aitci 
mafricafl, modo ioter Tbcsialot^ modo inter Colcho» colcbraiat exbibeni poeui ; le« 
(amus itaque : Saera nec ^qù* êenibus nt^c ccgmta Graià. £* ei bine >Bira de 
Colcbide frcquenspoetis, senes Graii de Tbeasalis. Nunc Juan conparatio. Ueiw. 
coDj. JEœis anibuM tcI EHonù, tuin nec c Thnis. ( Tbresas! ) At non de furore 
Baccbico, sed de sacris magicis bic agitur. — - 378. siabmlis fallacia veu. edd. 
constanur habere affirmât idifoc pnefcrt Scaliger : quod itcrum de opftria v«nns 
non est. Una Juntina eam lectiouem eibibet; ei OomiUm et Ascenau» cam in- 
terpreuntur; vix tamen cam probapdam arbittor. Nimm ttabilem benc diût » 
sententia animi firma, in qua ille pers«abat. <— 38o. m patrio Heina.. quod aliey 
num. Niso enim est fidncia in suo ciine. /ducia cavendi ctt forte paujlo inaolenr 
tios dictum, potest umen ferri : ut puiet facile se sibi cavere poiie a malis, que 
metacbant aut oroinabantur alii Vir doctua Mise. Obss. V9I. IV, pag. 3^ ▼•»« 
sed frustra teu^it. NodcU. p. 8a TanUt csê in psxyijfUhiriu atirpc capiUi «cmjici^ 
Praestat forte caventi Niso : si modo caveat, ne crinis fat^s sibi eripiatnr. Niai 
fuerit : crîne; paxtenti Rursus.,.. pueUœ. Sed totns versus suspectns mibi est. -^ 
38 1. sociam se jungit Aldina. sqcùb coi^. Ueins., wix benc. -* 383. rursus otioa« 
repetitur : saUem firro. — 383. 384- 385. Turlyita et loxau sqnt omnia. Nec 



Tum 376. 377 AmycUgus thallus , 
d'4ixA0(y rainus, termes oliw ei$e 
▼ideri poteat, q«o arum aqaa ad- 
spci^t: nam .£d. VI, a3o in lus- 
tracione : Spavjent rore levi et ramo 
feticis olivœ. Itaque olivarum pro- 
veotum in Laconica fuisse ex h. I. 
patet; quod Scaliger partiin ex 
studio palxstrae, partim ex Statio, 
qui Eurotam oliviferum appella- 
rit, firmari posse pntabat. Verum 
pqjastrae stadium non staiim olÎTae 
culturam infert; et in iStatio lactia 
est ambi^^ua : Tbab. IV, »97; nam 
aUi oiorifemm EuroUun ^abant, 
<]iiod yrer'uM es$e arbitror; nwk 



idem Eurotas anindioosus , Jof«jM- 
T^QC, Theogn. 783, quales am- 
nea amant olores; tnm oUvifer ad 
idem palKSiiv ttodium inter La* 
conas référendum erat. Nec Tero 
ad hœc confuçere necesse erat. De 
myrto accipiendum esse tbattum 
Amycl«um, ex carminé Catulli 
patet, quod toties expressam in 
Ciri. Nam ▼. 89 QuaUs Eurotœ 
progignunt lilora myftus. Alioqui 
lainroa ad Eiurotam mamoravit ipae 
Maro £cl. VI, 83. iokiaca votm^ 
sont devotiones ThaMalicœ. 

383. 384. 385. Sententia esae 
d^t: parlim ut alomn» anori 



i36 P. VIRGILII MARONIS 

Non minus iUa tamen revehi, quod mœnia crescant, 
Gaudeat : et cineri patria est jucunda sepulto. 385 

Ergo metu capiti Scylla est inimica patema. 
Tum coma Sîdonio florens succidîtur ostro : 
Tum capitur Megara, et divum responsa probantur : 
Tum suspensa novo ritu de navibus altis, 

minun : adhaeserânt , puto , Tersus in margioe alicujus cecUcis a sciolo scholastico 
maie aUiti. Scaligerin antiqaata verba proclivis «ic comprehendtebal s«ntentiain : 
Tarn longn quoil jam capte t su currere amori. Non minus illa tamm. Ut tfuod sit 
'jpro, quaiBTis. Lenior forte medieina : Tarn Icmgo quod jam copiât succurrere 
amori. Venus tamen Tel iric enervis, etsi facile erat rocliorem substituere. In JuDr 
tina editnr : Quum hngo quoniam, Ferrem, si darei codex : Quum^ longo quam" 
quam captât ( f. cupH ah ) succurrere amorti Non minus itia ta'j-en.... Gaudeai; ut 
jungatur : Quum gautteat. — 384- Non minus iOa tamen revehi, quod moenta crM— 
eant, Gaudeat; fœde comipta. Pro revehi in vett. edd. , etram Aid., rauci, et 
crescat ms. Basil, et Helmstad. , adscripto cernât. In crescant nomen Qreiae latere 
lacile acseqaare : Carme adCretaro, in qua nata, saltem educata, erat, sibi re- 
dîtam dari non sine gaudio agnoscebat. Scaliger refinxit : Non minus iUà tamen 
revehi quoque mœnia Crêtes Gaudet. Sed dura sunt mœnia Crêtes. Malim : Non 
minus iUn tamm revehi se ad mœnia Grtnssi Gaudeat. Heins. revchfque ad mœnia 
Cretœ. Jo. Schrader. mœnia Grrssa. — SB.*», et cineri patriœ est jucunda sépulto. 
Vett. edd. patriœ et, -veX rineris patriœ est. Vêtus edit. apud Loensem 1. c. Gau" 
dtre etcineris patriœ iteta esse sepulcro, qua* interpolationem manifeste produnt. 
Scaligeri correctione Vie ipsi quidcm monachi veteres scabrioreni proferre potuis- 
sent. Gaudet: at ei cinis est' patriœ jucunda scpultœ : m esset : huic placet ruina 
patriae su». Utriqne caussa est, quod gaudeant : iiU, quod iterum in Cretam re- 
Terti sperat : huic vero, quod de cisu patrise rerta sît. Hoc vero Scylla non gau« 
débat. Itaque nec Heins. bene : et cin's rst patriœ jucunda sqpultœ. Bartbium sen- 
snm Terum tenuisse video,' qui tamen légère maluit : Gaudeai : et cineri patria 
est jucunda sepulcro, h. anui illi jucundnm est in patria sua cineri suo invenire 
sepulcrum. Sed verani lectionem invenire in promtu est, eamque mox in Aldina 
dudum vulgatam vidi : et cineri patria est jucunda sepulto. Ita et ms. Helmst. le- 
gebat. Etiam cineri sepulto patria humus gnita est. Si non vivere Tiret in patria, 
saltem , in ea humari ut rontiagat , in TOtis haberout. — > 386. Ergo metu capiti 
Scylla est inimica paterno. Iterum inepti monachi acumen ex margine illatam» 
aed Talde obtusum. Metus saltem disertius erat ezponendus. Bartbius non maie 
emcndat : Ergo tum capiti. Puto tamen interpolatorem scripsisse : Ergo iterum c. 
Hoc idem Heins. conjirit. — 387. Per très versus di versa narrationis capita je- 
june satis per Tum junguntur. Saltem tertio : At suspensa. Omnino hic erat car- 
minis locus, qui disertisstme tractari debcbat. cf. Ovid. Met. VllI, 81 sq. Pro 
succidilur vett. edd. ante Aldinam maie succingitur; in qua et Tune. 

snecarrat , partim quod in patriam pitajtantum yerbo attingit : TÎde zà 

sic se redititram , et saltem tumu- principium hojus carminis. 
Inm in solo patrto habituram esse 389. . Mira Minois crudelitas^ 

TÎdet. quod paellam nari alligat; cf. t. 

387 sqq. Potiora narrationis ca- ^\6. 4^7; non adjicitur, an 'uk 



CIRIS. i37 

Per mare caeruleum trahitur Niseia TÎrgo. 390 

Conplures illam Nympbae mirantur in undis; 

Miratur pater Oceanus, et candida Tetbys, 

Et cupidas gecum rapiens Galatea sorores; 

Illa etiam, junctis magnum quae piscibus aequor 

Et glauco bipedum curru metitur equorum , 395 

Leucotbee, parvusque dea cum matre Palaemon. 

lUi etiam, alternas sortiti vivere luces, 

Gara Jovis soboles, magnum Jovis incrementum, 

Tyndaridae niveos mirantur virginis artus. 

390. Niseia virgo. Sic acribendum : Ki^nfC > Nimidt. non Neseia : cf. Ueins. ad £p. 
Sabini 1, 33. — 391. illam. Hcins. conj. Scyllam. Mox maie volgatum Thelis. 
— 3o4« F. Ittam etiam , scil. miratur. Sicque ma. Baiil. junctis quœ piscibus. pris- 
Hbus haud dubie Meinsiut et hic emendaret. Et ecce in schedîs emendat. — 396' 
LeucoOtoe maie tcriptum perpetuo librariorum laptu in antiquioribus. Aldina et 
aeqnioret edd. Leuiothea rrcte. cf. Manker. et Staver. ad Hygin. f s, qnosque 
illi laudant. Vitium itaqae in éd. Heinsii etBurmanni relictum correxi. — 397. 
F. Illam etiam. Et sic jam Heins. , mozqne et niveos. alternas maie vett. edd. ante 
Âldinam. Nota fabula dt Dioscuris, suroma arte tractata a Pindaro Nem. X. cf. 
•upra iEn. VI, 121 Si fratrem Pollux alt^mamwte redemit. Per prftlepsin Dios- 
curos in hac aetate memorari et, quia navigantibus adsunt, nunc memorari, &- 
cile intelligit. — 398. Versus ex Eclog. IV, 49 sd> alia mann iUatus. 



prora, ubi parasemam erat : in 
quo forte fabule potett origo ac 
caussa latere : qnmn puella efficta 
esset, quae suspensa per mare 
trahi videri posseï ; Tzetza ad Ly- 
cophr. 648 xftiÂAvbuffo. T?c fTfeifàLç 
dTc •xiiTov fNoc etc. In diversa abit 
ÂpoUodor. III, 14, B Mines m 
JMf »? TMC xfv/xtnt <r«f wUSi Ixln^^ç , 
vw^jèfôx*^^ M'Aïa^i. Etiam alios fa- 
bulant sic ezpooere , nota^it Sca- 
liger. Propert. Ill, 17, a6 Pendet 
Cretœa tracta puella rate : ubi cf. 
Intpp. Potuit et hoc subesse poe- 
tae , qui primus finxil, antmo, quod 
Scylla ob tantum facinus digua 
erat, cui tellus pontusque negetur, 
ut verbis Nasonis utar. Alii poetae 
fabulam aliter tractavere : Navi 
ejectam in mare a Minoe , ad Scyl- 



lapum Argolidis promontorinm de» 
latam mortuam acceperat Pausao. 
11,34, P- '9^- ^^ dolore furen- 
tem, quum se a Minoe relinqui vi- 
deret, in mare se praecipitassc , et 
puppi abeuntis navis inbssisse 
narrât Ovidius Metamorphos. li- 
bro VIII, 14^ s<I* 9 ubi similes que* 
relas Scyllat comparent studiosi 
cum loco, qui seqaitur, non maie 
élabora to a poeta : et in qtio ille 
cum Catulii Carminé LXIII, i3o 
sqq. certasse videtur. 

391. Complures illam Njrmphœ 
mirantur. Frequentatura poetis 
pbantasma: ut io Argonantarum 
bistoria. Prozime tamen GatuUua» 
respexisse videtur LXIII, i4> i^« 
In vss. 394. 395. 396. disertus lo- 
cus de Ino et MelicerCa. 



i38 P. VIR6ILII MARONIS 

Has adeo voces , atcfue hsec lamenta per auras 4»o 

Fluctibus in mediis questu Telveliot inani. 
Ad caelum infelix ardentia lumina toUens» 
Lumina : nam teneras arcebant viocula palmas^ 
« Supprimée o pauUum Curbati flamiaa Tenti, 
Dum queror; et divofi, quamquam nil testibus illis 4a5 
Profeci, extrema moriens tamen adloqaor hora. 
Vos ego, vos adeo, venti, testabor» et aune, 
Vos, matutiiia si qui de geote venîtia, 
Cernitis : illa ego sum cognato sanguine vobis 
Scylla, quod, ab, salva liceat te dicere, Procne; 4i* 

lUa ego sum Nisi pollentis (ilia quondam : 
Gertatim ex onmi petiit quam Graecia regno, 
Qua curvus terras amplectitur Hellespontus; 
Illa ego sum, Minos, sacra to fœdere conjunx 
Dicta tibi : tamen baec, et si non adcipis, audis. 4iS 

4oi. 4o3. Bx JEXk. II, 4o5. 4o6. lumma tollens. Âldina teruUns. — 4^4' turbato eà- 
Vied. i464- turLaUi oâM. pr. Jttnt. et Norimb. Omniaoqne haec erat vêtus et vera 
lectio. turbalif. Ààâma. turbati o. f. alia Tctus editio Bartliio laudald. tuH/ata 
flumina ms. Helmn. Fenti turbati tant tirofl. lurbidi, concitati. — 4o^- 4o^' ^ 
Ecl. VUI, 19. ao. — 4o8. f^os matuU'na si qui de génie ifêmtis, m stcs aint, m 
qiiat cognatione junctx Procne et Pbilomela faerant nauts : conf. aup. 199 aqq. 
lu legitur ex Scaligcri emendatione. Vulgau lectio erat : Vot Numantina: ne 
jam vett. edd. , etiam Aid. , at Yen. de Tortis cum aliis : ^m o Mantirm : pron-i 
tum est in Mantinca hoc mutare, quod et Scaliger arripnit, sed mox iterum di- 
misit. Sane Arcadom ea urbs ut totam Peloponnesum desigoaret, satis osset inso- 
lens. Nec tamen altéra Scaligeri lectio habet, in qao acqiiiescere possis. Doctius 
nomen latere, et quidem stirpis vel gentis Pbilomelx et Promes, non dobito. 
Itaqoe rafingo : Vot , Pandkmia si qui de qente vetâtis, per aérera 'volantes occur- 
ritis.*— 4o9' Spemià's? conj. Creene. — 4'o. quod o satua vett. edd., etiam 
Aldina. salva liceat le dicere jam eadcm Aldina dédit : alise edd. licemt tibi. Scalî- 
ger frustra refinxit : liceat mUti. Versus insititius- — 4i4* Scylla «go sum mt. 
Basil. Mwus Loensis !• c. — 4iS' tomen htse, etti nsn accipis, audis. Igitor aod^ 

4o4 — 4^^- ^3u>^«nta hec Scylls Aut excidemnt malta, aut non 

■on sunt a po<;ta tenuioris inçenii satis pnestrnxic narrationem poe- 

profeeta ; desideres modo severius ta. Intelligendum scilîcet est, dato 

j wd i cium in dilectn remm et sen- eapilio Scytlan fidem a Minoe rna- 

tentiamm. trimonii jonçendi accepisse. Ail 

^i^. J^i S. Illa ego sum, Minos , pactionem eandem svmt fœdera 

sacrato fœdere conjux Dicta tibi. referenda vs. ^22. Geterum cum 



CIRIS. i3() 

Vmctane tam magni tranabo gurgitis ondas? 

Vincta tôt assiduas peodebo ex ordine luces? 

Non equidem me alio poesum contendere dignatn 

Supplicio : quod sic patriam carosqae Pénates 

Uostibus inmitîque addixi ignara tyranna. 4m 

Yenim esto : h«c, Miaos, illos scelerata putavi, 

Si nostra an te aliqnis nndassetfœdera caaas, 

Facturos, quorun direptift mœnibus urbis, 

O ego crudelis» fiamna délabra petivi : 

Te vero vîctore, prias vel aidera cursus 4>'^ 

Mutatura suos, quam te mihi talia captae 

Facturum metui : jamjam scelus omnia vincit. 

Ten* ego plus patrio diléxi perdita regno? 

Ten* ego? nec mirum, vultu decepta puella 

Dt vidiy ut periil ut ne malus abstulit errorl 43« 

pem eite débet adaiiaere, prépare. Sed «m pt«»batcn , ut tic auribot accipere, 
aodKre. Scali^er «s aiiti4|nM edd. rc|po&it auéi : tanen bac a«di , qaaraqaam tibi 
non placcM. Veram et boc neii roimus jej^nuat. Heini. etM* non adsfnch, audis. 
Tetam vefMna a anala aMna insertana arbitror, TÎtio ption irersui teiBel iUato» 
m lUm ego mm Mmoi legereMir. Scriptum teiKeet liienit ; lUm eyo Minois saarato 
fmàêre tempmx ymetanê jam moyni tmnÊibo yurgitis unéas^ *- 4>7- yicta Tett. 
edd. aMe Édémam , es nore. nBsidaa etien Ven. Norinb. — 4i9- ^^ refingere : 
JfoM efukhm. mm non poittum eantanétre éifmm Supplicio : No» poMom coaten- 
deve, ne noo di^aon caae auppbcio; menit vero. Scoteotia enim sic insimcta : 
M«Mfe eqvideni poMnm contendere, dignaan me alîo sapplicîo, tcil. qvam boc; 
ÎMino vero, ftteor , me dif^nam eapplicio boc : aed boc ab iis, qiiot Ictcram , non 
a te , inferri mibt debebat. *^ 4>9- 9<«Mf ne Aldina primam dédit. AJi« yiMm^tiam, 
maie. Rasil. tfuam quod, Hciiu. quia rurm. -— ^10. mgrata vel ignaun conj. HeîAi. 
^orvemendac ScaUner. Sed et alterum habet k>cum : ignora enim futori, qiram 
longe aliter acccptnm in a Minoe bcnefieium potaret. — 4bi • y^rum esto : Mac, 
Minos jam emcndatum in eadem Aldina. Alis ^rett. Vtntm est hoc, yel Verum est 
hœe cum mt. Basil. Jo. Scbrader. Emendatt. p. 63 Veruht isthac , Màws, illos 
scelerata putaui.,.. Facturos. non maie! •" 4^3. direptœ m. urbis em. Heint. — 
4^6. Maturaki éd. Fabrie. -— 4^7' Jampan scelus otnnia vincit. Languet <rè jam^ 
jam, Sceleri epiiheton addi poterat : sive puellv sive Mioois scelus inteUigat. 
Bartbius interpretatione sic juvat sententiam : omnia, etiam fidem datam. Heins. 
refingit r Jamjnm scelera omrUa vincis, vel quamquam scelera omnia vici. — • 4^9- 
nec mirum. Heînt. f. nimirMm. -^ 43o- £t Ecl. VIH, 4^ ttncrc, ut puto, bac 



Scyll» qoercKi cf. cas, qnas ris acerbitatem ex notime Teritate. 
(Ktd. Met. YUI, 108 sqq. ejusove 418. Iton «quidem altud quid 

profert, ut intclligas, in hoc in- flMmi quam laie supplicinm. — 
fcnuliuiim,iiiiiottropoetadolo- ,4^1. ilUt $„.. Factmrofy ^luonmt: 



ï4o P. VIRGILII MARONIS 

Non equidem ex isto speravi corpore po8se 
Taie malum nasci : forma ^ vel «idere fallor. 
Non me deliciis conmovit regia dires, 
Goralio fragili, ac electro lacrimoso; 
Me non florentes aequali corpore Nymphae; 
Non metus incensam potuit retinere deorum. 
Omnia vicit amor : quid enim non vinceret ille? 
Non mihi jam pingui sudabunt tempora myrrha, 
Pronuba nec castos adcendet pinus odored, 
Nec Libys Assyrio stemetur lectulus ostro. 



435 



440 



illatus. — 432' fnrma, vel sidère fallor : vel specie, Tel iato. Pntida oratio: forte 
forma, proh sitlera! fallor. In Mise. Obs». Vol. IV, p. 33o virum doctum tentasse 
video : jwmœ vel sidère J'alli : nx forma sidiu forma sîderea sit. Ms. Helmst. yôrma 
vel sidéra foUe. — 434- Coraliofragili ac electro lacrimoso : ita refinzit versum Sca^ 
liger (nec indocte, modo atque maluissct), quum in Âldina esset et. Nec aliter 
ms. Helmst. Versos procasus eo modo, quo Mn. TIII, ^oi. quodfieriform liqui' 
dove potest electro. Etsi nunc electivm succinum est, olim in sumroo pretio habi-^ 
tum. Vulgg. et lacrimoso movit electro , ex imerpolaiioDe, et tamen cnm TÎtio 
versus. Nec aliter ms. Basil. In Piantin. et aliis versas sic constitntus est : Non 
me.... dives, Dives coraUofragUi et lacrimoso electro. Loensis sic refingebat : C. et 
fragiliaut monuit lacrimoso electro. conf. Voss. de Analogia III, 36. — 435. Nom 
mejl. melius vet. edit. apud Loensem. ■— 437. Omnia vincit amor. Sic sup. Eclog. 
X, 69. Hic vero dandum crat : Omnia vieit amor; et hoc ipsum e ms. Helmst. 
notatum video. Procedit enim sententia sic : Nihil ■ abdoxit ae determit me a 
scelere : non pacerna domus deliciis et pueltis comitibus afflnens, non deorum 
metus. — 438. Non mihi jam ms. Basil, vett. edd. et ipsa Aldina, melios qoam 
Nec... sudabunt. Sane Ge. H, 1 18 Quidtibiodorato reforam sudantia Uyno Balsa" 
ma^ue et b. et alibi : sed alio sensu. In simili loco euro Tibullo nostro ( lib. Œ, 
4, 28 ) pneferam stiUare : nec mihi jam pingui stillabunl tempora myrrha. — 439- 
spinus Leopardus roalebat apud Loensem Epiphyll. Vm, 37, f. inani acumine. 
odores jam Vcn. 1484. Norimb. et alia;; at Aldina protulit honores, quod etHeîns. 
praefert. Nihil vu^atius hac varietate in libb. conf. Burmann. Anthol. pag. 37. 
Elegans autem versus de taedis, quae novae naptae pneferuntar. •— 44o* ^on 



Meg;arenses , si rcsrivissent prodi- 
tionis cpnsilia! Mox 4^1 speravi 
pro metui, putavi, ut sappe : conf. 
^n. I, 543. IV, 41 9* non in ani- 
mum venit, tantum scelus a vire 
tam formoso proficisci posse ; for- 
ma ego misera decepta sum. 

433. Non me commovit : ut ab- 
sterrerer a prodenda patria. Lo- 
quitur enim de Misi patris regia , 



et de bonis, quibus illa adhuc usa 
erat. — J^ZS. œqtiali corpore , œta- 
te , squales , ô^uxuci c *of *i , ut Scêr 
liger illustrât. 

438.... iio. Ad nuptiarum sol- 
lennia référendum, quibus se nunc 
privatam conqueritur; sponsa per- 
ungitur : tsdie lucent : purpnreus 
torus sternitar : h. e. vestis pur- 
purea in citrino lecto. Nam Libys, 



CIRIS. i4i 

Magna queror; nec et illa quidem communis alumna 

Omnibus injecta tellus tumulabit arena. 

Mené inter comités, ancillarumque catervas 

Mené alias inter, famularum munere fungi, 

Gonjugis atque tuae, quaecumque erit illa, beat» 4^ 

Non licuit gravidos penso devolvere fusos? 

At belli saltem captivam lege necasses. 

Jam fessae tandem fugiunt de corpore Tires, 

Et caput inflexa lentum cervice recumbit; 

IMfys Aldd. cum mt. Basil. -^ 44i* f^ona queror conj. Heint. nec et illa quidem 
inde ab Aldina legilur. Antiquiores : nec ut illa quidem. Excidit puto me : magnm 
queror : me ne iUa quidem communie.... tumuUdtit, h. e. quod vero maximiun est, 
de quo queri poMÎm : me ne telliu quidem tumulabit, illa communis aUtmnis 
omnibus; ant tta legendum cum Scaligero, aut nec me illa quidem communis 
abannam tellus tumulabit; quod maliro, qoodque Heins. quoque amplectitur, et 
ad GronoT. adTacit. ablegat ; nondum enim idooea auctoritas ulla allata est, qua 
aluninum active pro altore et nutrîtore dictum esse constet. Longa est ea de re 
disputatio in Tlies. Gesner. Quod omnium codicum auctoritas in h. 1. alumna 
tueri dicttur, perperam pronuntiant viri docti. Quot enim habemus codices Ciris? 
Ilale etiam Bartb. provocat ad sup. 374 haustum mihi pectus alumnœ. Est enim : 
mihi alumnœ. In Basil, ms. erat ne ut illa quidem. Unde Heins. tentât : mené 
(volutt me ne) iUa quidem.... alumnam. — 44^* i'^f'^ comitvs. Sic vett. quoque 
edd. Ât Aid. et inde Veneta de Tortis : inter matres, minus taroen accommoda te. 
intar matres anciUarique marinas ms. Helmst. — 444* McenaUas vett. edd. et codd. , 
etiam Basil, constanter, ut etiam Scaliger eo devenerit, ut ita legendum putaret : 
nam et Arcadiam, înquit, et reliquam Peloponncsum bello vicerat. Hoc unde 
liabeat, nescio : illud tamen video, firaudem fecisse obscuriorem ductum librarii 
Nenalias pro Men' alias : quod recte inde ab Aid. sec. legitur, modo interpunga- 
tur, m fecimus. Poeu tamen bono digniora suggerit Heintius : Men' viles inter; 
Tel Mené colos inter. Porro ijamulari vel famulatus munere. — 445. quœcunque 
erit Ula beata edd. veti. antm Aldinaro. Sicque Julius Sabinus legerat, idque prSe- 
feram, cum Heinsio. — 44^* fasso de corpore haud dubie : e Catullo I. c. 189 
Nec prias a fesso secedent corpore vires. Et sic quoque io. Schrader. Emendatt. 
p. 64> "• 449* 45o. Potest et interpungi : Et caput... cervice recumbit Marmorea : 



Libycus, lectus^ ut Libycum pec- 
teusup. I79,ebiimeiimvel lotinum 
▼el citreiun. Ante oculoii autem ba* 
boit poetaGatull. LXIII, 43. 48. 49. 
443' Comparât Scaliger Gatull. 
Epithal. Thetid. i53 neque injecta 
iumulabQT moriua terra : et cum 
-sqq. verss. ibidem versus 1 58 sqq. 
Scilicet quum se etiam tumulo pri- 
^aii dixitset, addit Scylla, de- 



buisse saltem tanquam captivam 
in Gretam abduci et in senritio 
conj agis Minois baberi. Mené non 
licuit famularum munere fungi? 
et fuses penso gravidos conjugis 
tuae devolvere! Imago servitutit 
poetis frequentata : et Catullo eo- 
dem loco in Ariadnes querelis 160 
sqq. cf. Mitscherl. Lectiones iH 
Gatull. pag. 107. 



i44 P. VIRGILII MARONIS 

Spelaeum, multoque cruentas hospite cautes. 

Jamque adeo tutum longe Piraeea cemit^ 

Et notas secum, heu frustra, respectât Athenas. 

JamproculefluctuMinoiarespicitarYa, 47« 

Florentisque videt jam Cycladas, hinc Strophadasqué ; 

ipta antri testadine et caméra accipienda? — 4^* Maie ezcutum in HeÎDSio et 
Barm. Pireeia. Quit nescit esse Tlti^euieL, Et Pù-ceea jam Aldina et alije vett, edd. 
At Jtmt. cum aliit maie Pyrreum. tutum bene >Scali(;er o;^<^pèf , ipufÂin , inter^ 
pretatur. Heiosiut tameo tentât : tuêa heu longe Pireia, provocans ad Statium, XH 
Theb. 6a6. Respexit puto v. 616 «1 trepidis stabi'em Pirœca nantis ; qiue ipta 
emendationem infiringunt. — 469- sa:um : etai exponi potest, ▼. Noiam; parum 
tamen commode positam : nam respectât Atbenas oculis, noo anime reputat aecum. 
F. scepe, ut et Heinsiua, qui etiam ecce cooj. — 470- «^o"* proctU e /luctu Minoia 
respicit arua. Vide , quam faciles et libérales inierdum sint Intpp. Cretam inter- 
pretantur Minoia arva. At eam quomodo respicere nunc potoit Scylla? Ferrem, 
si Niêeia essent arva. Sed respicit esto prospicit ; aut corrigamua potius prospidt : 
Athenis relîetis qui ultra pergit, aliquot, puto, dierum cursum emetiri débet» 
antequam Creum prospiciat. Potuissct tamen poeta haud dubie bsec subjicere, 
modo non additum csset : Florentesque videt jam Cycladas hinc Strophadasque , 
Hitw sinus, hinc statio contra patet Hermionea. Fj-go agitur adhuc de naviga- 
tione, quae in Sinu Saronico fit : inde vero Cretam yiz aliquis prospiciat. Itaque 
aut yersum ex seqq. forte post 477 retractiim et perperam b. 1. inaertum, aut a 
mala manu, ut variaret superiorem vcrtum, in margine appictum, aut Minoia 
arva corrupta esse necesse est; etsi varietas nulla occurrit, nisi quod ros. Heknst. 
Jam procul etfiuctus aUa Mmos adspicit arva : et, effluxus ma. fiasil. Prospici in 
eo sinu poterat navi inde a Megaris ultra Atbenas provectae ante onines alias ter- 
ras JElgina et Salamis insulx, base quidem rétro, illa ex adverso posita. Dicas 
adeo potuisse scribi : Jam procul e fiuctu Salaminia prospicit arvn, aut : c fludu 
JEiuiideia prospicit àrva. Prius ad literarum ductum propius accedit , sed ad na- 
▼igationis progressum minus est accommodatum ; malimque adeo Argolidis litus 
respici putare : quod pluribus modis declarari potuisset; ▼. c. Pittiwia prospicit 
arva, b. Trœzenem. Unum adbuc est, qno Minoia arva tueri aliquis possit, ut 
ad Minoam insuLam, ante portum Megarorum Nisxam positam, référât : ronferatur 
Strab. IX, 600 B. — 47 <• Florentcsque videt jam Cycladas, hinc Strophiutasquê, 
Scaliger : hinc Cycladas hinc Strophadasque. 8yllabam mora et caesora productam 
sexcenties interpolarunt grammatici. Sed in Aldina sec. et tert. et bine in Yeneta 
de Tortis mira est lectio : Cycladas : hinc f^enus illi. hinc sinus; eandem ms. 
Helmst. babebat, nec aliter legerat Julius Sabinus, qui de Cytberis insula inter- 
pretatur : nimis remota ab bis plagia. An et bic insuUe nomen latet? Inter bsec 
mirum est prseteriisse, cum alios, tum me ipsum : StropUades, quie in lonio mari 
site inter Cycladas nec poni nec nunc prospici poterant. Cogitavit de boc acu- 
tissii^us Jo. Scbrader. Emendatt. pag. GS, idemque emcndat hinc Sporadasque : 
uni iEn. ni, ia5 Sparsasque per œquor Cycladas. Legitur quoque illud jam in 

tum, .5iDu Saronico relicto cunum mis in Ovidii Metamorph. et Scatii 

tenet in medio Gycladnm versus Achill. II pr. — 4^- sccum reS' 

Cretam. Similesnavigationes loco- pectat, h. respiciendo apnd ani- 

nunqne eaumerationes sunt inpri- mom suum cogitât. BarthiiM jam 



CIRIS. ,45 

Hinc sinus, hinc statio contra patet Hermionea. 

Linquitur ante alias longe gratissima Delos 

Nereidum matri et Neptuno iEgaeo. 

Prospicit incinctam spumanti litore Cythnon, 475 

Marmoreamque Paron, viridemque adlapsa Douasam, 

edd. Basil. Interea pro sensa meo contendam quoyit pignore, duo hos Tersos 470, 
471 Jam prœul..,. Florentesque , a mala manu ventsse. — 473* Hinc sinus, /Une 
stalio contra patet Hermionea. Suttnli ibedum Heins. et Barmano. editionum vU 
tiam, Hermiona. Vett. edd. Hermioncs. At Aid. i5i8 HemUonia. Heins. tentât 
sinus statio.... Hermionœi : non bene. Sinum Saronicum evectis et Cycladas pe- 
tentibtts ab altéra parte ille ipse sinus, a deitra litus Argolicuin, in eoque 
Hermione prospicitur : 'Bf/uuin et poetis *£p/uioviifli, scil. X^f*» ^roXic vid. Pau- 
un. II, 34, p. 191. Strabo YIII, p. 678 A. Inter fragm. Callimacbi : £iç 'Acnnf 
*Axi/jcof <rt KOJ S^fÂtm^Xty 'Ef/uuoym. Est quidem et in hoc ipso litore sinus Her- 
mionius, qucm tamen n<m puto a poeCa significari, quum contra addat : Hinc sinus, 
hinc conbu. Yicissim equidem de sinu dubito : et suspicor fuisse scriptum : Sunion 
hinc, statio contra patet Hermionea. — 473* 474* Versus adumbrati ex JEn. III, 
73, 74, ubi vide. — 473> Cinthum yett. edd. Ciirum Jul. Sabinus. spumafUi 
yurgiteJo. Schrader. conj., et Prospicit hinc cinctam. — 47^* viridemque adlapsa 
Donysam. Scriptum simili more erat iEn. III, ia5 : nec extat auctor satis gravis, 
unde tuto scriptura constitui posset. Nunc tamen non multum absnm, quin li- 
brormn in iEneide et apud Plin. Tacitumque lectionem , Donusa pro vero nomine 
babeam. Nam, si a Dionyso ductnm esset, Aiovt/m esse debebat : quod etiam 
inflexum illud videas apud Steph. Byx. in Aof ov9i« ( apud Eustath. ad Dionys. 
Perieg. 53o Nov9Ui compte legitur : ezscripsit autem ille Stephannm ) ut sit pro 
Âisfi/oMi, quod ineptum est; sed et ipsnm argumento esse potest, verum nomen 
ÂofO(/9« fuisse «MTO <roî7 J^vm? , propter terrae forte motus, ut Vossius conjicit ad 
Melam II, 7, io4> Apud Melam tamen constantem libromm lectionem, Dionjr" 
sia, retinendam arbitror; potuit enim inter tôt alias obscuriores Sporadas etiam 



comparavit ex 6e. I, 389, de cor- 
nice : et sola in sicca secum spatia- 
tur arena, et ex Glaudiano Epith. 
Pall. 47) quid medio tecum tnodu- 
taris in œstu ? Scaliger notas secum 
per archaismum dictum volebat 
pro sibi. Elegans autem to respec- 
tatf m et alibi respicere , aspectare, 
utGe.III,aa8.De reliquis rid. Var. 
Lect. — 47>' ^torentes Cycladas, 
propter siWas longe coospiciias 
navigantibus. Sic Ovidius inter Gy* 
cladBiJlorentem Cythnon Met. VII, 
464) et noster poeta paullo post 
viridem Donusam dixit; quod etiam 
£n. III, laS, memoraverat^ eisi 
5. 



ibi Serv. ad marmorviride respici 
ait. — 4?^' Mannoream Paron, a 
màrmorum fodinis , etiam Ovidius 
dixit Met. VU , ^65 , loco , que eum 
ante oculos habuisse h. 1. suspicor. 
viridem Donusam, jam .£n. III, 
1 25,iridimus. Interea laboris hujut 
teedium levare liceat alia observa- 
tione. In loco JEd. III, i35,iEneas 
a Delo evectus iter faciens per Cy- 
cladas relinquit Naxum, Donu* 
sam, Olearon etc. Hoc loco pros- 
picit Scylla Cytbnnm, Paron , 
Donusam. Sitns adeo hujns insula 
ex bis ipais aliqua ration e «sti* 
mari potest ; quandoquidem accu* 

10 



i46 P. VIRGILII MARONIS 

^ginamque simul, sementiferamque Seriphiun. 

Dionytia esse, ut adeo facile aherius nomen in altemm transiret. — 477* ^Bgim 
namqu€ simul semeniijtramque Seriphum. Quuin Seriphus a Strabone lib. X, p. 74? 
A. petrosa fuisse prodatnr; Scali^er serpentiferam eneodat, o^ioMwcy. SiaripUci- 
ter ita poeta insuïam asperam et saxosam bene appeilare potuit. Sed Scaliger hoc 
respectu iabulie factum vult. Sane Persei cum Meduase capite ad banc insubim 
accessus, conversis in saxa incoUs» celebratissima est fabula (TÎd. yel Pindar. 
Pyth. XII ) ; enimTero de an^aibus MedusK in bac intula enatû nibil namtnu 
accepimus. Potest vero insula eue saxosa» et tamen babere agnun ferdlem, 
adeoque sementifera did. Accedit, quod Ovidius Met. VII, 4^4 planam Seriphom 
dicit, quK lectio nullo modo est soUicitanda, Quidai cnim dirersa ratione et rca* 
pectn ejusdem rei diycrsa esse possint epithela? Jol. Sabânus in suo libro amom»> 
feramquê Seriphum legisse Tidetur, expUcftt enim amomum h. 1., nisi ad t. 5ia 
deturbanda est nota. Ms. Helmst. salu^ramque Seriphum legit : ^piod quo da« 
cat, non assequor. Sed in priore parte iFersus interprètes non haesisse miror. Ab 
J^ina lon^ssime aberat Blinois navis, quum Seriphum jam in oculis baberec. 
Haud dubie yerius insulse nomen sub cormptela latet; sed et tox, simul , qose 
sequitur, otiosaet inutilis. Puto poetam scripsisse : Et Diam et S^hnon, s. Dia, 
Naxos, in proximo esse debuit. Gyaros nîmis remota est, qnam ut ea in ^Egina 
latere possit : etsi eo alluderet Ovid. Met. V, a5o, ubi Minenra Thebas petitura 
Seriphum deserit, a dextra (^thno tSyanque reUctis. Alia est insula, obscurior 
iUa quidem , propiore tamen lectionis Testigio : MgUa Tel JEgilia inter Cretam et 
Peloponnesum auctore Stephano in Af^ixi« : quod enim ibi legitnr Ai^masmi» 
jam emendatum est a YÎris doctis Atyixti*, seu, quod malim, Aiytxitty nam dici- 
tur sic AjyiX^y seu potius AtyixsL. Et sic quoque Dionys. Perieg. 499 A?>^«t t* 
iA KuBn^ Maie enim Aj^vXa ibi scribitnr. Etiam Mêla II, 7 , 90 ^< interius ( in 
alto ^aei maris) Mêlas, Olearos, ^gilia, ubi cf. Vossàus, qui nunc Serigottum 
seu Cytheram minorem Tocari docet. Plin. IV, f. 19 JSgila ( hanc scripturam e 
libb. tuetur Harduin. ) iiutem XV m. p. a Cythera, eademquê a Oelir Phalasurma 
oppido XXV M. P. Succurrebat ab initio ha% ABgilia snbstituenda iEginae ; mox 
etiam ridi jEgylam (in-rito métro, ut e Dionysio intelligitnr ) pro yera lectiooe 
h. 1. Tcnditari a Loca Holstenio ad Steph. Byz. pag. loa. Sed, banc a locorum 
situ penitus esse alienam , facile sui quemque oculi possunt docere : nec facile ea 
cum Paro ac Seripho jungi potuit. Recitatur tandem alia a Plinio post Eubœam 
lib. IV, s. 22 Extra eeun in Myrtoo muUœ ( insube), sed maxime illustres Glau- 
ecnnesos etMgUia; et a promontorio Gerœsto..^. Cyclades. Atque de bac Herodotus 
accipiendus erat, non de illa, lib. VI, 107, ubi insuïam Styreorum Aiy/Xfi«f 
memorat, in quam Eretrienses mancipia deduxerant. Styra EubœK fuisse MtisTel 
ex Iliad. /0, 539 constat. Hujus £giliae situm etsi pro certo definire non ausim 



ratior ratio non suppetit. Gormp- 
telam itaquc in Stephano Byz. in 
Aofotim ( qnam antiqnam satis 
esse Eustathii aller ille locns ad 
Perieg. 53o , déclarât ) etiam hec 
argunnt : Aof ovm, vii9oc/uMp«t*Pô^. 
Enimvero nîmis longe ab ea abesse 
debuit, si Marc non turpiter ei^ 
rasse dicendus est. SinRhodiis eam 



paraisse dicere volebat, f^^fc rm 
^o/iMf dicturus fui«aet; et quor- 
sam hoc potissimttm notandnm ve- 
niebat in hac insala ? Imnio viT^oc 
/uiafÀ Z«ropttJWf, vel, ut alias amat 
Stephanus (y. c. in Tuêtf ot), va^f » 
/âia nm Z«rop«t/Wf . Qaod ibid. sub- 
jicitar, in eam insuïam a Baccho 
ex Naxo AriadneQ tradactam , vi- 



CIRIS. 147 

Fertnr , et incerlis j^ctatiir ad omnia veotis : 
Cymba velut, magnas sequitur quiiin pai*vula clasais, 
Afer et bih^mo bacdbatur in aequore turbo. 4B0 

Donec taie decas formse vexavit, et âegros 
Non tulit, et miseros mutavit Virginia artus, 
Gaeruleo pollens conjunx ISeptunia regQO. 

( imer Aiticam et Eubœam coUocaum eam Tideo a DorviUio ) , tamen ille nimiuBi 
recedic ab his Cycladibut, inier quas nunc navigatio apad poetam nostrum fit.— 
478. od omnia : otiotum vectoB fuknim : cui «iaiilia vidiiam in Calice et Ciri 
aUa. Poterac luccurri per epitbctOD : pendula. — 4^0. j4/tr ut cm. Heins. — 4^1 • 
Don,*»c taie decusformœ vexavU, et œyros Non tuUt, et. Senta hsc carent. Latere 
in vexauit et antiqaum Ètexatier in promta est animadTertere , maiio magis à 
•adiai vexaverit vett. edd. tnte Aid. eshibere : por^ evdev œçratn et ac misero. 
Scaliger refiniit : Donec taie decusformœ vexauit, et œgram Non tulit : nuUo ad 
aensam (ractu. Melias Barthias : Donec, taie decus forma, vexarier œyram Non 
tulft et : ut sint appotita : œyram, taie decusformœ. Sane nec sic scabritie vertas 
caret : ferri tamen poteit, molto forte magis, si taie derusfinrmœ, per exclama* 
tionem et in medio posita acdpias. Nam et sapra mirati sont dii marîni puellse 
ibrmam vss. 3g f iq<I'» at sit scribcndom : Donec {ttde decusformœ!) vrxarier 
œgram Non tulit et. Niti ipsa Amphitrite eegra Non tulit. Qaam hoc satis probabi» 
liter Tideri possint dieu : ecce nsom objicitur novum et dignom conjectore 
■pud Jal. Sabinam, uhi Seripbon et Dionysam memoraTit, porro legitar. « iEgoa 
m pro iEgSBo mari ponitor, quod etiam Valer. Flaccas usurpatit : Et^uantofre^ 
• mitu se sustulit JEgos! • Nou bec Tix alio , qnam ad banc versam spectare po- 
test, legitque adeo in soo libro Sabinns pro œgros, œgos, quod pro iEgco mari 
dictnm yult. Hoc qoidem perperam. Nam iSgseam mare mytbice non per Agoo, 
sed per gigantem Agaeonem reprsesentatur ; sed idem JEgœon etiam ^gan effertur» 
AryùUm» Aiydm9i Âiykfy ntTiun es Titseon, a Titsea, matre. Ita etiam melioret 
libri ap. Taler. Place, loco landato, qai est lib. I, 629, exbibent Mgan, vbi ▼. 
Vost. Nec tamen quicqnam prodest ad sensum , si légère velis et in nostro : ^gan^ 
nisi disjanxeris boc modo Dotnec taie decus formas vexarier JS^an Non tulit, et 
miseras mutauU viryinis artus Ceendeo pollens cot^unx Neptsmia regno. Ita ^on 
cum Ampbitrite jansere opéras. Heins. vexarier œque, Tel agrœ, yel œgrum, tel 
ultra. UÛimam boc esiet nmplicissimnm es ipsa re natum ; modo scriptura ad- 
diceret. 



4«niain non BÛaiu ar^it. Plinius 
rV , t. a3y Donosam intcrTelon et 
Pathmon n^tDorat, oui ibi acer- 
iMiim pontn se Sporadas ait. A 
Oallario alieno loco^ infira Icariam, 
coUocata est Donusa. 

479- 4^* Çyntba velut , magnas 
ie^uiiur tfuum parvula clastisy Afer 
«t hibemo bacehattir l'a œquore tur- 
ho, ComparaUuraUif^tajDaTiScyila 



cum minore aavl|^o.navi alUgato. 
.Ut sit: Yelpit cymba parvula, qnum 
sequitur ma^^nas .classes, et qaam 
turbo ACer baqohatar in œquore ; 
h. dwn interea Afcicos procellas 
movet. Eandem comparationem 
fitatins 1 SiW. 4* i^osqq- adhibuit; 
nt jam alii notarant. Paulio ante, 
in y. 47^1 "^^ omnia débet esse ad 
omnem motam, impulsum ^ yenti. 



10. 



i48 p. VIRGILII MARONIS 

Sed tamen extemam squamis vestire paellam, 

Infidosque inter teneram conmittere piscis 485 

Non statuit : nimium est avidum pecus Amphitrites. 

Aereis potius sublimem sustulit alis, 

Esset ut in terris facti de nomine Ciris, 

Ciris Amyclaeo formosior ansere Ledae. 

Ac Telut in niveo tenerx quum primitus oyo â^ 

Effigies animantis et intemodia membris 

Inperfecta novo fluitant concreta calore ; 

Sic liquido Scyllae circumfusum aequore corpus 

Semiferi incertis etiam nunc partibus artus 

Undique mutabant, atque undique mutabantur. Ag^ 

-~ 484' '^ rigitUs squamis vestire puellam Basil, nu. , haad dubie meliiu. — 485. 
pisces. Requiruntur pristes forte et h. 1. ; hoc est belloae. — 486. Nùniumifuc 
aukUe regno Amphitrites ms. Basil. , quod refingere videtur Heins. Nimiumqtu 
it^idat regno Amphitrites. Non satii Tim perspicio. Vulgata eo spectat, quod mutata 
in piscem ScylU belluarum voracitate peritora fiiisset. — 48^* Amyclaœ.... Ledœ 
requiritur. Sic et Heins. Anser pro olore ; ut et alibi apud poetas. — • 49<>- ^*^ 
veûit edd. yett., etiam Âldina cum Basil, ms. tener est cum primitus Aldina. tetie- 
rœ cum protinus Yen. i484» Junt. Norimb. ( cum Aid. tert. et Basil, ms. ) et al. , 
et puto protenus poetam magis decere. — 49 >• Effigie animantur vett. edd. pne- 
tér Aldinam, in qua est Effigies animantis, melins, puto, eui alteram pneferat 
Scaliger cum Heinsio. Certe non placet : teneras effigies in ovo animari. Contra 
prae£lare : tenerœ effigies animantis fluitant in avo : h. adumbrata pulli forma in 
îiqaore naut. — • 49^* colore Yen. i484. Etiam color vitelli mutatur; sicque novo 
accommodatius est. At calor ex incubatione est. novus erit continuatus, succc- 
dens de novo. — 493. liguidum ms. Basil. — /^gS. ^g/S. atque undique mutabatur 



484* 485. 486. Noluit mutare in 
piscem , nam ita a belluis et pris- 
tibus devorata fuisset , qui mino* 
ribns piscibus insidiantur. exter- 
nam puellam^ in extema corporis 
superficie, teneram committere t'it- 
ter pisces : pro , piscibus , seu re* 
linquere inter belluas marinas ; 
insolenter dictum ; scil. metuens , 
ne ab iis devoraretur. pecus Am» 
phitrites: antiqua poetarum for- 
mula. Notum est Naevii , quod et 
Taubmann. laudat , Lascivum Ne- 
rei simum, pecus. add. Lucret. II , 
343. 343 1 et inprimis notum illud 
Horatii: Omne quum Proteus pecus 



egit altos Visere montes. Moz 488 
in terris , inter bomines appellatur 
Ciris iiri tsS Mipti? » detonsa patris 
coma. 

490 sqq. TotQS locus de meta- 
morpfaosi bac , et inprimis compa- 
ratio incboatae mutationis Scyllse 
in alitem cum vitello o^i in pullum 
abeunte , ex elegantissimis est ; et 
miror , eam Nasoni , ingeniosissi- 
mo homini, non in mentem yenisse. 
— 49'* 49^* intemodia jiuitant 
membris pro val(|^ari : intemodia 
membrorum fluitant. — 49^* '^' 
quido circumfusum £Bquore corpus.: 
nescio, an arguter : sed malim non 



GIRIS. 

Oris honos primam, et multis optata labella, 
Et patulae frontis species, concrescere in unum 
Gœpere, et gracili mentum producere roatro. 
Tum, qua se médium capitis discrimen agebat^ 
Ecce repente, velut patrios imitatus honores, 
Purpuream concussit apex in yertice cristam. 
At mollis yarios intexens pluma colores 
Marmoreum volucri yestiyit tegmine corpus, 
Lentaque perpétuas fuderunt brachia pennas. 
Inde alias partis, minioque infecta rubenti 
Crura, noya macies obduxit squalida pelli. 
Et pedibus teneris ungues confixit acutos. 
Et tamen hoc demum miser» succurrere pacto 



^9 



5oi> 



5uS 



Oris honos : ffràman muUis legant et interpimgimc Tett. edd. , minai bene. Qaod 
habemuB, Aldiiue debetur. Heiiu. tenut molabant rel nutabant. In mt. Batil. 
abett et. — 497* patuiœ frontis sj^ies : ergo speeies frontis pro fironte, et h. 1. 
pro ore omnino. Speciem per decorem tpectabilem Aâceniioa interpretatur. Spa» 
Ha frontis tamen proprieus termonis hic requirebat, Tel spatium, quod et Hein- 
sio in mentem venit. — 5oo. imilatur Ascens. Junt. mi . Basil. ; hic et parvos. — 
Soi. Pimictfom Aldina; pnefert Heins., quia 5ii sequitor Purpureas. — 5o9. 
mollis Aid. eadem : relique membris , corn Batil. mt. , puto mdiut : at tit : pluma 
intexoM membris varias colores. — 5o3. Mansurwn Tett. edd. ; et sic mt. Basil. , 
unde Heins. f. insutum Tel indutum. Marmoreum Aldina restituit. ^- 5o5. In 
varias partes Heins. apnd Jo. Schrader. , f. ut jungantar cam anteced. — 5o6. 
Expressom erat in Aid. tert. Heina. et Barm. edd. nova macies obduxit squalida 
pelUs, nullo corn sensa, et manifeste sphalmate. Vett. edd. etiam Aldina pr. et 
sec. cum Pithceana, legebant Titiose : nowanque aciem obduxit squaUda pelUs. 
loensis rcfingebat : Crura novamque aciem iUico duxit squalida peÙi. Quod nane 
l^tor, Terissima est emendatio jam in Pithœi margine apposita, mox a Scali- 
gero probata. Ita macies obduxit crura noTa pelle , et confixit ungues pedibus, h. 
fiait jonctim cute agglutinau ; non nt digitis disjnnctis olim pedes erant. Ut 
tabulas amfyi inter se Cato dixit. Alias malim in/ijnl. Tel affixU, quod ms. Hehnst. 
habebat cum ms. Basil. Porro Crura noua macie subduxit citât Salmas. ad Solin. 
p. 287. At obductus cortex et aimilia ap. Oyid. et al. — 5u8. Jtiamen legit 
l4M>nsis. Qui hic sequuntur ad ts. 5i3 ses Tcrsus iternm ex meo judicio mali 



sequuntur 

tsim exemtum Tincnlis et mari Dd- 
tans, quam potins, ut pulluv in 
OYO liqoore ambitur, sic hamore 
sea nebula indusom corpus, dum 
Butabatur, significari. 

5oo. 5o3. 5o4* Ecce repente y velut 
patries^ etc. Est adeo Giris avis cum 



judicio 

crista purpurea, ad imitationem 
ciociimi sen capilli purpurei pa- 
trii, quem Scyllare sciderat. volucrc 
tegmen est piumeum, et perpetuœ 
pennœ^ quse totas alas , olim bra- 
cbia , obducunt ; et 507 , confixit 
ungues j commïfiit f continua cute. 



i5o P. VIRGILII MARONIS 

Vix fuerat placida NcfptUili coinjuge digmim. 

Kunquam iliam pofithac ociili videre suoram Sio 

Purpureas flavo râtinentehi V6ttic6 Titftts; 

Non thalamus Tyrio fragrand adcepit aoïKmio, 

Nullae illam sedes. Qaid jam cum gcfdiblis iUi? 

Quae simal ut se«e cano de gorgice rélox 

Cum sonitu ad caelum strideutibus extulit alis, StS 

Et multum late dispersit in sequore rorein; 

Infelix virgo nequidquam a nioltfe r^éépta 

Incultum solis in rnpibùS exigit seYumr, 

Bupibus, et scopulis, et litdribus desertis. 

Nec tamen hoc iterum pœna «fine : ndttiqiie deum rex, 5^ 

Omnia qui imperio t^rrarum millid ve^dat. 



Venifiratorii tant in margiUe alîcujus Ittxri adscripfi et férpètma tecepA^TtAtrit 
qnidém AmphitHte oprem puèlltt : ted vik dignum dea , nt ei tuoconreret hoc 
pâcto; non enim pnêllam' pdéthic prvphiY{ài' nuptiiin vht» yiderum. S^Mcntia 
insifitia et paerilis , verba partitn n triirid et patnm propria; Sùot ôijiisqae 8en«* 
MU rem, pato, declann. — 5ir. salvo Yen. 1484 , Jam. A«cen». reUnêntêm fa- 
cile erat c|ini meliofe permutàre. Sed' adumbravit is , qui adtcr ipsît , Tenum 
Catiilli LX1U , 63 Ariadtitf Thetéùm fugienrem prospicit , NùnpM} rétmeM sab^ 
alem verlice mitraih. At ibi aliter res te habet, — 5i9. Hiec jam perfeqdatus tnt 
»P*p. v«. 438. Pro Tyri6, 5>Tfo arbitrer, es poetamm more fiiiMe.— ^SiS. NuHk 
Ubim sedes éd. Scalig. M ox Qttld eitùfn jùm sedibus iUis cothmonii edd. , etiam 
Aldibaram , est lectio : ut «abstitoatar : cpus est. Quia primas muurit , ut te 
Hëibs. et Burm. legitur , ï^ûôto. Hein», in Schedis malit : Quid enàn crnmfidAui 
au? Totas tamen Tenuf don minus itaficetUs est quam ante èrat. — 5i6. rh œqttùra 
melius ma. Helmst. lato em. Hieitis., perperam. Oë. IV, 436 /6d«; enm (Proceum) 
vtuti circum gens humîdd poUtt Eicsultans n>rém tate dispéfsH atjfuarum. -^ 517. « 
morte recepta conj. tir dôctus Mise. ObSa. Vol. IV, p. 333, atqui hoc idem jam 
in Aid. tert. , unde a recepi. — 519. Ruplbùs. In hoc ytto' tersu manifesta 'est 
inepti YersiBcatoris m^iniis. -^ Sio. Nec Uimen fkfc ipsum vtt. édit. ap. Loensém. 
— 5:li. Omnia qui imperio terrarum miUia versât. Etiam hic vcréus a monaché 
ezcosua putandus. Pie quidem, sed non latine, dictum : dMm versani vnperkf 
oAmia milita tcrrùrum , h. e. animatttium pcr terras ; nam de infinitis terraruak 



5 14 9qq. Eiegans locus et scnsi- 
bns rem aubji^iens grajjhice, Et 
multum late dispersit in teiiuore 
rorem , ut soient aves tnadefactat 
ahis conrutere. neffuicquam recepi 
te , serrata, a morte. Praestat,pu« 
tb, hoc, quam ut mortém recepe* 
rit, subierit; id quod factum non 
—• • mutatur enim in avem. — 5 1 8. 



œvum incultum; TÎtam asperam et 
horridam. 

5ao. Nnnc Jupiter, iadi0nat«8f 
filia scelerata in avem mntatây 
parentem interea mifirenun dpud 
inferos degere , reroeatit enm in 
vitam, et paritelr arcm ifecit j ȏd 
Giri infestam, tanqurn» 9à pœnaB 
a filia ezigendam* 



CIHIS. i5i 

Gonmotus talem ad superos yolitare puellam, 

Quum pater extinctus caeca sub nocte lateret, 

Illi pro pietate sua (nam saepe tepenti 

Sanguine tauronim supplex respenerat aras ; 5»5 

Saepe deum largo decorarat mui;iere sedes ; ) 

Reddidit optatam mutata corpore vitam, 

Fecit et in terris Haliseetus aies ut esset. 

Quippe aquilis semper gaudet deus ille coruscus. 

Huic vero miserae, quoniam damnata deorum 53o 

Judicio gnatique et conjugis an te fuisset, 

Infesti adposuitque odium crudele parentis. 

Namque, ut in aetherio signorum munere praestans, 

orinbos ncmo iUâ ctate cofiuirit ; «c tamen in pronta erat vertam refingert : 
Qui marm imperio et terras ac tidara vertal. lieins. conj. Omnia fui ùnperio rv* 
mm moriaiia vtrsat In ichedif Wolii pro millia tulMUCuebatur numia: nocio 
4|ao senw. — 5a4. 5 »5. YariMit e<ld. vett. primam in tepenti : quod omnes Al- 
dins eilûbaic. Ac Yen. i4S4 videmus : «piod et ni. Hebost. cun m». Basil, habe* 
bat ; cetene Tett. niteiUum^ latere in utroque bidentum lagacitcr odoratur Scaliger ; 
scd docere debebat bidentem taurum ntquam Teteribus dictom. Prsferam niten* 
tum : u% uepe Hctina , ▼. c. JEn. lU , ao. Heini. legit litantum. Ohrid. vicCuna 
nuUa liiat Martial. X, 73 Vùttima cmea Utat. Et remitUt ad Sabnas. ad Solin. 
Enimvero de vi irocii neflM> dnbitet. — 5a5. Vett. edtl. respexerwt, et auras. — 
5a8. HeUcoHê sales ut esset ma. Helmet. — Sag. Hic venua itemm ab interpola* 
tore insitna videtur. JovenàdisaunconiacHm Tixlnmaa poeta dicat. Aiii , ut Aacena. 
et Jont. , conuKis. Sed aquilas coruseas nemo noverit , niai esse dicas , qoae fol- 
Ben comacana nngnibns portant. lia et Heins. accipit. — 63o. 53 1. 533. Vix bac 
satis sana : certc , cauasa adjecta qualis sit , non satis licet assequi : infcstum fa- 
cit Scyllc patrem baliaeetum Jupiter, quoniam damnata décorum judicio nab'que et 
cotyugis ante/uisseU An Minos idem Joris natus et Scylla; conjux? Scaliger qui- 
dem natum ApoUinem vel Minoem , conjugem Junonem imerpretatur. Putabam 
scribendum esse : Judicio, patrisque et conjugis, scil. Nisi et Minois: et versu 
antec. quum jam vel quamvis. In edd. nullnm ausilium. Indicio yen. , ut Aid. 
pr. , jam nata pro damnata vett. edd. et Aid. pr. cum ms. Helmst. Tum 53a afh- 
posuit sine copula haud dubie legendum : Huic vero misera.... Ir^ti apposuit 
odium crudele parentis. Appanare, ut addere, in Virgilio vidimns. conf. ad JEn. 
VI. 90. Scaliger malebat opposuit: quod non probandnm. -^ 533. Jamque utmam 
mthario Yen. i484 cum ms. Basil. Jam veluti mtherio Jont. et al. Namque ut in 
œtherio Aldin« debemus. sûmorum munus obacure dictum : accipio pro spec-^ 
taculo. Jo. Scbrader. enena. lumine : ut in CatuU. 66. 59 ih vario lumine cœli. 
prœstant vitium edd. nonnullarum e -vulgo. Scorpius dicitur pressions inter cetera 
aidera , non maie , si Antarcm in eo cogites. 

53o. I . a. Quoniam damnata fue* jugis 9 pro amato a Scylla, ad poe- 

rat ob crimen judicio deorum et nam aÂ> ea expetendam additus 

ipsins Minois f gnati , h. «. nati est pater infeatushalieetuafactns. 

deorum, et quidem Jovis, et con* 533 aqq. Arg[ttta etiam hmc est 



ir»2 p. VIRGILII MARONIS CIBIS. 

Unum quem duplici stellarum sidère yidi, 

Scorpius altemis clarum fugat Oriona : 535 

Sic inter sese tristis Haliaeetus iras, 

Et Giris, memori servant ad saecula fato. 

Quacumque illa levem fùgiens secat aethera pennis, 

Ecce inimicus atrox magno stridore per auras 

Insequitur Nisus; qua se fert Nisus ad auras, 540 

Illa levem fugiens raptim secat aethera pennis. 

534. quam dupUci VeD. antiqna , et in fine vin : vidose. Est tane scabra hu- 
jos ▼ertus oratio , etsi sententia expedita : nam , ut ad Ge. 1 , 33 TÎdimus , in 
sphcra Teterum librae locum unat Scorpiut occupabat. Hygin. Astron. U , 26 
Scorpius propter magtdiudtnem membrorum m duo signa dividitur , quorum unius 
effigiem nostri Libram dixtrunt. Est igitur Scorpius, quem unum vidi dupUci 
sidère stellarum : habentem , occupantem situm binoram signorum : sidus stelUf' 
rum pro sidère simpliciter. Suspicabar ste/iatum duplici sidère , h. ornatom stellit 
duorum siderum. Sicque TÎdi mox ezpressum in éd. Junt. — 535. Legebatnr in 
Heinsianis/ii^if , prave : vid. Not. ad h. ▼. Legendam est, quod jam Aldina babet, 
fugat: nam Orione occidente oritiir Scorpius. Edd. velt. clarum (Norimb. cla^ 
rium)Jugiant Orionem. Junt. clarum f agit Orionem ; eadem vi tiose a/terûu ; onde 
Ariemius inscite Loensis coimniniscebatur. Sed emendate jam editum ab Asulano 
in Aldina nostra altemis cUurum fugat Oriona. fugat Orionem m». Basil. — 536. 
Maie edd. vett. Haliœtus in iras. Est «ÎÂf«utroc. Forte etiam Haliœtos maluit 
poeta scribere, ut docti poetae soient. Mox memori futo, fere ut iEn. I memorem 
Junonis iram dixit, pasaire. servons ins. Basil. — 53B. fugiens in alhera ms. Basil. 
Forte init œUiera ait Heins. , vel fugiens nat in txthere. Perperam et sine caossa 
in vitio pessimi libri haerens. — 539. Versus seqq. extant Ge. I , ^olS sqq. — 54i - 
rapidis secat atkera pennis malebat Drakenb. ad Silium II, 5i3. Ita quoque in 
nonnuUis libris scriptum in Ge. I, 4^9 » ^^^ tamen poetae semper ad eaodem 
formulam retrabendi sunt. 



comparatio. Mutuo se persequan- 
tur fagiuntqae ciris et haliseetus 
aves ; quemadmodum duo sidéra 
Scorpius et Orion ortu et occasu 
se fugere sequique videntur. Quo- 
ties eniro Orion occidit, altéra ex 
parte Scorpius exoritnr, ut ex 
sphsrae tractatione discere quisque 
potest : idque etiam Aratus docet 
vss. 3o4' 3o6. 809. Versa res a 
priscis bominibus in fabidam , ut 
Orioni Scorpium immissiim narra- 
rent : cf. Hygin. Astron. Il , a6 ^ /to- 
queconstitutunifUty quum Scorpius 
oriatur, Orion oceidat; et lib. III, 
33 , hune (Orionem) speclantem da 



occasum et occidentem exorta Scor^ 
pionis posteriori parte. Paullo di- 
▼ersa ratione ductum vidimus poe- 
ticum pbantasma ab situ et ea 
specie , quam in sphœra cœlesti 
duo sidéra oculis objiciunt : qno 
modo Pieias tristior aquosi Piscis 
sidus fugere dicta Georgicorum li- 
bro IV, a33, quod mihi illo loco 
molestiam facere non debebat: est 
enim res satis frequens. Iterum 
alio modo de Ursa Aratus effinxit 
illud : *H V ctvrev arfi^êtat xsù y 
*ilfimia. /exttfti : nam eadem tantnm 
linea ex adverso moyentur , et Ur- 
sa , et Orion. 



EXCURSUS 



De Carme j Britomartij Aphœa et Dictynna. 



230. Ogygii Phœnicis filia Carme. 295. o Britomarti, meœ $pes unm. 
salutis sqq. Non obscnrom nomen îd priscis Cretensium , et hinc iEgi- 
netamm et Megarensium , f abolis Domen Carmes, y. Pausan. II , 3o. 
Diodor. V, 76, ibiqne Wessel. 9 Antonin. lâb. Metam. c. 4o> Phœnicù 
filia h. 1. editar, uti qaoqne ab Antonino Lib. Metam. c. 4o Gassiepûe^ 
Arabii f. , et Phœnieis, Agenoris f. , nisi quod ibi in Phœnicia nata pro- 
ditur ; nunc, quom Ogygius Pbœnix appelletur ; ad Bœotiam vel Atticam 
illnd nomen Phœnicem retrahit , <pii cum Gadmo venire potnit. At Eu- 
buli , ex Carmanore prognati , filiam Gretenses tradebant ap. Paosan. 
1. c. Diodor. V, 76. Carme a Joye oppressa Britomartin partu edidit, 
qnse et ipsa a Minoe tentata narratur se in mare pnecipitasse. Qua de 
re locus classicus Gailimachi in Dian. 189 sqq. , ubi y. Intpp. et Meurs, 
in Greta IV, 3. Hanc fabulam in seqq. poeta ys. a86 ad 809 exponit, 
ut Britomartin, yenatricem et in Dianae contnbemio habitam, dum 
Minoem fugit , narret in mare prsecipitem datam , secnndum alios 
Aphœam y secundum alios Dietynnam , esse appellatam. Numina enim 
Aphœœ virginis haud dubie y s. 3o3 legendum. Sub hoc nomine apnd 
JEginetas Nympha habuit templum, et ad eam Pindarus (f^fuc) hym- 
num scripserat in iEginetamm gratiam : Pausan. II , 3o. cf. Antonin. 
1. c. Hesich. in 'A^«u« et ibi W. DD. , item ad yocem Bfni/Mtfr^t 9 de 
cujus nominis etymo y. Etymol. M. Videtur yetus Hecates adeoque 
Dianœ nomen fuisse Bfnm. Dictynn» nomen , yulgo , etsi inyito Stra- 
bone X, p. 733. G., ad retia (//«rt/A) trahi solitum, quibus excepta 
Nympha senrata est ( y. Diodor. 1. c. ) , Gretensibus fuit domesticum , 
ut Pausan. 1. c. docet (1); acceptum tamen aSamiis, Herodoto auc- 
tore lib. III , Sg. Fuit certe Dictyunae fanum in terra Gydoniate Gretœ , 
ubi et Dictynnaeus mons et promontorium. Idem nomen alii , ut Eurip. 
Hippol. 146. 1 i3o, ubi conf. Schol. , Aristoph. Ran. i4oa , ubi Schol. , 
de Diana interprétât! sunt, sed reprehensi a DiodoroV, 76, ubi tol- 
lenda est ante à^* mc et post *Afnrtf*iy parenthesis : nam ad 'Afrtjuin spec- 
tant ea , que sequuntur. Sequitur tamen istos auctor noster yss. a 45. 
3o4* 3o5. et *Afri/Jui^ ùtmrnis fanum fuit in Laconica : Pausan. III, 34, 
p. 373. 'ApTij/ujc AiJBTtnrv«i« Anticyrs culta Pausan. X, 36, p. 890. 891. 
In numo Gydoniatarum et in altero Lacedaemonio eam deprehendit V. G. 
Neumann. Num. ined. p. a4o. Factiun autem hoc et alias , ut modo 



(1) Vidi nuper luec docte iterum pertractau eue in Mémoires de VInsiUut 
national, To. I , p. 170 seq. ad Marmor Ifassiliae repertum , in que Bm Autn-u* 
ÀN/40C M«rrlegitar, pro, Btf ùittrùm Aiî/uof MavvtxnnSf. 



i54 EXCURSUS AD CIRIN. 

deomm nomina transirent ad heroes, inprimis deomm liberos : ita 
Aristsus Zêùt et 'Ajrox\»r *Ayfiùt et Uifuof ap. Pindar. Pjth. IX , i lo sq. , 
qnem respicit Diod. IV, 8i ; modo heroum nomina adjicerentur diis : 
sic Pythaeus ApoUo a Pythaeo filio apud Hermionenses. Pausan. II. 35. 
Laudari vidi Dictjnnam, tanqaam Gatoni» alicajus carmen. Sed ea 
Diana fuit, Valerii Gatonis arnica, y. Sueton. Gramm. XI, ubi Ginnae 
versus : Sœcula pertnaneai nostri Diana Gatonts. Geterum Garme, bello 
capta et longe avecta, ut ex v. ago intelligitur , in Nisi potestatem ye- 
nerat et ab hoc Scyllaç &m natriz data fnerat. 



p. VIRGILII MARONIS 



CATALECTA. 



'**%f*f\^%^^vuvjWMfMMMf%/*mn^0%^%fv*^yfv%f%^n/%f%fwt ^ *0mj»^t ^émmm. ^ » ^ - ->->-trtr>.-i;vt. Tjvux fvi, 



PROOEMIUM 



IN CATALECTA. 



JV1aron£M Catakcta^h, e. in numerum relata, conscripta, 
collecta carmina, jt«r«Ac»r« t^m, vel Catalecton ^ scû. libel- 
lum, scripsisse, pervulgata rc9 est, eaque crédita non 
modo librariorum fide, qui Virgilii nomini plura adscrip- 
sere temere, quoniam ad calcem codicum Virgilii poema- 
tia, modo haec, modo illa, prout spatium, quod vacabat, 
caperet, appicta videbant; verum et Grammaticorum auc- 
toritate, Pseudodonati in Vita Virgilii §, 28, et Pseudo- 
servii ad ^n. I pr. Nam, neutrum locum ab antiquo aliquo 
Grammatico profectum esse, multa mainifeste produnt; 
et, quam levis hominum fides sit, etiam hoc arguit, quod 
alia poematia Virgilio tribuunt, quae ejus non esse liquido 
constat. Nam priore loco : Poeticam puer auspicalus , in 
Balistam — Deinde Catalecton et Moretum^ et Priapeiaj 
etEpigrammata^ et Diras ^ et CuUcem, guum esset annorum 
çuindecim. Altero autem : Scripsit aiUem septem siife octo 
Ubros hos : Cirinanij jEtnam, CuUcem^ Priapeia^ Cata- 
lecton^ Epigrammata^ Copam^ Diras, Est tamen antiquior, 
eaque gravior, auctoritas Ausonii in Technopaegnio : Die 
quid significent catalecta Maronis? Ergo jam saeculo IV 
taies Catalecton libelliextitere; (y. sup. Proœm. in Culi- 
cem) et Epigramma Fïrgib'i {quod inf. Epigr. II est) me- 
moratumjam estQuinctiliano,Instit. Or. VIII, 3, 27, 28. 
Etsi ergo nomen serius accessit, antiqua tamen fama non- 



i5« PROQEMIUM IN CiïTALECTA. 

nulla saltem carmina brevia habita fuisse Virgiliana cre- 
dere licet. An yero ex bis, qu« bic Virgilio tribui soient, 
Carmen ullum sit yere ab Virgilio «profectiun, valde da- 
bito : pignore tantmn non contendere paratus, saltem 
iambos a liberali ingenio et indole honesta, quae in Marone 
fuit, proficisci haud potuisse : v. inf.^d Carmen VIII. Odio 
omnium ingenuorum et bonorum dignus est poeta, qui ad 
femam aliorum virulentis dictis laniandam sese componit. 
Non Musarum aut Pbœbi, sed Erinnyumy afiBatu talia 
carmina scribuntur. 

In libris scriptis et prelo expressis antiquioribus, subji- 
ciuntur ea plerumque Priapeis (i), ideoque in aliis, in 
quibus post Cirin aut alio loco collocantur, adbsesere in 
fronte nonnulla ex Priapeis. Porro omnia baec poematia in 
iisdem vetustioribus continua scriptura, tanquam unicum 
Carmen exarantur, et quidem fœdis vitiis contaminatissima. 

Quum Carmina b^c suis jam locis Anthologiae Latinae 
Burmanni Secundi inserta essent, noiui actum agere et 
variam lectionem, seu potius corruptelas adscribere. Ita- 
que ea tantum commemoravi, quae a viro doctissimo ple- 
rumque postbabita videbam, ut sententiaip versuum accu* 
ratiore interpretatione constituerem : etsi boc majorem 
plerumque difBcultatem babet, quam ex librariorum stu- 
poribus ariolando aliquid exsculpere, quod non prorsus 
absurdum sit. Atque baec una res tolerabilem mibi operam 
reddere potuit, quam in bac operis parte posui; nam in 
bis probris Tirulentis, criminibus, maledictis, quidnam 
sit) quod bonam mentem ingenui bominis delectare possit, 
equidem baud video; yideant illi, quibus natura boc dédit, 
ut ex aliorum probris ipsi crescere sibi videantur. 

(i) De tdà, T. Harl«fl. NotU. script. Lat. To. Il p. 276. sq. cf. sap. 
Proœm. in Culioem. 



p. VIRGItlI MARONIS 



CATALECTA. 



«%^^v^%»%^v^%'^%^r>'>/<^>i'V/v^^'WW^v%<»/^%^^%/%'wm»m»^»»^w^»%<^»w%/%<%^>^^/»a^^^»%^»vv^v*'w% 



I. 



AD TXJCCAM. 



Uelia, Tncca, tibi yenit; séd saepe rîdere 
Non licet : occulitur limine clausa viri. 

Délia saepe dibi, non venit adhuc mihi : namque 
Si occulitur, longe est, tangere quod nequeas. 

Yenerit aut tibi; sed jâm jam mibi nuntius iste 
Quid prodest? illi dicito, quae rediit. 



5. 



I. Délia, Tucea, ti6î ventt. Extat 
Anthol. Lat. lib. III , a5o , editum 
jam ante in vet Poet. Gatalect. p. 
1 53 (ad cale. Petron. éd. Pâtisson.) 
et a Scaligero. Nec aliafide8,v«l 
anctoritas est , qua Virgilio tiibiii- 
tor. Jhlim ex Scaligeri emendatio- 
Ae receptnm esc, quum legatnr de 
ffua, T, Idem Scaliger Epi^rramma 
hoc salsissimum et argatissimum 
appellat , et interpi^etationem snb. 
jicit, in qua tamen argutias illas 
Tix ezpisceris ; nt nec omnino in- 
ter meliorum censum carmen re- 
feram. Fngit nos caussa et occa- 
sio ; quam eqnidem sospicor fuisse 
hanc : Est serons aliquis, yel liber- 
tus, aut alius puelleperductor, qui 
eam venire nuntiat. lUa tamen 
surgit quidem, et ezire domo ten- 
tât, sed clausae a marito fores exire 
-vêlant. Apud Tibullum 1 , 9 9 4^ y 



Sœpe insperanti venii tibi niËinere 
noitro (paella tua) Ei latuitelau* 
$as post ndoperta fores ; ubi tamen 
iatet puella pone fores per luaum. 
Nil igitur juvat amatorem , quod 
sibi dictum accipit , illam yenire. 
Suspicatur tamen illnm ipsum ho- 
ninem, forte ex oonlibertis puells 
ioterea ilHus amore potitum : yade 
eigo , subjicit , et nuntia marito , 
eam rediisse. Ita excidisse yidetur 
acumen in extremo yersu : eut re» 
diit. « Délia y TWea , tibi venit. ■ 
(sunt perductorîs yeri>a : cui res- 
pondet Tucca ) : sed smpe videre 
Non licet; (forte fuit : Délia noete 
tibiveniet, sed, Tucca ^ videre Non 
lieet) occulitur limine clausa viri. 
Délia sœpe tibi, (yenit; nontias 
Sffpe eam yenisse ; a te nuntiatur 
Irenisse ) non venit adhuc mihi ; 
( nondum eam teneo amplexu ) 



i6o 



P. VIRGILII MARONIS 



IL 

IN C. ANNIUM CIMBBUM RHETOREM. 

Gorinthiorum amator iste verborum, 
Iste iste rfaetor! Namque quatenus totus 
Thucydides tyrannus Atticae febris. 



natmiue Si occulitur : longe est y 
tanière quod nequeas. FeneritUia 
tibi. ( Fac nuntiari a te , eam ve- 
nisse. ) Sedjatn n^ihi nuntius iste 
Quid prodest? itli dicilo , cui rv- 
diit : h. ei , cui ejas reditus jucun- 
ditatem attulit ; ei, qui eam tennit. 
— Id sœpe corruptela latet , forte 
nominis , aut compellatio , forte re- 
petitio Tocis Tucca: sed, Tucca, 
videre non licet. Mox Venerit at 
emendabat Burmannus Sec. , prae- 
stat : venerit illa tibi : quod paullo 
ante posui. In Bue t7/t , cui rediity 
adquem rediity dicito eam venisse 
ei , in cujus amplezus illa venit. In 
Gephalœ Anthologia Mise. Lips. 
Vol. IX, pag. 476, epigramma est 
similis coloris : AùfHf «d'^M^» m* 

ivirtfin 9% (ut pro) loirtfini emenda- 
tum est a Toupio Gur. noviss. in 
Suid. p. 13). Legitur illud nunc 
in Analectis To. III, p. m. Ja* 
cobs To. III, p. Br. Similis color 
passim est in aliis poematibus , ut 
Anal. III, p. i58, Incert. XXXV. 
cf. To. II. Stratonis XUII , p. 369. 
Nil tamen inde profeci ad carmen 
nostrum melius expediendum. 

IL 

Célèbre inter ernditos vires epi* 
granuna , a Quinctiliano servatum 
Inst. Or. VIII, 3 , 38, qui expresse 
Virgilii esse ait ; et inter Maronis 
catalecta illud refert Ausonius in 



Monosyllab. (Idyll. XII Techno- 
pegnion : Grammaticomastix yers. 
5.... 7). Lepor, qui ei inest, magna 
ex parte ad nostros sensus periit ; 
nec sine longa disputatione acca- 
rata crisis aut interpretatio insti- 
tui potest. Fecit otium nobis bac in 
re Burmannus Secundus y qui hoc 
carmen Anthol. Lat. Tom. I , lib. 
II, 343 y exhibuit commentariis ei 
suis et aliomm instructum : super 
aliis ad Interprètes Quincttliani et 
Ausonii,tum ad Sam. Petit.Miscell. 
ni, 9, remittit. Ut paucis defun- 
gamur : Scriptum est epigramma in 
G. Annium Gimbrum Rhetorem , 
qui fratrem veneno sustulerat : 
idem malus Rbetor, qui aut, qnod 
in Gallia natus et in Britannia for- 
te artem professus erat , yerba bar- 
baro more et solœco pronuntiabat, 
aut insolentia et barbara verba tan- 
quam glossaa affectabat : (Quincti- 
lianus tamen de vetustorum ver- 
borum affectatione agit eo loco , 
quo versus faos commémorât : ut 
omnis adhuc huj us carminis inter- 
pretatio parum tuta mihi esse vi- 
deatur). Dicit igitur poeta, bis ip- 
sis vel barbare pronuntiatis , vel 
exoticis et barbaris verbis eum , 
tanquam veneno , fratrem necasse. 
De lectione, admodum in raultis 
incerta, videndi sunt iidem viri 
docti : addam Jo. Sehradert conj. 
Evandriorum pro Corinthiorun». 
Ut tamen aliquid apponam, quod 



CATALECTA. 

Tau GaUicum spinae ipsemet maie illisit, 
Ista omnia, ista verba miscuit fratri. 

III. 

IN NOCTUINUM. 

Socer, béate nec tibi, née alteri, 
Generque Noctuine, puddnm caput, 
Tuone nunc puella talis, beu tuo 



i6i 



lectorem in sententia asseqnenda 
juvare possit, hœc addam. Cotin- 
thia verba ( nam hvc tenenda cum 
Burmanno statuo , donec verum 
repertam fuerit ; natae sunt forte 
corruptela* ex vitiosa scriptura 
Chorynthiorum)yanntuko\]iay frac- 
) ta, calamUtrata ; a luxu Corinthio- 
rum ; at h. 1. cum respectu vene- 
Donim Mede». Aiioqui vix multum 
ioesset salis. Thucydides tyrannut 
Attieœ febris esset , qui dominatur 
in frigore illo Atticismi affectati. 
Sed melior lectio : Thucydides Bri- 
tannus. Versus quartus qui , ut 
legitur , palo transSxum , quod 
supplicii genns , déclarât , débet 
nomina exhibere, vel barbara, ^el 
affectate aut barbare enuntiata. 
Amplectenda itaque haétenus aut 
Scaligrri lectio : Taur Gallieum^ 
min ipsum et al , et illisit : in eo- 
dem mortario vcnena illa satis no- 
ta : taurinum 8aii|piineni , minium 
et allium , trivit , ut fratri misce- 
ret; ridicule igitur decurtabat tlle, 
quoties declamabat, verba, taur^ 
pro tauro , min pro minio , al pro 
allio ; aut Petiti emendatio , qui 
Grteca substituit : Tau GaUicum 
(h. Gallorum ille pessimus), fùv, 
i4ôf et aX* ei intrivit : ut bxc e glos- 
ais obscuris petita sint vocabula , 
qu» ille pro stellulis suis declama- 



r>. 



tionibus graece habitis inserere so- 
lebat. Est autem i^^t ex Thuriorum 
glossa, jKimf, hedera, «xpro ^, 
Cypriis pro vino dicta : /m pro «lî- 
TOT (hoc omnium minime proba- 
biliter) , ut adeo vino bedera nigra 
misto inebriatum sustulerit fra-. 
trem Gimber. Sed , ut pauUo ante 
diximus , antiquata verba latere 
arbitramur, ejusmodi forte, quse 
propius ad sonum medicaminum 
accedebant. 

III. 

Vid. Antbol. Lat. T. I, lib. U, 

ep. a44- Quo j*"*c 1)1 cl seqnentes 
lambi Virgilio tribu antnr, non di- 
cam ; nisi forte pro Srmamento 
hoc est , quod Marins Victorigus 
Virgilium in quodam epigrammate 
iambico ter Thalassio repetisse nar- 
rât : id autem factum extr. carm. 
versn. Tribuuntur ei in antiquit 
Catalectorum cditionibus. Gatullo 
tamen Fruterios, Galvo , idque ma- 
gis sagaciter, Vossius tribuit. vid. 
Burmann. 1. c. Geterum fugit nos 
etiam hujus epigrammatis caussa 
et occasio , adeoque etiam ejus le- 
pos et acumen. Nisi forte hoc fuit : 
Noctuinus ducit Aiilii iiliam, ho- 
minis vinolenti , qui bona tua om- 
nia consumserat , quemque gêner 
secum habiturus erat : cum ezicio 

II 



,6a P. VIRGILII MARONIS 

Stupore, pressa ras abibit? Hei mihi! 
Ut ille versus usquequaque pertinet : 
Gêner socerque, perdidistis omnia. 

IV. 

IN EUNDEM. 

Superbe Noctuine, putidum caput, 
Datur tibi puella, quam petis, datuf; 
Datur, superbe Noctuioe, quam petis. 
Sed, o superbe Noctuine, non vides 
Duas habere filias Atilium, 
Duas, et banc, et alteram, tibi dari. 
Adeste nunc, adeste, ducit, ut decet, 
Superbus, ecce, Noctuinus bemeam. 
Tbalassio! Thalassio! Tbalassiol 

V. 

IN LUGIUM. 

Jacere me, quod alta non possim, putas. 



adeo et suo et nove nuptae. Gerte 
in Noctuinum et ipsum , putidum 
caput , odiosum hominem, videtur 
aliquid inclementiitâ dicere velle. 

4. pressa ; oppressa, coacta, nu 
abibit , in rus abducetur , forte 
(|uod mariciu soceri vinolentia aère 
aliène obrutas in urbe darare ne- 
quit. 

5. ille versus ; ex noto epiçr. Ca* 
tuUi XXVII ih Gœsnrem , sed alio 
sensu : nunc nier que bona sua 
abligurivisse dicuntur. 

IV. 

Gonjungit hoc cum antécédente 
Fruterius ; vix bene. GoUocandum 
quoque existimo ante snperins car- 
men. 



5. Lusus videtur in hoc latere : 
quod hemea , yel himea , quas va- 
sis potorii genus est , pro ipso pâ- 
tre vinolento ponitur, et çenero 
pro altéra conjuge et fiUa Atilii 
assi^natur. Nam , ne ipsam conju- 
gem bibacem fuisse credamus , ve* 
tat superins epigramma. Hemiam 
autem légère ac herniosum soce* 
rum intelligere si velis, acumen 
frustra qaeras. 



V. 



GatuUo potius quain Virgilio 
diguuni carmen, Archilochi métro 
et felle exaratum , et genuinum 
licentis iambicae exemplnm , în 
Lucinm quemdam cinsedum , qui 



CATALECTA. 

tlt anCe, vectari fréta; 
Nec ferre darmn frigus, aut aestum pati, 

Neque arma victoris sequi. 
Valent, Talent mihi ira et antiquus furor^ 

Et lingua, qua adsim tibi; 
Et prostitutae turpe contubemium 

Sororis. O quid me incitas? 
Quid, impudice, et improbànde Caesari? 

Sed furta dicantur tua, 
Et heluato sera patrimonio 

In fratre parsimpnîa; 
Vel acta puero cum yiris conTivia, 

Udaeque per somnum nates; 
Et inscio repente clamatum super, 

Thalassio, Thalassio. 
Quid palluisti, femina? an joci dolent? 

An fecta cognoscis tua? 
Non me vocabis pulchra per Cotyttia 

Ad feriatos fascinos : 



i63 



■5 



10 



i5 



30 



eum opprobiio lacessiverat , qaod 
attenuato per Venerem et iibidi* 
nem corpore fractisque Tiribiu mi- 
iitare ampliiis non po«set (hoc enim 
e&tyjacere) poeta. Hoc amolitur a 
9e poeta, recriminando pueriûae 
impudicitiam, moxqae abli^urito 
patrimonio egestatem ac sordes. 
Extat in Anthol. Lat. lib. Il, epigr. 
a4^ 9 ad quam lectores remittimos, 
qui lautiores dapes desiderant : 
nos in coena admodum nauseosa y 
apponemu« tantom, quod satis ait, 
ne famé genuini crepetUs nam in- 
génue menti talia se probare ne- 
qiMUnt. 

a. vectari fréta ; ut ire, currere 
mare , pro per mare. 

6. qua adsim tibi, Versui fol- 
cram deest. Optime Oudendor- 



pios : qua jam adsim tibi, Adesse , 
cum notione infesti et hostiiis ani« 
mi; ut alias addi, apponi, Gonf. ad 
Cirin 533. 

7. Novam versas orditur senten- 
tiam : experitur scilicet nuAc poe- 
ta | quid furor et lingua maledica 
▼aleat. Itaqne Ei cum Scriverio, 
▼el Heiy legendum. 

10. Si legendum cum eodem. 
Quid? si furta dieeniur tua? 

i5. Imparus komo muliebria 
passas tanquam pro nupta habi- 
tas > coi sollenne illud acclamare- 
tur. Hinc idem moz appellatus fé* 
mina, 

19. Noies me pergere et expro- 
brare fœda adolescentie flagitia. 
Hoc extulit: non me vocabis,... née 
videbo te movere,.,.et vocare : ne* 

II. 



,64 P- VIRGILII MARONIS 

Nec dein movere lumbos in crocotulam 

Prensis videbo altarîbus; 
FlaTum prope Thybrim et olentis nauticum 

Vocare : ubi adpulsae rates 
Stant in vadis cœno retentae sordido, 

Macraque luctantes aqua. 
Neque in culinam, et nncta compitalia, 

Dapesque duces sordidas : 
Quibus repletus ut salivosis aquis, 

Obesam ad uxorem redis , 
Et aestuantes docte solvis pantices, 



a5 



3o 



ifue (27) duces me in culinam. in 
quibus propudium illu^ olim ver- 
satum erat. In sacris Gotyttiis 
(erant ea ex initiis a Thracibus ac- 
ceptU. ▼. Strabo X, p. 721 B.,qui 
classicns locus) Veueri ab impudi- 
cis hominibus habitis pompa fasci- 
nos gestatos esse 9 prebabile fit : 
ergo feriatus pro, ftstus^ dictum 
▼idetur. 

21. aa. Scaliger prœclare emen> 
davit : aiaribus , ut frrtfyyut sint 
aie ^estis crocotae , quas ille mu- 
liebriter vestitus et mnliebriter sal- 
tans , adducit, ne saltantem impe- 
diant. in crocotula porro lenior est 
medicina, quam ea, quam Scaliger 
adbibet toto yersu transposito : 
Movere lumbos nec dein , crocotulœ 
Prensis videbo aiaribus? 

a4* Legendum cnm Oudendor- 
pio , fiurmanno qnoque suadente, 
Mavum prope et Thybrim te olen- 
tes nauticum vocare ? ut olentes 
nauticum sint naute , quos impn- 
rissimus homo prsestolatnr , ubi 
appulerint , ut eorum libidini ser^ 
▼iat, (probe est vitium edit. Scalig. 
pro , prope). 

27. Exprobrat famem et egesta- 
ti>in, qna coactu« adit culinas , h. 



loca iu suburbiis , in quibus ino- 
pnm funera et epule funèbres ha- 
bebantur : tom compita , in quibus 
Laribus compitalibus et 'qnidem 
ipso compitalium die necesse est 
apponi solitas fuisse epulas , quas 
pauperes mox auferre aolebant. 
Rem tamen aliunde declaratam 
nondura vidi. Factum itaque idem 
quod in cœna Hecates. v. a8 duces 
dédit Burmann. pro ducis. nec du- 
ces me in culinas? h. e. non ego 
videbo te adeuntem. 

39. Salivosum Scaliger ait esse 
quicquid gustum reficit : recte , 
sed quid porro salivatis aquis faci- 
mus ? Nisi corruptela in aquis la- 
tet , ut forte : ut salivosis apris , sa- 
li vam moventibus, scriptum fuerit : 
accipias aquam salivosam de ipsa 
saliva. Repletus iis epulis ut ( qoo- 
modo ! ) redis saliva etiamnum ex 
recordatione affluente ! Verum to* 
tum locum parum expedio , née 
expedire refert. 

3 1 . pantices de fartis seu farei* 
minibus accipiunt Scaliger et bine 
alii ; nec maie, quum œstuantes ^j 
pellentur : ut farcimina distenta 
rumpi videantur. Proprie pantices 
sunt intestina , quibus ad edulia 



CATALECTA. 

Os usque lambis saviis. 
Nunc laede, nunc lacesse, si quidquam vales! 

Et nomen adscribo tuum. 
Cinaede Laci, an te reliquerunt opes? 

Fameque genuini crêpant? 
Videbo habentem praeter ignayos nihil 

Fratres et iratum Jovem, 
Scissumque ventrem , et hemiosi patrui 

Pedes inedia turgidos. 

VI. 

AD VENEREM. 

Si mihi susceptum fiierit decurrere munus, 
O Paphon, o sedes quae colis Idalias', 

Troius JBneas Romana per oppida digno 
Jam tandem ut tecum carminé vectus eat : 

Non ego ture modo, aut picta tua templa tabeUa 
Ornabo, et puris serta feram manibus : 



65 



35 



io 



farta uti soient Sed quid : docte 
solvis? ToQp. ad Suid. in ^i^viA^ti? 
To. III, p. i34' ppp* vol. n, pag. 
i68. ad obscenitatem refert nescio 
quam ; nec intelli^ quid tune sit, 
solvis pantices? an de obesa uxore? 

32. Legendumhauddubie, cum 
Burmanno secnndum Golvium ad 
Apulei. Olu$<iue lambis suaviis, h. 
labiis. 

35. Pro an fuisse suspicor en, et 
sine interrogatione lego. 

37. Videbo te habere nihil pr«- 
ter fratres ignaTos •— et patruum. 
— 39. scissum ventrem , podicem , 
tir' aiffX^f ^6 cinedo. — 4^* y^^^ 
fraxjti Hesiodi Scut. a65. a66. Gonf . 
Orid. Met. Vni, 807. 808, pedi- 
bus ex atrophia tumentlbns. 

VI. 
Dolcissimum poemation : qnod 



hic coUocatum non inf ra referemus 
ad calcem Carminum in Virgilîum. 
Est 'votum pro suscepto JSneidis 
opère Veneri nuncupatum, seu, 
ut Scaliger ex conjectura ponit , 
suspensum pro templo Veneri s 
Surrentinœ. Extat in AnthoL Lat. 
lib. I, ep. 63 cum copiosa viro- 
rum doctorum illustratione: quam 
adeat qui volet. 

I. Si mihi contigerit iEneidem 
absolvere : non modo ture et ta- 
bula yotiva et sertis pietatem tes* 
tatamfaciam,Terumsacro soUenni 
facto et statua Cupidinis posita. — 
3. 4- Splendida rei species : invecta 
Venus cum iEnea, tanquam dea 
curru,per Italiam tanquam trium- 
pho , ob iEneidem absolutam. 

5. pacta cdiderat Heinsius looo 
citato , quoniam picta redit y. 10. 



i66 P. VIRGILII MAHONIS 

Corniger hos aries humilis, et maxima taunis 

Victima sacratos tinguet honore focos : 
Marmoreusque tibi, dea, versicoloribus alis, 

Id morem picta stabit Amor pharetra. i« 

Adsis, o Cytherea! tuus te Caesar Olympo, 

Et Surrentini litoris ora, vocat. 

VII. 

MELIGTIS ALIIS STUDIIS PHILOSOFHIAM EPICUKEAM 

AMPLEGTITUR. 

Ite bine, inanes rhetorum mànipli, 
Inflata rore non Achaico turba. 



7. hos humiUs focos jvuEfceuAvaak^ 
et cum Heinsio legendum sacrato. 
Nisi cum Burmanno emendare pla* 
cet : Corniger haud aries humilis, 
sed maxima taunis Victima : qus 
prœfero. 

9. 10. Habcmus igitur et hic 
marraoream signum coloribus ad- 
ditis, non tam in alis versicolori- 
btis , quae poetice forte eo epitheto 
omari poterant , sed in picta pha- 
retra. Noli itaque mirari Diaoam 
marmoream cothurnis puniceis 
Eclog. VII , 3 1 . 32 , nec aegre ferre, 
me de Maronis judicio et gustu 
sculptural ac picture dubitasse ad 
iib. VIII MïÈ. 

II. la. tuus te Cœsar Olympo.... 
vocat : non , puto , Julins Caesar , 
Divus : ut is cselo reccptus Veneri 
supplicet : sanctorum more , qui 
in caelo degunt. Sed Gxsar Augus- 
tus ipse invocat Venerem in Olym- 
po degentem.Quatenus autem Sur- 
rentini litoris ora pro Enéide vota 
faciat, illustratum a viris doctis 
sidère yellem. Villam Virgilium 
non longe a Nola in agro Campa- 
no habuisse, alio loco (in Donati 



Vita Vii^i s. 34) vÂ^n^^s ; btus 
igitur illud ad Craterem seu Sinum 
Campanum per promontorium Sur- 
rentinum , ad quod ea ora proten- 
ditur, declaravit. Potutt quoque 
in litore Suirentino Veneris fannm 
esse; et habebat forte in eadem 
ora praedium is , qui carmen hoc 
scripsit ; facit enim ultimum hoc 
distichum, quum Caesar ipse et ora 
Campa niae pro Enéide féliciter ab- 
solvenda vota facere dicuntur, ut 
potius ab amico aliquo Maronis y 
quam ab ipso poeta, profectum 
illud judicem. 

VII. 

Saepius editi et hi scazontcs ex- 
tant in Anthol. Lat. Tom. I, Iib. II, 
ep. a4^ , ubi vid. Burm. Compa* 
randum est ex parte initium Ciris. 

I . Curtior in fine versus est syl- 
laba , et jam suppletus a viris doc- 
tis , — manipli ile t vel ite hinc. 

a. Ros Achaicusy ut Cecropius 
ros y de eloquentia ; seu rorem , 
quo cicadae pascuntur , seu , quod 
malim , mel Atticum respici dixe- 
ris. Achaicus omnino pro Greco y 



CATALECTA. 

Et YOSy Sile, Albutiy Arquitique, Varroque, 
SchoIaaCicorum natio madens pingui; 
Ite hitïc, inanis cymbalon juventutis; 
Tuque/o mearum cura, Sexte, curarum, 
Vale, Sabine; jam Talete formosi. 
Nos ad beatos yela mittimus portus, 



167 



5 



et Gnecanica eloqneotia. turba in 
fine dudum emendatum pro verba 
a viris doctis et recte receptom est 
a Barmanoo ^ turba rhetorum in- 
fiata tore y nequiter, ut alias, re- 
pleta , satiata , turgens , ubi de 
cibo vel potu a^tur ; turba rheto- 
nun faiso eloquentiam Atticam 
jactantium. 

3. Versus yviit teotatus. TÎd. 
Burmann. I. c. Vossiana emenda- 
tio : Et vos, Clique Tarquitique 
Varroque , scriptura reTocata ad 
nota nominase commendans, mé- 
tro répugnât in jEU , ut bene mo- 
nuitJo. Schrader. pre£. Emendat. 
p. XXXIV. Si de priore syllaba in 
Stilo constaret, haberet hoc locum. 
Nec vero hi quoque versus de rhe- 
toribus accipi possunt : quis enim 
Varronem inter rbetores relatum 
audivit? nec scholastici h. 1. de- 
clamatores esse possunt : sedgram- 
macicos memornre nunc videtur, 
homines in sermonis ratione et an- 
tiquitateillustrandaoccupatos. Ex 
eo génère Varro fuit , ejusque prae* 
ceptor L. ^ins Stilo (v. Gell. I, 
18. XVI, 8), Varro autem senex 
Virgilii juTentam attigit : mortuns 
enim est U. C. 726, quo Virgilius a. 
XLIll agebat. L. Tarquitius libro 
de Disciplina Etrusca et Ostentario 
daruit. Videtur idem verba ejus 
disciplinae explicuisse aut alias 
Grammaticx partes attigisse. 

4- Si Virgilii esset hoc vere poe* 



mation , antiqnissima forte haec es- 
set Tocis, SchoiasUeorum y aucto- 
ritas. madens pingui. Dictnm rè 
pingue, pro adipe, omento, adeo> 
que de stnpore ingenii , madère 
autem pro obductum es$e , adeo- 
que y perf nsum , imbutum. Ut sit : 
et vos o grammatici acumen falso 
jactantes. 

5. Notum est nomen Apioni 
grammatico a Tiberio Gxsare in- 
ditum, quum eum cymhalum mun- 
di appellaret , quod ad juvenum 
aures loquaciter et inaniter strepe- 
ret. Itaque inanis juventutis vix 
bene legitur ; sed aut inatie cym-- 
balonj aut cum Burmanno , Ite 
hinc, inanes, corrigendum. Ait igi- 
tnr omnino , se rbetores et gram 
maticos valere jnbere. 

6. Heinsius castigavit féliciter : 
Tuque , o mearum cura , Sexte , 
Musarum. Jo. Schrader. charta^ 
rum. Quis hic Sext. Sabinus fuerit, 
nunc ignoratur. 

7. formosi. Si verum esset , in 
puerorum amorem proniorem fuis- 
se Maronem : lectio non abliorrens 
foret Burmann. conj. famosi , fu* 
mosi. 

8. Nos ad beatos veia mittimus 
portus. Non ut Athenas naviget: 
sed ut ad philosophiam se conferre 
dicat , que sapienti pro portu est 
et securitatem tranquillitatemque 
affert. Audivit autem Maro Syro^ 
nem Roms. v. Phoca; carmen v. 63 



i68 P. VIRGILII MARONIS 

Magni petentes docta dicta Syronis, 
Vitamque ab omni vindicabimus cura. 
Ite hinc, Camenae; vos quoque limite saevae, * 
Diilces Camenae ; nam fatebimur verum , 
Dulces fuistis. Et tamen meas cbartas 
Bevisitote; sed pudenter, et raro. 

VIII. 



10 



DE SABINO PARODIA CATULLIANA. 



Sabinas ille, quem videtis, bospites, 



inter Car mina in Virgilium. Est au- 
tem vêla mittere h. 1. quod sollen- 
nias tendere, pandere. Ex va« ««riV 
MIT, ^ifAifny dictum mittere navem, 
et nunc veia , putabiinus ? Sane et 
Ovid. ex P. IV, 14, 9 Jn médias 
Syrtes , mediam mea vêla Charyb^ 
din Mittite : prœsenti dum carea- 
mtis humo. 

9. Scironis. Immo vcro Syronis* 
vid. infraTom. ubi Vita Virg. s. 79. 

1 1. * Corrup lu s versus. Varias ten- 
tatas medelas vide ap. Burmann. 
1. c. , quarnm nuUa satisfacit. An- 
tiqua script ura : Ite hinc Camœ- 
nœ vos limite sene vel limite sève y 
vel sœva , et expletam nam nos 
quoque, yéi vos quoque. Latet, sns- 
picor , exquisitius Musarum epi- 
theton , et in sève , divœ. Ita ad 
ductnm literarum t'oret ; Ite hinc 
Camenœ y voce mellita divœ; Dul- 
ces Camencs. 

viir. 

Exhibet et hoc post Scalig. ât 
alios Anthol. Lat. T. I, lib. Il, epigr. 
\Zo De Sabino. Immo vero in P. 
Ventidium Bassum , hominem vel 
ex Cicérone notum , infimo loco 
natum , et ad summum dignitatis 



et fortunae fastigium evectum : 
nam Picens , génère humili , puer 
cum matre captiva ante Pompeu 
Strabonis triumphantis currum 
ductus erat ; quum adolevisset , 
qusstum sibi aegre paravit, ac for- 
dide invenit comparandis mulis ae 
vehiculis, quœ magistratibus , qui 
sortiti provincias forent , prœbenda 
publiée conduxisset; in isto quœstu 
notus esse cœpit C. Cœsari et cum 
eo profectus est in Gallias : buic 
quum commeatus aliarumque ne- 
cessitatum bellicarum curam egis- 
set et pro eo, quem nos bellicœ rti 
commissarium (novimus hoc ho« 
minum genus provinciis exitio- 
sum ) appellare soicmus , fuisset , 
mot in amicitiani Cxsaris , inde in 
amplissimum ordinem pervenit , 
tribunus pleb. , prœtor , tandem 
pontifex, consul quoque a. U. c. 
7 1 1 creatus est. Idem Syriam re- 
gendam accepit et de Parthis pri- 
mas omnium triumphavit. Narrât 
hec et aliaOell. XV, 4. adde Plin. 
VII, sect. 44* Bellis civilibus quum 
ad Antonii partes transiisset, mul- 
torum sale fuit perfrictus. Celé- 
bratum in eum est epigramma : 
Concurrite omnes augures y aruspi- 



CATALECTA. 

Ait fuisse mulio celerrimus; 
Neque ullius volantis impetum cist 
Nequisse praeterire : sive Mantuam 
Opus foret yolare, sive Brixiam. 
Neque hoc negat Tryphonis aemuli domus 
Negare nobilem, insulamve Gaeruli : 
Ubi iste, post Sabinus, ante Quinctio 



169 



ces : Portentum inusitatum confia^ 
tum est recens: Nom mulos qui 
fricabaty Consul fac lus est. 

Virulentum hoc alterum in eum 
hominem epigramma an a Marone 
profectum sit, grairiorem aucto- 
rem , qnam eum , qui Catalecta 
coUe^^it , non habemns. Mihi qui- 
dem res est prorsus improbabilis , 
hominem ad generosos sensus et 
epicam gra'vitatem assargentem , 
ingenio tamiiberali, moribus can- 
didis et ingenua indole a natura 
înstructum , tantam infamiam aliis 
innrere, et, conspnrcando alios 
probris , sni ipsins vits integrita- 
tem et humanitatem suspectam far 
cere : qua si quis vel leviter imbu- 
tam habet mentem, abhorret ab 
ista truculentia et atrocitate. Im- 
probos odit optimus quisque ; non 
exercet in eos carniiicinam. Epi- 
gramm a GatuUi in Phaselum (epigr. 
IV) , qnod comparent studiosi ne- 
cesse est, parodia ezpressum esae^ 
obvia res est. Interprètes, acumen 
horum iambornm in singulis yer- 
sibus illustrare contenti, de som- 
ma carminis nil monuerunt. Scili- 
cet solebant Gonsnies pro ede Cas- 
tons sedere ; ita sedens pro œde 
Castoris Antonius Phil. III, 1 1 ; nec 
mirum , qoum in eadem «de sspe 
Senatus haberetur : Verr. I, 49 
eitr. At ante eandem aedem mults 
erant statate ; vide v. c. Cxc. Phil. 



VI, 5. Fingit igitnr apud animum 
poêla, Ventidium , et quidem Gon- 
sulem, ut exTSS. a3. a4' ^5 intel- 
ligas , in sella curuli pro Castoris 
sde sedentem , tanquam statuam 
esse dedicatam titulo hoc apposi- 
to. Quod Sabinum appellat, po- 
test eum aliis de caiissis factum 
esse , tam quod Picentes Sabinis 
vicini snnt. 

a. Ait fuisse : tanquam pro tilulo 
statuas bec sunt perscripta. 

3. Neque ullius volantis impe^ 
tum cist Nequisse prœterire : nul- 
lius , licet celerrimi cisii , cursum 
potuisse preterire vel superare ci- 
sium mulionis hujus. Cisium genus 
vehicnli levions binis rôtis instruc- 
ti : vid. Burm. ad h. I. neque ne- 
quisse pro non potuisse , ut inter- 
dum sit. Graeco more. 

6. 7. Legendum eum Is. Vossio: 
Et hoc nec aut Tryphonis œmuli 
domum Negare (scil. ait) nobilem , 
insulamve Cœruli. Tryphon et Gœ- 
rnlus muliones : alter hic custos 
insnlarius , h. insnlse , ffuuMittç in 
aliqua urbe et «dificiorum locan* 
dorum curam habeus. 

8 sqq. Snbmulionem eum ante 
fuisse ait Quinctii alicujus. Ileins. 
conj. equitio: quod alienum ab h. 1. 
est ; non de eqoorum armentis , 
sed de mulis rhedanis hic ngitur. 
Pro forcipe , quod erat , forfice est 
rep03itum : qua mulurum juba in 



I70 P. VIRGILII MARONIS 

Bîdente dicit adtondisse forfice 
Comata colla , nequa sordidum, jugo 
Premente, dura volnus ederet juba. 
Cremona frigida, et lutosa Gallia, 
Tibi haec fuisse, et esse, cognitissima 
Ait Sabinus; ultima ex origine 
Tua stetisse dicit in voragine, 
Tua in palude deposuisse sarcinas, 
Et inde tôt per orbitosa millia 
Jugum tulisse : laera, sive dextera, 
Strigare mulas, sive utrimque cœperat. 
Neque ulla vota semitalibus deis 
. Sibi esse facta, propter hoc noTissimum, 



lO 



t5 



ao 



eervice attondetur , i^e jagi attritn 
illa exnlceretar ; at forcipe prehen- 
ditur ferrum. In attondisse média 
métro repagnat : igicur legendnm 
attodisse. Mox yers. ii pro dura y 
MfusfaHeins. conj. ; nec hoc magia 
accommodate ; non enim jnba, sed 
collum aduritur attritu iubse. 

i3. i4- Tibi hœc fuisse et esse 
cognitissima, Ait Sabinus, ultima 
ex origine. Ita dûtin^unt aiii. AJ- 
tera ratio firmaïuc exemplo Catul- 
li, quod sequutus est y. i^. i5. ut 
sit , inde a natalibns , a puero h. 1. 
Sont autem illa appellandi casu 
dicta : Tibi, o Cremona etc. 

i6. deposuisse , aut contrabenda 
egt média , aut leg. deposisse ex de~ 
posivisse, Tum tua in palude, pa- 
Indosis locis. 

17 seqq. Vnlgo : Jugum tulisse: 
iœva siùe dextera, Stringere mulas , 
sive utrumque cœperat. Quomodo 
alii , etiam qui emendarant , intel- 
lexerint locum-, dicere non habeo. 
Sententia yidetur esse hec : quo- 
ties altéra vel utraque mnla defe- 
«erat, demtum iis jugum per mol ta 



roillia molionem portasse eximme- 
ris suis. Acerbitas igitnr et in hoc, 
quod mulas maie curatas eum 
egisse narrât. Strigare pro stringe^ 
re , quod editur, esse legendum, 
manifestum est, idque Scaliger do- 
cuit , et dudum in yett. edd. 9 ut 
Ven. 14B6, expressum vidimus. 
Accipiendum tamen hic non tam 
pro interquiescere , sed omnino 
prae macie yel inedia deficere Tiri- 
bus, ut rhedae ducendœ impares 
bigae sint. Nunc autem nec minus 
manifestum est , etiam reliqua sic 
constituenda esse : Iœva, sive dex» 
tera Strigare mula , sive utraque 
cœperat, Quod média in utraque 
producitor , aliis , etsi seriomm 
poetarum^ exemplis id«m edoctos 
non maie habebit. Si cui tamen in- 
tolerabile boé yideatur^leget utrt'n- 
que , Tel cum viro docto apud 
Burm. sive utrœque cœperant. 

ao. ai. aa. Tam féliciter omnia 
mulioni oessisse ait, ut ne yottt 
quidem diîs Tialibus , t? e/Zoic > un- 
quam snscipere necesse habaret , 
nec ullum stisciperet , prseter hoc 



CATALECTA. 

Patema lora, proxiihumque pectinem. 
Sed haec prius faere; nnnc ebumea 
Sedetque sede, seque dedîcat tibi, 
Gemelle Castor, et Gemelle Castoris. 

IX. 

AD VARIUM. 

Scilicet hoc sine fraude, Van dulcissime, dicam : 
Dispeream, nisi me perdidit iste putus. 

Sin autem praecepta vêtant me dicere : sane, 
Non dicam. Sed me perdidit iste puer. 

X. 

AD VILLAM STROMIS. 

Villula, quae Syronis eras, et pauper agelle, 
Verum illi domino tn quoque dÎTitiae : 

Me tibi, et bos una mecum, et quos semper amavi< 
Si quid de patria tristius audiero. 



»7 



ad 



ROTissimimi , qno , arte muf iooica 
deponta, ejus artis instramenta, 
habenas et pectinem , ex more de- 
dicayit. Sole clarius, leç. prmter 
hoc n. , tum arridet Heinsii conj. 
huxeumque pectinem : inprimîs 
qnam ebumea sequantur. Nanc 
proximum int. jnxta lora «nspen- 
amn , eodem pariete. 

a3. ebumea sede; caruli. 

35. Jgitiir Dioscarift fingitur de- 
dicata stataa : Consul Ventidius se- 
dens pro «de Castoris. 

IX. 

Tîde Anthologiam Latînam lib. 
m, CXna.VIIl. Edidit primas Sca- 
liger. 

a. putus Tel pususy pro pnero, 
nnde pusio ; prima syllaba ion^ ; 



qaa ex re , qnod putus in metri ra- 
tionem peccat , tota carminis in 
pnsionem argulia pendet : sic quo- 
que Bnrmann. judicabat. 

3. Sin autem. Miror neminem 
malnisse : Sin artis prœcepta, 

X. 

I. Scironis, Immo vero Syronis, 
Epicnrei philosophi, de quo modo 
Epiçr. VII vidimus. Inter belH ci- 
▼ilis calamitates et metus, consan- 
g;uineos suos, inque his patrem, 
in Syronis villa > tanqnam in tulo 
loco , aut perfngio , collocasse vi- 
detnr. Suspicari utique licet , qnod 
Scaliger facit , acriptnm carmen , 
quum ex agro Mantuano assîgnato 
milttibas Romam discederet. Extat 
quoque in Anthol. Bnrmann. lib- 



172 p. VIRGILII MARONIS 

Commendo, in primisque patrem. Tu nunc eris illi, 
Mantua quod fuerat, quodque Cremona prius. 

XL 

AD M. VALERIUM MESSALAM. 

Pauca mihi, niveo sed non incognita Phœbo, 
Pauca mihi doctae, dicite, Pegasides. 



ni, epiçr. GGXLIX. In y. a tum 
quoque bene emeod. Jo. Schrader. 

XI. 

Vid. Anthol. Lat. lib. II, epigr. 
GXXII. cf. liarles brey. Notit. p. 
354- Messalam victor carminé cé- 
lébrât, tamquam victorem; i.... 6. 
et poetam summum.... la. récitât 
carminum ejus argumenta : fuere 
eabucolica.... ao. in amicam.... 4o. 
Célébrât laudes bellicas Messala^ 
rum.... 54* Sed iis laudibus non pa- 
rem esse se canendis fatetur. Vir- 
gilio attributum est a Pithœo, bine 
a Scaligero et aliis. Virgilio tamen 
non temere adscribeuduçi esse , 
censebat Burmann. Sec. Dubita^i 
aliquando ( ad lib. IV , i . Tibuli. 
p. 177 éd. tert. p. 19a. Obss.), sàa. 
omnino a vetere aliquo poeta hoc 
carmen profectum esset. Sed ad 
seriora tempora ^iz retrahi potest 
tantus orationis cultus. Nunc toto 
carminé diligentius excusso Au- 
gnstaei ssculi fetum agnoscere mihi 
▼ideor etiam in toto ejus colore et 
habitu. Deprehenditur enim iu 
plerisque his poemasin istius aeta- 
tis sermo Romanus ad dignitatem 
et ornatum verborum numerosque 
poeticos egregie comparatus : at in 
tota carminis summa, inque argu- 
mento ea, qua par est, copia et 
lumine orationis explicando et fé- 



liciter disponendo , «jusque mem- 
bris commode jungendis et perpe- 
tuo quasi vinculo comprehenden> 
dis , porro in dilectu rerum yel 
sententiarum , qme carminé félici- 
ter tractari possint , magna cerni- 
tur imperitia. Haec eadem in bac 
elegia occurrunt , in qua summum 
orationis cultum et ornatum me- 
rito mireris, judicium et subtilita- 
tem in carminis summa ejusqne 
partibus constituendis facile desi- 
deres. Licet enim dicas , excidisse 
\ideri nonnulla et lacunis carmen 
hiare : tamen iilud, quod vs. ai 
de puella cum heroinis comparan- 
da sequitur , jéjunum est per se et 
ad fastidium extremum protrac- 
tum. Messalae inscriptum esse car- 
men ex YS. 40 patet. Verum, an ad 
M. Valeiium Messalam illud scrip- 
tum sit, dubitavi aliquando, quod 
Messalae istius facta ac bella non 
attingat ea , quae ex historia nota 
sunt. Sed primum non occurrit ex 
Messalarum stirpe alius , ad quem 
haec opportunius referri possint, 
que in carminé memorantur; poe- 
ticen autem M. Messalam attigisse 
et poetas amasse satis constat ; tan- 
dem omnis difficultas tollitur, si 
ad Messalam juvenem haec scripta 
statuas , quum ille , postquam sti- 
pendia variis in bellis meruerat, 
in Africa inprimis , Hispania et 



CATALECTA. 

Victor adest) magni magnum decus ecce triumphi. 

Victor, qua terrae, quaque patent maria; 
Horrida barbaricae portans insignia pugnae, 

Magnus ut Canidés, utque superbus Eryx; 
Nec minus idcirco nostros expromere cantus 

Maximus, et sanctos dighus inire choros. 
Hoc itaque insuetis jactor magis, optime, curis : 

Quid de te possim scribere, quidye tibi. 
Namque, fatebor enim, quae maxima deterrendi 

Debuit, bortandi maxima caussa fuit. 
Pauca tua in nostras venerunt carmina chartas, 

Carmina cum lingua, tum sale Cecropio. 



.73 



^ 



10 



LufliCatiia (tss. 41 8q<{' 5i....54)9 
aut in alterius triampho inter pri- 
ino9 duces laureatos incessisset, 
ant ipse ex Parthinis triumphasset : 
quod ci a. U. c. 716 (v. Vita Vir- 
gilii p. ann. dig. h. a.) adeoque 
non nisi viginti Tel quod excurre- 
bat annos nato, contigit. Itaque 
de Aquitanico trinmpho , in quem 
Tibulfi I, Kl. Vil scripta est , nnllo 
modo hic cogitari potest. Ab his 
omnibus, ut solebat, dissensit et in 
contraria Wit doctiss. Wemsdorf , 
qui in Poet. Lat. min. To. III ite- 
rum hoc c^nnen retractavit. 

I . Que pulcher Apollo cognos- 
cére , quibus adesse non réfugiât. 

3. magni triumphi. Dalmatici : 
ut quidem arbitror. ▼. paullo ante. 
deeus triumphi , is , qui in pompa 
triumphali omnium maxime con- 
apicnns est. Posset dici de eo , qui 
secundum triumphatorem maxima 
rerum gestanim laude inclaruit: 
sed nullus per hos annos trinm- 
phus occnrrit, cui Messala intér- 
esse potuerit. — 4- f^ictor qua t, 
simpl. terra manque Tictor. 

6. OEnides. Ita N. Heinsius edi- 



dit : quum antea legeretur : JEnei' 
des], /Enides . Voss. cod. Eonides, 
Quomodo Diomedes ad triumpha- 
lem pompam declarandam aptus 
sit , non magis intelligo, quam un- 
de Eryx hue TeniaC : quem hoc 
unum nobilitavit, quod, quum hos> 
pites csstu provocaret, ab Her» 
cule occisus est. Pro OBnide Aiei- 
des bene substitui posset : quem in 
simili laude Virgilius nominabat 
^n. VI, 803 sqq. , sed cnm Bac- 
cho : Nec veto Alciiles tantum I. 

7. 8. Nec minus idem maximas 
poetà. Et in hac laude nunc mora- 
tur in seqq. Hoc magis itaque in- 
solito more soUicitus sum, quid 
ipse ad te scribam. Fateor enim 
hoc, quod me dehortari debebat, 
si cogitarem , me ad tam magnum 
poetam scribere , hoc ipsum me 
multo magis excitare , ut scribam. 

i3. Pauca tua in nostras vene^ 
runt carmina charias : descripta a 
me sunt. Is enim illo tempore mos 
erat, ut studiosi carmina, que in 
publicum exibant , in suos pugil- 
lares referrent, cf. Burmann. h. I. 

14. Carmina cum lingua tum 



174 P- VIR6ILII MARONIS 

Garminay qaae Pylium, saeçlis.adcepta futuiis, 

GarmiDa, quae Pylium vÎDcere digaa seoem. 
MoIHter hic viridi patulae sub tegmine quercus 

Mœris pastored et Melibœus erant; 
Dulcia jactantes alterno carmina yersu, 

Qualia Trinacri» doctos amat juvenia. 
Certatim omabant omnes Heroida dlvi • 

Certatim divae munere quaeque 8uo. 
Felicem ante alias tanto scriptore poellain! 

Altéra non £ania dixerit esse prior* 
Non illa, Hesperidum ni munere capta foisset, 

Quas Yolucrem cursu vicerat Hippomenem; 



i5 



ao 



35 



sale Cecropio, Qaae siot carmina 
sale Cecropio^ facile est ad intelli- 
genclam; sed qaid sant carmina 
lingua ? Scilicet erit repetendum : 
lingua Cecropia. Ita vero Graeca 
carmina esarat noster poeta ? 
Haud dubie AtUca elef^antia et At- 
tico lepore imbutos versus decla- 
rare vult. Forte sic praestat légère : 
Carmina cum lingua y tum sale y 
Cecropia f h. quae sint Attica, At- 
tlcis similia» cum oratione^ tum 
lepore. 

i5. Pylium bis otiose repeti , 
yidit 'N. Heinsius et emendavit : 
Carmina quœ Peliam; vel Carmina 
4fuœ Phrygium; alterum hoc me- 
rito praefert Burmann. , qaem vi- 
de ; ut sit Tithoous vel Priamus. la 
ms. Helmst. hic versus deerat. 

17. Quae sequuDtur usquc ad v. 
40 tractata esse necesae est in ali- 
quo Messalœ carminé j et quidem 
bucolici ^eneris. Sed vereor, ut 
vss. 17.... ao a poeta nostro , nec 
potius ab alio viro docto, qui hia- 
tum ezplere voluerit,profecta sint. 
Absunt quoque, quod Bormannum 
non fu0it , ab edit. Aid. 1 5 1 7. Mol' 



liter hic erant vix latine dictum 
est. Vs. 30 Trinacriœ fuvenis, qui 
non magis dici potest , emendatus 
est a Broukhusio : Trinacria juve» 
niSf Theocritus, ê m Tfnaxfiat* cf. 
Burmann. 

ai. Post ea, quae intercidisse vi- 
dentur, ad amasiamMessalae, car^ 
minibus ejus celebratam ^ progre<* 
ditur. Sulpicia illa fuit, Servit fitia. 
V. TibuU. nostrum in Vita et ad 
lib. IV y El. a. In fine versus — 
omnes heroida divi legendum es« 
se , manifestum est ; non divœ. 
Monitum quoque a viris doctis. vid, 
Burmann. 

a4' Blrat : alternonfamam dixe» 
rit ipse prior* Varie tentatus ver* 
sus. Sententia in aprico est \ Non 
aliam puellam fama priorem esse. 
Proidme ad cormptam lectionem 
accedit Munkeri emendatio : Air 
tera non fama dixerit esse prior: 
per gnecismum. Simplicitate quo- 
que se conimendat, quod raro iieri 
solet , Salmasii conjectura : Altéra 
nam fama vix erit mtque prior; 
nisi quod estve malim. 

a 5. a6. Atalanta, qui» vicÎMet 



CATALECTA. 175 

Gandida cycneo non édita Tyndaris oto; 

Non supero fiilgens Cassiopea polo ; 
Non defensa diu Tolucrom certamine eqnonuo, 

Optabant Graiae quam sibi qoseque manns ; 3o 

Saepe animam generi pro qoa pater inpîu« hansît ; 

Saepe rubro Ëleid sanguine fluxit faumus; 
Regia non Semele, non Inacbis Acrâione, 

Inmitti exspectant fîihnine^ et imbre, Jovem : 
Gujus et ob raptam pulsi liquere Pénates ^ 

Tarquinii patrios, filius atque pater; 
lUoy quo primum dominatus Roma superbos 

Mutayit placidis tempore Consulibus. 
Multa, neque inmeritiSy doBavit prasmia aliunois; 

Praemia Messalis maxima Poplicolis. 4«' 

Nam quid ego inmensi memorem studia iëta laboris? 

Horrida quid durae tempera militiae? 
Castra foro solitos, urbi praeponere castra, 

Tarn procul boc nato, tam procul bac patria? 



et oort o svperatvra fuisset Hippo- 
menem , nisi poroo aureo in fratt» 
dem addacta fuicset. 

39.... 39. I>eHippodainia,OEiM>' 
mai fiha, qui rexBlidis 6rat ; nnde 
Sleidem terramy». 3a dixit; tandem 
a Pelope cuniK certanine sapera- 
tas, defensa vs. 39 quid «ibi relit ^ 
non dixtrunt viri docti ; an qiiate- 
ntts certaminis lex intereedebat, 
ne prod eam conju^em f«rreiit ; ail 
fuit detenta? detinebatoreDÎm cer- 
tamine , qno minus proci ea poti* 
rentar. Moi Graim manus^ jtnre^ 
nea proci. — 3i. generi y h. I. pro 
proco ; at saepe. Tid. fiormann. 

34. «irpeetent Advertatnr hoc 
orationis decursm. Esse debebat 
expectantes. Nec expeetanu satis ae* 
comunodatam. Itaque pr«lero Sèa- 
iigerl emendationem exp^rtm; nt 



sit : Semele ^t Danae, ejtpertœ , /o* 
vem fulmine et imbre immitti ô- 
riUMmrd'Ai, éescenderty ventre. 

35. dtjui et ob, h. et illa non 
prior fama est, cajns etc. Infre« 
qnens Ltiereti» memoria in Ro- 
manis poetis, et propterea locna 
notabilis. 

39. Roma mnltos honores in 
Messalas contniit. 

41. Jam quid egû , cum Bar* 
manno legendum ; qui comparât 
Tiball. IV, 1, 81 seq. Transit au«^ 
tem ad genti» Valerise virtutes bel* 
licas prsedicandas ; in ea gente 
Messalae haod minimam landum 
partem qoi ferrent à^pai erant. 

44« Gorruptns rersus. Yari» me* 
delae apud Burmann. memorantnr. 
Tarn procul hoc natos scii. solo , 
rel Tarn procul AîncScaltger, Tan* 



Ï76 P. VIRGILII MARONIS 

Inmoderata pati nunc fngora, nuncque calores? 

Stertere vel dura posse super silice? 
Saepe trucem adverso perlabi sidère Pootum? 

Saepe mare audendo yincere, saepe hiemem? 
Saepe etiam densos inmittere corpus in hostes; 

Gommunem belli nec timuisse deum? 
Nunc celeres Âfros, perituraque millia gentis, 

Aurea nunc rapidi flumina adiré Tagi? 
Nunc aliam ex alia bellando quaerere gentem? 

Vincere et Oceani finibus ulterius? 
Non noatrum est, inquam, tantas adtingere laudes; 

Quin ausim hoc etiam dicere, vfx hominum est. 
Ipsa, haec ipsa ferent rerum monumenta per orbem; 

Ipsa sibi egregium facta decus parient. 
Nos ea, quae tecum finxerunt carmina divi^ 



45 



5o 



55 



procul agnatis Salmasius , Tarn 
proeul a nato , Franciiis conjecit ; 
neuter satis commode. In ' altero 
membro nterque : tam procul a pa^ 
tria. In priore antem ne illud qui- 
dem satisfaciat, si Tarn procul a 
natis leçamus. Forte scriptam fait : 
Tam procul y orbe alio : iam procul 
a patria. Orbem ita dici vulgatum 
est : sic orbis diversus , ulHmus , 
longinquus et al. 

48. Legebatur : Sœpe audendo 
mare, Gom Burmanno Broukku- 
sianam illam , facilem et obviam , 
emendationem amplexus sum : Sœ- 
pe mare audendo. Qaum ex uno tan- 
tam alterove Codice , qui superest, 
provenerint hacc carmina , mimm 
non est, vitia vel manifesta editio- 
nés constauter obsidere. 

5o. Communem belli deum. couf. 
Burmann. et sup. Ciris v. 359. 

5i. perituraque millia gentis. 
Saltem apposite le{;endum p. miU 
lia, gentes. Verum et hoc scabrum 



est. Sic quidem in Anthol. lib. I, ep. 
107 Memnon Producit gentis mil" 
lia tetra suœ. Oudendorp. conj. per- 
jurœque ultima gentis. Amplecte- 
rer, quo libri ducunt (etiam ms. 
Helmstad. perjurem.) , peijurm ; 
sed reliqua parum placent. Exci- 
dit , suspicor , nomen gentis : y. c. 
perituraque millia , Mauros vel 
Jberos. Mam in bello inter G«saren& 
et Pompeium Messala loca illa 
9diiss^:videtur. 

55. Non nostrum est, unquam 
bene emendat Burm. Non nostrum 
tantas inquam est, ms. Helmst. 

57. Ipsa, hœc ipsa ferent, scil. 
laudes il las ; alias una ex emend»- 
tionibus ibidem allatis amplecten- 
da : seu Salmasii : Ipsa hœc se ipsa 
ferent, sea Heinsii : Ipsa hune , 
vel Se$e hœc ipsa ferent , seu Ou- 
dendorpii : Sed te hœc ipsa fereni, 
seu : Ipsa hœc te, ipsa ferent. 

59.... 61. Non una haec laborant 
corruptela. Priora transpositione 



CATALECTA, 

Cynthius, et Masae, Baccfaus, et Aglaie. 
Si laudes, adspirem, humili sed adiré Gamena; 

Si patrio Graios carminé adiré sales 
Possumus : optatis plus jam procedimus ipsis. 

Hoc satis est, pingui nil mihi cnm populo. 

XII. 

IN POMPEIUM MAGNUM, TEL IN MITHBIDATEM. 

Adspice, quem yalido subnixiiin gloria regno 



177 
60 



sanare annixos est Burmannus. 
Equidem ▼. 60, 61 ejiciam : etsi 
etiam in 62 insoleos est adiré lau- 
des alterius, assargere Telle ad eas, 
semalari. Graii sales Tidentar esse 
de Cecropio sale ys. 14^ Attico le- 
pore accipiendi , qui Messal« ver- 
sibus latinis inerat. Sed sine libris 
frustra aliqoid cert» et ezploratse 
opis ezpectatar. Apponam tantum 
▼arietatein lectionis ex Aid. pr. (et 
aliis ve^c, ut Yen. 14^6). Si law 
dem adspirem , humiles sed adiré 
Sirenas, Varie koc tentant TÎri docti 
apnd Bann. Docte > etsi vis yere , 
refinzit Scali|^er : Si taudem Asçrœ 
humilisy si Doridas heroinas , h. 
Hesiodum et fAryâhttt stidif. (^dire 
pro attingere In ms. Helmst. lege- 
batnr : Si laudem adspirarem , hur 
milis sed audire cyrenas, Werns- 
dorf in Excars, ad h. ▼. nkultam 
opéra posoit in aiiqua loci consti^ 
taendi ratione expuianda , et Icgit: 
Si laudem adspirante , humUi sed 
adiré Cawiena Possumus, 

XII. 

Disertnm carmen, apertvmplar 
nnmcpie , sententiis verbisqoe fprar 
vibus. Anthol. Lat. lib. II , 1 23 , p. 
3ot. Sed, in quem scriptum iilud 
Kit , liqnido non constat t etsi Tix 
5. 



assequi licet, qno modo tante re- 
rum conversionis, que hoc carmi- 
né narratur , auctor obscurus esse 
possit. Si ea colligas, quae de mag- 
no hoc viro, de fortune fastigio 
dejecto, memorantar : nemo in his- 
tbria Romana , sive ante , sive post 
Virgilium occurrit, cui satis ea 
conveniant. Pompeius Magnus sta-* 
tim lectoris animo occurrit : in qno 
fortune vicissitudo et ioconstantia 
etiam a poetis notari solet , ▼. c. 
Patron. I23, et multis epigram* 
matibqf in Antho). Lat. lib. II, 2 S 
sqq. , sçd in eum parujp proprie 
dicî pote^tillud, quode /^atria/^ul» 
^us in exilium est. Dicepdum igi- 
tur, scriptum esse ci^rm^ illo tem- 
poris intervallo , quo Pharsalia 
fugatus iEgyptum , petierat , nec- 
dum de ejus cède cdnstabat : alio- 
qui multo magis hec commemo* 
randa Teniebat. Qnpd valida sub^ 
nixus regnoy quod servitium Romœ 
parasse dicitur, non minus maie 
mehahent. Alter, in quem facile 
incidas et Scaliger quoque incidic, 
Mithridates est^ Pontirex, in quem 
omnia egregie conveniant, prêter 
illud :.e patria; debebat enim po- 
tius e regno pulsus in exilium dicî. 
Debuit ergo Romano more dictum 
esse e patria pro ex regno. De Mi» 

12 



178 p. VIRGILII MABONIS 

Altius et caell sedibus extulerat, 
Terrarum hic bello magnum concusserat orbem; 

Hic reges Asiae fregerat et populos. 
Hic grave senritium tibi, jam tibi. Borna, ferebat; 

Cetera namque viri cuspide conciderant; 
Quum subito in medio rerum certamine praeceps 

^Gonruit, e patria pulsus in exilium. 
Taie dese numen; tali mortalia nutu 

Fallax mom^nto temporis bora dédit. 

XIII. 

AD ANTONIUM MUSAM. 

Quôcumquè ire ferunt Tariae nos tempora vitae, 
Tangere quas terras, quosque videre bomines; 

Dispeream, si te fuerit mihi carior alter. 
Alter enim quis te dulcior esse potest? 



5 



10 



tbridate intelliçendum esse, nuper 
iterum pronuntiaTit Ruhnken. ad 
Vellei. II, 18, ''3, 9ed quomodo is 
e patria pulskis in exiiium dici pos* 
sit, non dôcuit. Argumentum addit 
e Gic. pro Murena 1 5 sumtmn es- 
se : unde edam stngolorum petenda 
sit expUcatio. Sane ibi breviterez- 
ponantur res ' Mithridatis régis : 
Sententiarum poets vestiçia ac se- 
mina non vided. Ad Alexandrutn 
magnum retulit Oudendorpius , ut 
e Burmann. disco : quod panim 
commode fieri videtur. 

3. Terrore hic MU eleganter 
emendatRnhnken. 1. c. nec tamen 
necesse. Pro mïignum, Magnus 
conj. Burmann. , ut sit Pompeius. 
In V. a malim : Aitius heu e. 

4. fregerat y hiô populos Cod^ 
Voss. et éd. Yen. apud Burmann. 

5. Hic grave servitium jamjam 
fi6* Voss. Cod. apud eundem. 



9. to. Distichon TÎros doctos 
non videtur moratum esse ; eqni- 
dem non satis espedio. Qnid enim 
est : dare mortalia ? Forte : Taie 
deœ numen :p0S8um mortalia nuUt 
• — dédit : ut sit , pessum dare soleC 
hora mortalia. Ruhnken. Horaprt» 
mit legebat 1. c. 

XIII. 

- Antonii Masse , medici Augusti , 
nomen non obsourum est vel ex 
Sueton. Aug. 69 ▼. al. apud Burm. , 
qui hoc poematium Anthol. Lat. 
inseruit lib. II, ep. 134* Nunc ex 
hoc poematio , quod non alio , 
quam eo auctore, qui catalecta 
coUegit, Virgilii esse fertur, hoc 
discimus , fuisse eum poetss ami- 
cissimum, omnibusque ingeniido* 
tibus et artibus politissimum ho» 
minem. Haec etsi admittas , artem 
tamen medicam in ceteris laudibus 



CATALECTA, 

Gui Venus ante alios, divi, divumque sorores, 

Guncta, neque indigno, Musa, dedere bona; 
Guncta, quibus gaudet Phœbus, chorus ipseque Pfaœbi; 

Doctior o quis te, Musa, fuisse potest? 
O quis te in terris loquitur jucundior uno? 

Glio nam certe candida non loquitur. 
Quare illud satis est, si te permittis amari; 

Non, contra ut sitamor mutuus inde mihi. 

XIV. 

IN OCTAVII MORTEM. 

Quis deus, Octavi, te nobis abstulit? an, quae 

Dicunt, an, nimio pocula dura mero? 
Vobis si culpa est bilis : sua quemque sequuntur 

Fata; quod inmeriti criinen habent cyathi? 
Scripta quidem tua nos multum mirabimur, et te 

Raptum, et Romanam flebimus historiam. 



'79 

5 



lo 



▼iz omittere potoisset auctor car- 
minis. Ad rhetorem Musam , qui a 
Seneca in Gontroversiis aliquot lo- 
cis memoratar , cum viro docto 
referre malim. 

7. Phcebi chorus ipseque Phœ- 
bus ; refingebat Scalig. cum aliis. 

10. Clio tant certe emendaTit 
Casaub. 

XIV, 

Vifi. iu Anthol. Lat. lib. II, Ep. 
65. Glaudit hoc epigramma agmen 
Catalectomm , quae Maroni vulgo 
tribuuntur. Quis hic Octavins sit , 
ignorari , eo magis miratiooem fa- 
cit, quod scriptis multis inclaruisse 
et historiam Romanam aggressus 
esse narratur v. 5. 6. Eum juve- 
nem ante patrem y. 7. 8. inter po- 
cula , qnum excanduisset, repente 



mortuum esse ita, ut de caussa 
mortis dubitatio esset, a poeta 
discimus , qui caussam in iracun- 
diam a mero avertere allaborat. 

a. pocula dura vix bene dicun- 
tur; melius dira cum Oudendor- 
pio , Tel duc ta cum Heinsio legas. 

3. Vobis si culpa est bilis. La- 
borat caput versus. God. Voss. 
Vobiscutn si est culpabili. Heins. 
Vobis sic culpa est bilis y Tel Haud 
necis in culpa est bilis. In promtu 
est multa comminisci : An maqis 
in culpa est bilis? vel Fervida an in 
culpa; An tumida inculpa. Forte 
nihil horum ; sed : Non culpa est 
illis; sua <fuemque sequuntur fata : 
sed quis ullum praestet.'^ Simpli- 
citate ingeniose se commendat Ja- 
cobs nostri conj. Mortis si culpa 
est bilis; Amjnadyerss. p. 3i8. 

12. 



i8o P. VIRGILII MARONIS, etc. 

Sed tu nuUus eris. Perrersi, dicite, Mânes, 
Hune superesse patri quae fuit invidia? 

XV. 

p. VIRGILII MARONIS 

Fragmenta ex Epistola^ çuam ad Augustum Cœsarem 

super Enéide sua scripsit* 

Ego yero fréquentes a te literas accipio. Et infra : De 
iEnea quidem meo, si, me Hercules, jam dignum auribus 
haberem tuis, libenter mitterem. Sed tantum incboata res 
est; ut paene vitio mentis tantum opus ingressus mihi vi* 
dear: quum praesertim, ut scis, alia quoque studia ad id 
opus, multoque potiora, inpertiar. 



p. TIRGILII MARONIS 



COPA. 



•v»r«. -w<j'u x«vt /»/%^'WW *^'^''V*^*^^^^'*^*^*''*^***' ^^*- * ^ ■*/^/*.'%<*-'».'x*/*^^^^'*^*'^>*>»>^ >»fc^^'^>*^»-'*>*«^ w^% 



PROOEMIUM 



IN COPAM. 



OUPERiORA carmina ex Heinsiana et Burmanniana recen- 
sione repetivimus. Ex ceteris Virgilio perperam yulgo 
tributis carminibus/quae Burmannus Secundus in Antho- 
logia Latina nuper iterum excudenda curaTit, et multis 
eruditionis copiisillustravit, duoadhucsubjuDgere placet, 
Copam et Moretum (i) : quorum hoc prorsus ab eo prae- 
termissum, iilud interpretationis adhuc luce aliqua egere 
yisum est, dignum certe, quod hic repeteretur, quum ex 
elegantissimis poematiis sit. 

In anum propokun scriptum esse carmen vulgo aiunt. 
Ita vero omnis ejus suavitas sublata, et ad yeram interpre- 
tationem via praeclusa videri débet. Immo vero im^itatio 
est ad compotationem et hilariter exigendum diem in ta- 
berna cauponaria; cujus generis fuere olim plures, ut 
etiam nunc sunt, extra urbem, ad Tiberim, et ad litus 
maris. Ad eas tabemas non modo sordida et nautica plebs 
confluebat: yerum erant alise, quas lautiores et elegan- 
tiores homines adirent. 

Quod Copa carmen inscriptum est» id a prima ejus voce 
fluxit. Copa, coupa, cupa, muUer est cauponia, ut copiose 
Scaliger docuit. Nec tamen h. 1. eam, quae cauponam ipsa 

(t) TameD inter Copam et Moretum invenies Hortuli descriptionem 
Maroni adscriptam, quae abest ab Hethii editione; quamvis in anti- 
quissimîs optimUque reperiatnr. Vide notam ad hune locum infra, 
post Copam, pag. 190. N. £. L, 



i84 PROOEMIUM IN COPAM. 

exercety inCelligere necesse est, sed simpliciter mulierem, 
quae in caupona Tel taberna artem exercet. Est enim fa. 1. 
crotalistria, h. e. saltatrix cam crotalis, e gente Syronim; 
cujus generis femin^e, tibicinae, citharistriae yel fidicin», 
in fais tabemis haberi solebant. Notae illae Ambubaiarum 
Domine sunt ex Horatio et Suetonio. Nec yero cum ScaJi- 
gero de y etula cogitandum , quia mitrata esse narratur y. i , 
quum etiam paellas et juyenculas mitra, seufiascia ac diade* 
mate, interdum cum reticulo, comprehensam et inyolutam 
comam habuisse satis constet. 

Carmen Virgilio yulgo tribuunt codices, qui minora 
poensQtia continent, etiam Grammaticus is, qui Seryio in 
fronte ^neidis suos attexuit pannos, tnm grayior ceteris 
auctorSosipaterCarisius, I Instit. Gramm. pag. 47 Putsch., 
ubi : cupo, cuponù^ înqiiit, utfidlOjfiiUoniSj quanwis Vir^ 
giUus Ubrum suum Cupant inscripserit Vereor tamen, ne 
hoc ipsum serions interpolatoris judicium sit, a re et loco 
satis alienum. Prisciani ab aliis auctoritatem perperam 
laudari , Burmannus docuit 1. c. Nuper doctiss. yir, Wems- 
dorf, faoc ipsum carmen repetiit in Poet. minor. T. II ad 
calcem SeptinUi Sereni fragmentorum, quem bujus ipsius 
carminis auctorem esse malit. Adeant eum, qui plura ad 
illustranda yerba carminis desiderant. 

Ceterum elegi hi non modo orationis Romanae elegan- 
tia, sed etiam toto carminis habitu cu{tuque, non yulgares 
sunt, nec contemnendi poetae lusus. Étsi enim, majore ex 
parte, earum rerum, quœ ad failaritatem inyitare possunt, 
enumeratione absolyuntur : res tamen sunt jucundae, et ad 
animum sensumque gratae. Auctumnali autem die institu- 
tam compotationem cogitare necesse est. Cf. y. i f . 



p. VIRGILII MARONIS 



COPA. 



CiOPA Syrisca, capot Graia redimita mitella, 
Grispum sub crotalo docta movere latu8t 

Ebria fiimosa saltat lasciva tabema, 
Ad cubitnm raucos excutiens calamos. 



I. Syrîsca. Scaliger comparât 
Sjrrhcum Martiali et Aiuonio dic- 
tum, et Threiscum e^ni^jto? apad 
Julinm Gapitolinnm. Alia memo- 
rat Salmas. ad e. 1. Sed nullum 
ezemplam ex meliore evo allatum 
▼idi ; nisi quod ei Columella suo- 
currit lib. X, /^iS^ ubi ficnm iScis- 
sam Lihyscam constanter libri te- 
nent. Attamen et ibi Libyssam anice 
verum judicabat Gesnerus. Nec h. 
1. aliter legendum arbitrer quam : 
Copa Syrissa, ut Threissa , GiJissa 
et al. Nulla aatem alia bujns et 
seqq. senteotia est , quam bec : 
omnia in tabema instructa esse ad 
diem bilariter et suaviter ezigen- 
dum. Ecce jam saltat crotalistria^ 
et sic porro. Caupona Syra e Luci- 
lio apud Priscian. Yl, pag. 684 
occnrrit. Graia redhniia mitelia ; 
fuit ergo Grxcanici alicujus ritus 
omameotum hoc : genus fasciae, 
quo capilli coUigerentor. Talem 
crotalistriam mitratam in monu- 
mentis passim yidere memini : 
unum et alterum ezemplum est in 
picturis Herculanensibus. Nec di- 
Tersi generis sunt tibicins, fidici- 
n«, psaltriae. Horat. I Epp. 14, 



a5 meretrix Ubicina, cujus Adstrf 
pitum salias terrœ gravis : ad Tilli- 
cum. Accommodate dictum cris^' 
pum latus moven f crispare^ de 
molli ac céleri flexa et motu. Quid 
in Syrorum institutis y religiosis 
forte, fuerit, quod feminas crota- 
listrias fingeret, iu ut in Italia 
quoque questum inde facerent, 
non reperio. Nomen quidem Syro- 
rum late patuit. Potuere quoque 
Jndaee femitiae sub eo nomine corn- 
prehendi. 

Z.famosa tabema. In promtu est 
conjicere /umosa: nec parum mihi 
arridere fateor ; sic quoque ms. 
Helmstad. exhibuisse yideo. Pras- 
fert tamen Burmann. vulgatum : 
melius enim convenire illud crota- 
listriae lasciTae et infami. 

4. Crotalistria describitur. Ca- 
lami sunt ipsa crotala, h. virgulie, 
alias sere^p , sed nunc ex arundine 
scissa, quas illa inter saltandum» 
concutit cum manus gesticulatio- 
ne:.qna^ dum virgnlarum, quas 
médias digitis tenet , pars inferior 
versus brachia comploditur, ad 
cubilum excutere calamw hoc loco 
dicitur. 



i86 P. VIRGILII MARONIS 

Qiiid juvat aestivo defessum pulvere abesse, 

Quam potius bibulo decubuisse toro? 
Sunt cupae, calices, cyatbi, rosa, tibia, ckordae, 

Et trichila umbriferis frigida arundinibos. 
Est et Maenalio quae garrit dulce sub antro 

Rustica pastoris fistula more sonans. 
Est et Tappa, cado nuper diffusa picato : 

Est strepitans rauco murmure rivus aquae. 



!• 



5. Meo quidem judicio, a quo 
si quis dissentiat , aequo animo fe- 
ram , non Gopae verba , quod vul- 
go credi video , sed poetae , sunt : 
ex persona poets hujusmodi hor- 
tatus ad vitam exhilarandam mul- 
to plus suavitatis et auctoritatis 
habent, quam ex orc meretriculae; 
a cujus persona pleraque aliéna 
sunt ; poeta pergit in eo, quod or- 
sus est. œstivo defessum pulvere 
abesse dictum pro : œstivo pulvere, 
labore , defatigatum , viribus ex- 
haustum desidere domi , nec se 
conferre in viam ad tabernam. Ad 
exercitationem campestrem revo- 
cat unice Scaliger. Malim a pere- 
grinatione , mercatur» studio , et 
similibus peiere usum toc/ abesse : 
fere ut Tibull. I , i N^ec semper 
longœ deditus esse viœ^ ubi ex h. 1. 
ariolari possis : Nec semper longa 
fessus abesse via, Tum , ut nunc in- 
terpungitur , intelligendum est : 
Quid juvat.... abesse potius quam. 
Nisi placet cum Barthio distingue- 
re : Quid juvat.... abesse? Quam 
potius f.... toro! scil. juvat. 6t6u- 
lum torum^ vocat , ScaJiger ait , in 
quo plurimnm biberetur. Durum 
▼ero boc. Accipio de cespite, vel 
gramine aqna irrigato, ut laetum 
virescat. Poterat alio epitheto or- 
nare : ut fragilem , tenerum , stc- 
eum cespitem dicunt alii poetae : 



Nunc hoc maluit; nec sane inscîte. 

7. Cupœ Tel Cuppœ sunt in cella 
vinaria vasa majora. At lectionis 
▼arietas viris doctis emendandi fa» 
cultatem attulit. Scaliger legit : 
Sunt topia et calybœ : qum calicum 
gênera sunt. Heinsius autem: Sunt 
obba et calices. Cui accuratius 
hsc cognoscere libet , ei adeundi 
sunt Intpp. ad h. 1. 

8. Trichila vel trichilum perga- 
la est ex vitibus aliave arbore pe- 
damentis et jugis firmata, impli- 
citis frondibus concamerata vel 
arcuata ad umbram faciendam^ 
noiiore voce hypampelos dicta, v» 
Viros doctos ad h. I. et ColumelL 
X, 378. Similem compotationem 
sub umbraculo describi in Propert. 
IV, 8, 35 seqq. notavit Burman- 
nus. Maie in triclinia inciderunt 
nonnuUi ; etsi sic quoque Pompon. 
Sab. triclina pro triclinia. Etiam 
ms. Helmstad. triclitia umbrosis. 

9. En et Mœnalio dlii^ et recte 
sonat. 

10. pastoris more: immo in ore, 

1 1 . defusa duo codd. , variatio- 
ne perpétua : v. c. Lucret. IV, 88. 
et id malunt viri docti : nam agi- 
tur de vino e cado, majore vase 9 
in minus defuso j non de vino in 
plura minora vasa diffuso. 

13. Et strepitans legendum cum 
al. edd. strepitans in crepitam^ (w- 



COPA. 

Sunt etiami croceo violae de flore coroUae; 

Sertaque purpurea hitea mista rosa; 
Et quae yirgineo libata Acfaelois ab amne 

Lilia vimineis adtulit in calathis. 
Sunt et caseoli, quoB juncea fiscina siccat. 

Sunt autumnali cerea pruna die; 
Castaneaeque nuces, et suave rubentia mala. 

Est hic munda Ceres; est Amor; est Bromius. 
Sunt et mora cruenta, et lentis uva racemis : 

Est pendens junco caeruleus cucumis : 
Est tuguri custos armatus falce saligna; 

Sed non et vaste est inguine terribilis. 
Hue Calybita veni : fessus jam sudat asellus : 



187 



i5 



10 



a5 



pidansj mutant TÎri docti, iidem 
hoc in illud mutaturi , si alterum 
reperissent : hujusmodi correctio- 
nes dndum ex rc critica sublate et 
explose esse debebant ; sunt enim 
nec magis ingeniosae quam non 
fructuosœ. 

i3. Sunt et Cecropio juncta de 
flore coroUœ très codd. Unde Bur- 
mann. non indocte conjicit : Cbiy- 
ciojunctœ déflore^ yel Corycioque 
enco violœ de flore coroilœ. Mox 
▼.14 rosam in auctumno adeoque 
certi generis , serions proyentus , . 
narrari necesse est. • 

i5. 16. Suavissimum distichon: 
Cemis nympham calatho afFeren- 
tem potantibus lilia. Ecl. H, 4^ 
sqq. Nymphae et Naïades formoso 
puero flores feront; sic h. I. Nym- 
pha Acheloisf h. fontana, amni- 
cola , ut unam ex Naiadibus signi- 
ficet. Jcheioum de aqua dici poe» 
tis non infrequens. libata ab amne^ 
humefacta , viola in ripa florens , 
quam adeo alluit unda. Miror 
Heinsii acumen : libata ab ore le- 
gentis. virgineum amntm suaviter 



dixit purum , pellucidum. Gom- 
parat^ontes ingenuos Lucretii libro 
I,de rerum Natura, 33 1 Wakefield. 
Nec ad Virginem aquam , quae Ro- 
mae fuit, recurram. 

17. scirpea Leid. et éd. Jnnt. , 
et sirpea fiscina Aid. , doctius uti- 
que ; ut juncea pro interpretamea- 
to sit. 

33. Et pendens melias alii ; et 
porro ms. Helmstad. Et pendet, 
Tum junco pendet cucumis, quo 
alligatur stipiti , vel pedatur. 

33. Et tuguri eliam h. 1. alii me- 
lius. Sed totum distichon alienum 
ab L. 1. et aliunde illatum : qnod 
ordo sententiarum et loci ratio sa- 
tis docet. 

35. Hue Alibida veni, Silenum 
interpretabantur : qui tamen a lo- 
co et re alienus esse videtur, quan- 
do quidem hic in vera Tita versa- 
tur poeta. Asivida pro asinivehida 
ex Plauto hue inferre voluere , 
Heins. Scalig. et Gesner. de Silenis 
Toro. IV Gommentatt. pag. 4^* 
Tumebi ( Adverss. XIII ^ 33 ] lec* 
tio : UuiQ ad liba veni > facilitate 



i88 I'. VIRGILII MARONIS 

I^rce illi; vestnim delicium eat asious. 
NuDC caDtu crebro rumpunt arbusta cîcadx : 

Nunc etiatn io gelida sede Uceita latet. 
Si «apis, aestiTO recubans te prolue vitro; 

Seu VIS crystallo ferre novon calices. 
Eia âge pampinea fessus reqaiesce sub unibra; 

Et gravidum roseo necte caput atrophie ; 
Candida formosae decerpes ora puellc. 



M commeadat i i«d panim ad iei>- 
mm facil. Catybita e codd., qui- 
bu Helmatad. adde, jam proba> 
rtmi Salmmini , qui videadoi ad 
Hiai- Aag. p. 49' > Et alii, iotelli- 
|[en(es Galloin matrU demn vel 
dcn SyriK «acra circomTchenteni ; 
hanc eaDdeiii cMe puta agjnam, 
qni adeo plebecnlam pmtîipii 
■lUi (ripndiiaqiie inter cjmbalo- 
nun tjmpaDDramqoe itrepitum 
delectat. cf. Apnlei. lib. VII. Oc- 
cnmmt et )ii homine* pasiim in 
•nagljphii antiquli : t. c. Cayt. 
SeciieÙ Ta. 1, lab. ig. Caljbe, 
ttSrxn , lempluiD Tel lacrarium 
ieta limnlacrum recipieDs. Subir i- 
tnimt jHXiiCat de<e KuCîxj viri docii 
in cpigranmate Thjilli Anal. II, 
p 177. VI. Porro aniem legend. 
frni'I.- qnod et codei nnni offert. 
Etiam agjrta hue venit , alelloiao 
iiisideoi. Tum inaviter lubjicitar 
illud : Pane illi elc. nec Isman 
euni niminmad cartnm acceUran- 
dum Bagri» Inciisi contubemale 
Tobit , Galli , pecai est. 

ï6. FetUt delicium , U. Voieii 
rtegiDtiaiimam eonjecluraiii am- 
plectitnr qaoqne Bunnanu. conf. 
Ovid. Fait. VI, 3i9 »eqq. Vestam 
(■ Cyb«)en pemiutari, in eodem 
lucQ obviom eit. Hec ab*urde ta- 
men Gallortua daUciom habetur 



aiinua • cnv tacïtA libidioîi ex* 
|trobratione. Laudant Liierpretet 
comioade Phwdnim, libro Ul, fa- 
bula 18, V. 8. 

aS. A^unc iwrv. Tel vrn),ill libb., 
nnde Hein*, conj. Nuhc ocnta Îr 
gtlida tepe laearia latet. Bannuut. 
Tero JTunc viridU jelida tept l. I. 
Immo lege : iTune Dana m gtlié* 
ttpt laeerta latel. et hoc natic vi- 
deo diierte eihibere mi. Helm- 
ttad. 

39. Ut molta alia in b. I. e Pro- 
perlio petila e*se, docuere viri 
docli.ticboc, ex lib. )V, 8, 37 
Ijjrgdamut nd cyathos , vitrii/ut «*- 
tiva supellex. Moi Stu vit ferrt 
pro , Ku rnavii afferre , adhibers , 
taliet* cijttallo , e crjilallo fac- 
to*; Tel ut ca/icM UDl pro *init 
dicti. Nisi aient latet : Seu vît, 
CTjntalto verttnovotceliett. NotDm 
ex Harone : Indulgent vino et ver- 
tunlcrofeiYU ahenos. In mi. Helm- 
itad. erUtalli, Sic usitalini erjr^ 
talli ealieei. 

3i. tlrophium pro vittaieufat- 
cia , cui innecluntnr flore*, adeo- 
qne pro lerto. 

33. decerpem duo codd. , licqna 
Helmolad. m*. Formotunt tenene 
deeerpeni; alii cum edd. lut. For- 
mosu$ tenene deeerpet : hoc re*0' 
cavil Wmudorf. 



COPA. 

Ah! pereat, cui sunt prisca superciliai 
Quid cineri ingrato serras bene olentia serta? 

Anne coronato vis lapide ista legi? 
Pone merum et talos. Pereant, qui crastina curant 1 

Mors aurem yellens : Tivite, ait, yenio. 



189 



35 



34- prisca, qnalia foere prisco* 
ruin hommam, severa, tmtia^ ad- 
dacta, ut adeo bene lectionem 
hanc tneatnr Burmann. ad^ersus 
yiroram doctomm commenta, et 
Leidensis codicis lectionem : erU^ 
pa supercilia. Ms. Helmstad. Ak 
pereantf quibtis kœc prisca sup. 

35. cineri ingrato ex ^neid. VI, 
a I a , ctti nnllns rei sensus est. 

36. Ugi jam emendamnt et edi- 
deront viri docti , pro tegi» Lapis 
sepulcralis coronis omatas nota 
res est. In eo legi serta , sane pa- 
mm opportunum : mag;is tamen 
si illa lapidi legantnr , ut sit da- 
tiTus cui. 

37. Pone merum et talos, H^eo 
inyitatio ad yina et ludum, qu9 
decet Epicuri discipulum , cui to- 
luptas summum bonum est, ubique 
in Horatii carminibus occnnît, et 
elegantiui ezpressa. — - Perwnt, 



qui crastina curant. Non ita Tehe- 
menter idem Horatius, qui eadem 
cantat, lib. I| Od. IX, i3 : quid sit 
futurum crasy fuge quœrere; et 
eodem libro,Od. XI, 8: carpe diem, 
qtuan minimum eweduia postero. 
N. fi. L. 

38. Mors aurem vellens, viuite, 
ait, venio. Qui legunt, mors autem 
veniens, longe a poetis fugiant. 
Quid enim hac M ortis imagine vi- 
yidius, qosB imprecanti erastina, et 
in diem Tivere yolenti adstat im- 
provisa, et nedum damnet hanc 
sententiam, admonendo confirmât, 
(Hem esse lucro apponendum, quia 
fiatalem leti yenientis faoram yitare 
ttemQ potf st ! Notandom inprimis 
est, quis, et quod suadeat : Mous 
ait ; VnriTE ! . . . — veliere aurem, est 
admonere; nam ea mémorise con* 
secratnr , uf frons Genio , et Genaa 
r. N. S. L. 



p. VIRGILII MAROmS 

HORTULUS '. 



Adeste Musae, maximi proies Jovisî 

Laudes feracis praedicemus hortuli. 

Hortus salubres corpori praebet cibos, 

Variosque cultus saepe cultori refert; 

Olus suaye, multiplex herbae genus; 5 

Uyas nitentes, atque fœtus arborum* 

Non défit hortis et voluptas maxima, 

Multisque mixta commodis jucunditas. 

Aquae strepentis vitreus ambit liquor, 

Sulcoque ductus irrigat rivus sata : lo 

Flores nitescunt discolore gramine, 

Pinguntque terras gemmeis honoribus. 

Apes susuiTO murmurant gratae levi, 

Quum summa florum Tel novos rores legunt. 

Fecunda vitis conjuges ulmos gravât, i^ 

Textasve inumbrat pampinus arundines. 

Opaca praebent arbores umbracula, 

Probibentque densis fenridum solem comis. 

Aves canoros garrulae fundunt sonos, 

Et semper auras cantibus mulcent suis. ao 

Oblectat hortus, advocat, pascit, tenet, 

Animoque mœsto démit angores graves : 

Membris vigorem reddit, et visum capit ; 

Refert labori pleniorem gnitiam; 

Tribuit colenti multiforme gaudium. ^s^ 

(i) Opusculum hoc de laade Hortuli, cpiod Asgeksius inter Gatalec- 
torum Epigrammata melius collocatum judica^erat, tamen hic referri 
yoluimus, tanquam Moreti praeviam appendicem, quia in hoc, ut in illius 
versibus 6i et seqq., muha de herbis et feracitate hortuli dicta suut 
conformia. Est autem natura Garminis iambica trimetra senaria. làM- 
BicA, quoniam predominatur iambusf trimetra, id est, ternas mensuras 
continens; mensura autem quaeque binis pedibus conflatur : sbkaria 
tamen est, quoniam senis pedibus constat. N. E. L. 



p. VIRGILII MARONIS 



MORETUM. 



tirtTTn -■»— -■■»^-»^'» -^»^^^ ^»^«i»^»^^^^»^»^u»^»»^»^^^» »^ » «»» »^»»^ .^^ «^» 



PROOEMIUM 



IN MORETUM; 



IIjST hoc ex eo carminum gepere, cujus nobis panciBBima 
ex antiquitate exempla relicta sunt : argumentum ex vita 
privata et teoui hominum humili loco natonim petitum 
est, Licet id ad bucolicum genus referre aut pro idyllio 
babere, quandoquidem eo nomioe unum et alterum apud 
Tbeocritum habetur. Faciunt viri docti canninis summam, 
moretum^ h. edulii rustici genus, ex allio^ apio, ruta, co- 
riandrOy bulbo, additis caseo, oleo et aceto, comparatum, 
quod Simulus conficit. Nec maie ea res, arbitror, idyllii 
hujusmodi argumentum constituit, repraesentata oculis 
animisque particula aliqua vitae rusticae. Sed, quantum 
equidem assequor, latius patet idyllii hujus argumentum. 
Describitur enim omnino prima dieiparsj et qvuB diluculo 
Ofel mane gerantur a rustico, antequam ad opus rusticum 
procédât. Surgit mane Simulus , qui conductum agrum 
arare videtur, cum Cybale, Afra génère , forte libertina, 
et primo loco ea parât, quibus per diem illum vitam tôle- 
ret, b. e. famem expleat. Igitur panem coquit, quod a 
V. 17 ad 52 procedit, inde, ut habeat, quo pro obsonio 
utatur, moretum sibi parât, b. edulium acribus berbis oleo 
acetoque confectum, quo stomaçhum vellicet. Itaque ma« 
lim dicere describi hoc carminé primam diei partem viiœ 
rusticœ* Suspicor autem aut fragmentum nos tantum ha-< 
bere majoris carminis, quo totum opus diumum expone- 
batur : nam sub t in agrum ad arandum procedit Simulus ; 
S. la 



,94 PROOEMIUM 

aut successisse plurà idyllia, quae ceteras rustici operis 

partes exseqaerentur. Sufficit idyllium hoc esse ex elegan- 

(tissimis, quod majori eclogarum Virgiliauarum parti prae- 
feram, in quibus sententiae ex Theocrito mutuatae annu- 
merantur. Nisi forte hujus poematii auctor et ipse e Graecis 
sua accepit. Gerte Vossius in lib. de poetis Gr. prodidit, 
in cod. Ambros. Moreto Yirgilii esse adscripta verba : 
Parthenius Moretitm scripsit in Grœco, quem Ftrgilius 
inùtatus e^. Quse res non improbabilis videri débet, quum 
poetae ante et sub Augusteo saeculo in Graecis vertendis 
tantum studium consumserint. Si itaque a Maroniana ora- 
tione, quam inBucolicis tenemus, aliéna est indoles Mo- 
reti, hoc per se mirationem non facit, si quidem ex Graeco 
tantum conversa haec sunt. Yersatur autem poeta in eo 
poetices génère, quod, rébus e vita humili et sordida pe- 
titis, adanimos tenendos omnium minime accommodatuiù 
esse, multi viri docti contenderunt. Alii hoc ipso se génère 
facile Homerici carminis laudes attingere posse putarunt. 
Prius illud judicium recte se habere nullus dubito, si in 
orbe rerum vulgari aut in sordibus^vitse, iisque rébus, 
quarum adspectus nauseam facit, descriptio versetur; aut 
si exspectatione ejus, quid ex sigillatim descriptis rébus 
proTenturum sit, animus non erigatur, aut siomninoarte 
et ingenio careat. Possunt tamen ex ea quoque vita, quam 
lubitû suo nemo vivere malit, cum dilectu, remotis moles- 
tiis et sordibus, multa poetice reddi et omari, ut placeant; 
modo ne tali carmini vim ac dignitatem carminis epici tri- 
buere ausis, a qua illud longissime abesse necesse est. De 
quovis carminé statuendum est ex ejus génère generisque 
natura et indole; potestque, recto cum judicio, ex omni 
génère fructus aliquis seu ingenii et artis seu honestae vo- 
luptatis peti. Virgilio carmen hoc tributum esse jam anti- 
quitus, ex eo constat, quod in Vita Yirgilii illud comme- 
moratur : etsi , quum tôt seriorum hominum nugis illa 



IN MORETUM. 195 

interpolata sit, quid veteres Grammatici judîcaverint , 

difficaker inde emitur. A. Septimio Sereno, poetae Fa- 

IÎ8C0, de quo qui scripserint recensuit Burm. ad Anthol. 

Lat. lib. I, ep. 27 adscribendutai esse suspicabatur Scaliger, 

tum Barthius Advers. XXXV, 8 et al. loc, quia opuscula 

iÛe rustica (et haec unica caussa affertur) composuisse di- 

citor : nuper autem doctissimus editor Poetarum minomm 

Wernsdorfius T. II sine hxsitatione Sereno carmen hoc 

vindicavit, tanquam partem priorem Opusctdorum rura- 

Ihan : etsi hsec lyrico carminé Tariis metris exarata fuisse 

tnemorântur; potuisse enim praemitti carmen hoc hexa- 

metrum. Itaad Vespasianitempora illud rejicitur. Monitum 

illud quoque a vins doctis est, scriptum jam a Siteuio fuisse 

idyllium Moretum, ex quo rersiculos profert Macrob. II 

Sat. 14, sed admodom horridos, si cum nostro Moreto 

contendas« 

Lectionem in antiquis edd. fere eodem modo corrup- 

tam yidi : etsi minus fœdat^pn et interpôlatum opus ad nos 

pervenit, quam cetera. Primum institutam recensionem 

novam deprehendi in Aldina iSiy Catalectorum : ea fun< 

damentum facta correctioribus editionibus; successere 

tamen aliae antiquam lectionem retinentes, etiam Scalige- 

rana. Quandoquidem in hoc poematio non habebamus 

exemplar, quod ex condicto sequi necesse esset; in Hein* 

sianis enim et Burmannianis non extat; libenim nobis 

relictum duximus, ut lectionem ipsi constitueremus, Aldina 

et Scaligerana emendatione pro fundo posita. Non erant 

ad manus editiones binae, quibus Moretum sigillatim pro- 

diit, ÇSolinaeana i543» 8, cum Jo. Ruellii scholiis, et Fran- 

cofurtensis 1626, cum Taubmanni commentario; aliam 

cum notis Weitzii ad calcem Gopae Francof. 1642, 8, 

inspexi; et veterem edit. Lips. Thanner 1619 cum Copa 

et aliis sub tit. P. p^irgilu MaroniSj poetarum AchiUis^ 

minutiora opuscula. — (Aliam yeterem editionem Moreti 

i3. 



196 PROOEMIUM IN MORETUML 

Goloniensem memorant Denis Supplem. p. 691 et Panser 
Vol. I, p. 334» 433.) Sed nec erat, quod multa inde spe- 
Tari possent, quse non aliunde suppeterent, 'inprimis ex 
Barthioy qui in Adyersar. XXXV, 8. IX, 16, nonnuUa loc» 
attigit. Post priorem meam editionem retractayit hoc car* 
men bî docto commentario expolivit Wemsdorf. in Poec 
min. T. II. 

Moretum. Multa de etymo ncMninis comminiscuntur viri 
docti. Scaliger^.a4|uo lioc carmen Graecis Tersibus reddi- 
tum est, P. Ronsardo inscriptum (i), a /tt»n»ro, ^r7«r«y, 
quod tritum, r^i/n^, est^ .ducit. Alii aliunde (cf. nunc 
Wemsdorf. 1. c. p. a56 ). lïos illud monere satis kabe- 
l}imus, occurrere vocem apud Ovid. Fast. IV, 365. Fuit 
quoque exquisitior ejus conficiendi ratio alia, quam apud 
Columell. XII, 67 yidere licet. Laudant quoque Apicium 
mil docti lib. I, cap. 35. 

'(i) Hanc Tersionem Grecam Saligeri infra.editam inreoies. 



p. VIRGILII MARONIS 

MORETUM. 



,%)WV^V^^»>%<^V%'»^^^^^»'^%»^^/»^^^^^^> » ^f»^^^ 



J AM nox hibernas bis quinque peregerat boras, 

Excubitorque diem cantu prsedixerat aies ; 

Simulus «xigui cultor quum rusticus agri, 

Tristia Tenturae metuens jejunia lucis, 

Membra levât sensim, vili demissa grabato, 5 

SoUicitaque manu tenebras explorât inertes, 

Vestigatqùe focum; laesus quem denique seiisit. 

Parvulus exusto remanebat stipite fumus. 
Et cinis obductae celabat lumina prunae : 

9. conta fmtvenerat mia Tetnt meinbraïui Scaligeri. llndie bene tiupicatnr Ja- 
cobt faine prwvtrUrat, — 3. Simylus Tett. éd. Yen. Sed a nno Stmulut deduc- 
tnia nomea Ternae impoaiciim. Similus Tideiur Heins. probare ad Fast. m, 764, 
•t ap. Anaon. Ep^r. 85 e» Grw» Mf/*>« ô •»/*«« sùnùa enendatar SirnOus, «ri- 
fui cultor ^uum rtaUcus horti ruljo in edd., eûam in Teteriboa, legiior. Std 
myri recte Aid. , idemqne ex yeu membrana pneferebat Scaliger. Nam bortalnt, 
de quo infra agitnr, tancvm toKonolo erat adjunctoa: ipae, coloniu paoper, 
afeUum condoxerat: cf. fin. carm.— S.Mitfîm Wtt. Ita priniiai Aid., quorn aniea 
etset : vi(i tensim demissa : minas comBKMle. Scriptum tamen vel sic malim : Sen~ 
«Ml membm levât viU d. $, Non enim Icntitodinem bominia niacici tarde et inrite 
se lerantia exprini bîa nomeria dican. •— 6. tenebras.,,. itmies. In promtn est 
flospicari inanes icriptam foiiae , ul aer manis , vacuus. Heina. c«nj. inertem ves^ 
tigatque focum. Verum imrs non modo eat , quod nec moretar , nec movet , Te- 
mm eciam id, qaod motnm difficilem reddit; et poeta ad tenebraa transtiiltt 
epitbecoB commune noctit , frigoria , aomni. Nox mers , qaa nullum animaus da 
moTCt : bine lenebrœ noctis inertes: sine motn , uciue, ailcntea. — 7. sentit m». 
Helmai. — 8. exusto remanebat stipite fitmus. Kibil veriot, nec ad natnram rei 
accommodatias : prodit enim fomas tenais favillam occultam. Nec minaa taroca 
àfi§mteT conj. Scaliger : exusto remanebatstipite famés. In idem incident Heins. ; 
at parum féliciter Bartbina Adhéra. XXXV, 8 exusto emambat. 

2. Gallnm gallinacenm ornant 4- I>octe : ne diem impastns exî* 

paasim poetae , et notum est illnd geret , ne sine pane easet. 
Prndentii : Aies diei nuntitu, nbi 7- *««« ' saavitcr ; offensa ma- 

plara dant Intpp. na ad focum , val cinere adn«ta. 



igS P. VIRGILII MARONIS 

Âdmovet bis pronam, submiesa fronte, lucerDam, f 

Et producit acu stupas humore carentes. 

Excitât et crebris languentem flatibus ignem. 

Tandem concepto t'enebrae fulgore recedunt; 

Oppositaque manu lumen défendit ab aura, 

Et reserat claqsa, quae praevidet, ostia clavi. i5 

Fusus erat terra frumenti pauper acervus ; 
Hinc sibi depromit, quantum m^nsura patebat, 
Quae bis in octonas excurrit pondère libras. 

lo. Admooet is ms. Helmitad. -— ii. acu* alios le(*ere Âfcens. notât. Sc«ligerp 
▼ir summtii, nimium procUvis ia antiquata et xatÀ yKaovwi dicta , acu accipit : 
m acum producit stapas ; feus euim , ioquic , nomine , Tel aciœ intelli^tur * 
quicquid ex lino aut lana aut stupa similibusve carpcbatur , ut Unamenta , Mt« 
/AvrafttL JM4 tixtÀ chirurgorum. Ita vir doctus ad acum transfert, quod de acia» 
nec satis accurate tradidlt. Âtqui illud omnis anusfacere solet, ut stupam fungo 
obtusam acu producat, lucemam flammae admotnra. ~- la- crebris*.. .flatibus. 
Maie Norimb. ^im:i6u5. — i3. Tandem ut c. em. Heins. , vix bene. — i5. Et 
reserat clausa , qua prœvidet , ostia clavi. H«c vulgata lectio , inde ab Âldina : 
nam in antiquioribus clavis. Iii membrana Fithœi Scaiiger inyeQerat : Et reserat 
clave, quœ pervidety ostia clavis, et in alia : Et r. clausœ, qua pervidet, ostia, 
clavis. Hinc varia molitur vir doctissimus : modo , ut clavem dausam interprète* 
'tur occultam , quse intus aperiat, modo ut légat: Et reserat coLb, h. /ui;t^ovy 
Tertis, Tel Et r, casuUe.... ut osb'a clavis Tocec «rai Mv» nbi inf<ritar claTÎs» 
Tel tandem : Et r. clausœ, qua pervidet, ostia clavis ; «rà? imn *rou xuixtir/ufvov 
xxiBfûv. Nam qua pervidet etiam in tertia membrana scrîptum TÎderat ;• et provi^ 
det Tel pervidet etiam mt. Koeler. Omnia baec ab inTÎta Minerra profocta , m non 
minus illnd, quod Salmas. Ezerc. Plin. p. 656. D. propsnat: Et r. casuke, qua 
prœvidet, oftia clavi. Tolerare praesut qua prttmdtti reqnirebatnr ^im prospidt. 
In clausa.... clavi latet error , quem facifae deprcbendas, qnum dctideretnr lociuiy 
quem foribus reseratis aditnrus est , quiqae pro ^ranario erat. Ea aatem haud 
dubie est cella granaria casulx adjoncu : igitnr eipedîta lectio esse Tidetur : 
clausœ, ...ostia celiœ. Hoc Bartbius qnoqne Tîdit Adrert. XXXV, 8, qui cooj. Et 
reserat cellœ , qua prœvidet, ostia clavi. Sed que in medio poâta snnt , quœ prœ^ 
videt, TÏx sine libris sanari possunt : Tagatur enim omnis conjectura. Heins. in<- 
geniose tentât : Et reserat caveœ sua providus ostia clavi. <-~ x6. terra Tett. edd. 
Scalig. Aldina Tero terrœ intnlit; utmmque defendi potetL — 17» quamium men^ 
sura petebat eadcm Aldina recepit. Praïfero umen. Tel Scaligeco inTito, Tcterem 
doctiorem<[ue lectionem : quantum mensura^. Tas, patebat, adeoque capiebat, 
•X^'f**'* «rat enim mensura XVI librarum. Prsefert hoc Barth. qnoqne AdTers. 
XXXV , 8 et Heins. , qui ablegat ad Locanum. — 18. oclovaj ?ett. edd. , ex TÎtio 

10. II. Lucemam olearem cogi- 18. XVI libras pondo fmmenti 

tare necesse est ; eam admoTet in- mensura capit : ergo in sequen- 

clinato capite , submissa fronte. tem quoque ununi et alterum diem 

At Barthius XXXV, 8 /ronf^m /u- fami prospicit. Nam demensum 

ccinœ ÎDtcrpretatur. diurniim, quod servii Horoa? pr«» 



MORETUM. 199 

Inde abity adsîstitque molae; parvaque tabellai 
Quam fixam paries illos servabat iD usus, 30 

' Lumina fida locat ; geminos tanc veste lacertos 
Libérât, et, cinctus villosae tergore caprae, 
Praeverrit cauda silices gremiumque molarum. 
Advocat inde manus operi, partitus utrinque : 
Laeva ministerio , dextra est intenta labori ; iS 

Haec rotat assiduis gyris et concitat orbem. 

octanas, et occurrit. Porro Scaliger in uno libro înTcnerat : Qtiœ byido, onde ille 
refingebat : Quœ bifido octnnis excurrit pondère libris. Poterat tamen sine ulte- 
riore matattone constare Tenus: Quœ bifido ocîanas excurrit pondère Ubras, h. 
escedîi. Sed ludibrimn corraptelc hoc bifido esse arbitrer. — ai. Lumina ficta 
ynAJida ma. Koeler. — 33. viUota iegmine caprœ veit. edd. est leciio : nec mala; 
nisi doctioreoB prodidisset Âldina : tergore ^ qaam Scaliger quoquc in scriptis io- 
Tpnit. Agitnr autem de rhenone ex pelle caprina. — 33. Pervertit et Pervem't 
▼ett. edd. Alterum Prœverrit Âldina dédit. Tum Pervert't caudaque cavum gre» 
miunufue m. Norimb. Koberjr. et Ascens. ctim Junt. aliisque , ex interprctationey 
•nspicor, in margine apposita. siUces, molares întelligc, nam duo sunt lapides 
fibi impotiti. gremium molarum pro interiore parte. Insol enter dictum censebat 
Heîns. ad. Oyid. lU Âm. i3, 3 j, et emendabat gremîotjue molares. Ut sit gremio, 
caprsB tergore, quo cinctus erat. Sic tngœ gremium Florum dixisse. Non inagis hoc 
placet. Forte fait : geminumgue mofarem. v. Not. — 2^. Advocat inde opcri. Du- 
bia sçriptora. Sic enim Tett. edd. et scripti Scaligeri : et Tideri potcst doctius, 
qaam quod Aldina inTexit : Admovet inde operi. Hoc tamen yorabulam rei pro- 
priam , et facile deflecti potoit in alterum. In fine versus vulgo legitur : partitus 
utramgue : quod Lditine tîx dici posse Scaliger quoque notavit : partim utramgue 
manum. Nec suaviter puto dictum esse Admooet operi manus, partitus, utram» 
guê, at manus utramgue jungas. Ipse e mss. profert /xirltCus utrigue, scîl. manui 
opus: malim partitus utringue, sril. opus, ut ab utraque manu tractaretur; et 
obtulit hoc idem ms. Roeler. — 36. assiduum.... orbem manuscripta lectio apud 

bebatar,mum fere libraruro erat, nente immobill, superius, quod ▼. 

Ht Opusc. T. I, p. a5i ex Catone 26 orbem appellat, circamactum 

de R. R. 56 docui : etsi ad illud attritu grana frangeret. Saccesse- 

exactum fuisse demensura coloni rat ea mol» prislinae, quae morta- 

necesse non est. Sibi et servulae rium crat , in quo pistillo frange- 

Cybals simul victum parare pu- bnntur grana. minisfermm /«rvcria 

tandus est Simulus. congerendis et infundendis granis 

33. cauda ^ peniculo, quo ad consistcre videtur. Tum TV/nsa Cî- 

vérrendas mensas et alia uteban- res rapide silîcum decurrit ab ictu , 

tur vetercs. Docuit ad h. 1. Scali- v. 37 , grana tunsa, adeoque fari- 

ger. Describit autem bine poeta nam, in subjectum vas, quod eam 

molam manuariam, trusatilem seu excipit , decidere significat. 
Tersatilem , binis saxis asperis sibi a6.'or6em, lapidem molarem, sed 

ita imposîtis , ut , inferiore ma- superiorem qui perpetuo rotatur. 



loo p. VIRGILII MAftONlS 

Tunsa Ceres rapido silicum decurrit ab ictu. 

Ihterdum fessae succedit lacva sorori, 

Altematque vices : modo rustica carmina cantat, 

Agrestique suum solatur voce laborem. â«/ 

tnterdum clamât Cybalen : erat unica custos^ 

Afra genus, tota patriam testante figura, 

Torta comam, labroque tumens, et fusca colorem; 

Pectofe lata , jacéns mâmiiiis ^ conpressior al vo , ^ 

Scaliçemm , qiue concinnior îpii iridetur. Verum lioc» ted tic yyrU nnllo epitheto^ 
■doroatum minas placet. el concutit whem nu. Helmst. et Roeler. Sed orbia haud 
dubie moiaris est Superior , qui circumagitur et cùncitatur , non autem conçu* 
titur. — 37. Tunsa Ceres cum Aldina scripsi : aiiqnoque Scalif^er scripum lec-» 
tionem babere : tusa Ceres, Vulgo : Trita Ceres. Mox eidem Aldinae debeo ordi-* 
nem : rapido silicum ; quum vulgatus sit : silicum rapido, minus jucunde. Tandem 
ai: tu proprium, arbitrer, esset Tocabulum; nam a^itur molâ, circomagitur ; 
quod etiam Scaliger maluit, sed ut i/yh intcrpreuretu^ , quod longe petituni.. 
ictus , quod de omni impulsu dicitur , de Mttritu accipiendum. — 29. Dent rus- 
tica ms. Koeler. Dehinc ms. Hebnst. — 3i. Jnterdum; ita vett. edd., ut somno- 
lentam puellam non statim grabato levatam eyocét , pnefertque boc Scaliger qucH 
que cum Drakenb. ad Silium VI , 3o. Aldina : Inlerea intulit. Tum Cybalen, hac 
erat Tett. edd. , nisi quod Norimb. Cybalem ( Ascens. autem cum sua sccta Cyba- 
len) erat, Aliae edd. inde ab Aldina Cybale : hœc erat correxerunt. Vitiimi haud 
dubie in inserto heec latebat ; iuque emendaTÎ : Cybalen : erat uniai cuftos. 
Porro Scybalen semper babebat Têtus scriptura Scaligeri , ut nomen ridicule for- 
matum esset irafà. vSf 9%u/iâLKmf, Scybalen : erat etiam Gronov. Obss. I » 16 
maluisse video. In ms. Helmst. erat Tkybale. —3a. tota figura, toto corpore^ 
Scaliger tamen iosta figura malit ; ut untum ad Tultum ejusque colorem toc 
figura spectet. Crines torti et labia tumentia pne ceteris memorari soient in bis 
Afris. cf. £pigr. 162 lib. Ill Antbol. Lat. ubi ; Quem nisi vox homrnem UAri» 
emissa sonaret. Terrèrent visos horrida labra viros. An seriores dixere visos, qui 
▼iderunt ? Forte fuit : Terrèrent rictus horrida labra viros. labia horridum in mo- 
rem tumida. -» 34* Peciore lata, jacens mammis. Rotundiorem orationem ex 



Sa. Qui sêqnituf, prsedanis est 
locns de habita corpofum Afro- 
rum : qui idem prorsas est qtia- 
lém nttnc cernimua : nt , naturaHi 
sibi per omnia sscala constaré, 
dubitare non liceat. Similis Petro- 
nii locus c. 10a , quem jam yiri 
docti excitarunt, ad alios Africae 
tract us spectat , et de servis ex 
jEthiopia agit , similibus iis , quos 
Negl^s appellamus : Jiramenio..., 
muUmus colons a tapillU usquc ad 



ungues. Ita tantiuam servi JEthio-^ 
pe$.„. âge numquid^t labra possu* 
mus tumore teterrimo împlere? 
nutnquid et crines calamistro in- 
vertere ? numquid et f routes ctca-* 
tricibus scihdere : numquid et crura, 
in orbem pondère i numquid et ta-' 
los ad terram deducere? numquid 
barbain peregrina rationefiguraref 
Propria hsc hominum istonixa- 
fuisse Tidentar. Alia loca a Junio 
de pictnra III , 8 , 4 •< ^^^ ^^ ^"1« 



( 



20 T 



4«y 



MORETUM. 

Cniribus eicills, spatiosa prodiga planta; 
Continuis rimis calcanea scissa rigebant. 
Hanc Tocat, atque arsura focis inponere ligna 
Imperat, et flamma gelidos adolere liquores. 

Postquam inplevit opus justum versatile fiuem , 
Transfert inde manu fusas in cribra farinas , 
Et quatit : at rémanent summo purgamind dorso ; 
Subsidit sincera foraminibusque liquatur 
Emundata Ceres. Laevi tum protinus illam 



Aldina et ms. Koèler. dedinus , pro ^iil^ari : Pectara tàta jacent mammù. Alie« 
num etMt , <{uod an TCtt. edd. hâbeant dubito : tument mammis. Jacens mammù 
eic , habens mammas jacenies , pendulat ; (|uod propriuin eat Afiris. In fine cwit- 
pressior ahus Ascens. — 35. spatiostun prodiga phntam leg. •— 39. Postquam mt-> 
pleifit opus justum versatUe Jinem. Ita dedimua ex A] dîna ; oput Tersatile implesse 
justmn finem bene dicitor. Scaliger membranas melius baberc putabat : PosUfuam 
implevit opus fusto versatile fine. Ita ipse Simulas implevit opus. In antiquioribns 
cdd. trnncatus et interpolatus erat Tersus : Sed postquam implevit justum versatil* 
finem, — .4<*. Transfert inde manu. Ex yeteri membrana : Transfert Ma manu lé- 
gère jubct Scaliger : aliter enim nescio quid viroCsi^CApof reUn<ini. Hoc equidcm 
non expiscari possum. Sed illud TÎdeo , Cybales parles in sobigenda forina esse 
nulbs : nam iUa interea aquam calefiicit , mox fumum mundat t. 5o , adeoque 
iUa aKenum est a re et loco; ^pto/usas suspicari licet tufiu : sic et Jacobs. — 4'- 
DecutU, sed sine libro , corrigit Scaliger ; me inrito. Eui enim farinam inter 
molendom bene decuti dici arbitror : id tamen in seqq. demum scribitur : nunc 
in cribro quatitur tantum tuaa farina. Mox jdc rémanent rext. edd. El rémanent 
Aldina. Langnet oratio, nisi jit refingas. — 4^* fwaminAusque eolatur, pro (1- 
quatur, nonnullos legisse Ascens. monet. — 43* Emendata Ceres Aicens. Norimb. 



kelmann. T. I , p. 65 Wernsdorf. 
ad h. V. tUQt congresta : sed ea di- 
ligentius sont exquirenda et inter 
se coupa randa ; nam di'versorum 
tractuum homines in iis occurrere 
Tidentur : scire Telim an ex inte- 
rioribus Africte locîs. Certe inter 
.£gyptionim corpora in modimen- 
tis vetustis eipressa, divers» stii^ 
pis formas deprehendi , dudum 
animadverteram, et postea ab aliis 
^tioqae animadversuio vidi. Habiti 
quoque alii in deliciis, alii ad mi- 
nisteria urbana , y. II , 3 , 55. 
Theophr. Gharact. ai et Gasaub. 
liuite eiiam in agro. 



36. Etiam fissuras bas et scîssu- 
ras cotis in pedibns esse ^thiopt^ 
bus proprias in tanto solis calore 
aerisque siccitate et endemias , ex 
Blumenbacbio conjunct. didici in 
lib. de generis bumani varietata 
p. 96, ubiHier. Mercurialis testis 
ezcitatnr de decoratione c. 1 7. 

39. opus versatile : quod ver- 
sanda mola absoWitur. Mox cri-» 
bratione opns esse ridenras : adeo- 
que cilicium cribrande fàrinae ido* 
neam non erat jiis molis manua- 
riis attextum. Porro liquatur ele* 
ganter transfertnr a liquidis ad 
farinam quasi liquando mandatam* 



202 P. VIRGILII MARONIS 

Conponit tabula, et tepidas super ingerit undas. 
CoDtrahit admistos nunc fontes atque farinas; 45 

TransYersat durata manu, liquidoque coacto 
Interdum grumos spargit sale. Jamque subactum 
Laevat opus, palmisque suum dilatât in orbem, 
Et notât, inpressis aequo discrimine quadris. 
Infert inde foco : Cybale mundayerat aptum 5* 

Ante locum : testisque tegit; super aggerat ignés. 
Dumque suas peragit Yulcanus testaque partes, 
Simulus interea vacua non cessât in hora; 
Yerum aliam sibi quaerit opem; neu sola palato 

et al. Jam in Copa 20 muntfa Certs. — ^S. tum m ra[%^. importunnis post iJen 
TOC. V. 43 in nunr , Tel ysm matandam erat. nunc Scaliger quoque cmendabat. 
admixtas tum fontes Tett.edd., qaod correzere alii, ut éd. Norimb. et Âscens. 
admixtas tum /rondes, ali», ut Aldina, admixtos tum fontes. Tom interpunçitur 
vulf^o postantes, parum commode. Nam fontes et farinas Simulus cogit ac con- 
trahit in unum globum , ut mox iterum manu injecta digérât. Totus ts. 4^ ^ o»* 
Roeler. aberat. — 4^* Transversal durata manu. Scaliger emendat : Transversa 
durata manu liquidoque coacta : ut transversa manu contrahat fontes atque fari» 
nos y durata, Quam dure ! Feram itaque vulgataro , sed emendata intcrpunctione : 
Transversal durata manu : ea , qux indtiruere cogendo, transversim iterum manu 
subigit. Conjicio tamen scriptum fuisse : Transvenat duratque manu. Bartbium 
quoque conjectasse video : Transversa durante manu. Mok Uquidoque coactu 
Ascens. interpretatur. Sed qua«t subjungit grumos farînae ii non nisi liquida coacti, 
per iiquorem, aquam, particulis farin» cohacrentibus , existere potuerc : itaque 
liquidoque coactos conj. Heins. , nec maie. Idem paullo ante manus, nescio qno 
fructu. — 4?* grumo vett. edd. cum ros. Roeler. et Helmst. SaUs grumos si hia 
qweras, legendum erat : grumos spargit salis : inde. Poteiat et grumos sale iu 
accipere aliquis , h. grumos de sale , salis. In fine Jamque suf^ctu Norimb. T6- 
tum iocum Heins. ad Ovid. Fast. 1 , 338 sic emendabat : Contrahit admistis nunc 
fontibus ( non fortibus ) , atque farinas Transversa duratque manu : Lquidoqu4 
coactos Interdum grumos spargit sale. — ^S. Lœvat opus, ex vett. edd. revocavi- 
nius , Scaligero quoque hortante : nam laevigat panem in placentae morem et dila- 
tât. Aldina dédit : Format opus. — 5i. Ante focum licet. conj. cum Heinsio. teS" 
tisque tegit : super ; sic Aid. cum ms. Roeler. , eamque priscam lectionem esse 
Scaliger testatur. Vulgo editum : testisque tegens super : quod tamen nunc non 
multum absnm quin prseferam aut scribam : testis tegit et super aggerat. — 53. 
yulcanus Vestaque vêtus est lectio quam non satis assequor. Aut enim idem est 
utrnmque, aut cum Ascensio inter crassiorem et tenuiorem ignem discrimcn 
facere necesse est. Itaque amplector Aldinam lectionem : testaque , nam a testis 
ralefactis coctio panis acceleratur. Nisi Festa focus est. — 54- n^ éd. Ascens. , 

45. Bepraesentanda hic est ani- parari sine fermento , azymum : 
mo pistoria opéra in subigenda fa- tum v. 49 in quadras dissectum ^ 
rioa. Paneoi autem hic ^idemus quas Scaliger ad h. 1. illustravit. 



MORETDM. ao3 

Sit non grata Ceres, quas jungat, comparât escas. ss 

Non illi suspensa focum carnaria juxta, 

Durati sale terga suis, truncique, vacabant : 

Trajectus médium sparto sed caseus orbem. 

Et vêtus adstricti fescis pendebat anethi. 

Ergo aliam molitur opem |;ibi providus héros. 60 

Hortus erat junctus casuke, quem vimina pauca 
Et calamo récidiva levi munibat arundo; 

minas benc. Nam copnla requiriiur, et, fie «te. — B6. 5^. Gtacurt ett oratîo. 
Scali(j[er tantum vacabant, quod Tulgo Icgilnr » in rigeb€mt Dutat , quod yen. edd. 
habere ait , quai equidem nullai TÎdi. Non adeo durati sale tcrja suis trwkcique 
rigebant, h. erant ei; laU enin et {nmo dnrata rident. Nec maie boc dictnm pu- 
tabo. Tranci poMunt mm rt\ pernas suum aliaqae majora frotta , vel jaDgendum 
suis trunei, b. truncati , in partea disaecti. Priiu eqaidem praefero. Sed baeremo» 
adbuc in priore ycrsn : Non ilU suspensa focum carnaria juxta. Ex carnario (yid. 
Indic. Scriptt. R. R.) pendent pernae. Ipsa carnaria, h. unci ferrci» $i juxta fo- 
cum fixa , infixa parieti sunt ; non poMunt dici suspensa. Ut per appositionem : 
carnaria , durati sale terga suis , dicantur , pUcere potest ; ti carnarium ipsam 
carnem esse dicas ; quod exemplo caret. Laborare adeo mibi yidebatur locus ; 
necdum a Wernsdorfio difRcultatem sublatam yideo , quomodo carnarium parieti 
itifixum dictum esse possit suspensum. Scilicct res ila expedicnda : carnarium illud 
tignum seu instrumentum , clavis seu uncis, ex quibus carnes suspendi possunt, 
non parieti infixum , sed ex caméra seu ex uuco parieti infixo pcndulum est , 
adeoque et ipsum suspensum ex unco yel dayo. Heins. ad Qyid. Met. Vlll, 64? 
conj. rcpteiant; ubi vide. Coocedo in partes Wernsdorfia , qui bene monet, va^ 
care dici h. 1. quae praesto erant , parata et in promtu. Lucan. V, 337. Tôt red- 
det Fortuna viros quoi tcla vacabunt, aderunt. — 58. sparto praerlara est Aldinae 
emendatio : pro yulgari : parco, yel parto. — 61. casulœ junctus ms. Roeler. , 
nnmerosius. — ' 67. St calamo récidiva levi munSbat arundo. Primam Scaliçer ait, 
yimineta et arundineta muniendis hortis aut scpibus obtendendis usum prarstare 
non solere , adeoque refingit , minuebat , partem de borto occnpabat. Haec yero 
argutula sunt , et a loco aliéna ; laudatur enim moi hominis industria in borto 
colendo. Cogitandum est bortulum brevi fossa fuisse circuroductum , quae juncis 
obsita erat. Tum pro calamo yett. edd. caUno : ac si cuUno yoluerint. récidiva 



56. QuQm homîni nullum esset 
obsonium, nam in carnario non 
perna, sed caseus suspensus erat, 
adic hortum , et ex eo petit alUum 
aliasqiie herbas , unde illud sibi 
paret. iVoii illi vacabant , otiose îd 
penu reposita habebantur , pro 
simplici : non ei erant , carnaria , 
h. e. unci f errei ^ juxta /ocum eu*- 
pensa, penduli ex tholo seu camé- 
ra; per appositiim dicta 9 ier^a 



SUIS sale durati truncique ; sed ca- 
se! ei in promtu erant juncO) tan- 
quam Hlo , in fascem colligati. 

61. Hortttlas case accubabat 
exiguus , pro ssppe mnnitus juncis 
arundiniJ^QS^pA in panra fnssa 
aqoam ex imbribus coUectam ser- 
vante promînentibus arundo reci" 
diva, iterum iterumque repuiln- 
laos, si recisafaerit.yul0ai» edd. 
fedimitA , noUo «ensa idoneo. 



3o4 P' VIR6ILTI MARONIS 

' Exiguus spatîo, tariis sed fértilis herbis. 
Non illi deerat, quod paaperîs exigit usas. 
' Interdum locuples a paupere plura petebat. * éB 

* Nec sumtus erat illud opus. Sed régula curse : * 
Si quando vacuum casula pluviaeve tenebant» 
Festave lux; si forte labor cessabat aratro ; 
Horti opus iilud erat. Varias deponere plantag 
Norat, et occultse conmittere semina terrae, 7« 

Yiciuosque apte cura submittere rivos. 
Hic olus, bic late fundentes brachia betae, 
Fecundusque rumex, malvaeque, inulaeque virebaut; 
Hic siser, et capiti nomen debentia porra; 

mrundo ex Aldina ducta est ; nti et Scaliger Teterem scriptoram etse ait , r«r/i- 
viva ; qiue peqtetua variatio lectionis est. Vulgg. et Teit. edd. redUm'ta. — (î4* 
NU au d. melius ms. Helmst. exigat f. Heini. — - 65. Interdum locuples a pauper* 
plura petebat. Versam ex m^gibe agglutinatum arbitror, nec tensum aatîa me 
aisequi lateor. An Toluit: Intefdum etiam locuples, h. e. qui majorcm hortum 
ipse colebat , petebat a paupere , a coldbo boc , Simulo , scil. quod ipse in suo 
horto non baberet. Pro plura saltem malim multa, quod et ms. Helmst. babebat. 
-— 66. Etiam de boc Tersu dubito ; inprimis propter t. 619 : nQn bortus erat opus 
snmtos, seu iropensae in eum fiictse; sed cane régula erat baec, ut etc. Poiro 
lutjiu opus Aid. Ita distingui posset : Nec sumtus erat hujus, opus sed régula cunt, 
h. nec bujus cune régula erat sumtus , sed opus. Sed et bae argutise pamm ezpe- 
diunt Terinm relinquendum monacbis. Nec magis Bartbii emendatio in Adyers. 
XXXV, s sed régula: Curœ si guando vacuum: ut sit jung. cure si tenebant. — 
69. deponere plantas ex Aldina et ms. Helmstad. l>eposui tanquam doctius : sic 
Ge. n , a3 Hic plantas tcnera ab^idens de corpore matrum Deposuit sulco. Vulgo 
legitur : dispontre plantas. — 70. occulte Tett. edd. , sed occulta terra poetica 
ratione , seu quK occultât , seu , quod malim , interior gleba , fbtsa £icta. — 71. 
Vicinosgue apte cura submittere rivos. Langnent illa : apte cura : vixque a poeta 
tam élégante proficisci potnere. Proximuro esset curœ submittere ; quod et Heins. 
eonj. Pnestaret ; cultis submittàre riuos. Ita culta Virgilius dixit. Nisi sulcis malis. 
Nam et bortorum et pbntamm sulci sunt. Ad vulgarem scripturam propius sic 
accederet grumis collicuiis exiguis inter sulcos. S in instrumenti nomen insolen- 
tius excidit , marra legam , qna effoditur solum et aqua in canaliculum ducitur. 
Wemsdorf. apte vicinos jungit. — 74* Bic siser ex Aldina reduxi ; Teterem banc 
scripturam etiam Jul. Pomponius agnoscebat et Scaliger probabat ; esse cnim siser 

67. 8q, Memineris loci Ge. I9 3^9 dictum erat operse hortensi. Nota- 

sq. fiigidus agricolam si quando biles in seqq. plantas hortenses. 

detinet imber. Et 268 Quippe etiam rumex , lapatbum silvestre , apad 

festîs guœdam exercere diebus» Plin. XX. s. 85. — Deponere , non 

69. Horti opus illud erat : suavi- disponere : prius etiam prsetuUt et 

ter : iUud temporis interrallum ad- merit« probaTÎt Werni darf. 



MORETUM. ao5 

Hic etiam nocuum capiti gelidumque papayer, 75 

Grataque nobilium requies lactuca ciborum , 

Et gravis iD latum demissa cucurbita ventrem. 

Venim hic non domini, quis enim contractior illo? 

Sed populi proventus erat; nonisque diebus 

Vénales olerum tàscea portabat in urbem ; Sa 

Inde domum cervice levis, gravis aère, redibat, 

Vix unquam urbani comitatus merce macelli. 

inter hortcntia , non «que ciccr. In fine rettitui capUi nomen debentia porra es 
Aid. , cum qna conaentiunt Norinb. et Scaligeri mcmbninae ; est cnim porrum 
capiutnm , 7-0 irfÀ0^f xtfAX«<rof. Vul^o cœpe legitur, Tel cepa, conf. ad h. ▼. 
Salmafl. in Solin. pag. io«i. —75. Deerat Tenus membrane Scaliger. , nec tamen 
îdeo damikandui. SSc etmm yett. edd. — 7(1. Gralatfue no6t/mm. Post honc ver* 
fum in eodem Scaligeri manuscripto lequebatur Tenus iste : Flurima sttryit ibi 
€retcitqiu in acumina radix, b. raphanos. Docta interpolatio : siquidem *ro ibi in- 
tnisnm aliqnid «atîs argnit. In ms. Koeler exaratus est : Plurima crescit ibi quœ 
•êwrgii m a. r. ms. autem Helmst. crescit ibi suryUquit m a. r-'^'JT- dimissa maie 
TCtt. edd.; a vertice angnstîore in latum Tentrem excrescit. — 79. Sed popufi 
jfnuenbu erat. Scaligeri membrana : profictus , utilitas , à^i\UA » quod ille ma. 
Icibat. Verum Toeem hanc in scriptoribus satîs obviam nondum in poeta legi. Tura 
ntilitatem band dnbie Simulus ex venditis oleribus capiebat, sere reportato. Ita- 
qne prouentiu recte legitar, b. quicquid nascitor in borto. Moz cerfû^ue diebus 
Aldina edidit : ex interpobtione. noctis Tel noUsque Tett. edd., quod ducit ad 
ncnit ; nam nondinis ad mercatum in urbem proficisoebantur rustici : atque boc 
agnoscit quoque Pompon. Sab. et nna Tel altéra ex membranîs Scaligeri. — So. 
Vemaleg hwnero fitsces script» Scaligeri lectio, quam ille recipi Tolebat. Eadem 
in ms. Koeler. et Helmsud. Nam et mox. -»8i. domum, inquit, cervice levit re* 
dibat : ut adeo nec asellnm qoidem haberet , qui olera Teberetor. Uactenus non 
rcfiragor. Ita umenfiuces sic nude positi parum placent. Retinui itaque olrrum 
fiucee, quod omnino suaTÎus ridetur. — Sa. f^ix u. u. vacua mercede macelU 
▼etus scriptura apud Scaligerum : quam non admittam eqnidem. 



76. Cratatiue noMium requies 
iactuca cibontm, fiene notât Scali- 
0er, eo adeo, quo scriptum est 
hoc tdyllion aevo, adhuc lactucis 
dausiase cœnai suas homines. 
Nam Martialis sute aliter , nt ex 
noto Epîg[rainmate constat : Oau'^ 
dere quœ cœnas iactuca solebat 
atmmm^ Die mihi , cur mostras in* 
choat nia dape$? 

77. Golam. X, a34 Et tenero cuf- 
ct^is , fragiliquf cucurbita cçlh. 



78. 79. proventus h. I. , at Ce. 
n, 5i8 proventus sulcorum , ipsa 
illa olera, qu« educat Simulus. 
Bis ipse non utebatur, sed populo 
illa vendebat ad urbem deportata. 
Coniraetus h. 1. parcus , modicus. 

81. Reminiscitur onusquisque 
rersum Eclog» : Non unquam gra- 
vis ssre domum mihi dextra redi" 
bat. conf. Golom. X, 3 10. Mox 8a 
merx urbani maccIli caroes in ma- 
fiello emXsB» 



a„6 P. VIRGILII MABONIS 

Cepa rubens, sectique famem domet area porri, 
Quaeque trahunt acri vultus nasturtia morsu, 
lotubaque, et VeDerem revocans enica moraauxa. Si 

Tcan quoque taie aliquid meditaas iotraTerat hortum ; 
Ac prîmum, leviter digitis tellare refossa, 
Quatuor educît cum spisgis allia fibiis; 
Inde comas apii graciles , rutamque rigentem 
Vellit, et exiguo coriandra trementia filo. 90 

Haec ubi conlegit, Isetum consedit ad igoem ; 
Et clara famulam poscit moitaria voce. 
Singula tum capîtum numeroso cortice nudat. 
Et summis spoliât coriis, cooteintaque paSBim 
Spargit humi , atque abicil : eervatum gramiiie bulbum yi 
Tingit aqua , lapidisque cavum demittit îq orbem. 
Hioc salis iospergit micas; sale durus adeso 

83. Cape, Capa promlicue tdil. itll. — 85. Coluin, X, iiiS £( quafivglfiro 
Itrilur viCBia Priapo, £j%i'WI u( Vtntri larda truca marilot, Nou ni. Vids 
Doda BurmaDD. id Anihol. lib. Vl,ep. 76. — 87. uUure rtfuia , tciui urip- 
tura Scaligcri , icr) I loci KDia alicDi. — SB. cum ipicà vcit. cdd. , pcrpeno. 
ifaattuor , ail rcferi. .— 89. nitanujve ngrnicni et itH. edd tctocuvI : clcgintcr , 
àtfoAnaniMi ; niti , puilori ui cddiuIïi, Gnium cl (alidan inlerpreicrii. 



mi. Kocler 




W«m.... 


ujfiem 


■om6»bat H 


«îni. 


dOrid. Fut. Il, 


^78, led latum mulio Kconusodaii 


.h.] 




dub 


w. ~ 9Î. V.H. 


*dd. perli 






corbcr 


. polcr N 


rimb 


Aid. nro norfo» 


torlict.et 




apod 8«! 


B"04 




■Kl. 


Poêler, ci Ucbii- 


■lad. nodo. 


•. vfHi». quod 


JB alli. -, 


icadc 


rc Yidclur. 


no^ 




CronoT. <x 


ntra Cruceam p 


i8fi. Ja 


Scbra 


cr. conj. i 


■^uL. 








f Norimb. 


-gS. 


adkit .eu. 


<dd. 


icd recie Âldin> 


abkil. Slu 




« bulbum 




li) eipedio 


NOD 


dehalbii, qu«I 



plar.ix grain eu, bic >(;rlur : adeoquE 
riorïbui pcUicuIia naditiuici deroriirataio. Ergone abji»:u> mnubranai ^rumina 
appcllat? Aa «oloii tfTvanUm gtrimna bulbum? bt grnnâia Ducituinl.quî idem 
iiniiu r.t f;cnu>aa coaiinei ? Hcinuua ndco «mjiccrr Servclum itnimtni, mtlini 
Jo. Schf ;di;r : &n>aluin ni gtimint WAum. — 97. acptryH m. Koeler. t( tlclai< 
iiaJ, cum Aldioi. Snte durut adao Caieut adjkilur. Prapcie caitut tak •uiuHi 

83. CtpaniËent; Plin. XIX,6, horli porrii cooBifa accipienda- 

îi rufaarriorijuameandida.Tam 96. Nunc de mortario agitur : 

orliim/Mrruni e9l«cclile,eihorlo quod cum mala supcHui comme- 

itiUiilumiurei/torriauiciudearcB tnorati mate pcnniscciil Iii<f p. 



MORETUM. 207 

Caseus adjicitur; dictas super ingerit herbas; 

Et laeva vestem setosa sub inguina fulcit. 

Dextera pistillo primum fragrantia mollit io« 

Allia; tum pariter misto terit omnia succo. 

It manus in gyrum; paullatim singula vires 

Deperdunt proprias; Golor est e pluribus unus; 

Nec totus viridis, quia lactea frusta repuguant; 

I^ec de lacté nitens, quia tôt variatur ab herbis. i*^ 

Saepe viri nares acer jaculatur apertas 

SpirituSy et simo damnât sua prandia yultu. 

Saepe manu summa lacrimantia lumina tergit; 

Inmeritoque furens dicit convicia fumo. 

Procedebat opus : non jam salebrosus, ut ante, i ■• 

Sed gravior lentos ibat pistillus in orbes. 

Ergo Palladii guttas instillât olivi, 

Exiguique super vires infundit aceti, 

Atque iterum conmiscet opus, mistumque rétractât. 

Tum demum digitis mortaria tota duobus i iS 

Circuit, inque globum distantia contrahit unum , 

Constet ut effecti species nomenque moreti. 

Eruit interea Gybale quoque sedula panem; 
Quem betus recipit manibus, pulsoque timoré 

dicendus erat : at omnino ea , que sale condiuntur , adesa. Scaliger ezeinplo 
Yoci» vcscus illustrât : quum et corpora vesca et ipsum sa/ quoque vescam dicatur . 
Sed sufficit, poetis licere epitheta a passtone ad actionem tranrferre. adusto No- 
rimb. Ascens. ; tum prior illa ditms pro dunis. — 98. superinserit i^ett. edd. ance 
Aldinam. -—107. summo.... vultu hseserat in vett. edd. ad Aid. , ut et paullo anie 
T. to^ frustra.— 110. Nec tatns. m». Koeler. et Helmstad. — m. Sed graviter 
iidem mss. lentus vett. edd. esdem.— - 1 14. mistumque recurvat mss. iidem. pistum 
conj. Heins. — 118. Eruit recte Aldina, scil. e cinere. At vett. Eruit. ^119. 
tœhts recipit venu Scaligeri membrana suppeditavit. Vulgg. iotis recipit matiAus, 

109. fumo. Ant fumo ex igni, 117. Constet ut effecti species no- 

aut allio graveolenti : nt/umussit menque moreti. ut vere possit mo- 

odor ille ex allio diffusus vehe- reti loco et nomine haberi , quippe 

mens , i'ftfMt » ut Scaliger : repeti- ad eum modum confectum et ab- 

tum tamen seepe Tidetur postulare soluium , quo moretom vulgo pa* 

prius : quod et Wernsdorf seqnitur. rari solebac. 



!io8 p. VIRGILII MARONIS MORETUM. 

Jam famis, inque diem securus Simulus illamy laa 

Arobit crura ocreis paribus, tectusque galero 
Sub juga parentes cogit lorata juvencos, 
Atque agit in segetes, et terrae condit aratrum. 

vett. edd. recipit lotis manibus. — i3o. Jamjamis e ms. Koeler. repotui pro J7ù*c 
Jamis. -" 13.1. tcrrœ immilUt a, ms. utcrque, ex tnterpreUjnenio : romer terrae 
immissm solo conditur. 



131. Garminis lepos u<({ae ad 
extremum serratus delectat ; ocreae 
eraot calceamenti £^nufl , crura 
ipsa vinciens , quo utebantur , qui 
opus rure faciebant, agricole , ve- 
natores. Hi et cothumi. Vid. Vir^;. 
Ge. II , 8. et Senr. ad ^n. 1 , 336. 
Etiam Horatius Sat. II, 3, a34 , de 
de yenatore : In nive Lucana doT" 
mi$ ocrtatus, Vid. Ulitius ad Grat. 
T. 338 , et Nemes. 90. Gaierus quo- 
que erat rusticum et pastorale ca- 



pitis tegumentum, propulsando 
solis calori. de quo vid. qu« nota- 
yimus ad Grat. y. 340. G. W. 

laa. Juga lotata Vitravius su6-> 
jugiorum lora vocayit lib. X : £a-> 
dem ratione jumenta^ eum jugo- 
eorum subjugiorum loris per mc' 
dium temperantuTy œqualiter Cru- 
hMnt onera. Gato subjugia hra yo* 
cat. Lindenb. 

I a3. Segetes pro agris , ut Vîrs, 
Ge. 1, 47- ^rrœ immittitm». Helmst. 



N, B. Virgilii omnîa opéra concindet sequens Moreti yer- 
sîo, quam Graecis versibus expressit elegans nec satis laudata 
nostris temporibus Musa Sçaligeri. N. E. L. 



,% W%iV^»»'V^^%<»»V%i%%i^^^<^^ * »*<%»^>*^^^*>%'^>*<*^^»% %%'*<<^^^i%^»%%^^%»%^^^»»^»» % vw% 



MORETUM 



GR^CIS VERSIBUS REDDITUM 



ET P. RONSARDO OBLATDM, 



A JOSEPHO SCALIGERO. 



UaH ;^cpicp(y)}c Ttrporov ^x^^ cçoro vuxroCy 
Konneuçoov ^' OTTC^Xg TravôpOpioç J^iop à^xroip. 
Zip/Xoç èpTxrivuç irivi^pôc ^pexp^ tni 'xnitb», 

Lh ftoyiç cÇ tùvîifc 9rap>io|>oe yu>V ovoicpac, 
Nvxrôç opopêaîov xvi^ opfocfdca ira^iptimy 
Kai irûp t^vr^cCTOû 9^ SvGrro aX^oauviiffi. 
4iTp«^ jv oiOaXocvTi 9rupoç ^pâ^X^ Xti^xvov fMiiy 
Év Jîc ^oç xpufiov xfûOf muo9oç a^txaXu7rr«»y. 
npigvéx^ 7' *^^ xpâra, ^iiuwn Je Xu^*^* ccviîfOac* 
A|^aXia J' iiri tdÎc çufr^ia Wruvt^xty 
Zomvptov àdpavèç trux^aiç piTr^^iv cyctpo»v, 
AaiO{Mvoc J' ^ Xv^voç ÛTrwpofiiv xtJaff' op^iav* 
4ft»ri J' (iri 9^Xbp«> oxiirac oupnc X'*^ Tcpoï^X'^^» 
RXetfi )^pv}y wïÇc xoravria itpooOcv obroirrov. 
Zfiixpdç TIC (Tiroto x^i'^ ^a^m^v cxixvro, 
'BvOiv ofuaffipfvoç ocov lYfACvov nrii pirrpov, 
Toppa 9iç ciç oxTÙ xopufovfuvov cçorro Xirpoc^ 
IIpôffGc pu>Xi9C cç«y xai cir' Ixpcoft Xf/vuivriy 
H iroTi Toixc^ %i]pf TOtûuc ctrixacpov dévoyxouci 
Auxvov viro^p^ffffovO' tdpurrat, fx ^f Jv' wpioi 

S. 14 



aïo MORETI 

Zup^rrov ixxopict xipxcp ^vodéovra fAuXd^v. 
Xipaî ^' m<ntipx,^it ttovcci ^î^^a à^iforépiia'i , 
Axi>j crrpicuedv, Troifrwcdv ^' ^^ ^cÇirepîîcpc. 
Tf<^t rpoxp'if fioX' rrrii^c ^Mivcxtç cv çpo^akiffi' 
OpTTVtaxoc fi£v eirl Trpô pv^n^pocroc IxOopcv ocxtq* 
Kai TOTt Sh xzpiaroy ^ii^ fMOc^vxcv à&Xf îîc 
Tapfff OfxciSofavTi * tots ^' ôcypca povxo^ia^c, 
Kzl irdvov à7por8pi}9i Trapiqpyoptgffxfy' àoiSaûç» 
kZi pirra(ù ttovûv Kv€aX>iv* iq ^' oi Ai6uyi6cv 
He fuXoEy irdtrpnv piop^^c TUfrc^ ày^cXloycra, 
OvXoxopsjvoç, XP^^ p^^Xf^^C? ^^( irpô^^eiXoç. 
SrepvoTrXoTqCy poufioçoç, oXc^^oripii xcvcûvoç, 
Aaiirrro^ÎD, Trrcpvvio'i TrcViapioc dcfiift irXorcîaïc, 
P&)7aXB0ic ^' virivspOc ^séaiv x<;^dépaxTO ;^ifiiTXotc. 
T;^v Tuxkuty xoi ctt' ecr;^apdfi ÇuXa xo^xava d^fifaV 
KéxXrrai, cv dis TTUpl >pu^ôv ^eppiaivcpwv vd«i>p. 
Ofpa fiuXuc Ipyov irepiviycoç tSsTe^aOn, 
Tô^p' STTopviffdépLevoc cvl xoffxiv<d {xsv oXtupov. 
Api(pi?ra)Loi)v pisv Cffctev, uTrepOt 9k Kpora pit^vrii* 
Axpai^i^ç vTToeixry, oràv V o^ ira; dierpivOi] 
Kpîfivoç àxiQpa^ioç. D^aGavu piev â^p ri9t Xcta 
EvOsTO, TivdaXiocç di ^liSpojçpc, vdcpucat dci/vs 
À£tJ/>}craç vdo>p â^vdiç, xai ^ouTraXoiv xpî 
}Sctpe ir^erocç ^XP^f} àvocjAiÇ vupi^uri iwmyoçy 
ÂXXoTC Trafferdfuvoc ^^ôy^povç oXôc^ cv d' dbroirXxrr«i»y 
^poOévra xvxX6>9tv cvrpop^aXoc ^roXzpiyio'i, 
Ksù ^^piotç àroXavra dicrptûcye rerpa^iviVy 
£v d' ccpcuxt frupiy RTi€xXi) to 7c TropouvoucGc 
SrpÔHrs irdcpoÇ) xspapto» d' vTrc&y] viïïivopttvoç ^p. 
Mca^ pcpoç TTovssaxcv tov piivoç H^aiçoio^ 
OuTi pura^^ovcoç àvfXivvvc 2cp>Xoç ljfA7n}ç. 
Koc Ti Vfov ^^uaèiÇj tva pL:^ dc)^a ôptTrvto; àxni 
Fsvatv ivrGov opicrvai, ovcîora 7' a).)ia Tropt^ci. 
Ov;^ 01 UTTsp xofrvolo ptrrijopa vô»Ta rdépi^a* 
Ix^upà ovoc <rtâXoio yàp wj^ara xw>a ^cXoé^ret. 
Av di 07rdcpTci> âbpro friTroppiivoc oÇci rupoç, 



GRiEGA VERSIO. ait 

EvO' SXko (mûèn ItriToppoOov lo^^ioç fdc. 

Kôiroc liiy xa>u€iif prroirio^ioc, Sv Xi^i àpflç 

Kai ^ôvoxcç ^pLfjfwnn ^pcfttc xa>d^otffC| 

Batos, dcrocp ^oyiiaiv ùmtTKVocc fuvoccxsic, 

Où^ nti&vofovoç TÔv rt ^qmw Içe irivirrc. 

Psta TOI àifvtt9Ç Mtt ic^va frcvt)^v oarpttt* 

OO^c Tpu^ç TO^ ^PT^Vy ^^ forpov ^c irovOc», 

Ev^v orov ffuvéspTf ^ûirrrâç JÉoirrrov ^i^wp, 

IpoirôXoi 3* ôpraly dcp^oto rt a9pg(xiovroc> ' 

E^v ?iqv x^TTou, iTipi ^8 itpeociêicvg TtiniOLÇ^ 

Opxpyàç TOI xofMttv, xal OTrlp^Mcra irdhrra pakMat^ 

Kflu xofic^at To v^^ frtpcxriov«»y èj^mOwi, 

KpâftSm ftiv Ttpoffuîiçj lùarj^yXi rt tftûrXc irt^xfc, 

KudsÎDç xpopuQv Tt fcp«»wfAoy, 39^' fpé6iv9oÇy 
Kat pLisxwv >|fvxp^9C xetpuSapcaiç fro^ua^^itc , 
Ao^^iXttty Ti Téxptfip 19 J^pr^déxn tikoeinvamv j 
OyY,&^iç t' cirl 7«cp^ xvïffxo^n xoXoxiSvrn* 
Tô xTirni TA fMv ou (tiç 70^ ôftXfçcp^ ocuroO}) 
Aaoîac ^c TsOii^tc* O 7' iftirpodtopa iroXivJ^ 
Ûvcov i^irspdt^y Xa^^dlvftiv XMfxv^ f^ffxcv* 
EvOà ^op>v^ dbrofopToç ecvaitCy xipparc ppc9«)V| 
Mi)^ x|Xwrtt>>fîov f^Tuoc flcvTt6oX)i«ac. 
Kpdfiftvov, 99A irpdtffoto iripctf^^^^co dXb>i| 
Pîvoç firc^^vToé Tf rdp9jitat Xcpov âcXatXxt} 
El^iiroJffç xt)(op9lBUj ivç«>pov Tt ^opauv* 
Tota {Mv ôppoivftiv vfrcp oO^v àfAsc>|/oera tiVKW^ 
Kal TfTopa oxopo^a irspl 9h irpoOc^vfAva Xa^^ijvac 
TyioOcv ocvTOxôpiotffiv &^ ot^^lOfffffiv ccirooirâ* 
KaV puT^v j^ogpviVy PpoLj(yfMd tf Ti>]^ fféXiyety 
Km xopiovva xpoxi}9i xon^pca ^urto^iiio'i. 
Kocl TCK^ àfupSopwoc ircp tir' itf^^opoftv txdcdi3T0| 
ÂpM>î& ^' atTt(^ft»y tutpTta o^v ovTtî. 
Av ^t ^mvaç £rtpOt 9ro^V9rTv;i^toec obrotpot 
4>^iày àvitptvoç, àiro ^i puirov {xt X^^P^' 
K&>^tt6*y, foXSov Tt xt€>yiyovUv Miqvtv 
T^a9^ iv e^pwçit tlX>}fiivov, h ¥ tftDxt 

14. 



»ta MORETI GR^CA VERSIO. 

AâxTi^c )Laîvsi}, ;(ôv^povç â>oç â^fXfuyoc ffdur9o»v. 
£v y Spa TupoTOpt^^ov ôftov ^Tçévatf èirtig^yy 
Aotn <nrcîp6v i^ùv ^yAâvpç vsrep )A9toio* 
ÂcÇirtp?! ^' ûircptt» (neopoJe»y piivoc o^pôv àX^Occ. 

nàvr' o^u^cc, {Aia 9' ix iroXXôv ffrrwtsvoOc xp^i^f 
Ou fxaV ô><>x^fi>^?9 5pppi6oi d' Sffov ^^oivrssy 

A>^lorf d' onipoç Sôfop p«aOaiy«iv ^pcpiù^ àûrf&iv 
HirrsTO irou* o ^c ^opira xocrt(p/y8v opt|iioeri g'tpt^ 
A>>on «ot ^ift, ^xpu xuXoiJftôô»y dciropopTvu, 
NstxfUiy iroTi xcqrvpv àvfiÇta }^«>o|MVoc xîip* 
ËpTOV Sti Trpov^oiiT'* où 7^ff)^pôi>ç, ûç to irdIpoiOgVi 
BpiOoouvi] ^' uTrtpoç ^pa^coiic cxu^tcro xux)^. 
£v^ vypàc pocOzfA^YTocc CTrtçocXMC Xitt' fWoU| 
Ev ¥ 0XÎ70U ^Çoçerxev iirtçG^ov p^voç oÇcuc* 
Ra£ p' nrotpiffôp^cvoc xuxcâ friXiv êvraXvireuct , 
AocxTTiXoft ^1990191 d»cii3v Àpf tffoXcu«»y , 
2^tp)}^ov t' sXxa, TOC t' dbroça^ov ilç 2v àytîptii 

Ofp' CtU jXTJTTODTQV fTTbtVVfUq TC ^OpSJ TC. 

Eyxpuf iviv TOI irvpvov (xvfipucv iTxoviovoa 
Vt^l^ofav)] X'^P^ Ku6pcX«}. O ii riifAoç àsixn 
AifAOv àXcvdéfisv^ Tf xoi àaxijO^ç Trpofrav ^fAOpi 
KvufAi^ xv>3|xi29Cy xuv^v s* inï xpocri lOijxSy 
Toûç TC pôocç opoTîipac èiii ^sû^Xiif c Ttifkaact 
^iM* àfyïâmf nrt d' Skxu ir>î£cv oporpov. 



COMMENTARIA SELECTA 

E SERVIO, CERDA, 



ET VARIIS INTERPRETIBUS, 



QUI AD HUNC DI£M ELUCIDATERUNT 



PUBLII VIRGILII MARONIS OPERA, 



LECTORI EDITOR 



S. P. D. 



Absolvenda nunc, Lector humanissime, super$unt 
additamenta , quae promisimus , et in prospectu nos- 
tro, et in prsefatione ad Virgilium, vol. I, pag. xj. 
Ante alios interprètes Serviu» et Cerda simul inçe- 
dent, quod nullos ad latinam poesim docendam, et 
ad illustrandam Virgilii mentem efficaciores judica- 
vimus per longum professorii muneris curriculuni : 
quorum ex adnotationibus selectis unum interpréta- 
tîonis corpus conflatum tibi mox offeremus. 

Inter codices Servii, quos in Bibliotheca Begia 
Parisiorum asservatos inter se contulimus, eum sele- 
gimus , qui doctissimis illorum collectioni praefectis 
maxime probatus, quique nono saeculo exaratus, 
nuUis interpretibus, neque Joanni Pierio Valeriano, 
neque ipsi Roberto Stephano, nequeGeorgio Fabricio 
Ghemnicensi, neque Petro Burmanno innotuit. Hiç 
est ille Codex nondum exploratus, ad cujus fidem 
ceteras Servi! editiones perpendi atque probari volui- 
mus; hic est ille, qui confirmât fere omnia, quœ 
miro sagacis ingenii acuniine deprehenderat Nostras 
Robertus Stephanus ; multa temere et indocte a nescio 
quitus addita fuisse Servianis , quae detrahenda et im- 
mutanda illius auctoritate innixi censuiraus, quia 
nimirum et indefessam in exantlatis laboribus indus- 



ai6 , EDITORIS 

tfiam, et optimam in emissis editionibus tanti viri 
diligentiam , semper grato memorique animo praedi* 
cavimus. Si quando Variorum notulas adjicere et 
nostras etiam inserere visum fuerit, quod parcius et 
pro necessitate tantum eveniet, illas auctoris cujusque 
nomen distinctas signabit; atque ita implebuntur, 
quae de Philargyrio, Heinsiis, Burmanno et casteris 
excerpenda nuntiavimus ( pag. xij Praefationis nostrae, 
§. 3 ) : ita quoque nos illustrissimo ScriptoFi JoH. 
Heinr. Voss honorem debitum promissumque 8ol* 
ventes, ex ipsius Germanicis animadversionibus in 
Georgica selectas plures et latine conversas suis locis 
interseremus; nec te laiebit, Lector optime, oui 
viro (i) reeentem banc novamque lucem debuerimus^ 
ut cuique sua referatur gratia, literis indicibus ad 
singularum notarum calcem consecrata. 

Yerumtamen hic de ipso Servio in integrum, ut ibi 
diximus , excudendo , maximas oriri difficultates con* 
fitemur : non consentiunt illius codices , neque edi- 
tiones vel commendatissimae ; inter eruditos bomines 
constat, multa insùlse et impudenter in Servii com- 
mentariis ante inventam typographiae artem fuis§e 
interpolata. Ante alios,Pbil. Beroaldus, Bononiensis, 
affirmât multa ab illo scripta fuisse , quae doctorum 
oculi nec possent ferre nec deberent, obelisco magis 
quam asterico digna. Rob. ipse Stephanus qui eum , 
longe quam tune a quoquam editus f uerat , integrio- 
rem dédit , multorum precibus et quèrelis lacessitus , 

(i) Hune laborem rogatus absolvit Cl. Phil. d£ Golbért, 
in suprema Alsatiae Guria Regivs Pro-cognitor, cui Mus» 
Latinœ et Gcrmanicœ, non minus féliciter quam ipsa Themis 
oracula sua crediderunt pronuncianda. 



PR^PATIO. ai7 

àliquandiu hassisse ancipitem se non negavlt, donec 
antiquorum codicum fide fretus, quorum unus a 
Francisco Sylvio , homine doctissimo et perinde hu- 
manissimo commodatus emendahtem adjuverat, tan- 
dem anno i532, Servii Honorati in Maronis opéra 
inlerpretationem diligentissime correctam ex officina 
sua emisit. Nihilominus post aliquot elapsa tempora , 
nempe anno 1 547 ' ^^o^gîus Fabricius Chemnicensis 
vera Servii commentaria majoribus curis expurgata 
dédit , quibus etiam aliorum plurimas et sagacissimas 
subjunxit adnotationes. Hune quoque consulendum 
evolvimus. Tandem anno 174^, Petrus Burmannus 
junior, dum Praefatione accuratissima enarraret, qui- 
bus copiis instructus ad luculentam Virgilii editionem 
publico exponendam accessisset illustris Patruus , ite- 
rum atque iterum déclara vit, Scaligeri in notis ad 
Yarronem , lib. III, de R. R. pag. 252, judicium secu- 
tus, Servii Commentaria mutila et interpolata fuisse , 
quorum misère adfectorum^ inquit, hodie tantum ca^ 
daver habemus, monachorum barbarie etspurcitia con- 
taminatum : manum igitur emendatricem , vel potius 
sospitatricem hoc cadaver desiderabat. Hanc opinio- 
nem confirmât in sua Editione Servii Petrus Daniel , 
cujus eloquio et eruditione varia superbiit exeunte 
XVI sseculo forum Aurelianense. Verum haud ità 
semper in promtu est a falsis vera, a supposititiis 
genuina Servii verba discemere. Itaque neminem 
eorum qui lucem aliquam afferre nobis poterant; 
non ipsum Londinensem praetermisimusEditorem ( i), 
qui jampridem de Latinis literis optimemeritus, maxi- 

(i) Abr. Jo. Falpy inter typoçraphos celeberrimua. 



iiS EDITORIS 

mas adhuc sibi conciliât gratias et laudes, propter 

novam magnifîcamque Classicorum Latinorum Edi- 

tionem, cujus octo volumina jam nunc in publicum 

prodierunt. 

Omnes, praeter Fabricium, admiserunt plurima 

Servianis immixta, quae nobis absurda videntur, et 

idcirco velut indigna tali viro sustulimus , quem mi- 

rabilem faciunt, et grammatices doctrina multiplex , 

et polita literarum studia, et exquisita judicii perspi- 

cacitas. Unum inter millia, quod sit satis, proferam 

exemplum. Non oblita tibi sunt , humanissimeLector, 

illa primae Eclogœ duo carmina 3g et 4o, quae durius 

ab hoc loco aliéna, nescio qua de causa^ judicat 

Heynius : 

Tityrus hinc aberat; ipsœ te, Tityre, pinus, 
Ipsi te fontes, ipsa haec arbusta Tocabant. 

Vide vol. I, pag. 82, Heynii severiorem sententiam 
de hoc versu 89. Ubique leguntur hœ tanquam Servii 
notae : u Tityrus, est Virgilius ; hoc constat : sed Pinus, 
Roma vel Cœsar : Fontes, Poetae vel Senatores : Arbusta, 
fruteta, idest, Scholastici. » Proh! Phœbi Musarum- 
que pudor ! Et iidem Librarii , qui tôt nugas puériles , 
ne dicamus ineptias, audent Servio adscribere, non 
reflectunt oculos, neque meniem, ad notam in versum 
quintum, quam sic conclusit sani judicii interpres; 
maie quidam volunt Amaryllida dictam allegorice, id 
est , de Roma celebranda l plus enim slupet Melibœus , si 
Tityrus ita securus est, ut tantum de sua amica, de 
suis amoribus cantet. Ipse quidem Fabricius partem 
hanc veritatis arripuit, sed mox immemor, dum inter- 
pretatur illud infra scriptum , Ecl. I , v, 3 1 : 
Postquam nos Amaryllis habet, Galatea reliquit; 



PR^FATIO. ai9 

allegoriam in médium reducit et profert , dicendo 
sub Galatea Mantuam ^ sub Amaryllide Romam 
latere. 

Nos igitur haec et bis similia inter 8e pugnantia , 
sive alia in Commentariis Heynii laudata aut confu- 
tata, quœ in una eademque Editione iterare super- 
vacaneum saltem foret, sive in ipsius Gerdae, quas 
modo praemittemus , explicationibus allata , nunc ab 
hoc nostro Servio procul removeri, te^ Lector eru* 
ditissime, rogamus admonitum, ne nostrae forsitan 
negligentiae, quod est consilii imputes; utque scias, 
quid de nostris laboribus et studiorum curis erga 
Maronem et iliius interprètes tibi expectandum esse 
statuerimus, 

Jam vero de Joanne Ludovico Cerda , Toletano , 
nihil fere dicendum nobis superest; namque hune 
veluti societatis suae decus, Professorum eloquentium 
exeihplar, Hispanicarum scholarum lumen, omni- 
genae doctrinae thesaurum stupuerunt coaevi (i), eru- 
ditaque quotidie miratur posteritas; attamen ex iliius 
laboriosi et doctissimi, ut ait Heynius (2)9 interpretis 
in Virgilium lucubrationibus, prima argumenta car^ 
minum et notas posteriores omisimus, quia jam prima 
nobis ipse Heynius, et secundas cum Servio ceteri 
suppeditaverunt. Ea tantum quae spectant ad distri- 
butionem variarum partium in singulis carminibus 
distinguendam , virtutemque praedicandam , et quae 

' (i) Hujus effigiem religiose asservatam in sàcrario tuo co- 
lebat, summus ille Pontifes, Uebanus VIII, non minus pie* 
tate, quam Latinœ poeseos et Grœcs linguœ scientia comxnen* 
dabilis, unde Apis Attica tune appellaretur. 
(a) Vide vol. I, hujus editionis, pag. 1 1 et 37. 



aao EDITORIS PR^FATIO. 

ExpUcationes vocat , e triplici voluminum immenso* 
rum mole excerpta, et in angustiorem orbem con- 
tracta redigemus : neque nos a mutandis aliquot, seu 
verbis, seu sententiis abstinuimus, ubi sensus, aut 
Latinitatis ratio postulare visa est ; neque nimium » 
pro saeculi sui more, effusam ingenii copiam et 
quasi luxuriem amputare et circumcidere dubita- 
vimus, eamdem secuti rationem qua Poeseos latinœ 
Praelectiones nostras in Academia Parisiensi ad aures 
audientium semper traduximus. Quam quidem ita pla^ 
cuisse discipulis, ut non semel plauserint; ita magis- 
tris adsidentibus , ut deinde fuerint imitati , nunc con- 
fitebimur , quia totum illud Cerdae ingenio debitum 
et vere proprium libenter renuntiamus. Hanc auteni 
viam nos eo confîdentius ingressos declaramus-, qûod 
prœvios duces semper duos praestantissimos viros 
venerati, nusquam ab ilta deflexerimu&semita, quam 
nobis patefecerunt amplissima Gallicae Universitatis 
lumina, et nunquam peritura Plessaei Collegii or- 
namenta, M. Hersanus G. RoUini magister , et ipse 
G. RoUinus, magistromagno major discipulus, ambo 
Gerdanae laudis idonei testes, et praecones egregii (i), 
Hœc sunt, amice Lector, quae prsefari voluimus, 
ut, diligentia nostra quid valuerit, ex aequo et bono 
possis aestimare. Vale. 

(i) Vide vol. I, Traité des Études f pag. 3^2^ et vol. II, pag. 
599? 637 et seqq. Paris; edit. in-ia, 1748. 



ECLOGA PRIMA. 



(Vide Argumentum générale, vol. I, pag. j3.) 



TITYRUS. 



^V» V%/»'V^Vt^»W*<%^/»'*»'^V%^W»^»%^*V%^^»»%^<%r^^^^^^»l^^W^l»^%<V^^%'V»»%' 



ANALTSIS. 



JLIoLBT Meliboras se patrio solo exterminari, quant intérim Titynis 
otiosus, et letabundns indolçeat amorihus Amaryllidis, i — 5. Ennme- 
rat Titynis félicitâtes saas, quas Deo attribuit, 6 — lo. Pari filo Meli- 
bœas infelicitates saas, et rogat qiiis ille Dens, 1 1 — 19. Nihil respondeC 
Tityms de Deo, sed agît tantum de Urbe, in qna is Dens; et explicat 
qnalem illam putaTerit, qnalem jam putet, omnia aptis comparationi<^ 
btts pastomm, 30 — 96. Qusrit Melibœns, car eam nrbem yidere opta* 
Terii? Respondet Tityms , libertatem hanc esse, qnam nactns est Romae 
jam in senio; obiter more amantium blanditnr Amaryliidi, qneritnr de 
Galatea, 27 — 36. Ei responsione Tityri conjicit Melibœns causam tris* 
titiae Amaryllidis, 87 — 4^. Explicat tandem Tityms, quis ille Dens sit, 
qui sibi libertatem dederit, 4^ — 4^- Connnmerat Melibœns félicitâtes 
Tityri, dividens in bonum, utile, et delectabile, 47 — ^Q* Augusti bene- 
factoris sui memorem se fore poUicetur Tityms, adjectis impossibîli- 
bus, si -tantns princeps animo excidat, 60 — 64. Amplifient Melibœus 
cxilii sni deformitatem a locis, in que itnms, quae relictnms : dolet 
possessionum suaram futuros dominos : abjicit cnram rerum, qne sibi 
utiles et delectabiles, 65 — 79. Abenntem Melibœum retinet Tityms, 
nbjucnndo, utili, necessario, 80 — 84> 



JV. £. Affixi numeri Explicationibua et notis sequentibui 
indicant versum teztus explicandum; et si quae primo oculo- 
rum conjectu déesse videantur, ea scilicet a yariis lectionibus 
^t notis prsecedentium yoluminum repetenda sunt, quia jam 
prœmissa iterum edere supervacaaeam, ne dicamus fastidio" 
f lun f judicayimus. 



222 



COMMENTARIA 



EXPLICATIO. 

I. Hanc fabulam, Tel potius scenam agrestem aperit Meli- 
bœu8 exul, amico Tityro, id est, Virgilio, félicita tem et laeti- 
tiam çratulatus, Tityro qui sub umbra fagi patulae recubans 
operam dat silvestri musse et bucolicis carminibus. 

3. Comparât jam infortunia sua, et reliquorum Mantua- 
norum, quorum personas sustiuet, cum Tityri pariter Man- 
tuani felicitate inexplicabili. Dum tu cantas, inquit, dum 
medi taris musam, nos linquimus fines, sed quos? patriœ. 
Linquimus arva, qualia baec? dulcia. Miserius dicam : pa- 
triam fugimus. In hac autem nostra fuga, tu, Tityre, lentus 
atque otiosus, induises tùis amoribus; doces cantu tuo loqui 
ipsas arbores, ac resonare nomen tuœ Amaryllidis. Quum ait^ 



NOTiE. 



I . Patulœ. Patulum dicîtur quod 
patet Daturaliter , ut nares , arbor , 
crus. Patent yero , est quod clau- 
ditur et aperitur, ut ostium , et 
oculi. Servius, — Tegmine. Rectei 
quamvis refragentur Bavii, Maevii, 
et ejus farins plures. Facit pro 
Virgilio Scalig. ad Propert. lib. U. 
eleg. ult. etCic. de Div. I. IF. c. 3o. 
« Qui plataui ia ramo foliorum 
tegmine septos. » Emmeness. 

3. Nos patriœ fine$ linquimus. 
Non Toluntate , sed y'i Cssaris et 
militum ejus compulsi, Ticto An- 
tonio. Serv, — - Finis. Antiqua ter- 
minatio ace. pi. is pro eis, quam 
ex Mss. eruit ingens illud interio- 
rnm literarum lumen Vir Nobiliss. 
Nie. Heinsius D. F. cujus elimatis* 
simis curis hanc emendatam edi- 
tionem débet, quisquis Maronis 
admirator est. Si quts tamen anti- 
quissirois , calamo exaratis codici- 
bus detrahere pergit , accédât Pris- 
ciano , qui vett. Grammaticorum 
facile princeps, quantulumcunque 



resideat scrupuli, pulchre evelUt 
animo 1. VII, p. yyS. Emmeness. — 
Dulcia. Dulcis , suavis proprium 
patriœ epitheton : sic noster , Ge. 
II, 5i I : « Exilioque domos et dul- 
cia limina mutant. » Ovid. 1. I, de 
Ponto ep. III, 35. « Nescio qua na- 
tale solum dulcedine captos Ducit, 
et immemores non sinit esse sui. « 
r Hom. Odyss. I. 34 : *A( o<^^V ykyiutf 
îç irtt/rfiJ'ot, et yB. a 8. ^Xvxi^m^o?. 
Idem. — Arva. Interprète Nannio, 
arva qase arantur. Plaut. in Truc. 
I, 2 , 47« Non arvus hic, sed pas-- 
cuus est ager. Varr. de L. L. 1. IV. 
arvum et àratio ab arando. Idem 
Isidor. 1. XIV, c. i3 : hinc apud 
Ovid. lib. I. de Ponto ep. 1 , 1 1 : 
« Cernis ut in duris (et quid bove 
firmius?) anris Fortia tanrorum 
corpora frangat opus. » Hic pro 
praediis et possessionibus. Idem. 

5. Resonare doces Amaryllida 
sylvas. Id est, carmen tuum de 
amica Amaryllide compositum do- 
ces sylvas resonare. Et melius est 



IN ECLOGAM f. 



ani 



fugimus, innuit exsilium , vel podus tegit , non ausns proferre 
prœ magnitadine doloris. 

6. Non rogaverat Melibœus, unde tantum bonum accidis- 
set Tityro; solam cum dolore mirabundus stupaerat, sibi 
non contigisse, contigisse alleri : sed Tityrus gestit benefac- 
torem suum Augustum praedicare, quem Deum nominal, a 
quo libertatem sit consecutus ; nam libertatem signât per oUa, 

7. Non est ista exigua laus; perinde est, ac si dicat: alii 
Imperatores post mortem Divi habentur^ et coluntur : mibi 
Augustus semper erit Deus, etiam vivens. Quam ob rem illi 
etiam viventi, ut Deo, sacra faciam agnîs teneris, qui saepe 
illius aram imbuent effuso sanguine. 

« 9. Sequitur ratio duplex, cur Augustum habiturus sit Deum ; 
€ur illi sacra facturus : quia , permittente Augiisto, jam errant 
pascunturque libère boves Tityri ; jam ipse ludibundus, qus 
vult, cànit, nemine impediente voluptales et solatia. 

1 1. Non invidet, scd admiratur Melibœus felicitatem Tityri* 
Adjungit admirationis suae rationem banc, quia in universi^ 
pastorum agris mira est rerum perturbatio , atque adeo incre- 
dibile paene fuit, res obtineri potuisse: iilud, usque adeo y est 
in tantum! Qualis vero fuerit haec perturbatio, et confusio 
agrorum , exemplo sui probat Melibœus. Ait enim, en ipse etc. 



«t sîmpliciter intclligamns. Maie 
cnim quidam allegoriam yolant: 
Ta carmeD de nrbe Roma compo- 
nis celebrandum omnibus genti- 
bus. Plus enim stupet Melibœus, 
ai ille iia securus est, ut tantum de 
suis amoribus cantet. Serv. 

7. Namque erit ille mihi semper 
Deus. Et iteratio ipsa exclusit adu- 
lationis colorem. Serv. 

8. Imbueî agnuf, Imbuere est 
proprie inchoare , et initiare. Ne- 
mo autem unam eandemque rem 
saepe inchoat : sed constat sœpe 
pascua mutare pastores : sicut 
etiam in Georgicis legimûs, Itque 
pecus longa in déserta sine uUis 
Mospitiis: tantum campijacetî Un- 
ité necesse est, pastores totiens 
aras imbuere, quotiens mutave- 



rint pascua. Invenimns etiam apad 
antiquiores, Imbuere y esse non in- 
choare , sed perfundere et made- 
facere, secundum quod, absolu tus 
estsensus : ut sit : sœpepqrfundtt. S. 
9. Errare. là est, pasci ; placide 
et libère Tagan, suo modo, per 
prata , nihil metuentes praedonum 
vim , aut abigei scuticam. Emm. 

11. Non equidem invideo. Excu-^ 
sat se , ne frequens interrogatio 
felicttatis aliénas ex invidia Tenire 
videatur : dicit se admirari potius, 
quam invidere. Serv. 

12. Turbatur agris. Serrius hoc 
mavult , ut impersonale pertineut 
ad ouines generaliter. Citât Tero 
locnm hune Fab. Quintilian. lib. î, 
cap. 4- Totis usque adeo turbatur 
agris f, inter eas formas , que pro** 



3^4 



COMMENTARIA 



ut sententia sit opposita his, quae de se dixerat Tityrus hune 
in Qiodum. Tu laetabmidus cemis errantes boves, ego ae^jer 
sum, vide quam alienus a tua laetitia : pecus meum segrum, 
vide quam longue ab armento tuo errante: cemis banc capel- 
lam; vix , o Tityre, manu duco illam partu œg[rotantem : nam- 
que ea modo connixa inter corylos in silice reliquit g^emellos, 
spem gregis totius. Vide an majores affectus eiçcitari possent, 
si describeretur partus infelix primatis feminae. Connixa diffi- 
cultatem indicat parientis, ideo non, enixa. Juvat banc mise- 
riam duplex loci circumstantia, densitas arborum^ silex nuda; 
non itaque in loco aprico, non in solo faerbido. Demum non 
unus tantum, sed duplex fœtus periclitatur : et boc malum, 
ne levé putes, redundat in reliquum gre£;em. Quid boc partu 
miserius, ubi omnia incommoda , nulla spes boni? Pergit pas- 
tor. Sœpe malum, etc. Quercus afflatae fulmine sœpe nobis boc 
malum praedixerunt, nisi mens fuisset laeva, id est, stulta. 
Sed agc, Tityre, die nobis, quis iste erga te tam liberalis Deus? 



prie cnjusdam rationis sunt, ut 
Itur in antiquam silvam, , quaeque 
initium non habent : utjlelur^ apud 
Ter. et similîa. 

i3. £ger. Et corpore et animo 
iv^er dicitur : ut, Esto^ œgram nulli 
ijuondam flexere mariti. Sed œgro* 
tus , corpore tantum. j4go autem , 
proprie : nam agi dicuntur pecora. 
Serv, — Fix duco. Qaia receDS par- 
tas ambulationem prohibebat. />u- 
cuntur autem ea , quae suis pedibus 
utuntur :/7ortontur, que motusuo 
carent, sed ita feruntur, ut humum 
non attingant : trahuntuty quae per 
terram aliéna vi promoventur. i^. 

i4« ffic inter densas corylos. In 
nostra Editione, coru/ot per u pas- 
tim scripsimus, imitati Bomanos 
veteres^ qui peregrinas lileras non 
admittebant.. — Gemellos. Taies 
caprae dicuntur «uyt^ Jilv/iÉtfrÔMt. 
Theocr. Idyll. I,a5 : Af>eiTi toi /«vm 
Ma^uutnixor vid. Scboliast. et Idyll. 

«>». In pretio erant magno ,| quia 



ifftxJ •X'^vti yJikA, Quos arietes im^ 
mittere volunt, potissimum eligunt 
ex matribus, quœ geminos parère 
soient. Varr. de R. R. 1. II , c. 2. 
Ferae quae unum tantum foetum 
enituntur /uototoxoi , quo irocabulo 
in ea notione utitur Aristot. I. V. 
de Hist. Animal, cap. 14« ul>i <le 
elephantis : utroqueCall. in Hymn. 
Apoll. 'h /f Jtf /40</f otojcoc » Mv/Mri' 

i5. Spem gregis. Id est, marem 
et fœminam; reparatio enim gre- 
gis in sexu utroque consistit. Serv. 

17. De cœlo tactas memint prcS" 
dicere quercus. Mire cômpositum 
augurium. Nam quercus in tutela 
Jovis est : et hujus arboris fructa 
olim homines vescebantur. Per 
quercus ergo , agri : per fuluen , 
ira Jovis : per iram Jovis , ira Cae- 
saris : per damnum arborum, dam- 
Dum agrorum figurabatur. Ebec 
quercus ergo tacta , id est , afQata 
leviter fulmine : ut Cicero , Tactus 
estilU, qui hanc urbem condidit. 



IN ECLOGAM I. 



â2&5 



!io. RogaCus Tityrus de Deo, qui se ad tantam felicitatem 
evexerat, pastorîtîa quadam ambage, de Deo subticet, et 
eermonem convertit ad explicandam urbem illam, ubi is Deus 
o^tt est hœc Roma : mox, post versus aliquos explicabit^ 
quis ille Deus sit. In omnibus autem bis versibus afFectat 
pastoritiam quandam ignoradonem.Erço ait ; se, quum Rom» 
nomen audierat, putavisse per stultitiam, eam similem esse 
Mantuas, quo pastores solebant sœpe agnos suos ducere. 

33. Sententia est: ut coçnoscebam illos vere esse catulos^ 
qui similes essent canibus; illos haedos, qui simîles essent ca- 
pris : ita quum audiebam de Roma , putabam illam esse simi-* 
lem îUi locO) in quo diversabar, scilicet Mantuœ; nam a* 
parvis ad magna ascendebam. 



HomuhtSi Significabàt motii Impe- 
ratoris passé a^tos éoruitf perifè , 
apud qiloft fulminate sunt arbores : 
nam agri caussa yictns «Ont, sicot 
olim qaercus. Quod antem ait far- 
tas/ ostendit temporale fore dam- 
nam , quale patiuntar arbores le- 
Viter fulmina tae. Eihene prctdicere; 
quasi preloqui et praedivinare : 
quum ita manifestum constet esse 
augurium. Ser¥. 

a a. Fœhu. lo Cblongo quidem 
eodice^ fœtus f cum œ diphthongo 
flcribitur* Id reliquis, /etus absque 
diphthoD0o. 8ed enim numismata, 
fœtus per œ scribendum monent , 
dum qoff inde vocabula deducno^ 
tur fœeundus , fœcunditas , et si» 
milia per œ scriptas nobis osten- 
dunt» Ut inFAVSTtHA Aco. Foscvud. 
AiTousTJB et lia in reliqnis. Pien — 
Fœtus. Errare Pierium tota via do- 
cet GeUius XVI, la. et* ipsa, qua 
laudat, numismata contrarium ar»* 
(piunt, ut apud Ant. Augustinum 
tab. 499 n- 7)ettab. 69, n. ao,imo 
«X ipsis numismatibos videre est , 
quorum mihi copiam fecit perdili- 
gtns omnis elegantioris antiquita- 
tis scrutator Car. Heydanus , JG. et 
qu» itraai,feeunditas. Emm« 



a3. Sic canibus catulos sitniUs. 
Vult urbem Romam noii tantum 
tnajvnitudinë , sèd éf iàni génère 
difFerre a ccterls civitatibus; et 
esse velut quemdaro alterum mun* 
dum , aut quoddam caelum , in qua 
Deum Gapsarem vidit. Qui enim 
comparât cani catulum, vel hcedum 
capellœ; magnitudinis facit, non 
generis differentiam. Qui ancem 
dicit , leo niajor est cane *. et ge* 
neris facit, et magnitudinis diffe-^ 
rentiam , sicut nunc de urbe Roma 
fecit. Putabam , inquit , ante , iCA 
Romam comparandam esse aliif 
civitatibus , ut Solet hœdus caprae 
(H>mparari; nam qnamvis major 
csset, tamen eam civitatem esse 
dicebam : nunc vero probavi eam 
etiam génère distare : nam est se* 
des deorumi Hoc antem eum dire* 
re, ille comprobat versns: « Quan* 
tnm lenta soient inter vibuma 
oupressi. » Nam vibumum brevis* 
simnm est, semper virens, et forms 
et généré a cupresso remola. Nam 
cupressus, arbor estmazima. Hoc 
autem genns argumentationis et 
apud Aristoteiem lectum est, et 
apnd Ciceronem. Serv. •— Catuiasi 
Proprie.canum, ut Isid. XII, a, ali»* 

il 



a 36 



COMMENTARIA 



a5. Aperit errorem suum : e^o id patabam, sed 8lu]te: nam 
ita hœc urbs superat ceteras, ut cupressi superant vibuma 
lenta. Opponît prœclare recUiD) et erectam arborem arbori 
lentee; que cnim lenta simt, eo ipso depressa, neque recta, 
neque cita crescunt. 

27. Merito pastor et rogat, et admira tur, quae tanta caussa 
pastorem fecerit déférera suam villulam, Romam ire? Cui 
ille : Libertas : et quia baec libertaa îlli accidit sera , et în se- 
nectute, tdeo ait inerti accidisse : aenes enim, ut plurimum , 
inertes, otiosi, languidi. Bis repetit yerbum respex'Uy qoas 
ikiculcatio pastoris suavis est, et profecta ex gaudto gestien- 
tis, et vix credeiTtis receptum se in libertatem, etiamsi seram. 
Quae sequuntur de barba candida, pertinent ad explicationem 
illius, quod prsecessit, libertas sera inertem irespexit; quasi di- 
cat : TÎs scire quam sera libertas ^quam ego iuers : jam eram 
capite cano; jam tonsori meo ban>a mea cadebat candida. 

3i. Ponit summam adeptœ libertatis, servitutis ademtœ. 
Ilabeo libertatem, ex quo me babet Amaryllis; exut servitii- 
tem , ex quo me reliquit Galatea. Quum prœcesserit mentio 



ram tamen bestiarum foetus eatuii 
dicnntai*, ut Non. Marcellas. Vir* 
giliiis,Ge. III, 145 : « Tempore non 
olio catnlonim oblita lesna. * Bt 
eodem iibro, 4^7 : « Ca m positif no- 
vus exnviis nitidnsque jnrenta Vol* 
vitur, ant catutos tectis aut ova 
relinquens. • Plant, in Tn]«. II, 2, 
1 3 : Quasi sui catuloty pedihus pra* 
teram, ete, Phiednis, I, 98: ^u/- 
pinos catulQs. Citât hune versnm 
Golumeli. III , 9 : quod natura so^ 
bolem sui simiiem praducat. Emm. 

97. E( qmm taniafiiit. Quae tan* 
ta : ad ma^um enim alîquid ni* 
mia nécessitas Tenire coropellit. 
Uude quasi miratur kominem rus* 
tic:um Romam videre potuisse. S. 

38. Respexit inertem. Desidem, 
sese non requirentem. Nam culpat 
suam inertiam qood non ante Ro- 
mam ierit, et sit usus puer liber> 
tate, qua uti cœpit prorectioris 
«tatis. Serv. 



39. Candidiorpostquam tondenli 
barha cadebat. Aat matatio pei^ 
sonœ est, ut quemdam rnsticum 
accipiamus loquentem, non Vir- 
gilium , per «Vx»>o^/«tf. Nam ut 
diximus , XXVIII annorum serip- 
sit Bncolica. Aut certe est mutanda 
disttnctio : ut ait non barha candi" 
diovy sed liberîai. Nam XXVUI 
annorum barbam potest quivis 
miitere : sed non canam. Et bene 
candîdior iibertas : vt inteHi{ramus 
«tiam ante in libertate, sed non 
tali , fuisse Virgilium. Serv. — Bar^ 
ba cadebat. Gontrariam sentcntiam 
de juventnte, et eum modulo pêne 
Virgiliano Jurenal , ita eztulit Sa« 
tyr. I, 35 ; Quo tondente gravis ju» 
veni mihi barba sonabat. Qnem 
rersnm repetit. Sat. X, 336. Cerda. 

3 1 . Habet y etc. Amantibus sol- 
lennia verba, ffabei^y et, Tenere. 
Ita Ecl. ni, 107: Phylitda soiu$ 
habeîo, Ovid. Ep. Ueroid. JI, io3; 



227 



IN EGLOGAM I. 

Calateae, fatetur ingénue, se, quam diu sub illius dominio 
fuit, nec «pem habuisse liberté tis, nec curam peculii, quo se 
rediaiereuNam quam vis ovef, qu« ad victimam veodebantur, 
inulté ex suis septis exireut ; et quamvis mulium caseorum 
conficeret ad usum urbis, nunquam tamen ejus dextera do* 
piuiKi redibat aère gravis , nummis onerata. O ingratam urbeml 
37. Fingit Melibœus^Âmaryllida tristissimani fuisse, quam- 
diu abesset inde Maro, quae magna laus : iategra loci sententia 
est : mirabar, o Amarylli, cur tamdiu tristis esses, jacuresque 
ad Deos querelas tuas? car etiam poma haberes pendentia 
adhuc ex arboribus, ita ut nemo ea pomurupi jucunditata 
frueretur? et tandem intellexi, eam tristitiam pro Tityro ab- 
sente esse, ea poma intégra servari illi, quem nimirum pinus, 
fontes^ arbusta inclamabant.(Quidsuayius!HETNiipacedirain.) ^ 



Jam te tenet alUraconjux, Catall. : 
Tent Thetii tenuU pulcherrima? 
Terent. Ad. II, 4 9 36 : Tene9 ego 
te , mea AntiphUa? Apuleius : TV- 
ueo te y teneo te y meum. palumbu» 
ium, Hîj oppoditur BeHu^uere» 
PlfiuCasMost. : Relitfuit deteruit^ue 
me , etc. Vide que ad Plaut. Pœn. 
Prol. e Gruteri susp. dizinus. Taub, 

33. Née tpe$ libertatU er»t, meç 
cura peculL Nec sperare poteram 
liberf atem in oppressa civitate , 
nec habere curam patrimoaii. Pe- 
euli autem aut antique dixit , quia 
omne patrimoniain apn^ antiq«Q« 
peculium dicebatur, a pecoribus; 
in qoibu» eorum constabat unÎYeiv 
•a substantia : uade etiam peeunia 
dicta est a peculio ; aut certe et 
hoc ad morsum teaporum perti- 
net : nam modo tantum servi pecvr 
Uum dicimus : ut iovidiose patrif 
monium snum dixerit peculium, 
ae si servus esset : quia se diu 
apnd Mantnam serrisse memorar 
vit. SiMCfpeeuli , pro peculii, per 
«ynaeresim dictnm est. Serv. 

34> Exiret victima septis. Septa 
proprie sunt loca in Gampo Mar- 
lio indusa tabulatis : in quibus 



stans Pop. Ro. suffragîa ferre ron- 
sueverat. Sed quoniam hase septa 
similia sunt oTilibus , duo bsec in* 
▼tcem pro se ponuntur : u< hoc lo« 
CD septa pro ovilibus posait. Item 
Lucanus contra, Et misère imiru- 
lavit evilia Romœ. Jnvenalis , An^ 
tique • qucs proxtma surgit ovili, 
Sane Pinfui» melios ad victimam , 
quam adcaseum rcfertur. Serv, 

35. Ingrates Urbi. Quia quom 
alimenta civitaiàbus pratstentnr ex 
msjlicorom labore , et in his rus* 
tici etiam desidentur aciTÎbus, et 
multa perdunt , et advectamm re- 
nuD pretia iniqua susctpiunt. Serv. 

36. ^re gravis. Id est, nun 
qoam locolis probe impletis rcdi* 
bam; pro quo JuTenal. XIV, 28a : 
tenso folle reverti , id est, tnmeule 
pne nummis marsupio. Bene «ère \ 
nam ses antiquissimum , quod con* 
flatum pécore , pecbre erat nota- 
tum, ut Varr. de B. R. II, 1. Emm. 

^'j. Amarylli. Vocativus Graecus 
est , qui brevis jest quotiescuMque 
nominations in i$ terminatur : nf 
Amaryllis, Picris : ita Horatius, 
lib. IV, od. 3, V. 18 : Duleem guœ 
strepitum Pieri temperas, Serv. 

i5. 



21^8 



COMMENTARIA 



4i* Tityrus respondet ! arnica mea moesta, qaod hinc abes-* 
sem, querebatur apud Deos, Tocabant me pînns, fontes, 
arbusta : sed quid ego facerem? neque enim aliter ezire pote^ 
ram e servitute, neque cog^noscere Divos tam propitfos alibi ^ 
quam Romse : itaque necesaario mihi fuit petenda Homa. Hic 
TÎdi juvenem illum pœne ultra mortale fastigium ( Au^stum 
iBignat, respondetque ad illa, sed tamén iste Devs, qui stf, da 
Tityre nobis) y cui quotannis facio sacra menstrua. Hic, iile 
Juvenis primus omnium voce oraculi plena respondit, ut 
yaccas ad pastum produceremus, et tauros aratro submitte-' 
)remu8 , ut faciebamus ante belli civilis turbioem* 



4i- Serviiio. Ab servitîo. Senri- 
tîuin est Gonditionis indicium. •— 
Licehat. Id est , nec déesse officio 
poteram. Serv, 

43. Prœsenies. Propitios faTen- 
tesque. Horat. Ep. II, i^Hiprtnen» 
ila Numina. 'Virg. JEn. IX, 4^4 • 
« Ttt Dea tu prssens nostro suo 
curre labori. » Ad Auguctum referri 
Tuh Gerda , coi viventi sacra fie* 
bant, ut Hor. Od. III, 5, 1 : « C«lo 
ConaDtem credidimns Jovem Re* 
gnare : pnesens Dinu habebitur 
Augustus. » 

43. lUum. Non videtur abufa» 
dare , ilium ; sed facere ad augen- 
dam venerationem et ampliorem 
reddendam majestatem. Noster 
JEa. X, 175: • Iile hominum di* 
▼umquô mterpres Asylas , Gui pe- 
codam fibne , t;cH coi sidéra pa* 
rent. » Ëlégantem Vocis, HUy usam 
locnlente exponit in noT. iect. III, 
216. Golielmas Ganteras. Emm. -^ 
JuvMkem. Gs^sarem dicit Octavia* 
num i deerererat enim Senatus ne 
qois enm puemm diceret , ne mar 
j estas tanti imperii minaeretar. 

44« ^û senos euif etc. Goi sin- 
gulit mensibus rem divinam facio, 
ut magnis Diis, Junoni et Jovi, 
Respnbl. et optimatessolent : non 
lemel, ut aliis dii^^ttoUnnis. Tar* 



neb. 1 , 26, ad vs. 4a 9 4^ 9 44* ^ide 
Sauberlum de Sacrif. c. V, p. 1 1 2 , 
nbi ex Maximo Tyrio dissert. 38. 

Smc* et panlo post ex Philone, Bùtf» 

«>«t9irr > dt ^i ovc irf «#ticM»f . Emm* 
"^Dies, Idest,principiamensiinn. 
-^ Fumanti là est, sacrificant. Serm* 

45. Besponsum, Respondent Dii^ 
oracnla , haruspices consiilenti** 
bas, deiiberantibas,fMftfTfvr«ftmic* 
Jost. U, 6 : oraeufum eonsuluerunt, 

46. Pojclf». Id est , at ante era« 
tis , pueri , tic et modo pascit* 
in pace. Serv. — Suhmittite. Ser* 
Tins : ( Ju^o icilieet ad arandum. ) 
Non disp{icet. Sont qni référant 
ad propagationem tauromm.Hanc 
non negem , sed hoc loco illa est 
parofin oppoKana^ De tfft tignifica» 
tione alibi. Ego Poëtam ezplico : 
submittUe^ id est, producite ad 
pastum tauros. Hoc enim quadrat 
cum snperiore sententia, pa$cUê 
bove$ y ut dicat , et ^aecas et tau* 
ros produci poase ad pasium. El 
quidem eo sensu Lucret. accipit , 
lib. I : « Tibi snaTes Dcdala tellns 
Submittit flores. * Profert , produ* 
cit : et Seneca in Œdip. « Letus 
Gytheron pabulo semper novo JEâ» 
tivaauatro pvata tabmittit gregi» % 



IN EGL06AM L 



aag 



47< Prseclare post responsum Augu9tî, asserentis Tityrum 
in libertatem, sequitur gratulatio Melibœi, commendantis 
pnestantem fortunam Tityri , qaaai bas tantas et tam magnas 
félicitâtes, unico suo verbo Auguttus confecertt. Dividit bas 
félicitâtes Melibœus in duplex bonam, utile, et delectabile ; 
utilitas absolvitur tribus bonis, delectatio pluribus. Ergo ait : 
Fortunatus es, i* quia manebunt tua rura : et illa, quamTÎs 
lapide et limo plena, tibi satis superque emnt ad Tictum : 
2^ quia graves tuae, id est, oves, quae adbuc gcstant fœtum in 
utero, non tentabuntur insueto pabulo : 3* quia fœtœ, hoc 
est, quas jam peperere, non lœdentur yicini pecoris malis, id 
est, noziis, mortiferis contagiis. 



Qaod a Grccit ramptam, nam 
Pin4. Od. IX, Pyth. XtfiJf «>if« ^tX 
dfttarifitru' Tellus vema folia tuh» 
mittit, Liban, in Progymn. pari 
verbo , yn âvnÎii itp* «Vdoc Cerda. — 
H»c Gerd» sententia videtar coih 
torta nimis CI. TÎro PoTifB, (Her- 
mès Classicus, n* i ; p. 29; ) qui 
sic interprelator, suhmittite : mit^ 
tiU tanros alios, iub alios, ad pro- 
pagandam lobolein. De bis omni* 
bus vide toI. I; pag. 8a; Not. 46. 
47* Senex, Non semper decrepi- 
tnm, annis graveoi, vel etate con<* 
fectam significare ▼idetur, sed 
nonnonqnam blandins esse nomen, 
honoris et reverentis» qaod sit in- 
ditum. Huedras 1. Il, fab. i : Afo* 
rem iervabo senit. Senrias ad iEn. 
VI , 3o4 : Senior est virent tenex. 
Sic , Senior Atticut pro Phidia. 
Senior Garyetiui pro Epienro. 6e- 
▼artios ad Stat. lib. I, Silv. edît 

Cme. pag. 44) 4^9 4^: 'ic >V**''*f 
appellatiLaoedmnonionim magis- 
tratns , de qnibos Pansanias 1. III. 
Haec omnia facinnc pro Nannio. 
Sed illios sententi» non subscribi- 
tar a plerisqne, qnibus placet, 
qa€>d supra 38 , 29 dictum, per 
senem seneetnte confactum ser* 
#am hie intelligeBdam e$9e , qoeia ' 



defloccatnm libertas tandem seca« 
ta est. Utitur igitnr Noster hoc 
▼ocabulo pro ratione astatis, qnod 
monet Horat. Epist. I, 6, 54 : Fra» 
ter, Pater f adde , Ut cuique est 
0Bia$, Emm. — Ergo tua, Tredecim 
bine yersns seqq. exemplum F/o- 
ridm Orationis citât Scaliger, Poèt. 
rV, 9. Idem. 

48. Bt tibi magna satis* Ordo 
est, Magna satis tibi pascna, snb- 
audicnr erunt^ — Quamvis lapis. 
QaamTÎs mons sit et lacns. Mam a 
monte nsque ad lacum, et inde 
nsqne ad arborem quamdam, fue- 
rat terra ei donata. Serv, 

5o. Gravis. Fêtas : accnsativus 
plnralis , quasi graves, id est , gra- 
▼idas I scilicet non enixas. Serv, 
Vide supra notam, vers. 3. — Fêtas, 
Hune locum exponit Serrins iEn. 
lib. 1 , 5 1 : sunt qui sic dispungunt , 
Non insueta graves tentalmnt pa^ 
buia : fêtas Née maia , etc. Sed in« 
terpretatur Heinsius,5ravts, id est, 
languentes , «gras : ut Oridins 
Blet. I. VII, 570: Imde graves mulH 
nequeunteonsurgere; pro qao Vir- 
gil. Ge. III , 95 : motbo gravis, 

5i. Contagia imdent, Morbi Tel 
pestilentiacormnpant; unde con- 
lingit , at , una aliquo morbo mo- 



a3o 



COMMENTAHIA 



Sa. Sequuntarbona delectabilia quinque. Captabîs algorein 
ÎDter flumiua et fontes; dormies ad sasurros apiiin; frueri» 
Toce tui firondatori8;paluiiibiuin raucedine; turtumm gémit u. 
Omnia clara sunt, piteter versus très de somno ad susurros: 
quos versus tyroni sic elucido. Hinc, id est, alîa ex parte, 
sepes, quae est tibi ab limite {desde el Undê) viciuo flumini- 
bus, suadebit tibi inire somnoSylevi apum susurro; nam sem- 
per ea sepes depasta est florem salicti ab apîbus Hyblaeis, 
SiculiSy id est, semper habet salictî florem depastum ab apibus« 



rieote, onmet idem morbus cor- 
ruptas interimat. Dicit erço , quod 
nec insoHta pascua tentaturse sudI 
pecadet; nec ex alicajus infirmi- 
tate corrumpends. Serv. 

53. Fontes sacros. Quia omnibut 
aquia Hymphae sunt preetidentesi 
— Fri^us opaeum. Quia sestivo tem* 
pore sub umbra fit frigus. Opaeum 
autem, ùtrum pro opacis locis, iii« 
certain est; an pro valde frigidnm t 
nam unum frigus est byeme , alte*- 
rum quo refrigeramur astate. Serv, 

54« M limite. limes, est agri 
terminus. — S^es. Qu» prsedii toi 
fines facit nottores et ita dater* 
minât, ut litium. ansam semper 
prœcidat. Sepes facta ex salice, 
Tirgultis ant spinis, naturalis et 
viya nominatur. Varr. de re rnst. 
I, i4i «t Colum. X, 3 : Qiue radi» 
ces vivœ tepis habet ^ ac viatoris 
prœtereuntis lasoivi non metuit/a- 
eem ardentem, 

55. HyiUœU. Hybla, vel Hyble, 
oppidum est Sicili», qnod nonc 
Megara dicitur t vel locus in Attica, 
vbi optimum mel nascitar ; et po- 
auit speciem pro génère. — Dept»» 
ta florem, Depastnm florem habens. 
^ypallage. A Grccis fluit boc lo- 
CQiionis genns. Ut Sanet. in Min. 
pag. 8o; sic notter Ed. III, io6: 
« Inscripti nomina regnm Nascan* 
tnr flores. » St i£n. Il, aj5 : /m-» 



pUcaty et miierof morsu depascitur 
artus, — Salieti. Virgulti genus y 
dictum eo quod salit et surgit cito. 
Pro saticeti contracta voce ntitur 
Gic. de 1. Agr. c. i4 : Salieta ad 
Mintwmas, Columell. iib. II, cap. 
d : fiUctum pro filiceto , adeo ut 
toto errent caelo , qui salictum et 
filictwn poëtis dici tantum asse- 
mnt. Salicetum dicitnr, ut Gic. de 
leg. Agr. c. 35 : saxetum, Varr. do 
re rust. 1,8: arundinetum,junee^ 
tum , vinetum; c. 4i ^ ficetum; c. 
44 ' oUvetum; et Golumell. IV, 33 : 
ca$tanetum. Et noster Ecl. II, 9: 
Spinetam; et Ecl. V, 17 : JloieCttm, 
pro loco muhis rosis consito. 

57. Sub rupe, Pro eo Theocr. 
Idyll. VllI, 55 : virt ta witfa «mtm. 
Gontrarium est m w^tfoc^ in rupe , 
ut idem Idyll. XI, 17. Emm. — > 
Frondator, Id est rusticus : vel qnod 
animai frondibus Tescitur. Kam 
tria gênera sont frondatorum. 
Frondator, qui arbores amputât, 
et qui frondibus manipuios facit 
hyemis tempore animalibus ad 
pas tum offerendos ; et qui mani* 
bus viiinm foiia aveliit, quo ardor 
solis uvam maturiorem reddat. 
Ant avis qu» in frondibus habitat; 
et bis Tescitur. Vel etiam palum- 
bes qu« in frondibus nidificant. 
Serv. — Ad aura$. Id est , snbla* 
tisiima voc» y)/M»Vj quem Musici 



IN ECLOGAM I. 



a3i 



60. Sequitor Tityri contcstatio, et devinctio quaedam, qiia 
se obstriogit, fore ut in perpetuum non obliviscatur benefi> 
ciorum Gaesaris, quam conciudit ex connumeratis a Melibœo : 
perinde ac si dicat : enumeras, o Melibœe, bona utilia^ bona 
delectabilia, quœ me seqaantur ex meo principe; ergo, ante 
cervi pascentur in sethere, pisces erunt extra mare undis ce- 
dentibus; ante Parthus exsul pererrata Germania bibet Ara- 
lin, Germani Tigrim pererrata Partbia , quam excidat vultus 
Gœsarîs e pectore; erit imago illius in medio mei. 

65. Recurrit ad miserias suas Melibœus, et replicat infor- 
tunia : nam sicut supra dixerat, tu recubas sub fago cantillans, 
et lusitans; nos relinquimus, et fugimns patriam : ita hic post 
longas félicitâtes Tftyri iterum suas infelicitates renarra t, et 
exilium, quo ipse iturus, et omnes, qui cum illo : crgo ad 
commovendum affectum, et sparsi exilii deformitatem am- 
plificandam, très orbis partes inducit, haec enim est singulnris 
nostra ezplicatio, tu alios, si lubet, sequere; in quas ipse et 



•f Oie? Tocant , rnstici affectare so- 
ient. Nan. 

58. Raucœ. HftyX'*^*^' Serv. — 
Tua cura. Tus deliciae ; sic Ovid. 
Triât. IV, El. 6 : Absunt^ mea eu-' 
ra y sodales. Emm. — Palumbet. 
Columbae, qaas vutgus tetas Tocat : 
et non dicuntur Latine : sed mul- 
tomm anctoritas Latinum facit. 
Cicero in Etegeia , qu» Talemastis 
inscribitur, Jam mare Thjrrrenum 
lon^e y penitusi/ue paiumbes Heiii» 
quit Serr. — Raueœ , tua cura, 
paiumbes* Daplex commendatio 
addita est palumbibus , et qood 
canorae sint, et quod illi car». 
Turturibus qnoque commenda- 
tinncalam aspersit, a loco mutna- 
tam , quod in alta nlmo geraitum 
stium faciant. Sic undecanqne , e 
snpemis gemita palumbinm ettur- 
turam , a lateribus apicularnm 
bombis , homi fontiam murmore 
denralcetar. Hle igitar vim benefi- 
ciorum agnoscens , immortalem 
animi gratitodioem repromitiit. iV. 



60. In œthere cervi, là est, avium 
more ante cervi yolabunt , et pis- 
ceji sine aqiHi vivent : bec est , an» 
te rerum natura mutabitur, quam 
nos Caesarem possimus oblivisci. S, 

61. Fréta. Maria, afervore dicta. 
— Destituent. Derelinquent. Serv, 

63. Pererratis. Lustratis, vel er- 
rore confusis. — Amborum. Id est, 
Germanomm et Parthonim. Appa* 
ret, Amborum hic esse, quod 
Greci dxxixmv dicnnt : ut pererret 
Germanus Parthorum ; Parthus 
Germanomm tînes. Taubmann. 

63. Ararim. Arar fluvius Gallis, 
flnent in flumen Rhodannm. — 
Tigrim, Armenis» fluvius influens 
Persicam sinum. Itaque per Tigrira 
et Ararim vult diversa toca inter 
se significare. Dicit enim , prius 
Parthnm ex Arare .bibiturum , et 
Germanum ex Tigri , quam sibi 
oblivionem fntnram non amissi 
agri, Gttsaris benelicio. Serv, 

65. Sitientes ibimus Afros, Tro- 
pus Synecdoche : ab Afris enim , 



:»3a COMMENTARIA 

alii ituri; Africain clare ponit, in Creta Europani comprefaen- 
dit, in Scythia Asiam. Sed adhuc ut exilii sui luctum exagçe- 
ret luculentius^non contentas ipso orbe, extra orbem vaçatur, 
et Britannos se petiturum dolet, qui opinione mortalium di- 
visi toto orbe putabantur. Possis etiam siinpliclus exponere 
poetam, ut non tam intelliçat très orbis partes, quam gentes 
i^uascunque feras, dissitas, barbaras. 

68. Très sequentes versus non explico, ut vulgus solet, et 
communes ititerpretes , qui hic per aristas, messes intelligunt; 
per messes estâtes ; per aestates annos : aliter visum Germano 
viro doctissimo, quera sequor : nam quum poeta prius dixerit 
indéfini te, longo post temporel repu(jnat quod sequitur, post 
aliquot aristas, quae locutio rem contrahi.t ad brève, et quo- 
dammodo definitum tempus i nam si nunquam^ nec longo post 
tempore, quomodo post aliquot annos? deinde hœc locutio, 
mnltœ aristœ elapsœ sunt, pro multœ œstatesj inepta videtur, 
nec usitata : ac si quis diceret, racemi multi elapsi sunt^ pro 
multi aiitumni : nec me movet dici a Glaudiano de 4 Consul. 
Honorii décimas emensus aristas; pro decem annos : ergo vult 
Germanus particulam post tantum notare ordinem temporis, 
ni dicat pastor : unquamne admirabpr in ag^o meo quondam 
florenti, raras tantum, et aliquot postea aris(as exstare? Quasi 
dicat, nunquam, nec longo post tempore, videns patrios 

Libyam , qase aqna indiget , intel- geminis capiens tellurem OEaxUa 

ligi vult. Est enim calidissima re- palmifScindere dicta, Serv. — Vide 

gio et pêne inhabitabiliâ. Serv, ( vol. I; p. 86 et 87 ; ) varias lectio* 

66.<Sc^t/aam. Re(poseptcintno- nés et notas Heynii, quem vehe- 

naluestfrigidtssima. — Etrapiduui ' menter nimis impugoat Cf. Potier, 

<:rel» vcntemifs OaJivm. Hocestlu* acerrimus Maronis pfopugnator. 

tulentnm ;, qnod rapiat cretam. (HermesGla8sicu8,n'' i;p. 32 8qq.) 

Creta terra alba dicitur. Kamque 67. PenituSx Id est , omniDO. — 

OaxÎB fluvius est Mésopotamie: Toto JiVûos orbe. Non rêvera, sed 

qui velocitate sua rapiens albaro. opinione. Et orhis hic non univer- 

cretam , turbulentus efficitur. Vel sus intelligitur , sed Romani impe- 

Oaxis fluviqs Scythiœ in Creta in- rii terminus. Britannia autem in- 

tula non est : sed aqua f cretei co- sula , olim etiam aller orbis dicta 

loris est. Oaxem Philisthenes ait , est. V, et N. iEn. VIII : Kxiremique 

ApoUinis et Antbilenœ filium : hune. Iiominum Morini. — Divisos, Quia 

Oaxem in Creta oppidum condi- olim juncta fuit orbi terrarum Bri- 

disse , quod suo noraine nomina*. tannia. Est enim insula sita ia 

vit , ut Varro ait, Quos magno An- Oceano septemtrionali : et a poetift 

çhialç partais a4dv^:ta dohre , Et alter oibis terrarum dicitur. S^nfx 



IN ECL06AM L 



a33 



fines, videns culmen pauperis tugurii congeetum e cespite, 
▼idens régna mea, admirabor raras tantununodo aristaa ex- 
«tare. CUuius : nunqnam mihi dabitur hoc, quod levé est, ut 
postea videam, nt postea admirer agelli mei deformitatem : 
prœsumit videlicet, nunqnam se rediturum ad patrios fines, 
ad tugurium, ad régna : ac perinde nunquam postea admira- 
hitur rariusculas aristas. 

71. Sententia trium Tersuum sequentium firmat omnino 
explicationem superiorem : queritur enim pastor , agrum 
suum et culta novalia deformanda ab impio milite, suas sege- 
tes devastandas a barbaro : quod nihil est aliud , quam pau- 
cas aristas superfuturas : nam, quum miles,, quum barbarus in 
dgro dominentur, quid sperandum? Hanc tantam agri sui 
vastitatem conjicit in bella civilia, et discordiam, quœ perduzit 
cive^ usque ad extremos calamitatum termines. 

70. Mea régna, Quod mihi est Lucan. X, 4^7 : Nulla talus pie^ 



instar regni : pro affecta enim pos- 
sidentis intelligeodam est. Hue 
alladit QniniUianus in Déclamât. 
Pauperis : Hôc mikiparvuium (eiw 
rœ f et humilit tugurii rusticum 
culmen œquitas animi REGNJ fe» 
çemt; satisque divitiarum érat, 
nihil amplius velle, Ita Ge. III : 
Ta urus regnit excessitavitis. — Posî 
aristas, via, toI. I; p. 87;Qot. 70; 
et CL Potier, Hermès Glassicas, 
p. 35, et seqq. qai Heynio coa* 
stanler^dversatas, sensom tomen 
relinqiiit arbitrio Lectoris, post 
Heynium durius objorgatam prop- 
ter notam in Tersnm scquentem. 

71. Impius miles, Proprium mi- 
litis epithetOD. Iratus Melibœiis 
impinm militem dicit, seu quod 
agrum spam teneat : seu quod ci« 
yile gcsserit bellum , qui pro An- 
tonio nrma portavit , qui bella 
civilia gessit. Hie lesit VirgiJius 
Octavianum Augustum , tamen se- 
cutus est veritatem. Dum miles 
portando arma, vicit alios, im- 
pius Docendo dictus est. ^- Impius 
miles. Hoc titulo dignus, quia, ut 



tasque viris qui castra sequuntur. S. 
— Novalia, Movalis Latinis dicta 
est terra primum proscissa, hoc 
est , prima aratione mota. Yarro I , 
39, dicendam patat a prima ara- 
tione, donec movetur mrsns se- 
conda. Gerte toties noTatur terra 
quoties aratur, quam Graeci ftw» 
vel n<iv vocant per omne id tem- 
pus, qno vertitur et aratur, donec 
conseratur. Servius ezponit Nova-- 
lia, nova rwra, tfuœ per singulos 
annos novantur per semina ; immo 
arationibus» Quamvis ne hoc qui- 
dem verum sit. Nec enim qnotan- 
nis arantur novalia , ut nec quo* 
tannis seruntur; altemis quippe 
cessant. H«c Salmasius pag. 780, 
731 , quem uberins disputantem 
adeas oper» est. Novale est, ut 
Plin. XYHI, 19: quod altemis an* 
nisseritur. Diaiturnovalis, nempe 
terra; novale, nempe solum; ut 
Sanct. 1. IV, p. 341 9 et 346. et 
Servius ad Ge. I, 71 : « Aitemis 
idem tonsas cessare noYales. » 

7a. En quo discordia civis, Pa- 
cis tempore et seroentem ^t met* 



a34 



COMMENTARIA 



74« Post tôt commemorata infortunia abjicit jam rerum 
omnium curam : latet enim in primo versu Ironia; quasi dî- 
cat: nec pyros insère, nec vites pone devastandas a barbaris. 
Mox capellas a se dimittit, quasi jam nunquam TÎsurus; car- 
mina etiam, ad quorum cantilenam solebat capellas pasccre. 
Tu, lector, mentem poetœ adverte: diviserat Melibœus bona 
Tityri, in ea, quae ad utilitatem, et voluptatem pertinent: 
jam haec eadem sibimet negat : utilitatem, quum capellas a se 
abjicit, curam pyrorum, et vitium : voluptatem , quum car- 
mina, délecta tionemque iilam, quam pastor accipit ex pécore, 
sive pendente ex rupibus, sive pascente e frutetis. 

80. Videbatur Melibœus parasse abitum; eum retinens 
Tity rus petit, ut secum quiescat eam noctem : proponit vero 
tria invitamenta, ut inde non discedat : primo offert socîeta- 
tem ad eam noctem, et in virenti gamine : pertinent hsec ad 



«em facit tacissimam et felicûsi- 
mam agricole. Virgil. Ge. II, 458 : 
« Ofortunatos nimiam, tua si bona 
Dorint, Agricolas ; quibus ipsa, 
procul discordibo5i armis , Fundit 
bumo facilem \iclam justissima 
tellus. ■ Beilum contra omnibus 
eiitiosum, utLucan. ex Homeri II. : 

«Tox»ir«. — Civis, Per î , more Vcl- 
liano, ut etiam in nummis plari- 
bus est , meliores habent codices. 
Pierius. Vide qu» dicta sunt ad 
vers. 3 , et Dausq. Orthograph. p. 
109 et 1 10. Emm, 

74* Insère, Sibimet ipsi imperat: 
et apostrophen facit ad seipsum , 
dolendo Tel invidendo non habere 
te id qaod«Tityni8. — Insère nunc, 
Hkc particula apta est conficien- 
dis ironiis. Ovid. : Inuncetcupidi 
nomen amantis liahe, Martial. : / 
nunc et ferrum , turba molesta , 
nega. Jnv. Sat. XII : Inunc et ventis 
vitam committe. Et sexcenta alia. 

75. Quondamfelix pecus. Quan- 
do manebat mihi herediias ; vel 
quamdiu ego feliz fui aliqnando 



in finibus nostris : bic Tidet se 
pastor ezclusum esse : et videt se 
non babere illud , quo Tityrus uti- 
tur. Serv, Nos boc ordine legimus : 
Ite meœ , felix quondam pecus : 
quod nescio quid suavius babet. 

77. Dumosa. là est, rigida, spi- 
nosa. — Pendere, Quia quum pas- 
cuntur capells, pendent. Serv. — 
Pendere de rupe. Martial. etOvid. 
bssemnt suo quisque flexu. Ille 
XIII, 99: M Pendentem summa ca- 
pream de rupe videbis , Gasuram 
speres , decipit illa canes. * Hic 
de Ponto ,1,9. « Ipse ego pen- 
dentes, liceatmodo, mpe càpeI-> 
las , Ipse velim baculo pascere ni- 
xus oves. » Varro de Re Rust. II , 
3 ; et Golum. VII, 6, idem referunt. 

78. Carmina. là est, quia non 
libet rustico canere, carenti posses- 
^ione. Serv, 

79. Çytisum. Genus fruticis, vel 
berba , quse nascitur inter campos 
et sylvas in Gythisa civitaîe. — 
Jmaras salices. Ad nostrum sapo- 
rem: nam capris dulces sunt. Serv, 

Si.itfftia. Matnra : quse non re* 



II) EGL06ÂM I. 






Toluptatem: deindeproponitutilitatem, nimirum poma, cas- 
taneas, caseum : addit elogia, ut eflBcacius moveat : nam poma 
sunt initia , castaneœ molles, caseus plurimus : tertio demum , 
ut necessarîo retineat pastorem abeuntem : videu* (tru/tiif) 
aute oculos tuos fumantes jam villas? viden' crescentes et du- 
plicatas ambras montium , abeunte jam sole? ne ipse abeas : 
nam quo te recipias nocte jam adveniente? itaque movet pas- 
torem ab jucundo, utili, necessario. 



mordent , quoin mordentur. Serv, 
8a. Castaneœ. Id est, mala an« 
tiquiora. Idem, — Castaneœ. CaS' 
taneas molles exponit. Servias ma» 
taras : ma^is placet , quod Nonius 
Murcellus ait , molles , novas , Tel 
recentiores. Pier, 

83. Villarum, Villicus y inqait 
Varro de R. Hast. I , a i : a villa : 
villa , quod ab eo in eam conve^ 
hunturfnietuSyetevehuntury (fuum 
vcneunt À tjuo rustici etiam nune 
^uo^Me viam^ veham, appellant^ 
propîer veeturas , et vtllam , non 
villam , (fuo vehunt , et unde ve- 



hunt : item dicuntur , qui vecturis 
vivunty tfoUaturam facere. A vallo^ 
id est , ag^ere terrœ derivatam 
Tult Tetas Grammat. apud Uigal- 
tium pag. 399. Villa ediScium est 
extra urbem exstructum. Talis dé- 
bet esse, ut Cato de Re Rast. c. 3 : 
ne villa fundum quœrat, nevefun- 
dus villam. Triplex villa; Urbana, 
Rustica , Fructuaria : de his Cola- 
mell. 1 . 6. Emm. — FumanL Id 
est , ad vesperum cœna prepa- 
randa. Serv. Vide vol. I, p. 89; et 
100, Ecl. II, V. 67 : Et solercscen'* 
ter decedens duplicat umbras. 



ECLOGA SECUNDA 



(Vide Argumentum générale, toI. I, pag. 90.) 



ALEXIS. 



0^^'<^»%'%**^<^^^>^^^>^^<%i^^^<^/W%^»%<^/»»V^^»V^^»i %^^i^<VV^^^fc'^V%'^WV^^W^^<<#V»W»%'V»^ 



ANALTSIS. 

T^OBTDOv Aleiin fhiftra dépérit, amore alterias pneoccapatnm : leniendî 
Joloris caussa, petit déserta, nipes, arbores, i — 5. Amplificat Gorydon 
crodelitatem Alexis ab effectis breviter, assamtis aliamm rerum com- 
parationibus longius, 6 — 16. Admonet illum, De œtati fidat, ab exemplo 
floram, qui fragiles sunt; deinde, quo puerum illiciat, jactat opes suas, 
musicam, formam, 17 — 37. Pro bis postulat, ut secum rus adveniat : 
proponit, si id faciat, quae adventnm hune consequantur; exemplo sui, 
et Amyote, a 8 — 35. Addit donum duplex, fistulam, et capreolos ; utrum- 
que commendat, 36— 44- Iterum invitât, et qnum se suis donis nihil tî- 
deat profuisse, alia a Nymphis offert : cum quibus ipse certat, 45 — 55. 
Ad se redit, et reprehendit considerata pneri arrogantia : sed non sinit 
amor quiescere pastorem misemm, ideo iterum ad rus invitât, exemplo 
Deorum, et Paridis, 56 — 63. Exemplo feramm, quibus sua cnique est 
Toluptas: suas deiicias ait esse Alexin. Tandem abeunte jam Sole, ces- 
santibns bobus a labore, receptui quoque pastor canit : culpat démen- 
ti am suam, et tempus maie insumtum; disceditqae cum contemtu 
Alexis, 63 — 73. 

EXPLICATIO. 

!• Sententia est, Corydonem ardentîssimo amore Alexis 
deperire , invitante eum pulchritudine poeri , quae eximia ; era t 

NOTiE. 

I. Ardehat Alexin. Impatienter dilexit , eumque dono accepit. Cse- 

diligebat. — Alexin. Quem dicunt sarem quidam accepemnt formo- 

Alexandrum. Fuit servns Asinii sum in operibus et gloria. Alii 

Poliionis : quem Virgilius rogatus puemmCêsaris, quem si quis lau« 

ad prandium, qunm vidisset in mi- dasset , gratam rem G«sari fecis- 

nisterio omnium pulchenrimum , set. Nam Virgilius dicitur in pue» 



œMMENTARIA IN ECLOGAM II. 23; 

€nim formosissimus. Sed frustra Corydon ardebat amoris fu- 
riis, nam illas deliciae alterius erant domini : ideo subdît, nec 
habebat quid speraret, id est, nullam spem potiundi habebat. 
Itaque miras afFectus excitatur a poeta, perinde ac si dicat : 
Amor summus erat in Gorydone ; verius , ardor ; sed vide amo<« 
ris bujus infelicitatem , amabat enim praeoccupatas delicias. 

3. Destitutus pastor spe potiundi, quod tantopere optabat, 
leyandi doloris caussa ibat assidue ad solitudines, ibat ad 
cacumina umbrosa, in ter densas fagos, id est, ad cacumina 
umbrosa façorum densitate. 

5. Permit iii explicanda pastoris infelicitate. Ibi solus, quid 
bac re tristius? jactabat studio inani ; vide ut nullum leva-* 
men ! versus malc conditos, ut qui profecti essent ab bomine 
insano; ddbatque querelas suas montibus et sylvis, ut qui 
non exaudiretur ab Alexi; mitiora putans insensibilia , quam 
animam illius quem ardentissime amabat. 

6. Probat duobus primis versibus, Alexin esse crudelem tri- 



ros habuisse amorem : nec enim 
turpiter eum diligebat. Alii Gory- 
donem Asinii Pollioois puerum. 
adamatum a Vir||ilio feront : eum- 
que a domino ipsi datum Corydo«- 
nem a Virgilio ficto nomine nun- 
cnpari , ex eo génère avis , qoa 
Corydalus dicitur, dulce canens. 
Alexin vero puerum, quasi sine 
responsione ac snperbnm : hune 
autem dilectum fuisse Poilionis; 
et Virgilium gratnm se futurum 
existimasse , si eum laudaret , cu*- 
jus forma Pollio delectabatur : qui 
eo tempore Transpadanam Italiae 
partem tenebat, et agris preerat 
dividendis. Serv. 

a. Delicias domini» Hoc est , qui 
•uo domino Csesari, vei Pollioni, 
in deliciis erat. Seru. — Delicias 
domini. Usu inolevit ut delitias per 
t secunda a fine syllaba scribatur 
fere passim. In his tamen codici- 
bus antiqnis delicias per c scrip- 
tnm plurimum observayi : et ita 
recte scribi ostendit^ quod çst ea« 



dem ex originatione , delicaUts. 
Pier. 

5. Montibus etsilvis. Adagii for* 
mam habet, queri ad montes, ad 
silvas y ad lupeSf sive, inclamare 
montes , aut quid simile ad expli i 
candum studium quoddam inane , 
et nihil proficiens. Hancrem salse, 
ut solet , attigit Plan t. in Mercat. 
« Non ego idem facio , ut alios in 
Comsediis Vidi facere amatores, 
qui aut nocti , aut die , Aut Soli , 
aut Lunée miserias narrant suas. » 
Et in Asinar. lepide : loquens Utee^ 
rat diem. Stich. ego hune lacera 
diem. Itaque, quereris ad lapides y 
montes , arbores^ eandem vim pro- 
yerbialiter habebit, atque ilia, Asi- 
ft^um tondesy JEthiopem lavas, mor- 
tuum /Zoye/laf, et pînraalia. Cerda. 
Jactabat, Id est, fundebat incas- 

snm. Serv. 

6. Crudelis. Inexorabilis; qui non 
flecteris meo amore ; qui me mori 
cogis. Sic Horatius ad Ligurinum ; 
lib. lY, od. 10 : O crudelis adhuc l 



338 



COMMENTARIA 



plîci effectu, et crescit semper oratio cum majori afFectu, hnc 
radone: ^rave est, o Âlexi, te non curare mea carmina : in- 
humanum, omnem misericordiam exuisse: ferinum^ me ad 
mortem cogère, qua nihil horribiiius : vere ergo crcfdelîs^ i][ui 
despector, qui immiserîcors, qui homtcida nunc es! 

8. Fingit poeta hune flagrantem amatorem erupisse in lias 
insanias, tumdie medîo, tum média œstate, qnum sol est ferven- 
tissimus : et apte hoc fing^t, ut tu intelltgas vim amoris, cujus 
ignis efficit, ut incendia omnia contemnantur. I^fitur sex ver- 
suum haec est sententia : in hoc diei fervore, bruta et humana 
sibi consulunt, ego unus insanissimns sum : bruta ; nam pe^ 
cudes adeunt umbrosa loca captandis frigoribus, lacerti latent 
sub spinetis : humana; nam messores prandere apparant, uC 
a labore înterquîescant, Thestylt cibos conficiente ex aliiis, 
serpillo, herbisque olentibus : quod est Moretum. Igitur e(jo 
insanus sum, qui média sstate, sole ardente, cicadîs incla- 
mantibus; deinde impransus te non solum sequor, sed ayidis- 
sime etiam quaero vestigia, ubi pedem fixeris. 



8. Friifora. Non aprica loca. 
Serv, — Tempus meridiaiHiin dési- 
gnât, Qt perspiciram ex seqq. Pers. 
Sat. III, 7. ' — Patuia pecus omne 
sub ulmo est Emm. 

9. Lacertos. Genus serpentis. S. 

10. Thestylis. Nomen ruétics 
mulierût ; quae messoribus aestn 
fatigatis, diversa gênera herbamm 
contundens , palmentarium his pa- 
rât : vel ooncnbina Gorydonis. Vel 
ThestylÎB, id est, fictilin , rusticniif 
nomtn : vC ab eo qnod ponat ci- 
humrusticis.^-Fesfcf. Tel labore, 
vel estu. yeXffssisy id est ferren- 
tibus vehementi ardore latigatit , 
vel laboris initaiitia. Senp, 

11. Allia j icrpyllunHfue. Her* 
Las calidat, qu« aestnm repellant. 
Nam ut etiam Plinius dicit ia Na- 
turali Historia, Omnis medicina^ 
Riit a contrario , «tuf a simili quœ^ 
ritur. Unde etiam calor potest aut 
frigore, ant alio calore depetli. 
Hioc est qnod in ultima ecloga , 



quum amator remedium qua?rit ar* 
dori , dicit se iturum aut ad Scy- 
thiam , aut ad iEthiopiam : ut , 
JEthiopum versemus oves sub si* 
dere cancri: quarum regionum al- 
téra est frigîdissima , altéra fer- 
vens calore. Sane serpillus herba 
est, quac in Graeco aspiratiouem 
habet, quam Grsci «p4riX>>oy di« 
cunt. In multis enim noniinibas « 
quae in Grxco aspirationem ha- 
bent, nos pro aspiratione, s po- 
nimns. Inde est quod pro herpillo, 
serpillum : pro if , sex : pro tW* , 
septem. Serv. — SerpuUum. De 
serpillo Plin. lib. XXII. Dioscori- 
des lib. XXX. Theophr. lib. VI. 
Hist. Plant. Sed quod genus cibi 
hic indicatur? Turn. Moretum ac- 
cipit, quod genus edulii rusticis ea 
tenipestate in pretio erat, ut faci- 
le colligas ex Virgiliano Moreto. C 
i3 Résonant arbusta cicadis. K 
cicadarum cantu maximum aestum 
insinuât, perinde ac si direref ; 



IN ECLOGAM IL :t3g 

i4« Vidit pastor suam hanc iosaniam, et ad se rediens ait^ 
melius utique fuisse sibi pati tyrannidem Amaryllidis, aut 
Menalcfie : quamvis illa iracunda esset, superba, fastidioruni 
plena; ille niçricanti facie : quasi dicat; uiçra faciès Menalcae 
me in a more incendebat; sed candor tuus^ o Alexi, in furias* 
a^it: illud ergo malum levius. Vel sic; ille, qui niçra erat 
facie, etiam si interdum fastidiosus, sed respondebat tamen 
aliquantulum amatori : tu nibil me curas, aversus es, alie- 
nus es. 

17. Senteniia duplex. Prior : ne fide œtati tuœ, et pnlchri- 
tudini, neque bis dotibus velis superbire : memineris flaves- 
centem bunc, et roseum colorem, quo tantopere çloriaris, 
tandem periturum : quod ut credat, proponit illi in sequenti 
versu fragilitatem rosarum, quod facerc soient amantes suis 
despectoribus. Posterior : ne crede colori, id est, ne crede co- 
lorem hune diu permansurum, atque adeo ne sine œtatem 
labi absque voluptate; nam aetas citissime avolat, marcescic- 
que instar florum : erg^o œtate tua fruere. Hœc sententia corn* 
modior ad mentem Gorydonis, qui bac amba£;e œtatis periturae 
ad mutuum amorem puerum invitât. Praeclare vero illud, o 
Jbrmose, quia cum respectu ad inîtium Eclogœ, quasi sa^pe 
recurrat ad eosdem scopulos,impin(jatque in eumdem lapidem 



At aune meridiano tempore solis 
Yapore omnia torrentor, quod ar- 
busta cicadb resonanria demons- 
traiftt. Per œstnm enîm cicadœ re» 
hementias canant. 6e. III : « Inde 
vLi quarta sitiin cdi collegerit 
bora , fie canta querulas moipent 
arbusta cicadc. • 

i4- Tristis jémaryUidU iras. Be- 
ne addit tristes; plenimqtic enim, 
ut ait Terentins, amantium ira?, 
amorit redintegratio est : dt Teram 
iram ostenderet, et non fictam il- 
laiB, qtt» aliqaid çratias hnbere 
consaevit. Unde Horatios , Uiit 
grata proterviias. SerT. — Ir« tunt 
offensa;, qn« ex causa nascuntor : 
iracundia contra perpetvum est 
vitinm : ut incerCus Auctor de dif* 
ferentiis vocum : tristes iras, id 



est , simultates acerbas tolerare 
Non raro sic amantium discordiae, 
apud Latioos. Horat. Od. I, 16. 
« Tristes ut irae : quas neque No- 
rîcus Deterret ensis. » Ter. An. III, 
3 , ao. « Ire sunt inter Glycerium 
et çnatum. » Quk si leviores sunt, 
amorisinstauratîonempromîttunt . 
juxta illud Terentianum : « Aman- 
tium irae, amorisintegratio est. » E. 

i5. Nonne Menalcam. Très dt* 
citUT amasse Virgilins , Alexan- 
drum , quera donaTit ei Pollio : et 
Gebctem puerum , cum Leria puel-^ 
la, quos a Mecœnate dicitur acce- 
pisse. Unde volunt quidam pcr 
Amaryllida, Leriam : per Menal« 
cam , Cebetem intellig;i. Sert^. 

17. O formose puer. Bene dicit 
Donatas snspendendum O, et sic 



34o 



COMMENTARIA 



formositatis; nam haec una reddebat pattorefn Insanum. Si€ 
etiam infra : Hue odes ojbrmose puer, 8ed toIo, ut adhuc ex-* 
pendas verba ista, ne credn colori : fide» dos est animi, color 
dos est corporis : deînde, fides est firma rerum opinio, color 
caducus est : qui erço fides animi niti potest in colore corpo-» 
ris, ut illi credat? ista ratio explicandi diligentem reddet imi- 
tatorem Virgilii, ut sciât, quemadmodum ille, ita coDcipere« 

18. Ex dictis in superiore versu sententia hujus Clara est i 
satius mibi fuerit Menalcam amare, quamvis esset niger : ne^ 
que enim tantopere expetendus est color candidus, quo tu 
insolescis; nam Illustra candida nef|;lig;untur, vacciDÎa>eliam8i 
nigra, leguntur, expetunturque inficiendo colorî purpureo. 

19. Explicatio Tersuum quatuor ista est: despicîs me, et 
adeo indignum judicas tuo consortio, ut neque velia qnxrerei 
quis sim : quum ego tamenditissimus sum pecoris, ditissiuius 
lactis : pecoris, nam mille meœ agnœ errant vaganturque in 
montibus Sicilise; lactis, nam et «state^ et byeme mibi sem^* 
per novum suppetit. 



dicendum , Formose puer : ut în- 
telligiimus per ii'ouiam eum aliud 
▼oluiâse dicere : sed ia hnec Terba, 
ne Aleun offenderet, amoris ne- 
cessitate compuisum. Serv. 

18. jilba ligustra cadunt. Et rus- 
lice et amatorie ex floribus facit 
comparationem. Ligustrum aatem 
flos est candidus, sed viliasimus* 
Vaccinia vero sunt violœ , quan 
purpurei coloris esse manifestum 
est : vel ligustra flores papayeru m 
sunt, Tel arborum. Scrv* — Vacci- 
nia nigra. Hyacinthum et vacci'* 
nium idem esse plerique conten» 
dunt. Migri licet coloris sint vac- 
cinia , impense tamen expetuntur* 
Nostcr Ëcl. X. « Quid tum si fus* 
eus Amyntas? Et nigrse viol» sunt, 
et vaccinia nigra. » Vide notas de 
bis omnibus, Vol. I, p. 93« 

ao. Quam diva nivci pecoris. 
Tria sunt quibus amatores pos- 
snnt placere , Divitiis , Pulehritu- 
dîne , Cantilcna , quibus omnibus 



se valere commémorât. Et mufti 

secundum Homerum^ qui ait mêu 
yâxA M(/xèf, legunt nioci qnam (œ^ 
tis. Sed melius est, Quam dives 
pecoris nivei. Nam candids oves, 
in ingenti sunt pretio. Unde ia 
Georgicis legimus, Continuoque 
grèges viUis Uge molii^us albos. 
Item a\ihi ^Munere sic niveo Imiugg 
sicredere dignum est. Serv< 

a I . Mille meœ Sieulis errant în 
montibus agnœ. Theocritus, «xx* 

— Errant. Cum securitate pas^ 
cuntur. Et quod ait agnœ , et a 
sexu et ab aetate laudavit : nam ex 
£oemineo seau in peceribus copio- 
sior possessio proventt. iServ. -^ 
Siculi» in montibus. Sicilia ob pe« 
coris copiam nobiliTatnr* Pind^ 
Olymp. Od. L testatur Uieronem 
sceptram tenere tv roxtfULKf 2<m- 
Mf, in divite pecoris Sicilia, ia 
qna scripsit Idyllia Tbeocritus. 
Horat. Od. 11, 16. «Te grèges cen' 



IN ECLOGAM IL 



241 



^3. Jactat deinde musicam sua m, et se comparât egre^jio 
cantori Amphioni Dircaeo, quum is, ad ventante nocte, vocans 
armenta ad stabtda, suavissime canebat in monte Âracyntlio, 
qui dîcYus Acteeus. 

25. Post diWtias et musicam, inducit formam corporis, qua 
«e ait prœstare, usum tranquilla aqua pro speculo : quo expe- 
rîmento deprehendit, non se esse forma inferiorem Daphnide, 
«tiam teste ipsissimo Alexi. Gonjun^^e jam omnia, ut melius 
inteUigas mentem Virçilii : tu, o Alexi, credis colori tuo, 
DÎmirum accidenU cuipiam hœrenti in cute corporis, sed hoc 
<iccidens caducum est instar florum. Quîn potius crede rébus 
naeis, neqne iilas despice, nam merœ sunt substantiœ. Est enim 
mihi pecus, est lac : pecus non qualecunque, sed numerosum , 
nam mille açnae; pin(pie, nam in Sicilia fertilissima orbis 
parte : lac, non qualecunque, sed noTum, et omni tempore: 
deinde, quum e rupe mea cano , reprassento nobilissimum can- 
torem AmphionemTbebanum, quumin Aracyntho feras com- 



tom, Sicuteque circum Mugiant 
Tare». » Emm, 

21. Laemiki non œstatenovum, 
non fritfore défit. Muho melius 
qUaiD Theocritus : ille enim ait, 

tv iirtif^. Ou ;(^if/<Mioc Juif m. Sed quia 
casciis serran potest , non mirum 
est, si quoTÎs tempore quis hnbeat 
caseam. Hoc vero laudabiie est, 
si qtiis habeat lac noTdm, id est 
colostnim , quod neutri geoeris 
est : nam fupminini esse penitus 
non potest. Sane banc versum ma- 
ie distinguens Virgiliomasttx , yi- 
tuperac : Lac mihi non œstate no- 
vum y non frigore : défit. Id est , 
femper mihi deest. Seru. 

a4- Amphion Dircœus in Actœo 
Aracyntho. Amphion et Zetus fra- 
tres fuernnt ex Jotc et Antiopa : 
sed Zetus , nisticus fuit ; Amphion 
▼ero mnsicc artis péri tus. Sane 
Aracynthus , mons est Thebanus. 
UAde actao^ Utorali deb^mus ac- 
cifere, (nt^ At procul in $oia 5e- 
5. 



cretœ Troades acta) non Athenien- 
si : licet Atlien» primo êuurtç dict» 
sint : quanqnam plerique , Actœo 
Aracyntho, Atheniensi accipiant, 
non quod Aracynthus apud Athe- 
nas est ; sed ut ostendatur rustici 
imperitia. Nam Theocritus ad ex- 
primendam rusticam simplicita- 
tem , multa aliter quam res habeat, 
dicit. Hac ratione potest et Oaxis , 
Creta fluvius accipi, quum sit Scy- 
this. Serv. — Dircœus. A Dirce, 
qnae uxor erat Thebani régis Licii, 
quae posteà a filiis Antiopae, ob 
perpetratam in matrem saevitiam , 
isrinibus religata, de tauro inter- 
fecla, et in fontem conjecta est, 
qui ab ea Dirce postea nominatus 
est. Apollud. in Biblioth. lib. If F. 
t)e Dirce , de Antiopa ejusque su- 
bole, multa Propert. III, 14. De 
Dirce, qui fons est circa Thebas, 
Solin. c. 7. Emm. 

25. Nec stim adeo informis. Ve- 
recunde suam commémorât pul- 
chritudinem. Sic Gicero in Cslia- 

16 



^42 COMMENTARIA 

raovebat, flectebat saxa, vellebat arbores ; tertio, non mihi 
tantum color, ut tibi; sed tota corporis forma prœstans est : 
cujus rei testis ego, qui vidi; testis mare ipsum, quod sacrum 
et divinum ; testis tu ipse, si me cum pulcherrimis eliam con- 
féras. 

38. Tamen tôt bona nihil sunt absque te; una tua tantum 
libido tôt bona haec cumulabit, et me beatum faciet : libeat 
tibî tantum mecum habitare, et beatus ero. Nihil de se subli- 
mius poterat praedicare pastor (];rand«vus9 qnam tria illa boni 
f^enera; nihil abjectius petere, quam unicam tantum pueri 
lubentiam. Quid ergo non consequeretur, si loqueretur ad 
aures humanas, non ad rupes, et feras? commodA estServii 
iiiterpretatio, tibisordida, id est, quœ tu putas, sordida; mo- 
netque bis repetendam vocem tibi^ ut sententia sit, libeat tibi 
habitare mecum rura tibi sordida. 

29. Duplex sententia, vel furcas defigcre, Tel cervos venari. 
Posteriorem Servius priori prxfert, et merito. Potlus enim 



na : Ut eum pœniteatnonileformem 
esse natum. Nam pulcherrimuiD 
volait dicere. Serv. — In litore 
vidi y Quum placidum ventis staret 
mare. Virgilium imitatur Calpur- 
ni'us Ecl. Il , 88 : « Fontibus in li- 
quidist quoties me conspicor, ipse 
Admiror loties. « Nemesian. Ecl. 
II , 74* * Quin etiam fontis speculo 
me mane notavi. » Theocr. Idyll. 
VI, 10: 'A li 00LuffJ%t Bjç aXa /i^jto- 

fC«V«' Tet /• VI? JUtXÀ UU/JULrtL ^0U1U 

d'fWttv. Gall. in Pall. Lavac. vs. 19 : 
»ùiï "Xtfit^VrTùç 'E/éxt-^y J'tfAv iç /1*- 
^«iTo/utToiT.Pliaid. Fab. I, 4- " Canis 
per fluraen camem dum ferret na- 
taDS, Lympharum in speculo vidit 
simulacrum suum. » Emm, 

a6. Staret. Sic apud Horat. Sat. 
Il ^ 68. Jus , quod incoctum herbis 
fervere desiit , stare dicitur. Emm. 
— - Non ego Daphnim, Daphnis 
filius fuit Mercurii, furmosissimus 
puer ; qui primus dicitur pastor 
luisse, Serv, — Ni^n ego Daphnim» 



la nostra- editione Daphnin per n 
finali Htera scriptum invenias , 
quod ita esse debere osteodit Ter- 
sus ille : Daphnin adastraferemus. 
Mam si per m esset, coliisioni lo- 
CU8 foret. 

37. Indice te metuam. Ac si di- 
ceret, Qui meamdespicis pulcbri- 
tudinem. — Si nunquam. fallu l 
itnago. Nulla enim res ita decipit , 
quemadmodum imago. Nam et in 
speculo contraria ostendit univer- 
aa : et in aqua , renium integrum 
quasifractum videmus^ quod etiam 
Cicero in Tusculanis pleniut do- 
cet. Serv. 

28. Tibi sordida rura. Utinam 
libeat tibi mecum habitare rura 
tibi sordida, id est, quae tu putas 
sordida; nam bis accipimua Tibi. S. 

29. Atque humiles habitare ca- 
sas. Sane melius, babito illam rem, 
quam, babito in illa re, dicimus. 
Nam etiam principalitas bujus ver- 
bi frequentativi , accusativum ré- 
git : ut , babeo illam rem. Inde fit | 



IN ECLOGAM IL 



243 



credi débet învitare pastor Alexin ad voluptatem vcDationis, 
quam ad laborem figendarum furcarum. 

3o. Libeat tibi g[regem conipeilere baculo ex bibisco : ita 
Alextn invitât ad vitam pastoralem, ut proponat, quae jucunda. 
«unt; amoveat, quse molesta: itaque ait: non âges capras, non 
tauros, non annenta : sed haedos, qui itiolliculi et tenerrimi, 
qui ludibundi et (j^rati : deinçle gestandus tibi viridis hibis- 
cus pro baculo, non ponderosum pedum, qupd nianu« lœdat. 

3i. Invitât jam praemio, si secum rus adveniat,: eris excel- 
lentissimus artifex musicfl^; imitaberis non quetncuDque e 
Uivis, sed ipsum fistulae inventorem Deum: et nota, iatéte 
occulte laudem, arrogantiamque ipsius Corydonis; inmilt 
enim se scîre jam Patia canendo imitari, et eo ipso stimulof 
adhibet ad veniendum; quasi dicat: ego jain imltor, jam 
snm artifex y aspirare ergo et tu quoque ad tam egregium dé- 
çus potes. 

32. Hoc dlcitur occasione superioris Tcrsus : per calamoa 



babito ill^m rem ; noo^ in illa re y 
ut , habiiare ciasas. Apnd Poetam 
nostrum crebro cmn accuaativo 
invenitur, uthac Ecl. vs. 60 : Ua-' 
bitarunt Di quoque sUvas. Ecl. .VI ^ . 
vers, a : Nostra nec erubuii siivas 
habitare Thalia. .£neid. III, 106: 
CentunKurbcs habitant m^wis. Sic 
iù passiva terminatione Ge. III , 
340 : habitata mapalia tectis» 

3i. Imitabere Pana canendo» 
Exemplo numinis , in agris mecum 
poleris canere, Nam Pan ^ de us 
est rusticus , ii> naturae simititudir 
nem formatus. Unde et Pan dictus 
est, id est, omne. Habet enim cor7 
nua, in radiortitn Sotis étcornuum 
Lun» similitadinem. Rubet ejas 
faciès , ad felheris tmitattonem : in 
pectore nebridem babet steUatam, 
ad stellarum imaginem : pars ejus 
înferior hidpida est, propter arbo- 
res , virguha , feras : caprinos pe- 
des habet, ut ostenAat terrœ soli- 
ditatem : fistulam septem calamo- 
rùm habet , propter harmoniam' 



celi , in qaa septem soni ëunt , m ■ 
diûmus in iEneide^ Septrnn dis* 
crimina vccurri : xoKaupQira. habet, 
id est pedum, hoc est baculum re- 
curvum, propter amnnm , /qui in se 
reeurrit : qnia hic totius naturae' 
deas est; Poetis fi0gitar,cnmAmo- 
re IttCtatoft, et ah eo .yictus : quia 
ut legimua , Omnia > vinoit .atnor, 
Ergo Pan , <«eeundudi fabulas , 
amaist Syriogan nympham* di«i- 
tur: quam quuim sequereCur, iUa, 
implorato Terr» auxitio , in câla- 
mmm conversa est : quem Pan, ad 
solatium amoriji incidit, et sibi 
fistulam fecit. Sane sciendura , Pa- 
na, pa, habere accentam. Graeca 
enim monosyllaba qiue ad nos 
transeant, crescunt in obliquis ca- 
sibus : et in genilivo-etdativotan- 
tnm singnlartbus, nhimae 'syttabie 
accent um dant , ot , Panos , pahi ; 
Lyncos, lynci. Plurales etiam isti 
duo hîibeni accentum : licet ad nos' 
transire non possint. Smv, 
3a . CnlfktnQs cera conjuiyere plun 

16. 



244 



COMMENTARIA 



plures conjunctos cera, intelligfit veterem fistulam, de cujus 
forma loquar in notis. 

33. Adjunge ad inusicam, quam hic disceé, te fore sub ta- 
tela etprassidio mag^ni Numinis Panis, cui oves, et pastorcs 
commissi. 

34* Amovet hic quoque molestiam, Tel potîus conatur amo-^ 



res. Hic locus, et qui sequetor sta- 
ttm : « Est mihi disparibus septem 
compacta cicutis Fîstula : » pen- 
dent necessario ab his y qns nuoc 
dictums. Erço plures calami sep- 
tem , aut cicutae septem, et utrar 
^e locutio Teterem tistulam sig- 
nât , qu« compacta erat e septem 
cicutis , vel avenis conjunctis cera : 
ideo iEschylas fistulam K»f07r\A9^ 
TBf vocat. et Pollux de fistula, taifS 
^iMÙA, et Theocr. Idyll. I.<^iy 
•(/«'juTOio fÂvJimwy *£je jcnp* vôftyyA 
MAKtâ. Habebat unaqusqae cicuta 
sonum sùum ab aliis discrepan- 
tem. Verba Scaliçeri in Historico 
figuram fistulœ apprime signant i 
Proportiotie certa ad ala figurant, 
in sumtno yqueà inflabatitur, œqua- 
les; inœqualeSf tftia exit spiritus. 
Forsitan in bao figura expticanda 
respexit Vir doctas ad versus Ovid. 
qui Met. VIII.' de pennië Dtedali : 
« ponit in ordine pennas A minima 
cœptas, loogam breviore sequente, 
|Jt cliTO cre^'isse putes. Sic rustica 
.^uondam Fîstula disparibas pau* 



34. Ifee te pcehiteat calatno tri- 
visse labelium. Non ttbi parum Ti- 
deatur. Terenttus : M enim t/tiart" 
fum hic opeiisfiat, pœniteL Id est 



latim surgit aTenis. » Iiaque orda 
fistularum semper decrescebat ^ 
juxta hanc Tiballi descriptionem : 
« Fistuta cui semper decrescitamn- 
dinis ordo , Nam calamiis cera 
jungitur usque minor. » Formam. 
veteris fistule multis persequitur 
AçbiUes Tatius Alexand. lib. VIII. 
Meminit Calpur. Ëcl. IV : Septena 
moduiarer sibila canna. Sidonius 
Apoll. cpist. II , a : Cui concentui 
licebii adjttngas fistulœ septiforis 
armentalem camofJwim.Pind.Fytb. 
Qd. II. i^r^rujiffvmv dixit , non qui- 
dem fistule , sed ^ippiyytt , septi- 
tonœ citharœ, ThebcrituS ab his 
discrepàt, quae doruimus ; nam 
IdjH. Vin. sic ait : Zc/>i»' h ^o/s- 
ecL futKÀv iyti MTfA^Mio?, fistulam 
ego pulchram feci nouem vocum» 
Oritur igitur , vel audaciter hoc^ 
quod vult Scaliger : Tel per noyem. 
voces tantum signât mnltitudinem 
vocum. Porro nihil roagis aperiet 
formam antique fistule, quam ip* 
sissima typo expressa : eam igitur 
hic tibi subjicio ex marmoribus. 
Cerda, 



c 


i 




c 






^ 






> 






^ 






t 






{. 







£ 



C 



c 



t 



1 



parum TÎdetur. Et notandum pœ- 
niteat trivisse , preteritum pro 
prtfsenti positum , usurpative est : 
quod in defcctivis licenter fit, ubî 



IN ECLOGAM II. 



145 



Tere: sidiscas canere fistula, lasdes ea atteresque labella tua, 
qo» grata, et mollicnla, atque indigna, ut atterantur : sed 
magna res est, o Alexi, Panem imitari, cum eo vivere, illum 
prœsîdem habere : erçq ne pœniteat brève incoramodum pati 
pro re tam magna : deinde exemplum habes Amyntas nobilis- 
«imi pastorîs, qui multa passus est, artem banc ut disceret* 

36. Anîmus hujus miseri amatoris est, res suas ostentare, 
quo efficacius puerum permoveat, quem tantopere deperibat; 
ergo ait, habere se fistulam, non quamcunque, et vulgarem, 
sed quae simillima esset fistulœ Dei Panos : nam ea erat com- 
pacta e septem cicutis, id est, calamis dispartbus : et bene ex- 
plîcat Cœs. Seal, vocem septem tantum referri ad numerum : 
nam disparibus solum ad quantitatem, videlicet de ordine ea- 
lamorum decrescente, ut jam supra explîcui. 

37. Pergit fastu quodam pastor, et commendat fistulam a 
primo possessore Damœta. Quœ dono dari soient, pretiosa 
sunt: qus in morte, ut amantissimi animi fiatattestatio,sunt 
pretiosissima : ergo mihi dono data est fistula, et a moriente. 
Quin addit verba amoris plena, te nunc habet ista secundum : 
an hoc parum est? solet mors vicina sensus oranes abripere, 
et animum occupare extremœ calamitatis cura. Non sic accidi t ; 
nam Damoetas moriens adhuc integro fuit sensu, ut munus 
suum commendaret: pergit Corydon; aderat Amyntas, qui 
tanto muneri invidit prse stultitia sua, qua putabat fore, ût 
ipse mihi praeferretur in ultima ilia amoris Damœtœ signifi- 
catione. Gollige omnia : fistula mihi data est dono, et a mo- 
riente, et cum significatione amoris in morte ipsa, et cum 
aiterius invidia. Quale ergo donum! 

4o. Post commendationem fistulœ pergit ad donum alte- 
rum, quod servat Alexidi: sunt mihi duo capreoU^ prœclare; 



prseseiis non inTenitur. Ut, Quaii- 
ifuam attimus meminisse horret. — 
Lahellum. Parvnm labrum. Hinc 
ioanissimam quidam tentant fa- 
cere discretionem : ne vironim la- 
bra , mulienim labia dicantur. S, 
— Catamo trivisse labelium, Qiium 
septem essent calami , necessarto , 
ut sonus ederetnr , omnes percur- 
rcbantur : unde fiebat, ut plemm- 
^ue labmm Iffderatur, at valuti 



attereretur. Inde Lucret. lib. IV , 
593 : « Unco tvpe labro calamoa 
percurrit hiantes. » Idem Lucret. 
itérât lib. V, 1406. 

36. Dhparihis septem compacta 
cicutis. Insecpialibus cannis. Nam 
et harmonia inœqualis est. Ciciit.% 
autem est spatium , quod est inter 
cannarum nodos. — Compacta. 
Gonjuncta: ut, Turrim compactis 
irahibus ^luim eduxeraî ip$e. Serv. 



a46 COAIMtNTAHIA 

nam ex iogenio puerorum, qualis erat Alexis, quirebi^ eji' 
0uis delectantur : îtaque non dat oves, non capras, non tauros, 
scd capreolos : reperti, ergo, quos amiserat, et quos qussî- 
.yeratcumlabore: sed ubi reperti? m valle non ruto: îtaque qua:- 
siti cum periculo vitae, nam valles insidiosae sunt, quîa non 
loca aperta, et clara. Ulterius, sparsis etiamnum pelUbus albo: 
soient capreoli mutare colorem , et maculas, quum fiunt cran- 
diores : non sic est, ait Corydon : adhuc lactentes sunt, et l^e- 
nerrimi; et ideo addit, bina die siccant ovis ubera : itaque non- 
dum colorem mutarunt; retinent illam speciosîtatem> q^ua 
hati : hos i^tur tibi servo, o Alexi. 

4^- Quasi dicat: vide, an pulchri capreoli? nam Thestylls 
diu anxia estpro illis^ orat me : obtinebit, et abducet eos, si 
tibi hœc munera sordida videantur, et nuliius pretii digna. 

45. Noya invitatio, et plena amoris; ut si diceret: humanam 
si aspiciscuram, si Sstulam, et capreolos ; ecce in gratiamtut 
studiosae sunt nymphae, studiosa inprimis Nais: nihil tam 
floridum natura producit, aut odore, aut colore, aut quavis 
alia dote gratum, quod non illœ conjungant ad gustum tui : 
sunt lilia calathis, etc. 

46. Quum dcderit Nympbis gênerai i ter aggestionem lilio- 
rum in calatbis, uni Naïdi ait fuisse curamfasciculiconficiendi 
ex variis floribus : nam liaec carpit violas, et papavera, et cum 
iilisconjungitnarcissum, atqueanethi florem. Observa obiter 
proprietatem attributorum, quae mira : violœ sunt pallentes; 



43. Orat ahducere. Orat at ab- 
ducat : figuratum esc : ut , donat 
habere, id est, donat ut hubeat. S. 

44- Et faciet, Moluit direre et 
faciam : ne quem amabat offende> 
ret , si se Telle alteri dare munus 
diceret, quod ei pararerat. •S'en;. 

45. Hue aâes , o formose puer. 
Tibi lilia plenis, etc. Tantum ho- 
noris habet puero , ut ei dicat 
etiam nuroina obsecutura. Sane 
calathus Graecum est : nam Latine 
^ua5i7/um dicitur. Cicero in Philip, 
lib. III, At vero hujus domi inter 
^uasilla appéndehatur aurum? S. 
— £t7ia. Lilium ross nobilitate 
proximum est, Plin. XXI, 5 : cum 



rosis etiam miztum venustissimnm 
efiicit colorem, ut Virg. X^ïï. XII, 
68: « Si quis ebur aut mixta rn- 
bent ubi lilia multa Alba rosa : 
ralis virgo dabat ore colores. » 

46. Calathis. Videtur Calaihns 
genns quoddam canistrt fuisse 
apud Teteres servandis floribus 
destinatum , quod colligas ex cre« 
bra hujus rei mentione. Prxter 
Virgilium hoc loco , Ovid. Met. 
XIV : « sparsosque sine ordine flo- 
res Secernunt calathis. » Cerda, 

47. Pallentii violas. Amantium 
tinrtas colore. Uoratius. Et tinctus 
viola pallor qmantium. Unde non 
prxter affectionem amantis, eo* 



IN ECLOGAM II. 



2ij 



^apavera swnma, nam hœc multatn excrescunt: anethum 
beneolens : attribnto caret narcissus se ipso laudabilis, et nulla 
egens coinineiHilatione. Sed non otiose praetemiittendum epi- 
thetum Naïdos : laborabit in rem tuam Nais candida, quia tu 
candidas. Sed cur Nais prœ aliis Nympbis? Naiades amabaut 
pueros, nam et Hylam dîcuntur rapuisse. 

49« Superiora retulit ad fasciculum, nam nullus visusmibi 
est apparere ordo in ipsis floribus. Sed boc jam refero ad co- 
ronam, et sic expUco : facit Nais sertum ex casia, et aliis her- 
barum generibus, quod iiluminabunt distinguentque flores 
duo, TÎdelioet Taccinium, et caltha ; illud molle, hœc lutcola : 
erf^o triplex genus florum ofFert a Nympbis : primo Hlia in 
calathis; deînde fasciculum , sed nullo florum ordine; tertio 
sertum compositum ex herbis, et illuminatum binis floribus. 



florei nymphas dicît ofFerre, qui 
snnt amantibus similes : Papavera 
earpensy Nareismm etjlorem bene 
oientis Anethi, Sane Papa ver, Nar- 
cissus, Anethut, pulcherrimi pae- 
ti fuerant, qui in flores suorum 
nominum yersi sunt : quos ei ofFe- 
rendo , quasi admonet , ne qnid 
etiom taie aliquid unqaam ex oino» 
re patiatar. Serv. 

49« Casia. Sime beiba, fmtex, 
an cortex, obscure satis expédiant, 
qui fiotanica persequuntur. Sal- 
mas. in Plinian. exercit. p. 4oi, de 
casia Arabico frutice et de Iierha 
proUxins agit. Odoratis adscriben^ 
dam ^%ie eatiam constat, ei quibus 
sumptuosissima ungnenta confi- 
ciuntur. Theophr. de Plant. VI, 3. 
«t IX , 7. Ubi fiodeus erroris ar- 
guit Serrium, quod baW« Graece 
corticem significet , non herbam , 
et CASM liatine herbam , quœ Cre- 
cif s? Mfsc et uûmfûf , de qna Plin. 
XXI, 9. Casiœ meminit Dioscor. I, 
13. et Noster 6e. lib. II , 3 1 3 : « Vix 
humilia apibus casias roremque 
tninistrat. » Et lib. IV, 183 : casiam 
trotumtiitt Tubentêm, Ct nt hac in 



Ed. sic in Clri vs. 368. herbae ap- 
pellatîone venit : ■ At natrîx pa- 
tula componens sulfura testa , 
Nàrcissum casiamque herbas in- 
cendit olontis. » Emm. 

5o. Mollia luteola pingit vacci- 
nia caltha. Mollia vaccinia pin(;it, 
id est, componit, de caltha lateola. 
Mam nisi lutcola scptimus sit ca- 
sus , jam non slabit versus. Mollia 
autem, tactns plumei scilicet. Hoc 
dicens , ex colonim diversitafe 
quasrit ornatum. Scrv. — Lutcola 
cùltha. Galtham Turneb. XIX, sa. 
docet buphthalmon nominari : de 
quo Dioscor. III, i47> Uujus flos 
est luteus. Plin. XXI, 6. violis an- 
numerat. Proxima violât marinas 
(que colore est luteo) caltha est 
concolori amplitudinc y ctc. Flores 
ejus non olcnt^ sed folia. Alinm 
esse , ac amelluro , de quo Noster 
Ge. IV, 370. docet Bodspus ad 
Theophr. p. 833. Emm. — Luteo' 
la. Utitor hoc diminutivo Colum. 
IX , 4 : <^' <n hortensi lira consita 
nitent candida lilia, nec his sordi'^ 
diora Icucoia , tum punicœ rosœ 
lutçolœquc et Satranœ violœ , efc. 



^48 



COMMENTARIA 



5i. Boget alîquis Gorydonem : tune otiosus in tanto Ny 
pharum studio, et labore Naido8?Non ero (inquit): ioio labor 
meus pretiosior, et utilior : nam si illae occupantur in le^^endw 
fiorîbus, eço occupabor in capiendis fructibus : legam enim 
mala, nuces castaneas, pruna : baec mihi visa mens poeue, 
nam profecto Gorydon certat cum studio Nympharum: et 
ideo, siçnate tria quoque verba adjjun^t. Nymphae ferent ^ 
Nais carpet et pinget : ego quoque ipse ( an alteri curam conk- 
mitterem, quam pro te suscipio?) legam, addam, carpam; ne 
sim Nymphis minus studiosior : inde studium illud in ornan- 
dis rébus, quas ipse offeret: perinde ac si diceret; dabit Nais 
violas, non vulgares, sed pallentes; vaccinia, quie moUia; 
caltham, quae luteola: sed non me vincet: dabo enim ego 
mala , quae pretiosa sua canitie, suo lanicio; dabo nuces, non 
TulgareSy sed illas castaneas; imo vero, quas amabat mea 
Amaryllis. Quantum boc est? dabo pruna : illa quse sunt cerea , 
et quîbus jam novus honos accedet, quod tibi a me consecren- 
tur, non minus atque in honore sont quam nuces castaneâe, 
quae amentur ab Amaryllide. 



Quam no9ter luteaiam, Col. lih. 
X. de cuit. hopt. fiammeolam vo- 
cal. Quod, teste Salmasio, in PI in. 
exercitat. p. ii55. idem, quod lu- 
teola. De Inteo colore sic Gellins 
II , 2.6 : Rubidus ailtem est ruftts 
atrore et nigrore multo mixtus , lu-' 
teus contra rufus color est diluci- 
dioTy unde ejus quoque nomenfac- 
tum esse videtur. 

5i. Cana legam tenera lanugine 
mala. Mala dicit cydonea , quae 
lanuginisplena sunt : sed non prê- 
ter obliquitatem. Nam in JEneide 
dizimus, apud Gretenses, infamie 
genus juvenibus fuerat , non ama- 
tos fuisse. Et verecunde rem inho- 
nestam supprimit, quam Theocri- 
tus aperte commémorât. Serv. — 
Qui Servii sententiam firmatam 
cupit,adeatLipsium lib.III. antiq. 
lect. : honestiorem quoque inter- 
pretationem hic locus non respue- 
re videtur. Lannginem saltem ines» 



se pomis cydoneis verissimum est 
ex Col. XII, 45. ÇydorUa in lagena 
nova , quœ sit patentissimi oris , 
dettrsa lanugine quœ malts inest , 
componuntur leviter. Mala lanu- 
gine obducta lanata appel] at Plin. 
XV, 14. Emtn. 

53. Caataneasque nuces. Bene 
speciem addidit, dicens castaneas. 
Nam Nuces, generaliter dkantur 
omuia, tecta corio duriore : ut 
avellanœ, amygdale, juglandes, 
castanee ; sicut contra dicuntur 
poma , omnia moiliora. Serv, 

53. Addam cerea pruna et honos 
erit huic quoque porno. Licet hinc 
eorum obscuram diligentiam de- 
prehendere , qui quum passim in 
veteribus exemplaribus legerent 
Addam cerea pruna ; honos erit , 
absqueparticulaconjnnctiva, eam 
ne versus infirmus esset , inserue* 
runt. Quare quum neque prêter 
rationem sit légère pruna i Apno.% 



IN ECLOGAM IL 



»49 



54« Addit nOYum studium adfauc cum respecta ad Nym- 
phas. Non solum ilias superabo, quia flores iilae^ eço fructus 
le(j[ain : sed carpam quoque lauros, carpam myrtum, ex qui* 
bus çratns odor exspirat, et eo gratior, quia conjunctœ in 
unum. Sed laurum , et myrtum carpam, quse virent perpetuo , 
neque languescunt hyeme : non flores, qui caduci, et cito 
lançuidi. Et observa dari Veneris fruticem , quia in 6o esset 
amoris philtrum. 

55. Id est, proximae, ac vicinœ. Est, qui expHcet, sine uUo 
ordine, ut illud 4* G* ^ic posUum in clauso linquunt Gneci di» 
cunt ^iréÊÇ, 

56. Reprehendit se, velut ad se rediens, hac sententia. Alexis 
Dec dona a Nymphis, nec a te curât, quamvis laboriose exco* 
gitata : contemnit lilia Nympharum, Naidos violas, mala 
tua, etc., ac période, rusticus es, qui tumdiu persistis in am- 
biendo : generosum te esse oportet, et contemnentem con- 
temnere. 

57. Sed esto velis certare muneribus, et ilium vincere : nihil 
plane proficies; nam, qui edam ambit puerum lolas, ditior 
est te, atque adeo nihil concédât in certamine profundenda- 
rum opum, si his agenda sit res. 

58. Quanquam quod verbum excidit ex ore meo? cur meos 
amores aliis indico mihi prasrepturis, aut turbaturis? Dicit 



tôt venerand» antiquîtatîs codici- 
bod adstipulantibus, et particulam, 
ab aliis intrusam, audacter nos 
sastulimiis. Ita CI. Potier, I, p. 45. 

54. O lauri. Licet Horatius dixe- 
rii, Depone sub lauru mea : melius 
tamen est joxta secuudam formam 
iuflectere : nam melius sonat. — 
Proxima myrte. Vel virina lauro : 
Tel ad odorem proxima; potest 
enim ntrumque intëliigi. «S'en;. 

56. Rusticus es Corydon, Arguit 
se stultitie, quod eum se sperat 
placare muneribus, qui potest lia- 
bere meliora ; nam supra ait : De- 
licias donûni. Serv. 

58. Heu , heu , quid volai mi" 
sero mihi. Quomodo eum discede- 
te dicit , quem supra cum eo dizi- 



mus non fuisse? Nam ait, solus 
montibus et sylvis : sed ratione non 
caret. Epicurei enim dicunt (qnod 
etiamCicero tractât) (reminam esse 
voluptatem : unam qu« percipi- 
tur : et alteram imaginariam , sci- 
licet eam quae nascitur ex cogita* 
tione. Unde ita debemus accipere 
hune versum per cogitationem,illa 
imaginaria voluptate : qna et ccr- 
nere et alloqui videbatur absen- 
tem. Sed postqnam objurgatione 
sua in naturalem prudentiam est 
reversus, caruit utique illa imagi> 
naria voluptate , obi nunc sibi se 
obfuisse dicit per banc ratiocina- 
tionem. Rusticus es Corydon : *nec 
munem eurat Alexis. Nec si mn- 
neribus certes^ concédât lolas. Serv. 



ûSo 



COMMENTARIA 



hoc,qaiaimpmdenter lolam nominavit. Nam hoc, înquit,quid 
est aliud, quam Aastros floribus meîs immittere, qui noxii ven- 
li ; fontibus apros, qui aquam nieam turbant. Ergo sese floribus 
•comparât, et fontibus: lolam, verîus opes ejiis^ Austro, et 
apro : nam quîd nonopes contaminent, quid non comimpant? 

60. Sententia est plena persuasionis. Fugisne Gorydonem? 
démens es. Nam me cur fuçias? an quia rus indig^um? Non 
dices. Nam Dii ipsi, qui Superi, et Magni sylvas etiam habi- 
tarunt. Dices. Dii, nihil mirum, erant enim tuti suo Numine. 
Contra est, nam pueri etiamformosi, qualis Paris filîus mafj^ni 
RegisDardanorum, sylvas etiam habitarunt. Objicies Palla- 
àem^ qu8e arces habitat. Nullum hoc arg^umentum, o Âlexi : 
-nam îdeo habitat, quia condidit : et quîdem bellorum Dea 
munienda est arcibus : nobis autem, tibi, inquam, ètmihi, 
qui pastores sumus, ac vitae libérions, sylvae placeant, non 
solum ante arces, sed etiam ante omnia.- An tu quicquam potes 
conferre cum virenle gramine, cum molli herba, cum omni- 
çena flornm varietate, cum blandientc nbique parente rerum 
omnium natura. 

63. Très primi versus hoc continent. Ducnntur animantia 
omnia cupiditate aliqua. Nam leœna sequitur lupum, lupus 
capellam, capella Gytisum : sic, o Âlexi, teCorydon rquia 
voluptas sua trahit quemque. Gorydon a ferocioribus ad mi- 
tiora semper tendit, ut sistat in amore suo, qui blandissimus. 
Ferox est leaena, atque adeo torva; non îta ferox lupus; jam 



60. Quemfugis ah démens, Ite- 
nim per Phantasiam qaasi ad prs- 
seotem loquitur ; et quasi illc dixia- 
«et sylvas, hic infert: Habitarunt 
dii quoque sylvas , Dardaniusque 
Paris, Et Paris habiuric syiyas, 
qui de deanim pulchritndine jn- 
dicavic. Seru. 

63. Torva leœna lupum. Théo* 
eriti sunt isti versus. Et bene se 
revocat ad rusticas comparatio- 
nes : pêne enim fuerat lapsus , di- 
«endo, Pallas, (juas eondidit arces- 
lieena autem dictnm est , sicut 
dracaena. Et quod ait, Torva leœna 
lupum sequitur , verum est : nam 
necesse est, at veniente lupo, ad- 



▼entus agnoscatnr leonis. Serv, — 
Leœna, Hoc nomen licet veleres 
Latinum neçent, anctoritate tamen 
valet. Dicebant enim leonem mas- 
culara et feminam, ut Plant, in 
Frac. Vidul. ai. Namaudivifemi* 
nam e^o leonem semelparire. Cic. 
de çloria Hb. II. sic ait : Statuerunî 
gloria leœnœ, Leam vero Varro ad 
Giceronem dicit lib. III: Sicut no» 
cetpanthera et lea. Philarçyrius. 

65. Te Corydon , o Alexi. Don o 
J y antibacchius est : sed o brevis 
fit : quia vocalis vocalem sequitur. 
sic Ilomerus 9rx«>;|^9ii ivrù Tf^iat îi- 
^ov. — Trahit sua quemque volup^ 
tas, Notabatur a Griticis, quod 



IN CGLOGAM II. 



a 5« 



capella lasciviens ; Corydon totos amor. Stnictio ipsa v«rsttuin 
jioc idem indicat. Priinus enim versus feroclor est, leaense, et 
lupi repraesentata saevitie : aller jam mollior, lascivientis ca** 
pellse, et florentis cytisi mentione : tertius totus difflui( in 
amores. In primis versibus nota miram poesia. Prius femi- 
nam leaenam constituit, quœ persequitur marem lupum : moïc 
commutât, et marem lupum, facit persequentem.capeUaar 
feminam. 

66. Post querelas frustra jactatas fingit prœclare noctem 
advenire, quasi nihil aliud potuisset pastorem ab eo loco di- 
vellere. Ergo ab advenieute nocte erroris sui adqionetur, et 
videt, frustra insumtum diem. Aspice notas duas noctis adve- 
nientis. Prior est: tauri conversis ara tris, suspensisque ex jugo 
domum redeunt. Posterior : Sol duplicat umbras montium, 
quum recedit : tu tamen miser amore ureris, quasi dicat : cessât 
labor boum, cessât ardor Solis : at non tuus labor, non tuus 
ardor. Sed se excusans addit : quis enim modus adsit amori? 
bac sententia : labor boum terAiinum babet. Sol oceasum; 
unus amor caret modo, atqite adeo nihil mirum, si bobus, et 
Sole a labore cessantibus, ego nanqaam ab amando cessem. 



banc seatentiam dederit nutico, 
3upra bucoiicicarminis legem , auC 
possibilitatem. Serv. — Quot Ao- 
minesy ut Ter. in Phorm. U , 4* i4' 
tôt iententiœ. Qui$qne id eipetit , 
idque probat, quo ejus potissimum 
animas obleciaiur. Alia aliis pla- 
cent. Pers. sat. I, $2 : « Mille homi* 
num species, et rerum di$color 
usas, Velle saum cuique eu, nec 
Totovivituriuio.» Uorat.Sac II, i, 
17 : « Quot capitum vivunt totidem 
(tudiomm Millia. » IdemEpist. II, 
3, 58 : « Deniqae non oninea ea* 
flemmiraniur amantque. Emm. 

66. Aratra jugo nferunt mi- 
pensa juvencL Uoratius : Videre 
fcssos voifierem venum boues. Colla 
trahentes languido. Et hoc vult di- 
cere , Omnia , excepto amore , fi- 
niantur. Serv, 

67. Et sol cretcentis deoedetu 
iuplicat umbras. Variavil : nam 



«it supra , Majores^ue cadunt al- 
tis- de montibus umbrœ* Dnplicat 
auteni , anget : Sidlustius , Et Ma- 
rius victus dupiicaverat bellum. S. 
68. Me tamen urit amor, Quum 
jamoalor sit Solis exhaustos. Serv. 
— Reliquis mortalibus corpori 
quietem dantibus, et somno ne- 
cessario instaurantibus fractat vi- 
res, ingratiis vîgilare coguntur, qui 
amant : ut Phaedria ille TerentiH- 
nus. — Quis enim modus adsit 
atnori, Novcrat hoc Terentiànu» 
Parmeno, domino Phsdria sapien- 
tior, in Eun. I, 1,1a: itère , quœ 
res in se neque consilium , netfue 
modum Habet ullum y eam consi» 
(io regere non potes. In amore hœe 
omnia insunt vitia , etc. imo post 
querelas , magis amore ardere vi- 
dentur, qui amant. Dido apud 
Ovid. Heroid. ep. VII , ag : « Mon 
tamen iEnean , quamvis maie co« 



^Si 



COMMENTARIA 



69. Qaum jam sit in fineetquerelanim, etdîeî, itaserepre- 
))€ndit, ut omnino resipiscat, neque redeat adinsaniam Alezi* 
dis amandi. Geminatio yocîs apta est ad insaniam indicandam^ 
quasi dicat : o CorydoD , quae te cepit dementia? profecto habes 
vitem semiputatain ; insanus es : quare non potins aliquid pa- 
ras facere earnm remm, quae tibi ad vitœ usum necessarias, 
sive ez viminibus, sive ez junco? 

73. Ita discedit ab Alezide, ut tamen ostendat procliveni 
«uam in amando naturam : nam eo neglecto, alium se inven- 
turum speraty qua una re spem fovet. Particula hic indicat 
despectum. Hic ego quiddam animadverto in humanis fre- 
quentissimum. Vide ardorem, quo initio Eclogae ai*det Co- 
rydon, aestum amantis, flammas, incendium: videjamhic 
Janguorem y quo desinit post efFusas querelas, et post animum 
satiatum loquendo. Sic profecto est : ardes ira in aliquem, jac- 
tas contumelias, et evomis quîcquid habes in corde, ac statim 



0itat , odi ! Sed qneror Infidom , 
<]ue8taqae pejus amo. Emm, 

69. Quœ te dementia cepit, là 
est y cur amoribus yacas , quum 
multa sint qu» debes in agro per- 
ficere ? Serv. 

70. Semiputata tibi frondosa vi" 
fis in uimo est PI08 est , quam si 
imputata diceret : tolerabiïius est 
enim non incipere aliquid , quam 
incœpta deserer'e. Hinc est illud in 
lib. I. £11. Mené ineœpto desistere 
victatn? Item in Georgicis. Atque 
opère in medio de fixa reliquit ara'- 
tra. Sane geminam arguit negli- 
gentiam : et quod semiputata vi* 
tis sit , et quod f rondosa ulmus : 
nam utmmque obest. Unde est in 
Georgicis , Bis vitihvis ingruit um^ 
bra. Et aat simpliciter intelligimus 
bunc locum , ut saam arguât ne- 
gligentiam : aut certe iliud est, 
Mon mirnm me esse dementem, 
qui habeo vites semiputatas. Nam 
in sacris dicitnir quod corripiatur 
furpre, qui sacrificaverit de vino, 
quod est de vitibus iroputatis. Serv. 



73. Fiminibus, Ut nassas, cra- 
tes , corbes conficiat. — Detexere, 
Perficere, fiuire, multum texere. 
nam de y modo non minuentis est ^ 
sed augentis. Seru. — Paras de- 
iexere. Ut se preparet et adomet 
ad bsc opéra , nondum laboret : 
deinde opéra, quœ difficultatem 
non habent, sed potins oblecta- 
tionem , ut et ibi : m Dum sedet , et 
gracili fiscellam texit hibîsco. » Ita 
omnibus modis justissimam fecit 
sui adhortationem ad aliquid ope- 
ris , saltcm ad necessarios usus si- 
ne molestia corporis capessen-> 
dum. Nannius. 

73. Invenies alium , si te hicfaS' 
tiditfAlexim, Alium Alexim, alium 
puerum formosissimum , qui te 
minime spernat. — Hoc versu tria 
sunt, quœ Roroanus codex aliter 
legit, quam yulgata habeant cxem- 
plaria. Primo quidem invenies ^ 
cnm nota syllabam esse longam 
dénotante , quod mnlti legunt in- 
veniens participii voce. Ahemm , 
quod Donnollis negotium faccssii , 



IN ECL06AM IL 



!i53 



refri^escit ille impetus. Tu paria excogita in aliis. humanis 
aifectibas. Adeo nihil est, qaod eminentissimus Poeta nou 
atting^at! 



Mt yerhum fastidatper syncopam, 
pro fasUdiat, quod jam antiqaa- 
tom est. Eloctttionem Tero ejus- 
nodi figars No. Bfarcellus apud 
Ennium obsenravic. Tertium est 
JU^in quarlo casa^ quod ideo 
probandaiB Tidetur, quia recipi» 



tur a Senrio. In Longobardico 
abrasa est litera , que post t suc- 
cedebat. In Obiongo t et s ultim» 
literie alieno sunt atramento, et 
manu. In Romano yero Alexim 
per m y Latino dedinata scriptuin 
•st. Pier. 



ECLOGA TERTIA. 



(Vide Argumentum générale, vol. I^ pag. 102.) 



PALtEMON. 



ANALYSIS. 

JtlOGAT Menalcas Damœlam de domino pecoris, Damœtas aperit. Hiac 
suinta Menalcx occasio prima evoroendi viras, et primo objicit crimen 
furti, I — 6. Proscindunt se contumelii», projecti in omnem yerborum 
petulantiam, et oris procacitatem. Omnia ferme reducuntur ad libidi- 
nem, et furtum, 7 — ao. Excusât Damœtas furtum capri, inde iterum 
Menalcœ occasio est lacerandi Damœtap^, ai — 37. Provocat Damœtas 
Menalcam ad certamen cantus, ponit vitulam, excusât se Menalcas non 
a certamine, sed a simili pignore : objicit pocula fortunée aleae, quibus 
sua item Damœtas : uterque illa elegantissime commendat, a8 — 4^* ^^" 
lemon intervenit, fit judex, 49 — M* Invitât ad cantum ex loci, inquo 
erant, ^mœnitate : Ter describitur, 55 — 59. Gloriantur pastorcs; Da- 
mœtas Jovi se carum esse, Menalcas Phœbo, 60 — 63. Commendat 
Damœtas lasciviam Galates erga se, Menalcas verum, et stabilem amo-' 
rem Amynts, 64 — 67. Ait Damœtas missurum se munera suae Veneri, 
Menalcas jam misisse, et missurum deinde suo Cupidini, 68 — 71. Jac- 
tat exsoltabundus Damœtas, qus sibi Galatea dixerit : dolet Menalcas 
acerbissime avet'sum a se Amyntam, 7a <— 75. Vocat Damœtas Phyllidaf 
qua se oblectet: ea voluptate jam se perfunctum insinuât Menalcas^ 
76 — 79- Iras suas Damœtas egregie comparât, egregie Menalcas amo- 
rem suum, 80 — 83. Damœias Pollionem commendat Musse suœ lecto- 
rem, Menalcas factorem carminum : uterque assignat praemium, 84 — 87. 
Optât Damœtas roultam felicitatem iis, qui Pollionem amaveriiit : Me- 
nalcas insana quspque et absurdaiis, qui Baviuro nonoderint, 88 — 91. 
Monet Damœtas pueros , fugiant a floribus pratoruro , ubi latent serpen- 
tes : Menalcas oves, ut a ripis fluvioruro, ubi est periculum, 9a — 95. 
Iterum Damœtas Tityrum, ut capellis consulat ; Menalcas pueros, ut 
/)Tibus, 96 — 99. Queritur prior de macie tauri, cui ipse exitium attu- 
lit : posterior de macie agnorum, quibus oculus fascinans, 100 — io3. 
Miituo sibi quKStiones proponunt, neque solvunt, io4 — X07. Judex 
pares dimittit, et cum elogio, 108 — m. 



COMMENTARIA IN ECLOGAM III. 



255 



EXPLICATIO. 

I. Primas, Die Damoeta, cujum est pecus? Hinc jam încipit 
contemtus. Quasi dicat cujum? nam non tuum. Es ne furatus 
alicui? an est fortasse Meliboei? Aller. Neque est Melibœi, ut 
dicis, sed .agonis : neque vero ego fur sum ; nam nuper miliL 
^gon illud pascendum commisit. 

3. Jam hic aperit clare Menalcas hostilem animum : o oves 

NOTiE. 



I. Die mihi Damœla, Transit in 
£clogain plenam litigii, et pasto- 
raliam convitiomm. Qoi enim Ba- 
colina soribit, curare débet ante 
omnia, ne similes sibi sint eclogœ: 
qao Jetiam Virgilîusfecit.Nam pri- 
ma, habet uaiu4 otium: et alterius, 
qui de sno agropellitur, conques- 
tionem. Secunda, amantem expri- 
mit rusticum. Use vero lites hsïbet . 
et altercatianem* Unde etiam dra- 
matico charactere scripta est. Nam 
nusquam poeta loquitnr : sed in- 
troductae tantum personae. Novi- 
m\u autem très esse characteres 
dicendi : Unum exegematicum , in 
quo tantum poeta loquitur : nlte- 
rum draroaticum , ut est in comœ- 
diis et tragœdiis. Tertiummistum, 
ut est in Enéide : nam et poeta 
illic, et introductae personas lo- 
quuntnr. Uos autem omnes cha- 
racteres in Bucolico esse convenit' 
carminé : sicut liber etiam iste de- 
monstrat. Nam habet illum exege- 
maticum, in quo tantum poeta lo- 
quitur : ut^Sicelides Musœy paulo 
majora eanamus. Habet mistum, 
ut , Extremum kunc Aretku$a mihi 
concède laborem. Nam etiam Gal- 
lum illic ioducit loquentem. Habet 
dramaticum, ut in prima Ecioga: 
item^ io har , quam miro ordipc , ex. 



rébus communibus yeniente) com- 
posuit. Habet enim, in ipso quasi 
primo ocrursu, lites et jurgia : 
inde qneritur judex, quo présente, 
habeant conflictum et disceptatio- 
nem. Sequitur indo sententia , qna 
universa concladit. Serv. —r An 
Melibœi, Quia dubitatde domino, 
videtur sentire , Damœtam yulga- 
rem esse mercenarium , et qui qui- 
busvis suam operam iocet. Daqtoe. 
tas vero y ut contra aegre faceret: 
Non, inquit, Melibcei, sed iSgonis t 
nomen rivalis adod^um subjiciens, 
ut illum ejus opulentia remorde* 
ret. Deinde, ut se a calumnia ema- 
cerati gregis eximcrel^ ten^pore se 
défendit. Nann, 

a. Non : verum agonis. Amare 
etiam hec rivalis ejus pecora esse 
dipit : et ut divitias illius ostendat . 
et dicat duras esse hujus partes, 
si quidem rivalis ejus, traditis ovi- 
bus, solus amicc communis amo- 
ribus vacet. — Mihi tradidit. Mes 
fidei commisit, et credidit. Seru. 

3. Neœram. Amicam communem 
suam et M enalcse. S. — JDumfoveU 
Quum blanditiis aliquem delini- 
mus, fovere dicimur hominem, 
Cicero ad Q. Fratr. PutoperPom^ 
ponium fqvendum tibi esie ipsum 
HorUnsium, A^jOAntibus hoc cure. 



X 



zM 



COMMENTARIA 



infelices. Sed qaare semper? quia nimimm sunt agonis, pas* 
tomiaxuriosî, qui quum tempus impendat voluptatibu8,ni]iîl 
curât de ovibus : et aguntur a Damceta custode, qui fur est. 
Itaque semper misero pecori imminet infelicitas, sive a pas- 
tore luxurioso, sive a custode la trône. Rationem, quam nunc 
dicebam, attingit jam copiosius. ^gon meus rivalis, dum fo* 
vendae Neœrœ operam dat, verens, ne illa preeferat me sibi , 
huic oves commisit. Hic vero quam bellus est custos? omnîa 
hœc afferenda cum contemtu. Bis enim. in hora pecus mulget ; 
unde illi succum et agnis lac subducit infamis latro. 

7. Supprimit pastor aliqua , profert aliqua. Ergo ait : fateor 
me lac suxisse, succum pecori ademisse, tamen memineris 
parcius ista objicienda ésse viris. Quasi dicat. Vir sum, id 
est, pudîcus, non mollis; non projectus in monstrosam libi* 
dinem, ut tu, quem esse corruptum constat libidine prœpos- 
tera. Novimus enim qui te corrupere. Gerte hi pastores nun- 
quam crimen in sequentibus diluunt, sed evertendi cnminis 
objecti banc tantum babent rationem^ ut recriminentur. 

8. Recriminatur, objicitque gravius et deformius flagitium, 
bac sententia. Tu, nemo aîius testis, mihi furti crimen obji- 



qui nuUam offioii genus intermit- 
tentes, amplexibus fatigant insi- 
nàantqae se, nt amoribus ezpeti- 
tifl potiantnr. Ducta metaphora 
ad similitadinem avium pullos alis 
foYentiam, aat otîs incubantium. 

5. Bi$ mulget in hora. Quod vis 
per totam diem potest in ovibus 
fœcundis fieri. Nam pro laude in 
Georjçicis posuit, bis ad diem imil- 
geri oves. Servi nequam peculium 
sunm amplificaturi, clam dominis 
mulgebant pecus. 

6. Et sucus pecori y et iae subdu" 
citur agnis, Passim inolevit ut suc- 
eus duplici c c scribatur. In anti- 
quîs tamen fais codicibus omnibus, 
et iis ipsis, qui literas geminare, 
etiam sine delectu, gaudent, sU' 
4fus unico c scribitur : quod et ipsa 
Analo(pa exposcere videtur, nisi 
quls non a sugo, sed a suctu siic^ 
cum dcduci velit, et propterea ge- 



minari c c contendat. Notât vero 
versum bu ne Val. Probus, in que 
nulla fiât synalœphe, quum pie- 
rumq'ue vocales inter se concur- 
rant, neque tamen ulla elidatur. P. 
8. Transversa tuentibus hircis. 
Hircos, id <7St, capros, lîbidinosa 
constat esse animalia. Unde Hora- 
tins, Libidinosus immolabitur ca^ 
per y et agna tempestatibus. Quod 
etiam Plinius Secundus dicit, Hirci 
si casu aiiq uos coeun les vident, adeo 
indignantury ut in eospene impe^ 
tumfaciant. Hinc est j Transversa 
tuentibus hircis, id est vestram 
turpitudinem indignantibus. Aliî 
hoc improbant, et legunt hirquis, 
Hirqui autem sunt oculorum an- 
guli, secundum Suetonium Tran- 
quillum, in vitiis corporalibus ; 
ut sit sensus , Novimus , qui te cor- 
ruperunt, hirquis transversa tuen- 
tibus : et e$t Hypallage-, pro oculis 



IN ECL06AM III. 






tîs: ego, et alii novimus eos, qui te corrufiere nefando cri- 
mine libidinis praeposterae : neque eDÎm semel corruptus es. 
Etenim hic subaudiri verbum corrumpo Senrius aie Recte 
verô tnonet Jul. Seal. lib. 4* Poet. c. 37 , ex suppositione vocis 
magnos affectus excitari, prœsertim in re turpi, ut in hoc 
loco. Si neçes, quae ego et alii novimus, quœvidimus, advoco 
contra te ipsa bruta, et Deos : nam corruptus es^ hircis tum 
tuentibus transversim. Aiunt enim hoc animal invidere volup- 
tatibus, quia libidinosum, et solerehominum Venetem inter* 
turbare. Nymphae vero, dubita an te viderint, nam risere ad 
tuum flagitium ex sacello suo : sed faciles , quod doleo : de- 
buissent enim te perdere, quod earum lucum tam deformi fla- 
çitio violares. Ergo in te testes sumus homines, bruta, Dii. 

10. Ista ironice efFerenda. Credo, tune ego admittebam hoc 
crimen,quum incidebam arbustum Myconis, atque vîtes novel- 
las mala, et nocenti falce? Sibi enim ironice imputât^ quod 
vere fecerat Damœtasé Quasi dicat : admittebamne ego hoc 
criitien, quum tu, pessime furcifer, bacchabare in arbustum 
Âfyconis, in novellas vites? Ea enim tua est malefaciendi na- 
tura, ut non contentus veteres jam, et robustas vites, atque 
arboribus maritatas perdere^ perdideris etiam vites novellas^ 
et ita spem omnem prœcideris proventus. 

la. Si non admisisti crimen illud ad arbustum Myconis, et 
vites novellas, certe ad fagos veteres i quin eo fere tempore 
fregisti per invidiam arcum, et calamos Daphniclis. Nam, ut 
es perversus, et pravœ naturae,' doluisti contigisse puero ea 
doua: et quidem Himperere prœ invidia, ni puero ratione 
aliqua nocumentum afferres* Duo hic dicam ad majorera ex« 
plicationem. Primutn. Habet jam integrum crimen Menalcae 
ex testibus et circumstantiis , Pastores novimus, videre hirci^ 
risere Nymphœ s gesta res est ad fagos veteres, ac per id tem- 



in hirqnos retortis : qttem rem so- 
let libido perficere. Uode Juvena- 
lis, Oculot^ue in fine trementes. 
Persias : Patrantifractus ocello. S.' 
1 1. Jncidere. Arbores alieoas in* 
cidere capitale olim fuit, quod 
monet Êenrius. Cujacius quoque 
Obsenr. IX, 1 a 9 de arboÉ'ibus fur^ 
tim ccsis ait : actione coerceri la^ 
tronet, qui arbores, et maxime 
fîtes, ceciderint} additque actio- 
5. 



nem esse legitimam in eos, qui 
arbores cœduntf cinguntj sécant 
Uas iroces ille ezplicat : adi. 

13. Arcum et caiamot. Nam ha* 
bent arma pastores : ut in Georgi* 
cis docuit, Armaque, Amycleutn* 
que canenif Cressasque phare trot. S. 

i3 Pervene. Ad animumvidetuf^ 
referri posse. Theocr. Idyli. V, la, 
Mutif appeliat. Valla ▼. 3i : Pei" 
versm €it, inquit, qui in mofe veri^ 

«7 



i58 



COMMEKTARIA 



poris, quo exarsisti in Daphnidem. Solet enim Virgilias no- 
titiam rei ex diversis locis complere. Alierum. Ut ex prsece- 
dentibus, et scquentibus apparet, îi pastores sibi tantiim duo 
crimina objîciunt : Menalcas Daraœtae furtum; Damœtas Me- 
nalcœ libidinem. Ideo, quee hic dicuntur de Daphnide sic 
accipienda existimo : fregisti arcum^ et calamos Daphnidis, 
quod non tibi in libidine obsequeretur, sed alteri cuipiam, a 
quo dona acceperat. 

16. Quid faceret^gon tuus dominas; quum ta servus, et 
fur ista in me? An excidit, o pessime, furtum illud capri Da- 
monis per insidias excepti? Nec mihi desunt testes : nam 
Lycisca latrabat, ego clamabam contra te fugientem, et ad 
Tityrum; ut caveret pecori a tuis rapinis? tu intérim et latra- 
tibus, e( clamoribus territus, conjecisti te post carecta, ubi 
latuisti. Carecta sunt hispida; «eque vero tu ea formidasti, 
ut te légères. 

21. Excusât se Damœtas de furto : cantabamus fistula ego, 
et Damon : victus est a me, debebat caprum, negabat posse 
reddere; vindicavi. 

a5. Ârripit Menalcas contemnendi , et ridcndi pastoris occa- 
sionem. Nota oppositionem verborum : tu vincis cantando? 
aut tibi est fistula? Absit : non eniro tu cantas, sed strides, et 
perdis carmen : non tibi est fistula, quae perfecta est, et com- 
pacta ex cera; sed stipula. Trivialis tu quidem cantor es, mi 



îatury et a hono versus est. Plant, 
in Truc. I, i , 5i : Quum et hic et 
illic pervorsus es. In Pers. III, i , 
3o : .^t tfuidjieri pervone videt. 
là est , maie. Emm, 

16. Quid dominifaciant, audent 
quum taliafures. Plemmque perso- 
nie suis nominibus exprimantur ; 
plemmque per officia designantur. 
Utsidicas, phiiosophus.: nomen 
ipsum ponis. Si autem velis dicere, 
•apienciae opcram dans : personam 
exprioiis per ofHcium, sicut hoc 
loco fecic : nam pro senro, furem 
pnsuit. Furta enim specialiter ser- 
▼oruni liunt. Sic Plautns de serro, 
Tu trium literarum homo^ vîfii- 
vtrat me? Id est, fur. Sefv, 



1 8. Multum lalrante Lycisca. Id 
est, vehementer pro re doniini la- 
trante , et ingentem strepitum exci- 
tante. Lycisca, an sit canis ex lupo 
et cane natus, ut ^ult Nannius, 
nihil moror. Ex lupo canes conci* 
père verum est ex Plin. VIII, 4o, 
ubi plura de fidelitate hnjus bes* 
ti». Ad quem locnm TÎde Viitium 
ad Gratii Cyneg. p. 201, et aoa. 

ao. Tityre, coge pecus. Ne in 
dispersis idem patiatur, quod Da- 
mon quasi communis praedo inter« 
venerit. — Post carecta latehas* 
Loca caricibusplena. Garex autem, 
herba est acuta, et durissima, spar- 
tho similis. Alibi , Et carice paslm 



IN ECLOGAM III. ^Sy 

Damoeta,etaffatiiiiindoctus ; itamiserelimperitus^uttesri^fen- 
tem circulatorem praetereatcontemnatque imperitum vulgus. 

a8. Occasione acceptas injuriae Damœtas adversarium pro« 
▼ocat ad certanien cantus. Tu, qui me contemnis, qui victo* 
rîam meaoi, et Musam élevas, vis experiamur vicissîm re 
ipsa, nam quorsum verba? quid uterque nostrum possit cantu, 
et musica? Âc De récuses certamen, depono hanc, quam vides 
vîtulam : eam tibi quid comiDendem? bis mulgetur quotidie, 
binos alit vitulos : vide quae lactis abuDdantia, quœ fertiliias 
uberis. Tu propone, quo piçnore velis mecum certare : pro- 
pone, quid des ad spem mei, ad fiduciam tui : âge, si vir es , 
si tibi lingua, ut ad contumelias, ita ad cantus. 

3a. Respondet Menalcas» Deponis vitulam; vellem ipse de- 

. ponere de grege aliquid , sed non ausiin. Su m enîm sub pâtre, 

.qui mihi domi est; sub noverca, quœ injusta. Deinde, ea est 

iliis gregis cura, ut ambo pecus numerent, pater seorsim hae- 

dos, idque bis in die, quum it grex ad pascua , quum redit. 

35. Sed quoniam libitum tibi est insanire, et rapi ad rui- 



2%. F^is eiyo internas. Axit nof^lri 
comparatione , aut quod melius 
est, nullo judice prassente. Postea 
enim ex improviso Palaemon ad- 
veniet. — Vicissitn experiamur. Id 
est, amœbso carminé. Amœbseiim 
antem est, quoties ii qui canant, et 
equali namero versuum utuntur, 
et ita se habet ipsa responsio, ut 
aut majus aut contrarium aliquid 
dicat, sicut hic seqaentia indica- 
bunt. Serv. 

ag. Ego hanc vitulam. Notât 
Vossius etiam vitube nomen ma- 
nere post partnm. Emm, 

3o. Bis venitad mulctram ; binos 
alit ubere fœtus. Ut eam laudare 
«z foetu , et ex letate videatur. Maie 
«nim quidam quapstiooem moment, 
ciicentes, vitulam parvam esse : 
o«c congmere, ut eam jam enizam 
esse dioamus : sed debere nos ju* 
veticiun subaudire; ut iii^ Ego hano 
juvencam depono y vitulam ne forte 
recuset. Nam et vitula, a viridiore 



State dicta est, sicut virgo : ut 
paulo post ipse dicturus est, Si ad 
vitulam spectesy nihil est quod po- 
cula laudes. Item, Et vitula tu dig^ 
nus y et hic, Uode et juvencam 
subaudire non possumus : sed se- 
cundum superiorem sensum intel- 
li|ramus. Vitula enim est nomen 
etatis : non quod tantum ante par- 
Xvtm vaccœ possideant. Serv. 

3a. De grege non ausim quic" 
quam deponere tecum. Supra enim 
eum aliéna pascere diut animalia : 
ut, Die mihi Damœta y cujum pe^ 
eus? Serv. 

33. Est mihi namque domi pater, 
est injusta noverca : Bisque die nu^ 
merant. Id moris erat pastoribus, 
ad pascua exeuntem, et stabnla re- 
ducemgregem numerare: quamvis 
se hoc iodigDum aflfirmet Polyphe- 
mus, Ovid. Met. XIII, 8a4* — ^f^ 
fusta noverca. Epiiheton générale 
novercavum, quia durœ privignos 
praeter jut «t equnm vexant. 

'7- 



ri6o 



COMMENTARIA 



nam honoris, nam quid aliud cogitem de tua temeritate? ne 
discede ab bac mente, magnum enim quiddam deponant, 
quod tu ipse dices ipse majus vitula; videlicet duo pocula, 
multis modislaudanda. Nam duo illum intelligere constat ex 
responsione Damœtœ, qnae mox sequetur. 

S6. Sequitur poculorum commendatio. Inprimis illa sunt e 
fago, quœ materia laudatissima ad vasa. Deinde caelata sunt, 
opère Alcimedontis, qui egregius artifex. Hactenus de caussa 
materiali, et efficient!. 

38. Pergît pastor ad formam. Haec prœclara est, sed in pri«- 
mis sciendum, verba haec tenta quitus tomo maie explicarî : 
nam quibus ponunt in dativo, tomo in ablativo, quod esse 
ncquit. Nam vas tomo effici potest : sed qui vitis torno super- 
addi, corymbi, hederae, humanae formas, quae ibi quoque? 
haec ab arte torni aliéna , imo pugnantia. Ego sic expédie. 
Quibus est in ablativo, tomo in dativo, haec sententia. In qui- 
bus torno ipsi, qui ex arte una praecessit, vitis est supei^ 
addita ex caelatura, arte altéra; quae sane vitis vestit corym- 
bos diffusos ab hedera pallente ( id est, exstantes nascentesque 
ab hedera). Inde mira est oppositio in verbisyàct'/t, et super" 
addita; quasi dicat: facile fuit vasa tornare, caelare difficile; 
multa enim fuerunt superaddenda, vitis, corymbi, hedera, 
homines. 

4o. Persistit adhuc in describenda forma. Sunt in medio, 
id est, in fundo poculorum, atque in tus signa duo, Conon, 
eximius Geometra; atque Archimedes, qui radio, id est, virga 
€ua orbem descripsit; patefecit tempora, quibus messes se- 
candae*, aranda tellus.Dat poeta rustico affectatam ex decoro 
îgnorationem quae tamen non sinit quaesitum nomen ignorari. 

43. Absoluta forma finis restabat, sed hune nondum pocula 
obtinuerunt; quae major illorum laus: ita enim nitidiora, re- 
centiora, et semper nova, quia nunquam ex illis bibitum est. 
Colligo onmia , quae pertinent ad pocula : laudantur a qua 



40. Conon, Conoitemducem, ctt- 
jas nomen in omnium ore versaba- 
tur, peqieram interpretatar Ser- 
TÎus , quum de Samio astrologo ait 
capiendum,utSalmasiti8. V. etiam 
ad hune locum R. Titium, II, 17. 
Emm, — Et, quis fait aller. Du- 
bitatio obUvioneiB confit«oti« dé- 



cora in rustico. Innuit autem aUe» 
rum insignem Cosmographum et 
A8U*onomum , quem alii alium 
aliiHDque suspicati sunt. Sed Jo. 
Scalig. De Emendat. temporum 
lib. I, cap. de Periodo Syracusana, 
Archimedem significari ait ^ et inr 
terpretes hic nugari. Taub» 



IN ECLOGAM Ut 261 

dnipHci cauâfta : materiali, quia sunt fagina : efficienti, quia 
ab Alcimedonte : forinali, quia et facia torno, et ccelaia in 
ambitum hedera, corymbis, vite; intus humanis %urÎ8 : a 
finali, seu potius a negatione finalis, quia nullus hactenus 
corum usus. Sunt, qui in hoc versu hypallagen agnoscant 
istam : non admovi labra poculis, id est, labris pocula. 

44* Non est Damœtse in animo, objicere pocula fortunœ 
certaminis, sed ductus gloria ostentat quoque suas opes, ne 
in hoc ab altero superetur. Itaque ait: sunt etiam mihi duo 
pocula, et facta ab Alcimedonte, quibus acanthus mollis ex 
mira arte circum ansas ducitur. In fnedio estOrpbeus; sylvae 
îUum sequuntur; nondum illis bibi. Sed, esto, non haberem 
haec pocula, quibus tibi par sum; certe, si spectes ad meam 
vitulam, te supero; ac frustra tum laudes tua pocula. 

49. Prœclara excogitatio poetœ. Provocaverat Damœtas 
Menalcam, in eo versu, vis ergo inter nos^ etc, , pignus posue- 
rat, ea demum omnia fecerat, quae sunt provocatoris. Nunc 
Jam Menalcas sese facit provocantem , quum videa t non posse 
certamen subterfugi , et adversario nomen objicit formidinis, 
non effugies, quo timorem incutiat, et addit : veniam, quo- 
cunque vocaris; id est, ad quemcunqne vel locum, vel judi- 
cem, vel conditîonem. Tantum opto, audiat nos judex aliquis, 
yel Palaemon ipse, qui jam advenit; ecçe illum. Confringam 
in posterum audaciam, et efficiam ne deiUceps, non modo 
me, sed neque quemquaro alium provoces. 

52. Qoin tu âge, certator magne, profer ad cantum , si quîd 
boni didicisti, puto enim te nihil habere eximium et excel- 
lens, ego nibil immorabor: nec te fugio, nec quemquam. 



44- fdem Ahimedon. Irrisîo est 
facta iteratione verborum : et mire 
omnia ia vituperationem trahit, 
qiue ille laudavic. Ac si diceret: 
pu tas te solum habere pocula : coi 
enim Alcimedon non fecit? tu pro 
reverentia ea non tangis : ego ideo 
quia vilia esse existimo. Serv. 

49- Nunquam hodie effugies. Ne 
contendas : ezcusationes requiris : 
non quia œstimas Tilia pocula. — • 
F'eniam, Descendam in certamen. 

5o. Audiat hœc tantum. Subaudi 
aliquis. Tantum autem^ quia sus- 



picatur eum victum non posse ce- 
dere, qui ita etiam an te certamen 
est contumax. — Fel qui. Venustas 
mira inest huic particulae , pro 
etiam. — Vel qui. Quasi requiren- 
tis est, quum subito Yenit Palae- 
mon. Alii distinguunt : vel qui ve- 
nit. Bene autem dubitat , hc eum 
ipse immisisse yideatur , et sit cre« 
dibîle qnod ad ejus judicet gra- 
tiam. Hoc etiam Damœtas sentiens, 
dicit. — Nec quemquam fugio. Id 
est , consentio ad eum judicem , 
quem tu ipse eligis. Se^-v, 



a6a 



COMMENTARTA 



Tantum te, Palaemon, qui jam nobis pressens et vicînus, obse* 
rro mandes rem intimis sensibus, reponasque in animum dî- 
ligenter : agitur enim inter me et istum, de lucro et çloria. 

55. Hoc puncto temporis, quum illi loquebantur , Pàlaemon 
adfuit, atque ut se judicem ab illis constitutum vidit, sic ad 
cantus hortatur : Pastores canite, quando locus aptus ad can* 
tum: herba est mollis, in qua consedimus : ager g;audet sui» 
floribus, et suis fœtibus arbores, quos parturiunt: sylvae luxu- 
riant frondibus : pars haec anni speciosissima est. Tu Damœta 
prior incipe, tu Menalca sequere. Dicetis alternis versibus^ 
nam hœc carminum vicissitudo gprata est Musis. 

60. Praeoccupat Damœtas Jovem ; de quo duo dicit in primo 
versu, et illum esse principium IMusas , et illo omnia esse plena. 
Alter versus primo opponitur. Priori parti respondet, illi mea 
càrmina curœ : posteriori, ille colit terras, Ergo ait : ab Jove 
principium est Musœ, et ideo ego illi credo mea carmina, ut 
curas sint tanto Numini : ille terras colit, quo omnia suiït 
plena. Et observa, certamen a Damœta incboari, qui primo 
proTocaverat : in bis minimis apparet diligentia Poetae. 



56. Et nunc amnis agety nunc 
omni$ parturtt arhos. Ipse alibi, 
Pariuritalmusager. Sanebene sub- 
didit, Nunc frondent sjlyœ y refe- 
rens ad arbores stériles : nam Par-- 
turiunt de pomiferis dicimûs. Vult 
autem tempus exprimere, qao et 
delici<T sunt in agris, et rustici mi- 
nus laborant i ut sit duplex ad can- 
tilenam invitatio. «Sert;. 

59. Alternis dicetis. Quia quasi 
iratus fuerat, quodDamœts prior 
locus dabatur : idcirco ait ^alternis 
dicetis. In Amœbso enim carminé 
difficilior pars respondentis est : 
qui non pro suo arbitrio aliqoid 
dicit, sed aut majorem ant con- 
tra riam format responsionem : ut 
diximus supra. — Camanœ. Musas 
quibus a canta nomen est indi- 
tum. Serv, 

60. Ab Jove principium Musœ, 
Vel Muss mes ab Jove est princi- 
pium : Tel, O Mus», sumaraus ab 



Jove principium. Est autem Ârati, 

qui ait, '£x /îoc dfX^fJi*^^> '^^* ^^ 
ii 9rcT «f/fcc iSfMf 'Ap/nTOf. fÂt^a) 
il ^foc ^éiaxt /««? Àyvtdùt UiffXi /* 

Kaj Xf/uam. Urirru il itoç ^f4rXN0/<cd« 
îrct'mc. Theocr.' Idyll. XVII : •£» 

lAeîffAi' Ab Jove incipiamus, et m 
Jovem desinite Musœ.' C'ic. II, Le- 
Çum : Ab Jove Musarum primor" 
dioy sicut in Arati carminé y orsi 
tumus. — Jovis omnia plena. Lu- 
can. Juppiter est quodcunque vides, 
quocunquemoveris. Et noster Maro 
plenins iEn. VI, 736; Spiritus in- 
ius alit, totamque infusa pcr artus 
Mens agitât molem. Ipse enim Ju- 
piter est spiritus, sine quo niliil 
moyetur, aut reçitur. 

61. Colit terras. Amat : cœterum 
superior colitur : non colit infe- 
riorem. Sic alibi, Unam posthabita 
coluisse SamOy id est, amasse. Nec 



IN EGL06AM IIL :i63 

63. Praeoccupato Jove, ad quem confugeret Menalcas, nisi 
ad Deum Prîncipem carminis? Ab hoc iaquit se amari : red- 
dit ratîonem: quia suntapud se semper duo munera, lauri, 
et hyacinthus , quœ duo sacra sunt Phœbo. 

64. Post jactatum patrocinium Numinum, çloriantur pas- 
tores se quoque caros esse pulchris, et formobis. ^it primus : 
ferît me malo Galatea cum mille nolis lasciviae, uam post 
ictum fug^ic ad salices, ita tamen ut se in fuga prodat. Non 
hic omittam verba Scaligeri: Expressif tasciviam, quum petit 
malis : virginem; quumfugit : muliebre ingenium, quum vult res^ 
ciri factum, 

66. ^it alter : si tecum lascivit Galatea, vinco te, pastor; 
nam Amyntas mihi est, qui non lascivit ridicule, sed ita me 
amat, ut ignem dicas, et ignem meum, non alterius. Non 
^git, ut Galatea quœ gaudium prœbet interruptum ,. sed sese 
mihi ultro offert. Mihi ita perpeluo est prcesens; ut Diana, 
prœses vcnantium Dca, notior non sit meis canibus. 

68. Post jactatam primo tutelam Deorum, dein arnicas, et 
amici amorem erga se, gloriantur jam pas tores de donis, quae 
suae quisque, aut suo mittit. Jit primus. O pastor; parta jam 
sunt mihi, et compara ta munera, quœ dem meœ Galateœ, 

mirum si msticus sumpsit ab Jove irato Borea eodem disco est inter- 
pnncipium : quem amare terras emptns, et mutatus in florem no- 
constat, et habere carminom eu- minis soi. Serv, 
ram. Serv, 65. Et fugit ad salices yCtsecu^ 
6a. Et me Phcthus amat, Aut si- pit ante videri, Attin(rit Poeta in- 
mile est quod dicit, quia 'unicui- geniumfeminarum, et amantium. 
que deus is quem colit, summus Itaillaefngiant,atyeliut videri:ita 
▼idetur : ot, Summe deum^ sancti pugnaut, ut velint vinci : ita odia 
custos Soractis Jpollo : ut ApoUi- exercent, ut tune ament maxime, 
nem exsquaverit Jovi. Aut cerle Ovid. Art. I : « Pugnando vinci se 
ordo sit talis , Me et Phœbus amat : tamen illa volet. » Iloratius : Nitnc 
ut et plus dicat, ncc Jovi videatur et latentis proditor intimo Gralus 
Apollinem comparare. — Sua Mu-- pnelUe risus ab angulo. 
nera. Ipsi grata : id est, laurus et 67. Délia nostris. Deliam alii 
liyncinthus. Nam scimus Dapbncn amicam priorem volunt : alii Dia- 
Ladonis fluminis Arcadiae tiliam, nam, quae est a Delo : et est cani- 
dilertam ab Apolline, et Terrs bus nota, per quos venamur, quasi 
roiseratione inlaurum conversam : dea venationis. Nam si ad amicam 
et Hyacinthum amatum, tam a referas, hoc dicit : Sic fréquenter 
Borea, quam ab Apolline : qui ad me Amyntas venit, ut canibus 
quum magisApollinisamore iKta- meis notior sit, quam arnica mca 
retur, du m exerceretur disco, ab Délia. Seru. 



i64 



COMMENTARIA 



podus, mem Veneri: nam notavi locum, in qao palumbea 
nidum fccere, has cepî, et bas mittam. Etenim mîhi visus est 
pastor ÎQsinuare , se nondum misisse, tantum habere apud se« 

70. Respondet alter? Ais te missurum munera? ego vero 
jam mîsi mala aurea, lecta manu mea ex sylvestri arbore, et 
si possem, plura mitterem; feci tamen quod potui : atque bœc 
misi meo Amyntae, potius meo puero Gupidini, sicut tu tuœ 
Veneri. Quin nondum absomta liberalitas ; cras mittam decem 
altéra. 

72. Exprimîtur ingens afTectus pastoris nesci«ntÎ8 explicare, 
quoties, et quas res secum locuta sit Galatea; petitque a Ten- 
tis, ut partem aliquam, nam omnia non possunt, dulcissimt 
sermonis ad aures Divum perferant, ut non humanae solum 
aures, sed divinas mulceantur. 

74* ^it pastor^ nibîl prodesse , se ex animo ab Amynta non 
sperni; si tamen, dum ille occupa tus est in apris sectandis, 
ipse intérim contineatur ad servanda retia, ac perinde careat 
tam pulchra voluptate, tam pulcbro comité. 

76. In Natalitiis licebat operam dare voluptatibus : in festo 
agrorum, ambarvale vocant, omnia erant pura, et sancta, 
Ergo ait; o lola, mitte ad me amicam Phyllida, quacum 
oblecter in die natalis mei, qui jam adest. In sacro pro frugi<«' 
bus, quod fit vitula , veni ipse; amicam renuo. 

78. inststit Menalcas vestigiis Damœtœ. Dixerathic; o lola, 
mitte mihi Pbyllida : respondet alter : o lola, ego amo Pbyl* 
lida longe prœ aliis, nam flevit discessum meum, nam formo- 
sum vocavit, nam saepe vale dixit, diu verbis immorans, et 



71 Aurea mata decem misi. Plus 
clicit. Nam qaum itle dixisset se esse 
missarum : iste jam misisse confir« 
mat. Aurea autem, aurei coloris. 
Theocr. Idyll. Ilf : "Hv/A toi /«m 
fjiâiKA ^ifm* TUfmS* jectd«rxev, H ft* 

«XtXll/ X«9ftX«rf tV. KcCi étUftùf àbiXA TOI 

tlffS, « Ecce mala decem affero 
tibi , ex eo loco decerpta Unde me 
jiissisti decerpcre : cras alia affe<» 
ram. » Grsca&poetayero^Latinus 
piisif quod efficacius : mala sim- 
pliciter, Latinus elogium addit, 
fiurta; et stadium, /<rcta. 

73« Divum rtftraiis 0d aures. 



Ita, inquit, mecum dulce locuta 
est Galatea, ut deorum auditu ejus 
digna sint verba. Venti antiqui% 
habîti sunt pro interpretibus et 
lutemunciis , qui preces et vota ad 
Deorum aures referebant. Erudi- 
tam bac de re disputatioucm tra- 
dit Turnebus I, a 3. 

^9. Longum vate. Ita, Longum 
saivere y dïcehant. Supra, suav^ ru- 
bens. Ho rat. Petfidum ridens Fe^ 
nus. — VaUy valcy inquit , Iola„ 
Hic pastor , autbabuit duo nomina 
( nam supra eum Menalcam dixit ) 
aut certe lolam eum, quaii pastot. 



IN ECLOGAM III. afiS 

longo tracta producens extremam salatem, ut qnm œg^re dis- 
cederet. 

80. Stabulis ovium tristis qufledam res est et infesta , lupus 
qui eas dévorât : imbres turbidi et praecipites, fruçibus decoc- 
tis jam ad messem, qui eas perdunt : venti arboribus, qui eas 
corrumpunt: nobis nihil est tristius ira Amaryllîdis, quee 
me dévorât, perdit, corrumpit. Maluit Poeta, iras y quam ira : 
tum quia numerus auget vim ; tum quia ait , nobis : itaque 
respondet numerus numéro. 

8a. Salis dulcis quœdam res est, humorlenis et blandus, 
unde illa aluntur : arbutus hœdiculis ablactatis : horum ma- 
tribus levatis a partu salix lenta : mihi Amyntas unus, et solus 
dulcissimus est. 

84^ Pollio egregia animi humanitate amat Musam nostram , 
etiamsi sit rustica, excellens ipse carminis tragici Poeta : 
quamobrem vos, Piérides, vitulam pascite lectori vestro; ob- 
serva, quia nostram y ideo vestro; et quia Musam ^ idem Pieri-> 
des : et quia Musa rustica, ideo vitula^ prœmium rusticum. 

86. Idem PoUîo facit carmina, quod prsBstantius est; etea 
non vulgaria, sed nova : quapropter vos. Piérides, taurum 
pascite jam adultum, non vitulum, et eum non vulgarem; scd 
cui duplex sit nota generositatis; ut cornu petat, ut arenam 
spargat : hoc prSemio dignus ille. 

88. O Pollio, qui te amat, eo perveniat, quo gaudet te per- 
▼enisse : signât triumphum, et consulatum. Te amanti omnia 
accidant candidissima, et pro votis : fluant huic mella ex 
quercubus; nascatur amomum ex rubo. ColUge omnia. Huic, 
qui te amet, opta triumphum tuum, consulatum, auream 
œtatem , ac perinde omnem felicitatem« 

rem optinmin appellovit, a quo« rem Horatios fbiste tef tatar. Nam 

dam pastore nobilissimo : sicnt in secundo carminum, dicit de bis- 

vinimfortemplerumqaeAcbillem; toriit , Perieulotm pUnum opus 

adolterum, Parim vocamns. 8ane aiem Tractas , et ineedis per ignés 

Longum vale ita ait, ut torvum Suppositos cineri dol&io, Itempau- 

clamat : pro adverbio nomen po* lo post, Paulum sevene Musa tra- 

tttit. Vole, vale, inquit; Le compil yœdùe Dent theattis. Qnem, car- 

sequens vocalis, ut. Te Corydon o men sunm, licet rusticum, tamea 

AÙxi. Serv. amare confirmât. Sertf. 

84. Pollio amat nostram, quam- 88. Quo te ifuoque gaudet. Sub- 

vu $it rustica y Musam. Bianditur andivenisse; pervenerat antem ad 

Jam PoUioni patrono : queol tra- consulatum post triumphum Dal- 

goediamm et* historiamm scripto«- maticom. Nam vicarat Salonas, ct<* 



ft68 



COMMENTARIA 



io6. Rogat posterîor vicissim, dicat, ubi sit ea pars terra- 
rum, in qua flores nascantur habentes inscripta regum Do- 
mina. Hoc si divinet, cedet ipse a Phytlide, et araicse jua to- 
tum in Damœtam transfiindet. 

io8. Ait Palaemon, se non parem tantœ liti judicandae. Ad 
aententiam pertinet nota Germani^ qui dicit, rustico more 
rem tantum transigi, non judicari. 

109. Tu Damœta, et hic Menalcas, uterque dignus vitula. 
Nominat tantum vitulam, quia ea posita pro pignore, et di- 
gito indicata, erat enim pras^ens : nam pocula nunquam 
allata. Non vos solum digni tanto prœmio, sed quisquis vos 
canendo aemuletur : quisquis exprimat carminé metum , qui 
est in amante, ut tu expressisti, o Menalca : quisquis expri- 
mat amaritiem, quam expcrtus est in amore, ut tu Damœta 
expressisti. Sequutus sum explicationem Servii : quippe Amyn- 
tas dulcis erat Menalcae, quod liquet ex eo disticho, Dulce 
satis humor, etc. Sed timebat Menalcas de firmitate hujus amo- 
ris, ut liquet ex ilJo, Quidprodest, etc. Amarities vero, quam 
passus est Damœtas, expressa est illo, Triste lupus stabulis, etc. 

III. Demissio vere rustîca, et huic loco aplissima, ac tota , 



€t xii/««xivec Sf» dicitur. Sane hsec 
quaestio varie solyitur. Mam a!ii 
dicuQt significare eum sepalcrum 
CtIU luxuriosi, qui Tenditis omni^ 
bus rébus et consumptis , tantumi- 
modo sibi spatium reseryavit, quod 
sepulcro sufficeret, et voluisse eum 
errorem facere ex Cselii similitu* 
dine; ut sit, Die mihi nbinam se- 
pultus est Celius, cujus tribus 
ulnis continetur sepuicrum? Alii 
dicunt clypeum Ajacis trium ulna- 
rum, in qua expressa c»li forma 
fuit. Alii specum in Sicilia, per 
quod rapta est a Dite Proserpina; 
alii mundum in sncro Cereris. Sed 
neutrum horum convenit rustico. 
Vide notaon tn Vol. I, pag. 1 16. 

106. Die, tfuibus in terris in- 
teripti nomina regum Nascantur 
flores. Salmasius in Plinian. exer- 
citat.p. iaa3,inezplicabilem qua*s- 
tionem arbitratur, et florem istum, 



qui nomen Ajacis foliis inscriptum 
prsfeft, non tantum pastori, sed 
et doctissimis hodie herbariis igno* 
tum esse. Plerique tamen interprè- 
tes de hyacintho dictum volunt, 
cui Bon nomen inditum Tolunt 
poetae, e cruore Hyacinthi pueri, 
qui ubi per imprudentiam inter 
Indendum disco occisus esset ab 
Apolline , cujus gemitus ai ai in- 
Bcripti, flori hyacintho nomen de- 
derunt. Alii ab Ajacis sanguine 
provenisse testantur : utramque 
habet fabulam Plinius XXI 1, 11 ; 
Hyacinthum comitaiur fabula dU' 
plex y luctum prœferens ejus , quem 
ApoHo dilexerat^ aut ex Âjaeis 
cruore editiy ita discurrentibus ve^ 
nis, ut Grœcarum literarum figuia 
AI legatur inscripta. £mm. 

III. Claudite jam rivos , pueri, 
Satprata biberunt, Catullus: «Clau- 
dite ostia TÂrgines , Lusimus satis. v 



IN ECLOGAM III.. atf^ 

Ht puto, allegorica. Nam qiiae hic mentio pratoramy et inri* 
IfatioDÎs in tam acri certamîne? Nam loqui cum respectu ad 
alios quosvis pastores, tum infacetum est, tum ioproprium, 
quum hoc non sit muneris pastoritii. Ergo ait : claudite, o ju- 
▼enes, rivos ingenii, carminis, acuminis : satis jam prata, id 
est, aures nostras delectastis canore vestro^dulcedine, sua-* 
▼itate : quippe consederant ad canendum in herba molli. Alle- 
gorica quoque ea demissio lib. II Georg. ad finem : Sed nos 
immensum spatiis^ etc. 

Aut intelligimus hune exisse, ut enim audiendo snmus 5 aur^s noip 

juberet pucrts suis ut arva irriga- tre cautibus yestris satis delectat» 

reut; quod illis cantantibus fac- 8unt,queiuadDiodamaqaarumhu- 

tum est; aut, et rêvera dicit , rivos more prata reficinntur. Hoc nlti* 

claudite. Aut certe al]egoricft>s hoc mum prestat, quamvis aliter Hey* 

dicir, jam cantare desinite : satiati nius censuerit, Vol. I, pog. 118. 



ECLOGA QUARTA. 



(Vide Argumenium {générale, vol. I, pag. 1 19. ) 



POLLIO". 



«^V%'%*^»'VW%/^WWW*»^*V<^^/%^^»^»%'l/»^^^<^»^/*^*^<'%»%%'W%'V%^ri%)^/l^^<%i^%<»^i<^^^>'%^^<'V^ 



ANALYSIS. 



J KVOCAT poeta Musas Sicilix ; ait adesse svum aureum ex vaticînio Si- 
bylls; proponit xvi ejus signa; sermonem convertit ad puenim nasci- 
turum ex Scribonia Octavii uxore, partui vicina, i — 10. Prscedunt 
quaepiam, illo adhuc latente in ntero cam prssagio ad futura; admisce- 
tar sermo de patrono Virgilii Pollione) 11 — 17. Canitur infantis exoptati 
piieritia cum notisvitx aureœ, quae sequuntur eam statulam, 18 — a5. 
AJolescentia cum incremento ejusdem vit» aureae, a 6 — 36. Perfecta et 
virilis œtas, perfectissima vita aurea, 87 — 47* 'invitât virum ad honores 
gerendos, quo omnia in posterum meliora sint : optât res ejus canere, 
vita et spiritu suppetente : opponit se canentcm Lino, Orpheo, Pani, 
48 — 59. Redit ad puerum , quem bis invitât ad matrem cognoscendam 
ex lœtitia et risu, quocum recens natum illa contemplari fingitur^et ex 
quo ad reliquam siatem omen praesumitar, 60 — 63. 



(i) De hujus carminii argumenco va- 
rias conjecturas , in Eclogz quartse 
procemio collectas (vol. I, p. iig-^mG), 
dili multumque perpendî. Quod coo^ 
stat , confidenter assero, hanc Eclogain, 
neque ad Marcellum , neque ad Dru- 
sum , neque ad Saloninum PolUonis fi- 
lium, referri posse; nam obstat fides 
historica momentis innixa certissimis. 
Vide vol. I, pag. modo citât. Mihi pro- 
babiliiu videtur hic celebrari infantcm 
quem utero concepturo gerebat Scri- 
bonia Octavii nxor, inennte anno U. C. 
714» quum Pollio, alter Virgiiii patro- 
Dus, ad consulatum eveheretur. 

Hoc modo nuUa sopererit obicurita- 
tis nebnla : nascetur Octavii proies 
consule PoUione : ille puer, nam spc- 
ratiir maK'ula soboltrs, quij vchemen- 



ter exoptatur ; ille puer Octavio jamjam 
rej^n^ituro succedet, ut hic Julio patrî 
successit, et orbcm f.atfw virbitibus 
reget. Nihil ergo clarius. Verum» ut 
ipse alio sensu canebat Maro ; heu tw- 
tum igtutm mentts! tôt et tantae spct 
tam sublimi carminé prienuncîatc in 
vanum reciderunt : Scribonia pcperit 
filiam, quae famosa nimium innotnit 
Julia. 

Haec autem Ecloga inscribittvPoLUO» 
quia per annum sui consulatus illas de 
tali partu vaticinationes adimplendas 
certe cognoverat; et quia in Romanis 
fastis annorum eventus, vel duorum 
cunsulum, vel unius tantum coosulii 
nomincsignabantur. Vide Horat. lib. II, 
od. I : Motum ex Meicllo Consule cwi» 
cum; et passim. N. E. L. 



COMMENTARIA IN ECLOGAM IV. 



271 



EXPLICATIO. 

I. Invocat poeta Musas Siculas, id est, Theocritias : sequi" 
tur ratio, cur nunc Musas invocaverit, cur canat paulo ma- 
jora : quia videlicet, non omnes delectantur arbustis, myri- 
cisque humillimis : intelligit opus Bucolicum , quod si^ant 
arbu8ta,,et myricœ. 

3. Sequitur excusatio cum respectu ad Pollionem, quasi di- 
cat : roges Pollio , cur res magnas atque eximias velim persequi 
hoc cursu sylvestrium Eclogarum? sed memineris arborum et 
sylvarum curam ad Gonsules quoque pertinere, atque adeo 
dignas te esse. Fide notam 3, infra. 

4* Vide, qua magnitudine orationis incipiat? venisse inquit 
extremam illam œtatem cantatam ab Sibyllae Cumœœ carminé ; 
in qua œtate nascitur ordo quidam annorum eximius atqu< 
excellens. Sed quis hic ordo magnus seculorum? audi. 



NOT^. 



I . Sicelides Musœ. Sicelides au- 
tem GraecQm est. Latine eDim Si- 
cilienses facit, id est, Theocritie. 
Nam Thcocritas Syracusanus fuit ; 
queoi in hoc opère Virgilius imî- 
tatur. Snnt, qui uegaot, carmini 
pastorali iovocationes convenire , 
quos prudenter et erudite refellit 
Aen. Rapinns , in libello de pasto- 
rali CarnÛDe. p. 143, quod assur- 
ait aliquando, ut Voss. de institut. 
III ,8. — Paulo majora canamus. 
Bene paulo dicit : uaoi licet haec 
ecloga discedat a ^ucolico carmi- 
né, tamen inscrit aliqua apta ei 
operi ; ergo non majora, sed paulo 
majora. 

a. Myricœ, Virgulta sunt humi- 
lia et sterilia , quod vulgo tamari- 
tium dicitur. Serv. 

3. Silvœ sint Consule dîgnœ. Mi«> 
nus placet Gerds interpretatio ex 
Suct. in Jul. c. 19. Silvas callesque 
décrétas foÎMe* Çomulibas non- 



nunquam, certum est. Sed hoc non 
vide tur innuere Maro. Cure vult 
esse , ne abjecti characteris sit et 
infra Consularem dignitatem, quic* 
quid canatur de summo viro, car- 
mine pastorali. 

4- Ultima Cumœi vénit jant 
carminis œtas. là est, Sibyllae, quae 
Cumana fuit , et secula per metalla 
divisit; dizit etiam quis quo secu- 
lo imperaret : et Solem ultimum , 
id est decimum voluit. Novimus 
autem eundem esse ApoUinem. 
Unde dicit, Tuusjam régnât ApoU 
lo, Dixit etiam , finitis omnibus se- 
culis, rursus eadem renovari : 
quam rem etiam pliilosophi bac 
disputatione coUigunt , dicentes 
Gomplcto magno anno , omnia si- 
déra in ortus suos redire, et re- 
ferri rursus codera motu. Quod si 
est idem siderum motus , necesse 
est, ut omnia, quae fuerunt, ha- 
bcant iter itionem. Universa enin^ 



373 COMfiïENTABIA 

6. Hi dao TersuB explicant superiores duos : venît atas lilti-' 
ma : nascitur ordo novus : quia redit virgo, quK terras relï-' 
querat : redeunt secula aurea, quœ fioruerunt sub Salurno : 
redit progenies nova Heroum, quos dicas lapsos e cœlo : adeo 
divînî, et pêne ultra mortalem sortemi non dubium, quin 
hic preeserttm signet Gtesarem, et Ceesarls familiam : deinde 
maguos illos viros, qui una cum illo principe : his omnibus 
magnam dat laudem, ut qui ipsi de novo, et ab integro con- 
■tituant aureum œvum , jam per tôt secula intermortuum. 

8. Convertit $e ad Dianam prœsidem partuneotium (quam 
Lucinam vocant) a qua petit, faveat parturienti matri, nas- 
centi puero '^ et quo efficacius luoveat, proponit Dese, qua 
tecum apportct nascens Octavii filius, videlicet ânem getalïs 
ferreœ, ioitium aurez : sed elef;antius excogitavit poeta, no- 
miiiat enim gente.m, non œtatem : nam qui efëciunt aevum 
aureum, nisi gens aurea? ergo signât, iramites et acerbes 
mores desituros : incepturos mites et mansuetos sub Augusio 
-principe. 

10. De vero Apolline capio, sed cum respectu ad Augostum , 
qui tune regnabat,ei ApoUinemsedieiTolebat, et ejus cultu 
tsepissime ornabatur. 

1 1. PoUio; espectatus pUer, qui vere aevi aurei instaurât! 

es astrorum motn pendere mEmU naicitnral est per hujns aimi cup* 

featnm eal. Hoc aecuins Tirgiliui, riculnm, sub conaulalu PoUioni». 

dicit reTCTti aarea ibl-uU , el ile- — Quo. Deeat naicente. Nam hoo 

rari onulîa qas faeraal. Strv, dicil, fave ei Lacina, cojna onm 

7. Ja.m nova pnigenitt cala dt- tccala immutabit, oareis «cilicet 
miuitur alto, Ul vîdeaDtnr homi- ferrea. 

- nés non exmor(alibaana(i,iedez to.Caitafxvt Lucina.MaàolM' 

numÎDibua, it quMi cslo lapsi. cioam Dianam accipimoi. Quek et 

Quibns de melioreluto Titan linzit ^iriiM'it, et âfn/ii( '^X'* dicitur. 

pracurdia,quiTehuinanumgeDua Nam parturiente* Lucina opem 

■ repeatinis et inopinatii b«nelicua implorabant. Sed tlFave, TRrban 

detnereulur, de calo milti dicun- loleone est. Ofid. Fesla FAVE. 

tur. Lactantms I, 1 1. SoUmus tos, Tibull. Phabe FAVE. 

quanim virtutem mirtmur, aut 11. /nf6i(. Incboabil, eiordium 

tjiii repentino advenerint , de cato accipiei; aureum acilicetiECuluDi, 

cccidissedieere.TiLM.ljZ. «Tune el ideoiuibit, non iniit, quia con- 

Tuniam subito: necquisquam nun- aiil desifpiaiiu eral. Quidam Salo- 

cietante, Sed videar cela iftisaus ninam Pollionia fitium accipiunt. 

ndesse (ibi. * Alii Aainium Gallum fratrem Sa- 

S. Modo neiçentipiitn» : qui mux lonini, qui piitu nalBI •*■ FollioM 



IN ECLOQAM IV. ^73 

decus erit, te Gonsule nascetur, vitamque inibit: actam felicis 
▼itœ exorsu procèdent menses, magni vere, atque eximii : 
quos nullius vita potuisset dare majores, feliciores, faustiores. 

i3. Si quas vero restiterint reliquiœ bellorum civilium, in 
quœ nos per summum scelus incurrimus, tuo ductu, atque 
auspiciis conterentur : quicquid est formidandum , irritum 
erit, te Gonsule. 

i5. Vivet hic natus, ut Dii olim vixerunt, vivet Deorum 
▼itam : Deos videbit, a Diis videbitur : cemet una quoque 
magnos, qui omnes conjuncti svum aureum agitabunt. 

17. Ac demum in possessionem orbis adveniet, quem reg^ 
pacatum Imperatoriis patris sui virtutibus. 

18. O puer, tellus'in gratiam tui fundit omnigenam florum 
varietatem, hederas, baccar, colocasia, acanthum. 



consnle designato. Af conius Pedia- 
nus a Gallo aadûse se refert, banc 
eclogam in honorem ejus f actam. 
Serv. — Hxc omnia confatavimus. 

la. Pollio, De hoc summo viro 
£cl. III, 86: pancaaddo, ^c/sum» 
ma provectus incorrupta vita et fa-' 
eundia : Tacitus Annal. 1. XI, 6 : an- 
numeratur optimisoratoribus; Dial. 
de orat. aS. Magnus orator, Seneca 
de tranq. c. 1 5. Asinius PoUio non 
tninima pars Rom. styli. Val. Max. 
Vlil, i3. Plura Plin. VII, 33. et 
Seneô. in prœf. IV. controy. Emm, 
— Magni procedere menses. Non 
Jultus et Augustus , sed menses 
magni anni. Itaque non retrahit, 
qui magnum mensem ssculum 
Chaldaicnm yocaverit. Nam ut an- 
tea Poëta dizit, Magnus ab integro 
sœclorum nascitur ordo; ibi, per 
magnum ordinem sœclorumy maxi- 
mum annum intelligit, annorum 
civilium MCCGGXL, cujus anni 
mensis est CXX annorum, quod 
est sapculum. Scaliger. 

14. Irrita, Ad nihilum deducta 
irestigia; et non dicit, Jam irrita 
golvent terras formidint : sed^ fient 
5. 



irrita , et solvent terras timoré. — * 
Perpétua. Longa. Immo, soivent 
perpétua formidine, id est, sol* 
vent formidine in perpetuum. Serv. 

18. At tibi prima, P^^» nullo 
munuscuia cultu. Rhetorice diges- 
ta laudatio; non enîm improvide 
in principio universa consumpsit : 
sed paulatim fecit laudem cum 
aetate procedere. -— Munuscuia* 
Bene in rébus minoris etatis , asus 
est diminutione ; ut nnllo cultu , 
id est, inarata, sed sua sponte 
nata. Serv. 

19. Errantes ederas passim cum 
baceare tellus. Passim vagantes. 
Unde antiqui lyrici dixerunt, flexi« 
pedes hederas : quod hac atque 
iUac vagantur. Mire autem pne« 
rum laudat ex ipsis muneribus. 
Nam hedera indicat futunun poë- 
t^m : ut, Pastores hedera nascen^ 
tem omate poetam. Baccar vero , 
herba est , quae fascinum depellit. 
ut, Baceare froniem Cingite, ne 
vati noceat mala lingua futuro» 
Per quod pnlchrum indicat pue* 
rum. Serv. 

20. Ridcnti acantho. LJeto, sua- 

18 



»74 



COMMENTARIA 



ai . Gapellœ in pascuis (jratîssîmis versabuntur ; hoc indicabil 
lactis copia, quo plenae domum redibunt : quœ vero armenta 
in ag^ris résistent, tuta erunt ab ina^orum leonum incursu. 

*i3. Ipsamet incunabula in gratiam tus infantiaeblandissi- 
mis floribus puUulabunt. 

a4« Quin hoc cavebit tellus, ut non 8olum producat, quae 
gratissima; sed enecet qus mortifera : nihil enim noxium sinet 
revirescere. Tuti erunt flores ab angue latente in virenti gra- 
mine; herbœ omnes salutares erunt, nulla legentem fallet, 
nulla cum veneno. Sed et pro omni fallabi herba amoroum 
illud, quod olim in Assyria pretiosum, ubtque terrarum nasce- 
tur.Expende leviter versus poetœ : quum hic cantetur hujus in- 
fantuli genethliacon, plurîmahic infantilia invenies ex magno 
judicio : nimirum munuscula^ cum diminutione : 6accardepel- 
lendo fascino , cui inprimis subjecti infantes : risus, quo maxime 
ea œtas allicitur : lâc^ quid aptius ad infantem? ubera, quae 
blandissime tractant pueri : cunabula^ ei^ flores blandasy gratos 
puero : reliqua ipse observabis : prima munuscula^ quia primi-^ 
tiae sempcr gratiores : sed addit nuUo cultu, quia haec non so- 
lum grata, sed supra naturam : ac si dicat; tellus nullis labo- 
ribiis vexata^ nullis ligonibus lacerata, sponte sua effundet 
omnia: quœrequiris, o puer, in gratiam tui miracula majora? 
Possem omnia expendere simili modo, sed multa relinquenda 
diligenti» lectoris. 

26. Quinque primi versus banc habent sententiam : ubi, post 



vi, jucundo, fulgenti, ut, ridet 
argento domus: vel quod hians et 
patens nascitur ; et est herba que 
in -figypto invenitur. — Colocasia, 
Hanc herbam yidetur in honorem 
Augusti dixisse, que Rome, post 
devictam ab eo .^jptum, inno- 
tuit; et dicendo fundet abondan* 
tiam (loris ostendit. Serv, 

ai. Jp$a lacté domum réfèrent 
Quid enim est aptius infanti lacté? 
Et magna laus in hoc est, quod 
ait, /psœ réfèrent, id est, sua spon- 
te. — Laete distenta capellœ uhera. 
Sic Ecl. VII, 3. « Thyrsis ovis, Co- 
rydon di^tentas lacté capellas. « 
Horattus Epod. IL DisterUm stccel 



ubera. et Sat. I, i, 110. Capella 
gérai distentîus uber, 

aa. Nec magnos metuent armen^ 
ta leones, Bona usus est modera- 
tione, dicens; Eirunt quidem ma- 
ligni leones ; sed minime armentis 
nocebunt. Serv. « Nec magnos me- 
tuent armenta leones. • Sic Horat. 
Epod. XVI. « Credula née flavos 
timeaut armenta leones. » Et paulo 
post : « Nec vespertinus circumge- 
mit nrsus ovile. a Leones et vituU 
ad presepe simul stabunt : lupui 

ovem non rapiet. 

a 5. Assyrium vuigo nascetur 

amomum. Amomum herba est sua- 

vissiiai odoris, que taïitum in As- 



IN ECLOGAM IV. 



275 



pueritiam, attigeris juventutem, in qua possis bonis studiîs 
operam dare, poesi, historiée, philosophiœ, (hase explicatio 
non latuit Servium, qui per heroum laudes , poesin intellig;it : 
perfacta parentis^ historiam : per verba illa, et quœ sit poterU 
cognoscere virtus, philosophiam moralem) tune una tecum tel- 
lus majora dabit incrementa, non munuscula, non flores 
blandos; sed segetes, uvas, mella. 

3 1 . Ita in adolescentia tua renovabitur aetas aurea , ut tamen 
supersint vestigia fraudis îllius, et malitis, qu» erant in aetate 
ferrea; sed praesertim tribus in rébus, videlicet in naviçatione, 
militia, agricultura: atquea^eo mare tentandum est navibus, 
ut merces necessanœ ad humanum usum bine inde transmît- 
tantur : oppida cingenda sunt mûris, ne externa vis occupet : 
aranda est tellus, ut victus suppetat. 

34. Adjungit caussas : tentabitur mare, quia erit novusTiph ys, 
nova Argo. in qua novi etiam, et delecti heroes : cingentur 
mûris oppida, quia no vus Achilles ad Trojam mittetur : aranda 
est tellus, quia erunt bella altéra : nihil magis contrarium est 
agriculturœ, quam belium, cujus etiam metu, et opînione 
agri deseruntur. Ergo, ut sustineantur bella imminentia, ne- 
cesse est frumenta prius sint in horreis. 

37. Ait, plenam fore felicitatem œtatîs aureœ, ubi puer ille 
attigerit virilem : dicit hoc cum respectu ad ea, quae dixerat 
de adolescentia, quamvis abundaret bonis multis, tamen sub- 
essent vestigia priscœ fraudis : ergo; ubi vir fueris, non erit 
necessarius Tiphys, non vector, qui merces hinc inde com- 
. mutet, et transportet : ratio; quia ubique gentium nascentur 
quae necessaria sunt ad victum. 



ftyria oatcitûr. Vulgo. Pasiim, om- 
nibus locis. Amomutn saepe pro qai- 
buslibet nnguentis pretiosissimia. 

37. Jam légère. Id est quum cœ- 
peris imbui studiis liberaiibns. — 
Qum sit poteris cognosctre virtus. 
Accessu enim aplatis quanta sit rir- 
tus agnoscitur , et cujus glorie. S. 

34. Alter erit tum Tiphys. Vel 
rêvera Tiphys, vel qualis Tiphyt 
Argonautarum gubernator. Sane 
tpecialta pro generalibus ponit. 
Kam per Typbio, quemcumque gu- 
bematorem accipimas : per Argo, 



quamcumqiie nayem : per Trojam, 
quamcumqufl ciritatem : perÂchii- 
lem, quemcumque yirum fortem, 
— Argo. A fabricatore sortitur 
nomen, cujus meminit Phaedrus 
IV , 6 ; « Nec ad professa? mortis 
audacem riam Fabricasset Argus 
opère Palladio ratem. » 

35. Heroas. Quidam a terra die- 
tos Tolunt, quod terra »^«1 dicta 
sit, unde initio nati creduntur ho- 
mines , qui nomen a matre traxe- 
runt. Seiv. 

38. CedfX et ipse mari vector. Ne* 

18. 



»76 COMMENTARIA 

4o. Vacabît tellus a rastris, qui circumduci soient ad fran- 
gendas glebas : vacabunt yineta a vulnere falcium ; nam omnia 
haec, cog^ente nemîne, profèrent fructum : vacabunt boves a 
labore; horum enim usus non necessarius in spontanea terras 
fertilitate. 

4i* Illi quoque qui varios colores lanis et velleribus indunty 
non erunt necessarii, suppetente hanc pulcherrimam colo- 
rum varietatem nalura îpsa : ergo lana nuUum colorem men- 
tietur, nam omnes erunt naturales: dilatât boc in arietibus, 
et agnis : illi in ipsis pascuis mutabunt lanas vel cum purpura 
suavissime rubenti, vel cum luteo croceo, id est, cum colore 
aureo : îsti per pastum ultro colorabuntur fuco herbs Sandyci». 

46. Hanc tantam félicita tem non interturbarunt Parcœ; 
quin concordes stabili fatorum numine dixerunt suis fusis : 
currite per talia, tamque felicia secula, id est, ne rumpite 
tam fausta secula. 

48. Quum jam poeta fingat, Octavii filium esse proximum 
virili œtati, aptum putat gerendis magnis honoribus, magîs« 
tratibus ; petitque, ut aggrediatur, id est, candidatus sithono- 
rum, seque omnibus conspicuum prœbeat, appetente jam vi- 
rili œtate : et cur non honores magnosgerat, qui magna 
Deum spboles, qui ab Jove nutritus et êducatus increverit? 

5o. Exultât, quod magnus ille Jovis alumnus, et cara Deo- 
rum progenies magnos honores , tcrgeminosque Romœ magis- 
tratus gerat : siquidem Regina mundi jam te Dominum agno- 
vit, aspice, ut universus tcrrarum orbis concutiatur et nutet 
ob adventum tuum, qui venturœ felicitatis signum fortunatum 
habetur : aspice, ut terras, maria, cœlum, id est, mundus 
omnis qui te futurum Regem expectat, se tibi submissum et. 
adorantem inclinet. 

53. Gomprecatur sibi poeta optatque tam longam vîtam, 
tantumque spiritum, quantus necessarius est ad dicenda facta 
illius pueri; et advèrte signate optari duo, videlicet senectam, 



cessario; siquidem — Omnis feret 
omnia tellus, Navigatio enim ex 
mercimonii ratiooe descendit. Sa- 
ne vector , tam is qui vehitur , 
quam qui yehit, dicitur; est et 
nauta et mercator. Serv. 

44- Murice, Cochlea similis cou- 
«hiliis , unde tingitur purpura . Ma- 
rex pisciculiu est., qui cibi Ticem 



prsstat, cnjns liquore tingnntur 
vellera et vestes. Martial. Epigr. 
XIII 9 77 : • Sanguine , de nostro 
tinctas, ingrate, lacernas Induis, 
et, non est hoc satis, esca sumus. v 
5o. Nutantem convexa pondère 
tnundum, Gestientem , prae laetitia 
commoventem se , bonis futuris 
gaudentem et quasi rexuisceateoi. 



IN ECLOGAM IV. 277 

€t8piritum: quia iUaaptiorest,etinaturiorfonnando stylo; hic 
neoessahud ad halitum, et respitationem dtcentis, quiinseni- 
bus solet deficere : itaque optât et benescribere,etbenedicere. 

55. £çreg;ia, et ing^ens pollicitatio : nemo, ait, me vincet 
poetarum : non Oqiheus, qui mag;nus olim in Thracia; non 
Linus : adde adjutores : nec timeo : ergo, pu^nent in me Or- 
pheus cum matre Calliope, quœ praeses Heroicorum yatum; 
Linus cum pâtre Pbœbo, qui praeses carminum; nemo me 
vincet. Redundat hoc in ingentem laudem Octavianae prolis, 
quasi dicat: scribentem, dicentemque' de tuis rébus, nemo 
▼incet, nec Dii quidem ipsi : et nota modestiam poetae : non 
dicit , vincam omnes : sed , vincet me nemo, cum hoc enim stare 
potest victoriae œqualitas : textum subobscurum sic ordina : 
non me vincet Orpheus, non Linus, quamvis huic Orphei 
adsit mater Galliopea , huic Lino pater Apollo. 

58. Hoc multo grandius : certet mecum in cantn Pan inven* 
tor fistulae, sit judex tota Arcadia, quae hune Deum colit : pro- 
fecto îpse se victum fatebitur, ipsa Arcadia pro me^judicabit : 
itaque non contentus Victoria mortalium, aspirât ad victo- 
riam immortalium. 

60. Virgilius quasi ad cunas puelli recens nati conversus 
euxn invitât ad matrem agnoscendam; a o infantule, aperi 
oculos, specta matrem tibi arridentem, te blanditîis refoven- 
tem, et prae gaudio oblitam longa fastidia, quœ tulerunt illi 

Convêxuniy est curratura muodi theolo^m. Servtus: —^ Pan etiam. 
exterior : Conciit/ttm^ carratura in- In Oblongo codice legitar Pan 
•terior : utmmqae promîscue su- Deus , et in sequenti Pan etiam. 
mitur a poetis. ^neid. IV, 4^1 : Magnaoi enim emphasiin babere 
tsdet c»li convexa tueri; id est, yidetnr, Pan Deus. Et adverte in 
concava quai sola possumns intue- hujusmodi lectione inferiore Ter- 
ri. De cœieris vide notas vol. I, su. Pan suspendendum esse; si 
pag. i35. cni vero magisplaceat iteratio to- 

57. Calliopea. Gt9C9. declinatio. tins hem istichii, non laboro. Nam 
— Lino. Linuf vero quum nomen et ea qnoque lepida , et suavis 
hominis dicimus , hrevis est £1. est. Pier, — Arcadia fudice. Qua 
Statius , Medio Linus iniertextus ei favet , nbi colitnr. Gonfidenter 
acantko. Quum antem linam dici- satis arbitros Poëta capit Arcadas , 
mus, filum signilicantes. Xi longa Pana colentes religiosissime. Sic 
est; quum producatur apad Gnr- Ecl. X , 36 : Pan Deus Areadite, 
COS. Linns ApoUinis et Psamatif 60. Incipe , parve puer , t-istt 
filins, qni theoiogiam scribit. Serv. cognoscere matrtm. Mater fiitum 

58. Pan etiam. Redit ad numina recentem omni blandiciamm ge* 
mstica : nam satis exeesserat di* nere demnlcet ; huic arridet laeta* 
cendoLimim poëtam,etOrpheaiik bandas sed non illi filios; nai»» 



aj8 



œMMENTARIA IN ECLOGAM IV. 



decem menses ; scllicet novem , per quos çestantem ntemm in- 
commodo pondère gravastî ; et decimus mensîs , in qao poer-* 
perii duros dolores, et primi lactis laborem ac sequentes 
œrumnas perpessa genitrix languît : iterum , banc specta , ut 
iterum consoleris, ut iterum rîdeat, Nam si tibi parentes non 
arriserint, malis auspicîis vitam ingressum et invisum superis 
te maneat longa infortumorum séries. (Vide infra de Vulcano 
notam ad v. 6a.) 



que, nt ait Plinia«, homo natali 
die abjectus ad ploratum ,• et nulli 
datur risus, prœcox ille et celerri- 
tnus , ante tjuadragesimum diem, 

6 1 . Tulerunt. Matri decem men* 
ses attulerunt longa fastidia : quia 
prapgnantc» soient fastidia pati. 
— Donatus in Eunochi prologo 
lorum hune citai, et tu/emnr pen- 
ultima correpta leçit, ad simititn- 
dinem illiuR Terentiani versus : 
Postquam édiles emerunt, ubi ne- 
cesse est nhimum aaltem pedem 
esse iambum. Agnoscit et Probus 
tulerunt, et Metnplasmurii esse di- 
cit média cbrrepta syllaba , quae 
natura longà sit. — Decem menses. 
Quia mares in decimo nascuntur 
mense, feminae vcro in nono« Seru. 
Maie : yidc que de decem men- 
sium parla multa congessit Gerdâ; 
Tnmeb. IV, i5. de Lonap mensi- 
bus explicandum hune locum pu- 
tat, qui breviores erant, quum 
▼eteres eos ad Lune corsum , non 
ad soliii metirentur. 

6a . Cui non risêre parentes , Nec 
deus hune mensa , dèa nec dignata 
cubili est. Sicut Volcano conligit : 
qui quum deformis esset, et Jnao 
ei minime arrisisset , ab Jo^e est 
praecipitatus in insulam Lemnum. 
Illic nutritns a Sinciis, quum Jovi 
fulmina fabricasset, non est ad* 
missns ad epulas deomm. Postea 
quum rogaret, nt cum Minerra 
conjuginm sortirctnr , spretus ab 



ea est. Unde dÎTinos honores noa 
meruit: ad quoa aut per conTÎ* 
vium numinum, aut per conjunc* 
tionem venitur dearum. Hinc est ^ 
quod Junoni in lib. ^n. 83 , £o^ 
lus agit gratias, quod per eju» 
beneficium divinos honores me- 
ruit : ut , 7*u dus epulis accumbere 
divum. Alii dicunt quod quum 
Vulcanus parentes snos diu que- 
reret, nec inveniret; sedile fecit 
taie , ut cum eo qui sedisset sur« 
gère non posset ; in qno quum 
adsesisset Juno, nec posset exsur- 
gère ; Vulcanus ncgavit se solutu- 
rum omnino, nisi prius parentes 
snos sibi monstrasset, atque iia 
factum est ut in Deorum nnmerum 
reciperetur. Sera. — Cui non risere 
parentes. Non me fugit quo pacio 
Quintilianus lectionem hanc accf- 
périt , quam hic in numéro figura* 
rura esse dizerit, qnantumque vtri 
peritissimi sibi super hoc loco ap- 
plaudere visi sint. Que vero in hoc 
disputent, alii viderint. Nos anti- 
quissima bec omnia exemplaria 
contulimus, in quibus omnibus 
scriptum obserravimns cui datiro 
casu. In aliquoc etiam ^uot, Ga* 
tttiliano more ^ ut alibi : Quoi non 
dietus Hylas* Quo de grnere scrip* 
tionis Quintilianus, Veteres ante 
se ait, eui^ qaod tribus jam lite- 
ris enotari cœptum erat , quoi ad 
pingnem sonum Usos : tantum nt 
ab illo qui distingneretnr. Pier% 



ECLOGA QUINTA. 



(Vide Aripimcntum (jenerale, vol. I, p. 189 ) 



DAPHNIS. 



ANALTSIS. 

JViEivALCAS Mopsam îoTitat ad canendum, tum a loco ambroso, qni 
aptus ; tum a cnpiditate oatentandi ingenit. Mopsas cedît , ut qui mi- 
nor, et rult canere; de loco tamen proposito ambigit, ot alium propo- 
nit, 1^-7. Pr«ceduot quepiam ante eancam^ in quibos major Meoalcas 
materiam canendam proponit; janior Mopsns, aa rejecta ^ pro arbîtrata 
«ligit, qaam Tult ipse : est yero sparaa adolescentU arrogantia in om- 
nibus , quae ipse dicit; viri modestia et urbanitas in placando adoles- 
cente, 8 — 19. In bac oratione Mopsi, primo Dapbnin defleut Kyroph» 
et mater; be:ftiie mites, atque immites : deinde narrautur ejus prsclart 
facta: tertio defletur calamitas, qus secuta ejus obitum: quarto fiunt 
illi sacra, addito tumulo et elogio, ao — 44* Menalcas Uudat Mo psi 
carmina adduclis coroparationibns, parem facit màgis'tro, sua qualia- 
cumqne promittit dicturum; boc extremum gratum sibi fore ait Mopsus, 
cujus rei ratio dupiez, 4^ — 55. Daphnis canitur, ut Dens : ad ejus 
Numen omnia afficiuntur yolnptate, requie, Isetitia : deinde offeruntur 
illi, qu» Deorum sunt^ arae, lac, vinum, olenm ; illique attribuuntur 
sacra : tertio, perpétua hsc fore promittvmtur : quarto datur illi Numea 
non in pastores solum, sed etiam in agricolas, 56 — 80. Vicem reddic 
Mopsus Menalc0, nam ejus quoque laudat carmina, adductis etiam 
comparationibus : deinde sibi mutuo dant, et commandant doua, 
81—90. 

EXPLICATIO. 

I. O Mopse, invitant nos omnia ad cantum : vide hanc arbo* 
rum opacitatem, banc frondium dulcedinem, hanc ridentîs 

NOTiE. 

Menaieas. Virgilius bic intelli- ^milius MacerVeronensis Poëta, 

gitur , qui obitum fratris sui Flacci amicus Virgilii. Serv. 

deflet : yel, ut alii volunt, inter- 1. Cur non Mopsf, boni, Indu- 

fectionem Gastaris. Mopius varo cuntnr duo pastores canere delec* 



sSo 



COMMENTABIA 



et blandientis natufae suavitatein : vide ulmos commixtas cory* 
lis, ne aditus sitSolî nobis ut noceat: deinde, qui aptiores ad 
cantum, quam tu ipse, atque ego? tu peritus in flandis cala- 
mis, ego dicendis versibus : ergo, cur non sedemus? cur non 
canimus? 

4. Tu major es , me tibi parère œquum est : modo ad umbras 
arborum sedeamus, ut tu ipse vis; modo huic antro succéda* 
mus, quod potius duco : nam umbrœ arborum, quas laudas, 
incertae sunt ex crebra commotione ventorum,qui quum arbo- 
res agitent, umbras perinde movent; antrum speciosum est, 
sylvestrî labrusca diffusa per ambitum, unde rari pendent 
racemi : quo loco nullus pulchrior, et ad canendum aptior. 

8. Pend et sententia ex superioribus : Mopsus quumdeloco 
tantum.dubitasset, in quo futurus cantus, certe de cantu ipso 
nunquam dubitaverat, imo se ad parendum alacrem dixerat : 
banc alacritatem Mopsi ducit Menalcas pro argumento victo- 
ris aliénas , atque adeo veluti subterfugiens certamen , ait : non 
ego tecum certem; Amyntas solus certet, qui magnus cantor 
in bis montibus : vei referri potest sententia ad quatuor ver- 
sus Mopsi précédentes, ut dicat Menalcas : certet tecum tan- 
tum Amyntas, non ego : nam versus, quos nunc fudisti , prae- 
clari sunt. j * 

9. Hoc ipsùm iiîdignatur adolescens pastor, et respondet 



tationem ,im4e et se laudantes sibi 
inyicem cedont. Idem, 
■ 5. Slve sub incerias Zephyris 
tnotantihus umhratt Dicit qaidem 
verecande se iili obiemperare de- 
bere : ostendit tamen quid sibi 
placeat* Nam ex ipsa laude antri , 
et ex arborum vitnperatione, qua- 
rum incertas umbras esse dicit, 
ostendit suam sententiam esse me- 
liorem. Incertae autem umbre sont, 
et ex Solis circuitu , et ex mobili- . 
tate ventorum; quod ipse etiam 
dicit, Zepbyris motantibus um- 
oras. Serv, 

6. Antro potius succedimus, Suo- 
cedimus et dativo et accusativo 
casibus , secutua tam veterem , 
qaam nostram consaetudinem , 



sue more jungtt ; sive umbras snc» 
(^dimus , sive antro ; quum alibi 
secutus tantum anitquos, datiro 
tantum succedere junxerit; ac not- 
tris succède penatibus , et sueeessit" 
que gemens stabulis. Sallustius ta- 
men succedere accusativo junxit, 
sed ubi prope significat : Quum mum 
rum hostium successisset, pœnas de* 
demt: boc est, quum prope murum 
accessisset. Succedere anteni idem 
significat , quod et subire id est , 
penitus intrare. Serv. 

8. 7*t6î certet. Usurpatum est : 
nam bodie , certo tecnm , dicimus. 
r— Tibi certet. Verba contenciônis 
amant dativum. £ck>g. VIII , 55 : 
Certent et Çycnis ululœ»- Gatoll. 
Carm. : Noli pugnare duobu$* 



IN ECLOGAM V. aSi 

ita : quid tu mecum certare posse Amyiitam pntas? posait qui- 
dem, si certet superare Phœbum cantu: clarius; si Amyntas 
certet, aspiretque ad victorîam Phœbi, me quoque cantu ag- 
grediatur, non aliter : et notanda est proprietas poetse, qui 
janiori dat hos animos ex inçenita œtatis hujus arrogantîa. 

lo. Ëxacerbatuin juvenem lenit vir pastor, et primas offert 
în canendo, ac triplicem offert materiam, amatoriam, lauda- 
tivam, contentiosam : ergo ait; cane amores Phyllidis regînas 
Thracum, quibus complexa est Demophoontem, quibus sibi 
mortem attulit: aut landes Alconis, peritissimi saçittarii : 
attt Codri Atheniensium Ducis jurgia, quibus, et morte sua 
▼ictoriam patrie peperit: potes tuto canere; nam Tityrus 
hacdos servabit. 

i3. Nihil honim placet; imo ezperiar, id est, adducam in 
ezperimentum et periculum carmina quœdam, quae nuper 
condidi, atque ilnscripsi in fago : et, quum ea modulatus sum , 
notavi altenia, id est^ alternatim; videlicet, inflans jam fistu- 
lam, jam canens carmen : itaque altematio hic refertur jam 
ad flatnm calami, jam ad soiiitum oris : permit pastor : hœc 



10. Phyllidis ignés, Phyllis Sito- 
nis filia, regioa Tkracum fuit. Haec 
Demophoontem Thetei filium r«« 
gem Atheoiensiom, redeuntemde 
TrojaDO prelio, dilexit, et in eon- 
jugium êunm rogavit. iUe ait anie 
ordiBaCaram se rem «aam : et sic 
ad ejus nuptias revei^umm : pro* 
fecttts iiaque quam tardaret, Phyl* 
lis et dok>rif impulsa, quod se 
spretam credebat, laqueo vitam 
finifity et conversa est in arborent 
avygdaiuiD sine foliis. Poatea re« 
versus Demophoon, eognita re, 
ejus am|^3ras est truncam ; qui , 
i^elttt sponsi sentiret adventnm , 
folia emisitk Unde etsan phylla 
snnt dicta a Phyllide, qnss antea 
petala dicebantnr. Sic. Oridins in 
Metamorpboseon librîs. Sgrp^ 

1 1 . Aut AUonis laudes* Hic Gre- 
tensis sagittarius fuit , cornes Her^ 
nulis ; ita peritns, ut iotus ejus non 
fiiileretur; nanique positos tnpra 



capite hominum annulos trajicie- 
bat ; capillos spicuUs sagittarom 
mmpebat , sagittas sine ferro po- 
sitis es adverso gladiorum lancea- 
niniTe mncronibus findebat ; cujas 
qaamfilium draco invasisséf, tauta 
arte saam direûl sagînam ; ut ea 
cnrrens , in serpentit defieeret vuU 
■ère, nec transiret in fiUi corpus. S. 
— Jurgia Codri. Godras dus Athe- 
niensinm fuit , qui orto bello inter 
Laconas et Athéniennes ; quum res- 
pondîsset oracnlum, ilios posse 
▼incere , quorum dus ab kostibus 
fnisset occisus ; et kostes scientes 
a Godro abstinerent , babitu hu- 
mili profectos est ad hostium vi- 
cina tentoria : et iiUc jurgio eos in 
soam cflsdem instigavit, quum a 
nnllo fnisset agniius : et sic locum 
fecit oraculo ; nam Athenienses eo 
pnelio vicerunt. Serv. 

14. Mvdulans mltema. Serun- 
dum rhythmum componens. Al- 



a«4 COMMENTARIA 

Daphnîdem, nam Bacchi sacra (incipit enim primum a reli- 
£^ione) nemo îUo melius curavit: tig;res enim, qus féroces 
natura, (notanter Armenîas désignât, nam istae generosiores) 
instituit, ut currui Bacchi subjungerentur; utthiasi, id est, 
choreae, Baccho inducerentur, ut thyrsi (nam hi sunt hastœ 
lentae) foliis intexerentur. 

32. A sacris, quas ornavit, gradum facit ad ornamenta alia , 
rem explicans comparatîonibus rusticis : fuisti decus, et orna- 
mentum tuis, et quidem omne, nam nihil extra tehabuere: 
non aliter atque arbores decorantur vitibus, vites uvîs, grè- 
ves tauris, arva segetibus. 

34« Vide quantum nocu mentum mors tua nobis attulerit : 
Pales Dea pastorum; Apolio, qui versari nobiscum solitus, 
agros reliquit. 

36. Priyati te,'priTati numinibus quid non experti detri- 
menti sumus? nihil nobis pro votis successit : hordea, et gran- 
dia quidem, terrse commisimus; pro quibus lolium, quod 
infelix; ayenœ, qus stériles; agros occupant; et late malum 
dominatur. 

38. Nequevero solumfructus nobis deterioraccidit; sed ager 
▼iolis prius, et narcisso floridus, jam carduis, et spinis horret. 

3a. Fitis ut arboribus decori est, Palilia vocantnr , de quibus Ovid. 

heney ut pastores similitudines de Fast. IV, 7^1 . Etnm, 

rébus agrestibus sumunt. Hoc quo- 36. Grandia hordea. Usurpntire 

que ex Theocr. Idyll. VIII. Tf /pi/i metri caussa dixtt; nam triticum , 

T«ù/i«x«tni «esjutf, <r«/iflexi^/u«t\«, vinum , hordeum , met, numeri 

r£ IU*i /* À fM^XH* *f9 fimtiixm m tantum siogularis sunt. Unde plu- 

0ùU êLÔraJ. rali in prosa uti non possumus : 

35. Pales. PabnlonimDea, Dea vina tamen possumus dicere Gice- 
pastoralis , ut ait Servius, quae cnm ronis exemplo ; qui ait in prictura : 
Apolline n/uJf reiigiose colitur. Sic Fina , cœteraque quœ in Asia faci" 
Noster Georg. lib. III, i : « Te le comparantur, — Mandavimtis. 
quoque magna Pales , et te mémo- Gommendavimus vel serainavimus, 
rande cahemus PasCor ab Ah»- et recte dicitur reddituris. Serv. 
phryso.» OYid.Fast..IV,7a5: «AJ- 39. Carduus, Spin« genus. -Pâ- 
ma Paies faveas pastoria sacra Uurus. Herba -asperrima et spi- 
canenti. » Tibull* Eieg. I, 1. Deum nosa ; vel, ut quidam volunt, spina 
facit: «Hic ego pastoremqueDeum alba. Inter frutices Theophr. III, 
lustrare quotamûs, Et placidum 17. et IV, 4« «^«xtevpec ^«^«/i^i- 
soleo spargere lacté Palem. a Sic f9ç «rev xurov. Spioe genus est , de 
etiam in mascnlino Servius, loco qua Plin. XXIV, i3. et Salm. in 
citato in Georgicis. Huic sacra Plin. p. io37.etMeurs. inaiboreto 
tfulvuntur 1 r. Kal. Maias die, qu« sacro c. 5. 



IN ECL06AM V. 



i85 



4o. Açite vero pastores , Daphnidem , ut Deum colite : itaque 
flores jacite, fontes arboribus inumbrate : illejubet, et cum 
imperio ; potest , ut qui Deus : erigîte tumulum , addite carmen, 
CUJU8 hœc sit sententia : Ego sum Daphnis ille*, qui a sylvis 
viam in carijttm, et cum fama, reperi: cujus pulchritudinem 
inde colltg0$,.qaod formosum pecus quum paverim, longe 
ipse eram formos^r. 

45. Divinus es.poeta^ o Mopse, non tn huroanus; neque ex 
illis, quos fama hacteiins oelebravit : dulcissioius est sopor in 
▼irente herba animantibus fessis; dulcissima aqua in aestate 
ad sitim restinguendam, si prœsertim hauriatur a rivulo sa- 
liente, atque strepente inter glaream, in quo plus est volup- 
tatis : bis rébus earmen tuum comparo : hœc sententia : tuum 
Carmen est taie quiddam, quale quiddam est sopor, quale 
quiddam est restinguere sitim , etc. Glarius : tam suave est ; 
quam sopor, quam restinctio shis aqua pura sedatse. 

48. Par es magistro tuo, non flatu solum calamorum, sed 
cantu, et voce oris : felix es, qui jam loco ejns eris : nam post 
illum eris jam nunc alter magister opinione mortalium. 



4a. Superaddite earmen. Duos 
yersus earmen vocavit : uec mi- 
rum ; quum etiam de uno earmen 
dizcrit : ui^ Et rem carminé siyno. 
jEneas hœc de Danais victoribus 
arma. — Superaddite earmen. Id 
est, tîtulum, ivrtyfapni. pleraque 
monumenta inscriptionem habue- 
re; vel in prosa : ut Hic sitds. Hic 
JAGET. Hic PO8ITU8, etc. Tel in ora- 
tione ligata qnalium titulorum vim 
coUegerunt, Guth. de jure manium 
II, a6. Rirchni. de Fun<Rom. III, 
19. Briss. de Form. lib. VII. Bre- 
▼itat in epitaphio requiritur, ut 
monet Vosûus instit. poët. IH, 21. 
Ubi bene diBtin{j;uit inter inriy^a/â' 
/u«t, qnod alicni rei inscribitnr, et 
inmojpiwf » qui incidebantur se- 
polcro. 

- 44* Pormosi peeoris custo$, for^ 
fno$ior ipte. Si ad Gassarem referas, 
hoc dicit ; Boni populi , optimuf 
iqiperator. Serv^ 



45. Divine poeta. là est, qui 
caeteris anteponendus et multo 
prestantior es. Sic Gicero pro Ar- 
chia, c. 7. Divinum hominem Afri- 
eanum. Juven. Sat. X, laS. Divina 
Philippica. Quam notionem tra^ 
dimus £cl. III , Zy. Sed recte poë- 
t£ hoc titulo decorantur, ^ut 
quasi divino quodam spiritu tn- 
jflantury quoi Ennius sanctos ap^ 
pellaty quod quasi deorum aiiquo 
dono commendati esse videantur ^ 
ut Cic. pro Archia, c. 8. Emm, 

48. /fec calamis sotum œquipa^ 
ras ^ sed voce magistrum. Videtur 
allegoria , quasi ad Theocritum et 
Virgilium respicere : hinc est : Tu 
nunc eris alter ab illo. Fabula de 
Galamo talis est 5 yeteres Zephyro 
▼ento, unam ex horis conjugem 
adsignant; ex qua et Zephyro Car- 
pon filium pulcherrimi corporis, 
editum dicunt ; quem quum Gala- 
masj Meandri fluvii filius, amaret^ 



a88 



COMMENTAniA 



74* Quinque deinde versus insumuotur io confirmanda hac 
apotheosi in omne œvum : hœc sacra tibi perpétua eruni, per- 
petuo fient : quamdiu Nymphis bopos reddetur, quamdiu fiet 
a^orum lusti-atio , quœ sacra perpétua sunt pastoribos : deinde 
quamdiu aper in montibus deget, piscis in aquis : quamdiu 
apes thymo, cicadœ rore pascentur, tamdiu durabunt honores 
tui divini, nomen, laudes* 

79. Quum hactenus promiserit) Daphnidem celebrandum a 
pastoribus, absolvit orationem hune in modum : apage vero. 



tamenmortalem fuisse manifestum 
est. Sane quœritur, cur duo alta- 
ria se positnrum ApoIUni dicat ; 
quumcoDStet superoosdeos impari 
gaudere numéro ; inferos vero pa- 
ri , nt : Numéro deus impafe gau' 
det, Quod etiam pontificales indi- 
cant libri : sed constat secundum 
Porphyrii librum, qoem Solem ap- 
pellaTit , triplicem esse Apolliois 
potestatem : et eundem esse Solem 
apnd superos ; Liberum patrem in 
terris ; ApoHinem apud inferos. 
Unde etiam tria insignia, circa 
ejus sim'ulacrom yidemus ; Lj^ 
ram , qnae nobis celestis harmo* 
ni» imaginem monstrat ; Griphe^ 
nœum, quod et terrennm numen 
ostendit; Sagiitas, quibus infer- 
llus deus et noxius judicatur. Unde 
et Apollo dictus «stq 70» ««'o^•lf. 
Uinc etiam et Homerus ApoHinem, 
tam pestilentis dicit , quam. salu- 
tis auctorem ; et Uoratius ait, coa- 
dito mitis placidusque telo , Sup*- 
plices audi pueros Apollo. Unde 
Virçilius rationis hujus peritus, 
per altaria , supernum numen os- 
tendit ; per parem numerum , in- 
fernam indicat potestatem. Varro 
Diis superis altaria; terrestribus 
aras; inferis focos dicari adfirmat. 
Alii, altaria eminentia ararum et 
ipsa libamina, ut, Mn, XII, ij^. 
paterisque altaria libant, Serr. 



68. Duo. Vétusté dixit , ut am- 
bo. Nam $œpe seneXy spe carminia 
ambo Luserat. Nam bodie hoc si'^ 
gnificantius duos et ambos dici- 
mus. Craterasque duo statuant tibi. 
Duot quidem in codicibus aliquot 
▼eteribus legitur : quamyis in 
Oblongo, et plerisque aliis, duns 
insolito génère legator. In Roma« 
no tamen , duo ad sibilum evitan* 
dum , quod statuant sequitur. 

69. Hilarans. Ad vini copiam 
tfignandam dicit Baccho, non vino. 
Qaid vero sententia Virgilii ccr- 
tius? Alexis apud Ath. lib. II, in- 
ter vini laudes, Ikêl^Ùî ijuttU roiM r 
exhilarut nos» Maie in wlgatis , 
fXATfov'c. Et Mnasith* ibid. tùBu/uaf 
^iftt : fert lœtitiam. Lege multa in 
hoc Scriptore lib. XII. Horat. Car. 
I. vino pellite curas, Noonus Dio- 
nys. XII, convivia vocat Ârt^M, 
injucunda, videkcet oifov /u» w*- 
fiomt f nbi abest vinum. 

70. Ante focum sifrigus erit, si 
messis in unthra, Mon frigori calo- 
rem opposuit ; sed messem, qu» 
est tempore caloris. Serv. 

79. I^etius jEgon. Cre.tensis : 
nt, Lyctius Idomeneus, a Lyctio 
urbe Cretse. Serv, 

79. Ut Baccho Cererique- Haec 
enim duo sunt numina , quae el 
rustici maxime coluut ; et quorum 
Domina commania sont mortalibia^ 



IN EGLOGAM V. 



289 



ut tîbi tantum a pastoribus «acra fiant; non sic erit: eris enim 
açncolailim etiam Deus, illi tibi vota quotaiinis facient, ut 
Baccho et Cereri suis numinibus : et quia illi tibi vota facient, 
tu quoque ut unus e cœlestibus, illos iisdem votis damnabis : 
quasi dicat, erunt tibi damnati, id est, devinctî, atque obli- 
çati votis, quœ tibi fecerint, donec persolverint : vel damna- 
bis illos votis, quœ fecerint, nisi persolverint, quœ proiniserunt. 

81. Dicit se habere ni h il quod reddat pro tam dulci canti- 
lena,quœsuperat dulcedine, suavitate, voluptate, Austri sibi- 
lum blande insonantis, litora percussa fluctu maris, et fluvii 
impetum prœcipitati per saxa. 

85. Pendet ex superioribus: quasi dicat: etsi nihil habeas, 
quo me dones, tamen te e^o prius donabo bac fistula; jamque 
iïlam in manus trado, cape : vide quanti apud me fuerit; nam 
ea me docuit divina carmina secundœ, et tertiœ Eclogae : id 
est, canens eço cum bac fistula, didici carminum artem. 

68. Non potest jam aliter facere, quin ipse quoque donet: et 
donat pedum, cujus duplex commendatio : prior; do tibi lu- 
bens, et sponte, quod non dedi Antig^eni ab eo rog^atus, et 
quidem merebatur, nam pulcher, et amore dignus : posterior 
a forma, et materia : liabet nodos pares, habet aes in imo. 



canctis. Sic in Georgicis : Vestro 
si mun^nf telluSy Chaoniam pingui 
glandem mutavit arista, Gererem 
propter aridos, Liberum propter 
humidos fructufl. Itaque nunc 
Daphnim dicic colendum, propter 
pecndum proventus. Id, 

81. Reddam pro carminé dona, 
nie eum supra tantum landaverat : 
hic et laudat , et de munere etiam 
cogitât. Serv, 

81. Nam netfue tantum, Quae- 
dam per comparationem laudata 
majorera emphasin habent, si ne- 
gatio activa a parte orationis in- 
cipiat ; m Non sic aggeribus ruptis 
quum spumeus amnis Exit, Née sic 
immissis aurigœ undanîia lora conr 
cussere Jugis, Id. 

83. Percussa litora, A collisione 
fluctnum, adflluentinm ad litus. Ju- 
Tenal. SatX. 148 : « Hic est, qaem 
5. 



non capit Africa Manro Percussa 
Oceano. » 

85. Hae te nosfragUi donabtmits 
ante cicula. Bene anticipât et of- 
fert munus , quod ille se facturnm 
esse promiserat. — Cieuta, Fistu- 
la, ut septem compacta ehutis: et 
fistttls qualitatem per principia 
eclogarum ostendit; ut, hœc nos, 
Formosum CorydonardehatAlexin. 

88. Pedum. Baculum incurvum, 
quo pastores utuntur ad compre- 
hendendas pecudes apedibusiGr, 

jutxÂCjpo4 i iua<u/p64 • ^^ ^ Tenatione , 
^«M»Ccxof etiam vocarunt : sed et 
«opt/vM dictum est, a clavœ specie, 
quam prs se fert crassitie capitata. 

89. Non tulit. Non impetravit , 
saepius liret peteret a me. Ter. E. 
V, 8, »7. Quodvis donum a me op» 
tato; id optatum feres. — Antigènes 
$t erut tum dignus amari. Aut pas- 

»9 



COMMEKTARIi IN ECLOGAM V. 



torem quemdam palcherrimuro di- 
cit ; autChoraulam significat, qnem 
legimu9 admodam a Vir({ilio fuisse 
dilectum : non tulit auteiD) id non 
impetravit. — Amariy proy di^us 
qui amaretar. Serw. 

90. Formosum paribus nodis. Et 



ab arte et a natufa landaTÎt , yel 
ab cre; ut si dicas^ pulcber est 
equut sella, pulcher ft^nis. — Pa^ 
ribus nodis, Id est natora fonno> 
sum ; hoc est palchnim «re arti- 
ficium : vel paribus nodis p id est , 
pari iatenrailo. Scrv. 



ECLOGA SEXTA. 

(Vide Argamentutn g^enerale, vol. I^ pag. i52.) 

SILENUl 



»X»%»^^%»»^<%^»»V»»»^^*»^V»%'%»V^'%»W^»^^*^V*<»V<^^^»^r^^»i^<^V»^W^»r^V%.^%»W^i 



^ ANALYSIS. 

lu hoc prooemio dicit Poeta, se primiini omnium donasse Latino poe* 
mate Bucolica Tfaeocriti : deinde cœpisse se beroica canere , sed a 
Phœbo admonitum abstitisse; tertio, ex jnsstt hoc Phœbi excusât se, 
qiiod Vari res non attingat; quarto promittit, se in his msiicis Yari 
laudes celebraturum, i — 13. Pergit ad opus, in quo Satyri dao ligant 
Silenam somno et ebrietate plemun : fit illis cornes Nympha ^gle^ qusi 
faciem Deo interpingit colore robeo. Ridet Silenus dolcM, polit at sol» 
\ant, accingit se ad cantum, i3 — a6. Lndunt ad illom Fauni, et fen» 
ipss; flectuntur arbores ; gaudent rupes. Canit Silenas primam orbis 
constitationem ex atomis, enoBieratiaqve partibos mundî peculiaribos 
omnia apte disoriminat, 17 — 4^. Post orbem conditam canit orbeol 
renovatum a Pjrrha, Satamo, Prometheo. Adjungit alias fabulas, prt* 
mam Hylsp, rapti a Nymphis in fonte, et indamati ab Hercule 1 alleram 
Paniphaes taumm perdite amantis; banc mire exornat Pasipbacs inlîeli- 
citate, dementia, turpitudine, erroribus; taïui incuria et neglectu, 
4i-— 60. Tertiam Ataûntae decept» matis aurets. Qnartam sororum 
Phaetontis, qua mutais» in arboi^s. Quintam narrationem, quam ipse 
confingit, de Galio, qui dactus est ad ccetum Mnsanim, et factus 
Poeta, «t olim Hesiodïis, 61 '—7S. Sexum Scylle matatss in mariaos 
scopulos. Septimam Terei, Philomel», Prognes^ qui veni in ares. Da* 
tur finis Ëclogie, cum la«de Sileni, qui par Phœbo; cma noote advenu 
tante, 74*--^. 

ËXPLICATIO. 

- I. Musa nostra, qnœLudnà etRomana dignata est ludere, 
îd est, abjecit se ad insus Ba<^o]i€08 Theocriti, qui Gneens et 

NOT/E. 

I . Prima Syraconù diynala esl nam et poeta prsfatlir, et rantata 
iudeiv venu. Cfaaracter mixius > Silenns iodacitur. — Syraeo$io, 

19- 



aga 



COMMENTARIA 



Syracusanns : neqae erubescimus sylvas tractare ad imicatio- 
nein illius : nam primî omnium hocfecimus. 

3. Sed ro^^es, Vare, cur me abjecerim ad sylvas? ad res pas- 
torum? ad stylum Theocriti? Attende: quum majora canerem , 
quum Règles et prœlia coçitarem, Phœbus prœses carminam, 
aurem vellicavit, atque admonuit : non oportet, o Tityre, fa- 
cere hoc pastorem ; quin potius, oves pascere, carmen dicere 
bumile, ac tenue : non superbire Heroicorum vatum stylo : 
inde, ne canas : ( dicunt Don»iu8 et Servius, poetam inyasÛBe 
primum omnium res Romanas, scd omîsisse territum asperi- 
tate nominum.) Non displicent, qui vocem pingues explicant» 
ut pingues sint : sed potest locus vulgariter accîpi. 

è.Nunc ergo, o Vare, Princeps maxime bellorum, scribam 
rusticum carmen, monente Phœbo : nam me hic Deus ad res 
tuas non vocat, quœ inclytœ : superevunt tibi multî, qui 
illas, qui belia tua, quœ magna, subiimius cxtoUant. 

9. Itaque, Varc, cano ea tantum, quae jussa mihi res tuas 
non attingenti : aliqui hoc referont ad imperium Caesaris : 
m«(Uem ad Phoebum. Sed -si quis taraen humillima haec lege* 
rit captas amore styli tennis, videbit nti illa spirent laudes 
luas : quia myricœ istae, id est, tenues Eclogœ; pastoritium 



Quia Theociitiiin prscipue seqni- 
tur ; qaamvisk multi alii bucolica 
svripserint. Serv. 

.3. Quum canerem re^esetprœlia» 
Qttam canere veliem : et siçniticat 
aut £oeidetn, aut g«sta regum 
Albanorum : q««cœpta omisit, no- 
minum asperttate deterritus. Alii 
Scyllam cam srribere cœpisse di- 
cunt ; in quo libro Nisi et Minois 
régis Oreteasium bellam describe» 
bat ; alii de belUs civilibus dicunt: 
alii de tragœdia Thyestis. — Cyn- 
thhu. ApoUo a Gyntlio monte Doli, 
in quo natus est.' Serv» — Feliers 
avtrem , est commonefaoere. Virg. 
ait. vs. in Copa : «Pone merum, 
et talos : pereant, qui crastina cu- 
rant. Mors aurem Tcllcns, Vivite, 
ait , Tenio. m In auribus enim me- 
mori» sédes. Ilinc antestatio apnd 
Romanos , id est , testis factio , in 



qua soient vadantes adversarios 
suos, apprehensa auricula ejns, 
quem testari volebant, quo scili 
cet ejus rei memor esset , inter- 
rogare eundem , licet antestari? 
qui si licere responderet, obtorto 
coUo reus in jus trahi poterat. -^ 
Aurem autem ideo Tellit, quia me- 
moris consecrata est; ut fîrona 
Genio; digiti Min«rv«; genua Mi* 
sericordisp. Serv. 

6. Namquetuper Hbierunt, etc. 
Eodem modo Virgilius se purgiif 
Varo, quod res ejus preclare ges- 
tas non scriberet , quemadmodum 
Isocrates I%iIippo régi se ezcusa- 
tum Yult. Vide Ezcursnm H, dt 
Varo, Tol. I, pag. 217 et »eqq. 

9. Non injussa cano. Vel ab Apol- 
line , Tel ab Augusto, Tel a Msece- 
nate. Sire, nihil injussa mens in- 
choat ; et hoc ideo , quia dixerat y 



IN ECLOGAM VI. agS 

hoc nemus, in quo versor, te canent; nain Phœbo ipsi, qui 
me yetuit res tuas magnas attîngere, nuUa pagina erit gra- 
tior, quam quae Vari nomen gestat in titulo. 

i3. Satis jam proœmii datum ad rem rustîcam : agite jara 
Piérides, redite in viam, et ludite. Ghromîs et Mnasylus duo 
Satyri pueri viderunt aliquando Silenum jacentem in antro, 
ac dormitantem: erant seni venœ inflaue ex vino hestemo^ 
ut seinper. 

16. Varie bic locus explicatur : mihi ica videtur capiendus : 
erant Siieno notée omnes ebrietatis : nam jacebat in antro, 
dormiebat yino Tenas inflatus, babebat in manu cantharum : 



Cinth ius aurem vellil, — Hœc quo~ 
^ue. Licet vilia , sicut Theocriti. Et 
hoc dicit,si qois, licet rascica, lé- 
gère fîierit ista dignatvs : tuas ta- 
men in his landes ioTeiiiet. Nam 
per myricat et namora, bacolica 
«ignificat. Serv. 

II. Nec Phœbo gratior ulia e$t. 
Nec enim pagina alla Apollini est 
gratior, quam quas Vari nomeo 
gestat in titulo. Quod ideo dicit , 
quia hanc eclogam constat in ho- 
norem Vari esse perscri[)tam. Di- 
citnr enim ingenti fi^Tore a Vtrgî- 
iio ^Mt recitata : adeo ut quam 
eam postea Gytheris meretriz can- 
tasset in theatro , qnam in iine 
Lycoridem Tocat , et spectaret Ci- 
cero 'y stnpefactus , cujus esset , 
cœpit reqnirere ; et qoum eum tan- 
dem aliquando agnovisset, dixisse 
dicitur, et ad suam, et illius lan- 
dem : Magna spès altéra Romœ. 
Qaod iste postea ad Ascanium 
transtuHt , sicut commeniatores 
loquuntur. Id, 

i3. Pergiu Piérides» Hortatur 
Mnsas ad referenda ea qure Sile- 
nus rantaverat pneris. Maro vult 
exequi sectam Epicuream, quam 
didicerat , tam Virgilius , qutum 
Varus, docente Sirone : et quasi 
sub persona Siieni, Sironem in- 



dncit loquentem. Chromin autem 
et Mnasylum , se et Varum vult 
accipi. Quibns ideo conjungît pucl- 
lam; ut ostendat plenam secrtam 
Epicnream , que nihil sine velup- 
tate ynlt esse perlectnm. Sane boc 
de Siieno non dicitur fictum a Vir- 
gilio ; sed a Tbeopompo transU- 
tam. Is enim apprebensn m Silenum 
a Midœ régis pas toribus^ dicit cra- 
pula madentem , et ex ea sopora- 
tum ; illos dolo adgressos dormien- 
tem vinxisse; postea, Vincnlis 
sponte labentibns , liberatum , de 
rébus natoralibus et antiquis Bfidc 
interroganlt , respondisse ; quem 
alii Biercorii filium , alii Panos et 
Nymphe, alii ex gnttis crqoris Gaeli 
natnm esse dixerunt. — Chromis 
et Mnasylus. Nomina satyrorum. S. 
Vide Excursam II* de Siieno a Sa- 
tyris vincto. roi. I , p. a 19 et sqq. 

i4* Pueri, Non nul li, pueri, non 
absurde putant dictum, quia Si- 
leni priusquam senescant, Satyri 
snnt Ktate maturi , qui antea ado- 
lescentes fnenint Fauni : hi Semi- 
dei sunt ejnsdem familisB, quan- 
quam génère triplices. 

i5. Injlatum vonas, Fignrate lo- 
cutus esl , et semper,hene additlit, 
id est , Gonsuctudine vini , et non 
iuterdum temuleoXum esse, id. 



»94 



COMMENTARIA 



tantntn deerat nota tma, quse potissima, nam serta delapsa 
e capite procul jacebant. Sed Virçilius ponic notam, qua? 
deest ad communem ebrîetatem , ut exa(7(j^eret ipsam èbrîeta- 
tem : perinde ac si dicat : haberet notas omnes ebrietatis, si 
esset corona in capite : sed banc esse lapsam major erat ebrie- 
tas : neque Tamebi, neque alia Brocensis explicatîo niilii 
probatur: etplicatio Turnebi, si quis nostram respuat, haec 
est : erant serta tantum delapsa e capite, alioquin intégra, 
illsesa , non rupta : m quidam doctus , in Academid Saiman- 
ticensi, ita explicabat: erant serta Sileno, tantum delapsa e 
capite; inclinataque ante ipsos oculos : nam hic procul capie- 
bat pro oculis. 

ly. Cantharus Bacchi vas pendebat e manu, quasi e clavo 
aut fuste: itaque non manns ipsa continebat, ut quae ebrii, 
et non potentis administrare humana munia : erat gravis^ ut 
multi capax meri : ansa altrita ex continuo usu bibendi* 

i8. Ag^redîuntur illum subito, iiyiciunt vincula,€x sertis? 
îd est, injiciunt vincula sertacea : sicut injicere vincula ex 
ferro, erit, injicere yincula ferrea. tteddit rationem, cur illi- 
gaverint senem : nam sœpe illusi ab illo , quum sœpe voluissent 
canentem audire. 

20. Tiraidi erant ex facînore, quod ag^gresSi fuerant; ac tnm 
oportune intervenit ^gle, quœ illis animos addidit et ademit 
metum, ut quœ pulcherrima inter Naiadas : putarunt enim 
fore ut, Tisa Nymphœ pulchritudine ^ minus irasceretur Sile- 
nus, imo potius çauderet se ab illa capi: inde est, ut jam 
Sileno videnti, id est, revocato ab ebrietate et somno, et sui 
compoti illa sola ausa fuerit pingere frontem , factem, tent* 
pora moris tubeis. 



17. Attrita ansa* Freqventi sei- 
licet potti , et quis largiis ponde- 
roBusque. — Pendebat, Manîbus 
non emiMum Mgtiificat , yel ex zo- 
na pendéntem. — Cantharus, Po- 
eulam ansatnm Liberi patris, at 
Macrob.V, 31. quo Mas est M»- 
rius , Jnçarthino , Cimbrico , et 
Teutonico belio féliciter gesto. 

18. Adgrtssû Ordo est, Chromis 
et Mnasylus adgressî SUeniun , 
nam luserat ambo spe carminîs; 
et spe y pollicitatione. 

19 Ipsisex, Ex ipsis : ut transira 



per et remos y id est, per transtr«. 
H«c verboram transpositio amala 
Lucretio, lib. III, 10; tuis^iueex in" 
clyie carthis* Vide Gronov. 01>- 
serv. III, 19. Emmené». 

20. Timidls. Tinientibus. Nam 
timidus est, qui semper timet : 
timens Yero, qui ad tempus for- 
midat ex caussa. Âut rêvera tt- 
midis : qnta pueris per setatem 
naturaliter tiMor est insilos , et 
timentibds ne , dam vincula injt- 
cèrent, ezperge€eret. — f^idêuH. 
Pro Tijjtlanti. Serv, 



IN ECLOGAM VI. 



agS 



a3. RUit dolum, quo captus est iu somno : et ait: quo me 
nectids: sol vite; satis fit, me, qui Deus sum, a yobis esse 
-▼isum : non nos latuisse, ut soleo : scio quid vultis, audietis 
carmina, vos pueri: nam huic aliud erit mercedis, insinuât 
quid impudicum ad visam iEglen : vix haec dixerat, quuu 
statim incipit. 

37. Ludebant saltabantque ad numerum Fauni, ac feras 
ipsae; quercus motabant apicem tam blanda cantilena illectae, 
gaudio omnia ubertim redundabant : non ita canente Phoebo 
Pamassus lœtabundus exsultat : non ita canentem Orpheum 
sui montes Rhodope et Ismarus deœirantur, quantum ag;ri 
illi, montes, sylvœ çaudent, stupent ad eantum Sileni* 

3i. Quid non agri gauderent, quid non stuperent ad cantum 
Sileni? celerum ad explicationem quatuor versuum prsemitto 



94* SolvUê me pueri. Quia puta- 
▼erant eai|i coroaa li0ari posjie. 
— Sati$ e$t potui$$e videri. Suffiçit 
enim, qnia potai a vobit, qui estis 
bomines , videri. Qaod ideo dicit, 
qaia ifiuBf) , quum volant tantum 
videntur ; ut Fauni , NympbaB , Si- 
leniis. Potest et aliter intelliçi, 5o/- 
piêe me : Sufficit enim qnod talii 
▼obis yiaiis sum, ut etiam lig^ri 
possim. Serv. 

3o. Rhodope et Ismarus. Montes 
Thraci», in quibus Orpheus con- 
•neverat canere. Ethocdicit; non 
tantum isti montes £;audent can- 
tante Apolline vel Orpheo, quan- 
tum cantante Sileno Istatus est 
mundus. Namque etiam paulo 
post dicturus est : Et invito pro- 
cessit vesper Ofympo, Serv. 

3i. Namque canebat , uti tnag^ 
num per inane coacta Scmina. Va- 
rie sunt Philosopkoruin opiuiones 
de rerum origine. Nain alii Jicun^ 
qpinia ex igné procreari, ut Anaza- 
0oras : alii ex hnmore , ut Tliales 
Milesius. Unde est : Oceanumque 
patrem rerum. Alii ex quatuor ele- 
mantis, ut E^pedocles : sccundum 



qnem ait Lucretins : Sx imbrif 
terra , atque animm noêcuntur et 
igni. Epiourei ver», qaos ounc s^ 
qaitur , nibil borum comprobant : 
sed dicunt duo esse rerum princi- 
pia, corpu^ et' inane. Omne enim 
quod est , aut continet , out conti« 
netor ; et corpus volunt esse ato- 
mos, id est, quasdàm ininutissi- 
mas partes quas *rfdf^ saotionevi 
non recipiunt. Unde et alomi dic- 
tée sont, quas Lucretius minutio- 
res dirit (esse il lis corpusculis, quae 
in infusis per feuestrum radiis So- 
Us videmus : dicit enim illas nec 
visum posse recipere. Inane vero 
dicunt spatium, iu quo sunt atomi. 
pe bis ilaque duobus principiis 
volunt ista quatuor procreari , 
ignem, aerem , aquam , terram : et 
ex bis caetera ; ut iJla duo elemen- 
ta ^tomi et in(ine sint : haec vero 
quatuor syntlieta, id.est, coroposita 
ex ilUs duobiis , pra^stent origincm 
a|iis omu^bus rébus, ilac fu^tem 
ratione .cpmprubat, ex atgpiis el 
inani origincni^ rerum esse : quod 
nibil est in rerum natura, quod 
non et corpus babcat , et rccipiat 



apS COMMËNTARIA 

ex doctrina Servit , Virgilium hic haesisse Epicureorum sen« 
tentiœ, qui dicebant, duo esse rerum principia, corpus et 
inane: per corpus întelligebant atomos^ quas poeta hic vo- 
cal seroina : per inane , spadum illud, in quo atomi : ab his 
duobus principiis dicebant, quatuor ista generari, i^em, 
aerem, aquam, terrain : jam poetam capies : canebat, ut 
atomi conjunçerentur in magno inani, quse atomi erant se- 
minaterrœ, animœ, id est, aeris, aquae, ignis liquidi acpurî : 
deinde canebat, uti ex his quatuor principiis omnia exstitis- 
sent, excrevissetque orbis in magnam vastitatem et molem 
initio tener. Ergo : ab atomis et spatio quatuor elementa : ab 
démentis cetera omnia orsum habuere. 

35. Sed extremi versus banc habent sententiam : canebat 
etiam, uti solum, qnod prius tenerum, cœperit se obdurare, 
etsoliditatem accipere, Nereo, id est, aquis disclusis a solo, 
inclusisque et amandatis in pontum , quœ fluxu suo et lentitie 
soliditatem terrae impediebant : quo facto jam solum capiebaC 
novas rerum formas : canebat etiam , ut terrae stupescerent 
novum Solem, et hactenus invisum : canebat, uti imbres ca- 
derent, ex nubibus summotîs altius a terra ; demum canebat, 
quando sylvœ primum inciperent surgere, attollique e terra 
in truncum, caudicem, ramos, brachia, comam : et, ut ani* 
malia jam tfA>|/u;^a, id est, viva errarent per montes, rara illa 
quidem, quod par in prima rerum omnium paucitate. 

sectionem ; et quia recipit sectio- formas, Canebat etiam quemad- 

nem, indicet etiam inanitatem. modum terra rerum sumpserit for- 

Ergo uti magnum per înane coacta mam. Serv, 

semina : Canebat, inquit, mundi 37. Jamque novum utterrœ stU'- 

principium , id est quemadmodum peant lucescere solem, Canebat 

collectae et coactae atomi per mag- quemadmodum post haec stapeant 

num inane, fuissent origo ignis, terrae, Solis ortum. Alii terrœ ad 

aeris , terrarum , et maris : oam se- homines referunt, pro, qui in terra 

mina , atomos dicit. Dicimus au- sunt. Serv. 

tem hsc atomus , et hae atomi. S. 38. Altius atque codant summo^ 

3Z. Liquidi simul ignis. Vuri y i. tîs nuhibus imbres. Quemadmo" 

e. aetherei , quem Cicero ignitum dum cadant imbres nubibus in al- 

liquorem dicit. Lucretius : Vevolet tum levatis. Naturale enlm est, ut 

in lerram liquidi color aureus ignis. nubes , quum cœperint 8olis et^e 

— Ut his exordia. Ex.sominibus , vicin», ejus calore solvantur in 

hoc est atomis. — Primis. Pro prin- pluvias. tlnde in Georgicis ait , de 

cipiite, qu9 enim Graecî ^oi;^tr«^ signis serenitatls; At nehulœ ma^ 

nos principia appellamus. Serv. gis ima petunt. — Pierius, 5u6mo/f j 

36. £r rf mm paulatim snmere ïy}iîfri(5,submotax»tate: sed mate. 



IN ECLOGAM VI. igj 

4t* A prima orbis constitutione transît Silenus ad orbem 
renovatum. IIujus triplez renovatio : prima ^ facta post dilii« 
vium a Deucalione et Pyrrha lapidibus post terçum jactatis : 
altéra a Satumo, qui agrestes mores commutavit in meliores, 
et vere aureos : tertia a Prometfaeo, qui dolens paucitatem 
hominum ignem e rota Solis furto surripuit, quo igné ex luto 
homines anirnavit: cujus audacia punita est atroci pœna vul- 
turis, aut aquilœ excarnificantis devorantisque ejus vîscera, 
jecur, cor, fibras, in monte Caucaso, ubi ligatus Prometbeus. 

43. Post orbem primo conditum, post renovatum, dilabi- 
tur jam ad fabulas : prima omnium coutinet raptum Hylae : 
fuit hic puer Herculi in deliciis, iilum secutus est in Golchica 
expeditione, ivit ad fontem ad aquam haurfendam, inctdit, 
obiit; vulgarunt Argonautœ raptum aNyinphis ob pulchritu- 
dinem oris : ab omnibus in discessu tanto gemitu inclamatus 
est, praesertim ab Hercule, ut ea litoraHylœ nomen redde- 
rent : hœc omnia Silenus cecinit. 



41 • Hine lapides Pyrrhœ jao- 
to$. Fabula talis est ; Jupiter 
quQm perosum haberet, propter 
feritatem Gigantum , genns huma- 
num , scilicet , quod ex illorum 
•anguîne editi erant mortales ; di- 
lavio inundavit terras , omnèsque 
homines necavit , exceptis Pyrrha 
et Deucalione , qui in monte Atho 
liberati sunt : sed hi ex responso 
Themidis , saxis post tergum jac- 
tis, genus hominum reparaTemnt : 
et Pyrrha quîclem reparavit fœmi- 
nas ; Deucalio mares. Quod autem 
dicit Reyna Satumia, fabularum 
ordiaem vertit. Nam quo tempore 
Satiu'nus regnavit, in terris non 
fuit diluvium. AliiSaturnia régna, 
pro Jovis accipiunt, cujus regno 
diluyium factum volunt sub Deu- 
calione et Pyrrha ; non anreo se- 
culo , quo Satumus regnavit. Serv. 

43. Caucatiasqtte refert voiucres, 
furtumque PrometheL Et hic fa- 
bula» ordincm vertit, quse talis est ; 
Promcthcus Japeti et Glyincnes 



filius, post factos a se homines, 
dicitur auxilio Minervae celum as^ 
tendisse : et adhibita facula ad 
rotam Solis, igoem furatus , quem 
hominibus tndicavit. Ob quam cau- 
•am irati dii, duo mala immiserunt 
terris , febres et morbos : ipsum 
etiam Prometheum per Mercurium 
in monte Caucaso religaverunt ad 
saxum : et adhibita est aquila, 
qusp ejus jecwr exederet* — Cau- 
casiasque reftrt volueres. Bene vo- 
iucres , in génère , sine distinc- 
tione : quia alii ynlturem , alii 
aquilam cor Promethei erodere 
fabulantnr. 

43. Hi$ adjun^it^ Hjriam, Hylas 
Thiodamantis filius, ob speciem 
Herculi fuit carissimus ; quem se- 
cutus navigantem cum Argonau- 
tis , in fintbus Ponti juxta Mœsiam, 
apud fontem Calciamnis , quum 
aquatum isset , a Nymphis rapt us 
est, nec unquam potuit reperiri. 
Postea quum es9etrognitum,qnod 
perisset in fonte , ei statuta sunt 



398 COMMENTARIA 

45. Secunda fabula continet res Pasiphaes, qu» Gretensidia 
Regina, Minois uxor^.Tauri arnica : hanc consolatur amore, 
id est, recréât ab amore et însanîa, qua amabat perdite ju* 
▼encum niveum, vocans iUam felicem, nisi amasset, nisi fuis- 
sent armenta. 

47> Convertit se Silenus ad tam infaustos amores, et veluti 
oblitus fabularum, quas inceperat, in hac una diu moratur : 
yocat virginem infeUcem; vocat dementem: ait, ejus insa* 
liîam superare insaniam filiarum Prœti : prstulerunt se îste 
Junoni in pulcbritudine; irascitur Dea; -îmmittit furorem, 
quo putent , se esse vaccas ; putant , edunt mugitus , sed falsos ; 
nam vere virgines : tirnent aratrum, si forte vident; quaerunt 
cornua in fronte, sed laevi, id est, humana; nam ferœ hirta 
sunt fronte, atque hispida : ergo; tu infelicior, tu insanior 
Pasiphae, nam iilae, aut illarum aliqua nihil unqqam brutuin 
amavit, qui amor, qui concubttus turpis, flagitiosus, abonii- 
nandus. 

5a. Vide tuam infeiicitatem : tu per montes erras; et illum 
quaeris; ille vel non errât; vel si errât, te non quaerit : osten- 
dit primura; Aon errât, quia ad nigram ilicem patientes bçr* 
bas ruminât, et illi pro thoro est hyacinthus mollissimus, 
quo fulcitur : ostendit alterum; quia, si errât, aliquam vac- 

sacra, in quibuB mos fuerat, ut J^^.Prmt^de$impleruntfal$ismU' 

fjusnomenclamareturinfbntibiu. gitibus agros. Prœtides, Prœti, et 

45. Fortunaiam Pasipkaen. Cre- Stenobœe , sÎTe Aotiopae secan- 

tensiam re{(ina , Minoif uxore , dum Homerum , filiae fuenint , Ly- 

quœ tauri amore flagrayit, et enixa ^ippe , IppoDoë , Gyrianassa. H« se 

Minotauram^crimen démentis su» quum pretulissent Junoni in pul- 

publicavit. Hanc amoris insaniam diritaJine : vel nt quidam volunt, 

queritnr Silenus, et verbis signifi- quum essent antistites; ausae sunt 

catse compati, quod esse solatio vestiejnsaurnmdetractuminusum 

miseris solet. suum convertere : iUa irata , hune 

47. ^hl virgo infelix. Ad hoc furorem earum immisit mentibus, 

attiaet quod ait toûtur : ut quod ut putantes se vaccas in saltus abi- 

amat taurum, fortuna» magis vi^ rent, et plerumque mugirent, et 

deatnr esse , quam morum. Virgo timerent aratra ; quas Melampus , 

autem a viridiore «etate : nam jam Amytkaonis iili|is, pacta mercede 

mater fuerat Phtedrie, Ariadnes, ut Gyrianassam uzorem ci|m par- 

«t Androgei. — Quœ te dementia te regui acciperet, placata Juno- 

tepit. Hic objargare magis , quam ne, iufecto foute , ubi solitae erant 

eonsolari videtur ; an quia conso- bibere, purgavit, et in pristiuum 

lautis et hoc ofticium est , ut me- aensum reduzit. /(/. 

rentem strictim et objurget. Serv, 54- //it'^ >^((^ nigra. Vel umbrosa, 



IN ECLOGAM VL 



^99 



cam seqniliir e magno grege, non ce : tu ergô infelîcissima , 
quœ quoNrU te non qucereniem, imo quœrentem aJiai. 

55. Dictum hoc, non «3c Sileni pertona, sed ex Pasiphaes, 
Servius vult; yideri Pasiphaen Telle concitare Nymphas ad 
▼enandum, ut taurum plagia ac retibu* cingerent : nam 
optât ipsa, ut hac diligentia Nymphamm ferant, id est, of¥e» 
xant se tandem yestigia errantis bovis : apte hoc a poeta fin* 
gitur : eiTabat per montes Pasiphae, fatiscebat labore, ergo 
çonfugit ad Nymphas, quœ divin», et ideo potentes opem 
ferre : NymphœDictaeœ, sunt Cretenses : geminatio ïllR^Nym- 
phœ, Nymphue, banc habet sententiam : o Nyrophœ Dictsese, 
non omnes, sed qu« estis Nymphœ nemorum. 

58. Pergit Pasiphae cum aperta allusione ad ea , qu« snpra 
Silenus dixerat : videlicet, aut jacet in molli herba, aut aliam 
sequitur e grege: ad hase, inquam, alludens ait: forsitan 
illum aut herba captum, ant sequentem armenta vaccse per- 
duceot ad Gortynia stabula : his indicat Nymphis, ubi possint 
taurum reperire. 

6i. Deinde cecinit Silenus Atalantam admirantem pulchri- 
tudinem malorum aureorum, quse decerpta ex hortîs Ilespe- 
ridum,quibu8 ipsamorata incur8U,quibu8 adducta ad niiptias* 

62. Deinde non tam canit sorores Phaetontis commutatas 
fuisse in arbores, quam ipse tune commutât vivida cantus 
narratione : itaque circumdat illas musco corticis amarae, id 
est, muscosa et amara cortice; erigit alnos a solo in altum, 
quasi tune inter ipsos canentis modos in proceritatem ex- 
crescant. 



Tel rerera nigra : nam ilez talis est. 
^—Pallentes ruminât hirbas. Revo* 
init,etdenuo consumit. Aîqu^ it9- 
rum pasîo poMeitur anU eiho : «c 
Ovidias. Raminatio autem dicta est 
a ruma , ominente gattoris parte : 
per f|uam demissus cibos a oertk 
revocatur animalibus. Pallentct 
autem, vel aridas , Tel qu» Tentris 
colore propria TÎriditate cairve- 
runt. Serv. 

61. Tum cttiMt Httperiéum mi' 
ratam maU pueUam. Mala, qa&- 
bas acceptts a Venere, Hippoaieiias 
Tïcit Atalatilam puollam Sciriani 



emsa potentem, qaa multos spon- 
SOS snperatos oocidenit. 
' 69. Tum PhaetontUuias. Glyme- 
nés et Solis lilias : q«i« dam ex- 
tiDctnm fratrem fièrent , conTers» 
Mwat in arbores : ut hoc loeo dicit, 
in alnos : |it in decimo , m popu- 
lo*; obi ctîam plenins httc dicta 
•8t fabula. Mira autem est canen- 
tis lans , ut quasi non factam rem 
oantare : sed ipse eam oantando 
facere videatur. Sane iogeniosi ko- 
minis mentionem cum re, qu» ani- 
mam non habct, miscuit : «orores 
Pbaëtontis succina fleurisse dicitur. 



3oo 



COMMENTARIA 



64« Deinde canit historiam Comeliî Galli poets, qtiara 
Virçiiius confingit in gratiam amicî : ea est talis : errabat foi^ 
tasse Gallus ad fliimen Permessum, offendît illum una e no- 
vem Miisis, duxit ad montes Bœotiœ, sacros ÂpoUini, ex va- 
ttbus : assarrexit illi statim honoris ergo universus Chorus 
Phœbi, vîdelicet, Musse, Nymphae, poetae. Princeps omnium 
Pastor Linus, qui filius Apollinia, cuî in capite corona ex flo- 
ribus, atque apio amaro, allocutus est Gallum dîvinis versî- 
bus, hune in modum: accipe hos calamos, quos tibi dant 
Musae^ dederunt pnus Hesiodo, sed seni jam, tibi in juventa : 
fais ille ita dulcissime modulabatur, ut omos quoque ex mon- 
tibus deduceret; his tu Hesiodo par, canes originem Grynapî 
nemoris^ atque ita suaviter, ut quamvis Apollo plura habent 
loca sibi sacra , tamen hoc uno potissime glorietur tuis yersi- 
bus nobilitato. 

74. Dicuntur jam hœc ex persona poetœ, non Sileni. Quid 
loquar, ut narraverit Silenus Scyliam Nièi filiam? de qua spar- 
sit fama, conversam fuisse média sui parte in canes marinos. 



67. Ut Linus. Apollinis filins : 
Ordo aQtem est , hiec illi ut Linus 
dizerit. — Divine carminé, là est , 
vaticinans , qui divina canebat. — 
Pastor, QnaBritur , cur pastor dixe- 
rit; nisi forte quod se Poëta sub 
pastoris persona inducit. Id. 

7^3. Grynœi nemoris dicatur ori- 
go. Miraculum Apollinis , qui sev- 
pentem ibi occidit. Gryncnm ne- 
mus, est in finibus loniis, Apollini 
a Grpio consecratum : yel a Gryna 
Mœsin civitate ; nbi est locus ar- 
boribus multis, junco, gramine, 
floribusque variis omni tempore 
"Vestitus; abnndans etiam fontibns, 
qusB ciyitas uomen accepit a Gryno 
Eurypili filio ; qui regn^tvit in Mœ- 
sia, qui adversns Trojanos Grœcis 
auxilium tulit. — Vide Ezcurs. III, 
de Gallo , de nemore Grynaeo ; 
vol. I, pag. aai etseqq. 

73. Netiuis sit lucus, «fuo se plus 
jaetet Apollo, Sensus hic est , Si ta 
GryDseuro laudaTeris nemus , in 



nullo se tantum Apollo jactabit. S, 
74. Quid loijuaraut Scyliam AV- 
si 9 <juam fama secuta est ScylUi 
due fuerunt, una Phorci et Cre- 
theidos Nympha: filia, pulcherri- 
ma: quam quum amaret Glaucus 
marinus deus , dum ipse amaretar 
a Grce , et eam contemneret ; illa 
irata fontem in qno Scylla solebat 
se abluere, tinxit venenis : in quem 
quum descendisse! paella , média 
sui parte in feram motata est. 
Hanc postea Glaucus fecit denm 
marinam , que olassem Ulyssis , et 
socios evertisse narratur. Quidam 
Scyliam hanc a Neptuno amatam 
dicunt, et per Amphitritem, eonjo- 
gem Neptuni, metuentem pellicis 
formam, renenis Cirées in mon* 
atrom marinum esse mutatam. Al- 
téra Tero Scylla fuit , Nisi BCega- 
rensium régis iilia : (H>ntra quos 
dam devictis jam Aiheniensibus 
pugnaret BCinos ; propter filii An- 
drogei interitum , quem Athénien- 



IN ECLOGAM VL 



3oi 



quîbus infestavit classem Gnecam Ulyssis, quîbns laceravic 
miseroB ejus classis socios, qui in eos scopulos impegerunt :: 
tu hic expeade horrorem loquentis poetae in re plena horroris^ 
latrant monstra, vexant rates, lacérant nautas, idque in alto 
gurgite, et mariais canibus : omnia miserrima. 

78. Quid loquar utî narraverit artus Terei mntatos, id est, 
Tereum mutatum in upupam? quid loquar, uti narraverii 
dapes miseras, dira dona, quae Philomela paravent Tereo? et 
quo cursu déserta petiverit commutata in Lusciniam? quid 
loquar^ uti narraverit, quibus alis infelix Progne tecta sua 
•npervolitaverit conversa in htrundinem? 



•es et Megarenses doK) necaveraot, 
adamaiDs ab Scylla est. Niai filia : 
quae nt hosti posset placere , co- 
ma m paqpaream paneotîf abscis* 
sam ei obtolit : quam Nisua ita 
faabuerat cooaecratam , ut tamdia 
regno potiretur, quanidiu illam 
habuisset intactam. Modo ergo 
Virgilius, autPoetarum more mis- 
cuit fabulas , et nomen posuit pro 
nomine : ut diceret Sryllam Nisi , 
pro Phorci : sicnt alibi : Domitus 
Poliucis habenis Çyllarus ; qunm 
Castor, domitor eqnorum fuerit. 
Serv. —Vide Ezcurs. IV, de ScyHa, 
▼ol. I, pag. 324 et seqq. 

76. Dulichias vexasse rates. Itha- 
censés, a monte : Dulichium insula 
est , ubi mons est Ithacus : in qua 
fertur habitasse Ulysses : eoque et 
ipse Dulichius, et Dulichias ha- 
buisse rates dicitur. Fexatse rates 
autem , per Tapinosin dictum est. 
Nam non yezaYÎt, sed evertit; quod 
Probus vult hac ratione defendere : 
dicens Vexasse venire ab eo quod 
est yeho , Tecto , vezo ; ut Texasse 
sit portasse, et sinedubio pro ar- 
bitrio suo evertisse. Vexasse est 
enim vis qusdam aiteni arbitrii, 
non enîm sni potens est , qui vehi- 
tnr. Bene ergo înclinatum verbum 
est : nam qui fertnr , et raptatur , 



et bue atque illnc distrahitur , 
Vexari proprie dicitur. Cato in ora- 
tione de Acheis, Quumque Anni^ 
bal terrant Italiam laceruret atque 
vexaret, — Gicero in Verrinis , Scd 
ut a harbaris prœdonibus vexata es* 
set — Item alibi : fana vexata y di» 
reptœ urbes reperiuntur. Serv. 

78. TVreî. Tereus rex Thracum 
fuit , qui quum Atheniensibus tu- 
lisset auxilium, ac Pandionis Athe- 
narum régis filiam noinine Prognen 
dnzisset uzorem ; et post aliquan- 
tumtempus ab ea rogaretur, ut sibi 
Pfailomelam sororem snam viden- 
dam accersiretj profectus Athenas 
dum adducit puellam , eam yitia- 
vit in itinere, et ei linguam, ne 
facinus indicaret , abscidit ; indu- 
samque in stabuHs reliquit , emen- 
titus conjugi eam periisse naufra- 
gio. Sed Philomela rem, in Teste 
•uo cruore descriptam , misit so- 
rori : qua re cognita Progne Itym 
filium interemit, et patri epulan- 
dum adposuît. Alii Tereum finxis- 
se tocero dicunt Progoen uxorem 
mortuam, et petisse Philomelam in 
matrimonium , et hoc dolore com- 
pulsam Prognen occidiase filium, 
et epulandum patri apposuisse r 
qaos quum Tereus agnito scelere 
insequeretur , omnes in aves mu*- 



3oa COMMENTAMA IN ECLOGAM VI. 

8a. Canît Silenus, et respondent Talles ; canit omnia îlla, qnse 
Eurotas audiit, que jussit lauros suas ediscere : andivic vide- 
licet illa Eurotas canente apud se Phœbo^ beatus tanti Numi- 
nis prœsentia. 

85. Cecinît Sîlenns donec nox advenit; nam paulo ante 
noctem oves cog^untur ad stabuJa, recensetur numerus, pro- 
cedit yesper : illud invito Olympo mire dictum, quasi cœlum 
ss^re ferret carére suaTissimî cantps dulcedine , et vellet diem 
rctinere ! 



tati sunt ; Tereiis in uptipam ; Ityt 
in phasianum ; Proçne in hirandi- 
nem; Philomela in lasciniam. Qui» 
dam tamen eo9 navibus effngisse 
periculum, et ob celerilatem fu0K, 
aves appeUatos Tolunt. Serv. 

85. Cogère donec oves stabulit. 
Ordo #st : «logare donao orat «ta* 



bnlis Tesper jussit, et inrito Olym* 
po procesait. Et ex eo qnod dies 
invitas nbsceftsit : et ex eo qnod 
nimio aadiendi dociderio Tesper 
exortas est, canfilen» Tohiptas oa» 
tenditar. Est etiam Solts landatio ^ 
cajus iucis claritai tanta est , ut ea 
Olympus laetetur. Serw. 



ECLOGA SEPTIMA 



( Vide Argamentum générale, vol. I, pag. 167. ) 



MELIBŒUS. 



<^»%,»^/V^'W»'%<*^%^VW»^/WVl^'^»»%^^»<Vm^/%^/^%»^%»»%^«*<'V%^i'*^/V%>%^^^^^^^»»''V^<^'»/^/^'^^V 



ANALTSIS. 

OBDiT Daphnis ad timbrani, adyenmnt iUac Gorydon, et Thyrsis; ho- 
rum ^eges describuntur, Tirtus corporis, peritia in canendo^ i — 5. 
Jacittir semen ad seqaentem dUputationem : errantem eiiim Melibœoin 
Daphnis videt, vocat, invitât etiam blandimento loci : ille, etsi inVitut^ 
«edit : comparant se ad oertamen pattores, 6^-20. YoltCorydon aat 
▼ersos Godri aemulari poetae magni, aat cedere arti poeseos : Thyrsiit 
poetam alium Godro preponit, objiciens huic crimen invidiœ, et fas- 
cini, ai — 38. Offert Gorydon yenatrici Dianae càpat apri, cenri cornua; 
promittitque eidem venatorios cothamos : Tfayrsis pauper sao Priapo 
)ac, et liba ; et majora, suppetenie foetura, 29 — 36. Gorydon laudaCam 
prias Galateam ad consortium invitât in eam noctem : Thyrsis , nisi 
hoc idem vehementer copiât, diras sibi, et odium ejnsdem Nymphst 
imprecatar, 3^ — 44* Gonsectatnr Gorydon commoda^ et delicias agro* 
rum; Thyrsis pastoralium tectorum, 4^ — ^^- Speciosa sont omnia; et 
venusta in agris praesente Alezide; squallida, et deformia eo absente, 
Ârescit ager et moritur abeunte inde Phyllide; virescit, et vivit ea ad* 
ventante, 53 — 60. Gorylus, quam amat Phyllis, preferturarboribus, 
quas Dii ipsi amant: Lycidas,8À maneat cum Thyrside, superat arbores, 
que a locis, ubi sunt, comroendationem accipiunt, 61 — 68. Sententia 
Melibœi; victor est Gorydon, 69 — 70. 

EXPLIGATIO. 

I — S. Loquîtur Melibœus hune in modom : conscderat foi> 
iaste Daphnis , ut est mos pastorum , ad umbram tiicis argutâ^, 

NOTiE. 

a. Compulerantque, Gompellera gère. Cicero ne aiebat in Pisonê : 
^roprie est in unnm locum, vel di- omni pécore compulsa, ^crv. 
versa , vel diversorum animalia co« 4 - dmbojloren U$ œta tib us. JEtat^ 



3o4 



COMMENTAIUA 



id e$t> vento susurrantis et sibilantis i itaque iHam, et amer- 
nitas umbrae, et sonitus blandientis arboris illccta verant : duo 
alii pastores Corydon, et Thyrsis in unum locum (in eum vi- 
delicet, in quo erat Daphnis) g^eçes compulerant : sed quos 
grèges? Thyrsis oves, capellas Corydon, et bas plenas, tumen- 
tesque uberibus prœ lactis copia : florebant vero pastores duo 
pari virtute corporuln; quîa nimirum Arcades; quod homi- 
num genus forte, et robustum : erant denique pares cantu, 
pares responsione, id est, amœbeo, et responsivo carminé : 
quasi dicat: dispares erant in gregibus, namalteroves,aiter 
capras agebat : sed pares virtute corporis, patriae conditione, 
cantus amœnitate. 

6. Hic, tune; vel in loco ubi erat Dapbnis, caper mihî 
deerraverat, qui vir, et maritus est capellarum : deerraverat 
vero, quumfortasse ego essemoccupatus defendendis afuturo 
frigore myrtis teneris : errans vero ipse quœrendo, forte 
Daphnin aspicio : ille mibi statim, hue ades, scio quid quae- 
ras? capruro; mitte banc curam, salvus est ille; bœdi insuper 
salvi sunt : vidi illos, et scio quo sint loci : tu vero, qui fatî- 
gatus es quœrendo, sede ad umbram, quietemcape, si ces- 



tibus , quasi diceret annis : rara 
locatio , per numerum plurativum : 
inteUig^it autem pnbertatem : qua- 
re ab Ausonio utrumqne simul cod- 
junctam est: Dunt Jlos novus^ et 
nova pubes. — Arcades ambo. Non 
rêvera Arcades : nam apud Mao* 
tuam res agitur : sed sic periti, ut 
eos Arcades putares. Nam et pau- 
lo post dicturus est: soli cantare 
periti Arcades. 

6. Hic mihi. Scilîcet circa eam 
partem , in qua Daphnis sedebat. 
In Mediceo hue scriptum est, sed 
hic melius; hoc est, eo tempore 
quo teneras defendo a frigore myr- 
tos. Et Tarie hic iocus exponitur. 
Nam alii simpliciter accipiuut , 
Dum myrtos tego , et tueor , ne eas 
frigus exurat. Alii quia aestatis il- 
]ad fuisse asserunt tempus, dicunt ; 
Defendo a frigore, tego contra fri- 
£us futurum. Alii dirunt , Dum de- 



fendo , id est, dum mihi ad defen- 
sacnlum prépare myrtos a frigore, 
id est, quœ sunt sine frigoribus. 
Soient enim pastores vendicare si • 
bi loca aliqua propter frigus futu- 
rum. Serv, — Pro mulliplici inter- 
pretatione, quam tradit Serviu», 
una videtur corlgruere , Dum mu- 
nio myrtos contra inimicum frigus, 
quod tolerare hoc genus fruiici* 
non potest. 

7. Fir gregis. Abusive : nam tan- 
tum hominum est. Sic alibi: Quem 
légère vinim. Item Horatius, Et 
olentis uxores maritu Acyrologia 
est ; quod tamen ad Theocriti imî- 
tationera dictum est : qui ait^ S 
T^eiy*, T«f xiviiÂv aSySif «v»^«. Sic 
amant loqui Poette. Juvenalis de 
gallo Sat. III, 91 : Quo mordetur 
gallina marito. 

9. Caper tibi salvus et hœdi. Aut 
quia in capro est spes l]pedorum : 



IN ECLOGAM VIL 3o5 

sare paululnm potes ab labore^ in quem natura le, mens, 
animus semper inclinant. 

1 1. Pnuaquam quau) explicem, praemitto t videri Daphnin, 
«t Melibœum induci ut amicissimos, quibusque muita fuerit 
familiaritatis consuetudo, ita ut nosset aher vicissim res alu^* 
riu8 : itaque vixDaphnis Melibœum viderat, quum jam calie- 
hat' intimos animi recessus : hinc procedunt superiora illa ^ 
caper tibi salvus^ et hcedi; quasi dicat, non caper solum, quem 
.tu qusris, sed hœdi quoque deenrarunt : liinc etiam illa ; si 
quid cessare potes s quasi intus nosset pastorem : erço ait; non 
te solum angit capri tui cura, sed juvencorum : eam vero 
mitte; nam illi, ut. soient, hue ad potum venient : non te 
egent ductore, non custode t perprata est, pascentes. 

la. Gonatur pastorem pertraheread quietem, proponitque 
fortissimum invitamentum : anxius erat Melibœus animo^ 
fessus .coq>ore : ademit anxietatem animi, rem ejus in tuto 
esse testificatus i pergit jam ad corpus , ut sic tandem illum 
ad quietem .inclinet : ergo non contèntus supra dixisse, re- 
quiesce sub lunbra, .quo parum motus pastor, addit nunc 
Mincium, virentes ejus ripas, teneras moUesque arundines 
tune succrescentes, apîcuias grate insonantes e quercu sacra : 
quem ista non moverent? 

i4- Multis expressum jam est Mélibcei ingenîum , et natura : 
indicatur eoim fuisse supra modum rei suœ sollicitus : hic 
ergo ad ingenium recurrit, sententia hac : scio in tuto esse 
caprum, in tuto haedos , juvencos meos non egere me duce ad 
potum; video deinde amœnissimum locum ad quietem : sed 
quid faciam? pungit me denuo cura agnorum, qui depulsi a 
lacté; neque habeo Alcippen, aut Phyllida, famolarum hsec 
sunt noDiina, quœ iilos domi concludant: sed non possum 
non acquiescere tuis, o Daphni, precibus, non tam invitatus 
amœnitate loci, quam quod videam Corydonetn, certatorem 

aat intÊlligimas, istain etiam hedot commemoratnms* Alii diciint loca 

perdidisse, sed Descire: qaod ta* lp9A prata juvenci appellari. Serv* 

men ille quasi divinus indicat. Po* i4> Neqiie ego Alcippen nec 

test tamen etiam scire > sed ieyias Phyllida habebam. Has duas iiw 

damnam ms^oris contemplatione teliigamus arnicas esse cantantium. 

contemnere. Seru, Nam hoc clicit; nec Alcippen ha-* 

i3. Mincius, Flavias. Intelliga- bebam, utille : nec Phyllida, ut 

mus Vfsnetiam, quae est haud alter, aut,ut pleriqueputaat, no* 

longe a Mincio , cujus est delicias .m«Q Tillicw. S^rv, 

5. ao 



3o6 GOMMENTAHIA 

egre^am, comparantem se ad ceitamen cam Thyrside. lu- 
que vicias posthabui mea séria illorom lado, id est, mea ne- 
gotia illorum otio , meos a|;nos illorum cantilenœ. 

i8. Içitur cœperant cootendere amœbseo veran; Toluere 
enim Musse, ut alternos tantum versus dicerent, neque aliter 
illis flatum, et numen suppeditamut : primas e^t Corydon, 
Thyrsis secundas. 

21. luvocat Nymphas fontis LiBethri , qufts îpse colit, ynût- 
que ut dent sibi carmen, non vulgare, sed quaie solitus erat 
condere amicus ejus Godros; nam hic non volgaria fiiciebat, 
sed proxima Phœbi carminibus: aut, si non potsit aapîrarc 
ad diçnitatem tanti carminis, volt fistulam argutam, et ca- 
noram suspendere ex pinn, qnœ Cybeli est sacra : atqne in 
hune modum artis poeticse instrumenta relinquere, et conae- 
crare. 

25. Optaverat Gorydon versus Godri, ut magni, et excel- 
lentîs poetas : hujus conatus, ut nullius glorie, irridensThyr- 
sis ait : pastores Arcades coronate hedera poetam (incenom , 
an se? an alium quemvis intelligat?) nondum factum, sed ad- 



i6..£t eeriam^n erat Corydan 
cum Thyrside magnum. Figurate 
locQtus est, magonm certamen, 
ille £um illo : ac si dicas*, magna 
contetitio est cum Cicérone Virgi- 
lias ; et TÎdetur nominativum pro 
genitivo posaisse , nam Cotydonis 
iaciu Serp. 

ai. Nymphtt nosfvr mmor Libe* 
ihrides, Libetbros fons est Boeolie, 
nbi coloncur Musae : a Libethro 
Poeta, qui primas harmoniam tra- 
didit , et arcem Muais consecravit. 
Alii locum in quo Hesiodus natus 
est : alii templnm LibethridumMu- 
samm dicunt; quod aPierio Apol- 
linis filio consecratnm est; et sic 
ait Libethrides , ac si diceret Hîp- 
pocreiiid«s , a fonte Hippoerene. 

3a. Méo, Positnt in hac particula 
magnvs affectns amoris. Horat. 
Garm. IV. Mecêtnas '»i«ics. — Codro, 
Godros Poeta ejusdem temporis 
fait, ut VaJgius in Elegis sois refert. 



a4> Hic arguta» Juxta qaam £re- 
qnenter canitur, ac per boc io* 
quaci , gorrula. Sacra pinu. MatH 
deum conseerata. Sic supra. Sacra 
quercu , scilicet Jori dicata. Pen* 
débit fi$tula. Qui arti alicoi valedi- 
cebant, instrumenta, sivê miuica, 
sÎTe alia , in rebns aliia «snrpata , 
dits conêecrabaat. Tibnllos II , 5. 
« Pendebatqve vagi pastoris ia ar« 
bore votum Gamla aâlyestri fisca- 
la sacra Dec. » Horat. Od. UI, a6. 
Barhiton hic paries hahebii, 

a5. Pastores nascentem Pœtans, 
Yerecnnde locntns est , non j'am 
Poetam dicens, sed nasce^fem. Sa- 
ne hoc loco carmen exprimitnr 
Amœbvum. Ram quum Gorydon 
petiisset , nt esset Godri sin^lis : 
bie se adeo Codktim snperarè di- 
cit, nt se in ejus invidiam possit 
movere. Hedera autem coronantar 
Poète, quasi Libero consecrati, 
qni et nt Baccfa» insaniont (Sic 



IN ECLOGAM VIL 



S07 



bue crescentem, assurgentemqae, ut Godro ilia prae iAvi- 
dia rumpantur: Tel 8Î maligne, et contra animi sententiam 
ijlum laadaverit, coronate non hedera, sed baccare, ne quid 
îlli futuro et crescenti noceat ling^a Godri fascinans. 

39. O Diana, Mycon parms (credibile, hune puerum faisse 
Gorydoni in deliciis, ut etiam Alexin) suspendit in tui hono- 
rem hoc caput apn, hœc cervi comua; qnod te propitia féli- 
citer Tenatus foerit : si boc proprium, id est, perpetaum fne- 
rît, fiiciet te Mycon ex marmore, stabisque evincta usque ad 
suras cothumo, qui habitua Tenatorius est. 

33. Respondet alter : satis est, o Priape, exspectes a me si- 
num lactis, et liba hase, qaœ trides : ratio, cur tam parra of- 
feram, quia custodis hortum pauperem : quasi dicat : pauper 



Horatiiu : Ut maie sanis adscrtpsit 
SaiyrisFaunisque Poetas.)vt\ quod 
semper Tirent hederae , sicat car- 
mioa «temiutafln merantur. Serv» 

a6. Rumpantur ut ilia Codro. Ex- 
tremae indigaationit caassa, rumpt 
dicuQtur ilia. Cic. in Vatin. c. 4 : 
Ut aliquando ista ilia , qum sunt 
inflatû , rumpantur. Facetissima 
ost comparatio apad Horatiiim 
Sat. n , 3. et llartialem Epi0r. X , 
69; ttuld Otacilii , cnm rana , que 
quam bori uiTideret ma^tadi* 
nem, mmpebatar. Sic Godms invi- 
dialaboraas ilia dicitur dacere, 
qaam spiritus anbelantem at tuspi- 
rantam dcficU. 

3o. Ramosa comua, Uc, comibut 
arhorgis. Plin. XI , 37. Spargit eoi- 
nua m ramM, ut arvarum. Phed. 
I , i3 1 Ihi dum ramo$a mîmiufatt- 
dot earnua. Snperbiant tmim cor- 
nibas, qnibat aanstia, in<ria pétant, 
et latent , veiat inenaet. — Fivaeis 
QtTvi, Ut entoi Plîntas dicit in aa- 
tarali bittoria. Gam ae eenri gra- 
▼atos Ktate cognoTerint esse , ser* 
pentes reqairnnt, et eôs flafa ad 
se traetos, quam comederint, joTe- 
nescaat et retertaatar mrsns in 



actam priorem; dia enim Tivere 
dicuntur. Serv, 

3i,Si proprium koc fuent. Qaod 
sapra petierat scilicet, ut talia car- 
mina faceret , qnalia Godms etfé* 
cerat. Proprium sane veteres per- 
petanm, stabile, firmura. Teren- 
titts : Ego deontm vitam ea propîer 
sempitemam esse arbitror, quod eo- 
rum vûluptates propriœ sunt, id est 
ûnue et perpétue. Si proprium , 
alii bunc Myconem alieni pecori« 
eastodem Tolunt , et sic dicere ; in- 
térim hoc tibi caput Délia dedico : 
si proprium hoc menm pecus lue* 
rit, plus dabo , id est simnlachrum 
faciam. Serv. 

33. Sinum lactis. Sinnm, genus 
estvasis; qaod quum significamus^ 
Si producitnr ; quum vero gremium 
tignificamns, Si corripimns. Sino 
pro yase utitur et Plautus in Cur- 
cuKone, act. I; se. a, i3. Inver^ 
gère in me liquores tuos Sino ductim . 
•^^ Sinum. ûîvof Grecis , mntato d 
tn s. Qaod non adeo insolens , ut 
Turn. I, 16 : ezcavatiorem sinum 
habet, quam poenlum, Varr. de 
L. L. IT. — Priape. Deus Lampsa- 
cenas est HeDetponti; hortomm 

ao. 



1 



3o8 COMMENTABIA 

sum adhuc , et modicus mihi bonus : feci te pro tempore ex 
marmore, faciam procul dubio ex auro, si fœtura gT^gem 
suppleverit : quod sic capio : acceperat pastor ÎDeommodani, 
et diminutus fuerat numerus oviam : igitur optât, ut naCa so-- 
boles reducat greçem in pristÎDum Dumemm, et soppleat 
quicquid acceptum fuerat incommodi. 

37. Post oblata Diis munera sunt jam in amoribus, qvx 
materia creberrima in re rustica : uterque cupit Galateam, et 
vult dare testificationem amoris sui erga illam, invitatipie ad 
eam noctem : sed longe alia est ilUciendi, et invitandî ratio: 
prior enim totus diffluit amoribus, et post effusam landem tri-» 
plicem, petit ut quum a pastu tauri redeant ad prssepia {est 
haec periphrasis noctis advenientis) ad se neniat: posterîor 
loquens cum eadem Galatea sibi très diras imprecatur, nisi 
vere putet eam diem, in qua est, esse tongiorem anno : quibus 
innuit quam ardenter noctem exoptet, qua ipse possit frui Ga- 
latea : inde in tauros invebitur, quasi ipsi longissima mora in 
pascendo diem detineant, et qua pastor ab tam cupito consor- 
tio retardatur. 

45. Vult pastor, ut défendant solstitialem calorem a pécore 
fontes, herba, arbutus : fontes sua amœnitate, nam muscosi 
sunt: herba sua moUitie, nam moUior adhuc somno ipso; 

Deiu , manu tenens dextra falcem, Ovidii nostri , vol. I , p. 1 33 et 1 34- 

qui ayibus et faribus terrorem in- 4'* Sardois herhis. In Sardlnia 

cutit NosterGe. IV, 1 10 : «Et cas- enim nascitur quxdam herba ^ tit 

tos faram atque avium , cum faice Sallustius dicit , apiastri similis : 

«aligna Hellespontiaci servet tute- quœ herba comesa hominum rie- 

la Priapi. a tus dolore contrahit, ei quasi riden* 

35. Pro tempore. Pro nécessita- tes interimit. Unde vui^o cAfHfit 

te , pro captu rei nostrae , pro viri- yiknt. Serv. 

bus qu9 suDt hoc tempore. Serv, 4^. Si mihi non hac lux totojMH 

36.Si fœtura gregem suppleverit, longior anno est. Impatientius fe- 

Si tôt agnos habiiero, quot oyes: rebat sibi, gregem seryanli, diu' 

hoc est enim gregem suppleri per tius arnica carendum esse , nà 

fœturam; et fœtura est proyentus, quam festinabat; et animo cupien- 

ipse fœtus vero quod nascitur. S. ti, utSallust. in Jugurth. nihilso" 

37. Nerine Galatea, Arnica Go- tts/estinatur.Grebrsoccurruntoii- 

r jdonis nobilis ; Nerine nutem pa- sere amontium querelae , moment» 

tron jmicum est Grxcum. ut ^eti- annos esse. Ovid. Heroid. Epist. 

ne Chrid. Epist. Heroid. VI, io3 : XVIII , 25 : « Septima nox agitur, 

sic Adrastine , Nonacrine. vid. spatium mihi longius anno. » Im» 

Triscian. Vih, II, p. 585; et notas pro die apud poetas vulgatur. 



IN ECLOGAM VII. 809 

€rbatu9 ftuo Tirore, sua umbra; natn tametsi hase r ara, fontes 
et faerbam tegit : subdit rationctn cnr tantopere caveat pecori , 
qaia jam aratas venit calida, et.fervida, ac vere torrens : indi- 
cium vero advenientis asstatis sunt gemmae vitium jam protu* 
berantes turgentesque in palmitibus. 

49. Vagatus est Gorydon sr.is versibus per agros, et cavit 
suo pecori : opponît illi Thyrsis commoda, quœ pastores ipsi, 
non pecora, capiant ex tectîs, non ex agrîs : sunt nobis focus, 
taedœ, ignis semper plurimus: hujus rei indicium postes ipsi, 
qui nigri prœ fuligine : his tati sumus a firigore , tuti a Borea , 
qaem, tametsi omnium asperrimum, tantum curait) us, quan- 
tum lupus curât numerum ovium, quantum flumina curant 
ripas, id est, tantum contemnimns Boreas frigus, quantum 
lupus contemnit numerum ovium , quantum ripas flumina. 

53. Ait, stare in agris juniperos, et castaneas, utramque 
hirsutam, et spectabilem; quœque poma strata jacere sub sua 
arbore; demum ridere omnia in agris prœ lœtitia : banc vero 
tantam pulchritudinem commutari in squallorem, abeunte 
«X montibus Alexî : nam formosus est, et prtesentîa sua reddit 
omnia formosa : hujus tantae vastitatis arguroentum deducit a 
fluminibus, quae quum perennia sint, tamen absente puero 
exarescunt. 

57. Commutât Thyrsis sententiam in gratiam suae Phyllidis, 
et ait, agrum arescere: lierbam immori, ac sitire prœ viiio 
aeris, nullum unquam bumorem stiilantis; Bacchum ipsum 
învidisse amœnissitnis collibus umbras pampinoruœ^ id est, 
ademisse umbras per invidiam, noluisseque ut colle» vesti- 
rentur pampinis : adveniente vero Phyllide, agrum, et ncmus 
virescere; Jovenique ipsum plurimum, id est, abundantissime 
descendere in herbas imbri lœto. 



47- <^Am venit testas Torrida. Jam 
▼emt , jam appropinquat : non 
enim dicit œstatem esse cum adhuc 
turgere gemmarum palmites dicat. 
Et bene tarde frondere vites com- 
mémorât in Venetia, qn» est pro- 
vincia frigidior. Torrida. Calore 
•Icca. Serv, 

Sj. Àretager: vitio moriens sitit 
aeris herba. Id est , Siccitas mina- 
tiir frugibus et satis interitum. 
Noster Ge. I, 107 : »Exastus ager 



morientibns sestnat herbis. » — 
Moriens herba. Ex pbilosophantium 
sententia, anîmate sunt herba»; 
ideoqne tnoriy exspirare ^ etc. di- 
contur. Noster EcL X, 67 : « Quam 
moriens alta liber aret in nlmo. a 
et Ge. IV, 33o : Interfice messes. 

60. Jupiter et lœto descendetplw 
rimus imbri. Sic alibi, Conjugisjn 
gremium lœtœ descendit. Aer enim 
in pluvias solutus , irrigabit arva 
pluviis ad fertilitatem sufficiçnti- 



3 10 COMMENTARIA IN ECLOGAM VIL 

6i. Dicit, quatuor arbores esse gratissimas suis Dits, popn^ 
lum Herculi, viteœ Baccho, myrtum Veneri, laurum Pkœbo, 
tantam vero esse Phyllidis virtutem , et <pjasi numaa, ut, illa 
amante corylos, non has vincant iUœ Deorum arbores, quan- 
tum vis inclytœ et pretiosœ suorum Numinum amore, et pa- 
trocinio. 

65. Sententia est, arbores quatuor esse pulcherrimas , «t 
commendari a locis, ubi sitœ sunt; fraxinum, quia in sylvis 
est; pinum, quia in hortis; populum, quia juxta fluvios^ 
abietâtt , quia in mon tibus : sî vero Thyrsin sœpe révisât pastor 
Lycidas, fore ut hic superet îllas aii>ores, quia positus juxta 
suum Thyrsin, tanquam in locp debito. 

69b Finis initio respondet : mesiini, inquit, haec ab illis can*- 
tata, nam quid aliud memineriin, quam qiuo Musse meminiss* 
volebant? addit, frustra Thyrsin conteiprdisse; nara victus in 
iitibus quatuor; in duabtts tantum par; in nnUa victor: qoani- 
obrem ex illo tempore nobis, id est, Latinis omnibus Cory«- 
don , nempe, Virgilius princeps est carminis : geminatio TO«na 
indicat plauanra, quo Virgtliiis acdamatus est Victor Grae» 
corum. 



bas, et Decessariis. Inde Jupiter 
pluvius* Tibull. 1,7. — Arida ncc 
p'iuvio supplicat kerha Jovi, 

61. Popufus Alcidœ gratxmvna. 
Quia ea velatus ab inferis rediit 9 
quam Honems Jix!^iA dicît , ab 
Acherotite ad snperos translata; 
qfia Qonma iisim dapUci colora 
folionim» geminos labones sig^e* 
roram inferorainque testatus est* 
Qui Herculi sacra faciebant, et he- 
roes, mtiltis perfitocti laboribus, 
popaleam ooronain samere cousue- 
verant. 

63 . Formùsm Myrtut Feneri. Myr- 
tum ideo dicatam Veneri volunt ; 
quia quuoa a mari exisset, latuit in 
myrto , ne nuda conspiceretur ; vel 
quia fra^sest, ut amot incon» 
stf 08 ; vel quia jttcundi odoris , ut , 



sic positœ qtumiam suaves mitceiis 
odores. Sérv. 

65. Fraxinus in silvis pulcherri- 
ma. fiene singulis loca sua consi» 
£;navit. Fraxinus in silvis cedet tibi^ 
pinus in hortis. Non sic enint pul- 
chrae arbores in suis locîs, id est, 
sibi aptis cr«at« : sicut tu , si ad 
me fréquenter venire cura^cri». 
Nec myrtus vincet Venerisp nec law 
rea Pkœbi, et ita adserit , illas dum 
Phyllis mmabit. Non tam necessa- 
rium fait dicere corylos : perinde 
enim est, ac si diiisset, Phyllis 
amat corylos y corylos dum Phyllis 
amabit. Serv., 

.70. Ex illo Corydouy Corydon 
est tempore nobis. Victor nobilis 
supra omnes : quam rem quasi 
ntaticns impliore non potuit. 6Vrtr. 



ECLOGA OCTAVA. 



(Vide Argumemain générale, vol. I, pag. 178.) 



PHARMACEUTRIA. 



^M^'W« v«/%«<«<^«/«/%'w«>«^/«<^^««^v««««/««v^/*r^^/«^^ov%^-%>«/« ^<»<%^ ^^*m » mm ft^'*^%i%/%/mt^^/%>^ 



ANALYSIS. 

aAcmm fnndamentnm Edog». Damooû, et AIphe«ibœi Muta cam 
praBclaro Elogio prvdicatur , 1 — 5. Asinii PoUioni» faTorem petit ; nrdeC 
ejos facta et opéra poetiea laudare : huic Edogao dedicat^ 6 — 13. 
Describiitir Aarofa; Damon qaerelat comparât de fraadibus N»e siUi 
conjQgio pact« : yalt at Lucifer illas, et Dii audiani : vult illas canere 
Maenaliis versibas, i4 — 21. Reddit rationem, car canere paraverit 
Ifjeualiis versibas, 33 — a5. E«tjain ia querelis, qnibos dolet Nisani 
sibi abripi, Mopso dari : inde elicit monstra in eyam tequens. Marito 
invide gratulatnr de napta, a6«-3i. Insultât jam «tultiti» Nise, ut 
modo deformitati Mopsi, 3a— 36. Describit locum, etatem, tempua, 
at etreiuutantias aliat^ quibot amare Nisam tnceepit, 37— 43* Qai 
Mopsi deformitati însoltaTenit, et Nie« ttultitie, insultât jam saBviti« 
Amoris, objideM illi natales feros, 4^— 46. Indtcarit scritiam Amoris 
ab ejus aatalibus; anac a credaUtate Mcdee, 4? — ^<* Bedit ad impos« 
sibilia, Sa — 57. Moritaros Damon omnibus valedicit. Dat Posta Tersiis 
Alphesibcsi canendos Bfiasis, 58 — 63. Jubet veneftea, afferri sibi qn« 
necessaria ad illiciendam E^phnin aoMiris philtro : addnntor carmina 
ad formam integram, 64 — 66. Garminam Tirtus pnedicatur, 69 — 7 a.. 
Incipit maga a Cemarionmnero , qui potentissimus in bac arte, 73—76. 
Imperat famnl» partem laboris, 77 — 79. Adduntar nora sacra valida ^ 
et fortia, 80—84. ^^^ mm^ proficienia>as 6t imprecatio, 85 — 90. 
Additnr ralidior et fortior magia, 91 — 94. Commandât maga berbas» 
et ▼eneaa, quibws usa est in saeris ittis^ veluti admirabmnda nîbil sibi 
procédera, 95 — 100. Aageatur sacra Talidissimo,ei fortissimo gênera 
aMgie, 101 — 104. Allueent lelieia omnia; Dapbnis accedit; rictris est 
maga; ideo a saeris caisat, io5'— 109. 



3l2 



COMMENTARIA 



EXPLICATIO. 

I. Accingit se Vîrfrilius ad canendam Damonis Musam, et 
Alphesibœi : quorum in certando tanta fuit suavitas, tanta in 
canendo modulatio, ut juvenca et lynces etiâm attentissîme 
illos audirent; illa admirabunda , et pastionis oblita, îstae stu- 
pore correptae : quin etiam flumina mutarunt locum, in quo 
prius fluebant, ut illos cantantes sequerentur, ad quo8 cum 
jam pervenere, continuerunt cursus, ut audirent : erço, audia- 
mus tam novam, inauditam, inusitatam Musam pastorum. 

6. Poeta ro(jat gratiam et praesidium PoUionis, ubicumque 
terrarum sit, sive Timàvi scopulos superet, sive litora maris 
lllyrici prœtervehatur : ostendit quanta cupidine ardeat tôt 
laudes canendi.... venietne dies ille mihi jamdiu expectatus, 
quo lieeat tua praeclare g^esta eelebrare? aderitne mihi mox 
occasio toties exoptata, qua possim per terras omnes bulgare 
tuarum tragœdiarum carmina, quae sola ex Romanis digna 
sunt Sophoclei cotliurni majestate? interea Musa mea quœ 
sumpsit a tuis laudibus initium, eadem in ipsis desinet; hos 



NOT^. 



I. Pastorum Muuun Damonis. 
Apud Theocritum est una ecloga^ 
quae appellatar ^fféuuttvvft»^ in 
qua inducitur moiier quiedaiii sa- 
cris quibttsdam pervertens mentem 
amatoris, a quo spomebatnr: quam 
Virgilins transtulit ad hujus eclo(|rfle 
ultimam partem. Prima enim ejus 
pars conquestionem solam habet, 
amatoris decepti ; quem nnbendo 
altéri, andqua sponsa fefellerat. 
In ea narratnr etiam principinm , 
et origo amoris , qui locus a Tlieo- 
erito circa finem tractatnr. 

9. £n triu Ecce jam aderit. Nam, 
en, unum optantis est; ut, en erit 
ille dies; aliud confirmantii; ut, 
en erit, ut lieeat. Sery. 

10. Sola Sophocleo tua carmina 
i. c. A« si fiicrret, quamquam im- 



par sit'in^enium meum laudibus 
tais : nam tu» landes merentur ex- 
primi Sophocleo tantum cothurno^ 
id est , sublimi characterCf et gravi 
stylo,' qualis tragaedias decet. So- * 
phocles enim Atheniensis, tragi- 
corum princeps exhibuit I33 fabu- 
las, in quibus ter et vicies victo- 
riam retulit i quarum postrema 
quum ei prêter spem contigisset, 
repentino gaudio expiravit« Alii 
ideo hoc de PoUione dictum vo« 
lunt, quod et ipse utrinsque lio- 
gUB Tragœdiarum scriptor fuit. 
Cothumus autem calceamentum 
tragicum; cujus usum quidam So- 
phoclem primum scenae intuiisse 
▼olunt. 

1 1 . A te prineipium : tibidesinet. 
Sir «t Homerus, h eui /uth xji'^cvj 



IN ECLOGAM VIIL 3i3 

içitar yerstis accipe, qnos te, volente et jabentei inchoavi; et 
pennïtte^ ut haec humilis hedera qua cinctus sum, serpat tn- 
ter victrices lauros qaibus coronatum tibi splendet caput *, ià 
est, ut locus sit meig carminibus inter triumphorum tuorum 
pompam : ne dedi^are meam tenuem camœnam , o gentiuia 
âomitor. 

i4- Si^at poeta ezorientem Auroram ab umbra, que fri* 
(pda vix decesserat : a rore, qui albente caslo in herba visitur, 
qui pecori tune est gratissimus : in hoe puncto teœporis Da- 
mon oliyœ incubuit firmœ, ac tereti, ut pondus ineumbentia 
sustineret. 

17. Quam signatus affectus! misemm hominem, et malo 



9*9 /* «tp^ofiAi. HoratiaSy Prima 
dicte mi/ii, summa dicende carncB" 
na, Senr. 

1 3. Atque hanc sine tempom cit' 
êum Inter victrices hederam tihi 
serpere lauros, A]Iegorin«g dicit. 
Débet etiam carmen meam florere 
inter tuos plures triumphos. Nam 
TÎcTtores Imperatores laaro , bedera 
coronantur poetae. Verecunde au- 
tem ait Serpere^ hoc est humiliter 
procedere. Âlii ideo lauri et hede* 
rae simul mentionem factam acci- 
piunt, quoniam Apollo canninum 
deu9$ idem Liber pater pntatar. 
Quidam, sicut dictum est, in Pol- 
lionem dictum trahont; qui tune 
niyricum petebat ezpugnatnras 
Salona», et inde ad orientem ad 
Ântonium profectunis. Lauro au- 
tem triumphantes coronantur; he- 
dera poetSB : Pollio et Iroperator 
est et poeta. Gur tamen triumphan- 
tes lauro coronentur, haec ratio 
est; quoniam apud veteres a laude 
habuit nomen, nam laudum dice- 
bant : Tel quod hanc in manu ha- 
buit Jupiter, quando Titanas ri- 
cit; Tel quod ea arbore Praefecti 
militum , Fidenatibus victis , se co- 
ronnssent sub Homulo; vel quod 
femper vireat. Hedera autemideo 



. coronantur poetae, quoniam poetat 
saspe vino plurimo manifestum est 
utî; sicut et de Ennio ait Horatius ; 
et Lyrici omnes in suis carroinibus 
loquuntur; et haec herba nimium 
frigida est, et vini calorem tempe- 
rat, nam ideo et capiti imponitur. 
Varro ait, Libemm patrem prop- 
ter calorem vini, hedera corona- 
tum. Idem Yarro etiam Musas ait 
hedera coronari. Serv. 

i4- Frigida vix cœlo noctis deces- 
serat umbra. Et bene ostendit ama- 
torem tota nocte Tigilasse; siqui- 
dem ortum Lnciferam primus as- 
pexit : et ad eum, quippe ut ad 
Veneris stellam, locutus est. 

16. Ineumbens. Propter amorem 
non se snstinens. — 7*eriet>. Teres , 
est rotundum et oblonçnm , ut co- 
lumna, arbor. Alii tereti ûiivœ, 
baculum de oliva aceipiont. Seru. 

17. Prœque diem veniens. Ordo 
est, nascere Lucifer, prcveniens- 
que diem almum âge; sic alibi, 
Ducebatiiue diem. Et hdc dicit, 
Nascere dam queror, conjngis Ni- 
sae indigno amore deceptas, et mo- 
riens alloquor dÎTOS : quamquam 
nihil mihi profuerît , quod sum eos 
saepe testatut. Quam rem secaa- 
dum Epieureos ait, qui dicnnt, 



3i4 COMMENTARIA 

aliquo împHcatum, noctes vexant varîis cogitationibus : nihil 
locpiîtur in tenebris^ tantum secum curas vol vit, et récurrente 
dolore sollicita tur i quum surfit lecto, quuis erumpit dies , jam 
tune ipae in querelas surgit, in voces erumpit : ergo ex hoc 
afFectu optât Damon, ut Lucifer naacator 9 ut diem prœveniat, 
ad quem ipse, ut ad stellatn Veneris amantium Deœ querelas 
déférât de violato amore Nisœs optât cssleite» Deos alloqui 
jam ex vicina luce per cselum apparente: nam tenebris, ut 
cœlum ipsum, ita quoque Dii tecti : reviviscunt omnia ad or* 
tum diei, venti fiant leniter, canunt volucres, virescit faerba, 
mortales omnes, et animantia cetera, veluti de novo, recupe- 
rata vlta, sibi piaudunt : unus Damon tune moritur, et eam 
ducit extremam vitœ horam : illa, quamqtiom nil testibus illis 
Profècif banc habent sententîam : promissum fuisse conju- 
gium Damonis cum Nisa Dlis praesentibus, sed nihil profec- 
tum tam bonis testibus. 

22. Ideo ad Maenalum pastor confugit, ut in quo totum ne* 
mus dulcissima cantillet , pini suaviter admurmurent; ut qui 
audiat seraper canentes pastores, et ipsum âdhuc Panem pas* 
toralis musicœ auctorera. 

26. Quum Nisaformosa nupserit deformi Mopso, conjicit 
pastor fore, ut amantes nihil non sperent: gryphes etequi, 
damae et canes amicitias contrahept; nam illi jungentur 
coitu; isti una veulent ad potum. 

29. Despectus pastor, duo adiQonet pastorem sibi in amore 
prœlatum; primum, ut faces incidat; altenim, ut nuces spar- 

I^ec bene pro meritis capitur, née Difficile esse puUmus, qui aliquid 

eangitur ira. « s^m^nius, ut ea, qus amamus, as- 

18. Conjugis, ST on quae erat, sed inequi pogsimuf . Serv. 

quae fore sperab«Uir. Sic in quarto ^j. Jungentur fam gryphes equis. 

iplneidoA, (luo$ ^go sum toties jam Utnim idem jugum ftubibunt? ut 

dedignatamariU)s.AXuyindignode' dicuntur jungi jumenta. An coitu 

ceptui amore, antique dictum ac- jqng^entar? Gryplies autem genus 

cipiunt : indigna prO magno; ut ferarum in Uyperboreis najicitur 

indignas hyemes;velinipari, quia nionti|^«, postrem^ parte leones 

plus amabat, et minus amabatur.. sunt, tilis et facie aquilis similes, 

a6. Mopso Nisa datur. Honesta equis yehementer infesti , ApoUini 

tarpifsimn, pulchra deformi. -r- consecrati. Serv, 

Quid non speremus amantes. Spere* 29. Tibi ducitur uxor. là est, sub 

mta pro tim€»imi4i; ut, hune ego si tno nomiue aliis ducitur : ut eam 

potui tantum gperare dolorem; vel non ipsi, sed aliis servituram sig- 

quid non speremus perversi acci- nificet;sciHceteju8corruptoribus. 

dere, quum hoc mîhi acciderit? 3o. Spargé mante nuces. Idem 



IN ECLOGAM VIII. 3i5 

gat jam marital : illud, quia oput est bdbus ad dacendam 
uzorem domiuD; Utud, quia Hespero desereote Œtam mon- 
tem^ secumque noçtem adduceDte, tempus jam appétit ad- 
eundi in thoro nuptiali ductâm uxorem: sed pb$ervandum, 
haec dici cum dolore attimi indignantis piœlatnm alterum. 

32. Ironice dicît, Nisamconjunctam fuisse cum indignissîmo 
Mopso : inde elicit, quœ fueiit Niss^stultitia, quum prœ iilo 
omnes despiciat, odio habeat canoram Damonis fistulam, et 
capellas; bis notât Mopsum^ et iosoavem canendo esse, et 
minime divitem. 

34. Quid ais pastor? certe Nisa te contenneret : nam qois 
amet hirsutiea in supesdlio, horvoram in barba? erço sei»- 
tentîa ista est : prcrCe, oNisa, indoxi incultum et deformem 
habîtum; abjeci me; nihil curavi elegantiam oorporis, si te 
possein bac veluti pomitentia permoTere; tu tamen omnia 
Gontemnis : conterania-omnia, neque adyertis Deum alîquem 
fore ultorepfi tant» arrogantîie : hssc surama est stnltitias. 

37. Vidi ego te parram una cum matre mea legeotem in se- 
pibus, id esty bortis nostris mala perfusa matutjno rore; eram 
vero c^o dux et tibi, et matri mes : ut tu parva, ego quoque 



Varro spargendanun nucam haoc 
dicît esse rationem , ut Jovis omine 
matriraonram celebretur, nt napta 
laacrotta sit, sîcvt Juno. Nam Du- 
res in tnlela sunt Joyîs. Unde et 
juglandes vocantur, quasi, Jovit 
glandes. Namilladynlipire est, ideo 
«pargi Duces, iit, rapientibos piie^ 
ris, fiât strepitusy ne pueilse ▼ox 
virginitatem deponeatis, possit wor 
diri. Modo tamen ideo dicit, Sparge 
maritê uvoesy nt eum cnlparet in- 
fami«. JNam meritorii pueii, id est, 
catamiti, qnibns licenter uteban^- 
tar antiqniy recédantes a turpiser- 
vitio , nucas spargebant , id «st , la.«- 
dum pueritie : ut significareni, se 
puerilia canota jam i^iemere. Dt- 
citur etiam ideo a novo marito pu- 
ces Dpargi debere; quod projeccae 
ip terrais tripudinra «olistinHimf»- 
ciant^ quod auspicium ad refor» 
mandam optimum est : yel ideo a 



pmeris aspergendas nuces cum stre- 
pitu et couvicio flagttari, ne quid 
nova nupta audiat adversum, quo 
dies nuptiarum dirimatur. Quidam 
putant quod h»c esca ad incitan- 
dam Venerem faciat. 

35. Neeeurare Deum credismorta» 
lia quemquam. Superbia tua dam* 
nata est turpi narito, dum credis 
nutlam deonim curare mortalia. 
Quod Bpicureomm est dogma. In* 
ter niilosophos Diagoras Melius 
fuit, qui, quia negabat Deos exi- 
stère, AtbeosdIctus.EpicnrasDeos 
esse affirmavît, sed nihil agere, ni- 
kil moliriy omnipronus rerum prth 
eumiionCf et administratione va» 
eare; nt Dido, iEn. IV, 379 : « Sci- 
lioet is «uperis labor est, ea cura 
quietos SoHieitaf . » 

38. Dux ef^ vestereram. Dux vos 
pneibam. — Cum matre legentem^ 
Deest pronoraen ; et ideovel hujns^ 



3i6 CÛMMENTARIA 

paiTus; nam me tum annus cœperat tertitu decimus^ in qna 
jam œtate contingebam ramos a terra : proh, me misemm, ut 
vidil ut perii! ut erravi! quasi dicat: miser sum, qui vidî, 
qui perii, qui erravi. 

43. Jam sero tandem scio Amorîs naturam, et genus : ex- 
piicat quod hoc genus, objiciens hnic Deo contraria omnia 
illis, quœ ipse habet: editus est ex Venere; attribuît ilH Is- 
marum , aut Rhodopen montes Thraciœ : gestatus est in molli 
utero ejus Deœ; dat illi duras cotes, quibus conceptus fuerit : 
natus est in média Graecia; dicit natum inter Garamantas, ex- 
tremos Africœ populos. Ergo^ utérus tibi , o Amor, cotes sunt ; 
parentes Ismarus et Rhodope; natalitium solum , Garamantes 
extremi; inde est, ut puer hic sit non humani generis, non 
hum an i sanguinis, sed totus saxeus. 

47* Hic reprassentatur multiplex affectus Damonis, qui quum 
in primo versu, et alterius hemistichio affîrmet, Cupidinem 
fuisse magistrum Medeae ad parricidium, quo proprios filios 
interfecit, mox in altero hemistichio subsistit dubitabundus, 
ac matrem appellat crudelem , quasi illud scelus natum fuisset 
ab immani natura Medeae : deinde in tertio versu utriusque 
culpam examinât, interrogans se in hune modum : Crudeiis 
mater magis , an puer improbtis ille? Tandem in quarto senten- 
tîam aèsolvit, et utrumque condemnat, relinquens in incerto, 
paresne, an impares sint culpae : ait enim : Improbus ilkpuer, 
crudeiis tu quoque mater. 

Tel pnellœ maU-em intelligere pos- 44* extremi Garamantes, Populî 

suoius. Africe, ssvi, quasi a consortio 

39. Mter ab undecimo tum me humanitatis remoti. Ut, fxlremi^ue' 

jam ceperat annus, Id esc, tertius hominum Morini, Rhenusque bi- 

dectmtu. Alter enim de duobus di- comis. 

cimus. Et vult significare jam se 4?* ^^vus amoràocuit natorum 

vicinum fuisse pubertati, quod de sanguine matrem ^ etc. Quasi no- 

dnodecimo anno procédera non Tarn artem insioaavit et infudir, 

potest. Bene cum annis jungit ha- et fabulam, omnibus notam , per 

bitum corporis. Nam et injure pu- ^ transitum tetigit. Quis enim igno- 

bertas ex utroqne colUgitur. Serv. rat Medeam ab Jasone contemp- 

43. NuncsciOf quidsitamor, Vel tam, suos filios peremisse? Serv. 

quasijamjuYenis, yel quasi spre- 4^* Crudeiis tu quoque mater. 

tus. Gravior enim amor fit ex de* Utitnr autem optima moderatione. 

spectione, vel ex desperatione. Te- Nam nec totum amori imputât , œ 

•rentius , Perii : quanto minus spei defendat parricidam : nec totum 

est y tanto magis amo. ^ matri, ne amorem cximat culpc-: 



IN ECLOGAM VÏIL 3ij 

5i. Adeo vise pastori sunt nuptiœ istœ deformeff, crt redeat 
ad impossibilia, credatque iode evenire posse ornnia, quaer 
natura exhorrescit, et nemo unquam yidit : nunc, id est, per^ 
actis jam his nuptiis, lupus fug^iat ad visas tantum ove», et 
quidam ukro: quercos ferant mala; alnus Narcissum; myricae^ 
eieclra : ululae, quae vere ululant, adspirent ad yictoriam cyc- 
noruni) qui caaiuit auavissime : demum Tityrus, cantor rusti- 
eus, sit Orpheus; non quivis Orpheus; sed ille, qui in sylvis 
potens fuit, arbores trahens ad se : sit Ariob ; neque Ariun 
quivis; sed ille, qui feras marinas cantu mu) cebat :' observa 
mentem poetœ; triplex est animantium çenus; veçetans, sen« 
aile, rationale; ab omnibus advocavit sua impossibilia : sunt 
anim hic arbores, ferv, homines. 

58. Humana jam nihil ad me pertinent, quum mori debeam : 
cuncta misceantur, occupet terram mare, tellus enim mihi 
jam necessaria non est : vivitesylvœ, id est, valete : ergo optât 
se prœcipitem in undas dare ex rupe, et extremo boc munere, 
morte sua donare Nisam : itaque sic cantum desinit. 

6a. Gedunt hœc in laudem Damonis^ cujus Musa adeo subli- 
mis, ut illam se assequi posse diffidat, et ita responsum Alphe- 
sibœi Musis dat, non sibi. 



&ed et illam qiix parait, et illum 
qui coegit, incusat. Alii hoc loco 
cum amure malrem Venerem cul- 
pari volunt : eam enim crudelem, 
quia permiuit ; illum autem impro- 
bum y qui supra modum noceat ; ita 
ut ad parricidia qnoque sui vio- 
lentia plures imputent. 

56. Delphifuis. Nos, ideo brevii 
est, quiaGraeca declinatio est, si- 
cut Arcadoi tuxensos monitu. Nam 
omnia Grsca nomina, quae nomi- 
nativo plurali Es terminant, ut 
Arcades, Maiadei, delphines, ac- 
cjusatÎTum pluralem corripiunt. S. 
58. Omnia vel médium fiant ma- 
lt. Médium fiât, id est, ut nihil sit 
nisi mare, hoc est dilnvium fiât 
médium : optât enim confusionem 
elementorum. — Fivite silvœ. Va- 
lete, non enim bene optantis est, 
|ed rennutiantis. S<r¥» 



59. Prœceps aerii spécula, etc. 
Quidam hoc ideo dictum pntant, 
quod apud Leucaten soliti erant* 
se praecipitare ; qui aut suos paren- 
tes invenire cupiebant, aut amari 
ab his desidevabant, quos ama^ 
haut. Sic et in CiH, t. 3oi; et 
JEa. IV, 586. Sew, 

60. Extremum hoc munus mo^ 
rientis habeto, Id est, moriar in in- 
YÎdiam tuam. Nam amare ait, Afu- 
nus. Sic Mezentius, Et hœc tibi 
porto Dona prius : vel exiremum 
hoc munus meum habeto, quod 
morior. Quem sensum damnât Hey- 
nittS, vol. I, pag. 186 : jure, an 
immerito tu videris. 

63. Dicite Piérides. Bene auimo» 
erigit auditorum : nam superiora 
a pastoribus utcunque dicta sunt; 
sequentia, non nisi a nùminibu? 
poterunt explicsfri. 



3i8 



COMMEKTARIA 



64« Versus isti Âlpliesibœi fing^untur factî a quapiam pfanr-* 
maceutria, id est, maga et TeDefica , volente adducere ad suum 
amorem conjugem Daphnin : fingitur yero haec venefica loqui 
cum Amaryllide homm sacrorum administra : erço, jubet 
maga Amaryllidi, ut paret quse necessaria sunt ad nagiam, 
aquam efFerat, cingat tegatque altaria TÎtta molli, adoleat 
pingues verbeDaa, herbas omnes his sacris dîcatas : thura 
mascula, id est, excellentissima, ezimia, et pnecipuœ boni- 
tatis: addit caussam, car hœc petrverit, ut insannm faciat 
Daphnin, qoi sanus est, scilicet, ex non amante amantem 
efficiat; nam amatores insani sunt : adductîs jam aqua , vitta , 
herbis, thure, ait nihil jam déesse prœter carmina, sine qui- 
bus herbœ omnes inanes sunt, et inutiles ad incantationem : 
quia ergo ista deerant, subdit, Ducite ab urbe domum mea 
carmina, ducite Daphnin, 

69. Adjungit triplez efFectnm carmînum, ut oslendat, nihil 
esse carmikuhus potentius : illis enira Luna ipsa deducitur e 
cœlo : illis Girce mutavit Ulyxi socios in varias feras : demum 
cantando, dum cantiones fiunt, anguis frigidns, id efX^ nocens 
disrumpitur : quanta igitur ea est vis, quse expugnat formas 
csslestes, humanas, ferinas!! 

73. Gircumdat Maga loquens cum Daphnide primum terna 
licia, quibus item color triplex ; deinde separatim ducit ter 



64. Sfftr mquam. Hic indacît 
«nulierem sacria quibuidam per- 
▼eiteotmii meateni amatorit, a q«o 
8peiiid[>atiir. Serv. 

65. Vethenasqu€y%jibttkm dioan* 
tur Tirgolta, qua tenper luirent, 
jucandi odorii . AKi verbeDas tir-» 
gulta religioni apta. Alii proprie 
olÎTanub ramot. Naia ideo et pin- 
|rue8 ait; quamTif hoc et de palma 
et de laaro dici posMt. Alii rorem 
marinum dicant ; omnia tamen haec 
a TirkUtate, Yerbeiue appellantar. 

69. Carmina weicœiopoimni de* 
dticerÊ Imnotn. Vel, etiau : ut, f^el 
Priamo mûtrunda mcMttt. Est an^ 
tem argamentom a majore ad mi- 
DU8. Sthsc poMimt facere carmina: 
rur non etiam facilia Impltanior? 



qnid enim facHiuf , qnam nt Daph- 
nia et nrbe ras redeat, nt crrîtatem 
deserat nisticns? Mîroi effectns 
i^eteres pnebaemnt magids carmi- 
nibus. Lunam devocari, qnid no- 
tius?Ovid. Heroid. ep. VI,85, dr 
Medea; et Metam. TU; 207. 

73. Terna, Tria. Notanda eM ire- 
temm mperftitio, enstimantium , 
DeoB gaudere numéro impare. Gen* 
forinuf c. 30 ; Solinnt c. i, ad 
quem locnm ride Salmas. et Apnl. 
Met. lib. XI, et Sert, infra ad vs. 
75, hojus EcL Numéro aotem ter-^ 
nario, in rebni diySnis, imo in car-* 
minibns et incantationibus , «te* 
bantnr. 

74. Lici^ eireumdo* Id est, tria 
alba, tria rosea, et tria nigra ctr^ 



IN ECLOGAM Vlfl. 319 

circum altaria effigiem ceream Daphnidis : et addit ratipnetn , 
cur omnia siat ternay quia Deus gaudet eo numéro, qui per- 
fectissimua est* 

77« Jubet Amaryllidi, ut nectat nodis tribus très illos colores 
liciomm; vultque nttum maxime nectat, qoum ipsa jubet : 
Addit deinde, ut loquatur, dicatque necto vincula Feneris, 
quia scilicet veoeficia haec ex verbis habent complemeutum : 
mens magae est, ifa Daphnin implicare, et alUciere ad amo» 
rem, ut colores illi inter se nodis implîcantur. 

80. FÎDge factam a maga duplicem imaginera, unam e limo, 
e cera alteram : utramque applicnit îgni , qui erat in ara com- 
paratus : quse e limo, igné obdnruit; qnœ e cera, liquefacta 
est igné: optât ei^go, ut simili ratione Daphnis obdurescat 
aliomm amoribns, et liquéfiât in amorem sui. 

82. Jubet maga, ut Amaryllis spargat molam, lauris uren* 

CQmdo; et bene ntitur Kciis, qam trione, et nraltahiÉ nmilia : inkpsr 



Sjoesius wf^if/Awt appellat. Ut li* 
cia implioant stamen, ne TÎncala, 
certis yerbis incantata, (qm Pli- 
nias narrât XXVIII, 4 ) et ex di- 
Tersû coloribus confecta, mentem 
homiDnm devinctam constrictam- 
que teoent, juzta sententiam ma- 
gicorum doctorum. 

75. Numéro Veus impare gaudet, 
Ant qoemeamqae •aperomm, jux- 
ta Pythagoreos; qui temarimn na- 
merum pcrfectam aammo Deo as- 
fignaat, a quo initiam, et mediam, 
et finis est : aot rêvera Hecaten di- 
cit , cnJQS triplex potestas esse pei^ 
hibetûr: nnde est. Tria Virgini» 
cru Dianm. Qaamvis omniam prope 
deomm potestas triplici signo os- 
tendatur ; nt Jotîs trifidam f almen ; 
Neptnni tridens; Plntonis canis 
triceps: Apollo, idem Sol, idem 
Liber, vel quod omnia temario 
nnmero continentor, nt Parcs, 
Farin, Hercnles eiiam trinoctio 
conceptus. Musnë ter tern«, no- 
Tem; et septem chordc, septem 
planetn, septem dies nominibns 
cleoram, septem stell» in Septcm« 



nnmeras immortaKs, quia diyid» 
înteger non potest ; par numenis 
mortalit, quia dividi potest; licet 
Tarro dicat Pjthagoreos putare 
imparem nomernm babere finem , 
parem esse infinitam; ideo me- 
dendi causa multarumque rerum 
impares numéros servari. Serv. 

80. lÀmus ut hic duretcit. Se de 
limo facit, Daphnidem de cera. Fe- 
eerat illa duas imagines; alteram 
ex limo, qni ex igné fit dnrior : al- 
teram ex cera, qu« igné soWitur : 
ut ▼idelioet mens amatoris ita dn- 
resceret ad itlam, quam tune ama- 
bat : orauesque alias, sicut ad ig- 
nem limus r et ad se ita molliretur 
et soWeretur amore , nt cera ad ig- 
nem liqnescit. — Sic noetro Bapk* 
nis amore, DureScat et liqnescat; 
ut scilicet quam appétit deserens, 
me potius amet. Serv. — Hanc Ser^ 
▼ii sententiam confntaTÏt Heynîus , 
▼ol. I, pag. 188, nota 80: sed in 
seq. nota pagine 189, Serrium de 
moia consnlendum suadet. 

8a. Sparge mcUan, Far et salem. 
Hoc nomen de sacris tractum est; 



320 



COMMENTARIA 



dis, nam istae erant vice aacrificîî : itaque siôQt boa, agna, et 
sacra alia ante mactationem spargebantur mola salsa: sic vulcy 
ut lauri urendae eadem mola inspergantur : deinde jubet, u( 
lauros fragiles, id est, cum fragore, et crépita soDantes, iti- 
trendat, sed illitas bitumine, quo facilius coqcipiant ignem : 
huic incantationi additur forma verborum haec : Daphms mcLr 
tus me tait, ego hanc laurwn in Daphnide^ id est, coDtra Daph« 
nidem: malus hic est, protervus, ac repugnans meis votis^ 
nequedum victus his sacris. 

85. Optât, ut Daphnis amet aliqttam eo modo, quo bucula 
amare soiet juvencum suum, quœ fessa taurum quaerit; quse 
per nemora et lucos errât; quœ amore perdita procambit ia 
berba viridi , juxta rivum aliquem, nec meminit decedere ser» 
Docti, id est, non primam solum noctem perfert, sed seram, 
ia quadeasœjamtenebrœ; aeque illi aut cedit, autdecedit^ 
adeo obstioate in berba haeret! ergo talis aqior Daphnin teaeat, 
nec mihi alla sit cura illi medendi* 

gi« Aggreditilr maga nonum aliud incantationîs genus : ves- 
tes, qaas hic exsuvias vocat, et cara pigaora, Daphnidis graiî 
olim, nunc perfidi infodit sub ipso limine, et terrœ mandat, 
quod ubi factum est, ait, debent hœc pignora Daphtdny quasi 
ad eas exsuvias per occultam vim magicam Daphnis vel invi- 
tus devolvendus sit. 



far enim piam, id est, mola casta, 
salsa (utramqne enim idem signi- 
ficat) : ita fit ; TÛrgines Vestales 
très mazimse ex nonis Maiis ad pri- 
die Idus Maias, altemis diebus spi« 
cas adoreas in comibus messuariis 
(1. eorbibas messoriis) poniiut; 
easque spicas ips» virgines tor- 
rent, pinsunr, molunt, atqne ita 
molitum condunt. Ex eo farre yir^ 
gines ter in anno molam faciunt; 
Lnpercalibos, Vestalibus, Idibus 
Septembribus , adjecto sale cocto , 
et sale dnro. Igitur quod id sacris 
mola casta dicitur, ideo Virgilius 
in quinto JEneidis farre pio enun- 
tiavit : quid enim est pium ? nisi 
castom , quoniam piare est propi- 
tiare, quod accidero non potest 



nisi caste insenritnm erît rébus s^r» 
cris. Hic autem dicendo asperge 
molam, rem ipsam proprio nomine 
memorayit, unde in secundo iEnei* 
dis, et sabœfruget, et in quartq, 
iptam molam, Serr. 

89. Nec sit mihi cura mederi* Aut 
nolim ei magicis artibus subvenire : 
aut nolim cum ipso concumberc : 
ab utroque enim medicina aman- 
tibus venit, et mederi pro medendi*< 

93. Pignord cara sui^ Proprie 
sut y non sua : nam sua pignora 
«unt, que quis de rebussuis dedil : 
sni pignora, quibus ipsemet pignori 
est. Officina autem magica eflîca- 
cissime instmitur, si quid de cor- 
pore ejus babeant, in quem vene- 
ficinm parant, quales suât capilii 3 



IN EGLOGAM VHL 3af 

95. MemÎDit supra verbenarum > has nunc commendat «mul 
«t venena: haec commendatio procedit ab admiratîone, qua 
stupet ina{;a, se nihil proficere : est vero commendatio multi* 
plex : a loco , aam lecta e Ponto , qui feracissimus venenorum : a 
persona dautis, nam dédit Mœris, qui indytus in omni ma^ia: 
ab effectis; hoc triplex, nam illis Mœris se in lupum convei^ 
tebat, dabatque in sylvas; animœ e sepulcris ezcitabantur, ec 
surgebant mortui; demum harum vi herbarum sata, et quae 
jam radices eçerant, alium in locum traducebantur : quibus 
effectis accedit fides ab ipsis oculis; ait enim maga, se tria 
bflec vidisse* 

101. Aggreditttr Daphnin fortissimo incantationis génère, < 
ut qui nec tet eaeminibus victus esset, nec multiplici Numt- 
num inrocatione; est enim credibile inter incantandum saepe 
vocatos Deos fuisse : itaque, qui nec Deos curât, nec carmina , 
expugnetur infestissime: «ed quae haec expugnatio? quae in- 
caniatio? xïombustae jam £rant igné verbenae, thura, lauri, 
flores omnes; cenfusi cineres: bos jubetur Amaryili« foras 
ferre, jacere in rivum fluentem: sed diligenter admonetur, 
ut jaciat capite averao t et quia hoe extremum magni erat m<H 
menti, iterum idem praceptum ineulcatur, bac foraia, ne 
respexens. 

io5. Dum jussa exequi moratur Amaryliiâ, oipnia laetis 
otninibus arrident, itaque exclamât -ipsa : aspice*, nera, dum 
mor^r ferre cinerem fora«, ex illo subito flamma emicuit, ac 

411 videre liœt apud Apuleiam de -cabulii , Nem alitnam sejétem pel* 

Asioo aareo : prouma autem ▼!• Uxeris. Quod et Tarro, et .multi 

«st in yestibns. ^an. acriptores iieri deprahensum aai- 

97. Mis ego tœpe lupum fieri. Est nadvertant.Sed explodendam,tan« 

enim opinio quosdam homiaes, ar- quant falsissimam , Imdc opinia- 

<ibu8 quibasdam in Inpos mutari. nem, de frugîbus transportandis , 

De fabalalaporaminhoinÎDescon- monet Senec. nat. quaest. IV^ 7. 

▼ersonim, Plin. VIII, as. Lycan- 103. Ne respexeris, Noluntenim 

tthropia vero ett morbai melancho* te TÎderi Jtuminh , niti «ex necetsi- 

hcus , qao qui afficiontur x»x«f 9f «h tate nimia. Unde pro miracalo die- 

mùi dicoiitar: iapos enim imkantur, tum eac , ^n. II , v. 69 1 ; Jlma pof 

in qnos ie conversos putant : aocttt renSy confessa deam, Qaed bob i^ 

eziUenCes, et ad diem usque inter ceret, nÎM inpericalo IîIm. Serv* 

aepnlcra divertantei : eomm prae- jo3. JSfihil ilU deos ^ ml earmina 

pallet faciès, sitibundi, etc. ^Aoc^^. eurat. Sotit est, quod poCat artem 

99. Atque satas alio vidi tradu' magicam nil yalere. Qaidam sic in« 

<:ere messis. Magicis qnibusdam ar- telligont, qaamvii ille ïutC omnia 

^ibns hoc fiebat. Unde est in XU contemnat. Serv. 

i. aj 



323 COMMENTARIA IN ECLOGAM VIII. 
aàeç nemine excitante ipse, Bponte sua, altaria corripuitc 
bonum hoc sit omen, o hera : ^o nihil scio ei his sacris; 
nam tantam sum fui ministra, sed cerle magnum alîquid est, 
ignem es mortuis ctneribus illuxis.se : audi et novam aliam 
conjeciuram : Hylax canis Daphnidis latrat in limÎDe asdium 
nostranim : qnid liac re certius? credimua Daplinin advenîre? 
an Ter» qui amant sibi ipsi (ingunt aomnta? sed crcdimus, 
quare Yo> carmina parcite, id est, cessafe; venit jam Dapbnia 
ab urbe; adcst; eccc illum. 



lo€. Sponttsua. Sine igné lubilo 
«X ipsù ciueribai flamma emer«it. 
Hoc vxori Ciceronii dicitur cont!- 
giast ; quam peracio sacrificio li- 
bare vellel in cinercm , ex ipso ci- 

eodem bduo Consuicm futurum 09- 
tendit ejai maritum; EÎcut Cicera 
in «uo teMRtar poemBle. — Bonum 
lit. Aaiplioveni l«ddit banc fortnu- 
Imq Otcem de divin at. I, >d3 : Ma- 
jora niMtn oniHtfrut ntAiu agendit, 

Q*OD MNVM, riTSTVM, VEUX, roM- 

TVHtrTwgvt EsiET , prafabantur. 
]deiBdocelTuroeb.XIX,l7,plura 
Hrlatoii. de Forin. IrL. 1. 

147. Wc$iio ifuid cerle rtt. Uoe 



non jongendam taperiori, eil miÎb. 
alind prodigino. — /n limât lu- 
ttât. In loco nbi anMiî Teitei ob- 
rueratj canii euim latrslui pno 
gaudio, domini demonstral adven- 
lum. Seru. 

108. Jn, i]ui amant, ipii sibi 
tamniajlngunl. Saae qui suit voti) 
blandiunlur, Grecis dirnotarfu- 
■rtKniiftwtxiÎT, r* tua libi conjtetari 
wiinntil : qnod onmia io alimcDliua 
ipeisuKrapiBOt. P.Syrat: lAmaDl 
^uod snipicalur vigilana , lom- 
niat. ■ — Qui amant. Vocalii t noa 
serval in melro quantitatem Ion* 
gam; nerpatilur «|nalœpheiii l«il 
biat et brevis Et, 



ECLOGA NONA. 



(Vide Argumentum générale, vol. I, pag. 19a.) 



MOERIS. 



k.'*"V%/**«^i^ ■*<*<*--«^»^>'»^-^-«^>>-V%1 lL -» % H .r ».l,^, 



ANALYSIS. 



Apekit Mœris Lycidae, quo statu eint agelli Vîrgiiiani snh injusto po«. 
«essore Ario, i — 6. Vix crédit LyckUs. Persaat^t Meeris; quin addit, 
vicam VirgiHi fuisse in discrimine, 7 — 16. Mirator, et horrec Lycidas 
potuisse taie facinus humana meiHe concipî. Laudantur cpnepiam Tir- 
gilii carmina, primum ab Lycida, deinde ab Mœri, 17 --39. Vnlt jaa 
Lycidas aadire versus ipsius Mœris; annuit hic; et quinqne rocitat, 
^uos fecerat, 3o — 4^- Adducit Lycidas^ Moeri \a œetnoriain quinqne 
alios, quos etiam Mœris récitât : deinde, ne dicat pli4res, fingit se pr|e 
seuio memoria deseri, 44 — ^^* Urget de novo Lycidas, multisque invi- 
tât, récusât Mœris; finis iniponhur, 56 — 67. 

EXPLICATION 

I. Fifigîtur Mœris Tillicus Menalcae, |d est, Virgilii, festi- 
nabundus Mantuam ire; cujusut festin a tionem vidit Lycidas, 
qui fortasse occurrit, ita rogat : o Mœri, quo te pedes ducunt? 
an in urbem Mantuam, quo via h«c ducit? 

NOTiE. 



f , Qu0 le, itfenrî, pedes? Jn, <fuo 
via ducttf in urbem, Hsec Ecloga 
dramatico «haractere soripta est. 
Indttcuntnr enim duo pastores 
coeuntes in agFO Mantoano : et 
hmc Ecloga conlûiuiUB , ut Servius 
dicit, non habet canmen, sed de 
4liversis Uois Theocriti aliqua ad 
contulit. $909 hoc continet; 



Virgilius postquam pâme occisus 
est ab Ario centurione , Bomam re- 
▼ertens , mandavît procuratoribus 
suis ut agros snos tuerentur, et ad 
pripsens obscquerentur Ario. Ergo 
modo Mœris procurator ejus, se- 
oondum prsceptam patroni, por- 
tât hœdos Mantuam , quos Ario of* 
ferat. Sequituraherpastor, eteum. 

91. 



3i4 



COMMENTARIA 



a. Mœris occasione amici percontantis erumpit in querelas^ 
quas hactenus cogitabundus premebat corde : rogas, an forte 
petam Mantuam; ego vero dico me, et herum meum Menai- 
cam yÏYOê pervenisse in eam calamitatem, quam veriti nun- 
quam sumus; ut advena quidam , indignus qui nominetiir, 
agelli nostri possessor sit> dicatque nobis : mea hac sunt, vos 
eoloni veteres hinc migrate. 

5. Ecce nunc victi, et tristes, hoc scilicet sorti debemus 
versanti omnia , illi indigno possessori hos hœdos pro dono 
mittimus, quod donum maie illi vertat : ut calamitatem suam 
amplîficat Mœris! grave est, eo miseriae penrenire, ut advena 
quispiam dicat, sua esse, quœ non sunt: gravius, proprium 
dominum cogi cedere ex agro suo : gravissimum, compelli, ut 
iniquo possessori det munera. 

7. Respondet Lycidas : audieram ego aliter, nimirum ves- 
trum Menalcam ( Virgilium) suis carminibus servasse (récu- 
pérasse) agrum suum : ac tune obiter Lycidas describittermi- 
nos agri Virgiliani , videlicet a clivo quopiam molli léniterque 
subducto ad aquam Mincii fluminis, et fagum, cui prœ senio 
fracta cacumina. 

II. Subdit Mœris: audteras, nam itafamajactaverat, sed . 
Tana illa fuit: nam vide, o Lycida, quid possint columbae 
contra aqiiilam, id scilicet nostra carmina contra hostes : ne- 



quo pergat, interrogat : Ole deflet 
tuas miserias \ et hinc jam Tarie 
prœstatur occasio cantilenae. Serv. 
— Urbem. Mantuam : neglectis 
Crammatiris , quibus Jioma tan- 
tuni l^rbs dicitur. Taub. 

4. Bœc mea sunt. Alludit ad so- 
lemnein Vindtcationis morem : de 
quo TÎde Not. JEn. X, 4*9 • ^^J^^ 
eere manum Parcœ. Plaut. Rud. IV, 
3 : Hune meum esse dico. Ita qui 
servum Tindicabat, injecta manu 
dicebat, HIC MEUS EST. Ovid. 
Am. I, IV, 40: Et dicamy MEA sunt; 
injiciamque manus, Gonsule Bris- 
ton. Formul. lib. V. Taub. 

6. Illi. Ario centurionL ^- Quod 
née bene vertat, Qus rei in pemi- 
ciem vertator ejus; id est, malo 
omine lioc munus accipiat. Trac« 



tum autem hoc est ab Hectore et 
Ajace. Nam Hector dédit Ajaci gla- 
dium, quo se Ajaz postea interemit. 
Hector vero baltheum accepit ab 
Ajace , quo circum patriae mnros 
tractus est. Postea inde et illud co-« 
mîcum natum est. Du bene vortant, 
quod agas» Plerumque enîm bona in 
pejus; mala mutanturin meliut. S. 
1 1 . Audieras ; etfamafuit. Bene- 
Tolentiam quidem Augusti utiam 
fiama Tulgavit : sed eam belli Ac* 
tiaci nécessitas impedivit. — Sed 
carmina tantum Nostra valent, Ly» 
dday tMa inter Martia, Hoc etiam 
Cicero ait pro Milon . 10, SHentenim 
iegesifUerarma. Sensas tamen est, 
sed videlicet hoc tempore, id est, 
in hoc bello, poemata nostra non 
▼aide admittsntur. Carmina autem 



IN ECLOGAM IX. 



32$ 



^e enim furor Martius permulcetur tam dnici blandimento, 
neque exaudiunt gladiorum sonitus tam suavem cantileham. 

i4* Perg[it Mœrifr, dkitque 8« ab siqUlra comice, quœ erat 
in ilice, admonitum, ut Ktes omDes, occasionesque litium 
cum milite Ario amputaret; coi nisi avi paruissety futurum 
fuisse, ut nec ipse, nec Virgilius jam vivereut ; adeo impoten- 
ter ferus miles i» rustîcas opes pauperum involaveiat \ 

17. Quum audisset Lycidas, quo.ia discrimine vertata fuis* 
set salus et vita Virgilii, erumpit in admîrationem, cui ad- 
jungit doloris notam : heu, tantumne scelus humana mens 
concipit? heu, Virgili, paene nobis rapte^ atque una tecum so- 
latia , et Uaudimenta tuorum carminum l quis , nisi tu , Marc , 
conderet, quas in quinta Ecloga leguntur de Nymphis, de 
sparsis floribus, de umbra inducta fontibus. 

ai. Pergit Lycidas : vel quis, o Maro, nisi tu, faceret tria ea 
carmina, quae tibi clanculum suffuratus nuper sum, quum 
ferres te ad Amaryllida, ubi deliciœ nostrœ: récitât tria illa 
carmina, quae abiens ad Amaryllidem Virgilius fecerat, quo- 
rum sententia e$t : ut Tityrus, dum ipse redeat, capellas pas- 
cat, pastas aà potum agat, caveat Tero tune ab occursalore^ 
et feriente capro. 

a6. Récitât Mœns tria alla carmina, quœ Virgilius fecerat 
in laudem Vari, quam inchoavit, nec perfecit: quasi dicat : 
immo vero, oLycida, quanto illa meliora, etiam si nondum 
perfecta! ferent, o Vare, ad caelum nomen tuum Mantuani 
Cycni, poetœ; modo salva sit, et incolumis Mantua, in quam 
redundavit dades vicinœ Cremonae. 



nonnulli, qnibui tibi Pollionem in- 
tercessorem apud Augustam con- 
ciliayerat, accipiant; quo fugato, 
rarsiu de prediis suis fuerat Vir- 
gilius ezpulsus. Serv, 

16. Tuus Mœris. là est, Tuos 
amica«. — Ipse Menalcas, Pro Vir- 
gilio , qui dum agros suos défendit, 
pfpne occisus est. Serv. 

1 8. Pœne simul tecum solatia rap» 
ta jlf^no/ca/ Cum suis enim solatiis 
periit poeta, quinecdum editis car- 
minibus moritur. Virgilius autem 
illo tempore nondum aliquidscrip- 
serat : et dicendp Solatia y latenter 



tempora carpit Augusti, quibus 
carmina non oblectamento fue- 
rant, sed solatio : quodinfelicium 
esse consueTÎt. 

38. Mantua vœ tniserœ nimmm 
vicina Cremonœ» Bene ingemitMai|* 
tuanoruminfelicitatem, qnibusso- 
la obfuit yicinitas Gremonensium. 
Nam Cassii, Bmti, et Antonii co- 
pias Cremonenses susceperant : 
quos etiam ipscis bene excusât, di- 
cens miserœ Cremonœ; quae etiam 
si Yellet, minime tamen tantis. eo« 
piis posset résistera. Nimium au- 
tem vicina; id est, usque ad pe-> 



336 



COMMENTAftlA 



. 3o. Delectatus Lycidas carminibus, qu66 audierat a Mœri, 
petit plura ut recitet, comprecans per illa, quae Mœri essé 
possunt jucandissima : incipe, inquit, si cpiicqnam faabes, 
quod canas; sic apes tuœ son incident in taxos Corsicas, qu« 
nocuae êvaai melli : sic vaccae tuœ incidamt in Cythisntn, quo 
distentent ubera, nam ea herba proiîciens eet lacti : redit post- 
ea ad se, et reddit rationem, cur veiit alienam Musam andire : 
nam eg[o qnoque, inquit, poeta sum, et talem me pastores 
prœdicant: sed ego illis non credo, qdum nondum aequem ant 
Varum, aut €ini^am, optimos poetas, sed videar esse inter 
411os, <)ui veri suntolores, menis anser. 

37. Vult Mœris annuere vods Lycidœ, et ipse secum tacitiis 
meutem volvit, donec revotât in memoriam versus quinqu* 
plenos omnis suavitatis, qiH^s récitât, t'beocrttum imita* 
tur lon^ superat. Primnm haec imitatio, hue odes, o Gala- 
tea, niiro affectu valet; nomen Galateœ delicîas spirat J horta* 
tur pastor ad contemptum maris^ proposita rerum terrésirium 
jucunditate ; ad ornandum ver advocat colorem purpureum, 



riculum. Nam ortis. bellis citili- 
bus inter Antoniam et Augustum ; 
Augustus '^ctor, Cremonensium 
agros, quia pro Antonio senserant, 
dédit militibus soût; qui quum non 
suffecissent, his addidit agros Man- 
tuanos : non propter civium cul- 
pam ; séd propter vicinitatem. Serv. 

3o. Sic tua Çymeas fugiant exa- 
mina taxos. Taxus venenata arbor 
est, quae abundat in Corsica : hase 
autem insula Graece Cyme dicitur, 
a Cyrno Herculis filio. Unde fecit 
hanc derivationem Cj-meas taxos, 
id est, Corsicanas : quibus pastae 
apes , mella amarissima faciunt. S, 

33. Me quoque dicunt Vatem pas^ 
tores. Magna verecundia suum me- 
ritum exienuat. Nec enim ait, pro- 
bant , sed dicunt : nec docti , sed 
pastores : quibus tamen ipse non 
credo. Serv. 

35. f^ario videor. Varius poeta 
fuit : de hoc Hor. I; S. 10; 44- ^^* 
rius ducit forte epos, ut nemo. Item 



I,.Od. 6 : Scriberis Fanofottis, H 
hostium Victor. Nam Varus dux 
firft, ctti supra blandifur; qui non- 
nuUa carmina scripsit. Nonnuiit 
Bane Alfenum Varum volunt; qui 
licet jurisconsuhus et successor 
Servii Sulpicii esset, etiam carmina 
aliqua composuisse dicitur; sed 
hoc, teste Horatio, falsnm est, qiii 
Yarium poetam laudat. Serv. 

39. Hue adesy o Galatea. Theo- 
criti versus sunt, ifixôcif ytiKAttitt^ 
xoi f ^fx9or<7«t Xoédoio, quibus inducit 
Cyclopem u»um, quum inscopulo 
sedens, amicaro suam Galateam 
de fluctibus' invitaret ad terras. 
Cyclop6 enim dicitur Nympham 
amasse Galateam ; qua: quum Acin 
quemdam pastorem amaret, et Po- 
lyphemum sperneret , ille iratus 
Acin necavit : qui postea GalatesB 
miseratione infontemmutatus est : 
quihodieque ab Acine, Acinius di- 
citur, abilliusnominis derivatione. 
Vide Tbeocrit. Idyll. XI , 43 — 62. 



IN ECLOGAM IX. 



S2f 



.omnium principem : fondit fbres circa flumimim ripas; excî-' 
tat populum candidam et antro tmmiDeiiteni^ spargit densa 
umbracula iotexlls vitibus et pensilibus per^^a. Itaque a 
floribus jucundis, ad in^ntem et speciosam arboreaa; ab 
opaco antri frigore ad vitcm fructiferam ducit Galaleam. 
Atque iterum iovitans; hue ades^ deterret a ludendo per ma* 
ria, fluctibus adversum litora coUidit et insanientibus. Si 
Graeca contulerîs^ quantum Marone inferiora invenies! 

44* ^OD satiatur Lycidas audjendo Mœrin, imo inescatin 
dulcedine suavissimoruin carminum, quae audint, permit hune 
Id moduiu : optima sunt quae recitasli, sed quid dicam , qoalia 
illa sunt, quas te ego canentem^ solum audieram nocte qua* 
piam serena, et innubi? memini certe rhytfainos, et cantum; 
verba exciderunt. 

46. Récitât Mœris quinque carmina^ qoœ petit Lycidas: 
continent illa divinitatem Julii Gœaaris converslin aidus : Bn* 
gît vero Mœris se loqui cum Daphnide : quid o Dapbni, mi* 
rabundus «uspicis antiquos ortu3 sidoruin! ecce tibi astrum 
aliud lucentissimum Julii, qui Veneris aUissimum sanguinem 
trahit : est hic con versus in stdus muUo comoiodo terramm, 
ut illo oriente segetes suis fructibus maturescerent, ura tu* 
xnesceret, et colorem duceret : quamobcettà, Dapkni, tuto 
pyros insère; tui enim nepotes fructus carpeot : séd vîdequa 
majestate loquatur de Gœsare : astrum npminat, non steUam, 
nam illud subiimius : dat illi Terbum/Mvcs^, 4)uod Deorum 
esX^ uti incedo : signât elegantissioi^ n^nses JuÛum, et Sep* 
tembrem a frugum, et uvarum maturitate; quasi horum men • 
sium, qui laetissimi snnt sua ubertale, fertîHtas teta ex Ga^a* 
riana Stella proveniret : innuit deniq-oe extremo versu sempi- 
ternam pacem futuram dono sideris Jnliani, nt creda tDaphnis, 
se non bellorum civilium turbiné abripiendum, sed babiturum 
filios ac nepotes, qui possiilt pcrfrui fructibus arborum ab 
se satarum : quasi hoc sidus secum allaturiim sitpaeem, non 
clades bellorum. 



46. Daphni, qwd antif IM$. Pro 
antiquorudi. Non opua est, dicit, 
ad arandum, sercodum, metea- 
dum, observare posthac yeteres 
illos et consuetos ortus atqae obi- 
tus siderum : sufficit pro illis 001^* 
nibus , una Stella Julii Gaesaris : nec 
«pus ast, «t aJia imploremus nu- 



mina, prflHer nomea faustum et 
propitium Augusii f sub qt»o pra* 
cedunt nobis oinni« feRcisM^. 
Quorn Augustiu Cflssar pâtei Lados 
funèbres celebraret, die n^edÎQ 
steDa apparnit : ille «aia c^^r- 
mavit parentit sui eM«. Ui|d« sunt 
Tersos isti compositi. 



3a8 COMME NTARIA 

5i. Fingit Mœrîs sibi nihil aropltus memoriam soppeditare, 
cui etiam sua est sçnecta, ut reliquîs mortaltam rébus : ergo 
ait : tttas omnia atit^rit ^ memoriam quoque : meminl , puer 
quum essem, me œstîvos etiam dies^ qui longi sunt, cantandis 
carminibns consumsisse : exciderunt jam tôt carmina ; mémo- 
ria me deserit, quin vox ipsa : forsitan me lu pi viderunt prio<» 
res, quando loqui non possum : sed nihil refert, me jam loqui 
non posse, satis hœc snnt, veniet divinus vates Virgilius, 
qui hœc tibi, et sœpe, référât. 

56. Gonfugerat Mœris ad mémorise fragîlitatem, ne diceret 
▼ersus plures : non admittit excusationem Lycidas, neque 
crédit, urgetque hune in modum : tu, caussas excusationesque 
afFerendo, incendis produbisque studîam et desiderium tui 
audiendi. 

57. Invitât deindeabopportuni ta te silentii^ quum nihil ob* 
strepat, quominus audiatur Mœrîs; non mare; aut aurae. 

■ 59. Deinde sic urget : média jam via peracta est ( hoc coUi^it 
ex sepulcro Bianoris incipiente jam apparere) restât média 
altéra, ad qnam peragendam necessarium est solatînm ali- 
quod carminis: ergo sedeamus hic, et canamus hic, ubi mé- 
dia est via, ubi densœ frondes, quas et hinc agricolœ decer- 
punt, ad omandam sepulturam Bianoris : tuto hic hœdos 
depone : licet enim deponas^ quiescasque paulnlnm, locus 
lamen eritadventandi in urbeiii. Objicîs: nonpossnmus quies- 
cere, ne tarde euntes nox occupet, et simul pluviœ : do hoc 
4îbi; ergo eamus, dum modo continuo cantantes, sic enîm 



53. Nune obUta. Aut omissa, vel 
figurate , quorum ego oblitns sum : 
et osteodit Mœrin nullum suum ; 
sed omnia Mena] ce carmina retu- 
lisse. Non uno ostendipotest ezem- 
plo activa deponentia crebro sumi 
passive : Cic. de 0£F. I, 189 : O <io- 
musantiqua^ heu, quam dispari do' 
minare domino. 

54. lM.pi Moerim videre priores. 
fioc etiam Physici confirmant : 
<|uod voz detrahitur ei , quem pri- 
Mum viderit lupus. Unde etiam 
proverbinm hoc natum est, JLupvj 
est in fabula : quotiens snperrenit 
ille de quo loquimur, et nobis sui 
praesentia amputât faeuitatem lo- 



quendi. Theoer. Idyll. XIV, aa r 
Où ^ry^S'y xJm? i7/ii€. Plin. VIII, » : 
Sed m Italia quoque creditur lupo- 
rum visas esse noxius: vocemque 
kotnini quem priores contemplent 
ftir, adimere ad pressens. Trilum 
nimis est, quam ut Plautinum illud 
illustretur , Stich. IV, 1 , 7 1 : Lupus 
est in sermone. 

57. Tibisiletœquxnr. In tuam gra- 
tiaîm. Et hoc dicit; ut possis ca- 
ncre; cuncta siluerunt. Serv. 

63. Noxpluviam necolligatante, 
veremur. Aer enim aat cum ortu 
Solîs , aut cum occasu mntatur fré- 
quenter : quod iEneide etiam ss- 
pÎQS indicatur. Seru. 



IN ECLOGAM IX. 329 

nos via minus lœdet : est enim hic licet idem quod dummodo : 
et usque idem quod, continenter,- perpetuo, jiiçiter : permit 
pastor, solvitque alîam objectionem^ qnin, si fessus es hoc 
onere hoedorum y e{[0 te illo levabo, dummodo eamus Gan- 
tantes. 

66. Desine, Lycida, petere plura carmina , et agamus id ne« 
goliî , quod nunc instat, quodque est sub manus; id est, viam 
conficiamus, hœdos portemus pOssessori iniquo : quum vero 
Virgilius Tenerit, tum melius, atque tutius canemus, meta 
liberi , possessionibus recuperatis. 



63. Nox pluviam ne colUgat <m* 
te y veremur. Aer enim, ant cum 
ortu Solis , aat corn occasa muta* 
tur fréquenter : quod iEneide etiam 
8«piuf indicatur. Seru. 

64- Uêque eamus. itiffter eamat^ 
sed Contantes : ita enim minorem 
itineris sentiemoi laborem. Serv. 

65. Cantmntes ui eamus. Cantan- 
do quomodo terapus fallatnr, nul- 
tif ezempHs enarrat Ovid. Trist. 
IV, 1. — Hoc te fasce levabo, Si 
cantantet ierimus , bcedomm te 
onere ipse relevabo. Nam fascem 
«it onos : sic Ge. Uly 347 ' ^^j^^ 



to sub fasce viam ^juum carpit, Serr. 

66. Desine plura puer. Ac si di- 
ccret, nimii detiderii eê : desine 
plura dicere. — Blanda objurgatio, 
quum quif quasi puer ineptire yi- 
detur, et nimi« arriter in re leTÎ 
instat. — Quod nunc instat^ aga» 
mus. Nos Centurionem piacemus : 
nam cantare otiosorum est. Serv. 

67. Quum venerit ipse. Menalc^^ 
id est, Virgilius, cujus adveotu 
iperabattecuritatem : sed non Au* 
(uttus y qui Actiaci« bellis fucrat 
occupatus ; ut maie judicayit in 
suis notis Senrius. 



tm 



ECLOGA DECIMA. 



(Vide Argumentum générale, vol. I, p. aoa.) 



GALLtJS\ 



ANALYSIS. 



J RvocAT Arethusam, ciii, tit adTenîat, blandidas dicie, 1—8. Qiierit«r, 
Nymphas non yeniss^ ad fletam Gaili, qoum illum fleverint arbores, 
montes, oves, 9 — 18. Addit, pastoras, et Deos qnoqve aecessisse ad 
mœrentem Gallom : illos admirabundos, istot ohjuvgailciriQS, 19^— 3o. 
Convertit se Gallus ad pastores, quibut ses snas eaoendas committU : 
optât illorum cantus, vitav», auMMres, 3i--*4i* In^ît^C ^^ amœnîtatem 
pastoralis vitae LjcorideaB, qnain dolet versari in Alpibns, ubi inma» 
nia frigora, 4^ — 4^ Qnaerit Gallus dolori sno remedium triplex, et 
concludit cedendum esse amori, 50—69. AbsolTitar Ecloga coin oom» 
mendatione amoris erga Gallom, 70— -77. 



(1) Hic est Catut Asinius Gallus ora- 
for, Ajinii Pollionis filius, qui ante 
omnet primas iEgypti pnefectus, fuit 
eximius poeta : nam et Euphorionem 
( ut supra diximus ) transtulit in fatt- 
Dum sermonem, et amorum tuoram 
de Cytheride Ubrot «cripsit quatuor. 
Hic primum in amicis Augusii Caesaris 
fuit : postea quum Tenisiet in tuspicio- 
nem, quod contra eum conjuraret, oc- 
cisns est. Fuit autem amicus Virgilii; 
adeo ut quartus Georgicorum a medio 
Qsque ad finem ejus laudes tcneret; 
quas postea jubente Augusto , in Aris- 
uei fabulam commutavit. Hic autem 



Gallus amayit Cytberidem meretriceià 
libertam Volumnii, quse, eo spreio, 
euntem Antonium ad Galiias est seçuta : 
propter quod dolorem Galii nunc vide- 
tur consolari Virgiliut. Nec nos débet 
movere , quod quum mutaverit pirtem 
quart! Georgicorum, banc eciogam sic 
reliquit. Nam licet consolctur in ca 
Gallum , umen altius intuenii vitupe- 
ratio est; nam et in Gallo impatientia 
turpis amoris ostenditur : et aperte hit 
Antonius carpitur inimicus Augusti, 
quem, contra Romanum morem, Cy- 
tberis est in castra comitata. Serv. •— 
De Gallo vide Vol. I, p. 3o3 et lai. 



COMMENTARIA IN ECLOGAM X. 



33i 



EXPLICATIO. 

1. Petit Virgilius ab Arethusa , quœ Nympha, et fons Siciliâe, 
ut aspiret ad extremam haneEclogam, ia qua dicenda pau- 
cula carmina in gratiam Galli : cur de hac re Eologam condat, 
ratio est duplex, ut hinc Lycoris habeat repreheDsionem, 
hinc Gailus solatium : prima ratio latet in illis, sed quœ légat 
jpsa Lycoris : ut legat illa vulnus, quod indigne attulit repuisa 
sua tam bono amatori : altéra in illis ; neget guis carmina Gallo? 
id est, quis neget hoc solatiolum Gallo? ergo , fave Arethusa , 
ut Gallum consoler, ut Lycorin reprehendam. 

4* Concède mihi extremum hune laborem, sic accidat, quod 
optatissimum est, ut videlicet, labenti tibi subtus mare Doris 
amara non misceatur : ad sîgnandum mare Doridem dixit, 
alludens ad Nympham Arethusam : alius poeta diceret : o 
Arethusa, non se tibi mare salsum misceat: quanto melius; 
non se Doris mîsceat Arethusœ, non Dea maris Nymphae Sici- 
liœ: ergo incipe, o Arethusa, ut ego, et tuuna mecum, dica- 
mus amores Galli, (Juibus tam anxie vexatus est: adest oppor.^ 
tunitas iospirandi mihi : nunc enim mihi est otium a cura 
capellarum, quia nunc paecuntur. Pomet quis objicere : n^mo 
te audiet, ▼eraus perdes, jactabis carmina inani studio syivis 
et moBtibus: soMt hoc: non, inquit, o Nympha, canimus 
surdis; sylvse istœ et nemora, amorem Galti miserantes res- 
pondent, reddunt omnîa quae dicimus; Echo rémittente voces. 

NOT^. 



I . Extremum iabarem . Non quod 
mihi laboriosum est(nam scribere, 
apad poetas ludus est; ut, etipsum 
Ludere quœ veliem calamo permis 
sitagresti) sed rem tibi laboriosam, 
scilicet Qt Nympha virginitate gaii<- 
dens , prsscei de amofibus cantî- 
lenam. Undeetrogat dicens, Con^ 
cède. Et verecande paaca postulat, 
et eam adjurât etiam. Inyocatio 
cum Proposttione. Et extremum (a- 
borem Tocat, nhimi carminis Bnro- 
lici poema. Ita Hercules apud Pro- 
pert. IV, IX, 17: nostrœ lahor ultime 
clavœ, Poslremum autem hou Bu- 



coiicum fuît, SGÎl. scriptione; sed 
tempore prius Bueolîco qubito , in 
qno cèdes Giesaris defletur. 

a. Ipsa. Quae .iroata sprevit amo- 
rem. — X^coris. Pro Cylheris; licet 
eilim poetis alia nomina pro aliîs 
ponere. De Galli amoribus hi ver- 
sus increbuerant : « Gailus et Hes- 
periis , et Gailus notns Edis , Et sua 
cnm Gallo nota Lycorts erii. « No- 
btlis salis fuit meretrix. Ovid. de 
arte am. III, 537 ■ * Vesper et Eoae 
noTere Lycorida terre. » 

7. Sima. Grœcnm est nomen : id 
est pressis naribus. Unde et simias 



d3s COMMENTARÏA 

9. Queritor admîrabundui, Naïades tune Don repertai ne- 
que in alienis, neque in propriis locis, ut Gallum solarentur 
amore indigo, id est, inagnà, atque ninijo perenntem ; non 
in alienis; nam neque in Pamasso, neque tn Pindo : non in 
propriis; quia non in Aganippe, qui fons in Aonia, scîlicet 
inBoeotia, celeberrimus fuit Rymphanim concursu. 

i3. Admiratus fuerat Nymphas non venisse ad sâlattum 
et fletum Galli; crescit ea admiratio es âetu arborum, mon^ 
tium,ovium: perindeacsidicat; vos non flevistis, Nymphx, 
quum fleverint arbores, lauri, ac myricse; quum fleverint 
montes, Meenalus, et Lycœus; quum Severinl oves, qux nii- 
serum Gallum circumstabant. 

16. Dicit oves pabulo abstinuisse, et flentes ste lisse cire u m 
Gallum , quem hortatur ne pœuiieat ovium , et pecoris , et hoc 
duplici raiione : prior; nam neque ovcs pœnitet flere amoiTS 



dicimos : qnoi epiihetoo Theocri- 
lui dat prccipne apibaa. Vide 
PJin. XI,37:EtaI((orftomini (an- 
tum, tfuem noai mortt tubdolte ir- 
rûoni dieaven , nasiu. Nonaliiani- 
matium naret eminent. AvUmt, itr- 
pentAus, piteibus foramina taatum 
ad olfitctum, fine natibut. Et hiiie 
coijnominti Simorum, Siioaum. 

10. Indigna. Vel meretricio, ve) 
mii({no. Nsm etEnDÎua ait, Indig- 
nai lurret, id est, iniifpai. Atii l'n- 
digno, BOa quia Cjtfaeria pulchra 
non fnerîl, led quia Gallos ab ea 
«prctui »it. StTV. 

1 1 . A'am netjue Pamaii vobitju- 
f a, nam n, P. Pamasus moai Bœo' 
lix, Pindui Theitalia, amboApol- 
iini et Musii comecrali. Quamvii 
ra^Mfnc daplici rr apod Grccoi 
Icribitnr, antiqna latapn onmia 
tiemplaria Pamati\egaDt unico t, 
ijaod nema mirabitur, li legilur 
ipndTel. LoDfjQm : Vet«r«s neque 
iBbis;_/uîsie, ivisse, abetie,el»imi- 
libus, ugeminaïae ; adeo pulsIiaDl 
eam liieram , ve) anicam sali» per 
«etonaie. Parnassam per duplex it 



mavnli seribi Saaiqoiut ; quem 
adi , li penilias banc diaputatio- 
taem percipere ait lubilum. 

l3. Itlum etiam lauri, etiamJU- 
twrc mjrrica. In Rom. cadice iegi- 
tar ; lUum etiam touri, iUum fif 
ven. In Longobardico nna plu 
dictione plenior versiu est : lUia» 
«tiom lauri , illum ttiam JUttrt 
mytic^, idque ter repelilnm eum 
pinifer illum eliam majorem ba- 
bere movendi Tefacmeotiam vide- 
tur: qaamvii dod dlipliceal, Ulum 
etiam lauri, ttiamJUvtrt, quod ei 
eiililai pi-Dpria sit,ol Bucolici cha- 
racieris, et per»ona miserabîUler 
aliquid deploranlia. Pier. 

■ 6. Stant et ovet àtcum. Ilnnc 
TeisniD et duoa aequeote* reiraxîl 
post uciBTum in ina TCraione Do- 
rica Joaepbua Scnliger; et plure* 
alii prnbavenuit audacem banc 
trajectionem, cujua cauaam refelle- 



Bjectionem, cujua cauaam reieue- 
e cODabimar infra , p. 34i i aam 
*i ad arbitriam sanm reBngere va> 
terum scripla Ucnerlt, quia fiata 
erroriboa, quis tandem calaiiuiîi* 
erii modua? 



IN ECLOGAM X. 335 

Oalli : quo lod illud nostri hanc habet significatîonem : non 
pœnitet illas neque tui, oeque mei; tui flentis tuos amores; 
mei canentis amores tuos : posterior; nam Adonis, qui formo* 
aus, et canis Venerî , oves quoque pavit. 

19. Post fletum arborum, montium, ovium, accedunt ad 
aolatium , et lacrymas Galli , tripiicis generis pastores , ovium , 
bonm, capellarum : Los comprehendit duobns primis versî- 
btts : nam Opilio dictus, quasi ovilio : deinde bubuici, et bi 
tardi a tarditate boum: postremo Menalcas uTidus, a rore 
nocturno et matutino , et pinçuis ab glande bybema ; quibus 
▼erbis signatur fuisse caprarius : nam caprae perlibenter qner- 
ceta amant, et arrodunt; et credibile est pastorem eodem 
quoque cibo usum : ait yero , hos simul orones rogare ab Galle, 
unde is amornatus, tam novus^ tam insolens. 

ai. Post triplez genus pastorum, accedunt quoque ad lacry- 
mas Galli, Dii très, Apollo, Sylvanus, Pan: omnes autiJit 
rusdcorum, aut certe ipsi Dii rustîci : primus insaniam obji- 
cit, et vere; quoniam Lycoris, inquit, quae olim tna fuit cura, 
ita te contemsit, ut etiam mala omnia luis deliciis prœposue- 
rit, malueritque sequi Antonium vel per Galliœ nives, et 
castra horrida; tu ergo insanus, qui banc âmes : al ter Sylva- 
nus nihil loquitur, tantum ejus babitus describitur ex triplici 
circumstantia : nam venit cum agresti bonore capitis, id est, 
cum corona ex agrestibus frondibus; manu nna ferulas, al- 
téra lilia quatiebat : postremus Pan Deus Arcadiœ : bujus non 
babitus solum, sed verba exprimuntur, quibus usus ad Gal- 
Inm : babitus, nam erat rubens baccis sanguineis, id est, pur^- 
purascentibus moris ebuli, atque etiam minio; verba plena 
snnt acerbitatis: quis, inquit, erit modus tuis lacrymis, non 
curât hœc amor : non satiatur lacrymis, nam crudelis; sicuti 

1 8. Formosus Adonis. Adonis ^iiî amoris desperatione sanare. — Tua 

rt MmXKt a Venere adamatus , post cura Lycoris. Paene irrisorie dictnm 

per apri ictum exstiiicnis. Filins est tua cura y id est, pro qua tu ita 

fnit Myrrh«, qae gravida ex Gy- sollicitas es, te relinqait. Et bene 

nara pâtre, ejnsque yini fugiens in qaum alii interrogent, quasi deus 

silva se abdidisse fertnr ; et mutata Apollo divinat. Serv, 
dicitnrin arboremejusnominis. 2j. Minio, Pan non solum dici- 

II. Unde amor iste. Id est, tam tur habere faciem miniatam, sed 

impatiens, tam tnrpis. Alii sic in- cornna, apnd Sil. Ital. lib'. XTII. 

tellignnt unde y qnod non dtgnns De minio sic Plin. XKXIII, 7 : In- 

illo a qno fastidiebatnr. Serv. venitur in argentariis metailis mi'' 

aa. Galle, quidimanis.Yuitspem nhunp et nuncinter pigmenta mag* 



334 COMMENTARIA 

neque herbacea sadantur rivis, neque apescyihiso, nec câ- 
pells fronde; ubi triplici coinparatione, quod vult, efBcit: 
itaque ex tribus Dii«, priaii sermo deecribîtur; alterias habi- 
tas ; tertii et sermo, et habitus. 

3i. Âd vénérant pastores, advenerant Dii; îHi admirantes 
insolentem amorem Galli, isd objurgantes : fin^t i^^itar amoe- 
nissime poeta, Gallum veluti aversnm a Diis increpaioriJMis, 
totum se ad pastores convertisse, quia isti non in se acerbi 
fuerant : ergo ait Gallu^, o vos pastores Arcades, amores meos 
cantabitis ia Maenalo, inLycœo, vestris montibus : cur fais 
tantum amores suos cauendos permittit? quia soli Arcades 
periti cantus. 

33. Quo melius illos alliciat, vult jam ipae illoriim quoqne 
amores canere vicem persolvens : période ac si dicat : vos can- 
tabitis meos amores; ego felixessem, et jucunde morerer, si 
vestros canerem. ~ 

35. Parum ei est visum, velle amores Arcadum canere; viih 
jam a se, a suo génère, a Homano cive degenerare propter 
amorem Arcadam : vult esse pastor cum illis, gregum coaios, 
uvarum vinitor, 

37.Fingite8sequod optaverat: iiimiram,anmnepa8torib«is 
Arcadum : bac supposita fictione narrât, quam amîcam, qnem 
amasium babitums easet; qualiter cum illis vitam agitatoras: 
îtaque ait: certe tune, sive Phyilis mibi essef arnica, sive 
Amyntas amasius^ sen quîcunque alius furor, id est, amor; 



nœMuctoritatis,^ quondaim apud 
Romanos non solutn moxtincr, ted 
etiam sacrœ; abi plura. Non tan- 
tum miniata fuit Deorum faciès, 
sed et tituli, et librorum inscrip- 
tiones minio .pingebantor. Ovid. 
Triât. I, I, 7 : « Nec titulus minio, 
pec cedro cbarta notetur. » 

3i. Tristis at ille, tamen, Alii 
€amen superioiibus juogunt : sed 
tnelius, ut sic legamns^ Tamen can- 
tabitis : ut sit sensus, licet ego 
duro amore coosumar, tamen erix 
solatium, quia meus amor erit ves- 
tra cantilena quandoque. Videinr 
cnim neque objurgationes, neqoe 
coosolationes recipere obstinai^ 



aoritunui; mliii enim ad dicta ab 
.«is re^Mndet. Seru. 

34' Ossa quiescanL Hinc confir- 
mât se esse moriturum. — Simile 
estquod sepulcrisinscribebatur^scV 
tilfi terra hvisyhie literis m«}uacplis 
s. T T. L. Qaod ad yerbum pcoe in- 
.terdtim poetae usurpait. Ovid. : 
« Ascaniusque suos feHciter im- 
pleat annos. Et patris Anc hît» 
^olliter ossa cubent. • 

36. Aut custos gre^ày aut matu- 
rœ vinitor uvte» Ac si diceret, qoid 
inibi cum urbibos, ubi meretrices 
tam pulcbrse sunt, quam perfijdc? 
Yioitor «utam, vel iwslos» val cal- 
lor vinaarum. S^rv» 



IN ECLOGAM X. 335 

nemo horum me fugeret, nt nunc Lycoris^ sed ona mccum 
japeret inter salices sub vite : qitin Phyllts serta mrhi legeret , 
Amyntas caneret, amoii meo gratificantes : explico parenthe- 
sin : nominavit Galius Amyntam; is nigellus quam esset, fu- 
cum sibi facit Gallos, bac ratione : quid si Amyntas amasius 
tuiM sit, qui fascus est? nihil id mea; amabo itlum; çratus 
erit: nam viola; nîgr» sunt,. vaccin i a ni(jra sont, et tamen 
çrata : sic color Amyntœ plenus venustatîs : an non pulcber 
sit, etiam si fuscns? bic vaccinia sunt byacintbi. (Recurre ad 
illud, Q, Ecloçse, vaccinia nigra leguntur: vol. I, p. 93.) 

4a. Redit ad insaniam , qui jam Phyllide , aut Âmynta 
contentum se fore dixerat : nam boc est amatonim ingenium : 
invitât itaqne Lycorim a fontibus, qui g^elidi : a pratis, quae 
mollia : a nemore; ubi, si qaum ipsa sit, consenescat, nec 
mutet ^edes ante mortem. 

44- Nifail maj^s contrarium fontibus, pratis, nemori , qaam 
Maitis arma,'tela, hostes: illa enim p^lena sunt amœnitatis, 
ista borroris : vere insanus est amor, Vere mentes commutât; 
nam quijm muliercula tara mollibus deliciis indulgere posset, 
GaHam efficiendo beatissimum inter fontes, prata et nemora, 
maluit in exercitu, io castris, in praeliis inter vulneraet cruo . 
rem versari , alinm amatorem seqaendo. O fiagrantem amoris 
insaniam! 

46. Qui ppoposiiarat Lycoridi amœnttates vitâ^ rnsticae, u| 
invîtaret; jam, ut deterreat proponit incommoda, qnœ eadem 
in bello Antonii patitur; quum procul sit a patria : base duo 
sont; nives, non quœcunque, sed Alpinm; frigora, non qua&- 
cunque, sed Rbeni : tu ergo dura es, et ipsas Alpes superans 

38. Seuquwumqttefuror. Omnis prata, ZyeOfi, Ac si diccret, quid 

fnim aaipr plenos faroris est. --> <e juvat inter frigora Gallicana de- 

Quidtwn si futcus Amyntas? ^Z9\ morari? et quum optasset alind, 

ei objectum «it, qiiod Amyntas iteram ad amatum rediit. 5erv. 

^sens esset, sic respondit : Qaid 4^* '^^^ inter média, atque ad- 

deinde si fnscns est? non ideo de- versas detînet hostis. Ex affecta 

hormis ; nam et violae et yaccinia, amantis ibi se esse putat, libî ami- 

iiigricantes flores, vemisti haben- ca est : ut Jlfe, sît meum animum. 

fur. Properc. n, XIX, 77: «Vidisti Non ubi vivûiit, sëd nbi amant, 

pleuo leneram caadore ptfeHam ; amore insano qui conficiontur, et 

Vidisti fnscordakîsnterque color.* Tigilantes, et somniadtes, iagere 

40. Meeum inter saliees. Videli- dicantur. De hac Servii seiïtentia 

cet, ttlterater, vél quisqtiis ille, ride Vol. I, p. 209 et a 10, Not. et 

vel illa fuerit. Séfv Var. Lect. 

4i- aie ge^di fontes, hic moUia fyj. AK dura, Qaas me tam fide- 



336 



COMMENTARIA 



duritate, quœ sine me sola esse potes inter has nives, inter haec 
frigora : deinde cum magno affectu recurrit ad mala eadem : 
ah, ne te laedant Rheni frigora; ah, ne glacies Alpium, quas 
aspera est, secet plantas tuas, quœ tenerae. 

5o. Superior pars Edogœ continuît lacrymas Çalli, et amo- 
rem ejus miserandum : jam hic vult emergere ex tantis incom- 
modis, et sibi solatium quœrere, idque per versus duodecim : 
hoc solatium ad triplex caput reducit: ad versus, quorum 
cantilena dolori suo lenimen quaeret : hos, inquit, canam stylo 
Theocriti pastoris Siculi, nam ego illos Latinos feci ex Grœco 
Euphorione Ghalcidensi : ad domicilium quod deinceps habi- 
turus est in sylvis inter spelsea, id est, loca ferarum, ubi amo- 
res suos scribet in arboribus : ad lustrationem montium, erra- 
tionem, et venatum : nam una cum Nymphis montem Mœ- 
nalum coUustrabit, venabitur apros, nulla illum amore ar- 
dentem frigora impedient, quominus eam paitem Arcadiae y 
quœ frigidior est in monte Parthenio, suis canibus circumdet: 
in bac tertia voluptate diutius persistit, et sibi yidetur ire per 
rupes, per lucos agitatione arborum sonantes, sagittas tor- 
quere, tanquam hœc res medelam allatura sit fiiriis amoris^ 
quibus œstuat; aut tanquam Deus ille, malus et improbus 
Cupidoy mitescere aliquando possit malis mortalium. 



lem spemis , et Gallicana pqtes fri- 
gora sastinerel — Alpinas nives. 
Noa mirum Alpes esae infantes fri- 
goribuSy ut Livins XXI, 3i : Tel ge- 
lidas dici, ut Lucanus I, i83 : oam 
in ils YÎdeas nives cœlo prope ini' 
mîstasy ut LiTÎus XXI, 3a : 

48. Me sine sola vides, Hinc est, 
Sola domo mœret vacua; nam me* 
retrix sola esse non potest. — Ah 
te ne frigora lœdant, Inconstantem 
animum ezpressit, miseraotem et 
optantem. Serv. 

5o. Jbo, et Chalcidio quœ sunt 
mihi condiîa venu Carmina^ etc. 
£ubœa insula est, in qua est Chai- 
cis civiias : de qua fuit Ëuphorion, 
quem transtulit Gallus. 

53. Incldere amores Arboribus, 
Amatoria leyitas, perscribere no* 
miBa amorum : qiue ut quondam 



in urbibut ad parietes exaraban- 
t«r, sic in agris incidebantur in 
cortices et stipites arborom. Vide 
notas Ovidii, Tom. I, p. ici nos- 
trse Editionis. 

55. Mixtis lustrabo^cenalaNym' 
phis,'Tfrtt^ay»^ pro iènmiztus Nym- 
phis; multisenimunusmiscetur. S. 

59. Patiho Cydonia, Luxuriosa 
magnificentia : siquîdem ad arma 
anius sagittariiinstruenda, diver- 
sarum gentium artificia contraxit. 
Mn. XII, 858 : «Parthussive Cydon 
telum immedicabile torsit. » Cydo" 
nia autem spicula sunt Gretica. 
fiiam Greticje arundines inprimis 
idoneaeadjacula et sagit^s habite 

60. Tanquam heec sit nostri me- 
dicina taboris, Jam quasi ad se re- 
currit : et illud quod supra audiit, 
rtspicit, Amor non talia curât S. 



ÏN ECLOGAM X. 



337 



62. Quis non miretur hune um perplexum , et varium ama- 
lorem? ecce jam recantat, quae nuper placuerant: tria hœc 
erant, carmîna, sylvœ, erratio per montes : ergo ait : non pla- 
cent jam syWœ, nec Nymphœ sylvarum Hamadryades; non 
carmina: hactenus recantavit res duas : in re tertia, id est, 
erratione per montes ^ insumit quoque plures versus, ut supra 
etiam in eadem amplectenda: ait itaque: non illum malum, 
et improbum cupidinem , muAre possunt labores nostri , etiam 
si perlustremus , non dico Arcadiam, quae temperatior pars ; 
sed intemperantissimas regiones atque summe in ter se distan- 
tes; Thraciam ad septemtrionem, quae frigidissima; iËthio- 
piam ad mendiem, quae calidissima est : illam si^at per 
Hebrum amnem gelidissimum, perSithonias nives; hancper 
arentes arbores, per sidus cancri ignés ejaculantis : inde col- 
ligit Amore tandem vinci omnia, et parendum Amori. 

70. Orsus hujus Eclogae fuit ab Arethusa, et cœtu Naiadum : 
desinit in Piérides, cum quibus loquens, ait: satis esse, si 
haec luserit, sedens praesertim, occupatusque in texenda fis- 
cella ex hibisco, quo innuit tenuem stylum Bucolicorum :^ 
petit vero, ut quae ipse mînima fecit in gratiam Galli, Musœ 
faciant maxima, id est, honorem dent et dignitatem his quae 
ipse fecit: reddit rationem , quare hoc optet, quia Gallum 
amet in dies atque in dies magis , imo in horas paene sin- 
gulas : quod ornât compara tione alni crescentis attollentisque 
se initio veris, ac sese in omnem partem ramorum foliorum- 
que viriditate difFundentis. 



63. Ipsœ rursus concedite silvœ* 
Propter illud, Jam mihi per rupes 
videor, iucosque sonantis Ire. Con- 
cedite Yero hic, abite; supra ali- 
ter, concède laborem, Serr. 

65. Nec si frigorihus mediis He^ 
brumque bibamus. Manifestius hoc 
dicit, amoi^ se carere non posse : 
nec si Hebrum Thraciae fluvium 
mediis frigoribas bibat : nec si es- 
tibus nimiis fuerit in ardenti pro- 
YÎncia. Dicit autem hoc secundum 
Physicos, qui morbos, autacontra- 
riis , aut a similibus asserunt pos- 
se depelli. — Bibamus. Id est, apud 
Hebrum TWamus, sedes habearous. 
5. 



Sic Virgilius ^neidos septimo : Qui 
Tybrim, Fabarimque bibunt. 

68. Fersemus. Pascamus, qno- 
niam qui pascit, hue et illuc agit 
pecus ; quod est yersare , ut est in 
iEn. Xn, 664 : tu currum deserto in 
gramine versas ; aut exerceamus et 
tractemus , ut in undec. iEn. 704 : 
Consiiio versare dolos ingressus; et 
item in sec. Ma. Seu versare doloSf 
seu certwoccuntbere morti. Sery. 

69. Omnia vincit Amor, et nos 
cedamus Amori. Caivis enim faci- 
lius quam amori repugnatur. Amor 
sois legibus et Deos habet obno- 
xios, ut Ovid. Heroid. ep. IV, la : 

aa 



338 



COMMENTARIA IN ECLOGAM X. 



yS. Praemisit, se sedendo texuisse hoc carmea, ideo nunc 
ait, surgamus; quia noctis umbra ^avis est, et Docua can- 
tantibus : adeo hoc verum, inquit, ut vel umbra etiam juni- 
péri, quae çrata alioquin, et amœna, g^ravis sit, si in ea sit 
cunctatio : imo in universum urabrae frugibus nocent : mox 
se ad capellas convertens, ait, domum ut cant, tum quia jam 
saturas, tum quia apparet Hesperus. 



«Quicquid Âmor jussic, non est 
contemnere tntum : Régnât, et in 
dominos jus habet ille Deos. » Do' 
mina f^enuSy ut Petronius, nec re- 
gibas, nec principibus pareil. 

j5. Surgamus ; soUt esse gravis 
eantantibus umbra. Juniperi gravis 
umbra; nocent et frugibus umhrœ. 
In codicibas aliquot antiquis totas 
ille versus, Juniperi gravis umbra; 
nocent et frugibus umbrœ; deside- 
ratur. Sed enim et numerus ipse, 
et Hgura, et repetitio , collectioque 
pastoralis Hdeo videtar, at non 
sine invidia demi possit. Pier. — 
De gravitate umbrœ juniperi, et 
an nozia sit , varie disputatum est. 
Sunt etiam qui legant Cunctanti-' 
bus, pro eantantibus, et talem inde 
sensum eliciunt : Surgendum a 
cantu; quod umbra adventantis 
noctis gravis sit, atque adeo etiam 
juniperi. quae alioquigrata; si ergo 
in noctera sub ea cuncteris, etc. 



De his vide Notam et Var. Lect. 
Tom. 1, p. ai3. 

77. Ite domum saturœ , venit 
Hesperus, ite capellœ. Verecunde 
se capellarum dicit esse pastorem, 
id est, vilissimorum animalinm; 
nam Bucolica scribens, debuit se 
dicere, boum esse pastorem : %^à. 
vitans arrogantiam, ultimum se 
voluit esse , non principem in scri- 
bendis Bucolicis : quamvis alii di- 
cant, ideo eum etiam capellarum 
se memorasse pastorem , quod 
apud nonnullos de capris propter 
abundantiam lactis vel fstuum, 
major frnctus putetur; ut ipse ait^ 
Densior hinc soboles, hinc largi co- 
pia lactis. Et item , Quo minor est 
iilis curœ mortalis egestas. Serv. — 
Hesperus. "£«irff oc , qui Latine f^es^ 
per; Gatullo Noctifer, LXI, ▼.7; 
Plauto etiam Noctumus, item Fies- 
perugo dictus Amphitruone, act. I^ 
scen. I, Y. 116, et 119^ 



.•w%%<»^^/wV%^,i^/v»^>^%/v*^^r>%^^i'%^<i^^^/>i% >»*^^^<^^^%i%^^^»»^%<w%/%^w%/v%>%/v vv» 



ECLOGA DECIMA 



GRiECIS VERSIBUS DORICE REDDITA 



A JOSEPHO SCALIGERO, 



LUGDUNI BATAVORUM, ANNO 1600. 



1 STATION p^aptorocio iroVov fioi rov^' ApcOoiaa. 
tlccCpa riv' déii^^ç (àvoryvoivi ^s Aux&ip'ic) 
ràXX&> Cfi^. Tiç xcv ràXX» fOovio'iicy aoi^â;^ 
OÛTb» ZixfXt^oç trot v9rip;(0[iLiya ^uOcv ^Xpcc 
M^ irort avpi|uo*yoi ià xupLora Ao^pt; dblr>xi9c. 
£l9r6»|MCy fîpfy FaXXo» 0(p));^aviovTac lpo>Ta;y 
Icpiai io»c ^c^vôvoç fie}roTpb>70i(rt ^^tpaipot. 
A^ofMc où Tiwfoiç' of^ouffi yàp oXffoç CTra^cî. 

MdeXa frcpiÇ fçaxc, xai )9fM(Zc ov toi otTj)fiyi* 
Ou Ti TÙ, ^imrt ooi^c, To Troipivtov avrô; orvi^w 
Rat 7àp ô xaXô; A^oavtc cf' v^xcrt pioXa vo(x(ùei. 

EtTroer' àv, ri vtpio; exupov, riva Tipirca, xwpoti 
Notice 9 la;^' ùptâc, oxa raxrro rôcXXoç cpc^i; 
(^^Y TO nopvofferoîo yàp vpilaç, ovrt to TIiv^ 
Attrù xXtroc «orcpux'y ovt' Aovta A«yavlinra. 
Avrot puv xXoueravro 9&fiMxij xXoeûaavro {jL'jptxfl^* 

MflUVOcXoÇ OVTÔv IxXotiff^ VTT* tpnpLCK» Xei{JL8V0V oxpc^* 

Toi ffxoircXoi >|ni^^ puv dcvokdupavTo A\ixat&>* 

HvOiv ô pueXovofAoç, ^^ivoi rot ^«axoXoi SvOov* 

Ô ^pOç x'^F^^^^ poeXavtçeov SvOt MtvàXxa;* 

Kai, iroôiv ovroç Ipoiç; ttôEç Trc^Orrou. HvÔiv Aif**^**^ 

râXXc, Ti pucivcot; forrl. Teov pts'XidiatpA Au%(^^' 

Bôffa icà 4'^X'^^> ^^ '^' Cp^^'^^^ ioirrrot «X'Xc^* 

flvOi xal à^porip^ ZcX^ovoc xpdcra iruxoe^C 



«O 



S 



%« 



a» 



34o ECL06A DECIMA 

Ztifxfuerty ydIpOqxaç ^^XocpwCt ^tml Si^ ôaipà rtviacPtt». ^5 

Kai i^coc Apxa^iaç IldEv ^vOc^ tÔv cUofac ocOrol 

RivvodSdcpei reà X^^ ipcuOopcvov ^^apotaxToEc* 

nâ çocffcî To^'; t^ff'* où râv^ ydiuàn £p«»tt. 

Ou daxp>Gi>v xcxoptçoi BpuÇ} v^pareeroç ô Xiipuy, 

Tat ÇouOai xururoto p^Xcffffoty fuXXzdbc  oTÇ* 3o 

ÛpSfftV VfMTtpOlO't, fiOVOt &^XÔTfC MîJfV 

Àpxdt^cc. ftc fAa^axôiç Ton Xii^ava ràpà xiocr^y 

Ai frox' fiptâf ufMc ŒÛpi7$ afftuv ep^vroc. 

ÂfclLov cÇ ufASuv ciç cjpi|itevat, S rtc o^xopSoç 35 

Ilocpvacy A ça^^Lôç irupvatoc àpiriXocp^oç* 

Ai irap' Cfi'iv rôxa ^XXî^ IdV| aix' ccùroç ApbuymÇ| 

Alx' oiçpo^ Ti oDllLo (rî ^ ai /aXoç içiv ApûvTaç; 

Eçi xai ccpifOTcpov to, r* lov ^Xov, & d' vixivOoç) 

Af 6v ralç ircii^iv W àpirsXb) $v ptir' spitîo* 4« 

AvOc* cfAiv roxa 4»uXViç œtté^pmsvy a^cv Apivraç. 

ftdii 4^XP^^ u^otp, poXaxà iroa J)^!, Avxoiip(* 

0.9^ aXoTi* ovv roi rsXfoy ^(povov £& ^iunv. 

AX^ pti vûv oripâ^voc cp&>ç forà piéSXov Apnoc 

EvTC pio'otc (ànkùtçj Ivr^ àvTi^îoiO'i tarlvy€t. 4^ 

^cù, TU ^f pioi •fhintpôiç icxTûoi âjro {ic&ç xi fri^oCpuev}) 

AXTTtuv ràç ^lovoci to, tc Privo» ^f'vj^oc ^Xarov 

Xwpiç CfMÛ Xtuffff«t{* a pi^ TU '^C)[pç Idé^^oc, 

A fJL^ TU xpuçaXXoc ^iTpo^ai iro^oç â€p6^. 

XaXxi^ixoîç ^ip' Iwv Tsbrip iScirovoffoe piXfffOt So 

IIoifMvix^ xoXiptij) IixtXoco f OT^oc dèfiffâ. 

Kixpix' m oirfUer^i ^DiraOitiV| xot dcv' vXo[Ç| 

£vO^ dbraXoîffiv spoiTOcç fptoïc fXoiolffc ^^ocpoérniv* 

^Xotolç deX^iiffxouffi ffuvaX^riffouffiv îpvfnç, 

MoivaXa piov tcîo»ç xoradeuffopuu Sft^ya Nûpifoic' 55 

XXouviac drypcuffû. YC^^oç ^ pic xo>Xuot oùdfiv 

IlapGcvia tnciAxucct inpiçot;^i|^cpicy oX^q. 

B^ àvà 9xoitcXoi>c ^oxift), àvà d|pupMe fépcffOoi^ 

Kai ndlpOoic xtpcctfcri Ku^<uvca 5upioc avoyycv 

( Qc ov ipàc pucyto^ ^oç ov ptrya ) ro'Sa riTouvciv. 6« 

nXdhf 71 dcô< xnTfoç ptaOéw ^poTiocfft xoxowiv 



GR^CE BEDDITA. 341 

iXi^xciv. Â>X* aurai Afta^pudé^c 7m oeoc&d 

Oùxfr' ^fiiv ffùai cvrt. niXcv ^^oupoirl fioi v>âtc. 

Où T^voc xofidcroiç àWxanrai i^urif^ww 

OÙ pàv xSv E6pov TTiVftifMC ^I^X'*^ piffo^f 65 

XiOovtaç vtfdé^ vTrodvvTfç x^'P^'^^C vypâ* 

Ovr' iv, fXotec Ôxa Yrrc^atc fvt xip^prrac «£oC| 

AlOiôiroiv ^09V&>|a( otc vire Koeprivca àçpov. 

Ilavra yt v'.y.â £p«>><* r^TT<a^9x x' o^AfOÇ Epoyro(« 

Tavrx {acv ùpfripov frouiràv, pio^ xiOiirac 70 

Kat ri^ov ir^gi ne ftallixaCy àfitâirv^ àoûm^ 
IIupC^C. ràX^flp ^ vf£^c fUTaXuvrrs roci^i 
ràXXfr), Toû xat àv' wpav àiÇcrsu tuipoç o^pifU 
Toffaov, offov xXdcOpa [xaV àctprroci ilopoç «p|i« 

Kflct ffxt ôpxcvOo* ^XâcScpi' «nei \rtlx ^^aamu 
XoCo^ xopio^sï^at (vvÇ yop iropoc) ^ovo^t x^H^c^fM* 



EDITORIS ADNOTATIO 



AD PRiECEDENTEM ECLOGAM. 



PotT hanc Eclog» VirgUîan» metaphrasim, reperta nobis snnt in 
inar(rine receotîs cujasdam libri ea doctissimi viri verba, qoem, si fat 
esset , libenter nominarem : SMtx/ytf»; %Zt^t /«i/uof lo? <ri xfit^ *^ M^m^ 
^w, f» a/a tuù MovV«c. Sed tu, Lector erudite, qnis faerit, facile con- 
jeceris, si duerim neminem vivere nunc illo peritiorem yfMMç 'Exx»- 

In Editione autem Josephi Scali^eri, quam anno 161 5 publicaYÎt 
Pet. ScrÎTerins, notandom iUad inprioiîs monebaty Jos. Scaligerum 
post Tersiculani hune, non canimui surdis; respondent omnîa sylvœ^ 
retrazisse très versirolos alieno loco positos; ttant et ovetdrcumy etc.; 
et huJQS vetnttMsim» trajectionis iidem certam venire ex abmrditate 
vulgaris UctionU et sententi» concinnitate, si très hi rertna, ot indica- 
bat, transponerentnr. 

Scriverint niminm temere de iAmrditaie Leetionii vul^am et de 
caneinnitaîe §ententiœ pronontiasse mihi videtur, qnum eerte reponen^ 
dos asserit post octaTnm Ecio^ décimas, très Terticnlos, Stttnt et opet 



34a 

circumy etc. Hanc trajectionem probaTÎt, sed non in suam Edicionem 
admisit Heynius; -vide varias lectiones hajus Eclogae, vol. I, pag. 206, 
ubi tamen in alios lapsus errores, affirmât très hos venus pariter a Scu'^ 
ligerOy Poetices libro V, cap. 5, retracios fui<*se; et nihil suavitati car- 
tninis detraetum fuisse , si cum ovibus etîam upiliones et suhulcos om— 
nino poeta omisisset : qua quidem opioione summus ille vir et in 
yeritatem et in judicium peccavit; namqueJul. Cxs. Scaliger, 1. c. ne« 
dum Virgilian» orationis immutet vulgatom tenorem , et tollendos inde 
pastores censeat, hanc enumerationem , qualis est, Theocriteac primas 
collatam, laudat Tegetiorem, mirificis auctam numeris, atque etiam 
interpositis sententiis, quasi clavis in toga, eleganter illustratam ; de- 
nique totam hanc Tocat ditrifuim, et ait ApoUinem ipsum, quum pastor 
esset, nunquam jucundioribus, ant magis taretibud numeris eecinisse. 
Nihil enim rationi poeticae, nihil ingenio Maroniano convenientius ! 
postquam Siculi fontis Nympham ad Galli solatia invocavit, alias allo- 
quitur Nymphas prssides fontium qui de Parnasso et Helicone in Per- 
messum profluunt; et ad bas recte sermonem convertit; namque Gai- 
lum noverunt inter Permessi flumina errantem, Ecl. VI, 64; nt in 
montes Aonios ductus, viderit universum ApoUinis cborum, id est. 
Musas, Nympbas, vates, honoris ergo sibi assurgentem : eas igitor 
merito reprehendit, quod non illum amore pereuntem sublevaturap ve- 
nerint, dum flebant illius sortem lauri Pha^bo dilect», et myrica 
genus signantes Bucolicum ; deinde montes et saxa, quae immitin et sine 
sensu ; postremo ipsae oves , quae pastus oblitap , pastorem suum circum- 
stabant, ad hujus lacrymas intentas et ips» pariter lacrymabunda^; dum 
custodes oviuin et omnes Dii rustici simul ad solandum accedebant. Ita 
jam in Ecl. V, 21 , Dapfanim fleverant primo Nympha*, deinde arbores 
et flumina, bestiae mites atque immites; postremo Dii ipsi, inter quos 
Pales et Apollo : ergo ubique idem ordo lucidus , eadem facundia , 
idem divinus vates ! 

De duabus aliis trajectionibus quas ibi proponit Scriverius , pariter 
sno loco, id est, Georg. IV, v. 390; et £n. X, 714» infradicemus; et 
manus, quae textns antiquos audent immutare, temerarias et profanât 
jure incusabimus» 



p. VIRGILII MARONIS 



GEORGICON 

LIBER PRIMUS. 



(Vide Argumentum générale, vol. I, p. a45.) 

ANALYSIS. 

r^BoroNiT, qnid dictimis in Ubris quataor Georgiconim, i — 5. Inro- 
cat numina, qnae praesident rehuê msticis, qaa8 continent quatuor libri 
Georgicomm, 6 — a3. Augnstum speciatim, in cujus potestate relinquit, 
eligat, quam yelit divinitatis rationem ex terrenis, marinis, celeslir 
bus numinibns : nam quartam illi denegat infemorum Deorum classem , 
a4 — 43* Incipit a pnecepto arationis^ qns inchoanda vere primo, 43 — 49* 
Dicit, ante arationem, praediscendam esse naturani loci, qui arandus» 
Hujus rei occasione indicat varias terranim leges, mores ^ ingénia, 
5o — 63. Redit ad praeceptum de aranda terra, signatque tempus, quo 
aranda pinguis, quo tenuis. Deinde ait, novales agros utilissimos esse 
ad proTentus, qnos si habere non possit panper agrico]a, adhibet mo- 
dos duos; quibus terra novitatem induat : yidelicet mutationem semi- 
nnm, et stercorationem , 64 — d3. Mutationi seminnm, et stercoratio- 
ni adjnngit ustionem , et canssas cur hec fiât. Agit in fine de occatione 
et obliqua aratione, 84 — 99. Docet quae anni tempestas melior : quae 
cura agricole post creditum sementerrae, in curando solo sterili, in 
eodem rîgando; in fertili depascendo ; in ayertendis iacunis ab utroque. 
Harum rerum occasione docet in fine, quae sint pestes satorum, ioo-~i 3 1 . 
£z occasione pestium digreditur ad aeyum Saturni et Jovis : docetque , 
nti sub iUo fnerint tranquilla omnia, et plena opum, sub hoc agitata, 
et plena inopi» : ex qua inopia natœ sunt artes ad yitam tolerflndam, 
laa — 146. Origo prima agricolationis , caussa ejns originis; labores 
hujus artis, remédia contra labores, 147-— 159. Enumerantur instru- 
menta agrirolarum octo » quatuor ad arandam terram : quatuor ad pa- 
randam messem : docetur rusticorum proyidentia : sistitur in aratro , 
ut quod potissimum instrumentum, explicantur ejus partes precipue, 
quaï septem sunt, 160 — lyS. Docet, uti paranda sit area, ne ab herbis, 
pulvere, pestibus bestiarum infestetur, 176—186. Pr«fert amygdalus 
yaticinium anni fertilis, ant infœcundi. Omnium frugum semina qua me- 



344 COMMENTARIA 

delà a nonnallifl curentar^ed qus Tera : agrestia omnia in pejus ratmt ; 
similitudo, qua hoc probatur, 187 — ao3. Nécessitas Astrologiae. Prae^ 
cepta sementis, quibus docet hordeum, ]inum, papayer sereoda inter 
fquinoctium AutunuDi, et Brumam : fabam, medicam, milium Aprili 
mense: triticum et far meiise Octobri: viciam, faselam, lentem, eodem, 
ao4 — a3a. Dividitur sphera caeli in Zonas quinque, média a calore, 
extrême dus a gela atque imbribus inhabitabiles, dua> reliqu» ex tem- 
perie babitabiles. Polui Arcticus superior ; Antarcticus inferior : ille 
perpetuo lucet^ nam ursa?, et qui illas anguis amplectitur, nunquam 
occidunt : iste aut perpetuis tenebris damnatur, aut a nobis lucem 
mendicat quadam vicissitudine. Astrologia utilis ad cognoscenda tem* 
pora tempestatis, messis, sationis, navigationis , csdends materiae, 
333 — a56. Non frustra Astrologiam sciri, quum pendeant ex ea, quas 
necessaria sunt rustico : ex qua occasione docet, quid faciendnm agri« 
colae hyemante caelo ; et subnectit, quidfestis diebus, a57 — 376. Transit 
ad observationem quatuor dierum Lunarium, nam constituit discri- 
mina quinti , noni , decimi ; admiscet fabulas buic narrationi , 376 — 386. 
Pergit ad distinctionem noctium et dierum. .£siiYa nocte secanda prata, 
hybema inspicandae faces, texendae telae, coquenda sapa : eestiva die 
secanda? segetes, terendae messes : autumnali aranda et serenda tellns : 
cruda hyemo Isetandum, gaudendum, epulandum : ita tamen, ut in- 
Gumbatur legendis glandibus, baccis, oliyis, myrtis, intérim etiam aa- 
cupio et venationi, 387 — 3 10. Accidit tempestas initio antumni : exitn 
veris : describitur prima ab segetibus erutis a radice expulsisque in 
altum, altéra ab eversis satis. Excurritur in fine ad tremores terrarnm, 
ferarum fugas, payores hominum, 3ii — 334* Duplex cautio ad eyi- 
tandas tempestates, altéra, cognitio csli et siderum, altéra, religio erga 
Deos, prœsertim Cererem, cujus sacra describuntur, 335 — 35o. Divi- 
dunlur tempestates in fulmina , pluvias , ventos ; eorum prescientia 
in Astrologiam, et Experientiam : relicta Astrologia adducuntur decem 
prognostica sumta ab Experientia, quibus indicium fit tempestatis yen- 
torum in mari, 35 1 — 369. Pergit ad prognostica pluviarum, quae duo- 
decim, 370 — 393. Facit transitum ad prognostica serentlatis, qu» 
noTem : reddit rationem, cnr illa sumantur ab avibus, 393 — ^23. 
Prognostica certiora sumenda a Sole et Luna. Luns tria afferuntur : 
obscnra piuviam indicat, rubens ventos, pura serenitatem, 434 — 4^7* 
Dein de Sole multa, bac distinctione ^ ut prius dicantur, qn» pendent 
a sole oriente, deinde quae a sole occidente, tertio quse conjunctim ab 
utroque, 4^^ — 4^^- Persequitur praesagia Solis prodigiosa, quas prs- 
cesserunl bellum civile Augusti atque Antonii contra Bnitum et Cas- 
sium, 4 66** 497* Absolvit librum cum precatione ad Deos pro salute 
Augusti, qui anus potest subvenire everso orbi, ac bellorum tumulti- 
bus concusso. Dilatât banc cladem, tum ex malis imminentibus, tum 
aptissima comparatione, 498 — 5i4* 

•AT. B. Que V. D. VOSS nobis suppediuvit, et e Genaanico sermone in Lati- 
num convertit CL. DE GOLBÉRT, detignantur his duabus literis, V- G. 



IN GEORGICORDM LIB. I. 



34s 



EXPLICATIO. 

I .ItaremdisponithisversibusloquenscumMaecenate, utlaetae 
segetes , et terrœ aratio sustineant argumentum libri primi : 
▼ites ulmis adjungere, secandi : cura boum, et cultus babendo 

NOT^. 



Georgicon, De Georgicis corn- 
plures scripta mémorise prodide- 
mnt, quorum indicem expromit 
Ursinus in Virgilio collatione Grae- 
corum illostrato p. 8a. et seqq. E. 

I . Hi quatuor versus , quasi se- 
quentium librorum textus et argu- 
mentum, buic preponuntnr : 1* 
agricultura; a* arborum cuhura; 
3* res pecuaria ; 4^ res apiaria. 

De siliqua et calamo , ad arbo- 
rum arbustorumque varietatem , 
tum ad animalium vitam, deui- 
que ad apum mirabilem artem pul- 
cherrima progressione poeta lecto- 
rem perdncit. V, G. — Quo sidert 
terrant, Quo tempore : ex sideribns 
euim tempora coUiguntur. Sane 
sidns proprie est quod in se plu- 
res continet stellas, sed a poetis 
confuse ponitur. Serv. — Siderum 
mutationes , ut in tabulis astrono- 
micis veterum computatae , erant 
agricoiis romanis pro calendario. 
— TVrram vertere; sciiicet aratro. 
Lucret. I, ai a. vertentes Tomere 
giebas. F. G. 

a. Mœcenas, Snnt qui MœcenaSy 
alii Mecomasy nonnulli Mecenas 
plane sine ulio diphtbongo. Sed 
rectius ex Rom. cod. per œ dipb- 
tbongum primam, per e simplex 
secundam scribendam esse sylla- 
bam , testes lucnienti sunt Pierius 
et Dansquius. Graece M«uui'r«(. — 
G. Gilnius Mecenas, Octaviani Gc» 



saris , qui postea Augustus appel- 
latuA est, inter familiarissimos 
celeberrimus. Maeccnas poeseos 
amator ac renumerator Virgilium 
impulit, ut opus boc inciperet. Na- 
tus crat tune poeta annos XXXIII , 
nec unquam ad LV etatis annum, 
quo mortuus , emendandi tinem 
fecit. — ntà. in Italia maritan- 
tur arboribus , prsecipue putatis 
ulmis, quarum frondes pabolnm 
praebent pecori. ( Vid. infra II , v. 
89.) — Hsec igitur imago utilissimas 
arborum agrestium varietates com- 
plectitur, tam sterilium, quam fru- 
giferarum. F. G. — Ulmisque ad- 
jungere vîtes. Quod rei rustic» 
scriptores maritare appellant, ut 
Golum. rV, aa. Quipossint velsua 
maritare statuminay vel si qua sunt 
vidua in propinquo propaginibus 
vestire. Sic Horat. in laud. vitaî rust. 
£pod. U, 9 : « Aut adulta vitium 
propagine Altas maritat populos. » 
Quas autem maritas arbores ba- 
beat vitis exponit Plin. XYII, 35, 
nempe, ulmum populunty etc. et 
XIV, I. Fites in Campano agro 
populis nubunt : maritasque com- 
plexœ , etc. Sic GatuU. in carm. 
nupt. 54 , ulmum indigitat mari'' 
tum : « At si forte eadem est ulmo 
conjuncta marito ; » Inde vitis di- 
citur vidua , que bis arborum sus- 
tentacuiis est destituta , et arbores 
viduœ y quando vitem non amplec- 



346 



COMMENTÀRIA 



pecori, id est, ut hâbeatur, tertii : experîentia, quae necessaria 
ad apes, quarti : quum in fine ait : Hinc canere incipianiy or- 
ditur non ab apibus, sed ad segetibus : incipiam orsum can- 
tus mei ab his quatuor rébus rusticis, non ab armis : expendat 
Lector Vénères, quae sparsœ in versibus : segetes dicit UetaSy 
quœ vox auditorem afHcit proposito statim risu et Idetitîa 
agrorum : maluit sidcre excellenter, quam tempore vulgariter : 
in illis, ulmisque adjungere vîtes y innuit conjugium vitium 
cum ulmis: quum dicit cultus^ quid aliud significat, quam. 
agricolationem, quae horum librorum argumentum?Quum de 
apibus, experienùay se rei rasticae experientissimum professus 
est, nam nulla fere res inter rusticas majore eget experientia : 
quum apes parcas nominat, attingit signatam illarum natu- 
ram ; est enim frugi animal , parcum , atque laburis sui reti* 
nentissimum. 

5. Post propositionem invocat principe loco Solem et Lu- 
nam : adjungit rationem , nam bi e caeio annum ducunt. Ab 
invocato Sole et Luna , qui duo necessarii ad segetes, arbusta, 
peeora^ mellificia, pergit ad invocationem illorum Deorum, 



tuntur. Juven. VIII, 77 : ■ Stratns 
humi palmes viduas clesiderat ul- 
mo8. » Horat. IV, Od. V, 3o : Et 
vitera viduas ducit ad arbores. « 

4> Qaum in carminibus vocales 
verborum ultimae vocalibus primis 
sequentiiiin elidantar, quidam le- 
gunt pecori atque apibus; sed maie 
et contra codices. y, G. — Expe. 
rientia. Id est, usu nata doctnna. 
Hoc est a irtîfAf vel notitia. — 
Parcis. Servatricibus frugum , qnae. 
meila rustodiunt. — Apibus parcis. 
Sunt qui legunt ^art/15, sed rectius 
parcis. Aristot. hist. anim. IX, 4o. 
^«i/o/x«f«t(. et Plin. XI, 3 1 : prœpar- 
cas. Mart. XIV, 222. Huic uniparca 
laborat apis. 

5. Hinc y pro ex his y horara par- 
tcm. Sic infra Ge. II, 444 > '^') ^^^ > 
hinc ex his. Sic Ge. II, a43; hue y 
in hœc: III, 490 ; inde, pro ex ea. 
Horatius, Sat. I, lY ^6^ hinc pendet 
Lucilius ; pro ab his, Ovidius, Fast. 



V, Sog; minor inde , pro ex 115, 
eorum. Servius interpretatur c/e- 
hinc , deinceps ; sed uullum addu- 
cit exemplnm , cjuo interpretaiio- 
nem suam fulciat : alii volunt, in- 
ter quos ipse Heyiiius , vol. I, pag. 
247 , hoc vocabulum hinc idem si- 
gnificare quod rtunc; id vero Man- 
cinellus merito ahsurdum déclarât. 
y. G. — y os, o clarissima mundi 
Lumina. Sidernm et Rusticorum 
Deorum invocatio.Quum cujusque 
invocationis causa indicetur , ma- 
nifestum est verbis , o clarissima 
mundi Lumina , designari Solem 
ao Lunam. ; quîppe qui annum cae- 
io durentes , eum in menses dies- 
que dividant. Bacrhus enim et Gè- 
res, in rertis tantum mysteriis, so- 
le ac luna commisrebantur. Hic 
vero consueto funguntur munere , 
advûcantnrque friKnenti et vineae 
datores ; ut ne Varronis quidem 
testimonio indigeamus , in princi- 



IN GE0R6IC0RUM LIB. I. 347 

quoram opéra necessaria est ad ain^la : pro segetibus libri 
primi invocat Gererem; pro arbustis secundi Bacchum; pro 
pecoribus tertii Neptunum; pro mellificiis qaarti Aristaeum; 
adjungitqae simul rationes, cur hos, non alios invocet : ergo 



pio operis de R. R. , haec quatuor 
Dumina seorsum adducentis; pri- 
mo Solem et Lunam , quorum tem- 
pora ^obserrantur , quum quedam 
seruntur et cooduntur; secundo^ 
Gererem et Libenim quod homm 
fructus maxime necessarii ad vie- 
tum, ; ab bis enim potio et cibus 
▼enit. — Mundi Lamina. Mundus 
bic pro ceelo ; quomodo veteres 
sappe usi. Eonius apud Macrob. 
VI , a : Mundus cœli vastus constitit 
silentîo. Lucret. V, i435:... Mun» 
di magnum et versatile tempium 
Macrob. I, ii. Mundus proprie 
cœlum dicitur , etc. Amobius , 
F'ertigo mundi y etc. Apuleius de 
Deo Socrat. Suspicientes in hoc 
perfectissimo mundi ( ut ait En- 
nins) clypeo. Qua quidem notione 
et Oihis apud Horat. Od. III , 3 : 
« Si fractns illabatur orbis , Im- 
paYÎdnm ferieut ruin». » Notât 
et Josepb. Scaliger apud Manil. 
innumeris locis Mundum accipi 
pro c«lo , item pro Deo ipso : 
adeoque sezfariam ab eodem Poe- 
ta usurpari, quotfariam et sodjuof 
a Grscis. Tauhm. 

6. Labentem. Gurrentem , vel ci- 
to transeuntem. — Quœ dueitis an^ 
num. Quorum cursu tempora com- 
putantur. Nam per Lunam, mensis : 
per Solem , annus osteoditur. Vel 
certe deducitis per duodecim sidé- 
ra, aut dueitis, pro finitis ; ut, noo 
tem custodia ducit : et alibi, hic noe^ 
tem ludo ducunt. Sery. — Hinc et 
Giceroni . Sol moderator et dux tem» 
porum , et princeps reliquorum lu" 
minum dicitur. Etiam PUuius II , 4 9 



Sol y inquit, non temporum modo 
terrarumque y sed siderum etiam 
ipsorum cœliifue rector. Hune mun- 
di esse totius animum ac mentem , 
hune principate Naturœ regimen ac 
numen credere decet. Et Luna ab 
Horat. Garm. Secul. 35, Siderum 
regina appellatur. 

7. Liber et aima Ceres. Probus , 
Macrobius , et h os secuti , Clarissi- 
ma Lumina liberum et Gererem 
appositive hic dici autumant : et 
pertendit Macrobius I, 18, 19 et 
ai. Satumal. Appollioem et Bac- 
chum eundem esse. Alludit et Lu- 
canus lib. V, 73 : « Pamassus Mons 
Phœbo Bromioque sacer , cui nu- 
mine misto Delphica Thebanae re- 
ferunt trieterica Bacchap. Ita fue- 
rit Liber quidem Sol, et Ceres Luna. 
Eruditi tamen plures haec distin- 
guenda merito censent. — Aima 
Ceres, Id est sancta, sive pulchra : 
▼el certe , alens ; ab alendo. Ceres, 
qus est ipsa Terra, dicta quasi 
Gères , a gerendis f rugibus : a Grae- 
cis etiam ^u/Atnnf nominata , quasi 
yn/Auruf. De qua Gic. De N. Deor. 
•t alii. Obiter tamen notetur, quod 
idem Gic. ibid. lib. Il, 60, refert: 
Cumfrugem , Cererem ; vinum , Li' 
berum dicimus, génère nos quidem 
sermonis utimur usitato, sed ecquem 
tam amentem esse putas , qui illud, 
quo vescatur, deum credat esse? T. 
— Si, nonnunquam in invocatio- 
nibus , pro quia snmitur. — Vox 
tellus, telluris incolas significat, 
non Tellurem Deam. F". G. 

8. Chaoniam glandem. In Epiro, 
olim Ghaonia appellata , fuit civi- 



348 



COMMENTARIA 



Bacchum et Gererem invocat : hanc, quia glandem motavit 
in frumentum : îUum , quia vinum in venit ; quod aquis ( Acfae- 
loum enim pro aqua ponit) misceretur : porro Baccho adnec- 
tit Faunos et Dryades : nam Fauni et Dryades ministri erant 
Baccki, et Dii, ac praesides rerum sylvestrium : vocat vero 
Faunos Numina prœsentiaj quia non a longe, ut cœlestes res 



tas Dodonuy ad qaam nemns to- 
tum quemeam Jovis ibi reddentis 
oracula : inde poeta glaudem epi- 
theto Chaoniam ornât. la merîdio- 
nalibus regiunibiis, invenitur quod- 
dam quercus genus , dulces ferens 
glandes, quae, in Palestina, co- 
lumbarum ovo pares, déficiente 
frumento , in farinas locum adhi- 
bentur : nomen arbori Esculus, 
Quin et Varro testatur, helluones 
Romanos hnjusmodi glandes ex 
Iberia arcessisse : nullo modo igi- 
tor cognomen 0*\*9f€Ly^i , quod 
apud Herodotum ab oraculo tri* 
buitur Arcadiis , iis dedecori esse 
potuit : insuper Tocabulam glanf 
plura complectitur fmctuum gê- 
nera nudeis prsdita, v. g. palmu- 
las , (^oiv««oC<i\«voi/cr'j castaneas nu- 
ces. Hae a Romanis Ju^^m/es dicte; 
eodem modo Grœci castaneas ma- 
jores voce Aioc i^AXAVoi appellant. 
Apud Ovidium , de Art. Am. III , 
1 83 , castaneœ , allusione ad Vir- 
gilii.Eclog. II, 5a. Tocantur u^ma- 
ryllidos glandes. V. G. — Glandem 
mutavit arista, Elegans usus Verbi 
mutare. Sallust. Nemo nisi victor 
pacem hello mutavit. Horat. Od. I , 
i6 : « nunc ego mitibus Mutare 
quaero tristia. » Ibidem Od. 39. Li" 
bros Panœtii mutare loricis Iberùy 
id est, Philosopbiae studio omisso , 
militiam sequi. Et notum est , Grs* 
cos etiam verbo «KXtm-tiv sic uti. 
9. Acheloia pocula, Achelous, 
filiorum Oceani en Thetide ( quo- 



rum numerus ad tria mtllia ) natu 
major. Epborns, apud Macrob. 
Saturn. V, 18, inquit, aquam in 
jurejurando, in precibus et sacri- 
ficiis , nuncupari nomine Acheloi : 
veterum enim sermone Acheloum 
roagnam significare inundationem, 
ut refert Hyginus I. AStolus quis 
nomine Rerasus , vel|it alii , Stafi- 
lus, vineae inventor, ad vinum mis- 
cendum fluvii Acheloi aquam adhi- 
bere instituit ; quo facto in pluribns 
Graecorum eoraoediis : vinum dici- 
tur tnixtum. Acheloo, V. G. — Uvis, 
Id est vino. Antea enim aut aquam 
aut meracnm vinum bibebant. Pro- 
pert. II , aa ; « Ah pereat quicun- 
que meracas repperit uvas, Gor- 
rupitqne bonas nectare primus 
aquas 1 • Jam quis «rlTc *tw oi? ov k^«- 
9tmi inventor sit; utrum Melam- 
pus et Migripes, an Staphylus; 
aut etiam Amphilryo « qui ante 
tempora Iliaca Athenis regnavit; 
incertum est. Videatur eruditissi- 
mus Gasaubonus ad Athen. H, 6. et 
IV, 37. Taubm, 

I o. Pnesentia numina dicit, quod 
semper adsnnt agricolis opem la- 
tura, quum contra alia numina 
non nisi precibus et sacrificiis ar* 
cessita accédant, Ge. I, 347 * ^* 
I, 4^ • eftdem ratione Pindaras 
Pyth. IX, ii4) Aristfleum proxi" 
mum. gregis custodem dicit. f^. G» 

II. Faunique. EIk antiqno Itali* 
Fauno , qui postea Arcadicus Pan, 
et pariter e Fauni« cam Fauna 



IN 6E0R6IG0RUM LIS. I. 



349 



agrorum contuentur, sed ipsi adsunt, versanturque inter syl- 
vas : ab his permit ad Neptunum, nam tellus ab eo percussa, 
equum edidit : et quidem de equis agit copiose in libro tertio : 
demum contendit ad ArtsCœum pro quarto libro, quem Deum 
notât a nemoribus, et Gœa insula, ubi ejus juvenci tercentum, 



procreatis, Panes facti sont, qnos 
Grcci simos, cornutos, caudatos, 
et pedibus hirci insignes esse pu- 
tabanc ; Eol. VI , 37. Goilex Gotha- 
nus pr. ezhibet Satyrique; Tenim 
antiqui scriptores , inprimis Ma- 
crob. V, 17. vividam prœcedentis 
Founi iterationem laudant. F* G, 
13. Tuque o, cui prima fremen" 
tem Fudit equum , etc. Antiquissi- 
mi libri, Fudit aquam^ plerique ha- 
baerant : — quidam enim digni 
quibus fidem habeamas, ( ▼. g. Ûe- 
rodot. VUI, 55; Apollodor. III, i4; 
Pansanias, 1,4^; Himerius Orat. 
n^ 7 ; Aristides , Panath. i83. ) fe- 
mnt Neptunum , in certpmine cum 
Minenra, puteum aqua plénum 
créasse : alii ( Geop. IX , 5. ) por- 
tum et naTium stationem : unde 
gramraaticî, Yîrgilium a communi 
lententia recessisse minime cre- 
dentes, aqutan loco equum legi ju- 
bent. Sed quid agricdlis cum aqua 
marina? Accedamus igitur Probi 
et Gerdc sententiae , secundnm 
quam Meptunus in Thessalia ru- 
pem tridenti percutiens , primnm 
equum fudit, et inde, cognomina 
duzit Tmrtf et ^%rfMç, Vide in Lu- 
can. Iâ>. VI , 396 : « Primus ab 
sequorea percussis cnspide saxis 
Thessalicns sonipes , bellis ferali- 
but omen Exsiluit , primus cbaly- 
bem frenosque momordic Spum»- 
▼itque noTÎs Lapitb» domitoris h»- 
beniii. • F.G. — Prima, Multi pro 
olim accipinnt ; ut , Prima quod 
ad Trajam pro eharis^e$$9rai Jrgi$, 



Alii prima ideo quod post Scy- 
thium, Arionem genuit. Servius: 
prima tellus , id est , litus ; ut , 
primaque vêtant anuistere terra. 
Taubmannns : Attica , quia Athe-* 
nienses se primos homines prvdi- 
cabant ; indeque et cicadas ez auro 
capillis implezas gestabant : ut hoc 
argumento se terra genitos indi- 
carent. Parrhasius prima vult signi* 
ficare idem ac primum. 1,7. Ab eo 
discedere, nisi qui lolio ^ictitat, 
potest nemo. 

i3. Tellus percussa tridenti. Lu- 
can. lib. VI. Primus ab œquorea 
percussis cuspide saxis Thessalicus 
sonipes , bellis feralibus omen, Exi" 
liitf etc. AUi fabulantur aliter. 
Hinc Meptunns, equestris dictus, 
Tinrtt et hrmyifft. Gur autem «rpMi- 
vJ;^«» ibftf (ut Lycophron loquitur) 
id est tridente fiiscina (ut Scalig. 
interpretatur), inducatur, unde 
et Tridentifer Masoni dictus ; fieri 
putant, yel propter triplicero aqua- 
rum naturam ; liquidam , fœcun- 
dam , et potabilem : vel propter 
tria aquarum gênera , marinam , 
fluvialem, et stagnantem : Tel prop 
ter triplicem ejus potesiatem ; 
cquoris scîlicet tollendi, placandi, 
et servandi : vel etiam , ut très ot^ 
bis terrarum partes indicarent , 
quam ambit Oceanus. Vide Fui* 
gent. in Mytholog. Taubm. 

i5. Ter centum..,. dumeta, Ar- 
busta nondum elata quorum fron* 
des pascuntur juyenci. De fertili* 
tate Gee, que maris iEgtti insula , 



35o 



COMMENTARIA 



id est, multi pascuntur dumeta ping^issima; fertur yrero iUe 
invenisse in ea insula opificium reparandi mellis. 

i6. Nemo putet confuse, et turbide invocata Numina a 
poeta : ecce iterum non contentus praecedenti invocatione 
recurrit ad quatuor alia numina pro iisdem quatuor libris, et 
simul rationes adjun^t, cur kos Deos invocet : erg^o Panem 
invocat pro tertio libro, quia is ovium custos : Minervam pro 
secundo, quia oleam invenit: Triptolemum puerum pro pri- 
mo, quia is aratri repertor : Sylvanum pro quarto, quia huic 
Deo sacra sunt sylvestria omnia, ut nemora , valles, montana : 
in quibus locis frequentissima apiaria : deinde illi cupressus 
est sacra: poeta enim plantam sumsit, quae frequens est în 
hortis, in quibus alvearia sunt; nam ut dixit Varro, jigerfio' 
ivus^ in quo sunt horti apibus congruentes^ etfioribus. Porro 5y/- 
vanus fing[ebatur ferens cupressum integram in manu. 

ai. Post invocata Numina peculiaria bis quatuor libris, 
Deos reliquos, quos ipse ignorât, qui tamen prodesse possint 
rei rusticœ, in unum colligit, ac pariter omnes simul invocat, 
sed cum distinctione hune in modum : adeste Dii, et Deae om- 
nes, qui arvis studetis, tum semine aliquo post sationem in- 



cst iina ex Strophadibus ; vide 
Theophrast. ; qai ait, ficum agres- 
tem , qus alias bis , Geae ter in an- 
num ferre. V. G. 

i6. Ipse nemus linquens patriunty 
Pan ovium custos, Pindarus, Pana 
ex Pénélope filiam dicit , unde 
multi patrium pro patemum acci- 
piunt , eo quod Pan non Arcas sit, 
sed Ichacesius , ut a pâtre , non a 
patria, toz haec yideatur detorta; 
quia in Arcadia genitus. Saltusque 
LycesL Montis Arcadiae. Serv, 

i8. Adsis. Verbum solemne. Sok. 
I : Adsit lœtitiœ Bacchus dator. Ti«- 
bull. 1,1. Adsitis divi. m. £1. ult. 
Candide Liber odes. — Favens, Pro 
volens et per hoc propitius, Favere 
enim veteres etiam velle dixerunt. 
— Oleteque Minerva înventrix. lUa 
olea quam jacta hasta creatam Mi- 
nerva e solo eduxit , quaque , tan- 
quam meliori munere , Neptunum 
contendentem vicit , temporibns 



Plinii, Pausaniae, et Himerii adhuc 
▼isenda stabat. F- G. 

19. linéique puer monstrator aru' 
tri, Triptolemum Gelei régis filium 
indicat. Ovid. Metam. V, 649; eun- 
dem appellat Juvenem : sed nulla 
hic de ^Igyptiaco Osiri mentio. 

r. G. 

20. Silvane. Antiqnus Latii deus 
plantationi et sationi prcerat. Jh 
radice, neo truncum a radice se- 
paraturo gerens. Gatul. LXIII, aSg : 
Peneos tulit radicitus altos Fagos* 
Vid. vol. 1, p. aSo. V. G. 

ai. Diique deœque omnes. Post 
specialem invocationem , transit 
ad generalitatem , ne quod numen 
pretereat; more Pontificum , per 
quos ritu yeteri in omnibus sacris 
post spéciales deos , quos ad ip- 
sum sacrum quod fiebat , necesse 
erat iuTOcari, gênerai tter omnift 
numina invocabantur. — Studium 
quibus arva tueri, ]Nomina hec nu- 



IN GEORGICORUM LIB. I. 



35i 



fuso ad crescentiuin frugum propagationem, tum imbribus e 
caelo missîs, ad utilitatem recenter satorum : itaque particu- 
las enclicitas^u^, que, quœ sunt in penultimo et ultimo versu, 
accipio pro ium, tum: quasi bis tantum duobus niodis pro- 
paçari res rustica a Diis possit, nam cetera inventa et laboris 
mortalium sunt : duo illa, Deorum/ 

a4- Post tôt invocata numina , convertit se ad Augustum 
mire adulans, nam et ejus divinitatem late prœdicit et reiin» 
quit in ejus voluntate, quis Deus esse velit, et e quorum nu- 
méro, remque agit distinctione quadruplici : nam Dii aut 
sunt terrarum, aut maris, aut cseli, aut infernorum : tuque, 
o Gœsar, da mîbi cursum facilem, tu quem mox, id est, post 
vitam, incertum est, quae Deorum concilia babitura sint; 



iiiinam in Indigitamentis inveniun- 
tur, id est, in libris pontificalibus : 
qui et nomina deorum, et ratio- 
nem ipsorum numinum continent : 
qua etiam Varro dicit. Mam (ut 
supra diximus) gomina numinibus 
ex officiis constat imposita. Verbi 
causa , ut ab occatione , deus Oc- 
cator dicatur : a sarritigne , deus 
Sarritor : a stercoratione , Sterci- 
linius : e satione, Sator. Fabius 
PicCor hos deos ennmerat, quos 
invocatFlamen sacrum Céréale fa- 
ciens Telluri et Cereri , Vervacto- 
rem , Reparatorem , Inporcitorero , 
Insitorem, Obaratorem, Occato- 
rem , Sarritorem , Subruncinato- 
rem , Messorem , Convectorem , 
Gonditorem , Promitorem. Serv. 

a a. Quique nouas alitis — non' 
nullo semine fruges, Id est , aliquo, 
et hoc dicit ; qui a nobis jacta se- 
mina vestris seminibus alitis. Se- 
mina autem dicit deorum, celi 
temperiem, pluvias, teporem ; Vel 
nonnullo semine ab hominibns sci- 
licet jacto; ut, quippe solo na- 
tura subest; Sen rorem. Serv. Hune 
sensum maie Gerda et alii seqnon- 
tur ; nam poeta mihi velle videtnr , 
suos quoque Geiliot us statni fru- 



gibus, plantis, que, nullo de semi- 
ne, sed sponte sua veniunt , qua- 
rumque semina nobis sunt incogni- 
ta. Nam de iis , qua: seruntur , 
statim subdit : Quique satis largum 
cœio démit titis imbrem. 

a3. Satis. Segetibus; ut, Sata 
lœta, boumque labores. Largum au- 
tem cœlo demittitis imbrem; per 
haec aquam et terram significari 
vult. Serv. — Imbrem. Quem Or- 
pheus /déxpc/av Aioc vocat : et bene 
dixit laryum : quum imber sit ag^ 
men aquarum largius e concretis ef- 
fusum nubibusy ut Apul. loquitur.7*. 

34* Tuque adeOy quem moxquœ 
sint habitura deorum Concilia y in- 
certum est. Àdeo hic praripue : qui- 
dam a<ieo abundare putant antiqua 
figura, ut, omne adeo genus in ter* 
ris. Et jam adulatur Augusto, quem 
inter deos invocat ; nec totum ta- 
men dandum est adulationi, sed 
et veritati : nam quum omnes Im- 
peratores post mortem sint inter 
deos relati, Augustus vivus divi- 
nos honores emeruit, quod etiam^ 
Horat. testatur dicens, Prœsenti 
tibi maturos largimur honores : Ju- 
randasque tuum per nomen poni- 
mus aras, Unde maie quidam cul- 



35î 



COMMENTARIA 



nam hoc situm in tua voluntate, et eligere ipse potes , qui 9 
esse Deu8 velis; adeo tu supra omnes Deos: incertum est, 
velisne urbes invisere; velis curam terrarum; velis ut te orbis 
maximus , caput tuum cingens et honestans myrto matris 
tuœ Veneris, accipiat auctorem frugum, et potentem supra 
tempestates, illasque moderantem, ne noceant frugibus. 

39. Est jam in secundo membro distinctionis : sive sis Deiis 
maris, quod immensum; et nautae colant tua sola Numina, 



pant Virgiliam, dicentes eum , avi- 
ditate landandi, citum interitom 
Augusto optasse; quum ad rem, 
qus tune fiebat, respezerit. Jftfojc, 
possumus tamen pro post accipere; 
HoratÎQS, Mox daturos Progeniem 
vitiosiorem : id est, postea. Potest 
et mox ad vitae humanse brevita- 
tem referri. Nam ipse ait in deci- 
mo JEn. Rhœbe diu (res si qua diu 
tnortalibus ulla est ) Fiximus* Sane 
sciendum , mire eum laudasse , 
qnod ait, Quem mox quœ sint hu" 
bitura deorum Concilia y incertum, 
est. Id est, nondum scimns, quis 
dens esse irelis : nam deum fieri, 
maximum est : in potestate autem 
faabere , quis deus velis fieri , plus 
esse qùam maximum constat. Serv. 
— Diis jam invocatis, adscribitur 
Gssar Octavianus, sub cujus im- 
perio sperat poeta agricultnram, 
tune civilibus bellis agrorumque 
partitionibus funditus eversam, ex 
integro renasci posse. f . G. 

36. Te velis et ad urhis invisere ^ 
et ad terramm, curam pertinet : 
eadem ratione, Ecl. V, 46, 47 î 
quale: Ge. lib. III, a3, 34, videre: 
Horatius I, od. 2, 49» âmes» V. G. 

27. Auctorem frugum. Qui fru- 
gibus et cœteris rébus originem 
prsestes. — Tempestatumquepoten" 
tem, Aut bonarum tempeslatum : 
ut, Unde hœc tam clara repente 
tempestas? Aut tempestatum ait 



temporum : sicut ubique Sali us- 
tius. Serv. Aliter Gl. f^oss : tempes^ 
tatesy non hic sunt anni tenapora, 
sed mutationes caeli procellosae, 
quas ad maturandas fruges tem- 
pérât Gssar. In ^neid., I, 80, <2i- 
ciiur .£olus tempestatum. potens, 
quia ventos et turbidos et serenos 
inittere potest* y. G. 

28. Materna myrto, Quae in ho- 
norem est Veneris, a qua Augus- 
tus originem ducit per Gaium Ca»- 
sarem. Serv. — Myrtus ipsis reipu- 
blics fatis conjuncta erat : Plinios 
duas memorat perantiquas, ante 
Romuli delubra positas, qaarum 
altora patricia appellata, altéra 
plebeia. Patricia multis annis pr«- 
Taluit exuberans ac laeta; quam- 
diu senatus • quoque floruit, illa 
ingens : tunç plebeia retorrida ac 
squalida; quae posteaquam eva- 
luit, flavescente patricia, Marsico 
bello languida auctoritas patrum 
facta est, ac paulatim in sterilita- 
tem emarcuit majestas. V. G. 

29. An deus 1. v. m. Id est, an 
pro Neptuno coli te velis : et tm- 
mensi maris, cujus mensura non 
potest comprehendi. f^eittus autem 
aliqui pro sis accipiunt, ac si Grae- 
ce dicerct ov9a, sive (Mr«p;(^9«i 
ire veteres pro esse dicebant. Serv. 

30. Numina sola colant. Sola, 
magna, praecipua, id est, supra 
alios deos marinos, quasi melior 



IN GEORGICORUM LIB. I. 



353 



non Neptunum, non alios Deos : et tibi serviant oinnes maris 
insulœ, Thule etiam, quœ omnium extrema; Tethysque, Dea 
maris, emat te in suum gfenerum undis omnibus , quœ ditissi- 
mee sunC; quo predo quid majus? 
32. A Diis terrarum et maris ascendit ad cœlestes, quae erat 



sit f utorus , et Neptuno , et csteris 
diis mariais. Serv. — Numen , nu- 
tas, auspicium, voluntas, impe- 
rium : obliviscamur taadem istam 
hûjus Terbi falsam interpretatio- 
nem, qass e aamine Deam facit; 
Dec miremur, si uni deo plura 
tribuantur numina. — Thule. Vide 
Acta Erudit. , lySS ; pag. i^j- 
Ex quo Pytheas Matttiliensis ocea- 
num pernavigavit, Tbule omnium 
opinione ultima erat insula : exis- 
timabacur enim jacere sub xezage- 
simo (rradu, ultra Britannîam. Et 
ipse Erathostheues banc iniit seù- 
tentiam : credebatur insuper mare 
navibus nuliam concedere naviga- 
tionem ultra Thulen , quod yentis 
careret; sed bsc fabulosa terra, 
non nisi falsa de orbe notione, et 
erronea graduum supputatione ez- 
cogitata est : nec magis quaerenda 
Thule , quam Cerne , Basilia , et 
alic insulœ ejusmodi. Perperam 
igitur pro un.i Scoticarum insula- 
rum habita est, yel pro parte P^or- 
Tegi^ prozima, vel demum pro 
îpsa Islandia. F* G. 

3i. Tethys emat omnibus undis. 
Tethys est uxor Oceani , nyropha- 
rum mater. Quod autem ait ematy 
ad antiquum nuptianim pertinet 
ritum, quo se maritus et uxor in- 
▼icem emehant , sicut habemus in 
jure. Tribus enim modis apud ve- 
teres nuptiae fiebant : usu ; si Yerbi 
gratia, mulier anno uno cum viro, 
licet sine legibus , fuisset : farre ; 
cum per Pontif. Max. et Dialem 
5. 



Flaminem per f ruges et molam scd- 
sam conjungebantur, unde confar- 
reatio appellabatur ; ex quibus 
nuptiis patrimi et matrimi nusce- 
bantur : coemptione vero atque in 
manum conventtone; quum illa in 
liliie locum, maritus in patris ve- 
niebat; ut, si quis prior fuisset de- 
functus, locum hœreditatis justum 
ulteri faceret : et bene Seruiat, 
quia quandocunque in manum 
conyenerat, omnia protinus, qua» 
doti dicebantur, marito serviebant. 
Hanc Tethyn, Gic. in Tim«o, Sa^ 
laciam (Hcit; sed Eugenius, inter- 
près Grccus , eam maie confundic 
cum Néréide Tbetide, qnae Peleî 
uxor et Achillis mater : multa dif- 
ferunt inter duo illarum nomina; 
orthographia; quantitas; inflexio; 
différant et natales; attamen utra- 
que pro |nari sumitur. Hinc oritur 
error apud plurimos. 

3a. Tarais te mensibus addas. 
iEstivi^ mensibus succédas : in lo- 
cum Librœ, inter Virginem et «9cor- 
pium : id est , in mensem Septem- 
brem. Tardas vo'cat menses sestivos, 
quia dies mensium illorum longio- 
res snnt, et mora Solis in hori- 
zonte diuturnior. Unde menses 
ipsi, quamquam reipsa non pi- 
griores ceteris, tamen hominibus , 
qui die preesertim inter se agunt, 
longiores dici possunt. Adde quod 
civili ditnensione , dies qutlibet 
duodeoim in horas diriditur ab 
ortu Solis ad orcasum : nox item 
duodecim in horas , ab occasu So* 

23 



354 



COMMENTARIA 



tertia pars distinctionis : assig^nat autem Cœsari locum îater 
Ërigonen, Virginem, atque inter Cbelas, brachia Scorpii : 
darius assigfnat Cœsari locmaLibrœ; nam Libra est inter Vir* 



lis ad ortam : unde lit , vt estivs 
hors per diera hybemis muho sint 
longiores, per Doctem breviores : 
contra hyeme, diutnrD», brèves; 
nocturne, lonçiores. 

33. Qua locus Erigonen i. C. s. 
iEgyptii duodecim esse asseruot 
signa; Cb al fliei vero auderim. Nam 
SGOrpinm et libram unuin signum 
accipiunt. Cbelae enim scorpii li- 
bram fariunt. lidem CbaJiLei to- 
lunt «quai es esse partes in oiuui- 
bas sigiiis; sefl pro qualitate sni^ 
eliud siguiim XX aliud XL babere : 
quuni iEgyptii tricenas esse partes 
in omnibus velint. Modo ergo ac" 
cundum Chaldieos lurutus est, di- 
cens posse euni babere locum inte^ 
scorpinra et virginem; nam Eri- 
gone ipsa est virgo. Sciendum 
deinde est vohiisse majores in bis 
signis esse deoram domicilia : ut 
Solis est Léo ; Lunx vero Cancer. 
GiPterorum vero quinque planeta- 
rum bina sunl signa, prout se ra- 
tio siderum sequitur. Nam primus 
circulus a terra, Lunae est; secnn- 
dus Mercurii ; tertius Veneris ; 
quartus Solis; quinlus Martis; sex- 
tus Jovis; Saiurni ultimus. Sed re- 
motis Sole et Luna, quorum sunt 
domicilia L«*o et Cancer ; bi quin- 
que ordine quo eorum sunt circu- 
li, bina possident signa, unum a 
sequentibus, et unum a superiori- 
bus : ut Mercurii sint Virgo et Ge- 
mini : Veneris, Libra et Taurus : 
Martis i, Soorpins et Aries : Jovis, 
Sagittarins et Pisres : Saturni, Ca- 
pricornus et Aquarius. Unde per 
baec loca siderum, Augustum et 
fortem propter Scorpium, id 6»t, 



Martis domicilium, atque justum 
propter Libram; et prudéntem 
propter vicinam Vii^inem, id est y 
Merearii domicilinm fore signifr- 
cat. Vel certe ideo inter Scorpio- 
nis brackia, que sont Libra, et 
Erigonem, qn« est Virgo; qaia 
Libra equitas, Virgo justitia. Sané 
baec Erigone Icari filia fait, tant» 
pietatis in patrem , ut qnom enm 
vidisset mortuum, omni se loctu 
ac mœrore conficeret; ob qaailk 
rem misericordi^ deoram intef 
signa locum virginis, sub Justitisa 
vocabulo, jussa est obciaere. Ghe- 
las autem sequentes ideo ait, qni% 
sicut dictum est , ipse sunt Libra. 
Bene autem Auguste inter Virgi- 
nem et Scorpiuœ, id est, inter 
justitiaro et viriutem, locum tri- 
buit: (nam Cbelo!, Scorpii brsH 
chia sunt; quae sezaginta partes in 
cslo sunt : ) ut solum fore signifi- 
cet. Serv. — Chelasque $equenîes» 
X«x«ti, forfices Cancrorum, itena- 
que ungula bisulca et bipafttta 
instar forficis Cancrin» : cujas- 
modi Scorpio celesti affinguntnr, 
que Noster hic brachia Scorpii in» 
digitat. Etiam Ovid. Met. XV, 4a« 
Concava brachia cancri dixit. H« 
autem C^e/cr Scorpii Libram facîe- 
bant : et pro Libra soepius ponuB- 
tur. Manil. lib. II. Scorpiosin Librm 
consumit brachia. — Sciendum 
enim Veteres matbematicos Li- 
bram ignorasse, atque undecim 
tanium Signa adseruisse : et Scoiw 
pium in sesagiota partes digessisse, 
ui duorum Dodecatemoriorum spa- 
tium occuparet : unde et Duplex 
Germaaioo dicitur : Scùrpio$ hine 



IN GEORGICORUM LIB. I. 



355 



gfflem et brachia Scorpii : quum aatem Scorpius non conten- 
tas loco 9UO et parte Zodiaci extendat Ghelas ad locum, in 
quo est Libra, additpoeta; Scorpius contrahit sua brachia, et 
relinquit tibî plus justa caeli parte : quia nirairum Cîesar occu* 
pabit non solum totum spatium Librœ, sed etiam spatium 
illud, quod occupant Chelae Scorpii, atque adeo plus justa 
parte : quum ^ero Libra si^num sit autumnale, et si^a au- 
tumnalia sequantur post œstatem , signate inquit poeta adden- 
dum Gaesarem mensibns tardis, id est, œstivis. 

36. Gonclndit poeta bac ratione : modo si unus e Diis terra- 
rum, e Diis maris, e Diis ceelestibus, quidquid dcmum ex tri- 
bus istis eris, (nam te nec Tartara Reg^em suum sperent, nec 



duplex y quant cœtera, possidet or- 
bern, Sidéra , per CheltiS ^eminato 
Mère fuirent. 

34« //MT fi6î. Tibi in tQUm hono- 
ttia. et £[ratiain : Ipse autem, nltro, 
sua sponte. — Jam brachia c. a. S. 
Ide<» Aii£ru8to merito jaxta Scor- 
piam locmn adsignat, quia sidus 
hoc sùpra Romam positam credi- 
tur. Varro tamen ait se legisse 
EmpedocU cuidam Syracnsano a 
qoadain potestate diyina morta- 
ïem. adspectam detersum ; eamqae 
inter caetera très portas TÎdisse, 
tresque Ttas : unarn ad signum 
Scorpionîs, qua Hercules ad dcos 
isse diceretur : aheram per limi- 
tem, qui est inter Leonem et Can- 
crum : tertiam esse inter Aqua- 
rîam et Pisces. Argutè itaque eam 
viam et sedem tribuit Augusto for- 
tî Imperatori, quam habuit deus 
fortis. — Àrdens Scorpios. Ardens 
ad illad refertur, quia Martis est 
domicilium : nam Scorpii tempus 
frigidum est, quippe cnjus Novem- 
her mensis est ; rel ad cupiditatem 
Augnsti recipieodi. Sèrv. 

35. Justa plus parte. Secundum 
Chaldsos, qui Scorpium dicunt 
spatium duorum sîgnorum tenere. 
Ergo ttt loci spatio te invitât. Snv, 



— Plus justa parte, id est, plus 
duodecima caeli parte brachia con- 
trahit : in tabulii enim scorpius 
locum duorum tenet signorum ; 
(Erath. cap. J : Ovid. Metam. Il, 
'97') quippe porrigens Ghelas, 
signum amplectituf inter seipsum 
et Virginem positum. — Ardens dî- 
citur non solum propter lucem 
cuique stellsp propriam; sed etiam 
quod , secundum veterem astrolo- 
giam , pueri sub scorpio nati belli- 
cosi sunt et fervidi. r . G. 

36. Quidquiderls. Ordo est, qùid- 
qnid eris , da facilem cursum. Gœ- 
tera enim per parenthesin dicta 
sunt. — Nec sperent Tartara regem. 
Nec sperent dixit , quasi beneficium 
de quocunque venerit. Rejicitur 
quarta divinitatis speoies, quasi 
'Augusti numen adeo sit excellens, 
ut superis potius , quam inferîs 
accenseri mereatnr; quantumvis 
Elysii regnum immodicis Greco- 
rum laudibus efferatur ; adeoque 
ab ipsa Proserpina huic adspecta- 
bili cslo prxlatum fuisse prspdice- 
tur. — Tartarus non hic pro loco 
pœnîs destinato sumendus , sed 
oninino infernale significat reg- 
num. Multum abest, qnin apud 
Tirgilium eadem infemorom noti« 

»3. 



356 



COMMENTARIA 



tu hoc cupias; quamvis Grsecia Elysios campos miretur , qaam-' 
vis Proserpiua infernis locis perinuka nolit matrem Gererem 



sit, quae olim apud Grsecos : hec 
enim, tum scientia de mundi figu- 
ra ^ tum morum progressa paula- 
ttm immutata est. Hinc multa vana 
et erronea emditio a doctis cumu- 
lataest; praeserfim in disceptatio- 
nibus de sexto iCneidos libro. Ho- 
merus, et poetae qai immédiate 
post eum vixerunt, regnum Hades, 
Aidis, Plutonis, Orci, in média 
locant terra; ibiqae pravos ac bo- 
DOS promiscue esse asserunt, ut 
apud nos homines , exceptis tamen 
perpauris qui diis infeosi pœnas 
dent. lidem docent, Tartarum , 
Titanum carcerem , tantum sub 
terra profunditatis habere, quan- 
tum ca>lum supra terrani habet 
aliitudinis. Elysium contra esse 
insulam in Oceano terram cingen- 
te; vel potius constare pluribus 
insulis, ubi quidam tantum, iique 
Jovis amicissimi habitent, immor- 
talitatem consecuii. At postquam 
philosophia, audaciore conjectu- 
ra, terram es^e sphaeram in vacuo 
natantem et libratam intellexisset, 
atque prœvaluisset opinio de post 
mortem remuneraiione , evanuit 
antiquus ille Tartarus. Tune infer- 
nale regnum in terra, et a quibus- 
dam in média terra statutum, et 
in Elysium et Tartarum divisum. 
(Georg. I, ▼. a4^*) Illic a dextra, 
nobilissimi quique virtute et inge- 
nio regionem colunt amœnissi- 
mam, quam vestit aer punis, as- 
traque splendida illuminant : sce- 
lerati Tero in gurgite includuntur, 
quem circumdant triplex nums, 
igDiferPhlegeton,ete9tuan8Acbe- 
ron. Virgilius in JEn. lib. VI, $77 : 
« Tum Tartaruf ipse Bis patet in 



praeceps tantum, tenditque sub 
umbras , Quantus ad vtherium 
ccli suspectus Olympum. » Gui 
profunditati spatium excogitart 
non potest , nisi supponamus Vir-> 
gilium communem opinionem esse 
secutum, scilicet terram esse pla- 
nam ac rotundam, disco similem ; 
caelum autem supra convexum, eC 
in ejus vertice deorum esse sedem , 
cui nomen Olympus. F^. G. 

39. iViec repetita sequi curet. Gères 
quum raptam a Plutone Proserpî- 
nam filiam diu quaesisset : tandem 
aliquando eam esse apud inferos 
comperit : pro qua re quum Jovis 
implorassét auxilinm; ille respon- 
dit posse eam reyerti , si nil apad 
inferos gustavissel. lila autem jani 
Punici mali iu Elysio grana gnsta- 
verat : quam rem Ascalaphus Sty- 
gis filius prodidit. Unde Proserpina 
ad superos remeare non potuit. 
Hinc ait Lucanus, lib. VI, 740 : 
Qua te detineant ^tnœa dapes. 
Quam necessitatem modo Virgi- 
lius Proserpinae tribuit voluntati. 
Sane Ceres a Joye postea meruisse 
dicitur, ut Proserpiua sex esset 
cum matre mensibus , sex cum 
marito : quod ideo fingitur, quia 
Proscrpina ipsa est, que et Luna, 
que toto anno sex men:iibus cres- 
cit, sex déficit; scilicet per singu- 
los menses quindenis diebus; ut 
crescens apud superos, deficiens 
apud inferos esse vid^atur : Nec 
sequi curet Proserpina matrem, ad 
admirationem Elysiorum posuit , 
quod matri prslati sunt. Serv. — 
Idem Lucanus loco citato addic 
plura de eadem; et alibi, lib. VI, 
699 : Cœlum matmnqucperosa Fer* 



IN GEORGICORUM LIB. I. 357 

repetentem sequi , da mihi cursum navigationis facilem ; an- 
nue cœptis audacibus; una mecum in viam ingredere, misera- 
tus agrestes ignaros vis, et assuesce jam ut Deus vocari. 

Pars prima. 4^* Incipit primum prœceptum ab aratione, 
quœ inchoanda incipiente vere : addit vero, tune putandum 

5^Aontf: uterquepoetaProserpinie ut Col. II, 4) mense febniario. 



Toluntati tribuit, qaod alii neces- 
sitati in inferis manendt. 

40. Da facilem cursum. Meo 9ci* 
Hcet poemati. — AUjue audacibus 
annue cœptis. Yerecunde suas yires 
exteonat, et commendat operis 
difficuUatem dicendo Audadhus. S. 

4 1 . Ignarosque viœ mecum mise^ 
ratus agrestes Ingredere. Aut TÎae, 
id est, rationis, aut artis mecum 
ignaros miseratns rusticos juva; 
aut rusticis ignaris fave mecum, 
id est, quibus etiam ego bis scrip- 
tis plurimum collocatoms snm. 

42. Et votis jam nunc assuesce 
vocari. Id est, vivus adbuc : Dam 
Âugustus viyus divinos honores 
meruit. Inter mortales dum mora- 
ris, vota tibi, tanquam Deo, o Au- 
guste, patiaris nuncuparî ab agri- 
colis. — Jam nunCf id est, conti- 
nuo, nulla interjecta mora. Elegans 
est usus harum particularam pro 
statim. 

43. NuDC agricnituram, hujus 
libri propositum, aggreditur; — 
Res ante sationem; initium ara- 
tioDÎs, vere novo, t. 4^ et 64; 
nonnunquam in précédente au- 
tumno ; quod pro locorum habitn 
et cœli more fit. — Ver erat apud 
Romanos, a Vil, yel VI ante Idus 
Februarias , ad VI ante idus Majas. 
Incipiebat enim zepbyro, alias fa- 
vonio, spirante, Georg. II , 33o. — 
Verba vere novo non astroiogorum 
more de certo ac prœfinito die in- 
telligenda ; sed ita ut primos anni 
riementiores dies significent, qui, 



nonnunquam idibns januariis, ara- 
torem in pingues siccosque colles 
Tocant. Plinius XVIII ; 65, a : • Ne- 
que enim eo die Tocantur ad mu- 
nia, quo favonius flare debeat, 
sed quo cœperit... Ab eo die , quis- 
quis ille fecerit, quo flare ceperit, 
non utique Vf Id- Februarii, sed 
BÎve ante, quando praevernat; sive 
post, quando hiemat. n y. G. — 
Vere novo, et anni initio accipia- 
mus, et prima parte Veris. Nam 
anni quatuor sunt tempora divisa 
in ternos menses ; qui ipsorum 
temporum talem faciunt discrelîo* 
nem : ut priore mense Ver novum 
dicatur; secundo adultum; tertio, 
prseceps : sicut etiam tSallustius 
dicît, ubique nova œstas, adulta, 
prœceps. Sic Autumnns novus, 
adultus, prsfrceps. Item Hyems no- 
va, adulta, preceps vel extrema : 
unde est, Extremœ sub casum hye» 
mis. Sane sciendum Xenophontem 
scripsisse unum librum OËcono- 
micum : cujus pars ultima agricul- 
turam contioec : de qua parte, 
multa ad suum hoc opus Virgilius 
transtulit; sicut etiam de Georgi- 
cis Magonîs Afri, Catonis, Varro- 
nis, Giceronis quoque libro tertio 
Œconomicorum , qui agricultu- 
ram continent. Nam primus prae- 
cepta habet, quemadmodum de- 
beat materfamilias domi agere : 
secundus , quemadmodum foris 
paterfamilias. lUud quoque scien- 
dum est , in his libris non esse ob- 
scuritatem in quaestionibus, sicut 



358 



COMMENTARIA 



ver incip^re, qui^m nives in montibus solutœ, cadant in pla* 
nu m ; quum terra fiante zepbyro sese lazet resolvatque putns- 
facta gleba : bas duas notas agricola quum viderit, put et jam 
esse novum ver: tuuc ergo taurus ingéniât depre«so al tins 
aratro; tune vomer spleodescat attritus frequenti sulco : de- 



in iEneide, oisi in paucU admo- 
dam Jocis. Sed in hoc tantum e%ie 
difficultatem, i}t res positas intel- 
bgamas; id e$t, o-o «ijyuf yo-i j sicut 
hue prima quoqu.e «jus pc^cepta 
si^nificant. Nam hoc dicit a^frum 
feriilem, id est, pini^n^eip et her- 
bosum, bis debere arari; semel 
verno tempore, ut etherbae adhttQ 
teneras et sine semine aveUantur; 
et œ^tatis calore, ut superfluu9 hu- 
inor siccetur, vel glebarum putré- 
fiât durities; et 9einel Autumnali 
arandum cum seminibus. Agruia 
Tero tenuem et sterilew AiHumnali 
tantum tempore arandium; ne h 
çtiam Verno araveris , eKÎguus eju9 
hunnor sjic/cetur œstate. Serv, — Ça- 
nis montibus. Albi9 ex niye. Qaoà 
pro prie coin petit capiliis, (pu capU 
suQt. Hic de oiTibus , «ic vice versa 
nives pro anuiUe. Horat. od. IV, 1 3 : 
<f Te quia ruge TMrpant, et capitis 
nives. I* Idem de pratis od. I, 4 • 
•JNec pratacanis albicant pruiuis. » 
44 i^t^ui^r.Xi^uorquumnomen 
est, Li brevis est : quu» ad vcrbum 
venerit, producitur : ut liquor, li- 
queris, iiquitur : nam mutavit na- 
turam: sicut humus, huy brevis 
est : liumanus producitur. Item 
itor, i producitur : iturus corripi- 
tur. Zi^uifur au tem, dejluit, resol' 
vitur. — Et zephyro putris se gleba 
resolvit. Qao temporeFavonii flatu 
arva laxantur, qu» fuerant pne- 
clusa frigoribus. Ipse alibi, Aura 
gelu tune claudit hyems. Putres au- 
tem ^rlcbas , solubiles , quas tepor 



efficit et arqtrvBB . Serp. — ZephjrrOm 
Latinum çst vocabulum, FavDniiif • 
Plio. XyiII, 77 : ipse leniter plw 
vifis, tamen ftst siccior Favoaius, €X 
adverso ejusab çe^uinoetiali occasu, 
Zephyrus Grœci^ nominatus. Gell. 
II, 23 : FavoniuSy <fui Grœce vooa- 
tur Zipupùç. Ut Favonius a fovendo 
vel a favendo, sic Z«V^o<> <iu*^i 
(pfMfifÇfy Ut Vq^. in J^tfm* Plaufo 
in Mercat. Y, a , 35. Fe^tu$, dici- 
tur serenusy faciens tranquiUitatem. 
Vel ut Colum. U , a i : Faoonius h^- 
betur eximiuSf qui lew, (j^qualù" 
queœstivismensiimsperjfat Veneris 
prmnuntms appMitur. Ut vennate 
Lucret. V,.736 : « It Ver, et Y^snas, 
et Veneris praenuntiiis ante Pen^a- 
UiA graditur Zepfayrus veaci^ 
propiter. « Terrain , hiemi^ frigor* 
ctauâam laxare solet, ut i.ttcrjetiaa 
Ub. 1 , 1 1 : « .Nain simnl ac «pecMH 
patefacta est verna diei; Et re9e- 
rata viget genitabilis auraFavqui.» 
45. Depressô incipiat jom tum 
mihi taurus aratro Ingemere. Aliud 
pendet ex alio ; nam altius împces- 
mm aratmm baves cogit in gémi- 
tnm : quod genus arationis , pingui 
convenit terrse; nam e contrario 
paulo pose de infœcunda ti»rra die* 
tiurus est ; Tenui sat erit suspenderf 
sulco. Atihi au tem , aut vacat : Gi- 
oero ; Qui miki accubantes in convp- 
viis : aut MiÂiy id eftt, nisiico, 
amanti terras. £t Taurum bovem 
fortissimum accipimas ; na«n unri 
difficile ad aratra junguatur. Serv. 
— Jnm tum, Id ait, ex ao tj^mporis 



IN GEOfiGIGORUM LIB. I. 



359 



mum fciat agrorum cultor prasceptum hoc arationis ita esse 
necessarium , ut seges illa bona sit futura , responsuraque votU 
açricolae, quantumvis avidi, quœ sœpius arata, et versata 
fuerit : quamobrem danda opéra, ut ager novalis sît, al ternis 
annis cesset, altérais seratur^ atque indc fiet, ut bis frigora. 
bis solem sentiat, id est, bis hyemem^ semel quum proscissuç 
fuit anno ante sationem, et iteruvi post sementem factaui; bi$ 
œstatem^ ^emel qua cessât, et iterum altéra sequentis anui qua 
fruges xuaturescunt. Sic enim opportuoior erit occasio frequen- 
tiiu araiidi, et sœpius iterandi; sic teiius erit soluta, iaxata, 
putris. 



po^cto : Cic^roBÎaiMim e«t. — /n- 
^emere tannu 4icitar , propter ter« 
ne «pissitudinem : tenaem ac gra- 
oilenoi vacf;is aut asinis aut n^alis 
ararc «oleoi. Btsulco adtritus spien- 
detcere vom^r, Gato filio tuo serip- 
Mt, iilain eéief>rob^m vincm, agri- 
colamque perfectum , cujusfema 
instnunenta tpUnde$cant. V. 6. 

47 . lUa se^e$ demum . 8ege$ modo 
terra, ut, née pecori opportuna ie^ 
^ês. Z^Miaum, noTÎtsime, vere, spe- 
cialtter. — F^otis mponàet, Imma- 
ne e«t, qaod ait Votis, Nam plenun- 
qne pkisoptaaMis, q«an sparamus 
posse oontingera. — ÊUspondH. 
Aut sa«U faciat, ant consentiet; 
at, IHctis retpondenf cmtera mairis, 
— Avari. Id est, quamTis avari, 
et plas e«t quasa si dixisset, parci. 
Migidiag, Quia ^lui parcior est , suq 
eon^ent^se$tf quod avarut nonfacii, 
8erv. — 8oluai spissvm ter aran- 
dam est. Varro I, 29 — 34- Col. II, 
4. Paltad. II, 8 : Vill, XI. Prinrav 
▼ère novo, quod appellant pro- 
sciqdere; fit aotem in aridis agris 
citins quam in uligtoosis ; ager ita 
proseissns vervactum dicitnr; de- 
inde ab aprili medio Qsque in boI- 
stitium, quantum fieri potest, agri 
in obliquum iterandi sunt ; ▼. 97 : 
denique eirca ««Islitiiuii auctm»- 



nale tertiantur agri, yel lemina 
jacto araatur, quod lirarcy impor^ 
eare dicitur ,. . . id est, oum tabel* 
lis additis ad vomerem; simul et 
satum frumentum operinnt in por- 
cis, et sulcant fessas, quibus plu- 
TÎa aqua delabatar. Plinius paucis 
verbis eadcm prscipit. • Arationa 
« per transversura iterata, oecatio 
• sequitur, ubi res poscit, crate 
« yel rastro ; et sato semine item- 
« tio faaec quoque, ubi consuetudo 
« patitur, crate dentata vel tabula 
« aratro adneza, ( quod yocant li- 

« rare) operiente semina p Hie 

procul did>io Terbum iteratio men- 
dosum : sen^us enim requirit, ut 
scribatur tertiatio , qus emendatio 
prsïceptis Plinii et aliornm coQsen- 
tanea. V. G. 

4B. Bis quœ solem , bis frigora 
sensit, Tbeophrasto , soletn sentire 
est sxi»0»v«i : frigora sentire , x^" 
futeêSiAi. Ubertatem fîrugum pro- 
venturam maximam a navalibus , 
altero quae anno cessant, et al- 
tero conseruntur, exserit Probus. 
De quarta aratione interpretatnr 
Floridus Sabinus lect. snbcis. II ^ 
i4- Recte qnidem; nam secun- 
dum Tulgarem agri coleodi ra- 
tionem , prima araiio instituaba- 
tur yere , qu« presoissio ; teciuida 



>36o 



COMMENTARIA 



5o. Poeta secundo praecepto monet, praedisccndom 
diligenti agricolœ, prius quani se ad arationis laborem coin-» 



Iianc ezcipîebat, quœ iteratio; et 
post eam tertia , quae tertiatio di- 
cebatur : et triplici hac aratione 
defuncti , satis terrain exercitam 
ezistimabant : de his vide Varr. I, 
39. Sed quarta aratio erat maximi 
inoin<*Dti ; non satis autem distincte 
hujus.arationis dcscribit tetnpora, 
qu» sic distribuen'da censeo : post 
tonsas novaJes. Prima aratio aote 
hyemem, quam sequitur ver. nbi 
fit soH secunda proscissio, et TaU" 
rusaratro ingemit; sicut aratio ulti- 
ma vel quarta, que satioiii adjuncta 
pertinebat ad aiteram byemem. 
His duabus hibernis arationibus 
bis frigora sentiebat arvum , et bis 
soleiu seges tVstate vervacti cessan- 
tis, et altéra se&tate quae fruges 
maturat. Sic quatuor arationibus 
subaotuin intelligeudum est illud 
solum, quod bis frigora, et bis 
calorem perpessurum est. Locum 
illum Virgilii , ita ut ezpUcamus , 
interpretatos esse veteres agrico- 
lationis prudentes Plinius ro^onstrat 
his verbis XVIII , 20. Quarto seri 
sulco Virgilius existiroatur voluis- 
se, quum dixit optimam esse sege- 
tem, qua" bis solem, bis frigora seo* 
sisset. Hune sulcum Plinii quadru- 
plicem quatuor verbis sequentibus 
ita puto designandum; ante primam 
hyeuiem terra proscinditur : initio 
veris sequenlis iterum penrumpitur; 
«State proxima offringituTy et per 
médium ronsequenti.s autumni cur- 
sum liratur ad sationem. ( Vide 
Ifotas vol. I, p. a55 et a.':6. ) Ser- 
vius non recte locum hune intel- 
lexit, qui refert bis Solemy hisfii^ 
gora sensitf ad dierum calorem et 
noctium frigora, scilicet ad du- 



plicem arationem y vernalem et 
autumnalem. Nostram interpréta» 
tiouera opinione confirroavit sua 
doctissîmus et inter viros Gallia- 
mm senatorios academicosqae ce- 
leberrimus Fb. De NEvrcBATKAtr. 

5o. jét prius ignotum ferro quéum 
sdndimus œquor. Id eat^ ante quam 
faciamus vervactum. Si autem nos 
immensutriy sed ignotum legeris, 
nobis ignotum significat. ^quor 
autem modo terram accipe, ab 
squalitate dictam, ut : Prœeipi" 
tBmque Daren ardent agit œquore 
totû, Unde et maria , equora dî- 
cunt. Serv. — Columella in o péris 
prsfatione requirit, nt perfectos 
agricola rerum naturae sit sagacis- 
simus; declinationum mundi mua. 
igoarus ; ut ezploratum habeat , 
quid cuique plagse conveniet ^ quid 
repugnet ; siderum ortus et occa- 
sus memoria répétât , ne imbribns 
ventisque imminentibus opéra in- 
choet , laboremque frustretor ; 
caeli et aoni pnesentis mores io- 
tueatur , neque enim temper enn- 
dem velut ex prsscripto habitum 
gerunt : nec , omnibus annis , eo- 
dem vultu , veiiit estas aut hiems ; 
nec pluvium semper est ver, aut 
humidus autumnus : qus praeoos- 
cere , sine lumine aoimi et sine ex* 
qnisitissimis disciplinis^non quem- 
quam posse crediderim : jaip ipsa 
terre varietas, et cujusque soli 
habitus, quid nobis ueget, quid 
promittat , paucorum est discer- 
nere. — ignotum tequor , nuper 
emptum de quo Col. 1, 4* &>( • * ^^^ 
contenti tamen auotoritate , vel 
priorom, vel prcsentium colo- 
norum , nostra pm^ermiserimnft 



IN GEORGICORUM LIB. I. 



36 f 



paret, qui sînt venti, qui mores, quod ingenium cœli ejus; 
deînde, qui cultus et habitus illorum locorum, id est, ut sese 
kabeant illa loca que aranda, utque debeant coli : tertio, 
quid ferai quaeque regio , quid non ferat. 

54. Occasione preecedentis prœcepti consumit versus sex in 
enumerandis variis terrarum moribus, primo generatim, de« 
inde speciatim : generatim; nam sunt terrœ prœ aliis feliciores 
in ferendis segetibus, uvis, fructibus arborum , graminibus , 
alilsque herbis, quae virescunt nulia cultura : speciatim; nam 



exempla , novaqne qnx tentaverî" 
mus expérimenta. • V, G. 

5i. Ventos, Quia diversis locis 
diyersi prxyalent TenCi. Et hoc di- 
cit; debes scire, cui vento ager 
subjaceat. — Varium cœli prœdis-^ 
cere morem. là est, aens. Lucret. 
IV, 1 33 : in hoc cœlo qui dicitur aer. 
Et hoc dicit; debes etiam caeli qua- 
litatem nosse ; utrum pluviis gau- 
dcat , an tepore , vel frigore. Serv. 
• — Id quibusdam Culumeilœ codi* 
cîbus legitur propriurriy loco va- 
rium; sed hoc, ut videtur, e glossa 
insequentis verbi patrios in textum 
irrepsit. 

53. Patrios cultusque habitusque 
iocorum, Doas res dicit : sciendum 
est, et qnemadmodum ager a ma- 
joribuft cultus sh, et quid melius 
ferre consueverit ; nam habitus lo- 
corum, possibilitates Tel naturas 
accipiamus : qnas Gneci «rflèc i^iic 
dicunt. Alii patrios naturales ex- 
ponunt. Serv. 

53. Et quid quteque ferat regio. 
Non omnis tellus oninia fert; vel, 
ut Noster, Ge. II , 109 : « Nec vero 
terre ferre omnes omniapossunt. » 
Verum est illud , quod Plin. XVIII, 
18; affirmât: In omni quidem par- 
te cultune, sed in hac quidem^ maxi- 
me valet oraculum_ illud: quid quœ- 
tpie regio patiatur. Colum. 1,4) 



Maronem verissimum vatem ideo 
appellat , et tanqnam oracalum 
laudat preceptum Maronis , quod 
tribus versibus 5 1 , 53 , et 53 , con- 
tinetur. Emm. 

54. ffic segetes, illie veniunt fe-^ 
licius uvœ. Q. Varronis de R. R. I, 
7 : Non enim eadem omnia in eo- 
dem agro recte possunt ; nam ut 
alius est ad vitem appositus , alius 
ad frumentum , sic de cœteris alius 
ad aliam rem. Attendendum igitur 
ad id , quod spondet soli natura , 
et quibus ferendis fmgibus terra 
optime sit idonea; ut Salmas. in 
Plin. exercit ; ad hune sensum Ma- 
ronis. p. 173. Emm. 

55. Ârborei fœtus alibi. Id est , 
poma. Et arboreum aliqui duobns 
modis accipiunt : aliter enim in 
JEneide de telo, ingens y arboreum. 
Gornificius , ut folia quœ fmgibus 
arhoreis tegmina gignuntur. — y^f- 
queinjussa virescunt Gramina, Be- 
ne injussa : nam frumenta studio 
jussa nascuntur. Unde est : Atque 
imperat arvis. Et nunc hic unum 
alibi deest , ut fiât : Atque alibi in- 
jussa virescunt gramina. Serr. 

56. Nonne vides, Aut Merenati 
dicit, aut potins rustico, et arçu- 
mentatur quasi hoc diceng ; si una 
provincia ferre non potest omnia 9 
quanto roagis unus ager ? Serv. 



364 



COMMENTARIA 



est, calentibus ac fervidis, sparsas 'glebas : si vero solutn sSt 
infecundum , differatur aratio ad Septembrem, quo Arcturus 
exoritur; ac tum quidem tantum tellus suspendatur leviter, 
non invertatur; signeturque tennis quidam sulcus, non vo- 
mer penitus penetret. 

69. Reddit rationem superioris prœcepti : pinguis tellus tota 
penitus invertenda est 5 quo melius eradicentur herbae, qua- 
rum illa ferax est sua pinguedine , ac sic tota pernicies agrorum 
evertatur : macrum soluni arandunit^st, et leviter, et post œsta- 
tem, ne faumor exiguus siccetur, deseratque terram illaro, 
seu potius arenam sterilem. 

71. Tertium prsceptum. Si idem velis, fingit se loqui cum 
agricola, ut votis tuis respondeat proventus, patere ut tellus 



ne solis ardore siccetar : Col. II , 
4 : « Exilis ager planas , qui aqais 
abundat) primam aretnrultima in 
parte mensis Augnsti ; subinde sep* 
tembri sit iteratas, paratusque se- 
menti circa squinoctiam. » — Gra- 
ciles clivi non sunt trstate arandi , 
sed circa septembres Ralendas ; 
qnoniam, si ante hoc tempns pro- 
scinditur^ effceta et sine succo hu- 
mas aestivo sole pernritar , nollas- 
que virium reliquias habet. Itaqae 
optime inter Ralendas et Idas sep- 
tembris aratar, ac subinde itera- 
tur, ut primis plaviis lequinoctia- 
libus conseri possit; neque in lira, 
sed sub sulco talis ager serainan- 
dus est. Videatur Pallad. lib. IX, 1 ; 
X, i.r. G. 

68. Suh ipsum Ârcturum. Id est 
autumnali tempore , quo Arcturus 
oritur : et sciendum quod sub prte- 
positio , quando tempus significat , 
accusativo gaudet ; ut hoc loco Sub 
arcturuniy td est, circa arcturum: 
item y Aut ubi sub lucem densa inter 
nubila sese : et , Sub noctem cura 
recursat : Et item,&<6 lucem expor- 
tant calathis. Hoc antem est tum 
quumjam pluere compertum. Arc- 
turus enim plyiYiarum et tempesta- 



tum sydus est. Arcturus autem 
idem Arctophylaz, quia post Ursa; 
'caudam locatus sit. Item Bootes , 
quod boves cum plaustro agat : 
alii Arcadem fuisse filium Calisto- 
nis et Jovis dicunt , qui quum ma- 
trem in figuram ursae ira Junonis 
transfiguratam vellet occidere, am- 
bosa Jove in cdum esse transla- 
tes; ille Arcturus ; illa Hélice dicta. 
Alii Icarum hune Tolunt esse , qui 
a pastoribus , quos vino tune pri- 
mum reperto, ebrios fecerat, ve- 
Inti dato veneno, occisus est. Ori- 
tur autem idem Arcturus ante XV. 
Cal. Octobr. atque ezinde pluviss 
incipinnt, quod ipse aperuit, di- 
cendo : Hic steriiem exiguus ne de^ 
serat humor arenam, Arcturum au- 
tem pluviarum et tempestatum 
esse auctorem et Plautus ostendit 
in Rudente , quum eundem ipsum 
dicentem facit : Increpui hyber- 
numy et Jhictus moui maritimes, 
Vehemenssum, exoriens: ifuum oeei" 
do y vehementior. Ipsius mimu ad- 
jecti sunt deletis duobus, quorum 
alter totus legi potuit : ///ic, oj^- 
ciant segetes ne 'frugihus iilis ; ex 
altero hoc tantum , ne deserat Au- 
mor arenam, Serv. 



IN GEORGICORUM LIB. I. 



365 



tonsa, jam demessa, fiât novaiis, id est, cesset altemis an- 
nis ; durescatque campus situ, altemi anni se^piitie. 

73. Prœceptum hoc diri^itur ad agricoias, quibus non ita 
multa terrarum spatia, ut possint partem serere, partem re- 
linquere ad agrum novalem : dicit itaque, ut loco cessationis 
ager seratur jam farre, id est, frumento; jam aut legumine 
aliquo, aut vicia, aut iupino; et seratur sub alio sidère, alia 
tempestate anni; nam aliud tempus frumeuta, aliud legumina 
requirunt ad seminationem : sic ager quietem habebit, si non 
semper frumenta accipiat : Ugumen vocat laetum, cui sua 
siiiqua, id est, vagina, et foUicuIus quassat, sonat, crépitât: 
viciam tenuem, ut vere est: lupinum tristem, perquam op- 



73. Aut ihijlava sens mutato si- 
dère farra. Si te terra ram GOgit an- 
gustia, et non habes, ubi intermisso 
agro mrsus seras, ibi frumenta se- 
ras, undelegumina sustulisti: aut 
si tibi est opus frumento , stercora 
sparge , et cinerem ; yel incende 
stipulas. Seiv. — Mutato sidère. Id 
est y alia anni tempestate ; non al* 
tero anno, ut Ueynius, post Ser- 
vium. Poscit enim quodque fru- 
gum genus proprium sidus. Vide 
208 , ad 23o. Voz sidus y non magis 
soleniy quamstn'um, que m pro sole 
accipi volnnt, désignât. Farra fru- 
mentum , speltae genus inter^triti- 
cum et hordeum médium, apud 
Romanos valde commune. Ei no- 
men adureum , et ab antiquissimis 
temporibus ad pultem adbibeba- 
tur et globulos farinaceos. V. G. 

74- Lœtum legumen. Fertile. Et 
lœtus t prout res fuerit, accipimus; 
ut lœtus homo , id est, hilaris: /ir- 
tum pecus , id est , pingue : lœtum 
legumen , ut diximus , fertile ; et 
sic in reliquis. — Siiiqua. Id est , 
tbeca leguminis , vel foUiculo , in- 
tra quem legumina nascuntur. — 
Quassante. Id est, quassa; qu« so- 
nat quum quassatur. Cxcilius , Si 
quassante capite tristes incedunt. 



Plautus, Capitibus quassantibus, — * 
Legumen, Legumen dicitur quod 
manu legitur, nec sectionem requi- 
rit. Frumenta vero sunt omnta 
que ex se emittunt ari.stas : nam' 
quod supra ait farra y frumenta 
accipimus; species enim est pro 
génère. Far proprie genus est fru- 
menti optimi. Dicitur frumentum 
a frumine y quod est gulœ promi- 
nens pars. Senr. 

75. Aut tenues fœtus viciœ. Mire 
ait tenues; nam vicia vis ad tripli- 
cem pervenit fructum , quum alia 
legumina proventum babeant fe- 
licissimum et fertilem. Inter illa 
legumina , que juvant agros , et 
stercorationis vim habent , vicia et 
lupini numerantur, ut Colum. Il, 
14 : Sasema putat stercorari etju- 
vari agros Iupino, faba y vicia y er- 
vOy lente, cicercula, piso. — Tristis' 
que lupini, Araari ; quum in gusta 
sit amarum triste : nam incoctus 
amarus est. Ennins : Neque ille tris- 
te quœritat sinapi. In ea notione 
occurrit apud Nostrum Ge. II, i a6 : 
« Media fert tristes succos , tar- 
dumque saporem. » Ovid. de Ponto 
m , I , a3 : « Tristia per yaruos 
borrcnt absinthia campos. » Sic 
Lucret. Liquor tristis absinthii. «r» 



f 



366 



COMMENTARIA 



time; nam aori amaritudine vultam degustâhftâ coiltristat; 
dat illi fragliitatem calamorum ^ sylvam sonantem : omnia 
ornate. 

']j, Ita tîbi concedo hanc yeniam serendi akernis annis jam 
firamenta , jam legumina quetdam ; et teûues fnictus ; ut tamen 
nolim seras linutn, avenam, papaver, quod perfosum est 
somno lethapo : istae eniin seg;etes malœ sont, terramque urunt. 
Sed hanc veniam tibi do, quia alternis frugibus serendis la- 
bor est facillimus, dummodo tibi non sit pudorr, o àgricola. 



*nt XVT9C, quia y teste Isidoro XVII, 
4 : vulUim gustantis amaritudine 
contristant, Recte docet Plinius 
XVIII, i4; et XVII, 9; Pingw»- 
cere hoc satu arva et vineas. Ex lu- 
pinis nummi conHciebantur , au- 
rum, nempe, comicum, cujas usas 
fuit in comœdiis , ut id constat ex 
Plauti Pœnul. III, a. Ag. Agite , 
inspicite : aurum est. Go. Profecto^ 
spectatores , Comicum : Macerato 
hoc pinguesfiunt auro in barbaria 
boves, Inde facile capimus Horatii 
mentém , et triti illius proverbii , 
quod £p. I, 7, 33: > Nec tamen 
ignorât, quid distent œralupitiis. » 
Id est, quid. discrimiuis sit inter 
probœ monet» numos , et adulte- 
TÎnos. 

77. Urit enim Uni campum seges. 
Bene excerpsit hiec tria, linum, 
avenas, papayer : et dicit post haec, 
frumenta serenda non esse: nam 
licet manu legantur , et sint inter 
legumina , TÎribus tamen f rumen- 
tis exequantur. Gœlius libro tertio 
aeri avenam ostendit ; sed videtur 
Poeta yelut interrofi^atus , cur li- 
num et que sequuntur dicit non seri 
debere ; respondisse , urit enim : 
quia enim causalis conjunctio est. 
Serv, — Idem asserit Plin. XVII, 7. 
Virgilius et iino segetem exuri , et 
papavere arbitratur. Golum. II, r4, 
nenûttat virus Uni ob feryidani »*- 



tttrûm. — Veteres delicatiore lanA 
y estiti linum non raultum colebant s 
tune e Iino navium vêla et relia 
texebantnr, yestesquesacerdotum^ 
quibus non sat purae ovintt pelles ; 
prsterea adhibebatar ad ikiappas , 
tegumenta omatttsque mulierum ; 
neque Isvigatam , »ed hirsatum 
et villosum. y, G. 

78. LethœoperfuSApapavera som* 
no, Plena oblivionis : nam Gères ^ 
Jove admonente , dicitur cibo pd- 
paveris, orbitatis oblita, (et re yer« 
papayer gignit soporeni) quum jam 
Proderpinam raptam a Pl>atone ex 
inferno recipere non potoisset. S, 
— Lethœus somnUà hic pro arùiisn^ 
mo somno ponitur , qui ab usu pa<- 
paveris proficiscitur , unde Noster 
Ge. IV , 545. Lœtheà papavera ; et 
iEneid. IV , 486 : Soporifèrum pa* 
paver, Horat. Epod. XIV : « Poeuift 
Lethasos ut si docentia somnos 
Arente faace traxerim. » — Papa- 
vera et in hortia et iil agris «que 
colebaiiktur, tom quo flores vennm- 
dari possent , tum quo prodessent 
apibus, Ecl. Il, 47- '^bi papave- 
ris semen cum melle appont sole- 
bat in cœna : papavere, ut cibo ad 
concoqaeodum faciltimo, paheu 
veteres spargebant; et Opitnaa é 
nigro conflciebant papavere. F. G. 

79. Mtemis faeiUs iabor. Redît 
mrsus ad pr^eptum, quod seit 



l 



IN GEORGICORUM LIE. I. 



367 



fimopingui arida sola saturare; et per agros effœtos, lassâtes , 
jactare cinerem qoi salibas occullîs eos renovet et reficiat. 
Hoc modo reparabis languentem et deficientem terram, si 
Beqneas açrum anno cessantem habere. Nunc conciudit hanc 
seminum et fniçum mutatîonem instar quietis esse, et terram 
multo fecundiorem fore, si fimum, aut lupinum, ut ait Varro^ 
lib. I, cap. ^3, et nonnunquamjubalia, si ager maciior est, pro 
Mtercore imarare soiitus fueris. 



esse precipuum , id est , ad inter- 
missionem. — Alternis. loterinis- 
sis : subaudi agris. — Facilis. Uti- 
lis. Scrv, 

80. Ne saturare fimo pîngui pu- 
deat sala, Yerum est de fimo prie- 
eeptam Theophrasti II , 8 : Sri «ô- 
itftt ftm irxTtf ô/uei»c » oM' « AÙn 
irm^if à^in*r*t. Sed omnia lamen 
arra stercoratione JQvanda sunt, 
si laciHentos ex an^ris fractus spe- 
rare velimus. Gato c. 5 : monet i;t7- 
Uei esse officium , stwten ut mag- 
num semper habeat sten/uilinium, 
Varro de R. R. 1, 38; de usa et 
discrimtne fimi. Palladius I, 33 ; et 
acruratissime omnium Golum. II, 
i5. Emm. — Ecsî alternis fmgibiis 
•olam plus mtiiii9ve interquiesrat, 
tamen insaper stercorandum est, 
quo facilius ferat. Hoc modo , pé- 
riode ae si otiosa mansîsset , terra 
reereabitar et annunm ezhibebit 
proTeiHum : hœc interpretatio sol a 
cnm antecedentibus et seqiienti- 
bo9 «que congrttit : itaqae inter- 
pretatio, qaae pleramque voccm 
alternis ad caltus cessationera re- 
fert, et Bersmanni interpretario 
qaae eaodem de mutatione Hni , 
aveosB,etpapaTerisintelligit, om- 
aino evahescimi ; prapsertim qiiam 
•ostra opinioBt Golnmellie consen- 
tanea sit ; TÎde lib. Il , 1 4> Romani , 
qoibttt stercas valde carie erat , 
Deiiai Hercwlium y steroatnrtk > iél 



sterquilinium Tenerabantnr , qaod 
coçDomen est Saturni ruslici, uc 
quidam volunt. V, G, 

81. Effœtos per agros. Continua 
fertilitate lassatos; sicatetiam fré- 
quent! partu effceta dicitur muUer. 
*— Cinerem immundum. Ad diacre- 
tionem illias, quo utuntur purllse; 
de quibt^s cineribus in Bucolicis : 
Fer cineres AmaryUi foras. Serv. 
— Cineribus pro fimo usos fuisse 
yeteres, constat ex Plin. XVII, 5 : 
Tfunspadanis cineris usus adeo pla» 
cety ut anteponant fimo jumento-~ 
runt ; quod quia ieuissimum est, oh 
idexurunt. Columell. Il, i5: Quin 
etiam satis profuit cineris usus etfa^ 
viilœ. Didym. Geop. Xll, 4 9 pari* 
ter nsum cineris laudat. V. G. 

8^. Mutatis fcstihus. Ut omni an- 
no proférant, sed dirersa; nam 
eadem ferre semper non possant , 
nisi intermittant. — Requiescunt 
arva. Non etiam roborantur : quod 
intermissio efficit arationis : quam 
rem rursus repetit dicendo. — Nec 
nulia interea est inaratœ gratta ter- 
rer. Id est , maxima ; nam Liptotes 
Égura est , id est , maximà et pra»- 
cipua : ut : Munera net sperno. — 
fnaratts. Non satap; tinde est illud; 
Alt&mis idem tùnfas cessare nova- 
tes. — iVec nulia interea est inaratm 
gtatia terrtt. Hnjos versus ambî- 
gaae falsaqne interpretntiones can- 
sam babent , qaod sumatur pie- 



368 



COMMENTARIA 



84* Adhibuit poeta duos modos, quibus terra languens, et 
effœta exueret senectutem , ju^eatutem indueret; jam tertium 
adhlbet de crematione agprorum, ac simul ratissas quatuor, 
quibus excogitata haec ratio teliuris reparandae. Hoc quintum 
praeceptum continetur Tersibus decem : profuit saepe flammis 
incendere agros, profuit stipula m; illos, quia stériles; banc, 
quia levis et vana; frustra enim uratur aQer fertilis : epiihe» 
tum flammarum vive rem explicat : uruntur calami agrorum 
cum sonitu et crépit u : quidquod versus mire propcrat, inii- 
tans celeritatem flammœ comprehendentis messem : scquitur 
prima ratio, cur excogitata baec medela; quia tellus Dovas 
vires, et pabula concipit ex cinere : altéra; quia vitium, hu- 



rumque , nec nulla , pro a/i'^ua ; ita 
ut sit iiiiligatio verbi mazima : hic 
vero ni nec totain régit phrasin : 
Gratia terne, utilitas ex agrb per- 
cipienda : ager enim , quasi gra- 
tias agat,lai)orismaziiuani merce* 
dem dat. Co]. II, 37. f^. G. 

Nullus interpres mihi videtnr 
totum iotrospeziste sensum voca- 
buli inaratœ : fere omnes dixerunt, 
non satœ terrae , cessantis uno anno 
inter hos Rucus, et Q. Potier: 
Gerda , plurihus annis : Servius ; 
<juœ estpabulopecoribuSf forte quia 
non arantur pascua. Verum Tir ce- 
leberrimas , jam supra citatus ad 
vers. 48 9 de hoc mihi dubiam ad> 
modum mentem fecit, bis fere ver- 
bis roecum disserendo : « Virgilius 
laudavit altemam novalium cessa- 
tionem et segnis campi situm y vers. 
71 et 7a ; deiade transit ad semi- 
num mutationem, et ad stercora- 
tionem agrorum, 73....83; qui ver- 
sus nihil aliud tractant , et ad 
extremum concludunt , arva mu- 
tatione seminum requiescere , et 
terram inaratatn maximo valere 
proventu : ex quo inferendum est 
aliquid stercorationis tm inarutœ 
significari. Nomenclator agricultu- 
re, (^ Père (TAcquin) ait : « ina- 
rarej est arando fimum, stercas. 



vel aliud quidpiam pro 6mo adag- 
gerare, et terrae miscere,» quod 
confirmant Varro Hb. I, a3 : Colu- 
mella lib. II, cap. 5, 9, 10 et 16. 
Ergo non hic de vervactis aut no- 
valibus agitur; namque ad illa ne- 
cessitate nulla rediret poeta ; > sed 
de fimo, cineribus et plantis quas 
arvorum sulci pro stercore inclu- 
dunt. » Judinent peritiores. 

84* incendere pro fuit agros. Non 
agros, sed ea quae in agris sunt; 
id est, stipulas vel quisquilias : hoc 
est pargamenta terrarum , et alia 
inutilia concremare : nam ut vide- 
mus , si in agris qui incendendi 
sunt, desint stipulas ; aliuode illuc 
nutrimenta portantur incendii. — 
Agricola Romanus stipulam non- 
nunquam ad médium usque cala- 
mnm, vel ad ipsam spicam, in 
agris relinquebat , vide infra 289 : 
hujus incendio macra terra suc- 
cum comparât. — Tum motu suo, 
tum sono , hic versus ignis crepi- 
tum imitatur. Ovid. Metam. lib. I, 
49a : « Utque levés stipulât demptis 
adolentnr Aristis. • Stipula? incen- 
dinm in Italia adbuc usitatum , et 
in Gallia meridionali ; ibi enim 
magna stramenti abundaniia.^. G. 

86.if<W iWe occultas vires. Inde, 
id est , ex igni ; occultas autem , ar* 



IN GEORGIGORUM LIE. I. 369 

morque inutilis excoquilar, exsudât, consamitur : tertia; laza- 
tur foitasse tellus, et aperit spiramenta , meaius qaosdam , qui- 
bus SUCCU8 lalens intus in irisceribus ad herbas perveniat. 
Quarta superiori contraria ; adstrinçitar foitasse telius, obdu* 
rescit magis, occludit meatus, ne pluyiœ, quœ tenuitate sua 
pénétrât, herbas perdant; ne Solis vis adurat; ne frigus Boreœ 
penetrantis. 

94* Memineris poetam a prœcepto arationis, divertisse ad 
agrum novalem , et inde ad tripiicem modum , quibus ager 
reddi quodammodo novalis queat, videlicet mutationem semi- 
num, stercorationem, cremaiionem ; ergo ab hoc diverticulo 
redit ad modos alios, quibus parari teiius debeat : qui rastris, 
inquit, confringit glebas inertes, nam, quamdiu intégrée, 
inertes sunt, otiosœ, inutiles; qui trahit crates factas ex vimi- 
ne; hic yehementer prodest arvis; huic Gères Dea frugum fa- 

tinuis frigoribus uruntur. Cicero 
Tuscul. Il, 40 : venatores in nive^ in 
montibut te uri patiuntur. Vide no- 



cana quadam ratione celatas. In 
hoc autem sensu sequiturUeracliti 
opinionem, qui dicit omnia ex igné 
procreari : quem nnnc terris ali- 
menta prebere commémorât. 5erv. 

S8. Fitium, Qttod fecunditatem 
impedit. — Exsudât inutilis hutnor, 
NoTe iocutus estj nam non ipse 
humor, sed terra desudat; unde 
exsudât pro exsudatur accipimus.^* 

9a. iVie tenues pluviœ^ qu» te- 

Duem reddunt terram et sterilem, 

quiadiluunt humi succos, etin ve- 

narum interiora précipites agnnt , 

Tel dissolntos aquis fervido Soli ru- 

piendis et siccandis parant. — Bapi^ 

dipotentia Solis, qui, vel tanto im- 

pein fertnr , ut celeritatem ejus ne 

cogitare quidem possimus ; vel hn- 

morem terrarum ad se rapit et 

ezhaurit. — Boreœ frigus pénétra- 

bile, quod omnia facile pénétrât, 

prssertim laxata^immenta et ve- 

nas hiantes* -^Adurat : et ad Solem 

et ad frigus pertinet. Vide Aristot. 

Meteor. lib. IV. Lucanus, lib. IV, 

53 ; urebant tnontana nives. Tacit. 

Annal, lib. XIII ; ambusti arius vi 

frigoris. Justinus de Scythis ; con* 

5. 



tas Heynii, (yol. I, p. 263 et seq.) 
qui seTerior in hune Virgilii locum, 
iuvenit fortasse durtorem censo- 
rem , cujus animadversiones , si 
penetmbili telo leserint interpre- 
tem , potenter landes méritas poe- 
ta vindicant. (V. G. PoTisa, Hermès 
Classieus, n® II, p. io4 — 107.) 

94. Multum adeo. Ordo; mul- 
tnm adeo juvat arya. — Glebas 
inertes. Pigras, niliil créantes , nisi 
resolvantur in pulyerem. — GU* 
bas quifrangit, Occationis descrip* 
tio, quB Grecis ^mxvMrU : quibus 
et glebamm illa inversio , id est , 
repastinatio ^Ao«Tf«#iii dicitur. T, 

96. Flava Ceres, Fîava dicitur 
propter aristamm colorem in ma- 
turitate. -^^/lo ùfympo, Aut poe- 
tice dictnm de c»lo, illi favera 
Gererem, aut vere altam segetem 
esse , non paleis tantum inanem ^ 
sed f^ravem fmmento; nam ideo 
fiiva Ceres : et Gères nomen est 
quod in polysyllabis in nominati» 
To sin^lari prodncit ultimam , 

»4 



J70 



COMMENTARIA 



vebit, ut non oessatori : hic item mire arvis prodest, qui non 
contentas seniel arasse, suscitasse terga, sulcos formasse, ite- 
rum invertit omnia, oblique arat, tellurem exercet, a^is im- 
perat, et veluti cogit ad fœnus : et illud est sextum praeceptum. 
Parssecunda. loo. Post prscepta parandae terre, arandi 
soli, mutandt variis seminibus, stercorandi,urendi, occandi, 
obliquandi, quum ad sementem perlât, quae est libri hujus 
pars secunda, initium sumit a votis et precibus agricolarum, 
suadetque, ut pétant a Diis, que non ex iliis, sed ex caelo 
pendent: quasi dicat: orate, quœ non potestis facere: sed 
quid tandem debent orare? ut œstates, quas signât per solsti- 
tia, humidœ sint, ut hyemes, serenœ: reddit rationem; quia 
si hyems sit serena et puiverea, farra que sa ta sunt, erunt 
lœtissima; ag^er laetissimus : confirmât exemplo Moesi», et 
Garçari, hune in modum : Mœsia nuUo cultu, et labore tan- 
tum se jactat, quantum, si sit hyems serena, aestashumida; 



quum in obliquis corripiat — iV«» 
quicquam. Idest, Non sine caussa. 
Nam semper da« neçatiyae unam 
confirmativam faciunt. — Neque 
illum nequicquam spectat Ceres. Pe- 
riphrasis ubertatis , ex caussa effi- 
ciente , qute putabatur Gères. Gre* 
débat «nim vetustas , Numinis 
blandiorcm aspectum , tristiorem- 
ve aut avorsum , bonam malamye 
caussa ri fortunam. Hinc formuk» 
ilUe , Deus nos respexit, id est> opem 
tulit. Inde et Ronue colebatur Fof^ 
tuna cognomine Rcspiçiens. 

97. Et qui , proscisso qua s. a. t* 
Propria voce usus est ; quum eoim 
primo aip'i arantur, quando duri 
sunt, pioscindi diountur, quum ite- 
rantur obfringi ; quum tertiantur , 
lirati. Serv. — Terga. NeS^at : imi- 
latione Griecomm , id est , supinas 
(jlebas. Pipd. Pyih. Od. 4 • «va/6»- 
htLMAç ^' ôfyutwf ffX*{* »»*•» ySt' Id 
est : Findebat tergum terne surmm 
gl^MS atiolientU ad profunditatem 
orgya, Taubm. 

98. RxLmu in obliquum verso pei' 



rumpit imUro. Scilicet autumnali 
tempore , quo iarn cum seminibus 
aratur.NamkocprflBcipit, ut quum 
denuo aramus, tune per obliquum 
aratra ducanus. Nemo enim une 
tempore bis arat. Serv. 

99. Atque imperat arvis* Heynius 
haec otiosa judicavit , vol. I, pag- 
264 ; sed immerito : nam hujus 
Glausulae metaphora siçnificanter 
indicat supremum illud imperiumy 
quod acer colonus exercet arando . 
frangendo , vertendo , rnmpendo 
agros , quos jure sua régna vocat. 

100. Humida solsHtia atque hie^ 
mes orate serenas Agrioolœ. Solsti- 
tium À'jrKSt pro œstivOy oui oppo- 
nitur hibemumy quod proprie bru^ 
ma y qua npx est longissima , et 
dies brevissimus, nt contra fit in 
solstitio, quod incidit in ultimum 
mensem Junium, ut Golam. II, 4« 
IX, 14 ; vel ut Servius octavo Kal. 
Juliarum die. De solstitio et bruma 
sic Gic. de nat. Deor. Il, 19 : Soiis 
accessus y discessusxfu^ soktUiis, bru" 
misque cognosci. Ut hoc loco No?- 



IN GE0R6IG0RUM LIS. I. 



371 



non tantum prodest cultus et labor, quantun hyems serena, 
«stas humida Gar^ara etîain, quttm hoc accidit, messes suas 
mirantur, ut insolitas: itaque posuit TOtum; reddidit ratio- 
nem voti; votum ezemplo confirroavit* 

104. Superiora pendebant ex precibnt; jam quœ secpuintur 
ex iabore agricolarum, ad quem redit; dixerat : juvat arva, 
qui glebas eonfringit, qui trahît crates, qui arata obliquât; 
quae tria intelligantur ante semen îactum : quid dicam, ait, 
quantum ille arva adjuvet, qui comînus^ statim post jactum 
semen arra inseqnitur, et persequitur, ut aoer et diligens 
hostis; qui mit, evertit, in agro non pingui, cumulos arena- 
rum (sunt hi qui attoiluntur aratro inter sulcos), ut tellus 
aequata contineat scmen œquabiliter in gremio? ac deinde, 
satœjam terrœ copiosam aquam inducit, quae sequaturper 
rivulos : etenim per fluvium signât ubertatem aquaruni ; per 
rivos sequentes, ductus ipsos : porro haec duo prsecepta con- 



ter y sic Juvenalis tabtitÊum et hie» 
mes tanqaïun opposita citât, Sat. 
IV, 9a : « Sic militas hiemeii atqne 
octogesima Tidic Soif titia. » Quem- 
admodam solatitia hanida ntccitih' 
tem , fmges enecaatem , averrun* 
cant , et temperata pluvia s^getum 
ub«rrimnm proyentwn proaaittît; 
sic hienMS MennêBy id e^i^fngidaf, 
utSabino», satis minm m modam 
proiuDt. Plinium, XVJI, a, et i»; 
XVIII, i7;kancieiiteiitâaiBMaro- 
DÎs labefactantem , Gerda refotat. 

io3. Et nûrantur Gargara mcf» 
ses. Phantaflia «st poetica , rei ina- 
nimata seatum dare : lie alibi : 
Miratarque novms fronde» , et nom 
4ua potna» 

I o4* Qiti d dic a m. Oratoriu m icha- 
ma ipuedam recnaare , qnaû aoa 
sttfiictat maleMap, deiade raferre : 
Et qaid dicam, quemadmedum j«k- 
vat arva, qai iaseqnitor? Serv. -^ 
Varro, de R. R. lib. 1 , 29 : « tertio 
« cfuum arant jactb semioe, lirare 
« dirnntar : id ett , cnm tabeUia 
« additii ad voNMrem timnl , et sa< 



« tam frumcntum operiant in pov- 
M cis , et sttleant f<M»as , quo plu- 
« via aqaa delabatar. » — Coimni' 
nus. Statim post liras sulcant , ne 
siccentur sole gleb». y, G. 

io5. Insetfuiimr, Pkosequitnr, et 
noa ainii qaiescere. -»- Buii. Ërer- 
tit, dissipât V nêm. modo agentis 
est ; ut : ilna EunOqut y Nohuqut 
ruuni; nam alÂler dictum est : Ruit 
•ho a culmine Troja. Serr. ^^Ar^ 
na^ diettur elementom cujusccu»- 
que Soli, Georg. Il, i39; vel piop 
guis , vel etiam duri : vide Geor^ 
IV, 391 ; nbi Nili innadatione ad^ 
vactus limus, nigra vocalur areoa. 
— Maie pingnis quia difficilior 
aralu. Sic Hotntivs; maie saUmt: 
et Ovidins , maie seduUu. V. G. 

106. Deinde $aii» Jluvimm indt^ 
ctt, rwofque sequentit* Post com*> 
memoratam gêneraient agrieulto* 
jram , traosti ad speeies et cnlturas 
vonientes ex tempore. Nam arar«, 
ctnerem jacere, incendere «te»* 
nom est : irrigare autem noaaisi 
nimi* aicaitatis est; sicat aisicoa» 



37^ 



COMMENTARIA 



tenta his tribus versibus, videntur pertinere ad solum stérile. 

107. Occasione saperions praecepti de rivis inducendis, con- 
sumit versus quatuor in re bac festiviter describenda : ecce, 
quum ag;er exuritur, œstuatque herbis morientibus , diligens 
agricola elici tundam ex supercilio^ cacumifie in que est trames 
clivesus, molliter, etieviter fastigiatus,per quem undadeda- 
oatur : cadens illa commoTetraucum murmur per saxa lœvia, 
-et suis scatebris; atque «bullitionibus teraperat arva arida. 

III. Jurantur arva ab illo, qui pecus inducit in sata, et 
illius dente depascit luxuriantem , exuberantemque segetem, 



Te etiam, ant ex magnis pluviis, 
aut ex flumiçis eruptione compel- 
limur. — Satis. Segetibus y ^gris 
satis , id est , seminatis : nam par- 
ticipium est Serv, — Theophras- 
tus : ^if < ^c/T»v Ifnfitiç lib. III. 1 oixf 
ii « fÂtrci *tSt frvTOfJMi îf e/ec ifrééyttf 
-nrifiM/ra, ntù lutfirovç, Videnda Uo- 
merica 'Comparatio ia Iliade, •> 
267 : tit /' Snr mf cT^^wv^oç, etc. 
'Ursinus. 

107. Exustus ager morientUnu, 
Scilicet sestatis calore : secundum 
-Pythagoricos , qui dicnnt omne, 
quod crescic, animam habere : un- 
'de est : Atque interfice messes* Senr. 

108. Ecce» Inopinatam ezprimit 
-rapiditatem. Vide infra hujus libri 
vs. 407 etpassim. — Clivosi trami" 
-tis; yiee qua decurrit aqua, cui 
ager aperitur. — Supercilio, Ahi- 
tudine, summitate tenramni. Alii 
superciiia \ùc% in obliquum deli- 
neata , qu« supeme habeant alia 
fastigia. Hanc «aetaphoram Latini 
a Grscis ducunt , qui papî lepore 
^erticem quoque et.culmen quod- 
yis ô^^vvnomiDant. £adem locutto 
usitata , ad -sigoificaBdas ripas , et 
«ggercs flnyiorum , quod ez^olyb. 
Hist. lib. II ; notavit Victor XXII, 
14* 'Gerte in Anuniano nifail fre- 
quentius bnc locutione, superei» 
iium Bhenif Modani y -Danubiiy etc. 



109. Elicit. Ab eliciendo, et apu^ 
antiquos, hodieque in aliquiboj 
provinciis , Eljces appel! antur sul- 
ci ampliores , ad siccandos agros 
ducti ; unde Poeta ipso verbo utî 
Yoluit : nam et scrutatores Tel re- 
pertores aquarum aqnilices dicnn- 
tur ; ( barinulas dixérunt. ) Seiv* 
— Dactylns elicit , «t 'cboriambos 
iUa cadens, consoBantibus cuis et 
sono sequentium pedum, rairum 
in modum aquae cadentis murmar 
imitantur. f^. G. 

iio. Scatebris. Ebullitionibns , 
quœ fiunt quum aqua in aliqnas 
limas defluzerit. -<Unde etiam vasa 
sNtuantia scaturtre dkuntur. Vnde 
Tulgo vasa, ubi ealida solet fieri, 
•scutrae appellantnr. Seru,^ 

112. Luxttriem seyetum, Beae 
luxuriem, ut ostendat rem super- 
flnam, et nocituram nisi ampute- 
tnr, offieere; et 4>ene, luxuriem 
pascit, non segetem. — Lujturiem. 
Agris , piantis , arboribus compe* 
titboc Yocabulum. Mon. filarcel- 
1ns c. 4*» ttppellat intempestivam 
abundantiatn. 'Coi, V,^ : Quum vitis 
prœwdens in luxuriam^etfogatur : id 
est , abundantius palmites emittit, 
quse in eodem cap. dicitur vitis 
luxuriosa, Elegans est locus Cic0* 
ronis de Orat. II , 96 : in qua nune 
interdum^ ut in herbis rusticisolcn 



IN GEORGICORUM LIE. I. 



373 



quttm illa est adhuc tenera, ettantum sulcos œquat; prseca* 
vendo, ne postea culmi onerati feitUitale procumbant: prœ- 
ceptam hoc pertînet ad terrain fertilem : seqiiens de paludi- 
bus ad omnem tellurem. Ab illa item ju^antur, qui deducit 
ex areoa bibuia, dicta sic est a bibendo, bumorem paludis 
coliectnm, prœsertim si amnes abundent, et obducta limo 
omnîa oppleantur in mensibus anni incertis, vemîs; nan 
vere, quuni seges in herba tenera est, incerti sunt calores, in- 
certa frigora, incertœ tempestates : hyema certo frig^ori desti* 
natur, sestas certo calori : ex qua aquarum abundantia soient 
lacunae exsistere, unde fit ut sata compleantur noeua et pesti- 
fera ulig;ine. 

1*1^. Quum mala, quae dizi, experti sœpe sint et homînes, 
et boves terram arantes, sciendum tamen, prœter ilîa, dani* 

dicere , in siunma, ubertate inest sv» est in lib. U : > Litoris iocvrvi 



luxuries quœdam , quœ stylo depoi- 
cenda est. — In fertilibas regioni- 
bus, ne in alciun.crefcecet stipula, 
herbam pecori depascendam da- 
bant, veL surcidebant, qnod Pli- 
nius Theophrasto consentiens, iib. 
XVIII, 43, testatur ; eodem libro, 
c. 5o , dicit : « sont gênera terre ^ 
^uomm uberCas pectinari segetem 
in barba cogat; (cratis dentate 
stilis ferreis) eademque nihilomi^ 
nus et depasciintQr : que depasta 
sunt saïQculo iterum ezcicari neces* 
sarioni. » — BabyWne, inqnit Theo* 
pbrastus, bis berba meienda, et 
tunr oves adducende. NihUomi* 
nus pigro agricole terra reddii 
qninqnagesima ; solerti, centesima 
fruge fenus. Cornes de Stelherg ia 
fine mensis Martii eqaos yidit tri- 
tici oampam ad lïeapolim depas«- 
«entes. V^ G. 

1 13. Qttif tie paludis. Et bic , ju- 
Tat arra , qui Deducit; siccat , de- 
trabit, Bihula arena^ quia omnis 
arena bibola est, et absorbet. Col" 
lectum humorem y qui sparsus pec 
sabulum paulatim ezarescit. Hoc 
snmptunLesl exLncretio, cujns Ter^ 



bibttlamlavitcqnor arenam. » 

Il 5. Pneseriim incertis^ etc. /n- 
certos menses yocat vemos, quibus 
abundant et exeunt flumina, ex 
regelationenivium, que montibus 
disscendunt. De autnmni mensibus 
accipL noa.po6se, certnm est; nam 
modo dixir segetis adolescentis 
Luxuriem in heijba tenera depasci; 
quod yeri tantum. consrenit. 

117. Unde, Ex quo, velob quam 
rem. -— Lacunœ. Sunt fiosse, in 
qaibns collecta aqua stare consue'\ 
vit ;, quasi lacns minores : yerum 
agiturne de fossis ,. que arya diyi- 
dentés , aquis implentur ? an de ca* 
yitatibus, que pluyie cadentis im:- 
petu, ant aquarum stagnantiunt 
mole fiunt in agris ? Lacune bumo- 
rem exbalant tepidum, quia im- 
bres vemos mensibus incertis suc- 
cedens esta» fenrida coqnit et 
dissipât. 

118. N£C tamen, H^ec quum sint^ 
etc. Hic enumerantur res que segeti 
Bocent ^ scil. ayes, berbe inutiles, 
umbra, robigo, siccitas. ^- Excur- 
sus de anrea eiate, cui Jupiter 
finem imposait, ia5— 159. In bac" 



374 



COMMENTARIA 



nom quoque esse ab ansere, qui iaiprobus, avidus, insatiabî-^ 
lis; a gruibus, quâe ad nos ventitant ex Strymone fluvio Thra- 
ciœ; ab intybis, qucd sunt amaris fibris, radicibus; ab umbra, 
quœ omnino nocua, et exitialis. 

i:ii. Posuerat in praecedentibus Tersîbus pestes agrorum, 
bas nunc confert in divinum Numen : nam ipse Jupiter, no- 
luit banc viam , rationemque colendi açri facilem esse morta- 
libus : primus omnium artem invenit agriculturae, nam pater 
ag;ros movit, arari fecit, acuens homines bac cura, necjue pa- 
tiens torpere iilos veterno, inertia, ignavia, segnitie. 

12S. Ânte Jovem, et sub Saturno nulli erant agricolae : po- 



periodo Tocabulum née, perinde 
ac supra versu 83, integram ne- 
gat phrasin. f^. G. — Et hoc dicit ; 
licet hapc omnia, qu» dixi, arando 
sint experti et hominum et boiun 
labores ; tamen sunt adhuc aliqua, 
quae obsunt , nisi provideris. 

119. Improbus anser. Quem nun- 
quam capit ulla satietas pabuli; 
ited aTÏditate ni mi a semper flagrat 
yorandi : Voraces enim sunt naturay 
ut Columella III, 10. Eleçanter di- 
ritur improbus de procacibus , qui 
postulant , ea , quœ sibi non deben- 
tur. Phœdrus II, ï : Improbum reje- 
city id est , predatorem , qui par- 
tent impudenii orc postulabat de- 
jecti juvenci. Sic apud Eundem I, 
5 : Fauce improba , improbitas. — 
Anser non solum rostri morsn 
plantarum radices Isdit, aut evel- 
lit ; sed etiam suo lœtamine , id est y 
stercore , satis messibus nocet. 

lao. Strymoniœque grues. Thra- 
ciœ, a fluvio vel lacu Strymone, 
qui fuit circa Amphipolim civi- 
tatem. — Et amaris int^ba fibris. 
Donatus intyba dicit cicorea , 
quorum radices niultae et tenues 
ambiunt segetes et necant. Fibris 
9Utem abusive ait, quod radices 
intyborum hac atque illac decur- 
^a^nt , ut Jbrae per jecur , id est ,, 



vente qu«dam ac nervi. Alii fibras 
proprie diciuit rei cujusque extre- 
mitates , sicut Cicéro in Gabinium, 
Fibrœ cincinnorum madentes : Et 
in Tusculanis : Non solum ramos 
amputare miseriarum , sed omnes' 
radicum fibras ex/ellere, Unde et 
jecineris extrematï partes fibrae a 
nonnullis appellantur. Bene ergo 
Virgilius intyborum , vel radicum , 
vei foliomm eztremitates fibras 
dixit. Serv. 

lai. Pater. Eo nomine passim a 
Poetis Jupiter. Grœce ir^f etT/j»oT 

ia3. Movit agros curis acuens 
mortalia corda. Dicturus est, Jo- 
vem fecisse multa, que possunt in 
vituperationem venire : et ea hoc 
colore défendit, quod dicat vo- 
Ittisse eum ingenium mortalibus ex 
necessitate prsestare, ne torperent 
otio, quod ex rerum abundanlia 
procreatur. Et movit agros, tan- 
quam ipse colaC agros, ut, ille co- 
lit terras; vel movit , id est, jussit 
coli , ut est terram vertere : curis 
vero soUicitudinibus. Serv, 

iq5. Ante Jovem. Ante rejpium 
Jovis. De aureo ssculo , quod, Sa- 
turno imperante , ftoruit , pleni 
sunt poetarum libri. Noster Ecl. 
IV,.Tibull. I, 3. Ovid. in princi- 



IN GEORGICORUM LIE, I. 37:» 

nebatar in crimine siçnare, aut partiri limite aliquo campum 
suuin : nuUus erat peculiaris qusestus, sed in médium omnia 
afFerebant, et in médium, in commune, et veluti e publico 
qasrebant : tellus vero libère admodum ferebat omnia, nuliis 
ligonibus icta, nuUis aratris percussa : a nemine reditus pos- 
cebatur; ipsa nihil debebat, et dabat omnia. 

139. Quid Tero fecit Jupiter? invezit mortalibus labores 
multos : erant sub Satumo serpentes et lupi innocui; quietum 
mare; arbores meliibus plenœ; ignis obvius quocunque loco 
ad usus mortalium; fluvii vino scatebant: ergo Jupiter addi- 
dit virus malum noxiumque serpentibus, qui ideo atri, quia 
jam pleni veneno : lupis furorem ad prœdam : commovit 
mare procellosis turbin ibus, fecit, ut tumesceret, moverctun, 
agitareturque tempestatibus : decussit mella ex arboribus : 
içnem e medio removit, occultavitque in venis silicum : re- 
pressit vina fluviorum. 



pio lib. I. Met. Hesiod. «^, et pn»- 
cipoe Lucret. lib. Y. 

I a6. Ntc tignare quidem, Lapi- 
dibus, postibuâ, arboribus, simi- 
liboflqQe pro terminis Romani ate- 
bantur; agroa etiam tus, aat fos- 
sis definiebant : ali» ab Oriente 
occidentem versus ; alise aotem a 
septentrione meridiem versus ten- 
dant. Majori vise de oriente in oc- 
cidentem ttomen erat /unes decu- 
manusy wf^e 4o pedes latus : via 
transversaiis latitudine ao pedam 
de septentrione versas meridiem 
tendebat, dicebaturqae Cardo : bc 
vise erant public» : intervalla prae- 
terea dividebant limites lineares, 
vel subruncivi , latitudine 4 sut 8 
pedum : et bomm quintus quisqne, 
la pedes latus, «bcebatur actuo- 
rius limes, V, G. 

138. Omnia liherius. Quia supra 
ait : Atque imperat aruis, Alii /16e- 
viuSy pro liberalius accipiunt : be> 
ne : tune enim libère canota sponte 
sna tellus ferebat. •— Nullo pos- 
tente, 1<^ est , nullo imperante. 



Nam teste Donato ad Ter. Andr. 
Il , 5 , II. Petimus precario , posci- 
mus imperiosCf postulamusjure. 

139. Ille, Jupiter scilicct adep- 
tns imperium. Malum virus, Bene 
ad discretioncm epitbelon adjecit. 
Nam virus et bonum et malum est,, 
sicut venenum : nam idem est. Ve- 
nit autem a Graeeo ; nam illi ^tif- 
fuuitf médium babent , id est , ]>o- 
num et malum. Sane virus hodie 
très tantom babet casus : boc vi- 
rus, faocvirus, o virus. Antiqui, hu- 
jus viri^ dtcebant. Lucret. II, 4/^ - 
tetri primordia viri, Monnunquam 
pro fœtore ponitur virus , ut apud 
Lucilium, anseris herhilis virus. Ad- 
didit aut abundat , aut addidit , 
quia babebant ante nonnihil vene- 
ni. — A tris. Modo noxiis, id est, 
ad tenebras et mortem mittenti- 
bus. Serv. 

i3o. Prœdari^ue luposjussit. Ur 
ipsi prsedas faciant , quod eorum 
natura est ; non, ut ipsi capiantur, 
quemadmodum conjicitServios. -^ 
Pontumqtie moveri. Ventis scilicer 



376 



COMMENTARIA 



i33. Reddit rationem, quœ Jovem ad hanc rem compulit ; 
ut usus mortalium meditando^ ipsa exercitatione, et assuetu* 
dîne, fabricando, extunderet varias artes; atque ut e su}cîs 
labore proprio frumenta quaereret; et ut ictibus ignem excu- 
teret latentem in silice : Frumenti herba est, ipsum frumes^ 
tum non adultum, sed in herba tan tum. 

1 36. Quum Jovem ea mens compulerit ad varios labores mor- 
talibus inferendos, ut iili pressi rerum penuria artes invenî^ 
rent, explicat late perversus undecim artes , quas homines 
învenerînt, non omnes, quod immensum esset, sed quinque 
tantum; videlicet, Nauticam, Astronomicam, Venationem, 
Piscationem, Ferrariam : ergo invenere faomines Nauticam, 
quia in cavatis arboribus cœpta sunt navigari flumina , non* 
dum se homtnibus credentibus mari : invenere Astronomicam^; 
nam, quum e fluminibus vellent g^radum faeere ad navi£;anda 
maria, oportuit ut nauta caelum cognosceret; is itaque stellis 
fecJt numéros, et nomina, numeravit, et nominavit stellas. 



atque tempestatibus. Gicero : Mare 
movetur ventis, ne putescat, 

i34- Qutereret. Id est, ipse usus ; 
et (juœreretf quasi adbuc quod non 
esset, id est, quasi intus in sulcis 
quereret. Serv. — Quœrerety eodem 
sensu apud Lucretium Hb. Y, 3 14; 
et apud Giceronem , Orat. contra. 
Bull. 1, 94 ; nihilferendoy nisi mui* 
ta cultura et maçno labore- (jumsi" 
tum: etiam Justinnsdtzit, XLIV, 
4 : frumenta sulco quœrere. V. O. 

i36. Atnos. Arboris species, et 
per hoc lyntres fluviales ostendit. 
AUudit ad scaphas , wa^à to oKan- 
TffiT dictas : quod primum grandio- 
ra tantum robora atque soKda ez- 
cavarî solebant. 

137. Navita. Pro nauta : sicut 
Mavors pro Mars. — Numetos et 
nomina fecit. Numéros, aut cur- 
rendi modos , id est , ortus et oc- 
castts : quod si est, quasi rem 
philosophornm prœtermisit : nam 
tantum de nominibus dicit , ut 
Plejadas , Byadas : aat c^rte rêve- 



ra ait numéros; nam Hipparchu» 
scripsit de siçnis ; et commémora- 
vit etiam, unumquodque signum 
quot claras , quot féconde lucis , 
quot obsooras stellas- habeat r se- 
cundnm quod bene commemoratis 
signis, quasi notum, stellarum nu- 
merum pnetermisit: aut numéros y 
quia Septemtrionem dicimus. No^ 
mina fecit vero, notamina : Plau- 
tus in. Menechmis : Juventus fecit 
nomen Pœniculo mihi. Et in eo 
quod dicit nuutam stellis numecos 

. €t nomina fecîsse : significat néces- 
sita te quaerendanim cerum ; quae 
ante sponte sua eunctû provenie- 
bant, homines navi|;andi peritiam 
et stndium reperisse : et ez eo quod 
sequitur , id quod praeoedit osteo* 
dit. Navigandi» quippe peritiam, 
sequitur studium motos et ratio- 
nes&iderum coçnoscendi, propter 
tempestatem maris , et veutorum 
motus. Serv, — Stellis nomina fc" 
cit. Sic Ovid. I , Trist. 1 , 90 : ka* 

'riis nomina fecit aqois. £m. 



IN GEORGICORUM LIB. L 



377 



videlicet, Pleiadas, Hyadas, Arcion ciaram Lycaonis: inve* 
nere Venationem, quia laqueos ad feras captandas, TÎscuin ad 
aviculas; prœterea circamdedere canibus saltus : invenere 
Piscatiooem; quœ etiam a fluminibus incepit, inTenta funda, 
verberaote aquas, et ad ima fluvii descendente, quia globu«> 



i38. Pfetoilai.NaTigationîs con- 
flteUatio septem constat stellis, pro- 
pe tauri coUum ponitis : Tocantur 
Pléiades, apud Romanos Fergiliœy 
Tel veris stelUe : adducit eoim Ter 
earam ortus ; oriontur inter X kal. 
Maias ; et VI idus Maias : occidunt 
inter XIU kalendas, et VI, yel III 
idus noTemb. -^ Hyadet, pluvialis 
constellatio , cujos ortns inter No- 
nat Maias, ac XIII kalendas ja- 
nii, pluviae prenuncim est. Roma- 
ni agricole , similitudine nominis 
cnm Yerbo Greco ut^ sns^ decepti, 
Hyadas Sucnlas appeUabant. — 
jircios, major Ursa, Hélice, sep- 
temtrio,plaustrum. Qnam lucidam 
constellationem Graeci navigatores 
saquebantur; Pbœnice» cootra Gy- 
nosuram, ursam minorem , ut polo 
propinquiorem Ovid. Fast. III, 
107 : « Esse duas Arctos, qaaram 
Gynosura petatur Sidoniis , Eiicen 
Graia carina notet^ » V, G. 

139. Tum laqueit capture feras y 
etfaUere viseoy Inventum, Captare^ 
occnpare yelle , et unus sensus 
est divisus interpositione alterins; 
nam iaqueis captan feras , ad ve- 
nationem pertinet ; id est , illa* 
queare feras incurratis arboribus : 
f altère visco , ad aucupium : Item 
ad venationem : Et magnos cattibus 
circumdare saltus» Primo de nau« 
tis , et navigio inyento : po»tea de 
Tenatione dixit : moz de piscatori* 
bus loquetnr : cuncta enim hac 
nécessitas invenit. Serv» — Romani 
et Grseci communi consensa Aris* 



tsBum retia înTenisse agnoscunt. — 
Fiscus e baccis cojnsdam planta 
qu« radicibus carens in arborua 
ramis invenitur. F G. 

i4o. Magnos canibus circumdare 
saltus. Ita Ecl. X , 56 : « non me 
uUa vetabuçt Frigora, Parthenios 
canibus circumdare saltus : • Quod 
autem nos circumdare y Grsci irf^e» 
irtftCmXktffèâu y quo yerbo usus est 
Demosthenes in Pbii. 1 ; metapbo* 
ra sumpta a yenatoribns qui, ne 
ferae elabantur, per yias omnes-y 
atque per omnia effugia silvarum 
retia rircumfemnt. Hic pro reti-^ 
bus canes circumdanty quia eorum 
est tanta velocitas, ut currendo 
férus ex ambitu nemonim exire 
prohibeant ; abire parantes et agir 
tatas intra saltus repellant ; atque 
pmnes abitus nndequaque latrati- 
bns dentibusque ezertis clausos et 
quasi custodia coronatos tueantur. 

1 4 1 • jétque alius latumfundajant 
verherat. Ordo est; jam alius et 
funda : genus est retis , dictum a 
f undendo , id est , jaculum quod 

dicitnr /Sôxk : unde piscator talis-, 
lX^voCix9tyjaculator Plauto dictus ; 
^t sic dicitur ad differentiam Ver- 
riculiy quod non jacitur, sed ter- 
ritur, trabitur : unde et piscator 
ipse ix^v9)jUc yocatur : de quo se- 
qnens versos capiatur, ubi lina 
sunt linea retia; ut Grecis Cypa, 
kiix ; et trahit recte , quia boc ge« 
nus retis tragum yocatur. 

i4a* Qnidam verba alta petetis, 
cum sequentibus jungi volunt, sed 



378 



COMMENTARIA 



lis plumbeis tota circum munita est, quas deinde progressa 
est ad mare inyento verrîculo , quo mare verritur, et trahiin- 
tur pîsces (verriculum enim iineum siçnat per lina), inve- 
nere Ferrariam, nam exstitit riçor, durities fêrri, et lamiDa, 
unde facta est serra arguta (sic dicitur a stridore, et fragore, 
ut arguta sit, stridens, perstrepens) ad scindenda ligna, pri- 
mi enim mortales cuneis scindebant; denique artes variae 
exstitere : nam quid non labor vincat, qui improbus est? 
quid non egestas, quse urget minim in modum, quum res sunt 
durae, tenues, angustae, adversae, aflQictae, asperae, occisae. 



perperam , et contra verborum se- 
riem. — Sunt qui Xe^wat funda la- 
tum ; inversio minime probanda , 
et asperitate soni, propter sequens 
jam, omnino rejicienda. — Hic er- 
rare mihi videntur et Servius et 
ipse Heynins, qjii de maris pisca- 
tione intelligunt alta peten s: {vide 
Jiotam iSg, et Var. Lect. p. 270; 
vol. I. ) quidquid ibi de mutata in- 
terpunctione , et audacia piscato* 
rum inveneris , tion stare potest 
contra simplicem hanc explicalio- 
bem : primum fluvios alius funda 
dejecta verberaty sed ita ut altum, 
imum amnis fundum extensa pe^ 
tat y ad inyolvendos colligendos* 
que pisces : Gallice i jeter Vépervier. 
Deinde alius , per maria cymbula 
vectus, longa retia sub undis ex- 
plicat, et sive piscibus plena, siye 
vacua , sed semper humida extra- 
bit. Gallice : traîner y tirer la seine. 
KG. 

143. Ferri rigor. Durities fefri, 
unde enses rigidi fièrent. Ars indu- 
randi ferri , et sub hac specie ar-^ 
tes metallicâe omnes exprimuntur. 
— Argutœ serrte. Stridulae, sonorae, 
ut arguto pectine. Lamina autem 
serrae, definitio : portio tnetalii di- 
ductior tenuiorque; crassior ta- 
men bractea. De quo Valla IV, 
74. Plinius etiam/a^i sectiles lami" 



nos dixit. — Ferri rigor : imita tio 
Lucretii, 1 , 49^ ; qui scripsit, au- 
ri rigor. — Ovid. Metam. VIII, ^44 1 
Daedali nepotem serram invenisse 
dicit : ille etiam medîe spinas in 
pisce notatas traxit in exemplum , 
ferroque incidit acuto perpétues 
dentés, et serre repperit usum. 

r. G. 

'i^S. Tum variœ venere artes. Ex 
necessitate scilicet diversamm re- 
rum, quibns bomines cœperunt 
egere. — Labor improbus. Vel mag« 
nus , vel nulli probabilis ; nullus 
est enim amator laboris : vel inde- 
fessns, adsiduus, sine moderami- 
ne. Ut banc vocetn mterpretatur 
Salmas. inPlinian. exercit. p. 368: 
Laborem improLum, Lucretias ap« 
pellat eximium, pnestantemy in ini- 
tio lib. II : « Noctes àtque dies niti 
praestante labore. » Duas inventa** 
rum disciplinarum causas enarrat, 
diligentiam, et paupertatem, de 
qua post. Saectilo aureo artes nec- 
dum erant excogitatae. — Decepti 
série narrationis librarii quidam ,. 
loco vincit scripserunt vicit; sed 
vincity quod Pierius in Mediceo 
codice réperit, in optimis adest 
codicibus. F. G. 

146- Ft duris urguens in rébus 
egestas. Pejor est egescas, quam 
paupertas ; paupertas enim boues- 



IN GEOnGICORUM LIE. I. 



37î^ 



Pars tertia. i47- E^^t jam in tertia parte hujos libri, quam 
breviter expédie : agit de origine agncolationis : sed ita h«c 
pars discreta a superiore, ut ab ea pendeat : nam quum con- 
ciuserit, inventas fuisse artes ad tolerandam inopiam: ait 
jam, agriculturam qnoque manasse ex eodem fonte. Ergo 
Ceres prima omnium instituit (ut quœ Légiféra, dt9(Mfôpoç) 
mortales arare terram : quo instramento? ferro, quia vomer 
ferreus. Addit deinde tempus, quo accidit inventum hoc Ce- 
reris : nimirum, quum glandes, atque arbuta sylvœ Dodonœ, 
quas sacra Jovi, defecerunt; ac perinde ea negavit Tictum 
mortalibus. 

i5o. Sed ecce iabor, qui cornes semperfelicitatis, additus 
est frumentis, ut primum iila inventa sunt : explîcat stgnan- 
ter, qui sint hi labores; videlicet, rubigo, qnœ maia, quœ 
edit adultos culmos : carduus, qui segnis, inutilis, infecun- 
dus, qui in arvis horret suis acuieis : ad haec, segetes ipsae 
saepe moriuntur, succeditque in agris sylva pestium aspera, 
et lappae, et tribuii; prœterea lolium, atque avenœ; illud in- 
felix, istae stériles : quœ pestes nitentem segetem defrugant, 
virtutem terrse adimunt, et tanquam tyranni impotentissimi 
dominantur. 



ta esse potest. Egestas autem tur- 
pis est. Persius , in Prol. : Magister 
artis ingentque largitor f^etifer , ne» 
fjatas artifex sequi voces. Serv. — 
Moita hominem famés docet, et 
paupertas experiri jnbet, ut P. 
Sjrus. Imo ut Horat. Od. Ilf , 94 * 
« Magnum pauperies opprobrium 
jubet, Qaidvis et facere , et pati. * 
Et Epist. II , 1, 5 1 : « Paupertas im- 
pâlit audax Ut yersus facerem. * 
Manil. lib. i : « Et Iabor ingenium 
mUeris drdit , et sua qnemque Ad* 
vi(^ilare sîbi jnssit fortuna pre- 
Jnendo. ■ 

148. Quum jam glandes atque 
afhuta y etc. Fritschii ezemplum se- 
culus . Terbanj glandes , (proprie 
mala silvestria signittcans ) ad ar- 
buti unedonis fructum volui exten* 
dere : bipc arbor semper viridis în 
Italia invenilur : arbutnm srstate 



vel autumno maturescit : fiavA^ 
Tel rubrae fragae simile est : se^ 
paulo majus, et a pauperibus corne- 
ditur. Dîoscorides ait , arbutn^ 
stomacho esse (vrave caputque do- 
lore afficere. Plinius id cum une^ 
donc quadam mespili specie con- 
fundit. Unedo appellatnr , quia 
plus una non edi potest. Vide Ovid . 
Met. I, io3. y. G, 

i5i. Rohlgo. Pulvisculus, gluti- 
nosus, flavum rubens, qui plantas 
rodit. Arboribus est exitio et viti- 
bus : si frigore evenit, uredo dici- 
tur ; si calore , carlmnculus : 6a1- 
lice : nie/Ze. Hύverbatamen non- 
nunquam promiscue sumuntur. 
Dec agresti Robigo, ut alii volunt, 
deae Rubigini , VU ante kitlendas 
Mail ex Numœ institutione sacra ba- 
bebantar. Unie Deo mbrum ca^ 
nem sacrificabant j quippe ejus. 



38o GOMMENTARIA 

i55. Ergo quUquis es, agricola, nisi cum his tyrannis con- 
fligas valide, actum de te est : docet Tero uti pugnandum, et 
quibus armis : insectanda est tellus, et rastris assiduis : ter^ 
rendae aves, et sonitu lapidîs, fundae, cymbalorum : luabvas 
ruris comprîinendae,.et exscindenda sylva^ qUie est cîrca rus, 
idque falce ferrea : demum vocanda pluvia a Diis, et hoc vo- 
tis : hœc nisi feceris, frustra alienos acervos spectabis, et ipse 
glande yictitare cogeris. 

Placet Virgilius semper, et car placeat saspe ignoratur : in 
rébus quatuor recensendis nunquam pluralem. cuni plaraii ^ 
neque singularem cum singulari , quod minus ad varietatem.^ 
sed semper cum singulari pluralem : unica terra multis ras- 
tris insectanda est, unica pluvia multis votis petenda : con*^ 
tra, multae aves terrendœ unico sonitu, multœ umbrae unica 
falce compescendae. 

Pars Quarta. i6o. Hœc pars tota de instrumente rustico 
habetur : primis duobus versibus rem proponit, se dicturum 
de instruments , nam haec sunt arma , agricolarum ; non de 
omnibus, seà de illis tantum,.sine quibus messes nequeuAt, 
aut seri, aut surgere. 



diei vespere , Ganis Stella occidit , 
ciyus vi fmmentam et vineae , ia 
vallibus Yenio carentibus, robigine 
interibant. F, G. 
^ i55- Quod nisi et assiduis terram 
insectabere rastris. Jam coocludit, 
et hoc dicit : nUi sœpe sarrieris ; 
propter illud: Etamaris intybafi' 
bris Officiunt : nisi aves fugaveris ; 
propter ilbid: Improbus anser, Stty- 
moniœqu£ grues : nisi falce ampu- 
taveris ramos ; propter illud : Aut 
umbra nocet : nisi votis invocaTe- 
ris pluvias ^ propter : Humida sol' 
stitia y atque hyemes orate serenas : 
sine causa ingénies frumenti alieni 
acenros aspicies. Per quod osten- 
dit rnsticum sua inertia famem, 
non anni vitio , sustinere : sane ad 
illud rettulit, quod supra ait, m 
médium quœrebant, at nunc sibi 
quisque , nec ad nos pertinet acer- 
\as aliénas. ^^Mastris. Sarcuiis. — 



Qui praedia minora , mnltos Tero 
servos habebant , agros eadem eu» 
ra quam hortcM.expurgabant. CoL 
U, la: Plin. XVIII, 5o; frumen- 
tnm anteqiiam herba in articulum 
•at, Tel statim transacto «qui- 
noctio yemo, sarriendum esse sar- 
culo aut PMtM , et tune segetet 
terra permota obruendas , ut fru- 
ticare possint ; deinde iterum sar- 
riendum esse. Denique aiunt ran- 
cationem esse sarritioni subjonr' 
gendam.» idqnc ante florentem se- 
getem, aut mox qunm defloriie- 
rit, faciendum. F' G. — Prennes 
umbms. ïd est, ramos arborum, in- 
cumbcntes segetibus,amputans.5. 
i6o. Dicendum, et quœ sintdu'' 
ris agrestibusarma. Quasi : magnnni 
opus aggredior; ut, nunc vene- 
randa Pales. — Duris^ quia in.la- 
bore durant. — Arma. Id est, ta-r 
strumeota ; ut alibi,. Cerealiaqujs 



IN GEORGICORUM LIE. I. 38i 

163. SeqiiUDtur instrumenUi, jam quœ ad arationem perti- 
nent, jam quœ ad messem : ad arationem exhibet* quatuor, 
▼omerem, aratrum, rastros, crates : ad messem totidem, 
plaustra, tribula, trabeas, vannum: exomat ista more poe- 
tico. Primum omnium est vomis, et robur grave aratri in- 
flexi , période ac si dicat ; aratrum robustum , atque inflexum, 
cui sit vomis ad proscindendam terram. 

i63. Ait necessaria esse plaustra, quœ in usu matris Eleu- 
sinœ, id est, Gereris; quœ tarda, et cum molimine sese con- 
volvunt. Âdjungit tribula» et trabeas; rastros etiam quibus 
magnum pondus ; nam hoc est iniqoum. Dicit necessariam 
esse agricolœ vilem virgeamque supellectilem Gelei ; postea 
explicat, quœ sit vilis hœc et virgea supellex, videlicet crates, 
quœ iinnt ex arbuto ; et vannns, cujus fuit usus in sacris mys- 
ticîs Bacchi. 



arma, Serv. — Arma, Erîam Gr«- 
coi Srx« pro cujusTis opificii in- 
stmmentis accipere Eniiuth. auo> 
tor est. 

i63. Tardaque Eleusinœ matris 
volventia plauttra. Eleusin ci^itas 
est Attica* provineic , haad looge 
ab Ath^BÏs : in qua qunm regnaret 
Gelens , et Cererem , 61iam qum» 
rentem, liberaltssime suscepissét 
hospitio, illa pro remuneratione 
ostendit ei omne genos agricnlto- 
ne : filiam etiam ejus Triptolearam 
recens natum per noctem igné fo- 
▼it ; per diem dÎTÎno lacté notriTit : 
et eum alatis serpentibtts superpo. 
«itnm , per totam orbem misit, ad 
nsam frnmentoram bominibns in- 
dicandnm. VoUfentia aatem piau^ 
stra y id est , Tolobilia : Eleunnm 
matris y id est , qnalia ostendit Ce* 
res apnd ^eosina; aat certe, qua- 
iibus mater deum colitur ; nam ip- 
ta est etiam Ceres. Rome quoqae 
sacra hnjus de plaïutris Tehi coq- 
saeTerant : volventia autem qnae 
Tol^ontiir, qnod venit a toIvo, non 
v^War. Strv, 



i65. Virgea ptmterea Celei vilis' 
<ltte supellex. Id est, vasa de vimi- 
ne ; qualia Ceres Celeo aliqoando 
monstrarit : nt qualos , corbes , et 
caetera : vilis autem supellex, quo- 
niam de genistis, Tel junco, vel 
alba vite soient fieri : sane haec, et 
corbis , dicendum est foeminino 
génère , secundum Tullium ,' qui 
ait , in Sestiana : Messoria se corite 
contexit. Supellex autem usurpa- 
tiwi est ; nam artis esc , haec supel- 
lectilis : Genitivus enim aut par 
débet esse nominativo, aut una 
syllaba major , ut musa , musse : 
doctor , doctoris. Si duabus majo- 
rera înTenerimus , contra artem id 
esse , manifestum est : ut anceps , 
praeceps , et pauca alia. Serv. 

1 66. Hfystica vannus lacchi. Van^ 
nus y cribrum Céréale , sive Tenti- 
labrum , quo frumenti retrimenta 
ad ventulum excutinntur et evan- 
nantnr. J. Philargyrins ait : Van" 
MHS est Tas Timineum latum, in 
quod propter capacitatem rustici 
congerere frugumprimitias soient, 
etiibaro sacrum facere : unde mjf* 



382 



COMMENTARIA 



167. Non Tult ag^ricolam quœrere instnimefitiim , tune 
quum neoessarium est, sed ut mulio ante memor sit, provi- 
deatque, el reponat 10 futurum, qum neceuaria sant ; ai affec- 
tât |[loriam, et laudem ex re açresti : rus divinum est, quod 
Dtis charum, quodque m eorum tutela. 

169. Quum potissimum, et maximum instrumentum a^i- 
colarum sit aratrum» assumit latam ejus descriptionem , et 
hanc per partes: itaque enumeratburim, temooem, aures, 
dentale, jugum y stivauK In bis jam matenam, jam formam, 
jam utrumque simul persequîtur : ergo uilmus vi magna do- 
matur flexa in burim, in usum buris, ac tum perinde accipit 
formam curvi aratri : est buris curvamen illud, quod excipit 
"vomerem : maie cum temone alii, alii cum stiva confuidunt : 
et hoc signate fiât in sylvis : jubet, ut diliçens agricola, uknum 
inflectat, vel ramum ejus aliquem haerentem adhuc in syl- 
vis: clarius: hserentem ulmum in terra, neque evulsam, ut 
sic continuo, per annos plures dometur, crescatque cum eo 
vitio, ut mox apta stt ad burim. Buri annectitur temo ^ qui 
excurrit proteiKUturque in altum per pedes octo, ab stirpe ; 



Hea dicilur. Àlii ex eo ,' qaod his 
fratrem Ost'iin, id est, Baochnm, 
a Tjphone fratre in friuira quia- 
qae et viginti dwcerptuBi, vaono 
collegit, i. e. cribro^ ut hac de caos- 
sa forte adhibita sil ▼annu$ in mysp 
ticis et arcanis et Bacchi sacris. 

i(*%,Site. di^na manet d, g, r. Id 
est, si te capit dignicas mris, Tel 
Bi^wi cokgdi ^oria. Serv. — Vivi» 
num apptellat rns , quod id Dii, et 
olim , et oune , prceontia sua , 
maximis afficiant bonoribus et ber 
ueftciiau 

i6f>. Continuo. Prioeipio, si»> 
tim , aut prinaquain aigrieullaram 
ceeperis. — Fi. Virtata. -* Z^onan- 
tur, U&iii scnrirc. eogtinr. <Senr. 

ijo* In huBÎtÊU In cucTatnsam, 
nam buris est cnrvanentam atatiâ, 
dictnm quasi /kaç eal; c , qnod sic 
in simiUtndincm caudae bovis. Alit 
buram curvaturam tcmonis qutt 
supra est, et quod est infea, ur^ 



vum dicani; baris eoim ut eiirve- 
tur, ante igiii domatur et ambori- 
tur ; unde et qme naturaliterinTe- 
nioatur curm, ita dicnntwr. «Serv. 
«^ Apud GrasQOS, ut refert Uesio* 
dus, ify. 4'7> buris , yvH> erat 
lignum ilignemm, natura curvum, 
qnod non sine multo labore quK- 
vebatur. Bmris scpe cuaa temone 
eode» ligMO coniinnata ; amboque 
noaiine buriê adpellabantur. Varro 
L. L. IV, Ed. Bip. p.38 ; ai^ temo- 
ms partem,. inter boves pusttam, 
,a ooaainfl boom buram dici ; a qui- 
bttsdaaa veto propter formam vr- 
«am appellari ; at secundum Ser- 
Ttum tunmm taninm de buris paru 
inteiori dicttnr; et apud Vic^ir 
Uum ao^siiore sensn intelligen- 
dnm est , ut nihil nisi illud iacur* 
vaftum liganm signi&cet. F. G. 

171. Huic» Aratro seiEcet. — Â 
ttirpe. A radice, tc) ima buris sum- 
mitate. — Temo, Ad. quem liçan- 



IN GEORGICORUM LIB. I. 383 

vel ab ima parte ipsiustemonis, qua inseritur huri, Tel potins 
ab ipsa buris curvatura, quae soli tangrt superficiem. 

173. Aptantar aures binœ, aptantur denlalia, quibus du- 
plex doraum : sunt dentalia, quœ supra se suscipiunt --'^ — 



tur, vel junguDtur boves. — Lig- 
num , quod ad jugam inter equos 
vel boves excurril. — Pedes pro- 
tentus in octo. Subaudi aptatur. S. 

17a. Bina?. Due, quibas latîor 
sulctts efficiatur. — Duplici donc. 
Aut lato ; ut Ge. 111, £7. At duplex 
a^itur pet lumkos spina : aut re \e- 
ra duplici y cujua ut rumque eminçt 
latns : nam tere hojusmodi suot 
omnes vomeres in Itaka. -»• Huio 
a sdrpe. Huic ulmo a stirpe tema 
adaplatur : is octo podium longue, 
buris cum temone vc»oatur fvfAHy 
ioferiori buri& parti adhcret. — 
Dentale y Gv8bg« ikufjMy li^numcui 
yomer insertus, et post eum itk 
sulco sucoedeaa. Dentale, inqpit 
Seirius , eaX U^auwa ad ^od vo- 
mer includitur : et in Persii 8at. I, 
73, legimuA de Gincinnato b»c 
verba ; sulco tertns dentalia. J}e»-* 
talo , a verbo dens devivatum, quoi 
formam dentioulatam modo vome- 
ris, modo deataiis désignant. Fea- 
tu8 solcum circum condend« urbia 
dpatiuBà dnotum <K>mparat eum 
incurvatione quam efficit buris ciua 
dente aut dentali, oui vomer in- 
sertns. Et Varro qnum, vomer quid 
sit, jam explicuerit, dentem indi-. 
cat , ut partem aeparatam , et leff-* 
ras mordentem. 

DenSa^, dupiez habet dorsum; 
diiobns enifl^ constat cruribns, q«e 
aeute in vomercm convergentia, in 
parte opposita disjuncta sunt. Sei^ 
▼il tcsiîmonium «Hcentis , in Itaiia 
esse dentalia duplicia, conlirnMH 
tnr pere|[riuatorum relationibus. 
** Apud Graïqos temoy burii, et 



vome-r 

dentale y saepe ex uno ac eodem 
liçno facta, (flivT<r>t/ov cT^o^^ov); sae* 
pius vero, ut in Hesiodi lib. Ht. 
435, e tribus diversis lignis (^rmi* 
«rov if9Vf9t). Dentali, aut duplici, 
aut simplici , sed acumioato vomer 
adaptatur, 4e quo VirgîUus hic 
nihil; non enias nisi de li^neis ara« 
tri partibtts agit. 

Vomer vel inseritur (Cato i35, 
vomis indutilis); vel alHgatur ; ita 
aliquoties ut deflectaior ( Resupi- 
nus, uncus vomer. ) Plinius XVIII, 
4B, inqnit: « Vomevum plur» gê- 
nera : Gttlter vocatur , prcden- 
sam, prittsquam proscindatur , 
terram secans , futurisqne sulcis 
vestigia prsscvibens iucisuris , 
quas resupinus in arando mor- 
deat vomer. Altemm geaus est 
vulgare, rostrati veotis ; (id est, 
oui dentale longius porrectum in 
acutam vomerem desinit. ) Ter» 
tium in solo facili , nec toto por- 
rectum dentali , sed exigua cus- 
pide in rostro. Latior haec quarto 
generi , et acutior in mucronem 
fastigata, eodemque g)adio sein- 
dens sulum , et acie lalevum ra- 
diées herbarnm secans. » Hoc est 
genus a Golumella lib. II , a , lau- 
datum : confutat enimCelsum, qui 
•siguis vomeribu3 arandum esse 
censet : ejusmodi'vomeres solotam 
terrain arboribnsque viduam ver- 
1ère possunt ; radiées vero arbo- 
ram iu Italie piagui solo secare 
nequeunt. Qointom deuique Pli« 
nius genus addit : « non pridem in- 
M ventum in Rhetia Gaili», ut duas 
• addarent alii roiuiaa, quod genus 



384 



GOMMENTARIA 



i!em. H»c, quia lau esse debent, videntur habere duplex 
dorsum. 

«73. Demum ait, ad juçum aptam esse tiliam, ut quœ levis, 
ne suo pondère boves fatiget; aptam etiam fa^fum : pars ex- 
tréma ara tri, stiva est : est haec manica, cujus ope vomer in- 
fixus solo , dirigitur, sublevatur, altius imprimitur et circum- 
flectitur arbitrio coloni, qui omnes motus aratri^ nunc inws 
▼el summos, nunc rectos aut obliquos cursus, a tergo^ id est, 
extremitate buris torquet, et manibus ad arbitrium régit. 



« ¥008111 planarati , cnspis effigiem 
« pals habet : serunt ita Don nisi 
« cuha terra, et fere noya. LatiCu- 
« do Yomeris cespites versât. Se- 
« meR protinus ÏDJiciant , crates- 
« que dentatas supertrahant : nec 
« sarrienda fiaot hoc modo sata. » 
Hioc seqnitur Romanomm val- 
gare aratrum non versavisse ces- 
pites, sed instar ligonis tantum fo- 
disse; ne illnd quidem majori et 
acntiori vomere instmctom, cujus 
latera herbaruni radices secabant. 
Hac de causa Golumella II , a ; 
ait, « bubttlcum per proscissum in- 
gredi oportere , alternisque versi- 
bus obliquum tenere aratrum , et 
alternis recto plenoque sulcare : 
sed ita necubi crudum soium et im» 
motum relinquat , quod ' afrricolaB 
scamnutn vocant. » Hac eadem de 
causa ait Galo in Originibus, (vide 
infra notam Servii, iEneid. Y, 
755 ; ) « Eos qui condituri erant ci- 
YÏtates , dum futurae urbis spatium 
snlco induderent, tenere stivam 
ar^tri obliquam , ut glebae omnes 
intrinsecus codèrent. » lilud solo 
vomere, et duplici dentali effici 
poterat; nec aure^ vel tabula opus 
erat. Aures sunt tabulic duas , buii 
adaptate , ac dentalis lateribus : 
bae neque ad proscindendum , ne- 
que ad Tertendum solum adbibe- 
baatur , sed ^d liras vel etiam col* 



liquias sulcandas. (Vide supra a 
▼ersu 4? — io4):^idc VarroDcm, 
I , ag ;,et Palladium 1 , 43. 

Non depingit Virgilius aratrum 
Yulgare , forma simples ; sed ara- 
trum , omnibus ad majorem cultu- 
ram pertinentibus instructum lig- 
neisque aurilnts ad lirandum. V. G. 

173. Jugo, là est, ad jugum. — 
Levis. Ideo levis, ne boves labo- 
rent. Serv, 

174- Stiva, Manica aratri, qua 
regitur gubemaculum. — Currus 
imos. Currus autem dixit, propter 
morem provinciae sus, in qua ara- 
tra habent rotas, quibus juvantur. 
Serv. — Vir Giarissimus Voss. suis 
notis ad hune locum adnezuit 
tabulam , quae plura ezhibet ara- 
tra , varie aurita y dentalibus alia 
simplicibus , alia duplicibus ar- 
mata, et vomere vel lato vel acumi- 
nato instructa, sed omnia, praeter 
unum Virgilio aliennm , irotis et 
cultro caréné : eadem ezcerpsit e 
veteribus nummis celeberrimus 
Graevius in sua Hesiodi editione. 
Constat etiam Dentale apud Ta- 
rentinos saepe onerari perforato la- 
pide, quem trajicit stiva, id est 
manubrium, quo regitur aratrum 
Unde libentius, pace Servii et alio- 
rum , concludam, non hic legen- 
dum esse currus imos, sed cursus y 
ut ferunt duo antiquissimi Biblio- 



IN GEORGICORDM LIE. I. 



385 



175. Nam suspensa ad fumum robora, si rimas non faciunt, 
apta sont conficiendo aratro : ergo, fumus explore! robora, 
examine!. Hic perrobora accipio quamvis robustan^ materiam, 
non si^atam speciem, sicuti supra, grave robur aratri: nam 
poeta jam ulmum pro materia assiçnavit. 

176. Instrumentis rusticis annectit, uti paranda area : prae* 
mîsso proœmiolo : possum, inquit, o agricola, referre, revo- 
care tibi in memoriam prœcepta veterum magistrorum rei 



thecœ Regiae codices , inscripti 
79^5 et 7926. Itaque geminamhaDC 
explicationem legenûbus propo- 
nendam censoi : i* Agricola sti- 
vam manibus teneos, postqaam 
lonçum ad extreinitatem agri sul- 
Gum perduzerit, flectit et tonjuet 
boves aratmmque a teryo , ab ex- 
tréma ejus parte , ad aliam saleum 
de integro perficiendum, donec to- 
tum incœptae arationis opus absol- 
vent : quiflque sulcus pars est pet^ 
currendi laboris ; et salci coafecti 
finis est cursus eztremus , vel imus : 
nam Gicero , pro Rose. Gom. ao , 
imos oogues ; Horatius , Art. Poet. 
3a , imum fabram , in extrema vici 
parte habitantem ; Oridius de Nu- 
ce, 6a , que imum agelli fundum 
habet , et praetereuntibas per TÎat 
proximom ; Plinins imum pedem , 
Il , 4^ S eodem sensu , quo Gneci 
•^MeriÀf , qno Noster imos cursus , 
dixerunt? a« Stiva, qu» fortiter 
comprehensa manibas agricolae, 
régit postremam aratri partem , a 
tergo boum , ab extremitate temo- 
nis inserti bur» ; et nunc in rec- 
tum vel in obliquum , nunc ad 
summum vel in imum solum , ara- 
tri vomerem torquety flectit, suble- 
▼at, imprimit; unde hsc omnia 
potuit Tocare poeta cursus imos, 

Quemcumque sensum tuearis , 
illnd antiquis nummis, et Varro* 
nis atque Golumellac silentio con- 
5. 



stat, rôtis caniisse Yirgilianum ara- 
trum, et quum nuili sint sine rôtis 
curruSy lectionem imos cursus alte- 
ri praeferendam. 

Idem vir clarissimus, cujus sen- 
tentiam ad vers. 48 supra memora- 
vi, haec omnia confinuando addit , 
bodie etiam vtderi in australibus 
Galliarum provinciis muha ejus- 
modi aratra sine rôtis y et qualia 
Bomani quondam bue attuierunt. 

175. Suspensa focis explorât ro^ 
hora fumus. Probat» enim solidi- 
tatis sunt ligna, si in fumo minime 
rimas effecerint ; nam que ad exsu- 
dandum fumum adbibita, si rimas 
faciunt et scissuras , mala sunt et 
infirma. Serv. — Non tantnm ad 
probandum, sed ad indurandum 
lignum, in fumo suspendebatur ^ 
quemadmodum apud Hesiod. in 
lf>. 4o5, et 627, «rn/AXiov, clavus 
navis , confecta navigatione , ne 
putredine conficeritur. Ad quem 
locum vide Gl. Grsvium. Emm. 

1 76. Possum multa tibi veterum. 
Doctrinam suam commendat ; ve* 
terum autem , ut Hesiodi, qui pri- 
mus de agricultura scripsit, aut 
aliorum antiquorum : tibi autem, 
id est , o Mecsnas, inquit ; vel , o 
agricola , hoc est enim tibi. Serv. 
- — Veterum. Varro I , i ; Rei rusti- 
cœ Scriptores plus quinquaginta 
recenset, Graecos omnes, aut in 
Gratcam linguam converses ; qui* 



2.'î 



386 



GOMMENTABIA 



rusticœ, nisi réfugie, iiisi te piget tenuissima qucqae cognos- 
cere; sed dabo tamen alîqaa, 

1 78. Tria prœcipit : area tibî maitu propria , yide , qua cura , 
non ferro, non alio instrumento, vertenda est, tractanda, 
▼ersanda, componenda : deinde, adjungenda est creta, quia 
tenax, ut sic area solidetur: terdum cylindro œquanda, ut 
plana omnia sint : et hoe ingenti^ quo melius solidetur. 

180. Ratio triplex, cur oporteat aream sic parari : obduretur 
area, manu, creta, cylindro : ne herbœ per ipsam enimpant; 
ne ipsa fatiscat , solvatur pnlTere, siccitate dehiscat, victa solit 
ardentibus radiis; demum ne variœ pestes animalium illudant. 
Tumest deinde : iiludant, vero, quia sœpe animalia ludunt, et 
eludunt inortalium operam. 

1 8 1 . En umerat quinque pestes ; quae soient aream infestare, 
ac perinde acervos frumenti minuere, mures , talpas, bufones, 
curculiones, formicas; prœterea alia monstra : nam mus exi- 
guus et ponit domos sub area, et facit horrea^ talpœ, quibus 



bus addantar licet Latini. Taubm, 
178. Area eumprimis. In primis. 
— Ingenti œquanda cylindro , Et 
vertenday etc. H«c per Hysteron 
proteron-posiiit, prius eoim est, 
ut manu terra yertatur : deinde so- 
lidetur glarea ; postremo seqnetnr 
cylindro y id est , lapide tereti , in 
modum colaronœ , qui a Tolabili- 
tate nomen accepit : wuwtiui enim 
est Tertere. Sane area locus esiya- 
cnus , aut natnra , ant studio fac* 
tus , ne qnid inde edi nascive pos- 
ait , quasi qui exaruerit. Cum pri" 
mum autem, id est, interea , quod 
maxime necessarinm est , Tel inter 
prima opéra et officia. Serv. — 
Golumella II, ao; Palladius VU, 
I ; Varro I, 5f ; Gato 91 , 139, 
ainnt aream solida terra , maxime 
creta vel a railla esse conficien- 
dam , et amurca conspergendam , 
tune premendam esse rotnndo la- 
pide , Tel columnae fragmento cu- 
jns Yolutatio ejus spatia solidare 
possit. Plinius XYIII, 7 1 ; ait, « ma- 



jore ex parte sequant tantum, et 
fimo bubulo dilutiore ilHnunt; id 
•atis ad pûlveris remedium ride* 
tur. » F. G. 

181 . Tum. Id est , etiam. — Fa* 
riœ illudunt pestes. Per hidum no- 
cent , quasi ludendo et siae labor« 
«eviant. — Smpe exifuus mus. Ni«- 
tela, mus agrestis robens : cujut 
Cicero meminit in Sestiana : et 
quia hic Virgilius yilium anima» 
lium mentionem facit , inde prae- 
misit : JPfi refugis tenuisque piget 
cognoscere curas. Diceudo autena 
exiguus mus, maltum ex ipsa de- 
minutione nominis et numeri sin- 
gularis enunciatione addidit dig- 
nitatis. Serv. — Glausnla bujus 
versus, monosyllabo verbo praeter 
sotitum constans, a Quintiliano, 
lib. Vin, 3, amoenissima judicata 
est : etHoratins, qui procul dubio 
perinde ac Virçihus , eratTersibus 
condendis idonens, simili utitur 
clausnla feliciore etiam erentu. 
Art. Poetic. 1 $9 : « Parturient mon- 



IN GE0R6IG0RUM LIB. I. 387 

non est visas, fodiunt ibidem sibî cobicula; bufones sœpe re- 
periuntur in locis cavis; expopulatur areas ourculîo, et €on« 
▼ehit iûgentes acervos farris; intelligit genus omoe f rurocn- 
torum: deniqœ idem facinnt formiosB senectœ su» metueDtes* 



tes ; nascetur ridiculus mus. » Sant 
qui tantorum magistrorom aucto- 
ritatem cum irrisu rejiciânt, nec 
intelligentet eodem rhythmo hic 
parvitatei»; alias vero aa((nitu4i* 
Bem depingi posse, aêque fcofm- 
num rex : imerdum et poDdua ; 
m procumbit humi bos : • ant tan* 
dem solemne sileatium : intempeS' 
ta. iilet nojc. InideaDt isti : sed 
lectorem emunctv uari» non fugit 
locutionis robur, inopinato pon- 
dère nltimae syllaba constans, que 
simal canora, et sensns precipnam 
ezhiben.s partem, eo loco occnrrit, 
obi plemmque paratn refert, aa 
longa sit , nec ne : jam ex ipso* syl- 
labamm ordine opinio nascitur rei 
alicujus momenti , qaas yerborum 
sensu firmatay auget specienr va^ 
nitudinis, solemnitatis , formidi» 
nis j denique ironise , si de rébus 
despiciendis sermo sit, nt apud 
Horatium I, Bp. 6 9 39: «Manci* 
piis locuples , eget spris Gappado* 
cum rex, » y. G. 

i83. Aut ocuiis eaptifoden eu- 
hilià taipœ. Hoc est, ocuiis debfles; 
quum enim talpe ceci nascantur, 
quomodo capti ocuiis? illi enim 
capti dicuntur, qui aliquando vi- 
derunt. Et mutarit genus : nam 
h»c talpa dicitur ; sîcut etiam de 
damis fecit : ut , £t timidi venient 
ad pocula damœ. Serv. ^^ Foden 
cubilia. Quia semper defosse vi*- 
Tunt. Pliu. I^S , 6 : Argumentù'ani» 
maliuniy quit semper defossa vt- 
vunty ceu tqtpa. Et XXX, 7 : iV- 
fossas septUHsque similes. Et X, 88. 
Obrutœ Urra, — Cubilia, Non tan- 



tum hominom lectuli , sed et fera- 
rum ; et aliarum bestiarum habita- 
cula, sive lustra, îta nominantur. 
Gic. de Nat. Deor. Il, 12g: Ut bettia 
in cMlibus delitescunt, gailinte 
ave§quê reiitiuœ cubilia sibi nidot" 
que o0n9truHnt. 

i84< Inventuique cavi$hif9. In* 
ventuSy pro qui invenitur : et eaviê 
hic pro principal! positum. — Ca^ 
vuSf vel cavum caverna est, siire 
locus eacavatus ; ntiXA tmc yh Aris* 
toteli , cava terne. Phedrus utitur 
bac Toce fréquenter II , ir, 4« 17 '• 
Dùlosa tuio eondidit tête catro, III, 
XTi, 1 7 : Noctua egreua cavo. — ^ Bu- 
fo, Rana terrestris ; (Gall. crapaud.) 
Hec corpore est maxima et noeen- 
tissima , et quia sœpe moratur in 
Tepribus et rubis , rubeta Latine , 
Grèce ^fvf^ç^ Yocartur; plena est 
ireneficiorum. Mira de bac rana 
describitPlln. XXXII, 18. 

f 86. Curculio. Yarro ait boc no- 
men per Antistichctn dictum, quasi 
gurgulio , quoniam pêne nihil est 
nisi guttur. (Gall. Calandre^ Cha^ 
rançon. ) — Inopi metuens formica 
seneetœ. Senectus semper alienum 
reqnirit auzilium : nam inopi, non 
tantum ad formicam pertinet, sed 
générale est epitheton seaectutb : 
vel ne inops in senectute sit ^ ec 
hoc juxta opinionem poeticam 
dixit. Serv. — Formica. De eade» 
Horat. I , Sat. i , 35 : haud ignara ac 
non incautafuturi. Quantopere for- 
mica de futuris sit sollicita , Phe* 
drus exponitlV, Fab. xxiii, i3; 
ubi illa sic : egogranum in hiemem 
studiose eongrego. 

»5. 



388 



COMMENTARIA 



187. Ex occasione areae, quae paranda ad messem, et tritu- 
ram, infert nunc quœpiam circa messem et proventom : in- 
prîmis docet, quo siçno discat a(j^ricola futuram annî felîcita- 
tem in area, futuram infelicîtatem : contemplare arborem, 
qiiae prima omnium se in sylWs (agris) flore vestiet, quae 
olentes ramos curvabit, hase est amygdalus; si fœtus superant 
multitudinem foliorum, scias annum illum fertilissimum 
fore: nam una sequentur frumenta, eritque tritura maçaa 
spicarum in ferventissima aestate : si vero exig[ui sint fœtus ^ 
et arbor tantum foliis luxuriet, tune area teret culmos palea- 
rum, nequicquam pingues, id est, non pingues. Nux)plwrifna 
est multitudo amygdalorum : foUus vero, indicîum quod est 
in arbore futur» nucis. 

193. Annectit nunc quœdam de seminibus eligendis : vidî, 
inquit, multos, qui quum varia grana serere parant, eorum 



187. Contemplator item, Prog- 
nosticon est anni futuri fertiiis, 
▼el infecundi. Contemplator autem 
imperativi modi tempos est : futu- 
ram pro prssenti : Contemplare y 
ut, alibi, Contemplator aquas dtU" 
ces, Terentius , Loquitor paucula , 
pro loquere, ita contemplare. -^ 
Nux plurima. Id est , louga , signi- 
ficat autem amygdalum : et pluri- 
ma^ sicut plurima cervix^ et qui 
plurimus urbi Imminet, — Silvis. 
Quidam pro arboribus nccipiunt, 
ut : pomaque et Alcinoi silvœ ; et 
alibi : Silvarumque aliœ pressos 
propaginis arcus. Serv. 

189. Si superant fœtus, là est, si 
flores in fructus vertantur, et si 
ipsi crescant et abundent : nam 
pA>prie superant , abundant , est. 
Serv, — 8i flores , aut nuces abun- 
dant. Sensus loci est : si fructus 
plures fuerint, quam folia, argu- 
ment um id erit t'ertilissime tritu- 
ra : sin piura fuerint folia, signum 
erit sterilitatis. fiene autem eiegit 
amygdalumy qus arbor primum 
pmoium flore t. Taulnn, 



190. Magnaque cum magno ve- 
niet tritura calore, Mcssis fertilis- 
sima œstatis calore fœcundata pri- 
mum et concocta , deinde areis te- 
renda ; nam ubi multae fruges , ibi 
multa opus est tritura, 

1 93. Semina vidi equidem mul~ 
tos medicare seret^tes, Servius de le- 
guminum seminibus, Cerdade fa- 
bis solis explirant , quos Heynius 
sequitur ; Tide vol. I , p. 379 : ego 
autem de tota agricolationis ra- 
tione de Variorum seminum ma- 
ceratione et annuo delectu, inter 
quae fabarum ut frumenti , et alîa- 
rum frugum , semina , ante satio- 
nem medicantur ; nitro perfundun- 
tur, ut alienis succis et salibus con- 
tra vermes muuita , citius in sulco 
progerminent , et grandiores foe- 
tus e terra emittant ; seiiguntur 
maxima, quotannis, et manu ti- 
giilatim multisque curis explorata^ 
ne degener seges oriatur : nec me 
movet quod Goiumelia et Piinius 
ab Heynio in notis invocati de fa- 
ba tantum loquantur : caetera omi- 
serunt, sed non ezcluserunt. Dr 



IN 6E0R6IG0RUM LIB. I. 



389 



seminibos medicinam adhibeDt; nam illa nitro, atque amurca 
perfundunt, ut postea grand ior ait fœtus, grandiora grana in 
siliquîs, in glumis quae esse fallaces soient. 

196. Attingit poeta morem nonnuUis agrieolis receptum, 
qui soient igni exiguo et lento madefacere, calefacere et ma* 
cerare semîna, ut sic properent proTentum : sed addit ipse, 
hoc non satis esse : vidi, ait, quosdam, qui semina non so« 
lum perfundant nitro, et amurca, sed etiam madefaciant 
illa, calefaciant, properent, legant diu, et spectent probent- 
que labore multo, an illa sint bona semina, et generosa : sed 
nihilominus tamen, vidi ista semina madefacta, calefacta, 
macerata, properata, lecta diu, spectata multo labore, vidi, 
inqnam, degenerare; nisi illa legantur maxima, et manu, et 
quotannis cum maxima bominum cura. 

199. Coiijicit in culpam fatorum , quod viderit agrès tia om* 
nia quotidie in pcjus ruere, et referri sublabique rétro; illus- 
tratque comparatione : non aliter quam qui remigio lembum 



sHiquts autem tanquam ad legnmi* 
na sola pertinentibus idem sentio 
quod Ha]lerus , nimirum ba» dici 
posse de glumis, seu granorum 
omnium involucris , inprimis si 
poetica scribaatur. Non urgebo 
•os qui ad facUiorem legumiuum 
coctionem igni properata et ma> 
dentia référant : procul hiiie artis 
coquiniiriae interprètes et ministr i I 
194- S^ nitro prius. Nitrum em 
aqua in modum salis coalescit, et 
ad Solem liquescit : quod aptum 
est ad lavandum. — Etnigra per- 
fundere amurca. Olei sordibus , sed 
bis, quae precedunt; nam sordes, 
que sequuntur oleum, fèces vo- 
cantur. Et petfundere ^ pro vidi 
perfundentes. Serv. 

196. Grandior ut foetus. ïd est, 
majora grana. — Siliquis fallaci' 
bus; que fallere plerumque con- 
sueverunt : interdum enim legumi- 
num folliculi, quum inane» stnt, 
majores videntur. Serv, 

197. Lecta. là est, cum labore 



electa. — Spectata. Probata ; ut , 
Et rébus spectatajuventus. Fréquen- 
ter apud Ter. spectare pro proba- 
re. — Prcceptutn a Didymo , Geop. 
II, 17 , relatum, semeti esse trans- 
ferendum ex frigidis locis in cali- 
da, ex ppaeeocibus in serotina, re- 
jicit Plinius, lib. XVIII, 54 : quo 
facto non magnam apud nostros 
agricolas auctoritatem consecutus 
est. F. G. 

1 99. Sic omnia faits In pejus rue^ 
re. Metaphora desumpta a flumi- 
nibus, qualis Nos ter utitur ^n. II, 
1 69. Ex illofiuercy et rétro sublapsa 
referri Spes Danaum, Quod dété- 
riora fiant omnia , et talia sequan- 
tur sœcula, quae ob muhiplicâta 
generis bumani sceler^ nomen am- 
plius sortiri nequeunt, testatur Ja- 
yen. Sat. XIII y a8. 

AGI. Non aliter y quam qui ad» 
verso Rumine lembum, Ostendere 
vult usque ad perfectionem labo« 
rari debere , nec tantum laborem 
procedere , quantum levem remis- 



390 COMMENTARIA 

iubigît, adid^it, per adversum flumen; «i forte paulqlum a re- 
migando cessa vit, et remisit brachia; statim (nam hoc est 
atque) alveus illum ia prsceps rapit per pronum amneoi. 

Pars quikta. ao4- Açgreditur jam quintam partem librî 
hujus, quœ tota est de temporibus operum rusticorum, et cui 
CODJungît multa, que pertinent ad astrologiam ; nam hœc ars 
necesaaria est discernendis temporibus operum rusticorum : 
prsemittit vero huic parti versus quatuor , quorum sententia 
hec est, tam necessariam esse astrolo(pam agricolis, quam 
nantis: ergo, nobis, qui agricuUuram exercemus, tam sunt 
servanda sidéra Arcturi , hoèdorum dies^ anguis lucidus, quam 



fionem in deterins cuDcta dedu* 
cere. — Ad verso Jiumine. Contra 
▼im et cursum fluminis. Serv. — 
Molossus , quiadvenOy inter yerba 
roonosyllaba positus, prsftertim eo 
loco , qtio êkspéctaCar cœsara , ni- 
8um optime depingit. V. G. 

^o^. Atque illum in prweeps. A^ 
tpiey id esi, statim. Alii quidam sn^ 
perflaam conjnnctionem volunt; at 
boc dicil : ita om&ia, qu» terra 
prof en, nid continnum in eisstu* 
dium agricdiaéserceatflicetmedi* 
centnr, et grdndia plemnque nas^ 
eaDtnr , in pejus muot : et «ic fe« 
runtnr, sicnt qui contra cursuin 
iuminis et vim narim agere irait ; 
si aliquantulum manns et brachia 
remiterit , et dessus vel modice ab 
opère cessavéïit , statim agente vi 
fluminis et naturali cursit relabi- 
tur , nec potesl sursum ire , sed in 
preceps Tadit. Nam proprie pnv- 
ceps id signifièat. Sétv* 

ao4. Pfœterea tam mint Arcturi 
sideta nobis. Jam didt astrolofpam 
msticam, ita \kt na^ij^antem, nosse 
debere : ut sicut navif^ndi tempus 
et vekitorttm atque tempestatum 
Aiotus ille ex sidemm corapositioi- 
ne coçnosdf : ita et iste terram co« 
]endi rong;raa tempora, et camw 



diversos ^ Tel caloris tcilicet , Tel 
frigoris aut pluviarum ex stellis 
agnoscat. Serv. — Arcturus ; Stella 
Bootis major , prope caudam Ur- 
ste : nonnunquam ioteger Bootes 
dicitur Arcturus. — Ilndi stellae 
sunt juzta aurige brachium posi* 
tae. De ortu et occasn sidemm yî- 
de plura apud Pliaium , lib. XviU , 
66 ; et Golnmallam , lib. XI , a : 
▼ide etiam Pfaffsii dissertationem, 
pag. 85. K. Q. 

ao5. Hmdorumquedies. Bene an» 
tem hœdos Arctiiro junzit, qui et 
ipsi plavias faoiuat; et alibi, p/u* 
vialilmshaidis.-^Serwmdi. Obaer^ 
taitdi. Auriga signum «sf, haud 
longe a Septemtrione, cujas pedem 
cum cornu tauri uaa Stella con- 
jungit : quem aurigam pater Mer- 
eorins inter sidéra locarit. — Lu» 
eidtts anguis. Très sunt angues in 
c»lo $ unus qui inter septemtirinnes 
est : al ter Ophiuchi : tertius Au» 
stralis , in quo sunt Grater et Cor* 
▼us, de quo nunc proprie ait an* 
ffuis : nam Si^a dicitur Grâce. Et 
scimus angues aquarum , terrarnm 
serpentes. Hsc autem signa gène* 
raliter posuit ; non enim bec tria 
tantum , sed omnia , praecipit ob- 
servanda. Serv. 



IN 6E0R6IC0RUM LIB. I. 391 

illis, qui pontum tentant, et fauces Abydi, quum redeunt in 
patriam per œquora : vocat Âbydon ostriferum propter copiant 
ostreorum. 

ao8. Ab generali praemonitione descendit ad ceita qaœdam 
opéra : primo constituit tempus hordei serendi , inter œqui» 
noctium autumni quod fit sub libra, atque inter brumam; 
•ed dilatans more poetico santentiam, ita ait: pofrtquam libra 
fecerit horas diei et noctis pares, di-viseritque ex aequo orbem 
mundus, médium luci, médium tenebris, tune, viri qui estis, 
tauros exercete, hordea serite, usque ad imbrem extremum 



307. Pontus et ostriferi faucet 
teniantur Abydi. Sestos et Abydos 
ci^itates aunt Heliesponti , qii« 
angusto et pericaloso mari segre- 
^antur : in bis an^stiis Leander 
ad Uero natare conmieTerat : nam 
iila Sestias» hic de Abydo fuit; 
qui qttttm fréquenter ad amatri- 
cem amator nataret, tempestaCe 
obmtuf interiit : cnjos quum cada- 
ver ezanime ad Utua, in qi^o Hero 
deturre exspedare solebat, esset 
adpulsum , paella se prccipitaTit 
in nuure , et ita viiam fimyit : onde 
elegit locoa periculosiorem, quem 
pro omni poneret pelago. Vide ex 
Orid. Heroid. XVIII et XIX. — Aby- 
dena ostrea iaudat Archestratus : 
Bihilominus Romani Tarentina , 
Girceianaqne bis anteponebant. 
At fora an Virgilius concham de* 
si^at pnrpnream ; nam et Seneca 
( in Medea , lo) et Atbencus Ilia* 
cam laudant purpnraro. V. G. 

208. Ubra die. Hic jam incipit 
dispntare de co^itione tempomm 
ex sideribu». — MKe. Non est Apo« 
cope, pro diei : sed secundum an- 
tiquos re^ularis (^enitiyns est. Nam, 
ut saspe dizimus , obliqoi casuii no- 
meri sin^ularis, nominatÎTO plu« 
rali majores non debent esse : quod 
Terum esse Sallustius probat , qui 
in prosa ait : Ihtbitavit acie pan. 



Plantus in Amj^trione : Nequê nox 
quo^uam eoncedit die, pro diei. 
8ed modo , dies , diei , dicimns : 
unde juxta presentem usum , die 
posnit pro dieî. Serv. — Somnique., 
là est , noctis ; nam ab officio tem* 
poris, ipsum tempus ostendit : di* 
cit AQtem cquii^octinm autumna^ 
le, quod fit Sole in libra posito. 
Tecnale enim equinoctium in arie* 
te efficit Sol positus; boc autem 
dicit, frumenta screnda esse au- 
tumnali tempore : termina Tero 
usque ad veris initium. Serv. 

3 10. Ejcercete viri tauros. là est, 
arate , qu9 seri possit ; vel , si so» 
lum pîn0ue, aratro semen operite ; 
bac de causa «f m? dicitur apud 
6rseG09 sationis tempus. — Ara* 
trum sator plerumque anteibat ; 
nonnunquam idem et sator erat et 
aratoc : spargebatur semen e sae- 
co : hoc modo apud Moschum se* 
rit Amor. Plinins XVIII , 54 , ait : 

■ manus utique congruere débet 

• cnm gradu , semperque cum des* 

• tro pede fit quoque quorumdam 
m occulta ratione , quod sors ge- 

■ nialis atque fecunda est. » F", G. 

311. Usque sub extremum hrumœ. 
là est, non usque ad bmm« finem, 
sed circa. Nam bromafinitur VIII. 
Kalend. Januarii die : et iste non 
atque ad ipsum diem dicit sereu- 



392 



COMMENTARIA 



brumae^ quae intractabilisy et aspera prœ frlgore : porro ia epi* 
theto latct ratio, cur opus tune cessare debeat. 

212. De lÎDO, et papavere Cereris eadem prœcipit, nimirum 
serendum eodem tempore, quo hordea : illa, Dum sicca iel- 
liire licet^ dum nuhila pendent y periphrasis est temporis ÎDter 
œquinoctium, et brumam. 

21 5. Fabam, medicam, milium, ait, serenda vere : sed qua 
Teris parte? non primo mense, qui Martius; sed secundo 
qui Aprilis, quuin videlicet Taurus, qui candidus est a Sole 
quem tune gestat, annum aperit auratis comibus : quum ca- 
nis heliace occidit, qui babet in sphaera frontem tauri sibi 



dum. Serv. — Intractabilts ; urVar- 
ro I, 35, etColamellapraecipiunt, 
in XV diebus ante et post brumam 
prztermittenda sunt ag^riculturae 
negotia, qoae tune tractari ne- 
queunt. F". G. 

312. Céréale papaver. Car papa- 
ver dicatur Cereris, caussa est mul- 
tiplex : signabo aliquas. An quia 
illi, ut inventrici attribuitur? ut 
ait Euseb. Praspar. IIL An quia illo 
Gères famem exsolvit? Hanc colli- 
gasezOvid. Fast. IV, 547- -dbsti- 
net aima Ceres, somnique papavera 
caussas Dat tibi cum tepido lacté 
bibenday puer. An quia papaver 
aptnm esui , vel quod eo Gères usa 
fuer^t ad oblivionem doloris?Utra- 
que est Servii. An quia illud agri* 
colae inter segetes sererent, tametsi 
nocuum« ut illo sacra facerent huic 
Des ? hanc adbibet Brodons Mise. 
Il, 29. An quia illud manu gesta- 
ret hsc Dea et ejus simulacra? 
Hœc est Brodœi, et Turn. IX, a6. 
Firmat posterior loco Callimachi ; 
additque Antistitas quoqne Cere- 
ris illud gestasse : inde est, ut 
ipse sententiam Poetse référât ad 
sacrum Cereris. An demum , quia 
d-(/X«uÎTic genus est papavcris ac- 
commodatum et salubre conficien- 
dis panibus ad esum? Hanc addu- 



cit Mancinellas , neque iUam reji- 
oit judiciam Germani. Cerda, 

ai 3. Tempus. Tune scilicet esc. 
— Jamdudum. Quamprimum : di- 
cit, serendum esse eo tempore, 
non quo pluit , sed quo imminent 
pluvi». ^neid. lib. II, io3 : Jorn* 
dudum sumite pœnas. 

ai 5. Vere f obis satio. CoXvanellst 
sic ait , lib. II , 9 : « Prêter satio- 
« nem anctumnalem , quam potis- 
« simam ducimus, est altéra, quum 
« cogit nécessitas : trimestrem vo» 
« cant agricolœ : ea locis pnegeli- 
« dis ac nivosis , ubi aestas est bu- 
« mida et sine vaporibus , recte 
m committitur : ceteris admodum 
* raro respondet ; quam tamen ip-- 
« sam celeriter et utique anteœqui<- 
« noctium vernum conveniet per- 
« agere : si vero locorum et cclî 
« conditio patietur, quanto matu- 
« rius severimus , tanto coromo>« 
« dius proveniet : neque enim est 
« ullum , sicut multi crediderunt , 
« natura trimestre semen : quippe 
M idem jactum autumno melius res- 
« pondet. Sed sunt nihilominus 
« quaedam aliis potiora , que susti- 
« nent veris tepores,ut siligo, etc.« 
Gonfer. Plin. XVIII, 10. V G. — 
Tune tequoqucy Medica, Ad ipsam 
herbam apostropham facît. Haec 



IN GE0R6IG0RUM LIB. I. 



393 



oppositafm et quasi minitantem. De medica signale prœcipit 
serendam in terra putri. 

319. Pergit ad triticum, et far : si terram arabis ad triticum 
et farra condenda, ita ut tibi tantum sit cura aristarum, fru- 
menti solius, hoc opus fiet tibi, o agricola, mense Octobri, 
et post matutinum occasum cosmiscum Pleiadum, et post or- 
tum heliacum coronœ : cave alio tempore triticum et far 
sulcis committas; cave nimium festinus sis in credenda anni 
spe telluri invitœ, ac repugnanti : nam multos vidi, qui ante 



autem a Medicis translata est in 
Graeciam; quo tempore eamXerzes 
inyaserat. Hujas plena Venetia est : 
et, nt dicitDionysius, trium folio- 
mm est , semperqne TÎrens. Serv. 
—Jlf«i/ica.Plin. XVIII, i6;itade8- 
cribit : Similis est trifolio y caule 
foliisque geniculata : ea, quum m 
cautem tissurgit, in folio contrahi" 
tur. Ad quem locum ¥. Dalecamp. 
Nomen habet a Médis, unde ad- 
vecta. Restât ultimam de prxcepto. 
Ejus daie partes, et quo tempore 
serenda medica; et de putredine 
terrae, ubî serenda. De priore Plin. 
XVIII, 16 : seiitur mense Majo. 
Pallad. lib. V, tit. i. Aprili mense 
in areis, quas ante (sicut diximus) 
prœparasti, medica serenda est. 
Itaque Virg. praeclare vere seren- 
dum asseniit. Ita quoquePlin. loco 
adducto : vemo seri débet. De pos- 
teriore Colum. II , 1 1 . Locum , in 
quo medicam^ proximo vere saturus 
es f proscindito circa Kal. Octoh. et 
eum tota hjreme putrescere sinito, G. 
3 16. Et m.ilio venit annua cura, 
Seneca Epist. 86, Virgilium tan- 
git, tanquam agrari» rei parum 
peritum; quoniam scripsisset mi- 
lium et fabam sub idem tempus 
seri : sed mehercle calamniatur, 
aut ludit iste Socrates : immo illud 
facit. Milium ex iis est , quae trina 
teropestate anni seruntur , estate, 



bieme , Tere : in Italia tamen plu» 
rimnm lestate : quam solam satio- 
nem ibi Seneca agnoscit. At tu vi- 
de Plinium XVIII , 7 ; et liberabis 
facile Virgilium bujus culps.7au6. 
— Secundum eumdem Plinium 
XVIII , 66 , milium non ante Ver- 
giliarum ortum serendum, quo 
tempore vespere per arva lurent 
cicindelae , id est , animalcnla vo- 
litantia per berbas , et instar stel- 
liilarum micantia. V. G. — Annua 
cura. Post medicam , qua semel 
•ata durât, juzta Palladium, lib. 
y, tit. I , annos decem , et quae per 
anmim quater et sexties demelitur , 
opponit milium quod serendum 
est quotannis et vemo tempore : 
aliter nuUa proventus spes foret. 

217. Candidus Taurus et Canis 
adverso. Tauro cedensy explican- 
tur, vol. I, pag. a83 et 284 : ita et 
Atlantides Goronaque ibid. et pag. 
sequentibus. 

219. Triticeam in messem. Ad 
messem tritici , vel segetis. — Ro- 
bustaque farra. Fmmenta , quœ 
plus habent virium, quam legumi- 
na ; quo tempore nobis Adantides 
occidunt, sunt serenda. Serv. 

^kT^Z. Sulcis. Arationibus. — Cbm- 
mittcu semina. Quasi custodibns 
fidelibus. Serv. 

224* Invitœ terrœ. Quae quasi 
coacta msticorum labore , et non 



394 COMMENTARIA 

occasum Pleiadum, Maia una eat in Pleiadibus, sementcn 
cœperunt, qui mire frustrati sunt, tritico converso in arenas, 
et Tanas, quœ f rages non habent« 

337. De vicia, phaselo, lente, docet serendas Boote acci- 
dente cosmisce , mense Octobri. 



spODte , fnictus profert : alii , si 
non suo tempore seratnr. — Anni 
spem. Unde ta annum speres posse 
dedncere. Serv, 

a 36. Exspectata segts, Id est, spe- 
rata , quod Nonn. Marcellus ad* 
struit ex M. Tull. Off. lib. II : E$t 
enim deterior <fui accipit y atque 
etiam ad exsppctandum semper pa^ 
futior. — Quidam Plinio consen- 
tientes putant semen dintias in 
terra retentum, degenerare în aye- 
nam , onde serrandam censco lec» 
tionem avenu (1). Ignari quidam, 
nescientes quid ex voce avertis fa- 
cerent , Aristis scripsere , vel acer- 
vis, V. G. 

337. Si vero vicîamque sem, etc. 
Plura silîquisorum leguminum pft- 
tiuntur sub hiemem seri. Colum. 

II , II, inquit : « Vicite autem du» 
« sationes sunt ; prima, qua pabuli 
« causa circa aequinoctium auc- 
« tnmnale serimus ; secunda , qua 
• mense Januario vel etiam serius 
«jacimus ses modios semini pro 
« generando. » Vide Plin. XVIII» 
37. y. G. — Filemque faselum, Fï- 
Um exponit Nonius fréquentent; 
quod, que abundant, yilescant. 
Willicbius distinguit/me/um et/a* 
seolum. Illum ait cicercule genus 
esse ; banc berbam , cujus fructus 
dicantnr ^xi;|^«i Theopbrasto , lib. 

III, cap. ult. Histor. Plant. Taubm, 
aa8. iVec Peltisiacœ curant asper^ 

nabert lentis. Pelusium unom est 



de septem ostiis Nili , nbi primaa 
lens inventa dicitnr j vel obi opii' 
ma nascitur. Unde sot' f{t;tiMoni- 
tut est. Serv, — Lentium apod Mi- 
nium , lib. XVni ,11, duo mmo- 
rantnr gênera , altemm rotondiss 
nigriusque, altemm sua tigiira,i<i 
est, vnlgare, ad Pelusium M^^ 
maxime coluntur. Immensa oavis 
qua Gains obeliscum ex iEgyptoRo- 
mam vehi jussit , 1 ao,ooo lentioa 
modios pro sabarra babebat. T. ^* 

339. Haud obscura. Hoc est di- 
ra. — Mittet tibi signa Boolts. Si 
viciam , et faselnm , et lentem se- 
rere volueris , occidente Boote m- 
bes inciperc. — Cadens Boota. W- 
cidens , vemo sciiicet tenport- 
Tune enim Bootes occidit. Sen. 

33o. Incipe , et ad médias sem»- 
tem extende vruinas, Omnia cob- 
plexus est tempora : et Tem»* 
sciiicet, que legumen seritiir:^* 
autnmnale , que framentom. " 
EpHogus universae sationis et ^^ 
nnm et autumnale tempos coa* 
plectens. Porro videturPliûin»*^ 
ronem vellicare , quod rnsticos »> 
sua terrain caelos erigat,i«tainqB« 
scientic sideralis subtilitatem v^' 
peritis prsemonstret ; XVIfl» M» 
et 35, et 36, et 37, ubi Natori» 
inducit, agricolasitacastiganteB»: 
Cur cœlunt intuerisy agricole? ff 
sidéra quetris , rustice ? Ectt t» ' * 
ter hàhas tuas spargo sptcu»^ 
(alii peculiares)steUas, easf^^ 



(1) Ar^entorati scrratus codex qucm nupcr Ic(i» eamdem cxbibet lectioBC*' 
(Gouni. ) 



IN GEORGIGORUM LIB. I. SgS 

a3i. Hoc yersu, qui veluti epilogas ett unWen» sationis, 
aiunt interprètes contineri générale prasceptnm, tam de his 
quœ hactenus dicta, quam de aliis, quœ sikntur : itaque do- 
cet sementem omnem , quocumque tempore incipiatur, sive 
vernoy sive autumqali, non producendam ultra hyemem 
mediam. 

a3a. CoDcludit quae dicta de semente, declarata necessitate 
astrolo{;iaB, a qua pendent nisticana opéra : quasi dicat, labo- 
rat Sol, o agricola, in utilitatem tuanii régit mundum, in 
partes quatuor Autumni, Hyemis, Veris, iEstatis dimensum 
divisumque; idque facit excurrendo ssBpius per duodecim 
signa mundi, id est, caeli. 

233. Ex occasione duorum versuum prœcedentium adducit 
nunc latam caeli descriptionem, quœ respondet descriptioni 
terrarum. Dividunt caslum Zonas quinque; média semper ru- 



pen €t ab opère disjungenti ojten* 
do, etc. Cur altius speetas^ ipsum- 
que cœlum $crutaris? Hahe$ anU 
pedes tuo$^ eece, Fergilias, etc. -— 
OperK pretium feeerit , qui ordine 
omnia ibidem legarit. Sed dicamiis 
Plinio, yir(j;iliuiii «gricolaB suo prc- 
cipere non esactam Afltrologi» sab- 
tiÛtatem, led annnia illa Astrologim 
hreviarÙL, que nos arabico ▼ocabu- 
lo âLMANàCH Toramiis. Taubim, 

aSa. Per duodena* Malti pro 
duodecim accipiunt ; at : Bina mar 
nu lato crispant hoitilia ferro ; et 
septenaque tela. — Elei^ans carmen 
de signis cslestibus prodidit An* 
sonins : Bit sex et tidera compient : 
Hic Anes y Tavrutf Gemini^ Caum 
cet, Léo y VirgOy Libraquey Scorpiusy 
Arcitenenty Capricornut, etunwm 
Qui ienet , et Piscet. — Sol aureus, 
*0 Xtve^poMc MXiOf in Epigr. Xf^etè^ 
#*»**(» Orpheo. Alii quod «nro 
prssit. 

a33. Zonm, f d est, plaga Tel eir- 
evH, qaorum primus Septemtrio- 
nalis ; Tel , at quidam volunt, Aqni- 
lonias. Zon» , circoli ^ qui cslnm 



ae terram, Telnti «onae cingnnt. 
Translative , nam proprie Zone in 
terris, sed pro parallelia, id est, 
eircalis posait. Septemtrîonalis , 
iHstivaUs , iEqaiaoctinlis , Brai 
lis , Ausiralis. Serv. — Qutn^ue 
nent cœlum zionœ. Ab aeris tempe- 
rie Terra distingaitar m ^fion^tie 
9onat : Latini Ùnguloty FatciaSf 
Plagaty drculoty nancnpant. Mam 
aeris qnalitas Tel est jEituûtay Tel 
Temperata , Tel deniqae Frigida. 
JEstuoea qaidem plaga iis, qnibus 
Sol supra Terticem et perpendica- 
lum ipso mendie consistit. Ea Zo* 
na Torrida Mtuffuurmikç Tocatur Se- 
necae in Hère. Œt. act. III. Lux 
aeerha dicîtur. Temperata «Jxf«ro( : 
ubi, at Naso ait, Mitta est catm 
frigore Jiamtna : et quo Sol non 
ita accédât, ut eam torreat; nec 
tantum abest, ut perpetuo gelu ri- 
geat : atqae hsee duplex est, Jifui* 
ionarit et AuHtrina. Tandem Frigi^ 
day qa« quam Sol ibi plurimum a 
▼erttce sit remotus, perpetuo ri- 
gore premitur : estque et ipsa du- 
plex; Aretoa, sab Arctico polo; 



/ 



396 



COMMENTARIA 



bel sole, semper torretur igni : a média transit ad extremas; 
extremae duas dextra et sinistra trahuntur rotanturque cir- 
cum hanc: concretœ istse sunt; dextra, quœ Arctica, et ad 
SeptemtrioDem glacie cœrulea; sini^tra, quae Antarctica, et 
ad Notum imbribus a tris : nam Boréal is subjecta est assidais 
et nimiis rigoribus; Austrina immodicis imbrium humidita- 
tibus. Inter bas, et mediam, duœ sunt alise, Tropicas Vocant, 
solstitiales, temperatas : bas Dîi mortalibus habitandas dede- 
runt, ut in quibus nec glacies nimia, nec nimii imbres. Per 
ambas, inter ambas, secatur via quœdam, ducitnr, teritur, 
qua se vertit obliquus ordo signorum. Sol enim per Zodia- 
cum, qui obliquus est, inter bas duas discurrit secans .£qai- 
noctialem. 

340. Pergit nunc ad explicandos polos, quo exsistat caeli 
notitia intégra: inprimis moneo mundum hic esse caeluna; 
mundus ut polo Arctico consurgit supra nos; ita polo Antarc- 
tico premitur sub nobis : ille arduus est ad Scytbiam, et Rhi* 



et qae haie sub Antarctico oppo^ 
sita. Porro negatam ab omni sevo 
nmltis est, zonam Torridam hahi- 
tari : sed hodiernae navigationes et 
experientia docet, sub iEquatore 
commodissime jncundissimeque , 
et tanquam in terrestri Paradiso 
( quem et hic quidam ausi ponere ) 
vitam bomines yivere. Sub Tropi-^ 
eo tamen molestius habitari , prae- 
sertim sub Capricorno. Frigidas 
tontis autem parum habitari. De 
quibus omnibus accuratissime dis» 
putat P. Merula lib. II , Part, 1 , 
snae Gosmographi». Taub, 

a35. Quant circum extremœ. Be- 
ne extremœ addidit , id est , Borios 
etNotios ; ne eas, qus circa igneam 
sunt, intelligeremus, quas constat 
esse temperatas TÎcinitate caloris- 
et frigoris ; quarum unam nos ha- 
bitamus, alteram antipodes : ad 
quos hinc torrente zona , hinc fri- 
gidis ire prohibemnr. Antipodes 
autem dicuntur, quod contra nos 
positi sunt contrariis vcstigiis : ter- 



ram enim dirunt undique c«Io et 
aère cingi. Per has autem duas zo- 
nas in obiiquum vertitur signifer 
circulus, qui Soliscontinetcursum. 
Unde etiam fit, ut duae zons fri- 
gidissimae sint, ad qnas nunquam 
accedit : una ferveus , a qua papne 
nunquam recedit : duae tempera^ 
t», ad quas vicissim venit. — Tra- 
huntur. Pro extenduntur , aut sine 
intermissione vertuntur. Serv. 

237. Duœ mortalibus œgris. Sirut 
dictiim est, temperata*, ex calido 
medio , et frigidis extremis circu- 
lis. Serv, — Kxpressit Homerioam 
iliud : J^itkùivt ftfvtu9%. 

aSg. Obliquus, Zodiacus voca- 
tur sectus limes apud Ovid. Met. 
II, i3o : Sectus in obiiquum est lato 
curuamine limes. — Qua. Per quam 
viam. 

a4<* Consurgit; premitur. Deest 
ita; ut ad Scytbiam consurgit, ita 
premitur in Austros. Quoaiam Ko- 
ticus circulus totus infra terram 
est ; et premitur , quasi deprimi- 



IN GEORGICORUM LIE. I. 



397 



phaeos montes Scythiaç; hic devexus in Austros Libyae: ille 
▼ertex nobis semper sublimis est; liic sub pedibus, sub Styfpe, 
4ub profunditate infernorum : ista poeiice. Breviter: polus 
Arcticus supra horizontem est, Antarcticus sub horizonte. 

a44* Adjungit nunc quae insunt utriquepolo, ita tamen ut 
dilabatur ad ea, quœ insunt generalius alteri hemisphaerio; 
hic in polo Arctico anguis se inter Arctos, ursas, duascircum- 
volvit, instar fluminis, quœ ursœ Oceano nunquam tingun- 



tur. Serv. — fybiœ. Apud recen- 
tiores Grœcos Domen Africs : bec 
ad Nilum , ubi UtitndiDÎs ei mazi- 
ma pars ndest, paolum ultra can- 
critropicum porrigitur; etinde ad 
Herculis fretum asque flectitnr. 
F. G, 

2^2, Hic vertex nobis semper su- 
blimis. là est, hseo pars mundi a 
nobis semper videtur. Polum dé- 
signât arcticum. Polus boc in loco 
est axis pars eztrema. At illum Sub 
pedibus Styx atra videt. Id est, 
azem Notirum, id est, Australem, 
qui a Dobis nunquam videtur : si- 
Gut fioreas, id est , septemtrionalis 
semper videtur. Et sicut varias pbi* 
losopbomm opiniones snot : ita et 
hic varie loquilur. Nam alii dicunt 
a nobis abscedentem Solem ire ad 
antipodas. Alii negant, et volant 
illic tenebras esse perpétuas. Mire 
autem ait Styx^ quasi de inferis 
Styx atra videty manetque profun- 
dif ut ostenderet illud quod dicunt 
philosopbi, recedentes hinc ani* 
mas et illic alia corpora sortiri. 
Unde et Lucanus ait : Begit idem 
spiritus artus Orbe alio, Quod veri- 
simile est , quia dicnntnr anime , 
aut igni , aut vento , aut aqua pur- 
gari : quod ut^tnecesse est , dum 
aut per frigidas plagas, aut igneani 
transeunt. Et licet alii hoc a Vii^ 
gilio dictum per poeticam licen- 
tiamvelint; lamen sci^ndom est, 



eum poeticœ licentise inseniisse 
pbilosophiam. Serv. — Illum sub 
pedibus, perperam interpretantur 
nostris : cui interpretationi oppo- 
sitiu at illum répugnât. Madriden- 
sis codicis scriptor loco videt, te- 
net admisit. F. G, 

a 4 4* Maximus anguis, Vel quia 
ipse raeteris est major, vel quia ad 
Scytbiam , vel quia inter duas arc- 
tos. Sane hune draconem quidam 
occisum , et inter sidéra conloca- 
tum a Miuerva dicunt : alii bunc 
esse, quem Hercules rnstodientem 
mala aurea Uesperidum occidit.— 
Hic. Pro illic. Serv, 

a 45. Circum , perdue duas. Et eir- 
cum enim est eiper; nam per utram- 
que labitur, id est, inter duas ; ma- 
jorem canda taogens, alvo com- 
plectens minorem. — In morem 
Jluminis Arctos, Hesiodus irvixfAf 
fimt iitxeiç, Id. — Tlvrofiiu^n, Gice- 
ro : yeluti rapide cum. gurgitefiu" 
men. 

a46. Oceani metuentes œtjuore 
tingui. Hoc refertur ad fabulam : 
nam hœ due peliices Junonis fuisse 
dicuntur: quas poscquam Jupiter 
in sidemm retulit numerum , Juno 
rogavit Tethyn suam nutricem, ne 
unquam eas pateretur occidere : 
unde nunc metuentes dixit, sciliceC 
nutricem Junonis. Sunt autem b». 
Hélice, et Cynosura: de Uehce Ly- 
caonis lilia , amata a JoTe, et a Jo- 



4oo 



COMMENTARIA 



i£state, Autumno,Hyeme : quœ quum di versa ioter se, tamen 
annum efficiunt parem, et semper sui similem. Duplex dÎTÎ- 
-sio est in hoc trartu, primum quid faciendum pluvio câelo, 
quœ prima mens poetae : alterum quid diebus festis , quod 
primo annexum. Ërço ait: non otiose caelum speculamar, 
quia si imber hyemis agricolam ab laborando continet , datur 
illi mature, tempestive, et per otium ea domi facere, quœ, 
si tempus esset serenum, debuisset properanter, raptimque 
facere , ut iret ad opus. Itaque utatur occasione imbriferî tem- 
poris. Âdvocat exempta : exit ag^cola summo mane ad aran- 
dam terram, débet acuere vomerem, qui obtusus: quantum 
iropendit huic operi, ta ntum perdit de labore: erg^o, quum 
imber est, faciat baec per otium, et mature. Unde duplex uti- 
litas : nam et tune bene faciet, et nihil postea perdet de la- 
bore. Similiter excavet arbores, et formet in lintres : inprimat 
pecori aut frumentorum acervis sig;num : exacuat vallos et 



et hyems : et taineii de his aDoas 
.efficitur. Seru. 

25g — 267. Quœnam pluvialitem» 
pestate facienda. Vide Plin. XVIII, 
65, 67 : ibi enim plurima refert 
açricoHfl notanda. Vide. Col. IX , 
14 i XI, 3 : « Malum patrem fami« 
« lias oraculum déclarât, quisqois 
« interdiu faceret, qaod noctn pos- 
«flec, nisiin tempestate celi; pe- 
M jorem qui professiii diebus a^e- 
« ret , quod feriatis deberet , pes* 
« simum , qui sereno die sub tecto 
« potius operaretur, quam in agro. » 
< — Frigidus imber. Vide Georg. lib. 
III ,379; pluvio frigore : ly, 36i , 
frigidus auster. y. G, 

a6a. Vometis obtusi. Hebetis : et 
obtusum est , quicquid sine acu- 
mine est , vel calore : ut , non 06- 
tusa adeo gestamus pectora Pœni, 
Antiqui tamen n literam addebant, 
quod nos propter eupboninm in 
• aliquibus detraumos, ut obiusus : 
in aliquibus remansit, ut tunsus. 
— Obtusi autem , reverberati et acu" 
mine carentis, Ser\'. 



a63. Aut pecori signum^ aut nw 
meros impressit acervis. Id est , f»- 
cit aut cbaracteres, quibus pe<H>rm 
•ignantur ; aut teàseras, quibus fru- 
mentorum numerus designatur : 
nam numéros pro literis posuit , 
quibus nnmeri continentur. De his 
Andr. Schott. nodor. Ciceronis, 
II, 6. — Pecori signum: Plerumque 
nomen domini , quod , ut Golu- 
mella VII, 9; XI, a, i4, 38; et 
Palladius II, 16; refenmt, pice 
liquida inscribitur. y. G. — Ar- 
mentorum custodes , quo suum pe- 
cus ab alieno intemoscerent, signa 
qusedam.ei imprimere consoeve- 
rnnt, que quoniam ferro candenti 
înurebantur, a Grscts ixaut»funtt 
dicta snnt : tali signo recuperabatur 
equus, cujns meminit Apul. 1. II, de 
Asino aureo. Hic mos hodie etiam 
apud nostros agricolas viget. 

a64< Exacuuntalii vallos. Fossas 
et muros , de terra factos, exponit 
Servius : atqui hsec neque acuun- 
tur, neque per imbres fieri pos- 
sunt : tu palos sive sudes , quorum 



IN GEORGICORUM LIR, I. 



4oi 



furcas : paret retinacula ex Amerino oppido Italiœ, quœ apta 
ad ligandam vitem : texat fîscinas ex Tirga rubea : fruges aut 
igni torreat, aut frangeât saxo. 

267. Transit ad membrum alterum divisionis, ubi înest 
subdivisio: nonmirum, ut rusticus aliqua faciat caelo hye- 
mante, quippe quum fas, et jura, id est, divin» atque humanae 
leges (fas enim Deos et religionem respicit, jura bomines;) 
sinànt exercere quœdam diebus festis. Quœ sinunt fas et reli- 



plurimus in agris usns , prasparari 
intelligas. Pier, 

a65* Amerina retiruicula, Virgas, 
de'quibns vites religantur : qu» 
yirgae abundant circa Amerinùm 
oppidum Italiœ, cujus crebram in 
Rosciana facic Gicero mentionem. 
Alii gênas salicis dicant, dispari 
colore a estera salice : nam est ru- 
bra , et ad connectendam aptior ; 
quia praeter morem lenta est, qu» 
nnne quoque Amerina a nisticis 
dicitar. Serv, — Ut ait H, Schnei- 
der y etiamnam aquaiica parva sa- 
lis apnd Lugdannm vocatar Ame- 
rina, V. G. 

366. FacHis. De qna facile ali- 
qnid fiât : unde faciles homines, 
qui bac et illac cito ducnntnr : er- 
go Fadlis, qne cito ligetar, Tel 
soWatar. — Rubea virga, Qiub 
abondât circa Rubos , Italie oppi- 
dum. Horatius^ Inde Aubos fe$si 
pervenimus. An a robo , cujus me- 
minit Noster in Eclog. III , 89; fe^ 
rat et rubus taper amomum ? Senr. 

367. Nunc torrete ignifrugesy n. 
f. s. Preparate panem, quo uta- 
mini in serenitate, ne ea res impe- 
dimento sit postea : multi tameir 
de certo frugnm génère dictum vo- 
lant; namque far, mininm, panicam 
moli , nisi ante fuerint tosta , non 
possnnt. Nam qnod ait saxo ftun- 
gite ; potest accipi et pinsere, quod 
significat pilo tundere, quia et vol* 

S. 



go caratum saxum pilum dicimus ;- 
quœ omnia fieri oportet , propter 
facilitatem molendi. — Quamvis 
Plinius et Vitruvius jam molas 
aquarias memorent , tempore Pal- 
ladii nondum usitatas fuisse pu- 
tandum est. F, G. 

368. Quippe etiam festis quœdam 
exercere diebus. Non mirum -est , 
rusticum aliqua facere debere per 
pluvias , quum sint qnœdam , que 
facere possit etiam festis diebus. 
Sunt enim aliqua , qnae si festis 
diebus fiant , ferias polluant : qna« 
propter et Pontifices sacrificaturi , 
praemittere calatores suos soient, 
ut sicubi viderint opifices adsiden- 
tes opus suum, prohibeant; nepro 
negotio suo, et ipsorum oculos, 
et cerimonias deum attaminent ; 
feriœ enim operae deorum crédit» 
sunt. Sane feriis terram ferro tan- 
gi nefas est; quia feriae deorum 
causa institnuntur, festi dies bo- 
minum quoque. Serv, — Quœnam 
festis diebus agenda 368..., 376. Vi- 
de Caton. n ; Col. II, 33 : Non sem- 
per eadem negotia pro necessariis 
habita sunt, nec certissima norma 
qua possint dignosci : festis die- 
bus fossas et colliquias detergere 
licet, nec novas facere : vetercs 
sepes emendare licet; non sege- 
tem novis munire. Viduis nupti» 
concess» , non virginibus. V, G. 
3Ç9. Fas et jura sinunt, Id est 

36 



4oa 



GOMMEMTARIA 



gio, suBt bec : rivos deducere, îd est, aquârom dnctes pur- 
gare: segeti sepîmentum pretcndere, ne bestîae irrampanf : 
aTibusinsidiasfacere, neagroa yastent : yepres incenderef ne 
tenram occupent, et perdant heriiMis frugiferas : scqpius mer* 
gère (nam hoc est mersare,) gregem balantum^ oves florîo 
aalubri, qunm TÎdelicet oves tentantur 8cabie. Qnae rinunt 
bumanœ leges, imo qneTolnntet jubent, sunt, ot rosticus 
a£Ferat oleum ad nrbem, afferat poma viiia, qpiœ emat vilis 
popellus : boc enim cautum in urbibus lege humana, ut rus- 
ticr, qui tunt in Ticinis pagis, annonam conièrant. Hactenus 
compléta tententia : nam quœ de lapide incuso, molart, et 
pice, dicuntur obiter, et veluti adjunctim : sed necessaria illa 
quoque. 
a7& Dilabitur ad dies Lonares, qui obsenrandi agricolae- 



divioa famnanaqae jvra permit- 
tant : Dan ad teli^ooeia fa$;jurm. 
pertinent ad homines : et non sine 
causa hoc dictum a Virgilio , gna- 
ro totins sacromni riins , ponitnr : 
religiosi enim esse dicunuir, qui 
laciendarum prenùttendarumque 
rernm divinanim secnndam mo- 
rem civitmiis delectwn habent, nec 
te superstitionîbns implicant. -^ 
Ihducere* Id est, siceare : nam ir- 
rigare , indueen est , ut , deinde sa* 
tUftuvium indueit, Sane sciendum, 
aecondnm Yarronem, contra reii- 
gionem esse. Tel si irrigentar agrî, 
tcel laTentor animalia festis die- 
hos; Mymphs enim sine piaculo 
non possunt moreri. Sed scimos 
nécessitât! religionem cedere ; nn- 
de perite Virgil. ait : Balantum^ 
911«, etc. Serv, Vide notas 370, toI. 
1, pag. 29». 

372. Éalantunufue greyem, Id 
estfOTÎum. — Mermre, Fréquenter 
mergere, propter scabiem. — #lu. 
ino salubri. Mon est epitheton am* 
■is, sed ad f actum refertur ; salu- 
tifero : nam dictnros est in tertio 
hbro Georg. ▼. 44^ et sqq. scabie 



tentari animalia, nisi larentiir. 
DuicUms idctreoJluvuSf eÈe. Serr. 

273. Co$U$ utelU. Aut re yara 
costas , aot ciitellas } ut Horstins ; 
Mitu muU Cajmm eliuUas Isiiy i c 
ponunt. -— JÉgitatùr. Veiherstor; 
dictas ab agendo , ac per hoe os»- 
iwirncs dicitur. -— Tardi aseUi, Ho- 
merus quoque Iliad. B ^mèn Toeat 
torfium. — Graecam epigrassma 
Pallada : vUf m /ifébiirwnc»i 
ONKfsv , ifUftif » fiiiam tardiimÈia 
fum iaborem, tegnitiemy§onumtm. 
— > Orid. Am. II, l5. Aspiût^ utaac^ 
nluf mi$trandm sortis aseilms Am- 
duo dwnitus verberg Untus eat, -^ 
Sic Apol. Met. lib. Vn. ruietis ts* 
tum pignon y tatxiissimum^ue nimis 
astnum. -— Inde Amobius Ub. II, 
asserit, osûio nullutn esse tardtÊU 
animal. *— De lento asello fabolam 
etiam enarrat Phaedms I, 16. 

275. Urhe reportiU, Picem in or* 
be emtam aselio plerunque dos-» 
aaario in agrnm reportabant ; nam 
pice et résina potissimom ad vina 
condienda tune atebantur , nt ano- 
tor est Plinius. ^rvtus hic non est 
Senius, Tanbnu 



IN GEOBGIGORtTM LIB. I. 4o3 

Ait^eroprimum, Lunam dedÎMe moruHbiis quosdiain feltces 
operum, id est, ad opéra, et bas atios €tbo ordine^ non omnes 
eodem modo felices, sed hos hac ratiooe, illos alia. Docet 
fagiendam quîntam diem Lniiœ^ quia hac die quepiam mons* 
tra sata tant, quaepiam nata : satus Orcos, satae Eumenîdes, 
quœ sont Furiœ Inferoiiim : nati partu terrœ Gœus, lapetus, 
Typfaonu, ceterique alii ira très ^gantes, qui conjurarnnt in 
Jovem ad cfldam rescindendum. 

a8i. Narrât obiter Gigantom facinus, qui conati sunt im-- 
ponere Oasam montem supra Pelion, snpraque Ossam Olym- 



377. JMiees operum, Qaibus fé- 
liciter potsuDt opéra exerceri, Tel 
ad opéra sumenda : Tel certefeliceSy 
aptofl felicibus operibas. — Quin- 
tam fu^e. Ut quinta luna nolUiu 
opertt initiam sumas : dicitar enim 
hic namerus Minera» esse consa» 
cratiu, quam sterilemesce constat ; 
ande etiam onunia sterilia quinta 
lima nata esse dicontur ; «t, Oi^ 
eus , Fari« , Gisantes. — Pallidus 
Oivui. Quia pallidos facit ; nam 
ipse niger est. Probus, Orchus legit. 
Gornatus Tetat aspirationem ad- 
dendam. Hesiodus Orcam quinta 
luna dicit natum. Celsus, et Juris- 
jorandi deum palUduin dictum, 
quia jurantes trepidatione pallesp- 
cunt : nam apad Orcum defnnct» 
anioue jurare dicuntur , ne quid 
suos, quos in yita reUquenint, 
contra fata adjugent. Serv, — Vide 
notas , Tol. I , pag. 394* 

378. Eumenides uUœ, Id est, na^ 
ta, et ut s«pe dictum est, mw' 
êifi^9fiifj Eumenides. Tocantur, 
<|uod non habent booam voluati^ 
tem, id est, mentem ; sicnt Panm^ 
<)uia nttlU parcant. Seru. — Furi» 
postquam ab Oreste matricida pla- 
calse auat, nomine *E»fta»ti^t ab eo 
fuenint honorât* ; quo postea 
Gneci, fonesti CMninis Terba refov- 
nidanles , usi sont. Virgilios anllo 



uModo bic déclarât Eumenides esse 
cum Orca simul natas ; sed quinta 
cujuscnmque anni et mensis die. 
F. G. 

379. Cmum. Nomtna sunt Gî- 
gantum : per Goeum autem et Ty- 
pbœum , et Japetum , omnes gi* 
gantes intelligimns ; quos quinU 
luna dicit esse natoa. — CmunufuB 
Japetkmquie. De bisce gigantibôs » 
OS eorum pugna, ApoUod. bibliodi. 
lib. I : et noster Ma. TI, 58o. jEfic 
^gnus antiquum ttnœ^ TUaniapt»' 
be$ y A/mtfie dêjectij fumdo vohunr' 
fur in imo. 

380. Et conjuruios ettlxtm resctn» 
dere fratres. Otbum et Epbidtem 
dicit, qui luerunS filii Neptuai , <c 
noTem digitis singulia crescebanC 
mensibus : qua Ireti altitndine cc- 
bun Tolnerunt evertere : sed con» 
&ii sunt sagittis ApoUinis et Dia- 
ne. Serv. 

381. PeUo Otsam . Monti Tbess»- 
hm. Peiio o longa est, sed fit bre* 
vis saquente Tocali; ut, $ub Um 
mito, — C»naC£ imponete Peiio- O^ 
som. Nota bune Tersun Grec» 
more bis biantem. Synakepba bis 
neglecta poterat videriinanem eo» 
mm conatum exprimere : qisod et 
Fabricio TÎsum est. Hune anteoi: 
totum locum J. G. Scaliger Poet. y, 
3, contra Grscnldrum et Gritico- 

36. 



4o4 



GOMMENTAKIA 



pum, ut inde Jovîs caelum oppugnarent : sed hic conatas îna« 
nis fuit, nam Pater Jupiter hanc struem montium fulnûnibfis 
di&jecit. 

284* Ait septimam diem Lunœ esse felieem, et decimam 
quoque, sed decimam feliciorem septima : in utraque ponendae 
vites, domandi boves, cœptandae telœ, procedet enim felix 
textura; incipies autem telam, si illi addas licia, quae ridant 
stamina. Nonam diem Lunœ meliorem esse quavis alia die, 
ut in ea servi, aut quicunque alii^ fugam capessant : ac per- 
inde contrariam esse quibuscunque furtis ; nam sicut praebec 
lucem ad fugam, ita quoque aperit latebras furum. 

387. Postquam docuit, quœ dies Lunœ felix, vel infelix 
sit, docet jam, quœ pars diei aptior ad opéra rustica, distin- 



rum subtilitatem défendit. Porro 
Pelion et Ossa et Olympus Thessa- 
lis montes sunt; Gentaurorurn sta- 
bula. 

a 8a. Scilicet. Hujus yocis sensum 
lexicomm pleraque neglexere. Vi- 
de Georg. lib. I, 493; II, 2^5 ; III, 
a66 ; et ibi notas Heynii ; Horat. 
II, Od. i4, 9; Glaud. XXXVIU, 
1 16. F^. G. — Involvere^ Signantur 
vires stupende, et ultra omnem 
modum. Quant» illae vires, quK 
potuerunt rotare Olympum supra 
alios montes , et instar lapidis 
emissi e funda in altum , devolve- 
re! Cerda. 

a84* Septima post decimam felix, 
Aut septimamdecimam dicit ; aut 
hoc dicity felix quidem est septima, 
sed feKcior décima : ut primam 
locum decims tribaat , qnae sit val- 
de felix ; secundum septimœ , qu» 
post decimae felicitatem sit secui>- 
da ; ut ea nulla sit felicior, excep- 
ta deeima. Aut certe sicut quidam 
volunt, quartamdecimam dicit, ut 
lelix sit septima duplicata : id est, 
cajus nnmems post decimam inve- 
nitur : quo die rêvera melius vites 
poiûmus. Serv. 

285u Jhmitarf froves. lostraere^ 



quomodo possint ferre laborem 
arandi; et sciant ad jugum pariter 
incedere. Serv* — Ultimo Martîi 
mensis fine et die a religionibus 
vacuo, Romiini agricolœ, vitnlos 
ad tertinm tetatis annum usqae in 
pascuis errantes*, solebant prensa- 
re. F. G. 

a86. Nona fugœ melior^ contnt^ 
fia furtis. Non, ut quibusdam imr- 
peritis videtur, Virgilius aut fu- 
gam servis suadet, aut eis indicat 
dies, quibus, se a rapinis absti- 
neant.'Nam et fugam de profec- 
tione et cursu legimus : ut, 5tmul 
arvafugay simul œquora verrunt; 
unde velocem equum fugacem, di- 
cimus : et fuga potest etiam ho- 
nesta esse ; ut si quis hostem , si 
quis imminentem tyrannnm, si quis 
sevum judicem fugiat. Seru. — 
Nona quum jam luceat luna, ser- 
vo fugienti favet; furibus vero 
contraria est ; gaudent enim nocte 
et nebula. F, G. 

287. Melius se nocte dedere. iVoc- 
te autem non est adverbhim , sed 
nomen, ablativique casus; adeo 
ut ei Horaiius junxerit prappositio- 
nem : Ut jugulent homines^ sur* 
gunt d0 noctf (atroncs. «-Qaenam 



IN GE0B6IG0RUM LIB. L 



4o5 



^itqne inter diem et noctem : et observabis opponi a poeta^ 
tam noctem, quam summum mane diei : itaque pro eodem 
reputat, quœ fiunt aut nocte, aut summo mane. Eous est Lu- 
cifer, qui, noTO Sole adventante, terras novo rore conspergit, 
Adeo est hic valde ; valde melius. 

289. Incipit erço a nocte œstiva : tum stipule secentur, 
et quicquid in pratis provenit, ut fœnum, et similia; quia 
quum hcec sint arida sua natura, lentescunt rore^ qui nunquam 
déficit per noctes, et ideo melius secantur : itaque prœmisit, 
levés esse stipulas, prata arida, quia dicturus de lento humore 
noctium. 

391. A noctibus aestatis transit ad noctes hybemas, in qui- 
bus non deest, qui ad multam noctem, et ad seram lucemam 
peryig[ilet, ut ferro incidat faculas ad imaginem spicarum 
acutas : faujas tam infatigabilis agricole laborem uxor mitigat 



Boctu agenda 387... 396. Vide Var- 
roD. I, iO;Col.U,ai;VI,3;XI, 
3; Plin. XVIII, 3o, 7a; Pallad. 
VU, 2. V. G. 

a 88. Sole novo. Graeci ixiw iiov. 
Poeta ipse Georg. II ; novos tôles ; 
et JEn. IV , novo lumine ; et Georg. 
m, mane novum. Omnia îsta de 
ezortu diei Plin. XVIII, 21. Sanu- 
iatio soles novos admittit, Apnl. lib. 
n. Sol novus diemfecit. — Jnrorat 
niuttrat: aut sinfpliciter inrorut: 
matutiho enim tempore ros cadit. 
-— Eous. Id est , lucifer : de quo 
etiam Ginna in Smyrna sic ait : Te 
tnatutintis Jlentem conspexit Eous^ 
Etjlentem paulo vidit post Hespc' 
vus idem. Serv. 

390. Tondentur. Secantur prata 
jam matura. — Noctis. Accusât ivus 
pluralis : hsc lectio castior ex Aru- 
siano Messo dignoscitur» qui in U- 
bello de elocutionibus Virgilianis 
in eiemplum quod eleganter </e/îcif 
Ulavii rem dicere possumus, Virgi- 
liano hincutitur te&timonio,i^oc- 
tes Untus non déficit humor. 
* 991. Post Volcanalia &al. Sept. 



habita , in quibus Deo ignis datori 
sacriHcabantur vitulos et verres, 
inchoabant Romani, aut agricols, 
aut litterarum studiosi, lucubra- 
tiones suas. y. G. 

393. Faces inspicaU Incidit ad 
spicarum et aristarum imaçinem^ 
— Gasarnm domini in cuHna mo- 
rabantur. Vide Georg. lib. II, a43; 
Ecl. VII, 49 : ibique/ac«s ex txda. 
Tel vallos ox aliis lignis exacue- 
bant , aliaque conficiebant : texe* 
bant praeterea apum aWearia : in- 
terdum faces sulfure inducebant , 
et cera ; Ovid. Heroid. VII, a3 : 
« Uror, ut inducto cerat» sulfure 
taedae. » Et Met. III , 37$ : « Non 
aliter quam quum summU circum- 
lita taedis Admotas rapiunt yivacia 
sulpbura flammas. » Vide Col. II » 
aa. — Candelaruui inventumiEgyp- 
tiis tribuitnr. V. G. 

393. Jnterea longum cantu sola- 
ta laborem. Elegans plane et lectu 
dignissimum est XII, i , in Colum. 
ubi de villicœ agit officio, quae dum 
cura sua defungitur , cantiunculis 
fréquenter te oblectat, et tempus 



4o6 



COMMENTABIA 



canCu SQO, quum telas texit argnto, sonanti, pectine: tda* 
rum enim textura melius noctu succedît, nam moUescunt fila 
humore noctis : itaqae conjux marito et usui est, et voluptati; 
usui in tela, voluptati în cantu : aut certe, si axor telam non 
texit, sapam conficit: docet vero obiter, que radone sapa 
conficiatur : decoquitar enîm ig^ni mustum, id est, abstunitar 
quum coquitar; ac foliis despumatur , fortasse pampîneîs, 
nam faaec ad meoium , et ideo rusticis erunt pro cocfaleari. 

397. Absolvit quid ag^endum noctibus «statis, atqne hye- 
mis, çradnmque facit ad dies œstatis atque byemis : de aestate 
breviter expedit, docens, messem omnem frumentariam se- 
candam die medio, terendam die medîo. Ideo secanda, quia 
tune rubet, concocta est, et matura : ideo terenda, quia me- 
dio aestu tosta est, atque adeo aptior, ut grana excatiantiir. 

299. De hyeme non ita breviter; nam et plara docet, et 
poetice ac venuste excurrit ad narrandas voluptates agricola- 
rum^ quas id temporis capîuut : docet arandum, ac serendum» 
non quidem cruda hyeme, sed ante rigîdum friçus, quorn et 
tepor byemis et labor aratoris rejiciat vestimenta a coipore 



fallit ; qnarc recte Ovîd. Trist. IV, 
J. Canténttit patiter, paritet data 
pensa tmhcntix, Fallkur atwUlœ de^ 
djriturque iabor. 

394. Arguto, Sonoro , «tridnlo. 
— Idem epitheton pectini jungit 
Apoi. Met. II : Et pectinis arguti 
-dente tentù discrimrnatus, — Tan* 
tiMii poH«bat tezendt nendique 
mos, tit ipse Aagustiis, simplici»- 
tacis Simulator, auilam Tèstem ai- 
si serons, axoris, aut filiae mann 
bus factam indnerit. Homer.Odys. 
X, ai 1 ; de Girce : éi TibuL II, El. 
1 , 65 : ■ Âtque aliqua adsidoe tex- 
f rix operata Minerram Gantât , et 
adpUuso tela sonat latere. De 
pectine, instmmento qno densa- 
tur teta. • Vide Senecam , Ep. 90. 

y, G. 

395. Àut dulris mtisti Folcano 
decoquit humorem. Hic versas Ion- 
gior est una syllaba , sed Me vitio, 
quoniam sequens a vocalî incipit. 



— Duleis musti. Mastnm usque ad 
tertiara pnrtem decoctione reda<y 
tnm apnd Plininm dicitnr sapa; 
usque ad dimidiam, defrutum: 
qnibus verbis etiam promiscae nie* 
bantnr veteres : hoc a Plinio in 
adolterium mellis excogitatum di- 
citnr t apnd Gjrmcw appeMatnr *^ 
fULy y\tfM et rif«itf . Atfntium pose 
annnm vinis immixtnm ea dintnr- 
na reddit : Agricol», festis didios, 
defrntwn lacté dilntnm bibebanti 
Ovid. Fast. IV, 779 : ■ Dnm lice*, 
apposita veluti cratère camalla^Lae 
niveum potes, pnrpnreamqne sa- 
pam. « Hnnc potnm a colore Fes- 
tns Bumnieam appellat. Coquitar 
defrutom plemroque noctu, 
te luna. — Vnicanns pro ifpai 
mitnr ; eodem modo Baccbns pro 
vino ; Neptnnns pro aqua. K. G. 

997 ... 3fO. Qtuenam inferdm 
agenda. V. G, 

399. At medio cRfu.Faiticala at 



IN 6E0R6IG0RUM LIB. I. 



407 



arantis : videtur sûhi sî^puare autamnum, ucique tempus se* 
mentis : nam hyems cruda coloaum facit ignavum, ut qu9 
ipsa ignava est: quinid tempus, quum horreutfri^ora, dica« 
tum est voluptatU>us agricolarum ; tune fruuntur parto, par 
rato; convivia inter se exercent: nam hyems quse genialis, 
voluptuosa est, eos invitât, et resolvit curas : illustrât hoc 
compara tione : non aliter illi gaudent exactis lahoribus, quam 
nautœ, quum pressœ carinse ( signât naves onerarias, compres- 



oppositionem indicat cum ante- 
eedeatibus , tcilicet cum gelida 
nocte. Vidfi Theocr. X, 47 ; et Ti- 
bal. I, 5, aa : « Area dnm messes 
sole caleote teret. » Caret exempfit 
ista Pomponii interpretatio dicen- 
ti<9 Virgilium hisce Terbis estatis 
medie calorem indicasse ; pr«i- 
terea pognat cum Columellse pm- 
ceptis, lib. II, ai : • Antequam 
« torreatar vaporibus estivi side- 
« ris , seges celeriter demetatnr : » 
pec ita^e nimios cstatis calor ex- 
spectandas. Pallad. YII, a, ait 
tritici. messem tiuc e»se paratam , 
si «qualiter spicarum populos mar 
torato rubore flavescat. Plinins, 
XVUI, 4« narrât Viatorem, quum 
Gincinoato dictaturam attulerit, 
enm arantem , Dudnm , pleoumque 
pulyeris invenisse, et dizisse ; « ve» 
« la corpus , ut proferam seuatus 
« populique Romani mandata. » Et 
Gato y ut Plutarchus refert , «estate 
nudus cum famulis Uborem perfi- 
cere solebat. Nugator itaque fuit 
ille, qui, quum Virgiiius carmen 
sunm coram quibnsdam legeret, 
ac fortuito post verba , nudus ara, 
sere nudus ^ voreminhiberet, illico 
versum sic absoMt : habebisfiigih- 

3oo. Parto. Parato. — Agncolm 
plerum^ue fruuntur, Dicit agricolas 
per hyemem bis frui, qo« estate 
paraverint. PUnuntiue dicit, quia 



dictums est aliqua, quss msticus 
etiam hieme posait efficere. Serp, 

3oa. Invitât. Ita Plant. Âmph. I. 
Invitavit sete in cœna plusculum. 
Sallust. Hist. IV. Quum te eibo tps- 
n9qu€ Imd invittarent, «— G^nialis 
dicitur }ùem$<i quia geniis acc^ 
ta; tune enim peracto anoo, ec 
prsesertim perSatomalia, quisqaa 
genio sno operam dabat : geniut^ 
non ut reliqui Deorum , aacrificiis 
placandns, a teneris alumao suo 
cornes erat; postea quum alnm* 
nus paterfamilias factus , super 
foco , instar Larium locatus , Tario 
fongebatur munere, curam gerens 
ignis, ut bene flagret ; cibis sapo- 
rem ministrans ; cavensque ne ri- 
mas agant Tasa, aot rumpantur. 
Indapibas,et prsecipue die natali, 
Genii imago uncta et tbure perfu- 
sa , donabatur yino ac libis malli- 
tis. Inde proYeniunt Terba inâulgë- 
regtnio ; defraudare ffenium. F. G, 
— Curuique resolvit. Quiescere^fa- 
cit a labore et curis. Gatnl. in 
Epigr. O quid solutis est beatius cu* 
ns? Martial, lib. X. Nox non ebria, 
fed soluta curis. 

3o3. Pressœ carinœ. Oneraric 
TibuH. Presserai extema navitu 
merce ratem. Ex qua imitatione 
recte colUgit German. in Virg. 
pressas earinaSf esse, onerutas mer^ 
cibus, lllud : portum tetigere carinety 
ita adombrat Prop. lib. III, 33, i& : 



4o8 



COMMENTARIA 



sas mercibus), portum contingent, et Isetabundi ipsi'puppes 
coronant. Est qui explicet ruwes pressas, oppressas et a^tatas; 
non placet. 

3o5. Etiamsi in hyeme solvendae curae agricolaram, non iCa 
tamen, ut nihii agant : colligant tune glandes, baccas Ltauri, 
oleam, myrta, quae instar cruoris rubent, quum matura sunt: 
exeroeant se in aucupio gruum, in venatione ceryorum , se- 
quantur lepores, figant damas Baleari funda : quum videlicet 
nix alta terram occupât, fluvios glacies summœ. Brevius : quuxn 
hyems est. Flumina trudunt glaciem; impellunt; quod contio- 
git saepe, quum fractas glaciei crustulas aquœ contrudimt et 
convolvunt. 



Ecce coronatœ portum tetigere cari» 
nœ. — Quumjam portum tetigere, 
Dat comparationem de nariganti- 
bus : qaod sicut illi, ezpleta jamna- 
vigatione , et positis in sicco navi- 
bus, Iflptantur, et epulis yacant : 
sic etiam rustici finitis completis- 
que aestivis laboribus , hieme con- 
Tivia calebrant, et a curis solvun- 
fur. Serv. 

3o4' Coronas, Puppi coronas im- 
ponebant , quod ibi sacrarium na- 
TÏgii erat : de quo i£n. X, 171 ; et 
-fin. IV, 118. Vide Turneb. XIX, 
3. Alii hic coronas accipiunt fanes 
nauticos in modum coronae com- 
I plicatos : minus bene. Taubm. 

365. Sed tamen et quemeis glan- 
des. Sunt aliqu» derivationes , ex 
usu m agis quam ex ratione venien- 
tes : ut (jjuemuSy Jiculnus, ilignus, 
columus ; a corylo , ilice , ficu , 
quercu. Serv, — Ineunte Novem- 
bri , glandes leguntur , pabulum 
suibus bovibusque ; Col. IX, i. 
Glandium plura gênera; quernea 
glans, iligneay cerrea. — Stringerey 
decerpere; Ecl. IX, 61 ; Col. ait, 
VI, 3 ; a^state peracta , boves fron- 
dibus esse vesrendos , praesertim 
iligneis, quemeis, et laureis. Hae 
enim ultimae sunt ceteris deficien- 



tibus. Vide Georg. lib. III, 3oi. 

y. G, 

306. Cruenta mjnrta, Id est , ma- 
tura : quia matura cruoris côlorem 
imitantur. Serv, 

307. Pedicas. Laqueos, <piibns 
pedes impHcantur. — Gruihus pe» 
dicas. Inter bominis ntstici y^lap- 
tates. Horat. quoque Ep. II. Pavi- 
dumque leporem^ etadvenam laqueo 
gruem Jucunda captât prtemia. — 
Gruibus, pro a^ibus quibuscnm- 
qua ; speciem pro génère. — Retia 
ponere cervis. Venatio ceryorum ut 
plurimum cum retibus. Poetaipse 
in Ed. V. Nec retia cervis UUa do- 
lum meditantur; et Georg. III. /n- 
gen ti clamore prem es ad retia cervos, 

308. Auritos lepores. Majores au- 
res habentes. Observât Germanas 
a Grsco Poeta in Epigr. leporem 
dici, 3*»^« ùùtbTttrrAiferam auritam. 
Hue spectat etymon. Volunl enim 
Grammatici x«>«of dici ab ow au- 
ris, et x« particula intensiva. 

309. Balearis fundœ, Hispanic» : 
a Balearibus insulis Hispania ; 
quod vero Balearem fundam ap- 
pellayit , dictam a plurimo ejas 
usu, qui apud Baléares est, quae 
sola genti arma esse Trogus ait; 
non autem , quod ibi inventa sit 



IN GEORGICORUM LIE. !• 



409 



3ii. QriNTjE PARTI, quœ tota est de Astrolo^a, annectit 
tempestatem, qu« duobus preecipue temporibus anni contin- 
git : primum est initio Autumni, et fine ^statis : alterum fine 
Veris, initio ^tatis : itaque confinia ipsa temporum exposita 
sunt tempestatibus; nam hyems et œstas torrida non ita obr 
noxia huic malo propter summum frigus, summum calorem. 
Hanc itaque sententiam ita élucidât, ut tempestates et sidéra 
autumni incipientis significet notis duabus , videlicet per dies 
breviores, qui sunt post aequinoctium : et per aestatem jam 
mollescentem et labentem : quid dicam, quœ providenda et 
laboranda sunt viris agricolis? yer mens, idest, desinens, 
significat duabus aliis notis, videlicet per spicas horrentes, et 
per frumentum iactescens , quum turgere incipit in viridi ad- 
huc et tenera stipula. 



fanda, ot aiunt Senrius et Phylar- 
gynas ; nam hujus inventores Pli- 
niufl Syrophœnices memorat ; Stra- 
bo vero jEtolos. Prêter insulamm 
descriptionem idem Strabo lib. III , 
funditores optimos esse Baléares 
docet : 9fni^byMc*t Âftat^t xrytrrat, 
' MÙ toSt' i9M99a.li l%9Lf%firrmt^ ifiro» 
^•/rixtc um/rwx^f tac fn9%vç, Mec est, 
quod quispiam miretar , teste Flo- 
ro III, 8 : certos ictus y quum htec 
sola genti arma sint; id unum ab 
infaniiastudium. Cihumpuera nut* 
tre non accipit y nisi tjuem ipsa 
monstrantey percussit. — Stuppea 
verbera. Funes e stuppa contexti , 
sive lora , qnibus plumbum aat la- 
pides intorquentur. 

3ii. Quid tempestates autumni. 
Verno et autumnali tempore fiant 
tempestates, quando nec plena es- 
tas est, nec pleoa hiems : unde 
médium et confine utriusqae tem- 
puris , ex conjunctione contraria- 
rum rerum , tempestates eflicit. 
Sane sciendum , ultimas partes , 
tam autumni, quam Yeris signifi- 
care, quibus fiunt procellae : quod 
de autumno, hic indicat rersus : 



Atque uhi jam hrevioniue dies , et 
mollior œstas : de vere hic : Spicea 
jam, campis quum messis inhàrruit. 
Ruity id est : prscipitatur ; in fine 
est : et in hoc talis est sensus : 
quid dicam quantum oporteat sol- 
licitum et studiosum esse agrico* 
lam tempore autumni et veris?5^rv. 

3i4- Spicea jam campis. Spicos 
de maturis fniçibus abusive dici- 
mas : nam proprie est ^icus, quum 
per culmi folliculum , id est ,* ex« 
tremum tumorem, arist« adhuc 
tenues in modum spiculi eminent. 
Serv, — Inhorruit. Ilorrere dicun- 
tur aristte maturescentis frumen- 
ti ; eodem modo carduis horrere 
dicitur a£;er desertus ; hastis exer- 
citus ; setis verris dorsum. K. G. 

3i5. Frumenta lactentia. Adhuc 
tenoia, et lactis plena : sane scien- 
dum, Varronem in librisdiTÎnamm 
rerum dicere , Lactentem deum es- 
se, qui se infundit segetibus, et 
eas facit lactescere : et sciendum 
inter lactantem et lactentem hoc 
interesse; quod iactans est, quœ 
lac praebet; lactenSf coi lac prsB- 
betur. Serv. 



4io GOMMENTARIA 

3i6« Insamit primo versus sex in expllcanda prima ilU 
tempestate, quam atti^t de ioitio antumni, et fine aestatb; 
sed ita tamen, ut prascipue dîcat, qaas pertinent ad aestaton: 
deinde sex alios in ea, quœ accidit desinente vere. De prion 
ait, tam deformem saepe contingere tempeslatem mesais tem- 
pore, ut venti omnes secum praelientur : atque ita miserandom 
in modum pneveniatur labor messorum : nam non exspecUta 
falce, venu eruunt segetem ab radicibus, expelluntque et afe- 
hunt in omnem partem. Arvafiawiy sunt matura : strùigen, 
est secare : sublime exfmlsam eruerent, id est, emerent, et eni- 
tam expellerent in sublime : hyems est tempestas. De post^ 
riore ait, agmine aquarum ruente e caelo, coikrtisqne noi^i^' 
ex eodem caelo alto, demum cadenie ipsomet setfaere, dilui del^ 
rique sata (hœc vox aperte signât ver) et laborea boiun, ùa- 
pleri fossas, crescere flumina, et pracipitari cum iogenti som- 
tu, £equor fervescere atque aestuare, irrumpentibas eo Buna- 
nibus. Glomerant tempesiatem est, accumulant, et faciunt crei^ 
cere;^ea spirantia sunt, agita ta, commota, ferventia, et veloti 
anhelantia. ( Vide quœ dicemus GalUeeadJinem htgus FoL ) 

3i8. Restant versus, quîbus poeta a calamitate segetam, et 
satorum dilabitur ad explicandos terrores , quos tenante Jûk, 

■ 

3 1 6. Jnnio mense , et appropin- ta cœlam , ut hyenu cuin^^»^ ^^ 

qnaDtefioUtitio, fit hordeimessis, pulas messit eradicat» in *1^"* 

tempore quo lucent cicindel« ; re* «briperet. 

liqni f nimenti sequitar messis, qa« 3a i . Odmumque ievem- (itOKtt 

in tepâdioriboi locis nscpie ad orw dicitar ipse ealamus : «tipul* vcfo 

tam Sirii prodacitur. F. G, folia, qiue ambiunt culnium.'^^- 

3i8. Omiuc ventorum coneurn» 32^,Fœdamglameranttempt9^ 

99 prmlUi tndi. In Romano codice , tem. In describenda tempestate t» 

conmryerey habetar, sed eoneur^ da, aagna erac seges imitauootf 

ren ex Plinio castior lectio cognos- in Poetis Gnecis et Latinis* ^''■P' 

citor : apnd quem ita babetnr: tore» qiio(piepa8simezaiiltJiA(<^ 

FtrgiUttt messe ipsa eoneutrere pn»- dicendi génère., et quoties inaà^ 

lia ventorum j damnosa imperitis hapc occasio , maçnifice atCoUii*' 

-refett. Tradunt Democritum , ww- tnr. Vide daas in Li?iii dcscripw»- 

tente fmtre ^us Damoeo aidentîssi- nés, dteramlib. XXI ; alteram XLî 

mo astUy orassey ut reliquœ segeti circa finem. Et Geciiii apnd ^^*"' 

parcerety mperetque deseeta mh tee- tinm paleberrimam. Pneterea Sol- 

fum ; paucis max harit vaticvuttio picium lib. II , sacre hiftoric» * 

estapprohata.Pier, Valer. Maum. I, 8. Nolni noflC 

330. Ita tufinne ni^ro ferret Poetas iodicare. Cerda, 

hyems. Ventoram praelia ita con- 3a 5. Sata Iteta boumque lahofet- 

currebant turbine nigrOy obscoran- Hesiodos : *fip>« ^«f ^ «r«x»H*i 



IN 6EOR6IGORUM LIB. I. 



4" 



ilL\ 



'T* 



Jifi 
HA 

as 



I 



et mittente fulmina, patiuntur terra, ferœ, homines: nam 
illa tremit, îllae fu^iunt, isti paTBnt. Ule vero intérim vere 
pater, vere pius contentus his terroribus, exercet iras suas in 
montes : nam percutit fulminibus Atfao, Rhodopen, GeraiH 
nia: Austri intérim, atque imber sese ingeminant; jam ne* 
mora, jam litora plançunt yentoque insonant. JVox média 
non tam signât noctem ipsam, quam tempestatem atram instar 
noctis jmediœ. Omnia hsec vere poetka, sublimia, stupenda! 



mù «/«iMtff ^MMtfymj. Supra emm 
dizit : hœc quum sint hominumque 
bçumque labores; quomodo Home- 
nu : Mfth jTior* i^y* ; et Apollo- 
niat Rhodias Argonaaticomm lib. 
rV : ni Tif' iftCf 9f Xpnirir» Vrt /kSf 
MwrÀfafU hûarmf if/y** — Boiim^ve 
Ubong. JEn. II, 3o4: « sntrapidiu 
moBtano flumine tmrrens stcmit 
agros, stemit sata lata bonmqiia 
iabores. » In hoc omatÎMiiBO loco 
cumiilantiir molossi ac spondm, 
eadem freqnentia quam tenefarossi) 
de qnibos agitur, iiid>e8. — CoUee* 
ta ex alto nubes; hoc tzripiont dum 
brèves syUabtt,8eqiiitnrqae dacty- 
In^yruàiarduusather. credideriscs* 
iom ipsum ill^sum : iniindationis 
ûnaginem absolmntToces canone; 
mgenti; sata imta boum^ue iabora; 
▼ehemensqne «r* dihUty ad seqncn» 
tem ▼erram rejectnm : moz syllabs 
loDgs; impienturfotâtBf |»lemtadi. 
JM »na; et transitiis, atm jouttu, 
haie descriptîûni miram alFerant 
com iiatara similittidiBem. F. G. 

3a8. Nimhorum in nocte. Sont 
qnidem codicef antiqniisimi , in 
qiiibas nimborum noete abique in 
legatnr : ted inm6oruii» m noetey 
m in Bfediceo et plensqae diis k»> 
hetnr , longe nameroaiiis et élégant 
ttat mihi ridetar. Pier.-^Coruaca : 
prinsqaam Tocem dextra legêris, 
procol dnbio ronuea fulmina jm^ 



zisti : nec credibile est Vîrgiliam, 
carminis constmendi eiimiamma^ 
gistrum, volmsse lectori fucmn fa- 
cere ; quin et naturae convenientior 
hic jmgendi modns ; fulget enim ex 
abropto inter obtcuram noctem 
eomscum fnlaun : param itaque 
refert , ntmm dizerit Horatios lib. 
I, Od. II, 2, rvbente dextera iocnu 
jéteulatus arcesy nec ne! V- G. — * 
Tenu tremit. Terne motus efficî* 
tur : T^ tremit terra , tremere ride- 
tur ; et parent hi, qui terram eolnnt. 
Serv, — Vide teeundam Pamphra^ 
sûn Gallieam in calée h«ins Vol. 

33a. Athos ; mons Macedonie , 
inter Strymonium et Thermaium 
tînnm; Bkodope; perpétua naon* 
tinm jaga ab hêmo Thracie, nsqna 
ad Poninm Ensimim. Cmiuitia, ia 
Epiro, qua àdriaticvm contrahimi' 
mare. V,G. — Hi montes a crebris 
Ailmiaibos dioti. Cnum enim fol* 
men, quod colorât; aliud, quod 
transfigit ; aliud, quodafllat : ut e» t 
Bx <iuo me divum pateraUfue homi' 
num rex fklmini$ affUmit ventis. S. 

333. Inséminant Anstri. Répé- 
tant «uos datas Tenti. Virg. Mn. 
lY, 3o6: «necnnquamSoIriturin 
« somBos,ooQli8ve aotpeclorenoc- 
M tem Acoipit ; tngeminaiit cnrae. • 
Idem Mm. V, aai : «Tpm vero in- 
Kgeminat damor, ennctiqne ^e* 
M quentem Instigant studiis. • 



4ia 



GOMMEUTARIA 



335. Post descriptas tempestates, doplicem adhibet cantio- 
nem, uoaoi Astrolo^œ, alteram religionis; ut et cognitione 
rerum cœlestium, et pietate erg;a Deos obviam eatar îznpor- 
tunissimis ventis, fulmioibas, imbribus. In re prima versas 
paucos insumit, in altéra reliquos. Ergo ait, cavendam ( nam 
hic metuens est cavens) esse diligenti agricole a malo tem- 
pestatis; observa tis cséli mensibus, ( signât doodecim si^a 
Zodiaci) ac sideribus; obserrato signo illo, ad quod^sese Sa- 
tumus frigidus, nocens, receptat, bis recipit; nam ea est natara 
et retrogradatio bujus astri ; observatis orbibus, per qaos 
errât Mercurius. 

338. Pergit ad religionem. Primum invitât, ut incommani 



335. Observationes de planeta' 
tum cursu in Zodiaco 335... 337* 
Kon solum qno signo Sol moretar 
observandam, sed etiam qno signo 
planeUe ; y. g. remotine sinl Satnr- 
nus et Mercurius , an Soli propin- 
qui. Siderum motu pruinae, pluviae, 
nives , grandincs fiunt. Nec mean* 
tium modo siderum hec vis est ; 
sed muitorum etiam adhserentium 
caelo, quoties errantium accessu 
impulsa , aut conjectu radiorum 
ezstimulata sont. — Morantur an- 
tem Planetae , Mars in Scorpio et 
Ariete , Venus in Tauro et Libra ; 
Mercurius in Gemellis et Virgine ; 
Lunain Gancro; Sol in Leone, Ju- 
piter in Sagittario a6 Pisce ; Sa- 
tumns in Gapricomo et Aquario. 
Satumus et Mars in sede sua ma- 
nentes , mali ominf s sunt ; Jupiter 
contra et Venus , boni. Mercurius 
sedem mutans , ejus planetœ yim 
sequittu*, eu jus ditionem percurrit ; 
sed si suam teneat sedem , tonitrua 
mittit et terre motus. F* G. 

336. Frigida Satumi Stella, i. e. 
noxia. Ecl. III. Frigidus, o pueriy 
fugiie hinc , latet ang