(navigation image)
Home American Libraries | Canadian Libraries | Universal Library | Community Texts | Project Gutenberg | Children's Library | Biodiversity Heritage Library | Additional Collections
Search: Advanced Search
Anonymous User (login or join us)
Upload
See other formats

Full text of "Q. Horatii Flacci Epistola ad Augustum, comm. illustr. H. Riedel"

Google 



This is a digital copy of a book that was prcscrvod for gcncrations on library shclvcs bcforc it was carcfully scannod by Google as part of a projcct 

to make the world's books discoverablc onlinc. 

It has survived long enough for the copyright to cxpirc and the book to enter the public domain. A public domain book is one that was never subject 

to copyright or whose legal copyright terni has expired. Whether a book is in the public domain may vary country to country. Public domain books 

are our gateways to the past, representing a wealth of history, culture and knowledge that's often difficult to discover. 

Marks, notations and other maiginalia present in the original volume will appear in this flle - a reminder of this book's long journcy from the 

publisher to a library and fmally to you. 

Usage guidelines 

Google is proud to partner with libraries to digitize public domain materials and make them widely accessible. Public domain books belong to the 
public and we are merely their custodians. Nevertheless, this work is expensive, so in order to keep providing this resource, we have taken steps to 
prcvcnt abuse by Commercial parties, including placing lechnical restrictions on automated querying. 
Wc also ask that you: 

+ Make non-commercial use ofthefiles We designed Google Book Scarch for usc by individuals, and we request that you use these files for 
person ai, non-commercial purposes. 

+ Refrainfivm automated querying Do nol send aulomated queries of any sort to Google's system: If you are conducting research on machine 
translation, optical character recognition or other areas where access to a laige amount of text is helpful, please contact us. We encourage the 
use of public domain materials for these purposes and may be able to help. 

+ Maintain attributionTht GoogXt "watermark" you see on each flle is essential for informingpeopleabout this projcct and helping them lind 
additional materials through Google Book Search. Please do not remove it. 

+ Keep it legal Whatever your use, remember that you are lesponsible for ensuring that what you are doing is legal. Do not assume that just 
because we believe a book is in the public domain for users in the United States, that the work is also in the public domain for users in other 
countiies. Whether a book is still in copyright varies from country to country, and we can'l offer guidance on whether any speciflc use of 
any speciflc book is allowed. Please do not assume that a book's appearance in Google Book Search means it can be used in any manner 
anywhere in the world. Copyright infringement liabili^ can be quite severe. 

Äbout Google Book Search 

Google's mission is to organize the world's information and to make it universally accessible and useful. Google Book Search helps rcaders 
discover the world's books while helping authors and publishers reach new audiences. You can search through the full icxi of this book on the web 

at |http: //books. google .com/l 







.. %.■ 



DUUUUVID^U 



3/ 

AS3- 



d HORATII FLAGCI 

EPISTOLA AD AUGUSTUM 



GOMMENTABIO ILLUSTRATA. 



-) 






I • » * 



/ 



Q. HORATII FLAOGI 



EPISTOLA AD AUGUSTUM. 



COMMENTARIO ILLUSTRAVIT 




. RIEDEL, 



Phil. Theor. Mag. Lit Hum. DoctoVj 
Prcieceptor V* et Vh clmm in Gymnasio Graningano. 



/ 



7 'J 



GRONINGAE , 

Apud W. VAN BOEKEREN. 

1831. 



d HORATII FLACCI 

EPISTOLA AD AUGUSTUM 



GOMMENTABIO ILLUSTRATA. 



• 



PATRI OPTIMO 



JO ANNI PETRO BRUINWOLD RIEDEL, 

VERBI DIVIIU MimSTRO ET GJMNAStI RECTORT 
IN PAGO AGRI FRISIACI KOLLUM, 



S. P. D. 



HENRICUS RIEDEL. 



Atqui 8i ?itiu mediocribus ae mea paucis 
Mendosa est natura , alioqui recta ^ • . . . • 
Si neque ayaritiam^ neque sordes aut malaliutra 
Objiciet vere quisquam mihi^ purus et insons — 
Ut me collaudem — si et yivo carus ainicu ; 
Causa fnit pater lm, qui macro pauper a^llo 
Noluit in FlaTt ludum me mittere , • • • • 
Sed pueram est aiuus Romam portare docendum 
Artes^ quas dooeat quivis eques atque senator 
Semet prognatos. 

HOEATIVS. 



MfUer omma negoHaj qtute a puerts a me hcmd pcmca 
aut leviä flagikmt ofJiGiorum necessitas et literarum di- 
scendarum cupido , dulcismnum semper fuit tecum^ cch* 
rissime pater , commn/ntcare , quidquid vei agerem vei 
9U8cipere cuperem. Haec autem siuivzs non minus atqtie 
utäig OQpinmnioatio per muneris scholasttcij quo fiinge^ 



bar, officiii, et pivpier libri , quem conicribere aggressus 

1 eram, liaud exiguam molem, sinonprorsus eesgavit, at 

\ tatnett hoe quinquemiio mvito niinus fuit frequetis , quam 

f olim solebat. H^ioilludvamm,ii>tmihieontingeret, prae 

ceteris optabain , ut tibi ea, qua es vegeta senectute^ itt- 

scribere liceret hoe profectuum in literis spectmen, et si- 

mvlMbipraeierHm studiontm meoru^ rt^c^reddfr^. ■ 

^ Uti vero qui, ut rerum pkysicarum sctenttam, anvpUfi- 

oaret, industriae civium suorum novas vias iti/oestigaret , 

etpatrim suae opes et Splendoi'(ini aiigäi-et, " i4rrdrwm or- 

bem eircumnavigavit , ignotdsque regioms perscrutatus 

est, domum redux non tantum de his copiose disserit, 

, sed etiam de itineris apparatu Et consilio, deque aeru- 

mnis, quas perpessus est, aä depericulis, guaesubinde 

effugit; sio fere mejuvat hodte recordatiortem instituera 

longae viae et quasi ambaguin, quibus tandem perductus 

lum j ut vitae nuae tabemacuia ponetem in literaruni 

Latinarum Graecarunique studio. — Puer enim admo- 

^ dum a te , gravibus munnribiis et pluriuin liberorum 

I educatione occupato , traditiisfid vogiiatis ad erudien- 

sdum; a, quibus, quum per aliquot annos probabiliter 

semiones reoentiorum pt^ulorum edoctus essem , vixju- 

mniletit a&taterri ingtesso- obldtttm fkit munus pnvatum , 

erudiendi filtos viri nobiitssimi A^ ab Harinxma thoe 

Slooten. Non eat hvjus hei vilam enarrare, quam per 

tredecim dnnos ihfhiii^iaiUaaiflpKssima duon , aut be- 

' nignitatem celebrare , qud parentes me filii instar kabe- 

hant , aut denique latidare caritateni , quae paidlatiin 

\ disoipulos inter et praeceptorem juvenem succrescebat ; 

L auae omnia tamen feoeruiit , ut nihti magis gratum mihi 

] tit et jiioundum quam annorum ,iUo,nuw ni0mffria..77~ 

, Quoties autetn, dilectissime pater, vitae ti&ne peraciae 

recordabar, toties mihi veniebat in mmtein insigma iua 

pnidentia , postsa tamen detnum rite iiitelleota , qua mö, 

adeo inature tua tutela quasi emancipatuvi, lauda/ndo 

magis et pmrsuadettdo , quam.pi^aeGipi&ndvtui^Jttbendo 



XI 



iia mta^m tnstttuere perduxisti ^ ut et rebus et ingenio 

meopoHssimum cöndticeret. Qm pritnt^ enint mcMbar 

eontentusprobabtli re9entioru/m lingvicurutn perittä , htmo 

tu moar inciiasti^ ut leffendt , qtio flagrabafh , studio po^ 

tisiimum tatisfacerem in scriptis historicts : tum ^ ut'^ 

quod pif^mtsm fere supervacemeum dua^eram ^ acriare 

giudio linguae nostrue ver7uwtdae indolem et grammaii^ 

cani coignoscerem : deinde, ut ingenium juvenäe inagis 

magisque kvita^em earueret et ad severiora studia apHus 

fierety matheseos elementa ut perdisperem mihi mamgti; 

ätqtie eo consHio ätlofilium mihi conöiliamsti amici cth- 

jusdam tui hiyus artis peritissimi. Ingemum ita cdiqUar- 

ten/U» subactum sukito implevisti cupidine cognosö&ndi 

fmtem limpidisgimum j unde humanitas in omnespopu" 

las sese propagavit j literas , puta , Graecas R&manasque. 

Ruriautemplerumque degenti adenint haud paucae dif- 

ficuitcttes : quas tamen ardore a te accenso et cmxilid rmh 

hi a/miceprctestitoaviro doctissimo R. Posthumo V. D. M. 

mox plerasque superavi ^ adeo ut utriusque veteris sisr- 

monis' elementa satis felidtet sim, assecutus; sed siniul 

ifUelHgere coepi quam, lofte literarum nostraru/m campus 

pateretj praesertim quum elogium Hefnsterhusii a Ruhn^ 

keniOj et vitam, Ruhnkenii a Wyttenbachia conscriptdm, 

legissem. Erexeru/nt ammum, spefere d&jectum;favorlau^ 

deisque ertsditissimi mriy Vahntini Slothoutoeri ^^ quiLea- 

' va/rdiae vndef^sso ardore atque mdxima cum, ulHitate per 

qmnqtiaginta annos gymnasio praefuit. Hio igitur non 

ta/ntum, mihi per stujbsit^ ut ma/m , quam ingressus eram, a^ 

oriterpersequ>erery sedetiamtut,quödadhucoptarevixausus 

fuerami^ totumme literisdederem,^ atque Jus et factdta>tem 

peterem, ^s aliqucmdo publice docendi. Cui ccmsilio qutMn 

tu laetus accessissesj assidite in studia incumbere per-^ 

rexiy et quum prinium privatö munere abdicare Hceret, 

ante hos septem anfuis in hanc aicademia/m sum profo^ 

ctus; ubi continuo) in numerum candidatorunt receptus, 

innma -ea addiscere stvdebam , quae out lege r^quirun- 



, ut suTnmi in liteHs konores conferaiUui- , aut qu 
' conducere videbantur, ui ea, quae ante mihi soU plerui 
que relictus mimts bene percepissem , comphrentur -ei 
compen8are?Uur. Quum vero ante sa^ demum per arn^ 
bages eo , quo tendebam , pervenissem , nu?io aderant do/A 
Ges certissimi , quiconsäiuTnpetentinunquanidefueruttt^ 
Professores entm httjus aoadetmae me ab iaitio mira otH 
mitate ei Uberalitate magig ut amicum quatn ut dtscipteä 
lum tractabant , ad lectiones admittebant ^ et cMoquäti 
consilmque adjuvabant : neque ii tantum , quibus 
vincia tnandata est , omnia ea docendi, quae promime 
literas humaniares periinent , viriclarissimiJ.tenBriitkij 
J. R. van Eerde , C de Waal ei B. ff. Ltdofs; sed etiaiA 
rerum mathematicaruin physicarumqne professor vla\ 
riggimus S. Brouicer, ei juris antecessor venerabäi»^ 
clarissinius S. Gratama , oujus lectiones de Jure Roma* 
no et JVaturae cupide audivi ; quorum otnniuni , ut spert^ 
spondeoqite , neminem benefcioruvt curaeque mikiprae^ 
siitae unquam poenitebii ; neque ideo cessabuntrebus stu^ 
diisque meis porro favere atque prodegse. — Quo tempore 
autem inter civeg acadetnicos nomen darem, vei 
re, ne quum aetaie plerosqite guperarem , a commilito-*^ 
nibus miiius idoneug haberer, quoviim, eoj quo solent j 
ifigenuo modo studia coryungerentj mtamque uiUissimain 
aeque ao jucuiuHstimain peragerent; sed res praeten 
gpem evenit. Comiter enim quum ab omnibus non uf 
novicius quidam, ged ianquam veicremtis recepti 
gem , cuni plurimis familiaritaiem conciliai-e , cum 7wni 
nullis intimam amicitiam inire mihi contiyit: neqtto' 
profecto scio an nikil exsigtai , quod viiae in academt 
guaviug j ei gtudiig uiilius sit, quam in selecto amico^; 
rum coeiu res serias rite probeqti^e Jucundts temperarei 
Dtdces fruvtus familiaritatis amicitiaeque hoe loco corn* 
memorare eo tnagis visum est officium, quoniam jdu/rind^^ 
eorum , studiia academ-icisjatn absolutis, aut munerunt 
•avitate, aut patriae periculis , ad qnae repeUenda 



1 ceperunt, prohibentur, quimiinus eos hodie corani 
compellare et animi gratt gensum profiteri poggim. — 
Nihti sane optabilius tum rebus tunt studiis meig evenäv 
potuit, qua/m quod vix Inennio in hae academia degenti 
munus publicuin ndhd oblatum fuit docendi in quinta 
et sexta classe gymTiagii Groningani : privium quidem 
viceg tantutn sustinebam decesgoris aegrotantig doctisgimi 
Reindersii , sed mox , qicum ilte fato intentpegtim fun- 
ctug fuisset, guccesgor ejtis creatus sum commetidatume 
amplisgimi Cufatorum collegii. Hoe enim mwnere in me 
coUato gpe citms id vitae genus inire potui, quo gtudia ei 
ingenium, diu direxeramj idgue eo m loco , quo omnibua 
opportunitatihug,quas haec academia mihiinagnonument 
obhderat, curis soluttts frui, easgue M^ atudiorum usum 
convertere liceret^ His accessit, ut m-uneris neceggitudine 
conjungerer cum viro eruditisgimo Agathone Schneithere 
gymnasii rectore , qui monitis et exemplo dux ■mihifait 
peritigsimus , -ut docendi mimus ^ quod ofiteprivatim tan^ 
tum exercueram, nunc in publica schola rite instituereTtt. 
Neque in re scholastica tantum tnihi consiliis semper af* 
fuit ; ged in literig etiam auxilium a/mice obtulit et inde- 
fessa benevolentia praestitit; aäeo ut nuUafere diespraa^ 
terierit , quin cx mutuig nostris confabiäationibus atit 
aiiqutd novi addiscerem, aut quae minus bene perr' 
speeceram. acutissimis ejus monitig demutn rite intellige- 
rem, aut denique fonteg cognosoerem , unde quod sdre 
quaererem petendum esset. Neque sane dubito, quin , 
quamdiu muneris consortium nos conjunget , eadem ra- 
tione pergat mimsris ofjiGia consiliis -m^derari , et literor 
■nim studium doctrina a^uvare atque operis societate 
autere. 

Quum in munere scholastico confirmatus essem. , hoe 
decrat, ut gurnnios in literis honores peterem , specimen 
inauyurale. Quaeivbam argumentum , in quo elabo- 
rando tuin ipse optimos fructus decerperem , tuin quod 

! lege proposito haud indignvni esset , tuin 



B^ quod, st non eruditis, at literattim studio$ig aliquam 

I uUHtalem praebere pesset, Triplici huic proposito rits 

' satisfccisse negutajumn spondeo: at, si iUud, ut 

'opino)', non improbandufn erit , xpero fore , ut ita ani- 

mu viihi faveant lectores , ut ea , quae ipsig mmus pla- 

ceamt , non ante reprehendaait , guam. mdli proposUi 

parit convenienter me scripsisse intelleaserint. Argumen- 

u4um, quod tractavi , inihi proposuit mr clarissimus 

t Brinkius , et licet diu dubitarem , an quidqtiam Hora- 

[. tio ftaud imUynum proferre possem , placuit tamen ad- 

^^nod^m materia f et atarilio inei praeceptoris fretus , 

Ytnam subsidia conquirere coepi Venerunt tum in mctnus 

ft^gantissi7ni commentarti ab Ohbario conicripti in libri 

i Horatii epistolani primam et decimam. Hos miki 

Vttatim ut enemplaria proposui j quae, quantum vtres 

^tt ingeniutn- sinerent , imitarer , eatenus praesertitn , 

Wut praeter poetae argumentum et orationem , res impn- 

nis explioarem, ad antiquitatem aut historiani literariam 

tertinentes. Quum ita opus meuvi ferc absolvissem , al- 

h<iifta aunt Schmidii volumina , in quibus uterque eptsto- 

riarum liber uberrimo comtnentario iUustratus est. Qui 

V^^pmtm usdern fontibus jtferumque usus sit , et praeterea 

^Bbbarii uteretur familiaritate et auxiUo , non potuit fie- 

■«', qitin saepissime explicatio et illustratio nostra pror- 

\tus consentiret , quod interdum , fatenduni enim est, 

■ Non sine aliqua niolestia percepi. Satis magnum tamen 

T^crmie?i intercessit inter Schmidii commenta/rium 

Zotnnium epistolarum et meum unius tantum, , adeo ut 

ItnOic aeqiio animo ferrem , eutn mihi noti pauca praeri- 

i-puisse; et non dubitarem in operis mei repetition^ meat 

opcs saepe ex ejus thesauro augere, nonnunquain, quae 

ininus bene expltGueram , corrigere , et interdum modeste 

aed libere ab eo dissentire. — Haec fere sunt , mi pater , 

quae de hujus Uhri opporln^itate et proposito dicere vi- 

sttni fuii : quibus hoG tantum addendum , me ad para- 

phrasin, qiiam textui poetae supposuisse ?ion iniUite 



XV 



ditxiy in U8UB meos convertisse eam ^ quatn dedit Depre- 
zius in editione Horatii dd usum Delphiiit. Restat ut 
gratissima mente operam celebrem et curam , quani 
mihi praestitit vir clar. Brinkius in poliendo opere et 
naevi^ emendandis; mihique opta/re^ ut ceteri lectores ae- 
que benevoh atqtce vir ille clarissimus dehisce studiorutn 
meorum primitiis jvdicent. 

Ha£c jam sufficient y carissime pater , quae de studiis 
rebu8qtie meis disseruiy ut documento tibi sint^ quam 
grato animo semper recörder vitam meam anteactam, 
in qtui te hahui dv,cem non tantum et aclfutorein y sed 
etia/m exeraplum qux>d studiosissime imitarer ^ si quan- 
do ohjicerentur difficultates y fbut negotiorum multitudo 
soUieitudinesqus mentem opprimere mina/rentur. Sed 
vetat modestia tua ^ virtutes tuas prcLedica/re ^ et satis co- 
gnita/m habes pietatem meäm , quam ut opus sit eam ver- 
bis profiteri. Deum O. M. precor ^ ut ^ qu^nmdmodum 
te incolumi vahtudine adhu€ servavit^ sic multos annos 
te porro tueatur ^ ut sicut facisy m^uneribus tuis gram- 
bu8 fungi possis,. et liberorum tuorum. erga utrumque 
parentem^ pietatiSy mutui amoris inter se^ ac rerum pro- 
spera/rum diu etia/m hietus adsis testis. Vale. 



Q. HORATII FLACCI 



EPBrrOLA AD AUGDSTOBI. 



«Horazens Episteln sind , nach meinem Gefähle , dag Edelste und Köstlich* 

ste , wa8 d^ f^Vff^ ^^ rönusdien AIjase{d^r|faiB|iwjpli i^rgebej^ hat 

Ich streite mi Mi^anddni dai abdir wettz iät,.ditt^4cliJtttft ketö^A Buche des 
Alterthums mehr Brauchbares fär das Leben gelernt habe, dass ichheutenoch 
keines lieber zum, lGef$di,iiea, pei|ier^c^98ai9ei\jSi(^yB^^,i9rähle , und auch 
känftig keines einer iinederliöhänlie8ungwuraigernalten we^^ ais Hora- 
zens Episteln. " 

■ A N 8 o {Naohiräge zum Suljser y IV. p# 48i*) 



a. HORATII FLA€OI 



EPISTOLA AD AUGUSTUM 



\y um Uft smtineas et tanta negotia sohis , 

Res Italasr all^is tatetiiB , moribus omes , 

Legibus emtodes ; in publica commoda peccem , 

Si longo sermone morer tua tempora , Caesar. 

Roniulus et liber pater et cum Gastore Pollux^ 5 

Post ingentia facta deorum in templa recepfi , 

Dum terras homihumque oolunt genus ^ aspera bella 

Gomponunt, agros assignant^ oppida condunt; 

Ploravere suis non respondere fayorem 

EXPOSITIO. 

Qaandoqukiein tu, o Caesar, unus solusque molem portas tot 
tantaromque rerum , Italiam armis defendis , institatis exomas , 
legibascpie populum c(»:rigis y ego sane peccarem adversos uti- 
litatem pablicam, si prolixa oratione te , cuj us tempoa adeoest 
occapatum, aaderem interpellare. 

Römulos etBacchos, Castor atque PoUax , post magna faci- 
nora admissi in deorum fana , dam in terris versantur cum homi- 
nibus y gravia bella conficiunt, agros distribuunt , urbes aedifi- 
cant , doluernnt gratum animum non, ut speraverant , exhiberi 

1 * 



EPISTOLA AD AUGUSTmH. 



10 Speralum merilis. Diram qui contudit hydram 
Notaque fatali portenta labore subegit, 
Comperit invidiani suprema fine domari. 
TJril enim fulgore suo, qui praegravat artes 
Infra se positas ; exstinctus amabitur idem. 

15 Praesenli tibi maturos largiraur honores, 
lurandasque tuum per nuraen ponlmus aras, 
Nil oriturum alias, nil ortum tale fatentes. 
Sed tuus hoe populus sapiens et iustus in uao. 
Te nostris ducibus^ le Graiis anteferendo , 

20 Cctera nequaquani simili ratione raodoque 
Aestimat et , nist quae terris semota suisque 
Temporibus defuocta videt, fastidit et odit: 
Sic fautor veterum, iit tabulas peccare vetantes 
Quas bis quinque viri sanxerunl , foedera regum 

25 Vei Gablis vei cum rigidis aequata Sabinis , 
Fontificum Ubros^ annosa volumina vatuin 



meiitis sais. Ille etiam qu! saevum hydvam interemit , itno la- 

Ibores sibi fatali necessitate impositos otnues slrenue pevfeclt , 
cognovit invidiatn morte demum vinci solere. Splendore enim 
suo offendit, qui ceteroi-um opera et virtutes , quae suis longe 
sunt ioferiores, alte deprimere videtur ; eundem tamen vita de- 
ruiictum desidcrio atcpie amore prosequuDtur. 
.i 
pa: 
pa 
lat 
vit 
asi 
tae 
qu 
hil 
no: 
lib 



Viventi tibi euhum deferimiis tempestivum arasque erigimus , 
ad quas jurabitur per numeii liium , quum profiteamur, nihil 
par tibi CKStitisse nibOque futurum unquam. Vemm tuus po- 
pidus, in bacuna re Justus ac sapiens , quod te imperatoribus 
ta m Roman is quam Graecis praefcrl , decctensomnibasreÄM* 
vinsque alio prorsus modo judicare solet; negligit enim atque 
aspernalur opera omnium , qui nondum teiramreliquerint. vi~ 
laqae dudum slnt pei-funcii. Adeo OMiempivjbatvetustaqnae- 
queiUt duodecim tabulas, quae ut populuma delinquendopi-o- 
biberent a decemviris sunt constitutae . toedeva vegam Jioma- 
«ör«»t, sive cum Gabiis sive cum aspeiis Sabinis composita , 
libi-os pontificum ma^rimorum, et antiqua vatum volumina, 



EPISTOLA AD AUGUSTUM. I 

Dictitet Albano Musas in monte locutas* 

Si, quia^Graiorum sunt antiquissima quaeque 

Scripta vei optima^ Romani pensantur eadem 

Scriptores trutina ; non est quod multa loquamur : 30 

Nil intra est olea , nil extra est in nuce dun : 

Venimus ad smnmum fbrtunae , pingimus atque 

Fsallimus et luctamur Achivis doctius mictis. 

Si meliora dies , ut irina , poemata reddit , 

Scire yelim, pretium cbartis quotus arroget annus.. 35 

Sciiptor , abhinc annos centmn qui decidit , inter 

Perfectos veteresque referri debet , an inter 

Viles atque novos? Excludat iurgia finisi 

»Est vetus atque probus^ centum qui perfieil annos." 

Quid, qui depernt minor uno mense vei anno? 40 

Inter quos referendus erit? veteresne poetas , 

An (Juos et praesens et postera respuat aetas? 

»Iste quidem veteres inter ponetur honeste^ 

((Qui vei mense brevi vei toto est iunior anno^" 



olim a Masis in monte Albano dietata fuisse non dubitet asse- 
rere, 

Atquij si , quoniam scripta Graecorum vetustissima etiam 
praestantissima sunt, Latini scriptores simili rationa aesuman- 
tor , pluribns verbis haud est o{>us : absurdisnma quaeque cre- 
dere Itcetj nihil intra in oliva , nihil extra in niice duri est: for- 
tunae apicem attigimus, pingimus et canimus et luctamur soi- 
lertins, quamexercitatissimi Graeci. Si i?ero tempus meliorl facit 
carmina, perinde atque vina, doceat me aliquis, qnot anni 
auctoritatem dent libris. Num scriptor abhinc annis centum 
mortuus debet censeri inter veteres et bonos , an inter ignobiles 
et recentiores? Definitio temporum dirimat controversiam I 
Vetos , aigj et perfectus est , qui centum annis ante obiit. — 
Quid vero , qui uno mense vei uno anno posterius interiit , qui- 
bus annumerabitur ? num antiqiiis , an iis quos aetas nostra et 
secatura negliget? Ille , inquts , inter veteres recte censebitui: 



EPISTOLA AU AUGUSTUM. 




I Utor permissoj caudaeque pilos ut equinae 
PauUatiin vello, et demo unum; demo iUdemununi, 
Duin cadat elusus ratione ruentis acervij 
Qui redit in fastos, et virlutem aestimat annis, 
Miraturque nihil nisi quod Lihitina sacravit. 

I Emiius , et sapiens et fortia , et alter Homerus^ 
Ut critici dicunt, leviter curare videlur, 
Quo promissa cadant et somnia Pythagorca. 
Naevius in manibus non est et mentibua haeret 
Pene recens? adeo sanctum est vetus omne poema. 

I Ambigitur quoties uter utro sit prior; aufert 
Pacuvius docti famam senis , Acciiis alti , 
Dicitur Airani toga convenisse Menandro , 
Plautus ad exemplar Siculi properare Epicharmi , 
Vincere Caecilius gravitate , Terentius arte. 

I Hos ediscit et hos arto atipata theati-o 



(jui me n se tautiun v 



^eletiam toto anno junior fuerit. — Quumhoc 
, licet porro , uli ijui pilis caudae equinae 
GiDguIis vellendis paullatim totam caudam evellit, sic denuo 
uuum aDnum deducere et dcin alterum , donec dilabentis acervi 
ratioDe deceptus victum se fateatur, qmajmospoelarumTmmeTat, 
et es vetustate virtutes metitur , quicpie nihil laudat , uisi tjnoA 
mors consecravit. 

Taii Qutem errore nostroa hominea laborare ex eorum de 
poetise3:tsti'malioneapparet,Eaniasenim,SRpiensi\\eetstcenuus, 
et alter Homei-us , ut ajunt crilici ialt, parum videtui' solIicitu5 
esse , 'quaDtumrespondeat Us quae de se praedicavit , etsonmiis 
suis Pjtbagoreis. Nonne we/ Naevius in omnium/eremanihusyes- 
satur et animis memoriaque teiietur, acsirecentistemporisnoned: 
rudissima antiquitate esset poela? adeo uero sauctum habetur 
omne carmeu vetus. Porro quoliescunque expeoditui', uter 
utro sit praestantior , Pacuvius docti senis , Accius excelsi exisU- 
matioiieiii obtinet; Aii'anii togata comoedia propeaccederead 
Menandri fabulas ; Plautus fervidesequiexcmplujnEpicliarini 
Siculi ; Caecilius gi'avitate , Terentius arte preestare. Horum 



Ad nostram^teHqÄs 1^ 

Interdiuh vtOgiis teetum i^det j est- ubi ]^cat. 

Si vielei^ ita Tmratui' läudätqpie pogCä» ^ 

Ut nihfl anteferat ^ mbfl illis compäret; ^^^ . 65 

Si quaedam nimis antique , si pleraque dute 

Dicere cedit eos^ ignaye minltaftitetur; 

Et säpit , et mecum facit , il Jove iudicat aequo. 

Noneqiiidem msecftor delendaque carmina Lm 

Esse reor, inemini quae plagosum paihi parvo 70 

Orbilium dictare; ^ed emehdata videri 

Pulchraque et exaetis' minimum didtantia miror. 

Inter quae verbum' emicuit si forte decorum , 

Si verst^ ^aullo concinniör unus et alter ; 

IniustetDtiimducit venditque pöema. 75 

Indignor quidqttam reprehendi> non quia ci^asse 

Compositum illepideve putetur , sedquia niq)er j 

poetanun carmina ediscunt Romani terranim domini , horum- 
que fabtdas ita cupide spectatum veniunt^ ut theatrum multitu- 
dinein vix eapiat: hos solos existimant censentque esse poetas 
inde ab aetate Livii Andronici ad nostram. 

Vulgus, fateoTj interdum recte judicat, sed fallitur quoque 
haud raro. Si veteres poetas adeo extollit et amat , ut nihil ma- 
jus , nihil par credat , in errore versatnr : si vero quaedam ob- 
solete , pleraque. incondite , plurima negligenter eos seripsisse 
existimat et agnoscit ; recte censet , mihi adstipulatur , et propi- 
tio Jove fert judicium. Neque ego adeo asperi judiciisum , ut 
censeam carmina Livii Andronici delenda esse , quae memini 
mihi puero olim ad ediscendum dictata fuisse a magistro plaga^ 
ram non parco, Örbilio; sedeaaccurateelaborata, eximiaet 
fere perfecta videri, hoe mirum duco. Licet enim in talihus pbe- 
matibus diptio quaepiam el^antior , et pauci quidam versiculi 
venustiorefii iappareant, injuste tamen pröpterea totum opus ha-r 
betur et ven^tätör pöema kgiHmum. Jtaque aegre fero qiiid- 
quam cnlpari , non quia rus^ice et minus venuste scriptum , sed 



i 



EPISTOLA AD AUGU5TUM. 

Nec veniam antiquis , sed honorem et praemia poaci. 
Recte necne crocum fioresque peranihulet Ättae 

80 Fabula si dubitem , clament periisse pudorem 
Guocti pene patreSj ea cum reprehendeie cjner, 
Quae gravis Aesopus^ quae doctus Roscius egit: 
Vei quia nil rectum , nisi quod placuit sibi , ducuDt , 
Vei quia turpe putant parere minoribuSj et quae 

85 Imberbi didicere , senes perdenda fateri. ■:^^| 

lam Saliare Numae carnien qui laudat et illud , "^^ 
Quod mecum igiiorat , solus vult scire viderij 
Ingeniis non illc favet plaudilque sepultis, 
Nostra sed impugnat^ iios nostraque Itvidus odit. 

90 Quod si tam Graiis novitas invisa fuisset 

Quam nobis , quid nunc esset vctus ; aut quid haberet, 
Quodlegeret tereretque viritim publicus usus? 
Ut primuin positis nugari Graecia bellis -1^1 

Cocpit et in vitium fortuna labier aequa , T^' 



quia recentis aetatis est ; ac veteribus iicm indulgeDtiam , sed 
dignitatem et palmaDi exigi. Si quando entm dubit)ik'e aiisim , 
utram merito an non AlUe fabula exhibeatur in sceiia croco 
floribusque oiQata, univei-si piopesenioresexciamabuut vere- 
cundiam miht nullatn esse , quod culpare sustineam , quae in 
scena acta sunt ab jf^sopo gravi et a docto Roscio : seu quia iiihil 
boniim esse existimaiit, nisi quod ipsls placuit, seuquiaindi- 
gnum arbitrantur cedere natii minonbus , et senes conGteri ab- 
jicienda esse, quae puen didicerunt. Qui vero ce/Saliorum 
Carmen a Numaiege eouditum laudat, et credi vult solus intel- 
ligere id quod , aeque alque ego , non capit , is non praefert et 
laudat mortnorutn ingeniosa opera , sed tiostra inscquitur, nos 
et nostra per livoi'em in invidiam ducit. 

AtquisiGraect tantopere recenliaodissetit, quam nos , quid 
jam antiquum esstai^t ; vei quid esset quod quisque in manibus 
haberet et evolveret qfiasicoinmuneomnium bouumf Giaeci 
enim, postquam fiuitis bellis ungasamare etsecuudisitibusvo- 
luntates sectari coeperunt, niodo athletsrum, inodo equoruni 



SPlSTOUk AD AU6U8TUM. 9 

Nunc aihletarum studiis nunc arsit 'equonim j 95 

Marmoris aut eboris fabros aut aeris amavit , 

Suspendit pieta vultum mentemque tabella^ 

Nunc tibicinibus nunc est gavisa tragoedis j 

Sub nutrice puella velut si luderet infans , 

Quod cupide petiit^ mature piena reliquit. 100 

Quid plaeet aut odio est , quod non mutabile credas? 

Hoe paees hjabuere bonae ventique seeundi. 

Romae dulce diu fuit et sollemne reclusa 

Mane domo vigilare , elienti promere iura , 

Cautos nominibus rectis expendere nummos, 105 

Maiores audire^ minori dicere per quae 

Creseere res posset^ minui damnosa libido : 

Mutayit mentem populus leyis , et calet uno 

Scribendi studio ; puerique patresque severi 

Fronde comas vincti coenant et carmina dictant. 110 

Ipse ego^ qui nullos me affirmo scribere versus , 



/ 



studio flagrabant ; artifices marmoris vei eboris vei aeris colue- 
ront ; oculos animamque tabulae pictae detinuerunt ; modo ti* 
bia canentibus j modo tragoediis gavisi sunt ; non secus atque 
infans paella y quae sub nutricis custodia ladit ^ id quod nunc 
oapide quaesierunt ^ mox fastidientes abjecerunt. Quid entm 
plaeet aut displicet , quod non mox aliter animis visum iri putes? 
Haec igitur effecere aptid eos bona pacis, tempora et res pro* 
sperae. 

Jam vero apad Romanos diu fuit usitatum gratumque, Tigila- 
rematutine patente domo, jura interpretari clientibus, idonels 
creditoribus caute pecuniam locare , seniores consulere , miuo^ 
res natu docere quibus modis rem familiarem augeri , et perni- 
dosas cupiditates coerceri oporteat : sed populus incoustans 
studia vertit, et nunc tantum flagrat studio versus faciendi : 
adeo ut tam puen , quaiii seniores graves frondibus coronati 
inter epulas carmina recitent* Sic ego quoque , quum asseverare 
soleam j nulla me condere carmina , Partbis sum mendaci^nr y 



BPISTOLA AD AUGUSTU*!. 






Invenior Parthis iDendacioi-, el prius orto 
Sole vigil ealamum et chartas et scrinia posco. 
Navim agere ignarus navis tiniet; abrotonum aegro 
115 Noa audet, nisi qui didicit,. dare: quod medicoruni 



'■ Promittimt medici ; tractant fahrilia fabri : 
Scribiraus indocti docticjue poemata passim. 
Hic error tamen et levis haec insania quantas 
Virtutes habeat, sic collige: vatis avarus 

120 Nontemereeslanimus; versusamat, hocstudetunuinj 
Detrinienta , Fugas servorum , mcendia ridet , 
Non fraudem socio puerove incogitat ullam 
Pupillo; vivit siUquis et pane secundo; 
Militiae quanquam piger et malus , utilis urbi est ; 

125 SI das hoCj parvis quoque rebus magna iuvari. 
Os tenerum pueri balbumque poiita figurat ; 
Torquel ab obscenis iam nunc sermonibus aurem,'ji 
Mox etiam peclus praeceplis format amicis , 



atque ante solis ortiim lecto vigilans calamnm , chartam et ca" 
psam afferri jubeo. 

Quicunque rero rei navalisesiimperitus, navemregerc non 

I suscipit; aegroto abrotooum propiuare nenio aggreditur, nisi 

l qui medendi arlem didicit : poUiceiilur igitur medici quod 

I peitiHetadmedicindm; fabii fabrorum opera taiitum peraguat; 

I aed periti aeque atque impeiiti promiscuc oimies caruiina 

scribimus. Attamea quaolas utiiltates afferat hoe erralum et 

pai'va haec deineutia , sic intellige : poelae animus non facile 

est pecuniae avJdus , amat vei"sus. hos taiitum cui-al; sper- 

nit jacluras , servorum lugas , inceiidia ; nullam fraudem maclii- 

äatur negotiorum sodali vei juveni pu piilo ; vescitui'siliqniset 

pane secundario ; quod si ad bellum minus proclivis el idoneus , 

at civibus utilis est , si quidem lioc concedis , ex parvis quoque 

] rebus maguas proOcere. Poeta enim format vocem pueri bal- 

\ butientem; et jam tuncdetoi-quelauremasei-monibusimpuris, 

I pauUo post animum quoque imbuit salutaribus praeceplis, mo- 



I 



BPISTOLAJ AD AUOU8TUM. 11 

Asperitatis ;et.iavidiae corrector et irae 5 

Recte facta refertj orientiatempora notis 130 

Instruit exemplis; inopem solatur et aegruiHi 

Gastis cum pums ignara puella mariti 

Disceret unde preces, Tatein ni Musa dediaaet? 

Posdt opem chorus et praesentia numina sentit^ 

Goelestes implorat aquas docta prece blandus , 135 

Avertit morbos , metuenda pericula pellit , 

Impetrat iet pacem et locupletem firugibus annum: 

Garknine di superi placantur , carmine manes. 

Agricolae prisci , fbrtes panroque beati , 

Gondita post frumeiata levantes tempore f esto 140 

Gorpus et ipsum aniyniiTn -spe finis dura ferentem 

Gum sociis oiperum , pueris et coniuge fida , 

Tellurem porco^ Silyanum lacte piabant, 

Floribus et Tino Genium memorem brevis aevi. 

Fescennma per hunc inyeeta lieentia mor^Qd 145 

Versibus altemis opprobria rustica fudit^ 



mm asperitatem, invidiam etiram corrigitet compesck; praeclare 
gesta narrat; copiam exemplomm praebetad quaeTitamnostram 
diiigamus ; consolatur pauperem et laborantein. Praeterea un- 
de innupta Tirgo et pueri pudid ediscerent hjmnos sacros, nisi 
Musae poetam dedissent. Nam chorus poetae opera auxilium 
precattir , et fayentes deos adesse animadvertit , flagitat pln- 
yias döcta supplicatione , avertit morbos y arcet mala imminen- 
tia, pacem precando obtinet et annum frugibasabuudantem: 
liaque carmine dii superi propitii redduntur , et carmine quo- 
que placantur manes. 

Antjqai //a/iae agricolae robusti et paucis con tenti , post col- 
lectas froges, feriis recreantes corpus ipsamque mentem spe 
finis laborhm aerumnas patientem cum participibus laboris, 
liberis et fideli^uxore sacrificabantsuemTelluriy lacSilvano, 
florem letyinum Genio , qui memores nos reddit vitae brevitatis. 
Per hanc eonsuetudinem inducta cavillatioFescennina jactavit 





EPISTOLA AU AUGUSTUin- 

Lihertasque recmrentes accepta per annos 
Lusit amabiliter, donec iam saevus apertam 
In rabieni coepit verti iocus et per honestas 
150 Ire domos inipune minax. Doluere cruento 
Denle lacessiti, fuit intactis quoque cura 
Conditione super coramuni , quin etiam ies 
Poenaque Iata , malo quae nollet carmine quenquanj 
Describi j vertere moduni , formidine fustis 
155 Äd bene dicendum dclectandumque redacti. 
Graecia capta ferura victorem cepit et artes 
Intulit agrcsti Latio : sic horridus ille 
Defluiit numerus Satumius , et grave virus 
Mundidae pepulere; sed in longum tamen aevurii 
I 160 Manserunt hodieque manent vestigia ruris. 

Serus enim Graecis admovil acumina chartis, 
Et post Punica bella quietus quaerere coepit , 
Quid Sophocles et Thespis et Aeschylus utile ferrent. 
Tentavit quoque rem si digne vertere posset. 



1 



I 



agi-estia dicteria carmine amoebaeo ; et quotaniiis Iiceotia haec 
gratissima hilariter jocata est, donec jociawtea tantum aci-es in 
makdicendi furoreni abire , et sinc freno temere piaeclaras fa- 
milias insectari cocpevunt. Tum qui mordacibus dicteriis pe- 
tili erant , indignabantur ; qui nondum laesi fuerant , metum 
habebant de discrimjne sibi ut omuibus imminente : quo vero 
fectum est, ut lex et poena sit coustituta, qiia cautum est ne 
quis maledicis versibus notaretiir. Tunc fnstuai-ii metu carmi- 
num ralionem mutavernnt el revocati sunt «d genus dicendi 
placidum non laedentes sed delcctantes. Mox vero victa Graecia 
victorem fei-ocem devicit , et studia literarum invexit in rude 
Latium: tumnumeri Saturnii obsoleveruiit ; et elegantiae cultus 
«ordes dlcacitatis fugavit; attanien dm superfiierunt et super— 
sunt etiamnunc rusticitalis indicia. JSam tarde Romani inge- 
nium appulerunt ad libros Graecorum ; et post bella Punica 
demufH pace fruentes investigare coepernnt , quid boni The- 
Bpis , £scli^lus, Sophocles continerent, Quin eliam ft(«r t/M»^ 



EPISTOLA. AD AUGUSTUM. 13 

Et placuit sibi , natura sublimis et acer : 165 

Nam spirat tragicum satis et felieiter audet , 

Sed turpem putat mscite xnetuitque lituram. 

Creditur^ ex medio quia res iarcessit , habere 

Sudoris minimum^ sed habet comoedia tanto 

Plus öneris, quanto yeniae minus. Adspice, Plautus 170 

Quo pacto partes tutetur amantis ephebi , 

.Ut patris attenti , lenonis ut insidiosi ; 

Quantus sit Dosseimus.edacibus in parasitis, 

Quam non adstricto percurrat pulpita socco : 

Gestit enim nummum in loculos demittere , post hoe 175 

Securus^ eadat an recto stet fabula talo. 

Quem tulit ad scenam ventoso Gloria eurru^ 

Exanimat lentus spectator , sedulus inflat : 

Sic leye , sie parvum est , animum c[uod laudis avarum 



tentaverunt , num illorum fabulas probabiliter in Latinum ser- 
monem transferre possent ; et sibi visi sunt rem non infeliciter 
egisse , quum essent ingenio aito et vehementi : quippe babent 
de tragico spirita non parum , etfelici audacia componunt; at 
emendare quod composuerunt ignominiam ducunt et aversan- 
tor. Putant autem comoediam nequäqaam esse difficilem, 
qaod materiam sumit e vita communi ; verum eo magis opero^a 
est j quo minus indulgentiae ei cönceditur. Hoe intelliges^ si in- 
spidas , quali modo Plautus sustineat personas adolescentis ama- 
toris , senis ayari, lenonis captantis i quam nimius sit Dossennus 
in parasitis gulosis ; quam neglecto cultu personas proponat in 
scenaque ducat: hoe enimtantumcurat, pecuniam inserere in 
marsupium , praeterea nihili faciendum esse existimat , seu fa-- 
bala explodätur , seu cum favore excipiatur. 

Verum qui gloriae incerto ductu soenae operam dare suscepe- 
rit , hunc spectator languidus cruciatibus afficit ^ attentus ex-^ 
snltare facit : adeo leve et parvum est > quod ingenium laudis 
capidum opprimit vei erigit. Apage igttur rem seenicam, si 
approbatio denegata me domum redire facit moestitia emacera- 



BWeTÖLA AD AUOU3TUM. 



\ "ISO Subruit ac reficit. Valeat ves ludicra , si inc 

Palma negata macrtini, (lonata reducit opiaium. 
Saepe etiam audacem fugat hoe terrelque poetam, 
Quod numero plures, virhite et honore rainores, 
Indocli stolidique et depugnare parati^ 

j '185 Si discordet eques , media inter carmina poscunt 

Aut ursum aut pugiles : his nam plebecula plaudit. 
Verum equitjs quoque iam migravit ab aurc voluptas 
Oninis ad incertos oculos et gaudia vana. 
Qualtuor aut plures aulaea premuntur in horas^ 
■190 Dnm fugiunt equitura turmae peditumque catervae;'' 
Mox trahitur manibus regum fortuna retortis , 
Esseda festinant, pilenta, petorrita, naves^ 
Gaptivura portalur ebur, captiva Corinthus. 
Si fbret in terris, riderel Democritus^ seu 
195 Diversum confusa genus panthera camelo 
Sive elephas albus vulgi converleret ora j 




tuni , coucessa autem uitore glorianteai. IVou raro qnoqoe au- 

dacem poetamaboperedeterretatquealienai, quod plures nu- 

•o iique meritis et dignitate inferiores , imperili et stulti 

I promptiqiie ad manus consereudas , si forte equitum ordo dis- 

r «ential, mediani inter fabulam petunt, ut vei ursi vei pugiles 

l tpeclacuio dentur : talihus enim rebus tenuis plebs delectalur. 

i ^d equites ipsi, spreta aui-ium voluptate , couverluntur ad oca- 

F lwum oblectationes iustabiles et fluxaa. Nam sine taedio ferunt 

I per quatuor aut ptures boras scenam esse aperlam , dum reple- 

[ tUr equitiun turmis et peditum cohortibus tumultuantibus ; re- 

L ges bello oppressi , revinctis post tergum matiibus , iuviti per 

p «cenam ducuntui"; properant i'Äirfem esseda, pilenta, petorri- 

, naves ! portatur ebur bello captum , io(ywe signa el res pre- 

tiosae, quot obm capta Corinlho advecta fuerunt. O si Demoeri- 

tns viveret, jMamrideret, quum plebsattentespectaretsivefe- 

rvivnillud, quodexduabus naluns, pantberaeet cameli, paene 

conltatum videtiu-, sive elephanmmalbtim : plebem rane ma- 



EPISTQI«A; AD AUGUST VH» 16 

Spectaret populum ludis attentius ipsU 

Ut sibi praebentem mimo spectacula plura , 

Scriptoresauteiniiarra^ putaret asello 

Fabellam surdo. Nam qaae pervincere vooea 200 

Evaluere sonum y. referunt queni npstra tbeatca? 

Gargafium; laiigpre piites aemujs aiit maie Tuscum , 

Tanto Jdim strepitu ludi spectantur etartes : 

Divitiaeqiie .pec^inae ^ quifaus oblitus actör 

Gumstetit/in^sceiray concumtdexte^ :: 205 

Dixit adbäc aliquid?. nNil.sane." Quid placet ergo? 

»Lana TarentiiiaTiolaff.imitata yencBa.'V 

Ac ne forte putesiinef :q[uae fiacere ipse recusem^: 

Gumirecte tvactent alii^ laudare malignej 

Die pcnreiteixbxm fufi«m mihiposse yi(^^ 210 

Ire poeta^ meom qui-pectus inaniter angity 

Irritat, mulcet, falsis terroribus implet^ 

Ut magus , et mpdo me Thebis modo ponit Athenis. 



■| 



pBxpam lados .atjceuclerex^ quippe quaa sibi plara spectanda 
l^aeJ^c^eJ^ . quam' mimi; poetas autem dtcqret non magis prpfir* 
c^fie aCcffit a3i]?L0 surdo fabul^q;n nan^arent. Etenen quae vqx pos->- 
m Buperare^ jourmur , quo resonant nostra theatra ? Gredas 
siridere Gargani silvas vei Hetruscum mare , sz audteris cfosjito 
corn. stcepittt. lados speqtet pqpulos, et prae^ertzm artificiosa 
opera et orpifitam peregrinum ^ quo quom cirpumdatos histrio 
jerodiX i^ sq^pfuooi^ dexlpra sinistrae jungitur adplausum^ Nam ve- 
ro jam qoidquaaiJoc^tus est ? — Nihil profecta — Ecquid igi* 
tor^dinirantfir ? — ' Panaom Tarentina purpora violaram co- 
loram imitantein. — Ne* autem forte arbitreris , .me^ea , quae ipse 
fiusere detrectem » qa^m ab aUis bene tractentur^ parciu^ lau- 
cUre; . ^fo , . me.tajatppere admirari eum poetam , quimentem 
meum ficfis rebus torqueaf^.stimulet , placet , falsis terroribus 
ocmoufii^t j i|oa,^€K:uS;ac si magus sit ; quique fa^at^ ut mpdo me 
Thdbiymodp Al^enis esse mihi yidear ; ut eum-profit^aiT. quast 
perextedtomfimemposseambulare... . 



EPISTOLA A.D AUGUSTTTH. 



Verum age et his^ qui se lectori credere mahint J M 
215 Quam spectatoris fastidia ferre superbi, 

Curam redde brevem , si munus Apolline dignum 
Vis complere libris et vatibus addere calcar, 
Ut studio maiore petant Helicona virenteiii. 
Multa quidem nobis facimus mala saepe poetae , — 
220 Ut vineta egomet cacdam mea — cum tibi librum 
Sollicito daraua aut fesso; cum laedimur, unum 
Si quis amicorum est ausus repreliendere versuin ; 
Cum loca iam recitata revolvimus irrevocati ; 
Cum lamentamur, non apparere labores 
225 Nostros et tenui deducta poemata filo; 

Cum speramus eo rem renturaiu , ut , simul atqne 
Carmina rescieris nos fingere , commodus ultro 
Ärcessas et egere vetes et scribere cogas. 
Sed tamen est operae pretiura cognoscere , quales 
230 Aedituoa habeat belli spectata doraique 
Virlus, indigno non committenda poetae. 
Quandoqmdem res scenica ita se habet , age vero, iis quo- 
qlie , qui maliint se lectori committere , quam spectatoris super- 
bientis fastidiosa judicia sustinere , curam aliquam praesta 
dignani ; si quidem visscriptis implerelociim Apollini^m^^er- 
ea a te dicatum, ac poetis incitametita praebere , ut majore 
studio ad summum poeseos fastigiuai pervenire nitantui-. Fa- 
tendiim autem est, nos poetas (utveluti mea ipsius vineta inci- 
dam) nobis saepe ipsosmultum nocere , qiium tibi negotiis oc- 
cupato aut fatigato librum porrigimus ; quum offendimur si quis 
familiarium unum e versicuUs nostris ausus sit i-eprehendere ; 
quum loca jam recitata repetimus noa rogati ; quum uegi-e feri- 
mus lectores , quanto labore carmina nobis constiterint non ani- 
madvertere, neque quam subtiliter sint contesta ; quum spe- 
ramus fore , ut quam primum audiveris nos versus condere , 
sponte tua el benigne advoces , et scribere jubeas. Nihilominus 
opernm bene collocabis , si expendas , quales laudis praecones 
nanciscatur virtus in bello et pace conspicua , indigno certe poe- 
tae nequaquam committenda. Gratia quidem Alexandri Magni 



EPISTOLA AD AUGUSTUM. 17 

Gratus Alexandro regi M agno fuit ille 

Ghoerilus^ incultis qui versibus et male natis 

Retulit acceptos^ regale nomisma^ Philippos. 

Sed veluti tractata notam labeinc[ue remittunt 235 

Atrameota , fere scriptores carmine Coedo 

Splendida facta linunt. Idem rex ille^ poema 

Qui tam ridiculum tam care prodigus emit^ 

Edicto vetuit^ ne quis se praeter Apellem 

Pingeret^ aut alius Lysippo duceret aera 240 

Fortis Alexandri vultum simulantia. Quodsi 

ludieium subUle videndis artibus illtid 

Ad libros et ad haec M usarum dona yocares j 

Boeotum in crasso iurares aere natum. 

At neque dedecorant tua de se iudicia atque 245 

Munera^ quae multa dantis cum laude tulerunt 

Dilecti tibi' Virgilius Variusque poetae j 

Nec magis expressi yultus per ahenea signa^ 

Quam per yatis opus mores animique virorum 

Glarorum apparent. Nec sermones ego mallem 250 



fruebatur Choerilus, qui pro singulis ver^bus suis inconditis et 
praye factis, Philippos, nummos regios , remunerationi accepit. 
Sed veluti atramentum manibus contrectatum notam et macu- 
lam imprimit, sic plerumque scriptores ineptis carminibus in- 
^nant res praeclare gestas. Idem nero ille rex , qui tam ridicu- 
lum poemä tam care et profuse emit, decretointerdixit, ne pin- 
geret se quisquam nisi Apelles, neve aiius qnam Lysippus efBn- 
geret ex aere imaginem strenui Alexandri. Quodsi judicium 
höc sanum in aestimandis artibus transferres ad scripta et mu- 
nera Musarum, affirmares illum ortum esse in crasso coelo 
Boeotorum. Verum neque tibi, Caesar^ dedecori sunt judicia tua 
de Virgilio et Vario, sive dona quae illi tibi carissimi poetae ac- 
ceperunt plurima cum lande largitoris ; neque profecto virorum 
illustrium yultus aerea effigie clarius exprimuntur , quam mo,- 
res et ingenium eorum versibus poetae cognoscuntur. 

Quare ego neque praetulerim scribere humiles sermones , 
quam praeclara celebrare facinora^ situs regionum et fluvios , 

2 




EPISTOLA AD ADGU8TUM. 




I 
i 



Repentes per humum , qaam res componere gestas^M 
Terrarumque situs et flumina dicere et arces 
Mondbus impositas et barbara regna, tuisque 
Auspiciis totuin confecta tluella per orbem , 
255 Claustraque cuslodem pacis cohibentia lanum, 
Kt fonnidatatn Parlhis te principe Romain; 
Si , quantum cuperem , possem quoque ; sed neque 
parvum 
CarmeD maieslas recipit tiuij nec meus audet 
Rem tentare pudor, quani vires ferre recusent. 
260 Sedulitas autcm, stulte quem diligifj urget, 
Praecipue cum se numeris comnjendal et arte: 
Discit enim citius meminJtque libentius iDud , 
Quod quis deridet, quam quod probat et veneratur. 
Nil nioror officium , quod me gravat , ac neque ficto 
265 In peius vullu proponi cereus usquam 
Nec prave factis decorari versibus opto , 
Ne rubeam pingui donatus niunercj et una 
Cum scriptore nieo capsa porrectua aperta 
Deferar in vicmn vendentem thiis et odores 
270 Et piper et quidquid chartis amicitur ineptis. 
et arces moDtibus iiinedilicatas , et barbai-orum regna (/eyjcto , 
et bella tuis auspiciis pev totum terranim orbem Giiila , et Ja- 
Dum pacis custodem a te clausnm , et Romnm te principe Parthis 
reformidatam ; si quidem tantum perficere valerem, ijuantum 
exoplarem. Atneqnesamma Uiadignitasadmittit exile Carmen: 
neque mea verecundia aggredi audet rem, cni ferendae viies 
sint i[npaL'es. Nimiä autem aliciii serviendi voluntas molesla est 
ei , qui n sedulo ejusmodi homine amatur , praecipue si carmini- 
bns arteque sua se insinuat. Nam (y\Wis poetnatttmistorum le- 
clor fuciUus in memoria sna retinet, qiiae ridicula esse videntur , 
qiiam iiuae probat et magni aeslimat. Equidem sperno omue of- 
ticinm, quo moleslia afScior : neque igitur nsqiiam velim e cera 
edictus vultu turpiore quamnaturu dedit publice ostendi, neque 
celebrari ma]e compositis : ne erubescam turpi ornatus 
munerc, simulque cum laudatorc meo pateute cista jacensde- 
porterin vicnm, ubi vendunmr tbus, aromata, piper , et quod- 
cunqne involvitur cliariis inntilibus. 



COMMENTARIUS 



IN 



O. HORATII FL1C€I 



EPKtOLAH AD AlieiJSTDH. 



». / 



ec Omnes partes aequabiliter peif ectas eue nequaqaam spondeo , uon quo 
noluerim omnia perficere , sed quia scribentibus , quum jam aliquantum in 
▼ia processerint , multa extra ordinem occurrunt , quae neque praeterire 
sine cau8ae«detrimento , neque ita ^exhaurire possunt, ut si in prima operis 
instttutione comprehensa fuissent. Itaqne fit , ut quilibet neque pessimus ne- 
que optimus liber non dissimilis reperiatur Alcinoi horto , aliis germinanti- 
bus , aliis adole^cenrtibut ., aliis pldnam maturitatem adeptis. " 

LOBICK (Aglaoph* praef,). 



COMMENTARIUS 

IN 

Q. HORATll FLACCI 

EPISTOIiAM AD AUGUSTUMv 



SUBSIDIA*. 

\jl statim intelligeretur , quibtcs potissimum subsidiis in corn- 
mentario usi simus, et simul, utcitandi officio brevius deinde 
possimus satisfacere , praemisiinus seriem editionum et libellorum 
Horatium illustrantium, quot scilicet nobis data opera amico* 
mmque auxilio et liberalitate undequaqae , dum scribebamus , 
conqnirere licuit. 

Opera Q. H. F. Venusini, grammaticorum antiqaiss. Helenii 
Aeronis , et Porphirionis commentariis illustrata , admixtis inter- 
dum C. £milu , Jul. M odesti et Terentii Scauii annotatiuncalis : 
edita auetius et emendatius , quam unquain antea per Gre. Fa- 
briclum Chemnicensem. Ex Diomedis etiam observationibus 
indicata in odis carminum genera sunt , et menda in iisdem sub- 
Iata. Huc quoque acc. Jo. Hartungi in omnia Hor. opera breves 
observ. quibus docet potissimum ubi hic noster Graecos imitatus 
«it. — Tomo altero hi commentarli comprehenduntur : Chr. 
Landini in omnia Hor. opera , Fr. Luisini in A. P. Jae. Grifolii 
in A. P. Jasonis de Nores in A. P. et annotationes Erasmi Rot. 
Aldi Manutii^ Lud. Goelii, Ang. Politiani, M. A. G. Sabellici ^ 




I 



Jo. BapL Pii BoQon. Jae. a Cruce Bonon, PeL Criniti et H. L. 
Glai-eaQl. — Basileae per Henrichum Peiri , mense Septembri 
anno 1555. fol. min. 

Hu!c pretiosissimae editioni, qnae dicitur H enrico-Petriua 
n. cujosque exemplai' uiiidissimum mihi per omne scribeudi 
officium liberalissime commodavit vir dar. Jaaus ten Brink, — 
proxime accedit: 

Henrico- Petrinä IV, quae eadem continet, sedadsingulapoe- 
mata singulls omnium quos complectiturcommentariis adjunc- 
tis , et praeterea aueta estannolalionibus — in Opera Benedicti 
Philologi , Theod. Pulmanni , Ani. Mureti , Ge. Fabricii , Jod. 
Badii Ascensii , Poljdori Virgilii, Gilbert! Cognati, Pbil.Bero- 
aldi et Ser. Marii Honorati. In Ljrica: argumenta incerli aucto- 
ris, annot. Phil. Eugentini , Herm. Figuli Hirsfeldiani , Jo. 
Thomae Freigii , et Ant. Manein el lii. In A. P. Gabrieli de 
Nores, A.Jani PaiThasii, Viti Amerbachii et Jo. T h. Freigii. 
Tn Sat. I. 1 , 2. Jul. Aurelii Lessigniensis parapbrasis et observ. In 
Epist. Guidouis Morillonis additamenta. — Basil, per Scbast. 
Henricpetri, 1580. fol. maj. 

Q. H. F. poemata. Editio haec argumentis singulorum poe- 
matum certis ; tum annotationibus copiosis ac Qdelibus , loco- 
que justi commentarii futaris ; el invenlario rerum verbomm- 
que locupletissimoinstructiisest, a Gul. Xjlandro , Augostano. 
Heidelb. ap. Jo. Maier, 1 575. 8. min. — Anno seq.Oiies.XjIander, 
Gul. lilius , ibidem supplementnm edidit liujns editionis , <pio 
continentur , praeter indicem pollicitum , prolegomena et com- 
mentarius copiosus in A. P. qni tamen jam in versu 50. substitit , 
morte scilicet Gul. Xylandri abruptus, 

Dion. Lambini in Q. H. F. commentarii. Acc. H. Stephani 
diatribae devariisin Hor. observaiionlbns. Franeof. ap. A. We- 
cheli heredes cet. 1596. fol. mi». — TesteEberto, inBibltogv. 
Lex- estrepetiuoplenissimae Lambini editionis anni 1579. 

Q. H. F. ex aniiquiss. undecim libris mss. el scbedis emend. 
et plurimis locis cum commentaiiis antiquisexpnigaiusetedi- 
tus, Opera Jae. CruquiiMessenii, apud Braganospolit. litt. pi'of. 
pubi. Ejusdem in eundem enan'aliones , observ. et var, lecL 
cum aliis quibusdam et ind, locup. Antv. ex ofB. Chr. Plantini , 
1579, 4. min. — Teste Eberto , novus tantum titulus additus 
eslCruquianael. anni 1578. — Est saue editio nitidissima. 



SUB9IDIA' 28 

Craquiana V. Acc. Jani Doosae in He»*, oommrätariolus uoa 
cum appendice ; item auctarium commentatoris yeteris a CrU"- 
qiiio editL L.B. ex ofil Plantiu. ap. Fr. Raphelingiam , 1607» 

4. 

Cmquiana VH. ex öff. Plantin. Rapbelingii l&l 1. 4. maj. fi^.- 

betnr optima et rara , sed videtur ad literam esse expressa ad 
Groq. V. idcjue minus puris t jpis. 

Q. H. F, cum erudito Laevini Torrentii^ (van der Beeken) 
commentario. Item Pet. Nannii Alckmarani in A. P. An tv. ex 
off. Plantin. ap. Jo. Moretum. 1608.4. — Majore adhuc laude 
fruitur Torrentius , quam quidem nostxo judicio meretur ^ 
qnom eum longp po$tponendam ^se censeam [jambino et Cru- 
qnio et etiam Landina ^ 

Q. H. F. opera a Pet. G. Chabotio , viro in omni literatura 
perfectissimo^ admiranda ingenii et judicii dexteritate, conditio- 
nis yarietate et linguarum elegantia , triplici artificio explicata. 
Nnnc vero a J. Jae. Grassero ex ipsius Gbab. lucobr. mss. tanto- 
peie aueta emendata et illustrata^ ut nihil commentariiampUus 
a quoqnam desiderari possit. Colon. Munat. (Ba§il.) ap, Lud. Re- 
gem , 1 615. fol. — Huic editioni priores CTiab. praeferuntur, ut 
ait EbertoSy quia in illis ciu scriptorum loca a Cbabotii verbis 
melius sunt distincta. — Pretium ex ventoso titulo salis est diti- 
nandumx mirum tämen esset^ ni in tanta farragine quaedam 
bona inveiiires. 

Q. H. F. tvmi notis Dan. Heinsii. Acc. Hor. adPisonesepi^ 
stola^ Aristotelis de poetica libellus y ordini suo nunc demum ab 
eodem restituta. s» 1. ex off. Plantiu* Rapbelingii 1610.8. min. 
— - Exemplar meum hujus edit. hocmemorabile.habet, quod 
autographo D. Heinsii dono dicatum estDominico Baudio^ et 
quod in iSne , in, omissis, ubi Heinsius adoptaverat Jani Rutgersii 
emendationem ^ Carm. Saec. 26. stabtlis Quirinum pro vulgato 
stabiHsque rerum^ ipse calamo ea del^vit, additis verbi3: 
« Delenda sunt ; sane sensus in vulgata est planissimus. " 

Heinsiana IL. Acc. liber de Satyra L. B. ap. Lud. Elseviri*- 
um, 1612. 8 min* — Aegre carui Ueinsiana HI. optima sed ra- 
riore, anm 1629. 

Q. IL F. annot, illustr. a Jo. Bond. Amst. ap. Jo. Janssonium 
16^. 12. Ex 45 edit. Bondianis , quas numeraverunt editores 



Npontioi f haec certe doii est optima i sed omnes cum 
\ Hauis libenter valere jubeo. 

Q. H. F. inlerpi-. not. et ind. illustravil Lud. Desf 



In 



' nsum Delpliini (ed. IIIJ. Amst. sumpt. Societ. 1695 , 8. — Haec 
editio male audire coepil , sed licet crilica arie DOn excellat , 
tamen suo proposilo probabiliter eam satisfecisse exislinio, neqiie 



abdui 



videtur , 



u quidem 



lectorem tam lorige a recta \ 

recentiores quaedam Hor. editiones, quae iu ejus locumsuc- 

cesserunt et iuterprelalionem popularem proGteutui'. 

Q. H. F. NotasaddiditEd. aZurck. Harlerui ex lypogr. JVic. 

Braam (1696.) 8. min. 2 voi. 

Q. H. F. Acc. J. Rutgersii lecliones Veiiiisinae(ed. P. Bur- 
lluaiinas). Traj. ap. G. van de Water el F. Halmam. 1699. 
>12. 

■ Q. H. F. opera , ad optimofum esemplarium tidem recenslta. 
LAcc. var. lect. quae in libi-is niss. et emditoi-um commentariis 
Ffiotatu digniores occurrunt, (ed. Jae. Talbot.) Cantabr. typ. 
■ Acad. iinp. Jae. Tonson , Londini !699. 4. — Editio tum 
ll,*plendidis tjpis , tum fide , diligeotia et cui-a editoris commen- 
(Ädiilis. 

' De Benllejanis plemmque usus sum edit. Lips. 1826. 8. 2 

Q. H. R ed. Alex. Ouningainius. Acc. ej^sdemanimadve^- 
| äones in R. Bentleji notas et emendationes, Londini ap. £■. 



[Väilläni el N. Prevost, 
I tantum titulo eode 



1721. 8. Est eadei 



editio ( 



e alio 



rapi 



,ud 



excusa videtur. - 



I Hag. Com. ap. Tb. Janson prodiit , 
logamium profecto louge 



[ praelermeritumaestimavernnt viridocti, quum eonferrenteum, 

1 imoantefeireDtinterdutnsummo criticoKichardoBeDttejo,cujas 

I merita ubique elevare , pleiumquc delere studuit Cuningamius ; 

I totum lamen ejus opus litigiosumnon una annotationeBetideji 

I redimere velis. cf. VVagneri judicium in Bibl. Crit. I. 4. p. 80. 

Oeuvres d'Horace, en Lätin, traduites en Francois par M. 

Dacier et le P. Sanadon. Avec les leniarques critiques , bisto- 

riques el g^ographiques de Tun et de Tautve. Amst. chezJ. 

Wetstein el G. Smith. 1735. 12. 8 voi. — Daeerius multa et 

Taria eruditione et Sauadonus eleganli et plei-umque felici inter- 

I |>retatione multum uierque profuit illustrando Horatio, adeo 



^^m Taria erud 
^^^ |>retatione 




SUBSIDIA. 25 

ut corn. Lambino diu etiam interpretibus Horatii erunt fons 
nosquamnegUgendas. 

Q. H. F. Londini ap. Gul. Sandby, 1749. 3. 2 voi. Editio 
elegans , omata 35 monumentis aere incisis ; ceteroquin nibil 
praecipui praestans. 

Q. H. F. cur. Jer. Jae. Ob^rlinus. Argentorati , typis et sum- 
tuRoUaudi et JacobL Nunc prostat ap. Ge. Treuttel, 1788. 
4. Editio loDge omnium , tpias vidi , splendidissimis typis 
chartaqae descripta, et summa editoris eruditissimi fide eu- 
rata. 

P. F. A. Nitscb , Vorlesungen uter die klassischen Dichter 
der Römer , I. II. Band (Hor. Carmina et Sat. I.) ; fortgesetst von 
J. F. Haberfeldt, HI. IV. Band (Sat. II. Epist. I. II). Nebstvan 
Ommerens Vorlesungen iiber Horaz und einem krit. Anhan- 
ge von Eichstädt. Leipzig bei J. F. Junius , 1702 — 1802. 8. 

4 voi. 

» 

Q. H. F. edogae cum scboliis veteribus. Cast. et not. illustr. 
G. Baxterus. Var. lect. et observ. add. Jo. M. Gesnerus , qui- 
bus et suas adspersit Jo. G. Zeunius. Lips.sumt.libr. Hahn. 
1815.8. 

Q. H. F. illustravit C. G. Milscherlich. voi. I. II. Reutl. in off. 
Maeckeniana , 1814. 8. Editio illegitima quidemsedsatis ni- 
tida et accurata (legitima prodiitLips. 1800). — Duobaecvol. 
carmina lyrica tantum cum explicatione uberrima et elegantis- 
dma continent ; et nunc quidem cetera volun\ina et obsery. 
crit. frustra speraverimus. 

Q. H. F. rec. et ill. Fr. Doering. ed. III. Lips. sumt. libr. 
Hahn. 1824. 8. 2 voi. — Editio IV. etiam prodiit cum indice 
locupletiore : sed interpretatio Doeringii , quae lectorem pri- 
mo adspectu captare , propius investiganti rarissime satisfacere 
solet 9 in novissima editione eadem mansit. 

Q. H. F. Rec. et annot, iustruxit Jo. Chr. Jahn. Lips. typis 
B. G. Teubneri, 1824. — Editio usui quotidiano aptissima, et, si 
nova impressione levibus aliquot maculis purgaretur, facile omni- 
um maxime commendanda. 

Q. H. F. ad mss. cod. emend. notisque illustr. praesertim in 
iis quae Romanas antiquitates spectant , Gar. Fea. Denuo rec. 
adhibitis novissimis subsidiis cur. F. H. Bothe. Acc. J. G. Grae- 



26 3UB8IDIA. 

vii scholia ad. Hor. odarum libros duopriores, etBothiian^ 
notatio. Heidelb. et Spirae, siunt. A. Oswaid, 1827. 8. 2 
voi. cf. Bibl. CriL nova I. p. 97—134. 

Bipontina III. cur. J. B. M. Gence. Paris. ap. Treuttel et 
Wurz. 1823. 8. Haec editio mihi solum commendabilis visa est 
propter notitiam literariam more edit Bipontinarum prae- 
missam. 

Des Q« H« F. Satiren , erklärt von L* F. Heindorf . ReatL bei 
J. J. Mäeken, 1818. 8. (Legitima edit. Heind. prodiit Wra- 
tislaviae , 1815). 

Horazens Satiren , aus dem Lat. iibers. u. mit Eini. il erläut. 
Anm. versehen von C. M. Wieland. Leipzig , in der Weid- 
mann. Buchh. 1810. 8. 2 voi. 

Des Q. H. F. Satiren. Krit. bericbtigt ^ iibers. u. erläut. von 
G. Kirehner , voi. I. (Inest Kber I. et conxmentarius Sat. 1). 
Stralsund in der Löfflersch. Bucbh. 1829. 4. min. 

Des Q. H. F. neunte Sat, des ersten Buchs, iib. u. erklärt von 
Ed. Loder. Hamb. bei 6. F. Schniebes , 1804. 4. min. 

Horazens Briefe , aus dem Lat. iib. u. mit Eini. und erläut. 
Amm. versehen von C. M. Wieland. Leipzig, inder.Weid- 
mann. Buchh. 1816. 8. 2 voi. 

Des Q. H. F. Episteln erklärt von Fr. E. Theod. Schmid. 
Halberstadt bei G. Bruggemann , 1828. 1830. 8. 2 voi. ^ De- 
sideratur adhuc ejusdem A. P. 

Des Q. H. F. erste Epistel des ersten Buohs erklärt von 
Theod. Schmid. Halberstadt bei Briiggemann , 1824. 8. min. 

Des Q. H. F. erster Brief des ersten Buches. Erklärt von L. 
&Obbarius. Ruddstadt, Hof-Buchh. 1822. 8. 

Q. H. F. epistola libri prinu secunda. In quam commentatos 
est L. S. Obbarius. Halberstad. sumpt. G. Briiggemanni, 1828. 

a 

Des Q. H. F. zehnter Brief des ersten Buches. Erklärt ^on 
L. S* Obbarius. Helmstedt , Fleckeisensche Buchh. 1828« 8. 

Horasens Episteln an die Pisonen und an den Augustus. Mit 
Kommentar u. Anmerk. nebst einigen krit. Abhandlungen von 
K. Hurd* Aus dem Eugl. iib. u. mit eigenen Anm. begleitet von 
J* J* Elschenbui^. Leipz. bey E. B. Schwickert, 1772. 8. 2 
voi. 



SUBSIDIA. 27 

Des Q« H. F« erster Brief des zweilen Buche%^ Erklärt von 
Carl Zell. Heidelb. A. OsswBld's Buchh. 1819. 8 min. 

Disputatio pbiloL criL de Q. H. F. epistola ad Pisones ^ (juam 
praeside D. J. van Lennep def. J* H. van Reenen , Amst. ap. H* 
Diedesiks, 1806.4. 



E. Lobini in Q, H. F. poemata parapbrasils scholastica nova : 
qua ret^ntis poetae verbis et pedestri sermoni insertis auctor 
gcavissimus et difficiUimus pieni commentarii vice breviter et 
dilucide explicatur. Rostochii, ex typ. Cbr. Reusneri , 1509. 
4 min. 

D. F. Rappolti commentarios in Q. H. F. Satyras et Epistor 
las 9 A* P. 5 carmina peculiaria et libros duos priores carmi- 
nam , ad philosophiam potissimum exactos. Lips. sompt. Ja 
Grossii , 1675. 8. min. — Ex bibliotheca exquisitissima^ et 
elegantissima viri docU H. Woltliers , M. D. mihi benevole sap- 
peditatus est liber hic rarior , neque omni fr u etu destitutus. 

C. D. Jani erklärende Anmerkungen zu Horazens Satyren n. ^ 
Episteln^ Oden u« Epoden. Aus dessen Vorlesimgen. Leipzig 
kei F. G. Baumgärtner , . 1705. 1796. 8. 2 voi. 

Erklärende Anmerkungen zu ausgewählteu Oden u. Liedern 
vom Horaz. I. Theil, herausg. von J. H. J. Köppen; II. Theil von 
€• A. Böttiger. Braunscliweig , Scbul-Bucbli. 1701. 1705. 
8. min. 

Index philologico-criticus in Horatlum, Terentinm^t Phae- 
dnim. Auctore G« B* Schiracli. Halae , sumt. Orpbanotr. 
1768. 8. min. 

J. H. M. Emesti ekvis Horatianä , sive indices rerum et ver- 
Bonun pbilologico-critici in opera Horatii. Berol. sumt. libr. 
Acad. 1802. 1803. 8. 3 voi. — Hoe opus, cujusetiamusum 
mihi concessit vir döct. H. Wolthers , Schirachii indicem am- 
plitiidine quidem longe isuperat, utilitatem autem et fructum 
longe minorem praestat. 

Q. H. F. vita, ordinecI^ronologicosicdeUneata, utvicesit 
commentarii hist. crit. in plurima et praecipua poetae carmina , 
ceL studio Jo. Masson; L. B. ap. Andr. Dijekhuyzen, 1 708. 8. min. 

Q. H. F. door R. van Ommeren. Amst. bij den Hengst , 
1780. 8. 



28 SUBSIDIA. 

C. A. Klotzii vindiciae Q. H. F.. Acc. comment. in carmina. 
Bi€mae , sumt. G. L» Foerster , 1764. 8. min. 

C. A. Klotzii lectioncs Venusinae. Lips. sumt* [societ. libr. 
1770. 8fc min. — Est editio auctior libri superioris. 

Vinc. Gaudii dissert. ad Q. H. F. in qua A. P. 128 — 13(XnoYa 
traditur interpretatio et jura illustrantur. Laubaci in Wettera- 
ravia, typ. F. M. Hildebrandi , 1760. 8. min. 

J. C. Eccius, commendatio simplicitatis ad Hor. de A. Pt 23^* 
Part. 2. Lips. 1798. 1802. De ccKpifiei^ cuilibet scriptori 
neeessaria ad Hor. de A. P. 386—389. Lips. 1804. 4. min. 

G. Morgensternii symbolae crit. ad Platonis et Horatii loca 
nonnulla. Part. 2. Dorpati 1821. fol. 

D. G. L. Notbnagel , tbeses ad poesin satyricam spectantes. 
Altorfii, 1797. 4, min. 

ۥ Fr. L. Arndt, Analecta Horatiana de sermonum locis 
aliquot. Lunaeburgi , 1829. 4» min. 

D. G. Phlugradt , diss. de pbilosophia Hor. Stoica. Jenae , 
1764. 4. min. 

Exeeptis vero aIic[uot egregiis Horatii editionibus , longe uti- 
lissima mihi fuerunt , et erunt cuivis diligenti satirarum et 
epistoiarum lectori , commentationes A. Weicherti , re- 
ctoi:is et professoris in gymnasio Grimensi , qnod dicitur Mol- 
danum , quarum buc usque ad me pervenerunt hae quindecim : 

I. De Jarbita Timagenis aemulatore. II. De Q. H. F. obtre- 
ctatoribus. III. De Turgido AJpino sive M. Furio Bibaculo 
poeta Gremonensi. IV & V. De G. Helvio Ginna poeta. VI. 
De Tito Septimio poeta. VII. De G. Licinio Galvo, oratore et 
poeta. VIII. De G. Valgio Rufo poeta. IX. Prolusio prima de 
Q. H. F. epistolis. X & XI. De Laevio poeta e j usque carmi- 
num reliquiis. XII. De Dbmitio M arso poeta. XIIL De Ho- 
stio poeta ej usque carminum reliquiis. XIV & XV. De L. 
Vario poeta. — Pi'odierunt Grimae ^821 — 1830. 4. 

N**. I — XIII. praeter n®. IX. omnes denuo, sed multa aucti- 
ores , praesertim n®. IL prodierunt uno volumine hoe titnlo : 

Poetarum Latinorum Hostii , Laevii , G. Lieinii Galvi • G. 
Helvii Ginnae , G. Valgii Rufi , Domitii Marsi aliorumque vitae 
et carminum reliquiae. Seripsit , collegit , et edidit A. Wei- 
chert. Lips. sumpt. B. G. Teubneri 1830. 8. 



29 



PROOEMIUM. 



Infinita sunt ^ quae in operis , quod nos aggredimur , ini- 
tio inquiri possint ; quorum plarima , quum non potissi- 
mam ad eam Horatii epistolani , quam illustrare suscepimus , 
pertineant , aut jam alibi satis copiose tractata inveniantur , vei 
relincjuenda vei breviter tantum memoranda esse putavimus. 
Horum autem primum est , disquisitio de diiferentia quae in- 
tercedit satiras inter et epistolas Horatii : utrum illa differentia 
revera sit, an vero potius casu quodam exsistere videatur . Sunt 
enim , qui ab ea tantum causa aliquod discrimen agnoscant , 
quod epistolae, seriore poetae aetate compositae, minusacre 
ingenium spirent senectutemque placidiorem sapiant , quam 
satirae , aetatis vegetae opus et vigore ubique juveniliscatens. — 
At non probatum est, neque vero est simile , omnes epistolas 
serioris aetatis esse quam satiras , neque igitur discrimen ortum 
esse ex sola poetae aetate et diversis inde studiis. Et quanquam 
non faeile est, epistolarum etsatirarum statuere definitionem, 
qua utriusque generis limites satis certe circumscribas , prae- 
sertim si eadem eeterorum scriptorum satiras , puta Lucilii , 
Persii , JuvenaKs , complecti velis ; tamen discrimiaa apud Ho- 
ratium inter duo illa genera ita distinete apparere videntur, ut ab 
ipso poeta de industria constituta esse necesse sit. Epistolae po- 
tissimum omnes, una, quae ad Pisones inscribitur , fortassis ex- 
cepta, de qua idem nondum plane liquet , iis quae huic generi 
rite tribui solent, prorsus satisfaciunt. Formam et metri indolem 
itidem studio poetae ipsius in satiris et epistolis diversam esse 
existimamus, neque igitur propter provectam aetatem et majo- 
rem peritiam epistolarum forma est elaboratior versusque li- 
matiores , et spiritus aliquanto altior ; sed quod ipsi poetae vi- 
sum fuit sic magis convenire naturae atque stilo ejus scriptorum 
generis quod tractare susceperat (*). 



(*) Kirchneri (Hor. Sat. voi. I. p. VII*) verba differentiam illam egregie 
demonstrant , quare ea ipso sermone , quo usus est , addidimus : oc Der Un- 
tenchied zwi8chen beiden , vvoriiber zo yiel Unklares hin und her geschrieben 
Ut , Weil die Aehnlichkeit der Formen täuschte , beruht in ihrem verschiede- 
nen Zweck und Charakter, Die Tendenz der Episteln ist diirschaiis subjectiv. 



30 . PROOEMIUDH. 

M altum deinde quäesitum foit de hexametri , quo usus est 
Horatius , natura atque meritis , de quo , etiamsi propius ad 
nostram rem pertineret , non facile auderem , post tantos viros 
ingenio et studiis ad id dijucandiun factos , meum interponere 
judiciom , aut conari quid forte praetermiserint inyestigare* 
Hoe tantum affirmare ausim, mlrifice mihi qaoque , cumce- 
teris intelligentibus, placuisse miram illam convenientiam, quam 
ubique fere observavisse mihiyidebar, inter formam et mate- 
riani apud Hoi'atium imprimis in epistolis. Inhis enimpraeci- 
pue metri nuraeri egregie inserviunt , utvisetpropositumpoe- 
tae rite intelligatur ; et tanta arte sunt elaboratae , ut qui- 
cunque lectores y argamento unice intenti , modum investigare 
praetermittunt , quo poeta ipsos quonam Telit ducat abripiat* 
que , puram tantum et nativam simplicitatem et sermonem fqre 
pedestrem sibi legere videantur^ ubi , qui penitus cognoscunt in- 
telliguntque , profitentur, numeros, verborum delectum et jun- 
cturas ad unguem omnia esse exacta et sui generis perfectissima* 



Sie waren an einzelne Personen — gleick viel ob daheim oder abvvesend — gerich* 
tet, und entlehnen also ihren besondern Charakter Tom Verhältniss des Dich- 
tiers zu diesen und der Absicht seines ScEreibens , welche sich je- nach den 
Umständen sehr yergchieden äussert^ theils in humoiistisclieii UnteVhaltungen 
mit den Abwesenden (Eput. L 5. 4. 8. lo. ii. i2. 14.) , theiU in Empfek^- 
lungs- (Epist 8.) , Einladiings- (Epist 5«) , EnUchuldigungs-sclireiben (Epist* 
7.) , Anfragen (Epist. i5.) , Aufträgen (Epist. i3.) u. s, w. theils in längeren 
oder kärzern philosophischen Discussionen uber Gegenstände der Kunst , Pp^ 
sie, Litteratur oder derpräctiscben Cebensweislieit (wie ^pist. 1. 1. 2. 6. 17. 
i8. 19. und die Epistel de» II; BuclM),>dooh stetsjn Porm der Uttterhaltueg 
mit dem Einzelnen und auf de«seii besoudere Beziehung zu dem Dipbter bo*' 
rechnet. Die Satiren sind hieron in Zweck. und Anla^e ganz verschieden» Als 
humoristische Zeit- und Sittengemälde , der alten Attischen Comödienachge- 
bildet, stellen sife Scenenv^^^ar^ctere, RaisoiiAemehts ih ganz objectiTer 
Haltung , ohue alle persönliche Beziehung pi Diesen oder Jeheh auf. Denii 
dass Mäcenas hie und da darin genannt und angeredet wird , hat auf die Dar- 
stellung selbst gar keinen Einfluss. Daher hat diese einen ganz allgemeinen , 
von allem Subjectiyen und Individuellen abgeschiedenen Character , der ak 
solcher diese Gattung yon der brieflichen aufs Bestimmteste unterscheidet. 
Dazu kommt , dass die äussere Form und der Versbäu in beiden z;war einan- 
der ähnlich , aber keineswegs gleich i^t , yielmehr in jeder gevnsseEigenthäm- 
lichkeiten hat , die aus ihreln Character entspringon , und weiterhin solien 
näher angegeben Tfcrden.*' 



PROO£MIUM. 31 

Est profecto semper jucundum et utile, libri quem legas, 
scriptorem , ejasque vitam, mores et aetatem cognoscere ; sed 
vix cuicjuam scriptori , ut recte intelligatur et aestimetur , tanto- 
pere prodest, imo prorsus necessarium est atque nostro Horatio , 
at non tantam ipsum bene noscas , sed etiam familiares amicos^ 
qne , et omnem ciiritatis ac temporis qiro vixit scripsitque statiim 
atqae indolem. Ubicunque igitur nostra epistola ansain dede- 
rit, corabimos in commentario referre quidquid horam inservi^ 
possit , ut rectius , quam qnidem saepe factum est , poeta ejus- 
qae res cognoscantur et rite dijudicentur. Hoe autem loco tan- 
tam enarrare statuimus^ qua re motus Horatius epistolam ad Au- 
gostum scripserit, et quid sibi in seribendo perficere propo« 
saerit^' 

Ex vita Horatii, quae sub nomine fertur Suetonii et quae 
certe decurtata et interpolata ad nos pervenit , ea pars fide di- 
gnissiina est et Suetonium aactorem maxime vindicat, ubi Augusti 
rcferuotar epistolarum fragmenta, quum exejusdem vita Au- 
gosti pateat, eum hujus imperatoris epistolas et eetera scripta 
manibus trivisse; Ille k)cu9 non tantum optime indicat, quanto 
stadio poetam sibi conciliare voluerit Augustus , sed etiam quid 
Horatium ad nostram epistolam scribendamimpulerit. SuetO"» 
nios igitur , « Ac primo , inquit , M aecenati , deinde Augusto 
|in gratiam] insinuatus, non mediocrem locum in amborum 
amidtia tenuit .••••• Augustus ei epistolarum ofBcium ob tulit , 
ut hoe ad Maecenatem seripto significat : v Ante ipse scriben- 
dis epistolis amicorum sufficiebam: nunc occiipatissimus , et 
inOi*mus , Horatium a te cupio abducere, Veniet ergo äb ista pa- 
rasitica mensa ad hanc regiam , et nos in scribendis epistolis ju- 
vabit. *' Ac ne recusanti quidem aut succensuit quidquam , aut 
amicitiain suam ingerere desiit. Exstant epistolae , ex quibus , 
argnmenti gratia , pauca subjeci : « Sume tibi aliquid juris apud 
me , tamquam si convictor mihi fueris : recte enim et non teme- 
re feceris : quoniam' id usus mibi tecum esse volui, si per vale- 
tadinem tuam fieri possit.'' Et rursus : « Tui qualem habeam 
memoriam poteris ex Septimio quoque nostro audire. Nam in- 
cidit , ut illo coram fieret a me tui mentio. Neque si tu super- 
bus amicitiam nostram sprevisti , ideo nos quoque av$VT8pti" 
(Pcc»Ovfl€¥.^^ Praeterea saepe inter alios jocos putissimum pe- 



PROOBHIUV. 



nem et hoiuuucioneiu lepidissimum appellat , uiiaque et altera 
liberalitate locupletavit. Scripla quidem ejus usque adeo pro- 
bavit , mansuraijue perpetuo opinatus est , ut noa modo Sae- 
culare carmcii compDnendum injunxeilt , sed et Viadeiicam 
vicCoriam Tiherii Drusiijae , privigiiorum : eumque coegerit 
propter hoe , tribus caruaiiiuiu lihris ex longo intervalJo qaai'- 
tum addere ; post Sermones quoque lectos , nullam sui mentlo- 
nem habitam ita sit questus : k [rasci me tibi scito , quod uon ia 
plerisque ejcsmodi scriptis mecum potissiniuni loquaiis. An ve- 
reris, ne.apudposteros tibiiDfamesit , quod videarts iamiliaiis 
nobisesse ? " expressitque Eclogam, cujns iDiliumest: » Qaum 
tot sustineas" cel. Idem Horatius liabita corporJs bre- 



: qua. 



ipso 



et in Satins describitur 



I 



vi fiiit atque obes 

(Sat. IL 3. V. 308.) el ab Augusto hae epistola : « Pertulit ad 
me DioTiySLHS libelliim tuum, quemego, ut aecuseui te , quaii- 
ttiluscunqiic est, boni cousulo. Vereri autem mihi videris , ue 
majores libelli tui alut, qiiam ipse es. Sed si tibi statiu-a deest , 
corpus e id II m non deest. Itaque lic^bit iti sextariolo scnbas : 
quum circuitus voluminis tui sit oyxuSsrTaTOt , sicut est ven- 
trieuit tui. "" 

Eclogam vocavit Siietonius nostram epistolani , « quo nomi- 
ne scriptoies nQnnulli appeltarunt singula poematia breviora , 
qiiae edebant in vulgiis , quasi essent electa e multJs , quae in eo 
genere scripsissent et non edidissent." Lex. Foi-cellini edit. Ger- 
manicae. cf. Weichert, de Laevio, comra. I. p. 6. sive Poet. 
Rel. p. 20. Rappolti Comment- p. 244. et 854, quein utrumque 
bene vidisse existimamus , Suetonium, hoe nomine usurpando , 
iudicare voluisse , illam esse uuam ex praecipuis epistolis. — 
Meminerint praeterea leetores boni consu/cre esssbonumjudi- 
care. vid. Quintil. L O. L 6. § 32. — Necesse etiam videtui- ad- 
dere Mitseherlichii explicationem , quo meliorem non invenio, 
verboruni licebit in sextariolo scribas. « In sextariolo {quae 



ridoruni et li 



iquid 



, sexta congii 



est mensnra aiitiqui 

pars) «CTiÄere vei prndenterncgligunt interpreies , vei putaut , 
juberi Iloratiuni in sextariolum tamquam in museuni irrepere ; 
» joco nihil posset frigidius excogitari. Reetissime unus Gres- 
nerus rem expediic. Conslal, veteres volumina sna super ba- 
vel breviori, coDvcJvisse. Jam aextariolus 




PROOEHIUM. 33 

admodumbrevis seu humilis faerit oportet y vei axim superante 
diametro» Ilaque hamanissimo joco Augustus brevitatem libri 
Horatii, cajiis lecdone non satiatus esset, accusat. Sivis, li* 
broa tuos te ipso non majores esse , cogites , tibi licet non lon- 
gam, at crassam corpus esse; et sic licet, bacillobrevissimo, 
per me vei sextariolo , involvas scripta tua , cum , b. e. diunmo.- 
doy quod longitudini deest , ut in te , cu*cuitu compensetur. " 
▼id. Mitscberl. yol. I. p. CLX. secf. cf. Wolf. ad Suet. viL Hor. 

Vidimus igitur ex Suetonio, quanta necessitudine cum Augusto 
conjanctns faerit Horatius, et (juantopere bic ab eo flagitaret ut 
ad ae scriberet suasque laudes celebraret , adeo ut poeta vix sine 
magna offensione recusare potueriu Epistolam autem ^ qua ^ ut 
ait Suetonius « expjressa est nostra ecloga , scripsit Augustus y 
qunm aliqnot sermones , id est, ut Weicbertus (de Vario, comm^u 
n. p. 31.) putat , librum primum Epistolarum legisset, quili- 
ber , at idem auctor probabiliter affirmat , editus est cii*ca ini* 
tinm anni u. c. 738* Sin vero tempus, quo epistolam ad Au- 
gustam scripsit Horatius, cum optimis interpretibus dicunus 
esse annum u« c. 744. (quum poeta ipse ageret annum 55.) ; in- 
tervallum sane satis amplum interfuisse videtur inter epistolium 
illud bortatoriumAugusti et epistolam nostrampoeticam : quae 
m(nra inter testimonia numeranda est , quib us cognoscere licet 
Ubemm Horatii ingenium , quod neque Augusti urgentibus mo- 
iiitis , neque etiam Maecenatis vei ceterorum amicorum precibus 
et tarditatis criminationibus (quarum plurimis Hor. locis indicia 
adsuDt) se a suo tramite flecti pateretur , neque nisi sua sponte 
etgenio suo jubente ad scribendum induci posset. 

Pariter quoque observavisse nobis videmur, ut hoe obiter 
moneam, poetam nostrum, quo magis aetate procederet , eo 
minua sineimpulsu externo scribendooperamdedisse. Juvenis 
qoidfsm sponte suam artem exercuit , presse imitatus Graecos ly- 
rieoB , et materia siibinde conquisita ut satirls Lucilio aemulare- 
tiir« imo brevi iQuge post se relinqueret. Sed maturiore vitae 
aetate carminaejus lyrica pleraque ex temporum conditionepro- 
fluebant et patriis rebus erant dicata, uti epistolae pleraeque 
studiorum suörum gratissimae sunt picturae. 

Itaque ubi ad Augustum epistolam scribere statuerat , mate- 
riam sumsit, et ex eoipso, quod eum ad hoe consiJium impu- 

'3 



u 



PBOOSaUUK. 



lerat , monito Augusti , et ex re , quae sive j am tiun quodammo- 
do mentem oecupabat A.ugusti, sive ad quain ejus ciu-am cum 
judiciodirigerecupiebal, hoe esi, ad poiisinetpoelasRomaDos 
praesertim veteies , eosqiie pi'0 meiitis aestimaudos. Insciipsit 
igilur Augusto epistolam poiiticam, sicaliJle peticral, et simul 
inatei-iae,poeta non minus qiiam Augusto dignissimae, causas 
probabiles iutexuit , cur non saepius aul longius ad ipsum deque 
ipsius 1'ebus gestis scriberet ; et sic calllde uti'amqne rem con- 
junxit , ut vix divinare posset Äugustus , utra poetae prior fue- 
riL Landes, qnas proprie quaesierat Augnstus , ut ipsius me- 
tnoria tantoingenio in posienim celebrataesset , parcassedex- 
quisitas dedit, adeo ui Augnstus ampliores quidem rerum sua- 
rum enarrationes , quibus poctase imparemdeclaraTit, deside- 



, sed nou facile gratiora suae 1; 
potuisse videatui'. — Postea locus ei 
adeo laudando Romani imperii print 



idis praeconia sibi optare 
tdisserendi, num poeta 
pe turpis adulutionis cii- 
taminaverit. Sic etiam suo locoabunde disputabi- 
mits de judicio, qnod de poetis Romanistulitet de ceterisre- 
bus, quas subinde tetigit. Restat tantum ut bi-eviter argumen- 
tum epistolae enarremus, 

V. 1 — 4. Alloquitur poeta Augustum , enumeralque praeci- 



pua ejus negotia 



n repi 



nblica administranda , undc causam r 



petit huj us prooemii brevitatis. v. 5 — 17. Ex heroum esemplo 
docet invidiam omnes usque ad mortem persequi solere , uno 
Augusto , quem heroum numero laeite inserit, exceplo, quippe 
qitera Romani vivum pro meri tis reverebantur. v. 18 — 27. K- 
dem autem hterarum monumenta tanlum ex vetustate aesti- 
mant, et antiquissima quaeque optima alqiie perfectissima esse 
praedicanL v. 28 — 33, Graecorum licet scripta antiquissima 
optima existimemus , stultissime tamen agunt , quideRomanis 
idem opinentur, et eodem jure afErmare possenl , Graecos 
omnibus artibus ab bis superari. v, 34 — 49. Vetustalis termi- 
Bum lepida argumentadone ostendil certo fuudamento carere , 
adeoque etiam ii , qui virtules annis metiuntur. v. 50 — 89. Ro- 
man orum ve te re s poetas, quos lantopereadmirantur, recen- 
aet, m demonstn-t eumm opera falso tantum judicioetinvidia 
in aequales praetei- modnm laudari. v. 90 — 102, Graeci non ita 
■prave judicaverunt , quum ingenio el moi-ibus impidsi , quam 



PROQiSMIiJM. 35 

■ 

piimum pace et opibus florere coeperunt , toto se animo ludis , 
artibus et poesi c(^eiidae dederenu y* 103—1 16. Longe aliter 
res se habebat apad Romanos y apadquosresciviles, forenses 
et domesticäe dia onme tempus occupabaut. Nanc quidem mo- 
tes illos matavit populus et universi poetäe esse volunt et poe- 
Biatft campoQunt , sed parum curant , num' aliqUa doctrina et 
peritia opus sit, ut yersus boni condantur. y. 117 — 138. Li- 
oet autem hoe nimium carminum pangendorum studium ridicu- 
hun sit^ poetae tamen ipsi ciyes sunt iunocentissimi etconti* 
nentissimi; imo aflfepuut dyitati non minimam utilitatem : poe- 
ds enim puerorom ingenium et sermonem excolit , juyenum 
mores a torpitudine abducit , praeeeptis instruit, yitia corrigit 
bonis exemplis ad yirtutem excitat , infelices erigit Choris et 
precibos sollemnibus imprimis poetae deos colere etpropitios 
leddere docent. y. 139-^155. Apud Romanos poeseos radi- 
menta repetenda sunt ab agricolis , qui cpium post messem con- 
ditam a laboribiis se recrearent et dies festos agerent , yembus 
Feseenninis ludicris delectari atque inter se jocari consueye. 
rant: quum yero iste mos postea in maledicentiam degeneraret , 
lege cautum fuit , ne quis alium carmine laederet. y. 456 — 164. 
Sed demum post Punica bella et devictam Graeciam rudes iiii 
Satomii yersus obsolefieri et literarum Graecarum , praesertim 
poetarum tragicorum studium aRomaniscoli coepit. y. 164- 176* 
Inde mox ipsi tragoedias Graecas imitari et Latinas facere coe- 
perunt, neque infelici successu , simododiligentius operasua 
limayissent. Comoediam autem, specie faciliorem tractatu, teyera 
remmagis operosam, yel negligentius tractabant, adeo ut tantum 
peconiae studio acti fuisse yideantur quidam scriptores. y« 
177 — ^207. Sunt yero multa , quae apud nos Romanos poetam 
laudia tantum studiosum a scena deterreant : plebs enim fabulis 
praefert ferarum et gladiatorum pugnas , et ipsi elegantiores 
homines magis capiuntur triumphorum simulacris et splendido 
apparatu , quam poetarum arte et fabularum praestantia. y. 
208-— 218. Postquam jam affirmayit poesin dramaticam , licet 
ipae non tractaret eam, sibi summum artis poeticae fastigium yi- 
deriy Augustum admonet, ut ceterosqvioquepoetassuopretio 
aestiinet et cura sua dignetur. V* 219-^231. Laborant quidem 
hi quoque , ex quorum numero se ipse non excipit , quibnsdam 

3 * 



PROOEMIUH. 



I 



ridiculis vitiis , quibus nonnumquam non parum molestiac sibi 
afFerum,sedoperae tamen preliumestprospicere uta bonispoe- 
tis res praeclare gtstae celebrenliu-. v. 232—250. Alexander igi- 
lu>- pessime eriavil , qui (juuin noniiisi sutamisarltlicibns efE- 
giem suam fingere permiserit , malo tamen poiitae veisus incuitos 
ineptosque largiter remuneravit. Augustum contia sapientissi- 
me Jiberalitate et benevolentia piosecuins est digiussimos poiitas 
Virgiliam et Variiiizi , <juippe quum a bonis poetisanimi edi- 
gies non minus dislincte memoriae prodatur , cjuam corporis 
iigura arlificum opera cognoscalur, v. 250 — 270. Qnai^e , ait , 
se netrue detrectalurum fuisse res omues , Angusto principe , 
gestas carmine celebrare , nisi sibi conscius esset , vires,mrite 
faceret , sibi deesse. Tautum enim abei-at , ui Augustum priaci- 
pem tetiui carmine auderec laudare , itt ipse poetaaeque indi- 
gnareltu' , si quis eum inalis versibus ornare vellet , quam si de - 
foimi e/figie poneretur in publica : facile enim a malo poiila 
laudatum perinde in contemtum abii-e , alqne ipsam ilbid Car- 
men laudatorinm , quod ut inutilie cliarta inercibns involvendis 
un ice dignmn habeatur. 

De epistolae hujus argumento cf. qnae WielBnduset ZelUus 
retalerunt, et deiodc Schmidius , qui illos partim repetivit , 
additis tamcu non pancis de suis. ^ Prius lamen quam ad corn- 
meularium trauseamus , dabimns ^censum scriploi^um , 
quantuni nobis innoluit, fusius de rebus egemot , qnas in 
prooeniio tetigimus. — De satirae atque epistolae Horatianae 
crimtiiescripsitC.MorgeDStern, Lips.etDant, 1S0I.4. cajus ta- 
men rarissimuQi opnsculum ne videre quidem nobis contrgit : 
sed ejus locum maguaQipartemexplevilWeichertasinproIiisi- 
onel. deHor. Epis;, cujus tamen conUniiationcm,TeI potius am- 
plificationem, raide desidetabamus , licet majorem, quam iiii 
-visuni fnit, distinctionem ponetidam esse censebamus intevsat. 
et epist. — Vid. porro de epist. Hor. J. CF. Baebr, Geschichte 
der RÖm. Lit. iCaroliinbae ,1828. 8.) p. 164-166. Haberfeldt. 
iuprooemiovol, IV. p. XIII — LII, Manso, in Nacbti-ägen zum 
Siil7.cr, oder Cbaractere der vornehmsteu Dichter, IV. p. 



qni 
hoe 
dis- 



481 — 496. et auonymi cnjusdam in eodeni opere coinmeutatio 

i( iibei- das Wesen dei- Horaziscben Epistel." VI. p. 395—450. 

I qua commentationc etiam agitur de epi9tolai'um tnetro ; sed 



PkOOBMIUM. 37 

hae de re copiosissime et plenissime egit Kirohnerus^ Hor. SaU 
vol.^1. p.- XXX — LXXIIL quoeum cf. Obbarii recensio in 
Jahrbiicher fiir Philologieui^d Paedagogik (edit. ab J. C. Jahn , 
Lips. inde ab anno 1826.) XIII. p. 307 — 401. Gasaubonus, de 
Rom. SaL II. 3, Rappolti Commenlar. p. 452 — 456.. — Post 
opus chronologicum Massoni de vita Hor. multa contulerunt re - 
centiores interpretes , in primis Wielandus , ut poetae perso- 
nani y et mores melius cognitos habeamus , atque aequius de eo 
(anquam poeta et^htHnineexistimemus. Multa tamen accuratius 
inyestiganda supersunt , ^ae aliquando a Frid. Jacobsio, Obba- 
rio, Weicberto, vei ab alio quodam ill is eleganti atque accurata 
doctiina et intima cum Horatio familiaritate simillimo vuro, spe- 
rare fas est ex iis quae Jam passim hae in re praestiterunt. Ele- 
gantissima , quam cognovimus , de Horatia relatio est J. Dun- 
lopi (History of the Roman Literature , Lond. 1824 — 1828. 
in. p. 196—218.) quoeum couferendus est eruditus censor in 
Monthly Review, N®. 33. May 1828. cujus judiciipaptemin 
calce legisse non pigebit(*). Hanc relationem ex verbisHo- 
ratii fere solam decerptamLatine imitari eonatus eram, sed quum 
pliura ei addenda haberem , et permulta Horatii loca eo spe- 
etantia infra ad alios usus usurpanda essen t, et maxime quum me- 
tuerem, ne elegantia Anglici scriptoris periret , ideoque imitatio 
opusculo nostro magis oneri quam ornatui foret , ab inseren- 
da ea sum absterritus. cf. Raehr, 1. 1. p. 159 — 1 62. et quos il- 
le , ut solet , diligentissime citavit scriptores. *-- De occasione 
et tempore quo scripta est epist. adAug. cf. M^asson. p. 182. 

{*) c His account of Horace , Mr. Dunlop has given in a yery spirited and 
pleasing style. Thai most amiable and lively of ali the Lätin poets , has pre- 
lented urin his writing8 "vvith so complete a picture of his own manners , ha- 
Ints and feelings , that we may be said to possess his auto-biography. Mr. 
Dunlop has sketched his life almost entirely from his odes , his satires , and 
his epistles , and it is an agreeable siirprise to obsenre ho^ Tvell the portrait is 
capafale of being fUled in from these precioMs materials» It is a very pretty 
form of biography ; for e very touch has 8omepower of ele^ant association ; 
and in a few pages of the poet^s history , as it is here given ^ ali bur most de~ 
lightfuU recollections of his inimitable graces in sentiment , thought and ex- 
pretsion ^ are at once avvakened. Each incident borrovved from the scatlered 
confessions of his selftold slory , recalis some vvell remembered passage of feli- 
citous gaiety or attractive morality. We knovv no other poet , the circumstan-^ 
cet of whose life may be thus vvritten from his own vei^es , except Ariostö.'^' 



COMMENT A RIU5 



356 — 363. Dacerius , Haberfeldt. et Scbniid. in ai'gumeniis , 
et Schmid, ilerumadejusdem libri epist. 2. pag. 159. Weiclierl. 
Prolus. I. p. 34. de Laevio I. p. 4, seq. sive Poet. Rel. p. 20. seq. 



COMMENTARIU8. ^^ 

V. 1 — 4. Augustum ila alloquitur Horatius, ut paucissimis 
verLis, iistjue concinne electis , laudes ei tribuat optimi princi- 
pis, qua tamea iu rejustum servatmodam , neque uimis am- 
plifical , mi fecit Ovidius , Trist. II. 21 5 — 236, loco ceteroquia 
digno, qui cutn nostro conferatur: 

Utque deos, coelumque simul sublime tuenli . , 

Non vacat exiguis rebus adesse Jovi ; 
A te pendentem sic dum circumspicis orbem , 

Effugiunt curas iuieriora tuas. 
Scilicet imperii , princeps, statione Telicta , 

Impatibiis legeres carmina facta modis ? 
Non ea te moles Romani nominis urgel, 

Inque tuis bumeris tam leve fertur onus ; 
Lusibus ut possis advertere numen ioeptis , 

Excutiasque oculls otia nostra tuis. 
Nunc tibiPannoniaest, nunc Illyrisoradumanda : 
Rbaetica nunc praebent Thraciaqna arma metum. 
Nunc petit Armenius pacem : nunc porrigit arcus 

Paitbus eques, timida captaque signa manu, 
I\uno le prole tua juvenmn Germania sentit : 

Uellaque pro magno Caesare Caesar obit. 
Denique, utintanto, quantumnon exstitit unqiiani , 

Corpore , pars nulla est quae labet imperii ; 

Urbs quoque te et legum lassat tutela tuainim, 

Et morum , similes quos cupis esse tuis. 

' Nec tibicontinguDt, qiiae gentibus otia praestas ; 

Bellaqnecuni midtisirrequietagerfs. 

V. I . Sustineas. Bene explicat Landinus : k Ei'go non suc- 

cumbis oneri , sed eo animi robore , ea prudentiaes, utetiam 

1 qcae gravissima sunt sustmeas." Evnestus in Olav. Cic. simili 

j lensii sustinere espouit, parem esse alicui viribua. c£ Sallu- 



AD VBAS. I. ^' 

sliB8> .Cat. 53. (ibiqpze C. G. Herzog, ed. Lips. 1828) . « Sed ini- 
hi multa legenti, multa audien ti , quae populus Romanus domi 
iiMlitiaeque, mari atque terra, praeclara facinora fecit, forte lu- 
buit attendere, c[uae res miaxume tanta negotia sustinuisset." 
Vatiiiius apud Cic» ad Fam. V. 9. « Hoe, quidquid est oneris 
acmsaj^exisy promea dignitate tibi tuendumac sustinendum puta." 

NegoHa* Hoe vocabulum molestiae significationem pierum- 
me habet^ vid. G. G. Herzog, ad Sali. Cat. 2. § 2, lauda- 
tus a doct. Kritz. in Jahrbiicher fiir Philol. u. Paedag. X. 
p. 76. 

Solus* Audiamus Tacitum suo more narrantem , curetquo* 
modo Aogustus solus ^uegotia reipublicae in se susceperit. 
« Postquam," ait,. Ann. 1.2. « Bruto et Gassio caesis, nuUa 
jam publica arma, PompejusapudSiciliamoppressus, exuto-* 
que Lepido , interfeeto Antonio , ne Julianis quidem partibus 
nisi Caesar dux reliquus , posito triumviri nomine , consulem 
se £^rens et ad tuendam plebem tribunicio jure contentum, 
ubi militem donis, populum annona, cunctos dulcedine otii 
pellexit ,. insurgere paullatim ^ munia senatus , magistratttum y 
legum in se trabere, nuUo adversante j. quum ferocissimi per a- 
cies ipit proscriptione cecidissent , ceteri nobilium, quanto quis 
servitio promtior , opibus et honoribus extollerentur ac novis 
ex rebus aucti tuta et praesentia quam vetera et periculosa 
maUent. ; Neque provinciae illum rerum statum abnuebant^ 
sasp^cto senatus populique imperio ob eertamina potentium 
et avaritmm magistratuum , invalido legum auxilio , quae vi y 
ambitH , postremo pecunia turbabantur;" PauUo inferius , cap. 
3. et 4. de efFectu imperii splius Augusti sic loquitur : « Domi 
res tranquillae , eadem magistra^tuum vocabula {^)y juniores post 
Actiacam victoriam, etiam senes plerique inter bella ciyium 
nati. Quotusquisque reliquus , qui rpmpublicam vidisset ? Igi- 
tur verso' ci vitatis statu, nibil usquam prisci et integri moris t 
omnes , exnta aequalitate jussa principis adspectare , nullo in 



{*) Notanda est mira Taciti concinniias, quasigfoiiicet, magistratus sub 
Augcisti imperio nomine quidem eosdem f iiiKse ac tempore liberae reipubli- 
tue , non autem vi et potestate. cf. C. B. Beck , Anleitiing zur Kenntniss der 
all^emeinen Welt-und Völkergeschichtc fiir Studirende II. p. 3iS. 



"praesens formidine , dum Augustiis aetate validus seque et do- 
mum et pacem sustentavit. " 

Ut legilimo quodam modo omnempolestatemad se traheret 
, Augustus , posito triumvm nomine , a. u. 725, recepit imperium 
caiii tilulo imperataris : qui tJtuliis , ut distinguei-etur ab eo- 
dem , (TUO duces post iiisignes de hostibus repoi'tatas victorias 
aalutabantur a niilitibus , proprio nomini pracponebatur, quum 
veteri DOUone postponeretur. cf. Ruhnken. ad Suet. Cacs. 76. 
MaDsit vero etiam hic titulus veteri notlone; ipse enim Augustus 
lemel et vicies nomen imperatoris sumsit propter clades suis au- 
i spiciis hostibus inilictas. — Anno u. 729. titulum nactus est 
I jprincipis , de quo vid. ad vei-sum hujus Epistolae 258, — A. u. 
731. tribunitiam potestatem sibi conferendam curavit; cf. 
Kuhiiken, ad Suet. Aug, 27. — quanquam jani antea quibua- 
dam iribunorum plebis juribus fuerat usus. — Eodem aun o po- 
testatem procon sula rem accepit. Ab a. u. 731. praefectus 
1 siue cetisuraebonore", utait 



morum dicebatur. 



aqu; 



I 
■ 



Suetonios, Aug. 27- Potestateni censoiiam tamen quoque jam 
pi-ius exercuerat. A. u. 732. Aclala esi ci praefectura annonae , 
quoni propter iuvidiam rfic/o/omnomeu recusarel. A. u. 741, 
deuique, Lepido mortuo, iaclas ^st pontifex maximus. Prae- 
terea saepius gessit coiisulatum , aliosque magistratus. Yid. 
C. D.Beck. 1.1. p. 316.quiDionisCassiiloca hucspectantiaenu- 
merat; Traile de Ja uature du gouveinement Romain sous Ies 
einpereuis depuis Auguste jusqu'ä Dioclctien par TAbb^ de la 
Bleterie, in Mem. de TAcad. des Inscript. XXI. p. 299. seqq. 
XXIII. p. 271 — 332. Ferguson , Hist. of tbe progress aud termi- 
nation of the Roman republjc, 1. VI. C, 2. iiiitio; J. A.Bachii 
Hisl. Jurispr. Rom. ed. Stockmanni m. 1. § 1—13. Fr. Creu- 
zer, Röm. Antiq. § 186—190. 

V. 2. Hes Ilalas armis tuleni. Res Italas eo magis pro civi- 
tale Romana usuipare potuil poela , quum bello Sociali sive Mar- 
äco (a. u. 664. ad 666. gesto) omnes Itali socii , a Rubicone ad 
fretum Siculum, per legem Plauliam Papiiiam, jusplenumci- 
vitatis nacti essent. cf. Beck. 1. 1, p. 178. Ileiucccius , AuL Rom. 
Synt. ed. Hauboldi , appeud. 1. 1. § 9. Hugo, Gescbichte 
des Röm. Rechts, bis auf Justinian (8. Aug, Beitin. 1822). p. 
278—280. 



AD VERS. !• ?. 41 

Tuteris. Lainbini0 ait in libris aliqaotveteiiba$ pro /t</em 
iegi tueariSy quod Guningamius , Animady. in Hor. Bentl. cap. 
19. judicat e glossa esse ortum. Optime elegit hanc vocem Ho- 
ratius, quum fere omnes res sub Augusto bello gestaepotius 
inseryirent ad impeiium tutandum hostesque metu percellen- 
dos , quam ut imperii termini , jam ultra modum extensi , latius 
pibpagarentur. ^ - - 

De tranquillitate imperii sub Augusto egregie cecinitHora- 
tius, Carnu IV. 5. 14L et 15. e quibus mihiliceat versus eos de- 
gcribere, qui nostrum locum pulcbre exponere videntur. Ita- 
qae Carm.IV. 5. V. 17— 19. et25— 30. 

Tutus bos etenim rura perambulat , 
Nutrit rura Geres almaque f^ustitas , 
Pacatum volitantper mare navitae. 

Quis Partbum paveat ; quis gelidum Scythen ; 
Quis, Germania quos horrida parturit 
Fetus, incolumi Gaesare ; quisferae 

Bellum curet Hiberiae ? 
Condit quisque diem collibus in suis 
, Et vitem viduas ducit.ad arbores* 

Carnu IV. 15. v. 4—24. 

Tua, Caesar, aetas 

Fruges et agris retulit uberes , 
Et signa nostro restituit Jovi 
Derepta Piartborum superbis 
Postibus , et vacuudi duellis 

Janum Quirinum clausit , etordinem 
Rectum evaganti frena licentiae 
Injecit , emovitque culpas 
Et veteres revocavit artes , 

Per quas Latinum nomen etltalae 
Cre vere yires , fainaqoe et impert 



^ — ^ J- 

Porrecta majestas ad ortum 
Sdis ab Hesp^o cubili. 



4ä COIIMENTAUUS 



f 



OiscodererumCaesare, ncHifofor 
GlviKfi aut Yis ^ximet otium y 
Nonira, quae procadit euses 
Et miseras inimicaturbes. 

, Non qui proftmdum Danubium bibunt , 
Edicta rumpent Julia , nonGretae, 
Non Seres infidive Persae 9 
Nmi Tanainprope flum^norti* 

C;arm.IV.14L V.41— 58. 

Te Gantaber non ante domabilis 
Medosque et Ihdos y te profiigus Scy^€ift 
Miratur, otutelapraesens 
Italiae dominäeque Romae ! 

Te, fontiumquieelatorigines, 
Nilusqne et imer 9 te rapidus Ti^ns , 
Te belluosis qui remotis 

Obstrepit oceanus Britannis ; 

Te non paventesimtera Galliae 
Duraeque tellus audit Hiberiae , 
Te caede gaudentes Sjcambri 
Gompositis venerantur ärmis. 

Haec loca ideo quoque cum nostro versu apte cenferuutur ^ 
quia carmina ea non diu ante nostram epistolani scripta fue* 
runt. Masson us enim, in HorQtii vita ^ carjaien<ö. 1. IV. refert 
ad a. u« 740. Mitscherlicbius carmen 14. ad a. u. 74L idemque 
Carmen 15. circa a. u« 744» ^eriptum esse demon6ti*i^t , itaut 
cum nostra epist* inter postremä poetaie ppera sint numöranda. 
Hoe autem tempore maxima yigebant res Augtisti ». non minus 
felicitate armorum, quamimperii M^nquiUitate et populiin eum 
amore. vid. imprimis Mitscherlich. ad carmina laudata. — 
Nostrum locum contulit Rnhnkenius cumsplendidaVdlejiPa- 
terculi descriptione felidtatis , qua sub A^igusti imperio flo- 
i*uei*unt Romani , 11.89. « NtfaildeiodeopUreadiilbomines, 



AD VBR8. % 4S 

nihil dii honuiiibus praestare possuni ^.nihilyotoconcipi, ni-» 
hil felicitate c(»isuiiuQari , quod non Augustns reipiiblicae 
populo(]ue Ronu^no terrarumque orbi repraesentav^iiL Fini- 
ta. • • • • bella civilia y sepolta externa^ revocata pax , sopitns 
ubique armoriun fiiror ; restituta vis legibus , judiciis auctori* 
las , senatui majestas ; imperium magistiatuum ad pristmum 

ledactun^ modum Rediit coitus agxis , sacris honos , se- 

coritas homimbos, certa coiqne rerom soarom possessio ; le* 
ges emendatae utiliter, latae salobriter ; senatos sine aspentate , 
nec sine seyeritate lectos. Principesviriy triumphisque et am** 
plissimis faonoribus functi , hortatu principis ad oraandamor- 
bem illeeti sunt.^' 

Moribus omes. c£ Sueu Aug. 27. « Recepit et morum le^ 
guuKjue regimen aeque perpetuunu" ad quem locum vid. 
Ruhnken. — Bentlejus pro moribus legere proposuit moe^ 
nibus. Recte autem ^ hoe non receperunt editores , quum , 
ut bene monuit Doeringios , vix dici possit , res Italas moenibus 
omare. Qood vero Bentlejos praedicavit se nob recordari 
usqoam l^gisse moribus ornare^ Sanadonos commode attolit 
Plauti locum y Mostell* L 3. y. 12. a Qoin to te exomas moribus 
lepidis ? " Mores KCit" l^oj()ny interdum poni pro bonis mori- 
bus , seu civili honestaque vivendi ratione, docuit J« F. Grono- 
yius , Obseryat. I. 23. cf. Obbarius et Schmid, ad Epist. I. 1 . y. 
58. Recte quoque monuit Ommerenus in libro deHoratiop. 
206, poetam hic , quum Augusti negotia enumeraret, nonut 
plerique interpretes opinati sunt de moribus aut exemplo ipsius 
loqui, sed de institutis ciyilibos. M inos tamen bene , otpro- 
baret mores pro insMutis dici, laodayit doo Giceronis loca , 
de Orat. L 1 1 . § 48. et HI. 20. § 76. nam ibi aoctore Orellio , 
pro morum et mores ^ nxijxcle^musmoriselmorem, etsigni- 
ficatum yidetur id, quod jureconsulti consuetudinem siyejusnon 
scriptum dicunt, de quo yid. dar. S. Gratama, Praelect. ad In^t. 
Jnstin. p. 84. seqq. Ipse autem Horatius yocabulum more^ eo- 
dem fere sensu , quo nostro loco , usurpayit, Carm. IV. 4. y. 35. 
Utcimque defecere mores, 
Dedecoran;t bene nata culpae. 
Le. ut bene exp}icat Ommerenus : « defidente morum disd- 
piina y ingenia bene nata vitiis dedecorantur ; '^ non quod , ut 



44 COMMRNTARIUS 

opinatur Ommerenus , mores signifieent k q. insMutaySed quod 
HoratiuSy tanquam poeta, efFefCtum pro caiisa posuiit, uti 
docet Mitscherlich. Leges et mores plures ^criptores pariter 

Qonjungunt , ut Livius , L 19. de Numa : « Qtii urbem 

novam y conditam yi et armis j jure eam legibusque ac moribus 
de integro dondere parat." Eutropius , L 3. de eodem. « Nani 
et leges Romanis moresqoe constituit*'' of. Zellius , qui de 
conatis Aogusti hae in re legi jubet Suet. Aug. 27* 32. 34. 42. 
43. 73. Add. Bachius ,1J. III. 1. sect 2. § 1 — 5. ubi Augusti 
leges recensuit , quariim plurimae ad moFum disciplinam per- 
tinejit : quae tamen nondum omnes , tempore quo seripsit Ho- 
ratius perlatae fuerunt. Neque exempio suo defuit institutis y 
teste Suetonio, 1. 1. 73. 74. cujus certemajor fidesquamOridii^ 
loco supra descripto , et Metam. XV. 832-— 837 . 
Pace data terris , änimum ad ciyilia vertet 
Jjira suum , legesque feret justissimus auctor : 
Exemploque suo mores reget , inque fiituri 
Temporis aetatem venturorumque nepotum 
Prospiciens , prolem sanctam de conj uge natam 
Ferre simui nomeaque suum curasque jubebit. 
Studuit saltem Augustus peyficere, quod poeta praeclaread- 
monuit , Carm. III. 24. v. 26—30. 
O quisquis volet impias 

Gaedes et rabiem toUere civicam , 
Si quaeret Pater urbium 

Subscribistatuis, indomitam audeat 
Refrenare licentiam , 
Glarus postgenitis . 
Quare eundem celebravit poeta , Carm. IV. 5. v. 20 — 24. 
Culpari metuit fides , 
NuUispoIluitur casta domus stupris , 
Mos et tex maculosum edomuit nefas , 
Laudan tur Isimili prole puerperae 9 * 
Gulpam poen^ premit comes. 
Ipse etiam Horatius cives suos , ut mores ad pristinam simpli- 
citatem probitatemque formarent , saepius adhortatus est , uti 
fecit imprimis summo ardore, Garm. II. 15. et III. 2. cf. Gunin- 
gan). Haberfeldt. et Scbmid.^dn. 1. et in addendi p. 305. seq. 



AD YERS. 2— 4. 46 

Y. 3. Legibus emendes. Recte Zeilius ad hanc locum vide- 
tur docuisse, poetam non' amplius loqui de emendatione mo- 
Tom, legam adhibita ope, quia sic bis idem, aut, utiper* 
peram putat Doeringius , per Tforepov äoTspov dixisset ; sed 
eum praecipue cogitasse de emendatione formae reipublicae 
ejnsque post turbulenta bellorum civilium tempora ordinati- 
onem. 

Suetonins autem de cnjnsvis generis legibus loquitor, qautn 
dicit, Ang. 34. « Leges retractavit et quasdam exintegro 
sanxit." Praeterea^ quanquam Augustus , uti « magistcatiinm 
eadem vocabula , " sic etiam eandem legislationis speoiem re- 
tinebat , eo taimen imperante jam mutatio illa legum ferendaram 
incepit , qoa pro j « quod popolo placuit lex est /^ usa venit ; 
qaod Ulpianus dixit in L 1. pr. D. (^I. A.) de constttut^ prtne .* 
K Quod Principi placuit , legis habet vigorem; utpote cum kge 
regia, quae de imperio ejus Iata est, populus ei et in etfm 
omne suum imperium et potestatem conferau" AdbancDig; 
legem j et de lege regia , quae in ea memoratur , et de quä 
multa varie disputantur , vid. imprimis Muretus , Oper. IV. 
p. 282—285. ed. Ruhnken. Bachius, 1. 1. HI. 1. sect. 4. § 1—8. 
C. D. Beckii epist. ad Wincklerum de lege regia Rom. Lipsiae 
178a Gratama , Praelect. p. 64—68. Hugo , 1. L p. 520—523. 
535—540. 

In publica commoda peccem , <( in reipublicae utilitatem de-* 
linquam." Vetus commentator apud Gruquium. 

V. 4. Silongo sermone morer tua tempora, Simili modo , sed 
liiTU^riK&Q (de fieruficiirsi sive transitione vid. J. G. Vossii 
Inst. Orat. V. 6 n<». 3.) uti monuit Cbabotius , loquitur poeta 
Epist. I. 7. V. 82. ubinarrationem lepidissimamde Vultejosic 
interrumpit: « Netelongisambagibusultraquamsatisestniorer." 

Eorum interpretum , qui hic quaerunt de accusando vei ex- 
cusandö Horatio , qui quum dixisset , se Caesaris tempore non 
abosurum longo sermone , tamen omnium , una ad Pisones 
excepta , epistolarum longissimam composuerit j Hurdius solus 
fere audiendus mihi videtur. Hurdius enim (I. p. 296. seq.) 
putat Horatium bac sententiarum conformatione callide usum 
fiiisse 9 ut sibi liceret prooemium adhibere brevissimum , quod 
alioquin , quo majores sunt ii , quo$ alloquimur , aut quo gra- 



i& 



COHMENTARIUS 



vioi' ainplioi'quee$t materia, de qiia locutun sumus , co longius 
verbosiustjue £sse solet. Eundem tamen in ipsa caasa , quam 
attulit, cur non magis prooemium ampliGcaret uec longiore am- 
bituadargumentum viampaiideret, in texuisse optimi principis , 
reipublicae saluti omnia tribuentis, laudes praestantlssimiis. — 
Neqae tam,eii rejicienda est Eschenburgii(ad Hurd. I. p. 414.) 
alionimque opiaio , q^ui censent Horalium simul defensio- 
nem aliquam proferre voluisse , quai-e taiHopere moraretur 
Augusto inscribere epistolam aiiudve (juoddam carmen. Sermo- 
nem equidem de tota epistola dictum esse existitnarem , si , quod 
Augustiis ad Horatium scripsit , qiiuni libellum aliquem a poeta 
accepisset : « Verevi autem mibi videris , ne majores libelli tui 
sint, quam jpse es," ad nostram epistolam periineret, ui 
mihi, quauquam Suetonius non aperte indicavit, vero baud 
Tidetur dlssimile. Sormo enim est vox genei-alis , quam bic tiun 
' de omui scriplioDis geuere , tum de bac epistola, tumdenique, 
uti Hurdius fecit , tantum de prooemio hujus epistolae interpre- 
tari possis (de voce sermone plora vid. infra ad v. 250). Litem 
dirimant sublilioves : quid autem uovissimus iuterpres Scbmi- 
dius Toluerit non recte me cepisse faieor. 

Morer, « tai-dem , occupem." Commenlalor Cruquii. cf. 
Epist. I. 13. V. 17. « Carmina, quae possint oculos auresque 
morari Caesaris." ibique Scbmid. — A. P. 2'23. 321, Pariter 

verbo delinere usus est Ovidius , Trist. II. 520. (( Mea 

poemata saepe oculos etiam detiiiuere tuos." 

Tuatempora. Eodemsensu, utiannotavit Zellius, in plurali 
numero usurpavit Nepos vocabulum tempora , Attlc. 4. 

« Quum omnia reliqua tempOra aut literis , aut Athe- 

niensium reipublicae tribuerat , nihilomluus amicis urbana of- 
ficia praestitit. '' 

Caesar. Horatius saepe personam quam alloquitur , non a 
principio , sed tribus quatuorve versiculis inferius nodiiuat ; 
vid. Carm. M 2. v. 3. II. 3. v. 4 H. 7. v. 5. cet. Epist. I. v. 3. 
ubi cf. Obbarius; A. P. v. 6. — Saepeetiam ab iuitio vocati- 
vumposuit, utCarm.1. 1.8. 10.33. cet. Sat. I. 10. Epist. I. 
3. T. ]. ubi cf. Schmid. 

C. Octavius ,C. filiusei Atiae, tiliae M. Atii Balbae et Juliae , 
C> Julli Caesaris sororis « quuni a Julio Caesare adoptatus esset . 



AD VBR& 4. 5. 43 

aofnen mutavil, cpfod inde more Romanorom erät C. Julius Cae- 
sar Octavianus : cf« Drakenb. ad LiviumHI. !• IV. 23. Schweig- 
Kaeuser*. ad Appian* de bello Annib. 35. voi. III. p. 371 • Nieu- 
poort. . de riL Rom. VL 6. § 2.' Artemidorus in het Romeinsche 
r^ door C Kuffner , uit het Hoogd. vert. doorS. TaaGoor ^ 
HL p« 140. seq. -r- Quanquam a. n. 725. imperium huju3 O- 
ctaviani vere dici potest inceptum fuisse , quo solus omnia re- 
g^ret ^ a. u. 727. demuocLnomeii Augusti accepit : ab. hoe inde 
tempore us^e ad Galbam. /mpem^or dignitatem, Augusfm 
peiiQOiiam y. C!a6ffar &imliam sp^ctabat. cf. . De la Rleterie ^ diss., 
ou Voa -exaixun^ ce qui siguifioit le noin d'Auguste y dfinn£ k 
G^sar Octavien , et si ce prince en laissant le nom d'Auguste A 
Tibire, pretendit luilaisserPjempire ; inM£m«derAcad.des 
Inacrtpat. XDL .432--446. G. D. BecL LL p. 256. Greuoer., 
Rom* AjQtiq. § 189. ibique laudata veterum loca. -^ QuQDiam 
aotem; poeta noster satiras omnes , epodas et carminum librum 
pcimum ante hunc annum 727. ediderat , nunquaminiisno* 
men Augusti usurpare «potuit ; yid. Rentlejus in praefat. edit« 
Hor. Heiudorf. ad Sat. L 3. v. 4. II. 1. v. 11. Gasiaub. ad Suet. 
Aug. 7. Zell. ad h. L Nostro tamen loco haec causa non fuit , 
cuir Augusti nomine se abstineret, quum, uti in prooenuo di- 
wiusy diu.post annum 727. hanc scripserit epistolani. Vul- 
garem igitur videtur sccutus fuisse consuetudinem , uti eUam 
Epist, It 12. v« 29. 1. 13. v. 18. Octavium vei Octavianum nus- 
qoam eum appellavit Horatius ; vid. Weichert. de G. Valgio 
Rufb , p. 15. sive Poet. Rel. p. ^0. 

Y. 5-<-<27. « Excusata breviter sua ad Augustum scnbendi 
audacia^ Horatius zoirificoet perquam blando usus artificio ad 
rem ipsam j de , qua summo iiii litterarum artiumque patrono 
expositurus erät , viam sibi munit monendo , homines plerum- 
que esse iniquos aequalium suorum judices , et clai*issimos quos- 
que et humano de genere optime meritos heroas postmortem 
demum justo mactatos esse honore. Gujus quidem rei caussam 
ex solita quadam et commum omnium mortaliuminvidia re petit v. 
13. 14. Atque hanc invidiam soli Augusto contigisse ait ut su- 
pararet , quippe. cui praesenti adhuc et vivo divinihaberen tur ho- 
Bores : in quo laudat populi prudentiam , sed eidem denegat 
>iidiGaiidi aequitatem inpoetisaequaUbus, quocf postponat ve- 



COMMENTARIUS 



teribus," Weichert. Poci. Rel. p, 21. se»j. sive de Laevio 
coinm. I. p. 4. 

V, 5—14. Non generaöm hisce versibus de heroibus disputat 
Hoi-atius, sed ut boiio poetae convebit , aliijuot cjus generis ex- 
bibet specimina, et quatuor tantam eoumerat , qutbus , etsi 
optime de hominibus suae actalis meritis , post mortem demum 
debltae gratiae fiierhit deeretae. 

V. 5. Romulus. Omiiia q;uae de Romulo ejusque rebiis gestis 
el iti deormii uumeniin relalione narrantur, continua narratione 
exposuit Niebuhrius, Römische Geseliichie , I. p, 223 — 243. 
edit. 2. Idem vir clar. saara sententiam de oiigineel fontibus 
yulgatae de urbis Romae conditoie traditiouis prodidtt ibid. p. 
210—223. — Praeclare Cicero, quiim nairasset Romulum 
patreMartenatuni fuisse, de rep. 11.2. § 4. k Concedamus enitn 
fainae homioum , praesertim non iuveteratae solum , sed etiam 
sapienteramajoribusproditae, benemeritidei-ebuscommunibus 
ut genere etiam pulai-entiir , non solum esse ingenio divino." 

Idemde rep. II, 10, § 17- « AcRomtilus tanturaest con- 

secutus , ut , quitm subito sole obscurato non comparuisset , 
deorum in numero coHocalus pularetur; quam opinionem ne- 



mo unquam morl 



tatis 



ieijuipotmEsine e 



irtutis gloria." 
m. m. 3. 



Roinuli consecratiouem celebravit Iloratius, Gal' 
15—68. 

Liber pater. Baccbum saepe Liberum Romano nomine voca- 
vit Horatius. Liber autem et Libera antiqiussimi fuerunl Italo- 



rum dii proci-eationis, conjuuctim olin 



:<ilti 



, quorum iile postea 



I 



nfuudebatur cum Graecoruni Dion jso sive Baccho , baec cum 
Proserpina. vid. Ileiiidorf. ad Sai. I, 4. v. 89. Fabulas de Giae- 
corum Baccbo oidine collegil G. Heriöannus. Handbticb dev 
Mytbologic I. p. 1 43. H. p. 244—265. Hl. p. 63—76. cet. Creu- 
zer, Mjthol. UI. p. 387. seqq. J. H. Voss. ad Virg. Eclog. V. 
29. p. 247. ad Georg. II. 1. p. 264. cf. Apollodori Bibl. III. 5. 
el Heyn. ad ApoIIod. p. 230 — 233. imprimis etiam Horatiihjm- 
nus in Bacchum, Carm. II. 19. et deejnsdem consecvatione , 
Carm. III. 3. v. 13 — 15. ibjque Mitscbeilicbius. 

Pater, « licel generale sit onmiam doorum . tamenproprie 
Libero semper cohaerei ; «am Liber paler vocatur.'* Servius 
ad Virg. Georg. II. 4. Voss. ad Geoig. H. 4. p.264. et IV. p. 848. 



AO y£Rs. 5. 6. 49 

Raperti ad Jnven. VI« 393, . Forcellinus invoce, et Schmid. 
%d h. L 

Cum .Castore Pollux , poedca est junctio pro Castor et Pol- 
lux , ud multis exemplis ex Horatio et O vidio docuit Heindorf. 
ad Sat. I. 10. y. 85* quibus adde Garm. L 1* v. 32. « Nympha- 
romque leves cam Satyris chori." cf. G. &• Herzog, des Quin- 
tilianus X. Buch iib. nebst krit. und gramm. Bemerk. Leipzig 
1829. p. 198. — De Gastore et Polluce sive Dioscoris vid. Her- 
mannus 1. 1. 1. p. 111. H. p. 142—148. HI. p. 152—177. Apol- 
lodonis m. 10. 11. Ovidius , Fast. V. 693—720. ibique 
Gierig. 

y. 6. Facta. Bentlejus ex conjecturarecepit/afa , ut planius 
diceret poeta , heroas illos post mortem demiun in deorum na- 
meratn esse receptos : at post ingentia fota nequit significare 
post mortem , sed post magnas gravesque vicissitudines ; (juo 
sensa hic quidem ferri possit , sed multo xnelius facta conyenit 
coin sequentibus yersibus , ubi non fata sive vicissitudines , 
sed /äcto heroum enumerantur. cf. Dacerius, Haberfeldt. Wa* 
kefield. (in Kxit. Nachtrag yon Eichstädt p. 230). ZelL et 
Schndd. ad b. 1. et in addendis p. 306. 

Deorum in templa. Terendus , Eun. in. 5. y. 41. dixit : 
« At quem Deum ? qui templa coeli summa sonitu concutit." 
Ennium imitatus (vid. Ruhnken. ad h. Ter. locum) qui apud 
Varronem L. L. VL 2. sive Q. Ennii Annal. Fragm. (Lipsiae 
1825) I. 168. ait: «Unuserit, quem tu toUes in coerula qoeli 
templa." quem versum repetiit Ovidius, Fast. IL 487 . voca- 
bulo templa omisso. Idem Ennius apud Giceronem, Div. L 10. 
« Quanquam multa manus ad coeli coerula templa tendebam la- 
cromans." et iterum apud Varronem 1. 1. « Gontremuit tem- 
plnm magnum Jovis altitonantis." PariterLucretius , 1.1013. 
et saepius coeli lucida templa memorat ; Ennium enim , qui 
omnia loca cava , ampla , spatiosa templorum nomine signifi- 
cayit, Lucretius plurimis locis imitatus est, ut adeoIV* 626. 
i^JiAtaxa humida linguae templa AacqvqXi vid. A. Forbiger ad 
Lucretiuml. 121. (Lipsiae apud Teubner. 1828), — Ex Ennii 
locis Varro quidem recte docere potuit , templum de coelo dici ; 
Doeringins autem et Zellius perperam ex Terentii loco probare 
voloerunt , Horatium per Deorum templa coelum designavlsse. 

4 



SO COMMENT ARIUS 

Ab Ennio enim et pariter a Terentio aliisque Ennium imitatis , 
semper addita fiiit coeli aliqua mentio j ut quid poetica dictione 
significarl velletit dubitare nequeas. Etiamsi vero probaretar 
deorum templa sic nude posita pro coelo dici posse , nostro ta- 
men leco noa conveniret , <juia poeta non de heroibus a dtts 
in coelam receptis loqaitur , sed de divino bonore , (juem homt- 
nes iis post mortem tribuebant. Sic etiam cum sequenti ratioci- 
natione melius congmit , ubipoetajoopt^/ein Augustamgratam 
mentem demonstrat, 6t cum ea ejusdempopuli injustitiaei^a 
poetas aequales comparat. Recte igitur concludere mihi videor 
deorum templa hic non de coelo y sed propria significatione intel- 
ligenda esse. 

V. 7. Dum j ubi significat per omne hoe tempus , cfe quo agi- 
tur (Belgice tenvtjl), fere cum praesenti indicativi con- 
struitur 9 etiam ubi factä praeterita. narrantur, et perfe- 
ctum tempus aut praecedit aut subsequitur (nti nostro loco), 
quum nos imperfectum tempus requiri putaremus. Causa ea* 
dem esse videtur atque ubi in narratione rerum gestarum usur- 
pant scriptores praesens tempus (quod tum dicitur praesens 
historicum) , quum res vividius , et quast praesentes essent , ex- 
ponere cuperent. Non desunt tamen exempla j ubi alia tem- 
pora post se babet dum , eadem , uti videtur , significatione. cf. 
Forceilinus 9 ed. German. in voce , Ramsborn, Lat. Gramm. 
(edit. 2. Lips. 1830.) p. 785. Zumpt , Lat. Gramm. (edit 6. 
Berl. 1828) p. 408. J. H. Voss. ad. Virg. Georg. IV. 560. p. 
920. Heindorf. ad Sat. 1.5. v. 72. quem impugnavisse dicitur 
Walch. ad Tae. Agric. p. 401. Obbarius et Schmid, ad 
Epist. I. 2. V. 2, Herzog, des Quintil. X. Bucb , p. 136. 
seq. Duker. ad Flor. DI. 11. § 7« apud quos alios granmia- 
ticos laudätos et magnam exemplorum copiam invenies. Ple- 
niorem tamen de voce dum hae et aliis significationibus 
disputationem cupide cxspectamus ab F. Handio in Tursellini 
volumine altero. 

Colunt ft excolunt et ad meliorem statum perducunt." Com- 
ment. Cruquii. 

V. 8. Componuntj « sedant, finiunt.'' Idem. 
jigros assignqnt. Non ut scholia vetera volunt , colomas cfe- 
ducunt j sed, utbe ne monnit Zellius, homines agrestes ac il>a- 



AD V£RS« 6^--8. 51 

gos doceni certas possesstones aedesque habere. a Auigno, 
vpotrridiijfii 9 Tpoa'Ta(r(rci) y dicitar saepissime de agris aliiscpie 
iocis , quae sois limitibus signata , hoe est, divisa et definita sJi- 
cui tribuuntur/' Forcellinus , edit. Greriu. — Plimu$, N« H. 50. 
K Natura avibus coelum as^ignavit. " Apte etiam ccmferas ,. (pi^e 
de primis vatibus ait poetä , A. P. 306 — 40L 

Fuit haec sapientia qaondam , 
Pnblica privatis seoemere y sacraprofanis, 
Concubita prohibere yago , dare jura maritis , 
Oppida moliri , leges incidere ligno : 
Sic honor et nomen divinis vatibus atqae 
* GarmiDibas venit. 
¥•' 0. Ploravere^ at saepe' apud Graecos ^fjf,M^caf^ Simiii 
signifieatione usurpavit Horatius hocverbum, Epod. 17. v, 81» 
« Plorem artis in te nil agentis e:situm?" Gai*m. IH. 10. y. 
2 — 4. ubi cf. Mitscberlieb. « Me tamen asperas porrectum apte 
foräs objicere incolis plorares aqoilonibus. " Eodem sensu 
voce ffemo usus est Epist. L 20. v. 4. « Pauds ostendi gemis* V ., 
Respondere. cf. Sat, IL 8. v. 64 — 66. 

Balatro suspendens omnia naso , 
Haec est conditio vivendi, ajebat, eoque 
Responsorä suo nunquam est par fama labori. 
V. 10. Speratum. Sperare est exspectare remaliquam, sive 
bonam , sive malam. vid. Ruhnken. ad. Suet. CaeS. 60. 

De Hercule , deque ejus laboribus vid. Hermannus. L LL p. 
147—152. n. p. 273—293. HL p. 45— 63. cet ApoUodorua , 
Biblioth. n. 4 — 7. Heynii observ. ad ApoU. p.l32 — ^200. Hyginus, 
Fab. 30 — 36. ibique interpretes ed. Staver. Bibliotheca Gritica, 
n. 1. p. 25. m. 1. p. 48. 4. p. 38. Ovidius, Metam. IX. 1—323. 
ibique Gierig. cf. praeterea : iiber den Mythos des Heracles , in 
Ph. BiittmanniMythologo, (Berolin. 1828.) L p. 246—272. 

Diram qui contudit Hydram. « Hercules scilicet , et bene 
hocelegit , quod inter labores ejxis vei maximum fuit. '' Porpby- 
rion. cf. Garm.IV. 4. V. 61.62. 

Non Hydra secto corpore tirmior 
Vinci dolentem crevit in HercuJern. 
Diram, <i Dirae res dicuntnr, quae siint maliominis, ut 
V irg. Georg. 1. 488. diri cometae. O vid. Metam. V. 550. dirum 

4* 



nrilSfis 



morlalibus omen , adeoayevsandae , horrecdae. " Mil^cherlicti. 
ad Carm. I, 2. v. 1 . cf. Foixellinus , edit. Germ. in yoc£, 

Contudit. Qiium contundere sit mfrangere, (verbrijzelen, ver- 
pktteren) , non proprio sensu sed figurato hoe verbum usurpa- 
Tit poista, ut fere VirgUius, ^n. 1.264. « Belliimingensgeret 
Italia, popiilos<jiieferoces contundet." Livius, XXVII. 2. « QiiI 
post GaiiDensem pugnaui ferocem Hannibalem contudJsseL" 
Euoius apud PriscianumX.p. 891. edit. Putschii, sive Annal. 
Fragm. XIV. 15. « O cives , tjiiae me Forluna ferox sic coDtu- 
dit." etÄnnal. XYI. 85. « Virosqiie yalentes contudit crudelis 
tiems." Hydram enim secundum vulgarem opinionem non 
proprio sensu ab Hercule contusam esse evinclt notuni prover- 
hmm, vSpav T^f/.VEiV, qiio utebantiirveteres, ubi ex uiio malo 
quod sustuleris , nova copiose emergere animadvertas ; cf. Mit- 
-Bclierlich. ad Carm. IV. 4. v. 61. Erasmi Ädag. chil. I. ceut, X. 
9. A. Scliotli Prov. Graec. p. 161. 558. 

V. ll.Fatalt labore, i. e. labore fatisHercnli imposito 

seu destlnato. Sic de Hercule Virgilius , ÄEn. VIII. 291—293. 
Ut duros mille labores ■• 

Rege sub Eurystbeo, fatis Junonis iniquae , '^H 

Pertuleril. 
Portenta. Povtentutn sive moustrum dicebatur (jaidtjuid sin- 
gniare ac praeter vulgarem naturae ordiaem esse vei fieri existi- 
mabatur , quia dii credebantur eo aliquid futuii bominibus por- 
tendere sive monstrare ; cf. Cicero , N. D. H. 3. § 7. — Lucre- 
tius , aliquot Herculis laboribus enumeralis, eodem sensu alijue 
Horatius hoe vocabulo utitur, V. 38. h Celera de genere boc 
quaesum portenta peremla." cf. Carm. 1, 22, v. 13 — 16.delupo: 
Qaale portentum neque militaris 
Daunias latis alit aesculetb , 
Nec Jubae tellus general , leonum 
Ärida n u tr ix. 
Panter Virg. AEn. VIII. 195, de tauro Crefico Cresia prodt- 
gia dicit. Cato , Dir. 55. « Nigra multa mari dicunt portenta 
natare , monslra repentinis terrentia saepe figuris , cum subito 
emersere fuvcuti corpore ponto. " Propertius HI. 22. v. 28. 
B Ilala poitenlis nec furit nnda novis. " Non aliter Graecl usur- 
pant t/Aw|)01', TSpöti , SsfjAaTa- cf. Mitscherl. ad Carm. I. 3. 



AD VBAS. 10 — 13. 53 

V. 18. L 32. y. 1 5. Herzog, ad Sallust. Cat. 47. § 2. Brevissime 
enumerantur Hercolis duodecim fatales labores ^ in Anal. veU 
Poet. Brunckii II. p. 475. sed. alio ordine quam apud Apollo- 
doram ^ L I. . 

Tlpäru [ikv ev Uefiio^ (ifiuplv KuriTeCPve Xiovrct. 
ieCrepovj h Aipvif ToXvuvj^evov (iXea'ev vipuv. 
. rh rpirov uSr^eTr) roU ^Epvfiuvdiov UKruve KXTpov. 
XpvTSKepoop liXoeJ(pov /JLtrcc rcevr^ ijypevTS riruproy. 
T^fiTToy 3\ opvi6c6^ ILrviM^ctXiSctg e^eSloj^ev. 
%Krov 9 ^Afia^oviSog K6[i,ia'e ^(ii)a'Tijpci (pueivov. 
%fi3o/ioy 5 Avyeiov ToMiiv k6tpov^ i^€KCc6tjpev. 
oy$ooy , Ik Kp^r^g Se TvptTTvoov ijXctas Tuvpoy. 
HvttTovj BK Qp^Ktjs Lioyt^vihog vfYuysyHirTov^. 
Tijpvävovj SiKUTOv y (26ug ijÄct<rev e^ ^Epvöeitjc» 
ivSiKuroVy kvvu Kip^epov i^ur/ev l^ AtSaco. 

Alii aliter aliosque Herculeos labores recensent ; ultra viginti 
Sidonius ApoUinaris, Carin. 9. — cf. de Hercolis laboribus, qua 
ratione ia antiquis monimentis sint expressi , commentatio ar- 
cbaeologica Ernesti Augusti Hagen , Regiomonti , 1827. de qua 
▼id. C. D. Beckii Repertorium , 1827. IV. p. 230. seq. 

V. 12. Supremo fine. c£ Epist. 1. 16. v. 79. ibique Schmid. 
« Mors ultima liuea rerum est." et Homericum ^Mciroio riXog, 
Schmidius hae dictione abundantiam sibi perspicere yidetur , 
qnam equidem in supremo sive ultimo fine , suprema vei ulH" 
ma sorte non inesse existimo ; quum vocabula finis et sors variis 
rebus tribuantur , uua autem ex iis , mors , supremus sive ul- 
timus finis aut sors dicatur. Si autem mortem aut funus supre- 
mum sive ultimum vocant , ut saepe fit , tune pleonasmus qui- 
dam oritur , qui ut videtur , ex imitatione illarum dictionum 
U8U venit. cf. Heindorf. ad Sat. L 7. v. 13. 

Damari. Hoe verbo electo , Horatius invidiam per figuram y 
qoae dicitur prosopopoeia , inter eetera monstra refert Herculea 
▼i subigenda , uti recte animadvertit Haberfeldtus. 

V. 18. 14. Difficillimus locus , quem in paraphrasi accurate 
exponere conatisumus. 



54 cdMMfiNi^Aiitus 

Urit enim fulgare suo. Unde hanc imaginem nantiutus 6k 
po^ta , optimedocebit LucretiuSy IV. 325 — 383. 

Splendida porro oculei fugitdnt , vitantque tueri; 
Soi etiam caecat , contra si tendere pergas : 
Propterea.quiavis magna estipsius; etalte 
Aera pei' purum jgrayiter sim^iilacrä feruntur , 
Et feriant öculos , turbantia compositurias (^). 
Praeterea sptendor , qmquonique elst acer , adurft ' 
Saöpeoculos, ideoqriodVemitiapossiiletignis 
Multa, tlolorem oculeis quae gigmmt inäinttando. 
Urere 'passimxis\irpeiA\>romoie»ttt$acdoiifreaff^ docu- 
erunt Heinsius , Adverftar. a 3^niiaiiiio ediL p. 59L Moretos , 
' Oper. n. p. 718. Rahnketi. «d Ter. Euq. II^ 2» y. 43* vH legitur 
uro hominem ;> ibid. III. 1. y, ■48< teut maie urat, L e« vdde 
urat; c£ Suetpn. Tib. 66. « IJrebat insuper anxiam laentem 
variaundique C9nyicia." Florus, n. 6. § 2. « Urebat nobilem 
populum ablatiim mare , rap tae insulae , dare tributa , quae 
jubere consueverat." cfl ibidem interpretes. — Sic de calceo 
Horatitis^ Epist. L 10. v. 43. ubi cf. Obbarius : a Slininör, 
uret." Epist. L 18. v. 6. ibique Bentlejus : « Si teforte.meae 
grlBiyiö uret sarcina charCae." Epist. I. 16. v. 47. « Lbris non 
ureris.*' Epod* 4. v. 3. ibique Mitscherlich. « Ibericis peruste 
funibus latus." Plura exempla vid. in Forcellino. — Pro urere 
Horatiiis utitur verbo mordere ^ sed proprie non figurate , E- 
pistk L 8.- v«5. « Haud quia grando contuderit vites oleamque 
momoo^derit aestus." — Frigus etiam dicitur urere , ob similem 
eflfectum in corporis membris et in frugibus , v. c. Cic. Tusc. !!• 
17. § 40. <( Pemoctant yenatores in nive : in montibus uri se 
patiuntur." cf. Justinus, II. 2. Plinius, H. N. XXH. 25. Vai. 
Flacc. n. 287. Lucan. IV. 52. O vid. FasL 1. 680. — cf. Mahne 
in Epist. Sodal. p. 154. 

Fulgote. cf. Quintil. I. O. X. 1. § 72. « Atque ille quidem 

(Charisius) omnibus ejusdem operis auctoribus abs tulit nomen, 

et fiilgore quodam suae claritatis tenebras obduxit." et § 92. 

4( Nunc enim ceterarum fulgore virtutum laus istaperstringitur." 

, Qui praegravat artes infra se positas. Si bene contuleris 

("t*) Composituras y Tt^ ccpfioytii ^ raivvtti/pciiy voxrariorj cf . Forbiger ad 
li. 1. et Gifanii in Liicrctiiim collcctanea post Havcrkampii editionem. 



AD V£R£(. 13. 14 SS 

locom Quintiliani de jactantia , haec TQrba a)) alio aliter ex- 
plicata facilius mtelligas, InsL Orat. XI. 1. § 16. 17. « Habet 
enirn mens uostra natura sublime quiddam et erectum , et im* 
patiens superioris. Ideoque abjectos , aut summittentes se , U- 
benter alleyamus , quia hoe facere tanquam iQajores videmur y 
et quoties discessit aemulatio , succedit humanitas. At qui se 
supra modum extollit , premere ac despicere creditar , nec tam 
se majoreniy quam minores eeteros facere. Inde invident hu- 
miliores (najoqi h.oc vitium est eoram, qui nec cedere volunt, nec 
possimt contendere) , rident superiores y improbant boni." 

Mitscberlichius 9 in programmate Acad. (edito Gottingae 
1825. vid. C. D. Beckii Repertorium , 1825. IV. p. 95. et Wei- 
ebert» Poet. ReL p. 23.) in qao expenditur locus Theocriti , Id. 
17. V. 137. c^fCT^if ye ii)gy Ik Athg %^£ig' haec de nostro 
loco dddidit: « Easdem ccfsrag designavit Horatios, Epist. 
Q. 1. T. li. praegravqt artes y KurufifiQei Ä/)f tä^ 5 praecellit 
siw Tiy^tute^ eminet inter alios corporis vei anjlmi facnltatibus : 
hinc explicative artes infra tstum positas dicit. Nihil igitur 
matandnm in hoe HoraUi loco." — Sed singula propius inve- 
sdgemus. 

Praegravare, Kurafipideiy^ ST^/Sp/öf/y, est pondere premere 
8^ deprimere, uti hoe verbum ipse usurpayit Horatius, Sat. 

IL a. V. 77— 79. 

Quin corpus onustum 
Hesten^s vitiisanimum quoque praegravat una , 
Atque afEgit humo divinae particulam aurae. 
tom etiam Livius , XXXV. 42. « Nihil opus esse regi (Anti- 
ocEo) Hannibale duce , comite et consiliario eodem ad bellum 
uti posse. Modicum ((ructum ex ingenio tali neque grayem ^ 
neque inutilem fore : si summa petantur , et dantem , et ^cci- 
pientem praegrayatura." Vai. Max. III. 8. ext. 5. « Quem (E- 
phialtem Atheniensem) Syracusanus Dion diyersitate exempli 
praegravat." — Habet etiam jDrae5rra«?ar(esignificationem verbi 
praeponderare ^ v7r€pa'Tu6fJi(^ea'6ui ^ ubi est metaphora sumta 
a lance ; vide Ruhnken. ad Suet. Caes. 76. cf. Plinius , H. N. 
XVIIL 24. Seneca , de clem. I. 24. de tranqnill. 8. § 1. Vai. 
Max. IIL 7. ext. 6. Sed haec signiiicatio non est hujus ioci , ^b}^ 
potius eodem modo ponitur , atque premere apud Quintil. 1. L et 
apud Tae. Ann. XV. 49. 




I 



COMMENT AHI us 

Artes. ti PoiTO ars sive artes signiGcant i. q. mores et stu- 
dia, vei vitae i-alionem, ideoque vei virtules (piudentia , soller- 
tia, industria) sunt; vei vitiä (doli , fraudes). Plautus, Tri- 
num, I. 2. V. 35, « Si in te aegrotant artes antiquac tuae," 
i. e. vivendi ratio , qua oliin iisiis es. Id. ibid. II. 1. v. 6. « Utram 
potius liarum milii artem expetessam 7" Tae. Ann. II. 24. 
« Jam moribus , arlibus , affiiiitatibus nostris mi^li." Hor. 
Carm. III. 3. v. 9. « Hae arle Pollux et vagiis Hercules innixus 
arces aitigit igneas." h. e, justitia et constantia. Cic. pro Manil. 
13. < Multae sunt artes cximiae hujus administrae comitesque 
Tirtulis" i. e. fortitudinis ; cf. Malthiae ad h. I. Id. Epist. ad 
Qu. Fr. [. 1. § 90. (( Contende. ut omniaillatuisartibus supe- 
rasse videare." (praecedit panllo ante : « quoniam ejusmodi 
tlieatrum virtutibus tuis datum est) ; b.ene auteoi addit Mat- 
tliiae , artes non tam esse virtutes , quam earum loco et tem- 
pore exercendarum scientia. ' Add. Corl. ad Sallust. Cat. 2. § 4. 
Ter. Andr. I. 1. v. 4. «Quidest, qiiod tibi mea arsefficere 
hoe p Ossit amplius?" i. e. mea induslria , sed cum prudentia 
agendi conjuncta , quae etiam sollertia appellatur. Id. Adeiph. 
IV. 7. v. 24. « Nempe tua arte riginti niinae pro psaltria perie- 
re." Tae. Ägric. 27. « Ars ducis." Ovid. Rem. Am. 713. 
« Mores quoque conferetartes."Id.Metam. VI. 58 « Cultusque 
artesquc virorum." Hor. Carui. IV. 1. v. 15. « Centum puer 
«rtium." Nepos, Atlic.21. « Optimis artibus eruditus." For- 
cellinus, edit. German. c£ Herzog, ad Sali. Cat. 2. § 4 — 
Patet es hisce in ForcelHno eotlectis locis artes dici solere de 
animi corporisque virtutibus et facultatibusj , sed ut lecte docuit 
Matthiae , proprie de scientia earum rite exercendarum. Pa- 
riter Graeci voc. r/^^vaf usui-pant; vid. Mureius. Oper, III 
p.261. 

Infra se positas explicative intelligendum est , «t recte 
Mitsclierlicbius luonuit, quocum couvenit Obbarius , (loco 
mox laudando) pro, quaninfraipsumpositaesunt. Itaque is 
praegrarat artes infra se positas , qui adeo suis virtutibus emi- 
net, ut celerorum virtutes, qune suis longe sunt inferiores , 
magia etiam deprimei^e videatur ; adeo ut discrinien quod inter 
eum elceterosintercedit, multomajus liabeatur, quamrevera 
sit, quod qmim isti senliant, aegreferuiit, adeoque praestanUa 



AD VBRS. 13. 14 ;. 57 

illias summi yiri eorom animumpungit, doloreque.aiBcitetad 
inyidiam pronum reddit. 
Fea legit nostro loco : 

Urit enim falgore suo , quipraegravat artes j 
Infra se positos. 
Botliias legi proposuit j probante Weicherto : 
Urit enim falgore suo, quipraegravat, artes 
Infra se positas. 
Z. Pearcius (teste Schmidio) et deinde Doeringius : 
Urit enim fulgore suo , qui praegravat arte , 
Infra se positos. 
De quibus emendationibus , si vulgatae, qnam dedimus, 
lectionis explicatio placet , haud opus erit plura dieere. cf. im- 
primis Landinus y Cruquius, Heinsius(inedit. a. 1612.) Rap- 
poltus, Comment, p. 861. J.CJahnius, et Schmidius ad h.- 
L et in add. p. 306 seq. Heidelberger Jahrbucher der Lit. 
1825. 1. p. 135. Weichert. de Laevio, I. p. 6—8. sive Poet. Rel. 
p. 21. seq. et Obbarii recensio comm. Weicherti in Jahrbucher 
fiir Philol. u. Paedag. X. p. 424. seq. 

Exstinctus amabttur idem . » Accommodatq autem praecedenti 
yerho fulffore dixit exstinctus. Simili imägine usi sunt Mdeager 
infirunckii Anal. 35. ibique Jacobs. Animady. voi. L 1. p. 55. et 
Leonidas inBrunckii Anal. 49. ibique Jacobs, voi. 1. 2. p. 106.'^ 
Weichert. Poet. Rel. p . 23. 

De inyidia morte demum superanda cf. Hor. Garm. IIL 24. v» 
30—32. 

Quatenus , heu nefas, 
Virtutem incolumem odimus , 

Sublatam ex oculis quaerimus invidi. 
Propertius , Carm. IIL 1. v. 1 1 — 14. 

At mihi quod vivo detraxerit invida turba , 
Post obitum duplici fenore reddet Honos. 
Omnia post obitum fingit majora vetustas : 
Maj us ab exsequiis nomen in ora venit. 
Fragm. Mimnermi , vei potius Menandri , ut Porsonus con* 
jecit , probante Nic. Bachio , Mimnermi quae supersunt (Lips. 
1826.) p. 52. cf. Meinekii Menandri et Philemonis Reliq. p. 
304. 



58 GOmXSNTARIUS 

Ovidius , Amor. L 15. ¥.39—42. 

Pascitur in yivis Livor ; post fata quiescit , 
Cum suos ex meritoxpiemque tuetur honos. 

Ergo etiam , cam me sapremus adederit.ignis , 
Vivam: parsque mei multa superstes erit. 

Curtius, Vin. 5.'§ 11. « Nec Herculem quidem et patrem 
Liberum prius dicatos deos , quam vicissent secum viventium 
invidiam." cf. Plinius , I. 16. Martial. V. 10. Tae. Ann. IV. 35. 
Pidyb. I. '36. Sophocles , Aj. 985 — -^988. Locumautem, <jui 
optime cum sententia ab Horatio v. 13. 14. prolataconTenit, 
legimos apud Vellejum Paterc. H. 92. « Naturaliter audita visis 
laudanms libentitls ; et praesentia invidia , praeterita vehera- 
tione prosequimnr ; et his nos obrui , illis instnd creditntis." 
Ad quem locum haec notavit Ruhnkenius : << Hanc sententiam 
Vellejus eum sexcenlis communem habet : at acutam , quam 
addit, rationisexplicationemcumnemine, quod sciam.'* Non 
meminerat, credo, quum ita scriberet, vii' summus nostrum 
Horatii locam : proxime enim convenire mihi videntur , prae- 
sertim si conferas, his nos obrui credimus , cum, uritenim 
fulgore suo , qui praegravat artes infra se positas. cf. Schmid, 
et de invidia plura vid. apud Obbarium ad Epist. I. 2. v. S6. 
V. 15—17. Tacite Augustum cum heroibu§ antiquis , in de- 
• orum numerum relatis, comparat poeta , cuitamen, praeiis, 
viventi divinos honores reddi docet. Conferri hic utile erit ce- 
teraloca, ubi Augustum inter numina recenset Horatius, Carm* 
ra. 5. V. 1-4. 

Coelo tonantem credidimus Jovem 
Regnare ; praesens divus babebitur 
Augustus, adjectis Rritannis 
Imperio gravibusque Persis. 

Carm. 1. 12. v. 46—60. 

Micat inter omnes 
Julium sidus , velut inter ignes 
Luna minores. 



AD TERS. 14^16. 59 

Gentis hatnanae pater atque castos , 
Orte Satarno , tibi .cura magni 
Gaesaris fatis data : tusecundo 
Caesare regnes. 

Ille seu Parthos Latio imminentes 
Egerit justo domitos triumpho , 
Siye subjectos Orientis orae 
Serasetlndos^ 

Te minor laetum regat aequus orbem ; 
Tu gravi curru quaties Olympum , 
Tu param castis inimica mittes 
FulmiBa lucis» 

Carm. IV. 6* V. 31— Ä). 

Minc ad vina redit laetus , et atteris 
Te mensis adhibetDeam; 

Te multa prece , te prosequiturmero 
Defiiso pateris^5 et läribos tuoin 
Miscet numen 9 uti Graecia Castoris 
Et magni memor Hercolis; 

Longasoutinam, duxbone, ferias 
Praestes Hesperiae : dicimus integro 
Sicci mane die , dicimus uvidi , 
Cum soi oceano subest. 

¥• 16. Praesentt^ sollemne de diis propitiis vocabulum, 
qaod po^ta hic , ubi de divinis Augusti honoribus loquitur , 
studio elegisse videtur , ut significaret , eum quasi deum tatela- 
veok in terris yivere. cf. infra ad v. 134. 

HonoreSj proprie dicitur de sacriticiis et libationibus quae 
diis (^erebantur. cf. Schmid* 

MaturoSy L e. maturo sive justo tempore. c£Obbariusad 
EpisuL 1. V.8. 

T. 16. Numen. Bendeji auctorkate iEK)tus9 h. 1. numm^TQ 




lOHHENTARIUS 



I 



I 



nomen Icgendum esse puto; quum etiam cooseniiat Fea. Ad sen- 
sum vero parum referl quid praetuleris , «juoiiiam jurave per 
nomen alicujusnou tiebat, nislejus, tjui in deorum habebatiir 
Dumero. cf. Schmid. 

Ponimits. Ponere, ut Graecorum TiSetrQiXlf est verbum pro- 
priiim hae de re; TJd. MuredOper. II. p. 877. Heyn. ad Ti- 
bulliim I. V. 17. Obbai-ius et Schmid, ad Hoi-. Epist. I. I. v. 10. 
CaveäDt igitur tirones, ne diaat , er^ere staluas pro ponere , 
atatuere ; ertguntur tantiim lapsae el jacentes , uti mouuit Wjt- 
tenbachius ia Bibl. Crit. lU. 3. p. 95. 

Aras, De hujus vocis origine et de more aras tangendi qiium 
jurareut veteres, vid. Forcellinus, edlt. Gerni. in ara et attare, 
Broukhus. ad Prop. III. 19. v. 15. Duker. ad Flor. II. 6. § 2. 
Heizog. ad Sallustii Cat. 52. § 3. Schmid, ad. h. 1. ibique !aud. 

Apud Giaecos et MacedoTies , iisque subjectos populos, inde 
ab Alexaudro Magno saepissime regibus tribuebantur iidem 
honores , quibus eos deos coleve solebant , quosohm in terris 
tartquam bercias vei'satos esse credebant. I]lc mos paullatim ad 
Komanos tiansiit, qiium unius imperio parere cousuevissent. 
Itaque , uti docutt Mitscherlich. ad Carm. III. 3. v. 1 ] . « jam ex 
DioneLI. 20. satls constat , a senalii Augusto vivo divinas hac- 
tenus honores decretos fuisse , utiahymnos nomen ej us referre- 
tur ; privata auteni religioue eundemaris, templis etefhgie nu- 
minuQi masime iu provinciis cultum fuisse, plures testaniur." 
cf. Appianus, B. CV. 132. Kai vjV o KaiirÄ/j Ituv e; r^re 
Öätw Kd) e'iKO(ri' (a, ti. 718.) xa) aCrhv ai TÖ^sit toi? s-Cper^- 
pOii 0eO('e CVviSfVOV. Suetonius, Aug. 59. <i Provinciarum ple- 



leqiie super templa et a 



, ludos 



ne oppi 



datim constituerunt. ' 



(juoque quinqi 



- Ut autem invidii 



ennales pae- 
II leniret Au- 



gustiis , neque in ipsa m-be Roma , neque sibi soli , sed conjun- 
ctimcuoidea Roma, qiiae jam pridem inter deos recensita erät, 
templa poni permisit ; cf. iuterpretes ad Tae. Ann. IV. 37- 38, 
(ubi Tiberii de divinis sibioblatishonoribusiegassentenliam, 
simulque quid de spi-etis iis judicavenut Romani). Suet. Aug. 
52. (( Templa, quamvis sciret , etiam procousnlibus decerni 
solere , in nulla tamen provincia , nisi eommuni suo Romaegue 
nooijne recepit : nam in urbe quidem pertlnacissime abslinuil 
hoe houore." cf. Casaub. ad h. SueL locum. Moretus , Oper. 



AD VERS. 10. 17. 61 

IV. p. 61. D'ATnaud, de diis TCtpi^poig ^ cap^27. Klotzius, 
LecL Venus. p. 284— 286. Interpr. ad Quiniil. L O. VI. 3. ed. 
Borm. p. 554. Voss. ad Virg. Ecl. 1. 8. p. 17. Mitscherlich. ad 
Garm. rv. 5. v. 33. el Schmid. ad>h. 1. 
V. 17. Carm. IV. 2. v. 37—40. 

Quo nihil majus meliusve terris 

Fata donavere bonique divi , 

Nec dabuDt , quamvis redeant in aurum 
Tempora priscum. 
Ovidlos , ex Ponto, I. 2. t. 100. 

Alma nihil majus Caesari terra ferat. 
Alias j i. e. alio tempore ; nam aureae aetatis scriptores hoe 
sensu semper dicebant altas , ubi addendum horas ; aliter au- 
tem pro alio modo ; vid. Ruhnken. ad Ter. Andr. III. 2. v. 49. 
et Fr. Handii Tursellinus I p. 219—217. C.G.Herzog, des 
Qnintilianus X Buch, p. 103. sqc^. 

Nondum satis explicuerunt viri docti, quomodo Horatius, 
qaem eeteroquin jam amultismaculis, quas mala interpretatio 
eiadsperserat , \indicaverunt, eo potuerit pervenire , ut Augu- 
stum adeo laudibus efferret , ut eum non solum omuibus Graecis 
Romanisque magnis viris praeferret , sed etiam omnibus heroi- 
bus post mortem inter deos relatis , imo omnibus diis praeter 
onum Jovem (vid. 1. 1. Carm 1. 12.) Multa , fateor , Ommere- 
nus . cont^lit ad poetam excusandum , multa etiam Wielandus ; 
credo tamen, eos loca, quae supra descripsimus , quibusque 
laudes ingentes Augusti imprimis continentur , non rite in tel- 
lexisse , vei saltem eorum vim et significationem potius minue- 
re, quam recte explicare conatosesse. cf. dissertatio exegetica 
et critica de oda Horatii 14. lib. III. quam scripsit H. L. Nader- 
mann de qua diss. vid. relatio in Jahrbiicher fiirPhilol. u. 
Paedag. VI. p. 117. — Omnium qui hanc rem tractaverunt 
optimam yiam iniit Phil. Buttmannus, in commentatione de 
Hor. Carm. I. 12. insertainlibro, quiinscribiturMythologus, 
(Berol. 1828.) I. p. 26 — 47. cujusratiocinationissummamhicdare 
conabimur. ' 

Monuit primum Buttmannus agendi loquendique rationem 
scriptorum veterum non dijudicandam esse ex nostris moribus 
et sententiis , sed ex intima cognitione antiquitatis , adeo fere ut 



62 COMMBNTARIUS 

te praesentem iis temporibus tingere possis. Quum vero propter 
multamm rerum vei imperfectam scientiam vei tötam ignoran- 
tiam tam intimam antiquitatis cognitionem cohsequi non pos- 
simus ^ decet nos j ubi quid egerint aut scripsepint dijudiea- 
re susceperimus , seraper cogitare , facile plures eo tempore 
agendi sentiendique causas ^sse potuisse , quae nos , quam- 
vis studiose investigantes , prorsus fugiant. Deinde idem expli- 
care coepit, quomodo Caesarum adnlatores possent excusari. 
Roma autem per multa secula civitas erät , uti plmres aliae , non. 
adeo ceteris eminens ; patriae amori tamen atque poesi nemo 
vitio dabit , si quidem heroas suos supra alios extulerint Roma- 
ni. Paullatim vero Roma principatum est consecuta , primum 
Italiae , deinde etiam majoris terrarum excultarum partis , adeo 
ut caput haberetur et sedes imperii totius orbis terrarum. . Ci- 
ves Romani tunc revera conjunctim imperium habebant in maxi- 
ma regna 5 regesque eorum pro arbitrio removebant atque cre- 
abant. Roiiia ipsa urbs tunc erät regibus babitata. Rebus hisce 
secundis populus Romanus naturaliter elatus cum alta superbia 
in omnes alias quantumvis magnas gentes despiciebat : sed quum 
tam alte spiraret ipse nactus est dominum , cui aeque succubuit , 
atque sibi huc usque ceteri reges. Ne credas vero Romanos opi- 
nionem tunc de se depressisse atque existimavisse unum illum 
dominum in locum , quem ipsi huc usque conjunctim occupa- 
vissent , successisse. Naturaliter enim pergere studebant eandem 
de se fovere existimationem , et ut hoe perficerent nihil restabat 
quam ut dominum-suum ut deum praesentem suspicerent. Hu- 
jus rei tum alia multa vestigia supersunt , tum etiam in ea operum 
Horatii parte , quanobis sui temporis mores descripsit : <c O bo- 
ne /' ita curiosum quemdam , qui ipsum de rebus publicis scis- 
citatur , loquentem facit (Sat. II. 6. v. 51.) « nam te scire , deos 
quoniampropriuscontingis, oportet," c[iio dicendo tmperätoris 
aulam intelligit. Alius dum queritur, quod Horatius sibinil 
recitaverit de novissimis ipsius opusculis. (Epist. I. 19. 
V. 43.) (( Rides, ait, et Jovis auribusistaservas, " putaAa- 
gusti. 

Quae qmim tali ratione consideres , plane alia m speciem in- 
duat necesse est , quidquid legeris de templis , sacrificiis , sa- 
cerdotibus 9 honoris causa Caesaribus vivis tributis , quam ii 



AD VERS. 17. 63 

eam nostra sentiendi ratione ad ea dijudicanda accedas. Haec 
omnia poSticae sunt notiones , quae in quotidianum sermonem 
vitamque transierunt, quum deesset , quo venerationem saam 
aKa ratidne declararenu Facillime igitur ipsi poetae sibiin- 
dulseriiit necesse est isto loquendi modo usurpando. — Horatius 
autem utexculpetor , haec non sufficiant. Poetam enim , qualem 
86 praestitit Horatius , ejusmodi esse volumus, qiiem etiam, dum 
86 ad suae aetatis sentiendi rationem quodammodo conformat , 
tatnen prudentem et philosophum cognoscamus : adeo ut , si 
qnidqtiid in ejus carininibas loquendi formulis au tpoedcoor- 
naiui sit tribuendum , sustulerimus , veritatem ab eonon yio- 
ktam reperiamos. Atqui veri amorem et philosophiam noster 
poeta incolumes servavit , quodjovemagnoscat Augusto supe- 
riorem. Ut hujus argumenti momentum rite rependatur , re- 
oordari nos oportet opiniones illorum temporum de religione re- 
boaque divinis. Haud tamen opus esse existimo copiosis disqui- 
sitionibus , quicunqne attente veteres scriptores legerit , ut 
sibi persuadeat , eos qui sive Athenis sive Romae sagacis essent 
ingenii non credidisse deos tales esse , quales eos ex my tl? olo- 
gia didicimU8 , neque fidem dedisse rebus ^ estis , quas de iis 
narrant poetae et mythoiogi. Omnis feterum religio erät poe- 
818 9 quam quisque pro suo ingenio intelligobat. Quaedam ho- 
minum pars forsitan in ea puerili sentiendi ratione perpetuo 
haesit ^ ut omnia ad V6rbuni acciperent ; sed ceteri , qua quis- 
que erät Taria ingenii cultura , suas mngis minusve claras ideas 
de vera religione poetico illo omatui aptabant ; et satis constat 
eos frequentes subtiliorem suam sententiam vulgari religioni 
accommodare conatos esse. Sic etiatn communis deorumcul- 
tQ8 potnit exsistere inter homines diversissima ingenii et philo- 
sophiae cultura , dummodo quisque sua ratione ritus externos 
iaielligeret* — Horatium autem, sicuti plerique veteres philoso- 
phi, unum tantum deum, certe*unum tantum summum nun^en 
omnipotens agnovisse , quem Jovem dicebät , jure crederepos- 
sumos. Hoe uno deo nitebatur vera fides nostri poetae philoso- 
plii; omnia cetera numina ei nonnisi poötice^^ verä&ierunt, 
tanquam praeclarae phantasiae effigies, quibus variaattributa 
eteflfectus unius illius dei sensibus nostris pulchre de^cribantur* 
Itaqoe , quum ex populi opfnione , qoam supra explicavimus , 



^lÖÄHSlJlPjSSltlS 



Augustus iu deorum numerum referrelur , quin eiiam supra o- 
niaes estolleretiir , liccbrit ipsi banc upiuIoQem co usque perse- 
cjui , atqiie poiiseos Coes penni ttereut; hi vero tali poiitae, ijuaJis 
Horntius erät. lermiiiantur abi pervenerit ad numen et omnipo- 
tentiam Jovis. Neque igituiseseconiamiuavttturpiillaadulaLlouc, 
qua scrvilis miiltitudo , cjuac Augustum ctiHm cuoi .love audebat 
aequiparare. Juvat ettaai videre , nosirura poetam perpetuo 
imperaloris favore iisum fuisse , quum miserae Ovidii adulaljo- 
nes , »jiii nuUum Joveni , iiullam Junoiiem supra Augiismm et 
Liviaiii agnovjt , frustra tristibus Tomis i-esoaarent. De Horatii 
contra blanditiis , si guidquidfornrularumetpoeticae dictionis 
est, susluleiis, una superest nemini neganda veritas , Augu- 
stum sua aetate omiiis terrarum orbis et loco el auctoritate prin- . 
cipem fuisse virum. 

Quid autem dicemus de potitae proposito? — Ejusmodi 
fuit, ijuod si vls coutingere , plenioKjiie iiulla via Ceri potest, 
quam per subtilem generosae urbanitalis adulationem ; quiim 
dicasiis, qui imperium liabent , quaJessitit, utiisdein, si ullo 
tnodo moveri possiut , signiGces, quales eos esse oporteat. Hoe 
enim fuisse Horatii patiiae amaulissimi propositum , milii per- 
suasum est, iterata lectione omuium ipsius hujus geuerJs poe- 
matum ; eumque nu] 
positum contingeret, 
tam bumanae iudolis ( 

buit, — Cum hae Bultmanui argumentatione imprimis confer 
meretur elegaiitisslmum opus : M. Valerius Messala Coi-vimis 
geschetst door Mr. M. C. vaa Hall , 2 voi. Amst. 1820. 

V. 18 — 27. His versibus poiita, ad argumeutum translens , 
Romanos injustitiae erga omnes aequales praeter unum Augu- 
stum aceusat, quum iiihil magni faciaiit quaoiquod aiuiquum 
sit, et sui temporis iiniversa contemnaiit ; et quum pniuum 
de omoibus rebus locutus est , mox suum sermouem ita cir- 
cumscribit, ot lantummodo de scriptis eorumque auctoiibus 
loquatur. 

V- 18. 19. Qoanquam Wielaadiis , quidquid dedlviiiis ho- 
uoribus Augusto praestaiidis narrat Horalius, minusrecleele- 
väre conatur , indeque ob hos duo tantura versus poiilam revera 
adulatiouis esse argueodum existimat , digna tamen suut p uL 



hae melioi-ein viam, qua illudpro- 
id facile ei credo , qui uobis lan- 
Liouem in saiiris et eplstolis eshi- 



AD VER8. 17—20. 65 

eiun Bnttmanni disputalione conferantur , quae de koe loco ad 
Horatiam yindicandum scripsit , Hor . Briefe , IL p. 79. 

y. 18. Hoe. Qaidquid contra dicatDoeringiasaliique, satis 
probavitBentlejus , hoe esse legendum pro hic , ut conjangatar 
cam Toce uno , signiäcet tn hae una re , et antithesis sit vocis 
tetera j v. 20. Sic enim post alia in rem argumenta et exempla 
pei^t: « Iterum noster , EpisL L 10. v. 2. 

Hae in re scilieet una 

r 

Multom dissimiles ; at eetera pene gemelli. 
Ubi eandem vides antithesin , quam hic habes. Qmd multis 
opns? tam elegans yerborum collocatio nunquam a librariis pro- 
Tenirepotoit; contra autem miraculifiiisset, nisi tuus fufe po- 
ptdus a plunbus depravaretur. Rem vero ipsam si aestimes; 
^orsum hie populus SeiKTiKäs ; tanquam digito monstrari 
pesset totus populus Romanus, aut potius gens humana , quae 
aniversa fere Augusto principi pro populö fuit.*' Bentlejum 
seeati sunt Ciiningam. Sanadon. Zell. et Bothius. Lectionem 
hic tuentur Jabn. et Schmidt 

V. 20 — ^22. Uti plei*um<]ue facere solet poeta , sic etiam "ie 
sententiam prius generatim profert , eamque mox argumento 
applieat ; quod poetae artificium lectorem saepe jucunde sus- 
pensum tenet , q[uum nonnisi gradatim poetae mentem assequa- 
tur. Praeterea ansam dedit haec disserendi ratio , ut tot Horatil 
sententiae in omnium ore versentur , nee tamen mutila aut dis- 
jectae poetae membra esse videantur. 

Y. 20. Cetera magis universe neutro genere dicitur , quan* 
quam , ut ex sequentibus apparet , potius personas quam res 
significare vult poeta. Similia saepissime apud veteres scriptores 
occorrunt , uti supra v. 17. nti pro nemtnem , et Nepos Alcib. I. 
8. J 1. « Nihil illo fuisse excellentius , vei in vitiis , vei in virtu- 
tibus. '* Sic Livius , I. 53. aha pro a&V, de Tarqainio SupeAo : 
((In se ipsum postremo saeviturum, si alia desint. " Pariter 
apud Graecos, uti Luciani epigr. 14. (edit^ Bip. X. p. 42.) 
rhru pro txvts^* 

"Av TT0U(rxiQi oöSeic stktoi Cp/Aö^, äAA' ä/^ä Toivrot 

V. 21; 22. Quae terris semota suisque temporibus defuncta. 

5 




COMMENTARIUS 

Eandem ideam duobus modis euunciavit, qiiorum alter alterum 
Gxplicat, uti etiam fecit Epist. I. 18. v> 103. a Secretumiter 
et fallentis semita vitae," c£. Obbaiiusad Epist. I. 2. v. 60. et 
Schmid, ad h. 1. 

Suisque temporibus defuncta: « h. e. quae sua vivendi tem- 
pora implevere." Forcellinus. cf. infra v. 49. « Qiiod Libilina 
sacravit." et T. 88. « logeniis nonillefavetplauditquesepultis." 
Tibullus, in. 3. V.9. « Praemensae defunctus temporalucis." 
ibique vid. Broukhusius. 

Faatidit et odit, « uS^ijirti' plns enim esiodit (^smfastt- 
dit," Porphyrion. 

T. 23 — 27. Describitur populi Romani immodica Tetemm 
scnptorum veneratio. Aeqiiales non minus qnam Horatius ac- 
cusavit Tacitus , in dialogo de oratoribus 18. iibi Apram sui 
tcmporis oratores hae senteniia defendenlem facit : « Vitio 
autem malignitatis humanae vetera semper in laude , praeseatia 
in fastidio esse." et Ann. II. 88. « Dum vetera ex tollimus re- 
centium incuriosi.'" Agric. 1. « Incuriosa suorum aetas." cf. 
locus Veli. Paterc. ad v. 14. laudatiis. Pidchre igitur Plinius , 
Epist. I. 16. ad Euricium de Pompejo Saturnino loquens: 
« Neque enim debetoperibusejus obesse, quod vivit. An, ä 
inter eos . quos nunquam vidimus , floruisset , non solam libros 
ejus, verum etiam imagiues conquireremus ; ejusdem nunc ho- 
nor praesentis et gratia, quasi salietate , languescet ? At hoe 
pravum maKgnumque est , non admirarl bominem admiratione 
digtiissimum , quia videre , alloqui , audire, eomplecti, nec lau- 
'^are tantum , vemm etiam amare contingit." 

Priusqiiam autem locum aggrediamur , quo praecipue Horatii 
judicium de veteribns Romanorum scriptoribus continetnr, 
utile dusimus inserere partem egreglae disputationjs Weicherd, 
de obtrectatoribiis Horatii, quum nobis postlongam iteralam- 
qne meditationem visus sit optimus dus in re , dequa, ut nul- 
la fere magis, muitum ac varie dispulavemnt inter pretes. Ille 
autem, ID Poet. Rel. p. 270. sie iiieipit : 

«Quae fiierit, Augusto imperante , poeseos apud Romanos 
ars ac disciplina , quaeqiie poetarum , illo florentium tempoi-e , 
studiorum ratio, ex nullo , opinor , scriptore melius ititelligi 
cerduscpie cognoac! potest, quam ex Q. Horatii Flacci satiris 



AD VERS. 21 — ^23. .67 

atque epistdUus. Si quis autem haec praestantissima ingeiiii ani-^ 
imqne monumenta umquam josta attentione diligenti({ue cuira 
tractavit, ei non dabitamus quin permira faerit visa gravis ae 
velati acoleata severitas , <jua Horatius in aestimandis veteram 
Latii poematum ae(jue atque aeqaaliom nonhullorum operibas 
BSI18 est. Antiquos enim si spectamos poetas , nullus eorum , 
qnotqaot a Livii Andronici aetate i. e. a. u. c. 514. vixenmt et 
poeseos studio inclaruerunt , reperitur, cujus poemata^ licet 
Cicero aliique multi erectioris mentis viri ea in deliciis haberent 
et y ut ipse Horatius , Epist. IL 1. v. 60. cum aliqua indignati* 
nncola ad Augustum scribit , Roma potens edisce^et et arto sti*» 
pata theatro spectaret , satis ei fecerint eX omni ex parte fuerint 
probata. In Lucilio qnidem vituperando ac deprimendo erunt 
fixrtasse qui mutuae aemulationi in eodem carminum genere ali- 
qaid tribuendum censeant , si quidem ille , primus insignem in 
satira adeptus laudem , Horatii aetate longe plures sine dubio 
majoresque haberet admiratores , quam quos sua adhuc me- 
moria eom habuisse tradit Quintilianus , Inst* Orat* X. 1. ^ 93. 
qni ita ei dediti erant , ut eum non ejusdem modo operis aueta- 
libus 9 sed omnibus poetis praeferre non dubitarent. Sed quid 
caaastäe eum impulerit , ut Ennium et Pacuvium eorumque dra-^ 
matica opera , quae Cicero , licet fortasse nimis amicus Romano 
nomini, de Fin. I. 2. Euripidis fabulis aequiparat, contem- 
ptim et cum aliqua irrisione commemoraret , et de Plauti nume- 
ris salibnsgue secus quam alu statueret, eique in describendis ac 
xepraeien&ndis honli^Um moribus veritatis artisque laudem 
denegaret ; est profecto , quod animum advertat et diligentiote 
meditatione dignum videatur. " 

■ « Num haec veterum ingeniorum censura , ab Horatio non 
per occasionem forte oblatam, sed quaesitam haud raro et studio 
irceasitam facta, fuerit aequa et aliena ab omni judicandicu-^ 
pditate, non vacat hic explorare. Eamtamen a nonnullis ae- 
qoalium male acceptam essö, inde Uquidopatet,.quodHora* 
tios , ut suam aliis sententiam approbaret et nominatim Augusto 
ia pulcherrima illa epistola, quam verumsit justumqu^^uum 
deillis judieiunx, persuaderet , omnem dedit operam , atque in 
608 , qnorum judicium a suo discreparet quique labefactatam 

poiStarum auctoritatem tueri eorumque laudem salvam intemera- 



I 

I 

I 

I 



COHIMENTARIUS 

tamque praestarc studerent , non tectc ac leniter , seil aperte 
dictocpie nomine , mmc admirabili urbanitate et festivae 
elpiiiveiiii aculeis , niinc indignatioui atque irae totos indulgens 
vehementi et propemodma ilUberali verboriim asperitate in- 
vectus est. Atijue hic ipse , quo Horatiusiticalescit, disputaodi 
suamque scntentiani defendendi fervor satis documenlo est , se- 
verioi-em illatn veteram poetarum censuram mitiime pi-ofectam 
esse ex solita aiiimi human! ratioae atque itidole , qua alli aliud 
probetnr aut improbetur ; sed caussas extrinsecus accessisse ali- 
as, qoae cjus animum ofTeiiderent et iu veteruni poetarum ma- 
nes veluti exasperarent. Jam si temporis, quoialucem edita 
suDt Iloratli poemata , rationem et ordinem sequimur, dubio 
caret, eum, cum ab initio non uisi Lucilium, suum in satira 
antecessoretn , vituperasset, et boc vituperio, quantumvis 
leni et justo, apud ejus adniiratores ofTeiidisset > liorum ob- 
trectatione et ioiqao de suis satiris , quas Luciliauis post- 
ponerent, judicio fuisse exacerbatum et inductum , ut, quam 
antca de uno Lucilio lidisset sententiam , latlus extenderet et ad 
confuiandos slultos vcterum vatum amatores , quidquid in illo- 
rum carminibus esset vitiosum ac reprebensioni obnoxiom, 
studiosius 1'imai'etai' et copiosius declararct. Multa profecto et 
perspicua in Hoi-atii cai-minibus insuutindicia, quaebancsen- 
teutiam comprobent nec paucos illo tempore Ro mae exs litisse 
doceant , qui pro solito humanae malignitatis vitio vetera in lau- 
de , praesentia in fastidio haberenl, et Horatii judiciode anti- 
quis Latii poetis ofTensi hofum patrociuium susciperent et in 
eorum laude defendeuda forles ac perlinaces sociis armis cum 
U!o digladiareotur. Quaccumque igitur Horatius hae de re par- 
tim iu satiris partim in epistolis scripsit. ea oniuia mihi ad- 
versus uemiuem aliuni videuter scripta esse, quam contra male- 
Tolos canniuum suorum obtrectatores, quippe qui, ut insipidae 
scilicet piebi sapere vidcrenlur, superciliosi optimorumpoe- 
tarnm ceusores cxsisterent, bouam eorum famam atque existi- 
matioacm invido denlearroderentet, quo magis aliquis ingenio 
carmihumqne praesianiia pollebat atque ob has victutes Angu- 
Sti, Maecenatis aliommqne principum vlrorura benevoleniia et 
amiciliafloiebatieoaudentiuseumpetulantiusqueaggi-ederentur." 
Jqm accuratissime i-ecensilis Jloratii et Virgilii obtrectatori- 



AD VERS4 2aC ' 60 

hus y Pantilio , Demetrio , Fannio y M« Tigelliö Herinogene , Ba- 
vio et Hf aevio, sic pergit Weichertus , 1. 1. p. 325. * 

<( Haec habui, quae de Horatii oblxectatoribus, tum ipsia9 
poetae,' tuin ScbcJiastarum secutus testimonia j dicerem* Mura- 
bontnr antem fortasse nonnulli, ijuae tandem me induxerint 
canssae , ut de bominibus e faece Mercurialium Yironim tam co- 
piose dissererem eorumque intermbrtuam memoriam aliqua 
cnm cura instaurarem. Est vero, ne quid dissunulem, bujus 
scriptionis consilium subitonatum, camMansonis.cömmenta- 
tionem de Horatio, veterum Latii poetaram judice, in ejus 
Miscell. Comment. lH. p. 89. seqq. (Bresiav. 1£|S^.) legissem. 
Hic elegantissimi vir ingenii novam in explicandis caussis ^ quae 
Bbratiam ad iajn severum de antiquis Romanorum yatibus fa- 
dmidum jadiciam permovissent j ingressus viam suspicätlis est^ 
exstitisise illo tempore Romae in litterarum studiis eorumque 
cultoribus duplicem sectam et quasi scholam , quarum alteram 
coDStituerint cascae antiquitatis amatores et admiratores, qui 
Livio Andronico in dramatico , Ennio in epico et Lucilio in sa- 
tirico poeseos genere praestantius qnidquam esse negarent ^ in 
altera antein fuerint ii , qui novae gratiae atque elegantiae , ex 
Graeco baustae fonte, studiosi essent, et istos rigidae et rudis 
yetnstatis sectatores meliora docere suamque caussam contra eos 
toeri conniterentur : utramque igitur partem inter se pro sua 
opinione , tamquam pro aris focisque , esse digladiatam ^ et no- 
yae poStarum scholae quasi antesignanum et propugnatorem* 
babendum esse Horatium. Haec sententia acute excogitata et 
docte sabtiliterque tractata , primo adspecti^-insignem babet ui(^. 
novitatis gratiam ita etiam probabilitatis commendationem , et 
me quöque , fateor, ab initio cepit ; accuratius autem eam rem 
consideranti mihi ejusque momenta sine omni opinionis temeri- 
tate ponderanti dubitationes quaedam $ubörtae sunt , quae me 
ab assensu cobiberent." 

<( Id ntiqae verum est et nötatu dignum , qaod vei eo tempo-' 
re, quo omnes propemodum artes ac iitterae laetissime l^re- 
bant Romae , studium antiquata et Catonibus Getbegisque^^ui*- 
pata verba ob^oletasque orationis formas sectandi aucupandique 
in qoavis litterarum partemultoseosqueeruditissimoBviros te- 
inuerit occupatos^ AppeUabantur antiquäriiy de quibus J.G; 



VValchius, in Hist, Crit. L. Ling, p. 187. egit, et compo- 
nebantur cum cacoselis: utrosque Augustus, qui munditia- 
riim patris siii , ut Gellius , N. Ä. X.V. 7. ail, iu sermonibua 
sectator , ejusiiiodi recondilorum verboruin factoies vilabat , 
pari sprevit judicio, teste Suetouio, Aug. 86. Ille vetustus 
orationis rigor , omni deatitutus cullii , primum in eloguemia 
detcrsua esi per M. jEmiliutn Lepidum , cognomiDe Porcinam, 
COS. a. u. 617. in quo , ut Cicero, iQBruto25. ait , prinrnmle- 
nitas illa Graecorum apparuit et verborum compreheusio, etiam 
artifex veluli stylus : cf. Ellendti proleg. in Gic. BruL p. 
XXXIII, seq. Hujus et utriusque Graccbi exempfum multorum 
juveniim ad perdiscendas Graecorum doctrinasel consecfuen- 
dam illaui, tpiae Athenis invenla et perfecta esset , diceadi vim 
et elegaotiam cxcttavit studium : quo evaserunt M. Antonius et 
L. Licinius Crassus, in quibus primum cum Graecomni gloria 
Latine dicendi copiam aequatamcsaefatetur Cicero, Brut. 36, 
qui tpse proxitnum illis altioretnque locum occupavit. Atque 
Ciceroni adhuc cum. istis aatiqui tatis amatoribus et admiratoribus 
pugnandum fuisse , attestatur auctor dialogi de oratoribus , 22." 
« Haec autem , quae per illos , quos memoravi , oralores alios- 
queineloquentiaeflioruit, sermonis Latiui matiirltas , adpocsiii 
serius est traducta et, quod sciamus , per Virgilium demum, 
Horatium et Varium, qui omiiea Graecarum Musarain veiieres 
feltcissimo conatu in sua traiisfunderent carmina , eximiis de- 
clarata moaamentis , ita ut hi triumviri , Graccorum Ju arte 
poetica aemuli, verac apud Romanos poesis effectores ac veluti 
arcbitecti dici haberique mereantur. Nam , antiquiores ut 
omittam Latii poiitas , Lucretianae dictiouis ponderosa gravitas 
quam horrida adhuc et sordibus iuquinata est ! Nibil dicam 
de P. Terentio Varrone Atacino , cujus Jnelegans oratioet hi- 
ans compositio ex residuis cogooscuntur fragmentis ; etiamin 
Catulli poematis Graecum nitorem et concinuam facilitatem de- 
sLderari , netuo est , qui inlltias eat. Quid ? noune ipsius Cice- 
i-onis poetica dictio nairom quantum difVert afelicissimaillafa- 
cilitatc , quam in ejus sermone admiratur QuititUianus , I. O. X. 
1, §111. V Duriejus versus, omuicompositioniset conciniiita- 
tis arte carenles et salebrosi immundum vetustaiiscoloi-emrefe- 
rutit. cf. aucl. dial. de orator. 21. Atque , ut ad aetatem 



AD V£RS. 23. 71 

ipsitts Harata desceudamus , ^onne Asinius PoUio, qui , auctore 
Saetcmio, de illustr. Gramnu 10. Sallustii scripta i^prehende- 
xat f ut mmia priscorum verborum affectatione oblita , tam lou- 
ge a nitore et jucunditate Giceronis abfuit , ut Quintiliano L e. 
$ 113. saeculo priorvixisse etauctori dial. de orat. 1. c inter Me- 
neulos et Appios studuisse yideretur? Haec veterum judicia 
tametsi ad solutam PoUionis orationem spectant , tamen non du- 
bium nuUbi est j quin , si carnuna ejus eo nomine praestitissent , 
id minime silentio fuisset praeteritum. Atque auctor dial. de 
orat. L c. id 9 quod dico , expressis verbis attestatur. « Päcuyi- 
nm certe et Attium non solumtragöediis, sedetiamor^tioni- 
bus suis expressit; adeo durus et siccus est." ^^ 
. K Quemadmodum igitur lubenter concedimus j qaod conce-^ 
dendnm est , Uoratii aetate yiguisse antiquae in carminibus com- 
ponendis dictionis studium , prorsus contrarium ei , quod ipse 
sequeretur et adamaret ; ita pernegamus , eum sive sponte sive 
lacessitum aggressum essQ eos , qui de poesi ejusque arte secus , 
qoam ipse > statuerent , et in scnbendis poematis veterum Latii 
poetarum yestigia premere mallent , quam Graecorum j ad quo* 
ram exemplum ipse se totum componebat. Nam profecto si qua 
esset facta poetarum in duas partes discessio , non dubium est , 
quin aliquid de gravioribus , quam Hermogenes , Fannius et 
caeteri bomunciones fuerunt, alterius partis patronis inaudire- 
mos et relatum legeremus. Et ponamus , pugnasse pro veterum 
poetarum auetoritate , a Virgilio deminuta , Bavium et Maevium 
ideoque utrumque a Marone, E cl. III. 00. ludibrio habitum 
esse : nonne omnem pudorem ac prudentiam ejuraret Virgilius 
necesse erät , opponens illos , tamquam pessimos poetas , Asinio 
PoUioni , ut optimo poetae , ut qui in suis tragoediis Pacuvium 
et Attium exprimeret , ex alieno saeculi peteret verba et ad 
Appiom usque et ad Goruncanium rediret , ut utar verbis Sene- 
cae, Epist. 114. § 13. Atque eumdem hunc Pacuvu Attiique 
imitatorem Horatius , Sat. I. 10. v. 85. in eis ponit , quorum ju- 
dicio si sua probata fuerint carmina, Tigellios Demetriosque in- 
ter discipulorum catbedras plorare jubet ! At^ dixerit aliquis , 
periculosum quiddam erät et imprudens, tantae virum auctorita- 
tis , quantae erät PoUio , impugnare e j usque studiorum rationem 
improbare; impune autem,et tutum, Mae viis , Fanniis aliisque 



COMMENTARIUS 



hujusce generia versificatoiibus eflrenata llberUte atque illiberali 
petidautia illudcre. Qui hoe sibi persuadeat , is vereor ne non 
perapectum habeat Iloratii animum , qui pristinae libcitatie 
sensum illo tempore noodum ita exuerat , ut civi se potentiori , 
quae sentiret, ea libeie aperteque fateri pertimuisset. Ejus rei 
illustte dociimentum est iugenua et perurbana libei-tas , qua dis- 
cinctam vivendi senticndiqne ratioiiem iVIaecenatis , patroni sm, 
cui lot et lanta deberet benelicia , carpere m sciipiis sustinuit." 
K Sicut igitur Vii'gillus, qui, uti ipse dixisse fertur, auctore 
Donato in vit. Virg. 18, § 7% aurumdestei-coreEuniicollegit, 
h. e. si verum fateri volutuus, Eunii aliorumque antiqniorum 
Lalii poiitarum versus iutegros passim sublegit, etsuae jEneidi 
liic illicobsoletasTerborumformas,nescioquade caussaintexujl, 
nonideoBavium ctMaevium amarairnsione perstriuxit, quod an- 
tiquorum ilti esseiit poetarum patroni , sed ut , juvenilis aestu 
animi abreptus , illorumfatuitatemcumfastaet obtrectandilu- 
bidine conjunctam , quam ipse esset expertus , castigaret atque 
illatam sibi injuriam ulcisceretur ; ita etiam Horatius non ad 
tuendam pariis alicujus sectaeve communem caussam adversus 
nonnullos aequalium suornmstyliimacuitet veterum Latii poe- 
tamm Opera severojudicio percensuit , sed utsuorum eai'minuin 
contemptores , boniines stolidos et invidiae Jabe sullusos , puui- 
ret et se suaque carmina contra illorumpraepostera et maligna 
judieia defenderet. In qua caussaedefensione probesuntdis- 
tiiiguenda tempora, quibus Horatius poeta Bouiae innotuit. 
£quales ejus satii'aruni , quss piimum composuit et juris pu- 
blicifecit, iuipatientes cum aliain cis notarant, tumeas a Luci- 
lianis saliris longe superaij dictitaranL Horatius cum hoe judi- 
cio offensus LuciJium eadcm usus iibertate , qua Ule , teste Ser- 
vio ad Virg. jEn. XI. 61, dcEnuio judicarat j reprehendisset, 
omnes , qui Lucilium ex vei-o non aestimareut , irrilavit eorum- 
que invidiam sibi contrasit et obtreclatiouem. Adbancrepel- 
lendam et judicium de Lucilio suumillusUandum confirman- 
dumque omnis ejus in satiris spectat disputatiode aliis poclJs. 
Nihil in his inique nimiumque severe dictum de Ennio aliisque 
anliquioribus Latii poiitis, qui qutdem baudimmerito iupo- 
steritatis ore essent atque honore. Progiessu temporisaccesse- 
runt aliae eaussae , ex Horatii vita tum privala liini publica re- 



ADV££S.23. ' 73 

petendae^ qaae «fficerent, ut^qoidquid canrnnam^cnberet^ 
severiorem imprimis eorum , qui poeticam arteni ipsi caUere.aihi 
Tidebantur 9 incorreret censuram , nequ^apud populuin in lan- 
ta esset laude et existimatione , quantam sua carmina inereri ipse 
Horatius, praestantiorum aequalium äpplausuet assensuindu- 
ctus , sibimet ipsi persuaserat. Pi^e caeteris grammatici viden- 
tnr fnisse , qni caussa nescio qua Horatii famam bonamque exi- 
stimationem arrodere ejusqae carmina , ut insipida scilicet sae- 
pe Tiderentor, maiignius carpere e% in contemptum adducere sö- 
lerent. Hinc indignatio etbilis, qua yeluti tinctam invenimus 
epistolani ad Maecenatem 1. 19. hinc copiosa et nigrosale per- 
spersa disputatio de arte poetieaejusque studiosis , quam ultro, 
at equidem reor , cum Pisonibus et cum Julio Floro, II. 2. per 
epistolas communicat ; hinc denique severitas ^ summa tamen 
aeqoitate temperata , qua in epistola ad Augustum grammati- 
comniy quos cumcontemptionequadamcrtVeco^appellaty. 61. 
jodiciam de yeteiibus Latii poetis impugnat. In omnibushis 
epistdlis sive potius sermonibus mibi non dubium est quin Ho- 
ratius suam ipsius nec partis alicujussectaeve caussam egerit." 
Haec proxime ad nostram rem pertinentia habetWeichertus , 
cujus sententiae lubentes assensum praebemus. Habetquoque 
ejusdemicomm. de M. Furio Bibaculo , PoeU ReL p. 331. seq. 
quaedam quae ea, quae supra descripsimus , magis confirmant. 
c£ praeter commlentationem M ansonis a Weicherto refutatam , 
C. D. Beckii Repertorium, 1821. IV. p.283.seq. 1822i Lp» 
460. seq* ubi de Weicherti comm. refertur 5 et idem ille Man- 
80 , in Nachträge zum Sulzer , IV. p. 435 — 442. ubi Romano^ 
ram de Lucilio expiic^tur judicium. 

V. 23 — 24 Stc fautor y i. e. adeo favet, sive tam magnus 
iautor. cf. Cbabotius , Botbius et Scbmid. 

Veterum ^ ut pfiora neutro genere dictum esse existimo, pro 
quidqutd vetus est. « Antiqtui , ait Lindemdiinus , (ad Plauti 
MiL m. 1. y. 156. ed. maj.) sunt 9 quae anie fuemnt -, veteroj 
quae dtu fuerunt, nova^ quae nuncprimum proyeniunt; re- 
cetUta j quae non diu exstiterunt j adhuc noyitatis specie se comi- 
mendant." cf. Forcellinus , ed. Germ. Quaenam scripta et quos 
scriptores Horatius yeteres yocayerit, deinde satis apparebit; 
cf. interea Weicbert. de C. Licinio Calyo. p. 9. siye Poet. Rel* 
p.98. 




COMMENTARIUS 



P 



Tabula» peccare vetanleSy guas bia quinque viri sanxerunt. 
Ciceronem audiamus originem legum XII tatiularuni narrantem, 
de Rep. II. 36. 37. §61— 63. « öed aliquol antc annia , quum 
summa esset auctoritus !n senatu , populo patiente at^ue pai-en- 
te, injta ratio est , ut el consiiles et mbuni pl. magistratu se ab- 
dicarent , atque ut decemviii masima potestate sine provocati- 
one crcarentur (a. u. 303. a. C. n. 451 . vid. Th. J, ab. Almelo- 
veen. Fasti Consulares. Älii pauUo aliter.): qui et summum 
imperium habei-ent et leges scjiberent. Qui quum X tabulas 
summa legum aecjuitate pi-udeuliatjue conscripsissent , iu au- 
num posterum deeeniviros alios subrogaveruut , quorum non 

similiter fides nec justitia laudata Terlius est annus decem- 

viralis consecutus , quum iidem essent , nec alios subiogare vo- 
luissent. In Iioc statu lei publieae , quem dixi jam saepe non 
^osse esse diuturnum , <juod non essel in omnes ordines civitatis 
aequabills , erät peiics principes tota res puLlica , praepositis 
decem viiis nobilissimis , non oppositis tribunis pl. uullis aliis 
edjunctis magisti'atibus , non provocatione ad populum contra 
necem et verberarelicta. Ergohorum exiujustitiasubitoexorta 
est maxima pertnrbatio et totlus commutatio rei publieae : qui 
duabus tabulis iuiquarum legum additls , quibus , etiajn quae 
disjunctis populis tribni soleut, counubia , baec illi ut ne 
plebi cum patribus essent, inhumanissuna lege sanxcruut; 
quae postea plebiscito Canulejo abrogata est." Conferendus cum 
Gicerone , praeter Livium , III. 33. 34. Tacitum , Ann. 111.27. 
Dionys. Hai. A. R. X. 57 — 60. imprimis Pomponius 1. 2 Dig. 
deoriffinejurts (1.2.) §3. « Exactis deinde regibuslege tribn- 
nitia , omnes leges hae exolevertmt ; iterumque coepit populus 
Romanus incevto magis jure et consuetudine agere , quamper 
latamlcgem; idque prope LX annos passus est." §4. <( Fostea 
ne diutius hoe Geret , placuit , publica auctoritate petereutur 
]eges a Graecis civitatibus, et decem eonstitui yii-os , per quos 
civitas fundaretur legibus , quas , in tabulas roboreas perscri- 
ptas, pro rostris composueruut , ut posscnt leges apertius per- 
ctpi; datumque est eis jus uno anno in civitate sununum , uti 
leges et corrigerent , siopusesset, et interpretarentur : neque 
provocatio ab eis , sicut a reliquis magistratibus fieret. Qui ips! 
aoimaidvcrterunt , aliquid deesse istis primis legibus : ideoque 



AD.yEB3,23.24 75 

aequenti azmo alias diias ad easdem tabulas adjecerunt : et ita ex 
accidentia appellatae suut leges duodectm tabularum ; quarum 
ferendaram auctorem fuisse decemviris Hermodorum quendam. 
Ephesium, exsulantem in Italia, quidam retolerunt." Haec 
Dig. verba ita legenda esse docemurinspecimine juridicoin- 
angorali A. W* Engelen. selecta sistenti de decemviris eorum- 
que legibus , Grön. 1826. p. 12. seqq. 

Inter recentiores XII tabularum interpretes princeps exstitit 
Jacobus Gothofredus, edito opere , quod inscribitur, Fragmen- 
ta Xn tabularum , suis nunc primum tabulis restituta j probati* 
onibus y notis et indice niunita ; quodque primum editum fuit 
Heidelb. 1616. tum Genevae 1653. quae secunda editio repetita 
est in Ey. Ottonis Thesauri tomotertio, et in Trotzii editione 
operum J. GotbofiredL — Palmam Gptbofredo praeripere co- 
natos est H. E. Dirksenus, edito : Ueberstcht der hisherigen Ver^ 
tuche zurKritik und Herstellung der Ztvölf-^Tafel^Fragmen' 
Wf Lipsiae 1824 ; cum quo opere eruditissimo conferendae sunt 
imprimis duae dissertationes e scbola mei praeceptoris darissimi 
Seerpii Gratama profectae , ai terä doct. Engelenii , supra jam 
laudata, altera a G. G. H. van Imhoff conscripta , cui titulus : 
de fortis ad XII tabulas et Institutiones tum Gaji tum Justiniani, 
Grön. 1824. Vid^etiam Gratama, oratio de Hermodoro Epbesiö 
vero XII tabularum auctore , quae invenitur in AnnaL Acad. 
Grön. 1816 — 1817. G. Andreae, enarratio de origine atque 
pTOgressu legislationis apud Romanos , Grön. 1829. p. 20 — ^23. 
J. Th. Bergmanni commentatio de liter. condit. apud Romanos , 
in Annal. Acad. L. B. anni 1827. p. 6. G* M. van der Kemp , de 
juris Rom* principiis circa jura p^rsonarum et successionum ex 
xn tabulis. L. B. 1822. cf. jam imprimis de historia et effecto 
l^islationis XII tab. W. Eisendecber , iiber die Entstebung , 
Entmckelung und Ausbildung desBiirgerrecbtisimaltenRom, 
Hamburg, 1829. p. 96 — 109. et G. Bernhardy ,^ Grundriss der 
Röm. Literatur , Halle 1830. p. 75. seq. 

Certatimfere Romani laudibus cumulaut XII tabulas, ut Livi- 
us et Tacitus , 1. 1. Ad nostram imprimis rem facere videtur ju- 
dicium Ciceronis^ quia non tantum de utilitate earum in rem 
pnblicam , sed etiam de aliis loquitur dotibus. de Leg. II. 23. 
$ 59. « Discebamus enim pueri XII , ut carmen neoessarium : 




I 



COMMENTAIIffiff- ■ ~ 

quas jam nemo discit. " De Orat. I. 43. 44 § 193. 195. « Sive 
quem aliena studia delectattt , plurima est , et in onmi jure civl- 
li, el in pontidcuDi libris, et ia XII tabults antiquitatis eIHgtes, 
quod el verborumprisca veiiistas coguosciliir, et actiouuiu ge- 
nera quaedam majoriun consueludiDemvitamque declaraiit: sive 
quis civilem scienliam conteDiplatur , quam Scaevola uou pulat 
oratoi'Js esse proprlam, sed cujusdam ex alio genere prudentiae; 
totam hanc , descriptis omnibus civitatis utilitatibus ac partibus, 
Xli tabulis contiueri videbit : sive quem isla piaepoieus et glo- 
riosa pliilosophia delectat, (dicant audacius ,) bosce babel foutes 
omnium disputationum suarum , qui jUre civili etlegibus conti- 

nentur Fremanl omnes licet, dicam quod sentro: bibllo- 

tliecas meliercule ooiuium pliilosophoriun unus mihi videtui- XII 
tabularuia Jibellus, si quis legum foutes et capita viderit, et au- 
ctoritalis pondere et utilitatis ubertate superare." — Verborum 
prisca vetuslas, quam Cicero XII tabulis tiibuit ,apud Senecam 
jam ia proverbium abiisse videtur, Epist. 114. cd. Bip. 1809. II. 
p. 166. « Multi ex alieuoseculopeiunl verbo; duodecim tabulas 
loquuiitur." cf. A. Gellius , N. A. XX. 1. u lu illis tuuc eorum 
(Sexli Caecilii ICti etFavoriiii pbilosoplii) sermouibus orta men- 
uo esi legum decemviralium , quas de oem viri , ejus leigratiaa 
populo creati , composueruut , inque duodecim tabalas con- 
scripserunt. Eas leges quum Sex. Caecilius , inquisitis explora- 
tisque multarum urbiuni legibus , elegaati atque absoluta brevi- 
late verborumsciiptas diceret: Sit, inquii , hoe, Favorinus, 
in pleraque earum legutu parte , ila uti dicis : aon eniui minus 
cupidelabidas is tas duodecim legi, quam illos decem libros Pla- 
toais de legibus : sed quacdaui istic es<e auimadvertuiitur aut 
oI>scur!ssima , aut dura ; aut lenia contra nimis et remissa ; aut 
nequaquam ila , ui sciipium est, consistentia. Obscuritatcs, in- 
quit Sex. Gaecilius, non assignemus culpaescribeulium ; sed 
inscieutiae non assequentium : quaiiquam hi quoque ipsi , qui 
quae scripta sunt minus per cipiunt , culpa vacaiit; nam longa 
aetas verba atque moresvetcresobliteravit, quibus verbis mo- 
xibusque sententia legum comprehensa esL" Dc hoe Gellii loco 
vid. laud. van Imhoff. p. 47. 6i£. cf. praeterea deXIItab. J. 
Dunlop. Hist. of Boman Uterature, I. p. 46—48. II. p- 
218—230. 



AD vERs. 28—25. ' 77 

Bisquinque: Poätae, et seriore tempore etiam nonnunquam 
prosae orationis scriptores, numeros solebant circainscribere 
adverbiis multiplicativis. vid. Ramshorn. Lat. Gramm. § 156* 
IL p. 514 

Sanxerunt» Sanctre proprlum est legislatorumetlegum; cfl 
Forcellinus; Heindorf. ad Sat. II. 1. v. 81. et Schmid, ad h. L 

y. 24. 25. Foedera regum vei Gabnsvelcumrigtdisaequa- 
ta Sabinis. Pari modo atque hic in priore membro praep. cum 
intelligenda est , Garm. III. 25. v. 2. tn omittitur : « Quae ne- 
mora aut quos agor in specus.'' ubi legendiis est Bentlejus , qui 
honc praepositionum usum pluribus exemplis illustravit. c£ 
Weicbert. de Laevio I. p. 12. sive Poet. Rel. p. 23. Zell. et 
Schmidt ad h. 1. Hic tamen censet praepositionem cum hoe loco 
npn: essQ intelligendam , sed Gabiis qssq casum loci, quia scilicet 
foedos illud in oppido ipso fait ictum. 

jEequata^ exaequocomposita ,< cf. Landinus. 

Gabiis, Gabii , antiquissima Latii urbs , 12 milliaribus aberat 
aRoma, 11 aPraenesti, olim satjs ampla frequensque fuit^ at tem- 
pore Horatii deserta , uti patet 6x Epist. I. 11. v. 7. vid. C.Man- 
nert. Geographie der Griechen und Römer, IX. p. 658. seq» 
J. H. Westphal. die Römische Kampagne , Berlin ii. Stettin , 
1829. p. 98. — Livlus, I. 53. 54. Dionysius, A. R. IV. 53—58, 
Polyaenus, Siratäg. VIII. 6. Vai. Max. VII. 4. n^ 2. narrant 
Gabios dolo ac fraude Sexti Tarqainii , odium patris infestissi- 
mdm simulantis , regi Romano sine ulia dimicatione in manum 
esse träditos. cf. Niebuhr. Röm. Gfsch. (edit. 2.) p. 512. seq. 
qui tamen ibid. p. 516. seq. demonstrare suscepit , narrationem 
eam Livianam inter fabtiläs^ qssq referendam. 

Schmidius ad n. L ait vocem ae^t^ato non convenire foederi 
icto cum Gabinis, quippe quod fuisset iniquum , adeoque in- 
telligendum esse post voc. Gabiis , icta vei simile quid. At certe 
vir doctus non i^legit ab ipso laudatum Dionysium foedus revera 
aequatum esse plene narratitem; cui de foederis hujus argu- 
mento, quidquid ceteroquin de Sexti strategemate credas , fi- 
dem habere necesseest, quum doceat illud foedus suo tempore 
etiam exstare in templo JovisFidii ; sed ipsum audiamus Diony- 
rium, IV. 58. OuShv o TapKvvioc &v Tpoa-eSSKOjy re ku) eh- 



78 



COMHRNTARIUS 



I 



J(Pfuiy aTapaiTijTotf sSpuniV oijre y^p aTeXTSivev ov^ivu Va- 
^iuv , oijt' l^tj^aa-e rijs x6?^eti>i y oSt' eJs arifiiav $ XP^~ 
fiaruv ^ijfAtav evi^aXr o-uyKctÄEirai S'eU ei^nXi^a-isiv rh ttX^- 
Öoe, Kcä ^ctTi^tKhv Ik TupavviKov rpÖTTOv [isrciXa(2<i!y y r^v 
re T6?i.iy avroig l'$i) rijv iSiav aTo^iSivai , kx) rcCi oOs-ias 
ks eroilin ir\)yyypm' Ka) a-dv toutoiq t))V 'Pw/xaj'w!' Jo-oxoAi- 

evi , aXy 'iva <rdv ToCroie jijv 'Pci>y.aiw^yBf^oviay iyapct- 
ria-TSfQV xaT^^oi, rctiJTOt. TpdrTcoV Kparia-Tijv ^yov/j,evos 
^iTET^ai ipv^a>ti)v eauroä re Koi tuv Trcciäiiiy , rijK e« TiSv Tup* 
iXTiSa esa-cixr/zivoiv ko.) ra ISta Tavra KEHOfinrfAivun m- 
a-rtv. Acä 'Iva //.tjSh auroU dslfj^a. Tip) Tov /jiS^^ovTOi uTap^iji 
y^povov , lAiiS' evSoid^oiTi , fii0aia Jfe raura a-Cpiiri ^ca/iS- 
yjj , ypd^^ai £(J>' oic £<rovrai SiKaioig <pi?iOi , r^t TSp) tovtuv 
'ipx.iatrvvsriXeireysTiTviiilKx.Xyia-iaiXapa.y^p^li.ciy Kcä Siu- 
li.otraTO nark rm cr(payiuv. roOrm IttI rm öpKiuy //.vyj/jiefov 
ey'P(iI/i(f KeiiJ.ivoy ev Upu ^ihe nis-riou, ov 'Pcii/Aajoi X.dyitTov 
xaÄoiJa-iv, oc<r'!r)i ^vÄiyjj fiCpa-y) jiosiaTepiTOVOS tou <r<pa,yi- 
aa-^ivroi exi töjv öpxwy rors fiohc, ypdiAjiatriy ap^diKoU 
STiyeypzjAiJi^yil T'otiyeyofiiva? avroii öfz-o^oytas, Suetouius, 
Vesp. 8. etiam mentioaem facit exeDiplarium focderum ab anli- 
quissimis Romae temporibus servalomm : quae foedera vulgo la- 
hulis roboreis vei aeneis lacidcbantur , ut Gionovius docuit ad 
TacUi Hisl. rv. 67. cf. Danlop . 1. 1. p. 94-^96. Niebuhr. 1. 1. p. 
256. Quam difBcilia iatellectu foedera ilU regum fuerint posteri- 
oribus , testis est Polybius , qui scriptor aevo August! plus quam 
seculo prior fuit. Ilic enim , HI. 22. de foedere Romanoiiim cuin 
Cartbaginiensibus, icto L. Junio Bruto et M. Horatio coss.localus, 
sicpergit: «s (fl-ui-flijxac) KaSoirov ijv ^uvxrhv aKpi^ea-rara 
Siepi^ijveviravrsi i^fAstt CToyeypdCpa/isy rnXntavnj yoip ^ 
Sici(popa yiyoyi r^f StctXinrov , Kcä Tapöi 'Pui^cuois , t^5 vuv 
Tp'hQ Tijvafx^iav, uore roöi avysrurdrovt hiafiS^se^sTrt- 
VTaireaii Sievnpiveiy. 

Rigidis Sabinis. De Sabmis et Sabellis in genere vid. Man- 
ncTL 1. i. X. p. 443—449. 515—537. Niebubr. 1. 1. p. 89—109. 
HoratiuB certe h ic iotel lJRit S abinOrum . r^e Tatio , foeda»" et 



AD YERS. 26. 26. 79 

conjimctionem cum Ronqiaiiisy de qua reyid.ideiaNieI>cilmas 
•p, 236» Livius L 13. « Ad foedus faciendum duces prodeunt : 
nec paoem modo , sed et civitatein unam ex duabus faciunt : 
regnum consociant, imperium omne conferunt Romam." Ju- 
rium aecjuitatem Romanos inter et Sabinos probat quoque Li- 
yius L 17« « Oriundi ab Sabinis j ne quia post Tatii mortem ab 
sna parte non erät regnatum ^ in societate aequa possessionem 
imperii amitterent, sui corporis creari regem volebant." 
jRi^iflis. cf. Ovidins, Am. II. 4. y. 16. 

Aspera si visa est , rigidasr^ue imitata Sabihas. 
Propertius, II.32. y. 47. 

Qui quaerit Tatios yeteres , durosque Sabinos.^ 
livius,' L 18. de Nama rege: « Instructiunque nontampe* 
legrinis ärtibus , quam disciplina tetrica ac tristi yetenim Sabi-» 
norom, quo genere nullum quondam incorruptius fuit." — Ve- 
terem Italiae disciplinam et vitam , quae , uti constat , in^Sa- 
binis y montes saltusque incolentibus , diutissime viguit , egre- 
pe descripsit Virgilius , ^n. IX. 603— 613. 

Dnnun ab stirpe genus natos ad flumina primum 
Deferimus , saevoque gelu duramiis et undis ; 
Venatu invigUant pueri silyasque fatigant , 
Flectere ludus equos et spicula tendere comu ; 
At patiens operum parvoque assueta juyentus 
Aut rastris terram domat , aut quatit oppida bello. 
Omne aevum ferro teritur ^ versaque juveneum 
Terga fatigamus basta , nec tarda senectus 
DebUitat yires animi mutatque vigorem i 
Canitiem galea preäiimus j semperque recentes 
Comportare juvat praedas et vivere rapto. 
cf. Heyn^ad buncVirgil. 1. Mitscberlich. etDoering. adHor. Garm. 
HL 6. V. 38. Heyn. ad Virg. Georg. IL 167. Rupertus ad Juve- 
nai. VI. 164. 

y. 26. Pontificum libros. De pontificibus et praesertim de 
pontifice maximo vid. Rosini Ant . Rom. III. 22. E^nestus in Clay» 
Cic G. Kuffner. Artemidorus , yertaald door S. yan Gocht, II. p* 
243. 244. — Scholiastes Porpbyrion ad bunc locum rogat: « U- 
tnun annales an pontificum jua significat?^ Equidem cum 
B<Brgmanno ^ L L p. 6. et plerisque reoentiorum interpretnm 



80 COMMENTARIU8 

annaks lantani maxunos intelligam , non autem eos libros 
cptbus rittfs sacri vei jus pontificium contineri dicebantur; 
maxime propterea quod oratio poetae sic optime procedat , 
yeteiiim scriptorum triagenera ex ordine enumerantis, foedera , 
annales et libros sacros. — Dejurepontificio vide tamenBacb. 
HisL Jur. Rom. edit. Stookmanni p. 4. 257. seq. Hugo , Gescb* 
desRöm. Recbts, ediu 8. p. 75. 

De hisce libris , quorum studiom simul cum Xlt tabularum 
studio conjunctum commendavit Cicero , löco supra descripto , 
de Orat.!. 43. § 193. locusclassicusestibidem, II. 12. § 52. 
« Erät enim bistoria nihU aliud , nisi annalium confectio : cu- 
]us rei , memoriae pubiicae retinendae causa , ab initio rerum 
Romanarum usque ad P. Mucium , pontificem maximum , res 
omnes singulorum annorum mandabat pontifex maximus , refe* 
rebatque in album et proponebat tabulam domi , potestas ut es- 
set populo cognoscendi ; ii , qui etiam annales maximi nomi- 
nantur." cf. de Rep.I. 16. ibiqueMai. Festus, « Maximi an- 
nales, ait , appellantur non magnitudine, sed quod eos pontifex 
maximus consecrasset.'' vid. M acrobius , Saturn; ID. 2. Ser- 
vius ad Virg. Mn. I. v. 373. qui ad verbum fere cum Cicerone 
consentit. Gato apud A. Grellium II. 28. — Judicium de iis pro- 
fert Gic. de Leg. 1. 1. § 6. « Annales pontificum maximorum y 
quibus nihil potest esse jucundius." « Quatenus scilicet, ait Orel- 
Uus ad hunc Cic. locum, sunt annales ; sed pro opere vere histo- 
rico baberi nequeunt." Multi tamen suspicati sunt bic non esse 
leQendum Jucundtus seAjejuntus , incompHus vcl tnjucundtus, 
Teste et probante Bergmanno , in comment. laud. p. 31. Wyt- 
tenbacbius legi Jussit incamptius ^ sed Orellius recte mihi vul- 
gatam , omnibus codicibus repertam lectionem defendisse vide- 
tur , quia pro persona , quam in libris de legibus sustinebat j 
<( aliter quam bonorifice , etsi fortasse levi cum ironia de anna- 
libus ukiximis judicare non poterat Cicero , et consularis et au- 
gur;" cf. J. F. Wagner, in comnentario ad libros de Leg. Grott. 
1804. et J. A. Goerenz. in edit. Gic. Philosophicorum voi. L p. 7. 
Annales pontificum , si Ciceroni credimus, ab initio rerum 
Romanarum fuefunt confecti ; a quo non multum dissentit Yo- 
piscus , in vita Täciti imp. initio (Hist. Aug. Script. edit. Sal- 
masii p. 226.) « Quod post excessum Romuli novellö adhuc 



ADy£Rs.26. 81 

Romanis nrbis imperio factam pontifices j penes qaos scriben- 
dae historiae potestas fait, in litoras retuleraat." A.. iu3(}S. Roma 
Gallis capta, literae, teste Livio, YI. 1 . « quae in commentariis 
pontificam aliisque publicisprivatisque erant monumeiuis, incen- 
sa orbe pleraeque interiere." Quod vero annalibos pontificam eo 
facilios accidere potuit, si nondadäi libris traditi , adhuc tantum 
tabolis roboreis, in aedibus fortasse ipsorum pontificam. servatis, 
exstarenL Postea instaarati , qaantum fieri posset , continaaban- 
tar ad P. Maciam pontificem, a. u. 629. Motas intestini tunc iiii 
yeteri mori finem fecerant, donec Caesar rationem publicae memo- 
riae retinendae in consaetadinem revocandam duxit, eamqae ob 
causam actorum senatus et populi confectionem publicatio- 
iiemcpie institait. Deinde eodem aactore prodierant acta diur- 
na , qasLe qaodammodo nostris novellis sive ephemeridibas re- 
spon^sse Yidentur. TacitaSyA.nn.XVI.22. » Diarna popuURoma- 
ni per provincias , per exercitus caratias legantar." -— Hae de re 
omniao legendus elegantissimus Ernesti excursus ad Saet. Caes. 
20. ati monnit Ruhnkenius, vid.SchoIia in Saet.a Greelio edita p. 
35. Ernesti dispatauo etiam inserta est in Opusc. PhiloL Grit. 
L. B. 1764 p. 45-^1. cf. Lipsii excursus ad Taciti Ann. V. 4. 
Rnpertus in prooemio ad Tacit. Ann. p. 16. seq. Baehr. 1. L p* 
803. — De annalibus pontificum ceterisque monumentis ye- 
teris Romanae bistoriae vid. Vossius de Hist. Lat. c. 1. Niebuhr. 
L 1. p. 257—260. Dunlop. 1. 1. p. 90—92. Baehr. 1. 1. p. 34. 35. 
Bemhardy , 1. 1. p. 73. seq. C. D. Beckii Repertorium , 1829. 
L p. 331. — cf. interpr. ad Ovidii Fast. I. 7. Weichert. de Lae- 
vio I. p. 12.. sive Poet. Rel. p. 28.- Obbarius in Jahrbucher fiir 
Philoi. n. Paed. X. p. 426.^ Wieland. et Schmid, ad n. 1. 

jinnosa valumina natum, Eruditam explicationem vocabuli 
volumen dedit ChaBotius ad Hor. Epist. I. 13. y. 2. cf. Adams 
Handb. derRöm. Alterth. II. p.364. et Forcellinus in yoce. — 
Amtosa volumina vatum Gommentator Gru^ii recte explicare 
videtnr «c epexegesin yeterum poetarum et Sibyllarum futura 
praedicentiam." Porphyrion : « yeteres libros Navii aut Sibyl- 
lae." Chabotius . Zellius et Schmid, pro Navii ^ quod utKaque 
editio Henrico-Petrina a. 1555. et 1680. habet, legisse yiden- 
tar Naemu Yiderunt tamen }iic non %^se> C(^tandam de poeta 
Naevio, de qao infr^ plnra yidebimus , sed de alio quodatn an* 

6 



82 



COHHENTARIUS 



tiquiore vate. Coajeci igilur Scholiasten tie intellexisse Aitium 
Navium, qui augur praeclarus fuissefertursub Tan-qmnioPri- 
sco ; (( cujus quum tentaretscientiamauguratus, dixit ei (Tar- 
quinius) , cogitare se quicldam ; id possitne lieii considuit. 
Ille augurio acto , posse , rcspoudit. Tarquinius autem dixit , 
se cogitasse , cotem uovacula posse praecidL Tuin Attium jus- 
sisse experin. Ita cotem ia comitium allatum, inspcctante et 
regeet populo, uovacula esse discissam. Es eoevenit , ut et Tar- 
quinius augure Attio Navio uteretur , et populus de suis rebus 
ad euQi referret." Cicero de divin. I. 17. ubi plui'adeeodeDi 
legas ; cf, de N. D. IL 3. § 9. de Rep. II. 20. Livius I. 36. ibi- 
que iuterpretes in edit. Drakeub.Dionys. Hai. A.R.III. 70 — 72. 
Pliuius , H. N. XXXiV. 3. Vai. Max. I. 4. n". 6. Äratzcnius ad S. 
Aur. Victor. V. 1. 6. Niebuhr. Röm. Gesch. I. p. 370. seq. ed. 2. — 
Facile autem crediderim sub hujus Attii Navii nomine libros 
qiiosdam olim latos fuisse , ut Schol. eos simu] cum Sibylliuis 
memorare posset. — De Sihjllis vid. imprimis Schoell. Grescb. 
der Griech. Literatur , I. p. 33—38. cf. Wieland ad n. Hor. 
l.HeyiiiuselWiinderlich.adTibul]umII.5. EscursusS. Hey- 
nii ad Viig. ^n. VI. Gierig. ad Ovid. Metam. XIV. iOl. Her- 
zog ad Sali. Cat. 47. § 2. Multa iis locis disserueruiit vii-i docti 
de diversis Sibyllis praeserlio de Cumana , multösque alios de 
ijsdem laudaverunt scriptores, quos inter duo classicaloca de 
Sibyllis, Varronis , puta, apud Lactantium , I. 6. et Pausa- 
oiae X. X2. — Multos praeterea Romae exstitisse vatum libros , 
patet ex Suetooio , Aug. 3t. » Postquaiu vero pontificatum 

maximum suscepit , quidqnid fatidicorum libromm 

Graeci Latinique geueris, nullis velparumidoneisauctoribus, 
vulgo ferebatar , supra duo milliä coutracta undiqiie cremavit ; 



s quoque delectu babito." Inter 
us , ut patet ex verbis Plinii , H. N. 
ledam caelitum Societas nobilissima , 
[ viris in MeJampode apud Graecos , 
(De Melampode vid. Apollixloi'ns I. 
9. secl. 11 — 12. ibique Heju. in observ. Schoell. 1. 1. p. 23.) Li- 
vianam nanationem de Marcio illo hic non sine voluptate lectum 
iri existimabamus , praesertim qunm ia ea specimeii inveuias 
veterum istorum monumeDtorum , quae Horatius nimiö pretio 



ac solos retiimit Sibyllim 
ceteros vates eminuit Marci 
VII. 33. « Divinitas et qui 
ex feuiinis in Sibylla fuit : e: 
apud Romanos in Marcio." 



AD VERS. 26. 83 

aestimari a suis popularibos docet. Livius autem , XXV. 12. ad 
a. XL 640. <c Religio deinde nova objecta est ex carminibos Mar- 
ciaiiis. Vates hic Marcius illastris faerat , et quum coiKjuisitio 
priore anno ex senatusconsolto talium librorum fieret , in |^ 
Atiiii, praetoris urbani, qui eam rem agebat, manus vene- 
rant: is produus novo praetori Sullae tradiderat Ex bujtis 
Marcii duobus carminibus , alteiias post rem actam editi cum 
rato aactoritas eventu, alteri qaoque, cajas^nondum tempus 
Ienerät , afferebat fidein. Priore ciarmine Gannensis praedicta 
dades in haec ferme verbä erät : « Amnem TrojugenaGannäm 
Romane fuge: ne te alienigeoae cogant in campo Oiomedis conse-- 
rere manus. Sed neque credes ta mihi , donec compleris san* 
gaine campum; multaque milliä occisa tua deferat amnis inpon- 
tum magnum ex terra frugifera ; piscibus atque avibus ferisque 
qnae inoolunt terras , iis fuat esca caro taa : nam mihi ita Jupiter 
fiitus esL^' Et Diomedis Argivi campos et Gannam flamen , qni 
miHtayerunt in iis locis , juxta atque ipsam cladem agnoscebant. 
Tnmalterum carmea recitatum , noneo tantum obscurias, qua 
ia€isrtio(rafutura praeteritis sunt, sed perplexius etiam scripturae 
genfBr^ « Hostem , Romani ^ si expellere vultis , yomicamque 
foae genjdam venit longe , Apollini vovendos censeohidos , qui 
qootannis comiter Apollini fiant : quum populus dederit ex pu* 
blicp ps^tem, privati uti conferant pro se suisque. lisludis 
iaciendis praeerit praetor is j qui jus populo plebeique dabit 
sommum. Decemviri Graeco ritu bostiissacrafaciant. Haecsi 
recte faxitis, gaudebitisserDper, fietque res vestra melior. Nam 
il divus exstinguet perduelles vestros , qui vestros campos pa- 
SjCunt placide." " — Horum duorum carminum metra restituere 
conati sunt eruditi j inter quos Scaliger in Gonjectaneis Varro* 
nianisy et Lambinus, quemvid. ad n. 1. imprimis autem God* 
Hermannus , Element. doct. metr. III. 9. § 7. cf. Macrobius , 
Satom. I. 17. Gicero, de divin. 1.40. §89. aitduosMarcios 
firatres vates fuisse. cf. ibid. c. 50. § 115. — c£ Niebuhr. L 1. p. 
268. qui , licet non excludat carmina fatidica , putat tamen , 
Horatium cogitavisse de veteribus carminibus heroi cis , quib us 
fabulosa Romanae bistoriae tempora celebrabantur, quaequeEn- 
nius postea in suos transtulit hexametros : sed huic opinioni mi^ 
hi videtur obstare nexus orationis Horatii supra memoratus ; et 

6 * 



84 



COHMENTARIUS 



praesertim quod poeta postia demum , v. 139 — 164. el alia 
prorsus ratione originem poeseos apud Romanos exposuit ; adeo 
ut,me judice, nostro loco vocabulum ra/efpropmsignificatio- 
nc sit intelligendum de iis, qui futura praedixerunt. Recle la- 
men monailidemNiebubrius, faisce annosis voluminibus vatum 
sublimioreoi ceite poesln coatineii, qiiam quidem Horatius 
sigiiificare voluil. De seotentia Niebahrii histoi-iae Romanae ve- 
tcvis maximain partem es caroiiiiibus ortam fuisse cf. Raelir. 1. 1. 
p. 34. ibique laadati , et quos stipra de aonal. poatif. citavimus 
— Itaque annosis voluminibus vatum sigaiticari credimus libros 
Sibylliuos, AttiiNaviielMarcii, aliommque fatidlcoruin; iieque 
□Ggaremiis Saliofum asamenta (de quibus vid. infra ad v. S6.) ad 
eadem fortassis esse referenda , ut Weichert. 1. 1. probante Ob- 
bai-io, I. I. conjecit. 

V. 27. fibana Musas in monte locutas: « Quia Egeria njm- 
pba dicilur cum Nutna Pompilio iii Albano monte fuisse locuta." 
Comment. Cruq.qHocumcoiiseiititAcron. — Plutarchus, Num.8. 

a-uvovtriic Tfos xvtov aTopp}]To; , utrTep sipijTai , Koä Kotvat 
fJ-ETit MoVTäv Siarpi^au. Ta ykp 'rAetg-ra n'v iJ.avreufi.a- 
rav eU Mouo-a? avvjyi Kai jj.'tav Mova-av 'iSittii xai haCpepdv- 
Tw; eSi^a^s a-e(2s<r5ai rodg 'Pw/i«(ou;, Tmy-hav Tpoa-xyopsv~ 
TÄf , elov o-((kt7r;;Aijv § heav. Dionjsius, 4. R, II. 60. iiu^0>iv 
yap Tiva {/.v^o^ioyova-m 'HyepiW <PoiTXv Tfbt avTbv i^lVumam 
scil.) fKiza-rore $t^ätfi(,ov(ra.v rlji' 0ix<TiXt}iijv iro<picxv' ^repoi Si 
eCiv6fi(pi;», aXXx twv Mqvo-^v ixiuv. Livius,!. 2r. « Lucus 
eral, .... qiio quia se persaepe Numa sine arbitris, velut ad 
cougi-essum Deae inferebat , Camenis eum lucum sacravil • quod 
eai-um ib! conciliacumconjuge suaEgeriaesseni.'" Loca vete- 
rum , in quibus de Egeria mentio fil, collegeruut Camers. 
Preinsh. et Duker. ad Florum , I. 2. § 3. cf. J. C. Jabii. nd Ovid. 
Metam. XV. 482. edit. Gierig. Heyn. ad. Virg. jEii. VII. 763. 
Niebubr. I, ], p. 246. — Haec loca non idcirco descripsi , quod 
Scboliaslis crediderim Horalium lautum de Egeria aut Numa 
cogilasse . sed polius ut monerem , veterem Ilaliam itidem suas 
habuisse Mosas, quas Camenas vulgo dixenint. vid. Heynii ex- 
cursus ö. ad *:n. VII. p. 155. Dunlop. 1. 1. 1. p. 25. Propiias 



AD YEBS. 26— 29. ^ SS 



hasoe Gamenas postea qtiidem cum Graecoram M usis cofomur 
tayerunt Romani; sed tamen ex hisce locb recte deduci posse 
milli videtur , Italicis Camenis simile fuisse tributum munus , 
quod Graecoram Musis. De Musis Graecis vid. Hermann. Hand-^ 
bach der Mythologie ^ I. p. 139. seq. IL p. 233. Heynius, de Mu- 
aanim religione ejnsqae originibus et causis , in Comment, ant. 
Soc GotL Vin. 32. seqq. In Opascolis ejusdem Hermanni^ 
tomo n. p; 288 — 305. docta legitur disputatio de Musis flavia-^ 
libus Epicharmi et Eumeli; quocumconferendusestButtman- 
niis in Mytholpgo I. p. 273 — ^294. iiber die mythoIogiScbe Vor- 
fltdlong der Musen. Loca veterum ubi de vario numero Musa- 
mm disseritur enumerat Hermannus in disp. laud. p. 289. 

jilbano in monte. « Hic mons erät in medio Latio , sacer 
Jori et aljis diis Latialibus." Chabotius — cf. Mannert. Geogr. 
der Gr. u. Röm. IX. 1. p.«50. Niebuhr. 1. 1. p. 205. We8t- 
pliaL die Röm. Kampagne. p. 34. 

T. 28^ — 33. Nexum borum versuum in paraphasi explicare 
oonatos snm ; cf. Hurd. Wieland. Doering. et Scbmid. 

T. 28. 29. Quia • Grajorum sunt antiqmsstma quaeque scri- 
pta vei optima. Res literaria apud Graecos et Romanos toto coelo 
inter se distabat. Graeci vix e statu puerili egressi perfectissima 
cajuscunque generis opera protulerunt. Romani per sex secula 
ciritatem qtiidem babebant armis imperioque florentissimam , 
sed iiterarum rudissimam , neque ullum nominare poterant 
scriptorem , qui cum principibus Graecoram esset conferen- 
das; iidemque non prius' ad aliquam I^erarum pervenerunt 
laudem j qaam quum Graecos imitari studerent. Dubitari pos- 
nt , utrnm ita recte fecerint , an potius suum ipsorum inge- 
niam exccdere et patriam magis indolem quam Graecam ei.-^ 
primere debuerint. Quum autem vei antiquissin^a Romano- 
vam scripta ubique Graecam prodant originem, de bac 
qaaestione decernere non po^sumus , sed probabiliter inde de* 
riyare nobis videinur defuisse Rbmanis ingenium illud sollers , 
qua sibi crearent propriam nativamque artium literarumque 
fbrmam et genus. cf. Danlop. 1. 1. 1. p.341. etimprimisBern- 
hardy, 1. 1. p. 5 — 12. De meritis Romanorum in literis recte 
aestimandis vid. Baehr. 1. 1. p. 28. Manso , Vermischte Schrif- 
ten , p. 41 — 44. — Quoniodo Graecorum scripta antiquissima 



8^ COBHENTARIUS 

qaaeq[ae yel optima «xstiterint , egregie significavit SchOellias ^ 
Gesch. der Griech. Lit. L p. VI. his fere yerbis : « Sicut Mi- 
nerva cum piena armatara ex Jovis capite prQsiluit, ita.a Graecb 
Sempiterna Ula eixemplaria primo culturae tempore prolat^ fuo- 
nmt ; hi fructos erant intimi innatique sensus et mira}>ilis ju^ 
dicii a natura ipsis largiti, quodque eos prohibuit quominas 
nnquam de vero. et pulchro non recte sentirent. Haec ingeoii 
opera apud eos ^nte onmes artis regulas exstiterunt ; qilin sine 
his forsitan naturae leges nunquam extricatae forent." Qoan^- 
quam vulgari apud populos modo j quo demum post longnm 
temporis spatium , multaque parum prospera conamina ad 
sommum in literis gloriae fastigium pervenire solent , prorsua 
repagnare videtur , constat tamen apud Graecos in unoqtcoque 
fere artium bonarum genere confestim auctorem exstilisse ^ qui 
artis, quam coluit, perpetuum foret exemplar, quemqu^ 
quum omnes posteri tam populates quam exteri semper asseqtii 
studuerint, adhuc fortasse nunquam superare potuerunt^ 

Grajorum. Bentlejum sequendum es6e duco , sic Iqgentem 
pro Graecorum , quia nemo ^ quod sciam , idoneo argumemto 
ejus lectionem refutaviu cf. Gruquius, Torrentiits, Sanadoiu 
Bothius et Schmid. — De origine nominis Graecorum Vei Grajo- 
rum, quod nomen Latini semper usurpayerunt, non ipai 
Graeci, qui se Hellenas dixerunt, yid. G. D.Beck. Welt- ul 
Völker-Gesch. 2. edlt. I. p. 348. Mannert Greogr. der Griechen 
und Römer VIIL p. 5 — 7. Schoell. L 1. p. 14. 

jintiquissima quaeque, i.e. cujusyis generis antiquissima. vid. 
Ramshom. Lat. Gramm. § 155. p. 501.seq. 

f^el optima , i. e. quam aut longe optima. cf. Tursellinus , 
de part. Lat. — De alio usu particulae vei ^ yid* RuhnLen* ad 
Ter. Eun. HI. 1. v. 7. Heaut. IV. 6. y. 2. Heindorf. ad Hor. SaU 
n. 2. y. 95. Perizon. ad Sanctii Min. IV. 2. p. 678. IV. 7. p. 867* 
edit. Scheidii. 

y.29. 80. Romani pensantureademscriptarestruHna. Ut, 
scilicet , etiam antiquissimi quique yel optimi habeantur. 

Pensantur. « Hoe verbum usitatissimum est apud Liyium , 
Valerium Maximum , Plinium, non item apud Giceronem^ qui 
pro hoe utitur^ aestimantur^ examinafUur, consideranturJ^ 
Ghabotius. 



AD VER8. 28—33. 87 

TruHna. Zellias ad h. y. tria laiidavit loca. Sat* L 3. v. 71. 
« Amari si volet hae lege , in trutina ponetur eadem." Gic de 
Orati n« 38. § 159. « Haec enim nostra oratio multitudinis est 
auribos accommodanda , ad oblectandos animos,, ad impellen- 
do6 , ad ea probanda , qaae non aurificis statera, sed quadam 
populari trutina examinantur." Juvenal. VI. 436. 
Conunittit vates et comparät ; inde Maronem , 
Atque alia parte in trutina suspendit Homerum. 
« Trutina/' ait Rupertus ad h. Juy. I. « proprie foramen^ in 
qao lingula laneis movetur ; deinde ipsa bilanx libra. " cf. 
Heyn, ad Tibullum , IV. 1. v. 41. 

Non est quod. yid. Sehelleri Praecepta stili bene Latini 1. 8. 
n*. 26« Zumpt. Lat. Gi amm. § 662. p. 450. Ramsborn. Lat. 
Gramm. § 177. p. 737. seq. 

y. 31. Nti tntra est oka , nil extra est in nuce dun\ Ita legen- 
dani esse statuit Bentlejus pro oleam; nt tntra et eictrasnnho 
essent adyerbia , et praepositio tn priore membro intelligeretur ; 
c£ -ad y. 25. — yid. tamen Schmid, ad h. 1. et in addendis p. 
307* -^ De hoe yersu proyerbiali sic Erasmus ip, Adag. chil. L 
cent» IX; 73. « Nimirum inter sanos conyenit , et nucem corti- 
cem habere durum , et baccam oleae lapillum intas durum. 
Proinde ludit operam , quisquis cum id genus hominibus dis- 
oeptat, qui dicunt lucem tenebras et tenebras lucem, utait 
yatea ille divinus." (h. e. Esaj. V. 20.) 

y. 32. f^enimus ad summum fortunae. Si modo literas bo- 
nasque artes exceperis , Romani ceteroquin ad summum fortu- 
naa £|stigium peryenisse yere dici potuerunt , neque immerito 
banc deam coluerunt celebratissimam. cf. Kuffner , Artemido- 
ms ) n. p. 232—232. 

T. 32. 33. Pingtmus atque psallimtis et luctamur. Sicuti 
Aristoteles , de Rep. VIII. 2. § 8. edit. %Schneideri , quatuor 
dixit fiiisse arte$ , quas in Graecia discere solebant juyenes , 
ypa/ifiUTiKijy ^ yvfjbvacTiKii)^^ fiovcrsKiiv^ypccCpiKiiyy ita Ho- 
ratins cum judicio tres enumerayit , quas nemo sanus contende- 
ret a Romanis ita tractari ut cum Graecis conferri possent. De 
Graecis yid. Fr. Jacobs, Vermischte Schriften, HL p. 164 seq. 
Ars enim pingendi parum Bomae exculta fiiit , et mores seyeri- 
ores Romanorum prohibuerunt, ne tnusicaeet palaestrae multam 



'COMMENT AB1U8 

tribucient opevam; quum contra siimmaeeniditionjsessecen- 
sercDL Graeci anlmum musica, corpus palaestra excoluisse. cf. 
Nepos inpraef. ibique inierpretes. Cic.Tusc I. 2. — Licetigitur 
Horatius eliam cogitaveril de celcris avtibus, quibus (Jraeci 
prae Homanis excellerciit , has tamen^olas Dominavisse videtur, 
ut , (juia de his nemo dubitare posset, liaec seutentia vei'sui 
praecedenti oplime respoiideret, Itagiie luiraberis meri- 
to , fuisse interpretes , quos fallerct totius loci ii-ooia , qui- 
que revera crederent, Iloratium existimavisse Graecos a Ro- 
manis superari arte piugendj , caoendi et palaestra. cf. 
Chabotius, Dacerms, Sanadon. etWieIand. — A-CuteRomano- 
rum in literis tavditatem defendit Cicero, Tusc. 1. 1. » Meum 
semper judicium fiiit , omnia nostros aut inveiiisse per se 
sapientius, guam Graecos; aut accepta ab iltis fecisse melio- 
ra, quae quideoi digna statuissent , in ipiibus elaborarent. 
Nam moies et institula vitae, restjue domesticas ac iämiliares 
nos profecto et melius tueroiu- etlautius: Kmveropublicam 
nostri majores certe melioribus temperaverunt et instttuUs et 
legibus. Quidloquarde remilitari? in qiia quum virtute nostri 
multum valuei-unt , tum plus etiam disciplina. Jam illa , quae 
□atui'a, non literis assecutisunt , neque cum Graecia , neqoe 
ulia cum gente suut couferenda. Quaeenim tantagravitas, mue 
tanta constantia , magnitudo animi , probitas, fides , quae tam 
excellens Jn omni geuere virtus in ullis Tiiit , ut slt cum majori- 
bus nostris comparanda ? Doctrina Graecia nos et onmi litera- 
rum genere superabat : in quo erät facUe viucere nonrepa- 
gnanies. Nam quumnpud Gi'aecosantiquissimuuiedoctis genus 
sit poiitarum ; siquidem Homerus fuit et Hesiodus ante Romam 
CDuditam , Archiloclms i-egnaute Romulo : serius poeticam nos 
accepimus." 

Psailimus, « i. e. citliara canimus : nain ipaX^siV (ut docet 
Suidas) est T^ äiipa rav BaKTuXuv rm ;t;ojs<J&!y a-jnea^M' 
i. e. summis digitis cbordas tangere." Lambinus. cf. Herzog 
ad Sali. C3U25. §2. Sed yocihns psallimux ^t luctamur Uora- 
tius hand dubie omneni musicam proprie sic dictam et ai-tem 
gymnasticamsignificare voluit, sed utpoetapartem tantum no- 
in i aa vi t. 

jichivis, inde ab Homero nomeni quoapud poetasomnes 
Gvaeci saepiiis designantur. 



ADyBB5.82— ^ 89 

Docttus. ii Doctus saepe dicitur de peritöin po^si et in mu- 
siids.. Hor. Garm. III. 0. v. 10. « Dulces docta modos/' Id. ib. 
IV. 18. V. 7. « Docta spallere." Ovid. Am. II. 4. v. 28. « Dö- 
ctae manus." h. e. in Ijra pulsanda. Omnino manos in una- 
qnaijae arte exercitatae doctae appellantur. Ovid. A. A. 1. 518. 
de tonsore : « Sit coma , sit docta barba resecta manu." vid» 
pliira apud Burman, ad. Quint. I. O. L 11. p. 118. et Gort. ad 
Lucan. V. 706. ..... Universim doctus dicitur in siia quis* 

q[ae arte peritus. Gaes. B. G. IIL 50. <( Qaäus rebus nostri , 
nsu docti , haec reperiebant remedia , ut alio loco ignes fäce- 
rent, alio excubarent.'' Golum. II. 16. « Patruus meus do- 
ctissimus et diligentissimus agricola.'' Petron. Sat. 84. « Vete-^ 
ranus latro , et ipsis lenonibus doctior." Forcellinus edit. G«rm. 
Add. Hor. Garm. m. 24. y. 56. « Ludere doctior , seu Graeco 
jubeas trocho , seu malis vetita legibus alea." Adverbium docte 
pari mödo usurpari sponte sequitur. Plautns, Poen. prol. 111. 
«Ita docte atque astu filias (juaerit suas." Id. Pseud.IV. l.y. 
31. « Meditati suntddidocle.'' c&Schmid. ad h. LWeichert. 
de Hostio, p. 7.*deG.^Jg^iiuoGalyop.24siyePoet.Rel.p. 6. 
121. 

Unctisy propria significatione , pro* unguento delibutis ^ 
quoniam in palaestra semper ungebanturGraeci. cf.Lambinus 
ad Epist. I. 15. y. 44 et Schmid, ad h. 1. — Hoe epitheton , ut 
recte animadvertit Hurdius, poeta significat Graecos semper ^ 
cpiasi in palaestra , ad quodcumque certamen esse paratos. 
Aliis locis idem vocabulum mollitiem denotat ; yid. Rupertus 
ad.Juv. Sat. VIH. 113. 

y. 34( — 49. Postquam y. 28-— 33. significayerat poeta , Utera- 
xiim conditionem apud Romanos non cum Graecis tssQ confe- 
lendam ^ easque , quoniam alia prorsus ratione apud utrumque 
populum exstiterant, etiam alio mbdulo esse metiendas ; nunc 
]ocosa ai^umientatione eos refellit , qui yeteres nulla alia de causa 
sectantur , quam quia sunt antiqui ; quod ut yiyidiore oratione 
faceret , dramatica forma usus est , et adversarium quendam 
sibi respondentem finxit ; nqc tamen tanquam in pedestri ora- 
tione yulgares addidit dialogi formulas aliquis dicatj inquit ^ 
cet. sed , ut fere solet , subito ad colloquium yertit orationem. 

V. 34. 35. Prooemium dici potest coUoquii, quo aj^umentum 
disputationis proposuit poeta. 



90 COMMfiNTARlUS 

Y. 34*. Pindarus yeram Horatii sententiam expressisse vi- 
detur, Olymp. IX» 73—75. (ex rec Boeckii v. 52. 53.) A?y« 
de ^xXdih fih ohovj (iyQea S^ Siivua vecoTipojv. Devini 
vetusti virtutibus Icgas Eustathium disserentem ad Odysseam II* 
340. cf. Rupertus ad Juv. Sat. V. 30; Multa tradidit de vini yariis 
generibos Athenaeus , Deipnos. 1. 51. ad finem ; IL 1— ^lOi — 
Non omine tamen idnum aetatemelius fit. cf. Gic. LaeL 19. Brut* 
83; et Tonentius ad h* L' 

Dtes, i. e. processus temporis, ait Gomnu Gniq* c£ Emestus 
inClaveCic 

y« '35. Qmun de multis vini generibus notam sit^ quot anni 
soffidant ilt optimum häbeant saporem , rogatpoetay quotus 
uanuB reqniratur , at scripta auctoritatem atque honotem sibi 
oompärenL 

Chatiis ^ pro carminibus iik tabolis chartaceis scriptis ; cf. 
iÄfra V. 161. Carm. IV. 8. v.2L EpisLl. 13. v. 6. Ovid.ex 
Ponto IV. 12. V. 27. TibnU. H. 5. v. 17. Catull. I. 6. XLVII. 4». 
ubi Tidw Doering. — « Charta^ X^f^^^^ ®*^ Graecum yocabd- 
lum notans materiam äptam in qua sosj^atur ,* literarum figarae 
ducantur: ortum a primitivo ^^/)ay ^ undefit XP^^y pungo , 
tUtno^ quod attigit Ruhnkenius ad Tim.p. 104. item ^otfoiT^ 
(TCP y j(^ctf(iKTVlf. Haec longe est yerisimilior notatio , quam iUa 
Jos. Scaligeriducentis a formula. ^^!j^59 epistolis apponi solita: 
quamvis probetur Jo. Albertio, Obs. in N. T. p. 444. Nam ipsnm 
^tf/p^/y est ab antiquiore t^^Ci;^ unde Latinum gaudeo : et 
ante inyentam literam ^^ dicebatur yaifetv" ut X^f^ ®^^^ 
yaipa f a quo exstitit ypaojj et productum ypa^oo. . . • • 
Ghartae aotem yaria est materia. E corto fuit SiCpdSfOt an- 
tiqnitus, unde postea membrana Pergamena facta est. Ex 
ligno fuerunt iiXrOiy tabulae^ cera inductae. Fuit ex^gy- 
ptiaco frutice /^opjmyilladgenas, unde Latlnis /ei6n; , Graeds 
(HfiXoi 9 dieti sunt. ' De his et alia chartae materia , classica est 
auctoritas Plinii , XIII. 11. 12. Et quum X^f'^^^ ^^ (iifiXiu^ 
deinde in primis de papjrace^ charta dicerentur , et papyri- 
ad alios etiam vitae commoditates yarius esset usus, poterat certe 
a Theopompo in donis et rebus utilibus numerari ; siye signi- 
ficentur libri scripti , sive charta ad scribendum j aut aliis 
muneribus rei familiaris ac supellectilis ^ destinata. Quaie est 



AD VEBS. 94r^*S6. 9r 

^uod Vopiseiis Aaieliantun narrat « constitaisse vefrtigal«xiE^ 
gjpto lirbi R<»iiae , idtri , chai^tae , Uni , stupae t '^ cap. 45. 
ubi^ videatur Salmasius. Et tamen in reliquis chartae utilitati* 
bns duae erant praecipaae^ altera ad scriptionent, alteraad 
Goqbinaim et conditoramy plane iit hodieque." "VVyttenbach. iit 
BibL Crit, IIL A. p. 21'~23. cf. infra ad v. 269. -*- cf. Alex, ab 
Alezandro,^ Gren. Dier* U. 30. Beroaldas ad ApuIejiMet^ 1. 1. 
edit* Oudend. et Bosschae , yol. III« p. 9. J. G. Vossi^s, de arte 
gramm. L 86-— 38. Taobmann. ad Plaut. Bacchi II.4. v. 111^ 
Cbabotius ad Hor. Sat. I. 4. v. 49. et praesertim LH; Voaa. ad 
Virg. Bil6. V* ISi.p. 240« seq. 

ArrogeL Simili modo Horiititis hoe verbnmnsurpavit Carm» 
IV.14v.40. 

Namtibi, quodie 
. Portns Alexandrea supplex 
Et i^caam patefecit aolam , 
Fortana lustro prospera tertio . ^ . . • . 

Belli isecundos reddidit esdtus t 
Laudemque et optatam peractis 

Imperiis decns arrogavit* . 

Cbabotius arrogare recte ait significare >i« <[. Graeisomm 
oipeTgpi^etv ku) }diOTOiei(r6ou ^ et Lambinus i. q. acqutrere^ 
vindtcare, 

T. 36 — 38. Interrogatlonem institalt poeta cum adversarii 
persona. 

T« 36. Scriptorem. Haratiuspassim«cri'i6&r0po8aitproj9oe-- 
mata facere^ et scriptorent pro poeta : vid. Epist. 1. 2. 1* II. 1. 
yf. 62. 106. 19& 268. VL. 2. y. 77^ 103. 126. A. P. 309. Pari- 
modoprooa«s«riputitary6c.(/ic«rey GarnuSeaS. Sicetiam/o* 
quij Garm. III. 25. y. 18. IV. 9. y. 4. cet. cf. Goenenz. ad Gic. de 
Leg. n. 1. § 3. 

Abhinc. Tironum causa baec ex Handii TurseUino ^ Lp. 63. 
neq. excerpsimus : « Abhinc adyerbium est ex ab et htnc com- 
positam, qnod.proprie sigtiificat yel ab hoGtempc»?e, yelde 
hoe locow Usu aatem haec significatio eo resttingebatur , ut fere 
de tempore usurparetur j in annis et diebus et mensibus retro 
numerandis , et in notando praeteriti temporis interyallo , quo 
aliqnid a praesentia distaret. Apponontur ob temporis com- 



plexum cardinalia, nec quisquamantiquoramscriptorumdixlt 
decimo abkinc anno , sicuti uostris Lomiiiibus saepe placuit. — 
Componilur abhinc et cum accusativo et carn ablativo. Abhinc 
semper proecedit nomiuitius annorum vei dienini , et proximo 
cjuidem loco. Cujus i-ei caussam in eo coiispicio , quod adverbi - 
um cum his iiominibus una notione copulatur : iisque iuhaeret." 

Decidit, Decidere ut simplex cadere saepe iigurale p]'o mort 
dicitur. Figurae origo autem divevsa videtur et iii lioc de proe- 
liis maxime , in illo de foliis iloribusque arborum desumta. cf. 
Schmid, ad h. 1. 

V. 37. Perfectas veleresque lepideconjunxitpoetatancjuam 
synonima , ut etiam infra in adversarii lesponsioue , est vetus 
algue probus. 

V. 38. F'iles, i. e. parvi aut nuIHus pretii ; elsicbenere- 
spoudet Tocabido prelium v. 35. et voc. aeslimat v. 48. 

Excludat. <( Deiiuitio temporis et constitutus lenninus di- 
nmatlitemel coulroversiam componat." Chabotius. 

Finis , i.e. annorum definitio, iaquitComm. Craquii; <juo- 
cum optiaie consentit Ruhnkenius ad Ter. Hec, I. 2. T. 21. 
« Fiuis saepe est certus modus ac meusura." 

V. 39. Respondet adversaiius, aDtiquitalis sectatoris partes 
agens. Hunc versitm fortasse Juvenalis meminit , ubi dixit , Sat. 
VU. 38. seq. 

Ipse facit versus , atque uai cedit Homero 
Propter mille annos. 

Perficit, i. q. absolvit. Causa cur praesenti tempore hoe 
veibum sit positum, ea videtur , ut significet scriptoi-em ipso 
temporis puncto , quo centum absolverit annos , veterem atque 
probum lieri ; quod quum augeat Joci ridicidam vim , male in 
hoe verbo haesit Zellins. 

V. 40 — ^42. Ullerius inlerrogat Horatius , ut adversaj'ium ai*- 
guatabsardi: BflDTyjflCtTX Cbrysippea ad condudeDdumsoriten 
vocat Cruquius. 

Quid, praeponitur plerumqueinteiTogationi, in vivida prae- 
sertim orattone. Pari ratione atque nostro loco hoe prouomine 
usus est , Sat. II. 3. v. 272—275. ^M 

Quid , cumPicenisexcerpens seminapomis ^^H 

Gaudes , si cameram percustt forte , penes te es 'l ^^H 



adVkrs. 37— 41. 98 

Qaidy cumbalbaferisannosoverbapalatOy 
^dificante casas qui sanior? 
g£ ibid. y. 159. 219. 303. c£ Scbmid. ad li. 1. 

Minor saepe -pro junior j ut ipsepoeta v. 44. b. y. explicat. 

y. 4L Keteresn^ poetai. Bisntlejus ad h. L sic : k Eni^iyero 

illud poeUi9 multis mihi nominibus displicet. Quas enim aures 

noa ofiendet ouosum illud ofioior^^evroy^ veteresne poetas , 

resptuU aet€is? Deinde et sententia mutilaest, priusque mem- 

bnim est impar posteriori ; in priore yeteres tantummodq habes , 

in posteriore novos et respuendos : nihil igitur est quod T^re- 

spuat opponatur et respondeat. Atqui supra y. 37. recte dixe-* 

rat : « inter perfectos yeteresque referri debet , an inter yiles 

atque noyos: " ubi veteres et novos , perfectos et mies adyersis 

frontibus componit. Jam yero et superyacuum prorsus est , 

fmstraque yersam onerat ^HXmA poetas : quippe si veteres simpli- 

citer dixisset , utique nomen substantiyum necessario et elegan- 

tios subaudiretur. Neque superyacuum modo, sed quod omni^ 

um turpissimum est , ineptum denique et incommpdum et su- 

perioribus repugnans. Non enim de sohspoetts hic agit noster ^ 

sed de quibusyis auctoribus , tam qui yersibus , quam qui prosa 

oratione scripserunt. Ergo et nunquam smtesi poetas aut poema^ 

ta , sed scriptores et scrtpta nominayerat ^ et in bis y. 24. 25. 

27. leffes XII tabularum , commentarios pontificnm , foedera 

vetusia: quae omnia sermone soluto concepta esseet noyinius 

et res ipsa indicat. Haec omnia si eyitare cupis , et a poeta niti* 

dissimo tam foedam maculam abstergere j yide an sic locum ex 

conjectura mecum restituas : « Inter quos referendus erit ? ye- 

Xeresneprobosquej an quos et praesens et postera respuat aetas." 

Cam sciol\is quid^m inter lineas poetas pro interpretAmento 

scripserat : eo postea factum est , ut illud alterum , quod nunc 

wvoco, ex yersu ejiceretur. Noster pauUo ante. «. Est yetus atque 

probus centum qui perficit annos." Certe hoe uno remedio cun- 

cta quae jam tetigimus ulcera facile sanayens." Ita Bentlejus» — - 

Hermanni (*) de summo yirö egregii moniti memor grayate ag- 



(*) OpusCi II.p.267. ^'Aätio^ qua(Bentlejuft) in ... . di8putationibu8{iiipoi§ta8) 
0101 ett, tam est eg^gia , ut . . . . . exemplumhaberi debeat, quod imitentur, 
<iui dili^nter , accurate et perapicue de hisTebus disceptare volunt. ijui ut et ^ 



e<4 COMHBNTAmOS 

grediorrelutattonemliajiu, mejudice, hand probandae emei 
datioDis. Primutn qaidem mooeo, BcDtlejum conj«ctuRim non 
ipsitu Horatii orationem recepisse , qaod indicio essä videt 
ipii viftam fuisse vei non satis certam , vei nimu aodacem cont 
librorum auctoritatem. Deindede iJjU0<0reAe</r^ quod vulgat 
inesse qneritar decemere non audemut ; veremor entm ut tu 
strae aures satis siat subtiles , utque in epistolts pedestri (ere i 
ratione icriptia Horatius ita scmpulose euphoniee studoi 
rit , nec nncfuam , ubi sensus moneret , ab ea discesseriu I 
iftoureXtiroit apud veteres vid. imprimis Peerlkampios : 
Bibl. Crit. novaL p. 102 — 105. Tum vuJgaUm lectionem idi 
repreheadit Bentlejos, i|nod sententia mulila sit, priiucn 
membrum impar posteriori : nobis antem non ita videtor. IVa 
priore interrogatione conjunxerat tanquam synoniua perfect 
veleresque et vi/e* atque novot, Huic assensus erät adversarioi 
dicens, eat vetu* atque probut. Hincproconcessoasurpatpc 
^ta , reteres esse perfectos et probos , novos contra viles et n 
rpuendos, etdeinde ubi de iUis agit, Mteräs tantummodo did 
de bis novoi tantummodo designat : versa enim 41 . contineti 
ex priore ergumentatione juste desumta novorum descriptio , 
licet pluribns vocabulis enunciata bene videtur respondero t 
vetere*ne poStaa. Responsumquoque adversarii, quod Bentlc 
jns non videtor animadvertisse , optime cum nofltro loco conve 
Bit , eoque tacite iterum concedit veteres esse perfectos : et ■ 
postea ratiocinatnr Horatius, acsi adversarius nuJliis dubitet, vt 
teres et perfectos, novos et viles prorstu esse eosdem. Deniqi 
Bentlejoa dicit , nonduoi locutum esse Horatium de solis poSl 

boodiiMDt , ntumui t«merltatem , quanitn Benllejo multi notarunt , dee] 
i(Rra adiuetcint , mMMntentiaiUudpotiiiimumoperaindare debeni, utb 
Beolleji dUputatione* , quibuiille louxtaaot tgutU , autaffectoi nonnt 
rNtituit, eidem, qiia ipH uti aolclut , diligcntia acttrcnuiUte refellan 
quaeque oegilecta lant ab eo , ea io lace colloccot , ut erraiMcumjamduI 
tari ampliiu neqiieat. Nam illud quidcm facUlimum eit , nniii monente ii 
probai« ao rejiMre ejiu emendaUonM ; idqus permalti , immo pleriqoa foc 
runt editoret Horatii Terentiique , quorum tamcn nullus fuit , qui compan 
cum Bentlejo poiiet. Hoe vero refularc cum , utiaaepc dillicillimumeit, H 
■i recloot pleae liat, limul et debilam tonto viro rBrereotiaiu prodit , et op 
ram tcriploribui iiii* Tere Mlutanm praeital, etexcrutationemafTertar 
oHticae «tiliMiitt!)ni." 



AD YERS* 41— ^« 86 

ei pogmatibiis; et tamea in disputationis nostiilctci progemio^^Vf 
34. dixerat: « Si meliora dies, utvina, poema^ reddU ^'' ^ 
quo inde loco de $(dis poetis loqui videtur. Nam quum v. 1 — 2fL 
de virtutis universae existimatione apud aequales disseruisset , 
T. 23 — 33. locutus est de nimiä veneratione , <jua habentur ve- 
teia apud Romanos literarum monumenta , ut sic deinde grada- 
tim descenderet ad suum argumentum de poesi et poetis Roma- 
nomm recte aestimandis* Alia ratione Schmidius yulgatam 
lectionem vindicavit. 

y. 42. Hespuai , inde a Bentlejo reeeptnm esi pro respmt; 
cL tamen Obbariiis ad EpisL I. 10. v. 41. ZeU. et Sckmid. ad 

T.43.44. AJtera responsio ex persona adversarii, cui, cfuom 
pxiiis imprudens certum annorum ordinem definivisset , nune 
causa deerat ^ cur de uno mense vei anno toUendo dubitaret. 

Iste, L e. is quem tudicis. cf. Heindorf* ad Sat. I. 2. v. 73* 
Ramshom. Lat. Gramm* § 157* p* 51 9. sec[. ZumpL Lat. 
Gramm. § 127. 701 . 

Veteres inter. cf. Zumpt. Lat. Gramm. § 324. Ramshom. 
Lat* Gramm. § 151. p. 475. ^^i^. 

V. 45 — 49. Ex eo quod concessit adversarius , absurdi ar- 
gnitnrquicunque cum eo virtutem alicajus rei vetustate aestimat. 

T. 45. Caudaeque ptlos ut equinae, Haec respiciunt ad 
apologum Q. Sertom , quo quum Marianarum partium 
reliqoiis pi*aeesset, barbaros HSspanos luce clarius docuit 
in re militari plus habere momenti consilium quam vires 
temerarias , uti Plutarchus narravit in Sertorii vita 16. p. 576. 
l^eprdftoe Sh^ r&v evrbq "l^i^fOQ otVTCfi TrorufioS Tavrojy 
SfAOti Ti Tpofl-r/fl5/AÄ«i^, TX^dei fMh §v fiiyxe' eTippeay 
yap &e) Ka) (rvve<pipovro tuvtux^^^v ^rpb^ avrSv* krot^i» 
8h fiapfiupiK^ Kcä Qpaa-uTiiTi rufotTr6fjt,evoq eTix,sipetv toIq 
TToXifAtoiq fio&vrm kc^ rJji/ rpi^ijv Sv(rcevaa'X^^^VT(iiJV fV^i* 
p£to Txipaiiv^ela-^ott Sicc Xoycov. ^£lg J' idopu xaXeTcuvovra^ 
Ka) fiiu^ofjL^vovg ocKcupug^ Tpo^KUTO KcäTspistSe a'VfJt,TXe^ 
KOfiivovg ToU TTOÄefiioig , h oJg ov TavTeXu>g avyrpifiivrug , 
a?iXa tAj^^äc Xa^ovrug ^ ijÄTi^e Tphg rk Xoitcc KccrtjKSovg 
ft&XXoy %^€iv. ^Cbf SfkeiKct^eyiyofiiycav^ eTi^ovi^a-xg avi-- 



98 COMMBNTARIUS 



^V 9( 

^H A«/3/ Te (peuyovTUQ aiiToiie ««1 )ttxTiimi<rev äö"£p«Awi el; rb 
^^H CTpuTOTeSov. Bov^ofAevoi Si kxi rijv aSvfiiaa/ a,<pe)^6tv /xei' 
^^M '^fjtsfxg o^iyag TXv^ijfjLOV eKH-^iitriuv kdpoia-ac 'iTnrovi elo"^- 

^H }"iTepoy sv/x.£ye6;j fiiv aurov xa) ^itrX^f^^t Setvfiaa-Tifv ^i 
^^M m-uKvoTyjTi nxi kixäXei Tpi^uv ovpav s^ovtsc. Hapenrr^itei 
^^M Sb t^ ;W£J' ao-ÖEJ-eJ" fisyat ävtjp jca> pcafj-aXsai « Tut S'tirx,^pc^ 
^^M //.iKpos ^Tspot Ka) tJjv oi^iv £vit.XTa.<Pp6iiy}Tos. £tj/A£(oy §s So- 
^^f ^ivTog xuTOit 6 f^y iirx^Jp^s aiJc<pOT£paie rctis ^spiriTOu 
Htttov rffv xepKov us aTOJipi^^uv eJäkb ^fixTphc aurhVf o a' 
airSev^e roD ]irx,^pou Karu iJ.ta.v tuv rpty^&v h^eri^^ÄBV. 

I'Exe( ^' o i^sv oiiy. oXiyct Tpdyi^UTCt fj-vrijv scojtc^ xojI TroAii' 
yAoTöä TOK Qetiifi^voii Tctptxa-y^uv ccTstTsv^ 6 S' aa-Ssvitg bv 
axixpsJ y.a) trdv ovSevi toVm -^t^vpi Tpiy^m aTsSsi^e rtjy 
ovpav , xvcttTTCCi o ^spToipiot «'OfÄTe", siTsvf mxvSpe? 
<rviJ.[^ci'XOi , rifv eTii^ovijv avuiriiJ.cin£pav tiJ; (2ias ov~ 
(Tav xa) TöAAä tvv a^podcQ a^vjintiiv evhHvra T(fi Kserii 
fiiKpöy. " h.iJ-cf)(^ov y'bi,p rb hSsXs^ei^ ^ ?rä<rxv siriliv 
6 y^pövoi uipei KcCl KaTepyx^STcti Svv^jziv , evftevij; Hv (TVft" 
^H /:*«;t^oe TOIS §£')(^oiiivots Koyia-jj.^ rbv xaiptv aiiToij , toTs 
^^k ^'aKMput STSiyojLivaie xoXejj-iarctros" ToixOra jmsv Ö Ssp- 
^^B Tupios SKaiTTOTS TXixm ■prapaizu^ia tois ^ap^xpoii Siexui- 
^^P Sceyuyet rbK xxipSv. cf. Cruquius, Lambinus, NVieland. ad 
^B" h. I. et Erasmus in Adag. chU. I. cent. IX. — Vai. Max. VH. 3. 
^H 11°. 6. FronliD. Straleg. I. 10. IV. 7. 

^^^ T. 46. a Demo proprie est ruinatatim etgradatim deLrahode 

^^m totO! utCic. Veri", m. 33. §77. « Demitde capite medimnaseit- 
^^m- eeDta."etLiviiis,VII. 41. « lEqueimpotenspostulRtumfuitutde 
^^H stipendio eijuituiu aera demereutur, " " Chabotius. — « Non 
^^H dicit adimo, seddemo: demit ciiim qui de toto aufert : .adimit 
^^B qui totum töllit, sic Epist. I. 20. v. 2ti. « Ut quaatum geueri 
^^H demas, virtutibits addas. '' " Lambinns. 

^^1 Itidem. Vulgata lectio erät etiam , qiiod , uti aniiiiadvei'tit Jah- 

^^H nius, non quadrat iu loco , inqno de saepliis repetita de.ntiäDe 
^^B sermoest. Multi codices habentc^iVcm, quod Bcntlejiisrecepit. 
^^H Magis autem placet lectio itidem , quatn ex daobus codici- 



AD VERS. 45 47. 



Dtu apud Feam probavit Botbius , quamquerecepitacutissimos 1 
Jahnius. Tuetur Sehmidiiis vulgatam , et opinalur ciim Haber- ' 
feldtoPersiumnostnimiocumiaiitalumesse, Sat, VI. 57 — 58, 

Quaere ex me, quis mihi quartus ^ ' 

»tpater: baud prompte, dlcaoi tamen. AddoetianiiiQum, .; 
i etiam: terrae est jam Olius. 
Quanquam negare nolim Persiuni Horatii locum in animo ha- 
buisse , praesertim quum deinde v. 80. etiam Chrysippi acer- 
vnin metnorat, alia tamen loci rstioapudPersiumest. Persius 
enioi enumeratioDem ad titiemperducit, Horatius aulem, de tota 
cauda cquina duobus pitis evulsts, sermouem abscindit ; quod. 
at alio vocabulo quam voc. etiam indicetar necesse est , uti lecte 
animadverteruDt Beiitlejus, BotMus et Jalin, 
V. 47. Dum^=Aanec 

Caäat elusus. i< Metapbora a gladiatorio, ludo." Baxterus. 
Ratione ruentis acervi. Cicero, Äcad. II. 16. § 49. « Et pri- 
mum quidem boc reprebendeudum , quod captiosissimo geaere 
interrogalJoiiis utuntur ; quod genus mimirc in piulosophia pro- 
haii solet , quum aliquid minutatim et gradatim additur aut 
demitur. Soritas bos vocant , quia acervum efficiunt uno addito 
frano. Vitiosuta saue et captiosum genus." De Divin.II. 4. § 1 1. 
(I Qiiemadmodum sonti resistas? quem, si necesse sit, Latino 
lerbo liceat acervaiem appellare : sed nihil opus est; ut eaim 
ipsa pfaiiosopbia , et multa verba Graecorum , sic sorites satis La- 
tino sermone tritus est." Äcad. II, 28. 29. § 92. n Sed quoni- 
»m tantum in ea arte (i, e. philosopliia) poniiis ; videte , ne 
contra vos tota nata sit ; quae primo progiessu festive tradit ele- 
menta loquendi et ambiguoiTim intelligentiam concludeudiqae 
n^onem: tum, paucis additis , venlt ad soritas , lubricumsane""'^ 
et periculosum locum ; quod tu modo dicebas esse viliosum in- ■* 
tem^andi genus. Quid ergo ? istius vitii nura nostia culpa est?.'^' 
Rermn natura nuUam nobis dedit cognitionem finiiim , utidlä '^ 
iurestatnempossimus, qualenus. Nechoc inacervo triticiso- 
lam , unde nomeii est , sed nulla omnino in re minutatim in- 
terrogati : dives pauper ; clarus obscurus sit ; multa pauca ; 
tooga brevia ; Iata angiista : qiianto aut addito , aut dempto cer- 
tntnrespondeamus, nonhabemus. — Ai vitiosisnutsoritae. — 
|tte igitiir eos, sipotestis, ne molcsti sint. Erunt enim 
7 



COMSlRNTARinfi 



nisi caveiis, Cantum est , inquit. Placet enim Chrjsippo , 
(juum gradatim interrogetur, Verbi causa , tria, pauca sint , 
anne multa ; alitjuanio prius, qiiumad multa perveniat , quie- 
scei-e, id est, quod ab iisdicitur, j^irv^x^siv- Pei' me vei 
stertas licet, iuquit Carneades , non modo quiescas. Sed 
quid proiicit? Sequitur enim, qui le ex somno excitet et 
eodem modo interroget. Quo ia numero conticuisti, si ad 
eum uumerum nnuin addidero , multane erunt? Progedie- 
re rui'sits , qnoad videbitur. — Quid plura ? hoe enim fateris 
negue ultimani te paucorum, neque primum multorum re- 
spondere posse. Gujus generis error ita manat, ut non vide- 
am, quo non possit accedere. IViliil me laedit, inquit: ego 
enim , ut agitator callidus , prius quam ad finem veniam , equos 
suslinebo; eoque ma gis , si locus is , quo ferentur equi, prae- 
ceps erit. Sic me , inquit , ante sustiueo , nec diutius captiose 
inteiTOgauti respondeo. Si babes , quod liqneat , neque respon- 
des ; supei'bis. Si non babes ; ne tu qnidem percipis. Si,quia 
obscura ; concedo. Sed negas te usqae ad obscura progredi. 
Illustribus igitur rebus insistis. Si id tantummodo , uttaceas, 
tiihO assequeris. Quid enim ad illum , qui te captare vnlt , 
utrum tacentem irretiat te , an loquentem ? Siu autcm usque ad 
novem , verbi gratia, sine dubitatione respoudes , pauca es- 
se , in decimo insistis ; etiam a certis el illustribus cobibes 
assensum. Hoe idem me in obscurls faeere non sinis. Nihil igi- 
tur te contra soritas ars is ta adjavat; quae ncc augeuti , nec 
minueoti, quid ant primum sit , autpostremum, docet." Ul- 
pianus , 1. 177. DJg. (L. 16.) de verborum sigmficatione : « Na- 
tura cavillalionis , quani Graeci a-UfiTtiv (id esi acervalem syl- 
logismum) appellaverunt, haec est, ut ab evidenter veris per 
brevlssimas mutationes disputatio ad ea, quae evidenter falsa 
suntperducatur." — Quanquam multain dialectica enumeran- 
tur soritarum genera, proprie dicitur Äorzfeä, quod ostendi so- 
lebat in exemplo acervi , uti docuit VVjtlenbacliius, Praec. 
Philos. Log.m. 9. §4. « Namcumacervusconstetexmullitudine, 
V, e. gi'anorum , quaeritur, quandonam baec multitudo acervus 
esse incipiat , sen quoto gi'ano acervus efEciatur '? ut addito uno 
grano acervus lieri , demto uno non amplius acervus esse videa- 
" tur." Hicce sorites , de quo Horatius noslio loco cogitavit , nunc 



AD VEHS. 47. 48. 09 

in logicis refertur ad inexplicabiles , quum sorit^s explicabilis , 
in quem non cadit Giceronis et Ulpiani reprehensio, sic a Wyt- 
tenbachio definitur : « Est coacervatio enunciationum, ita inter se 
connexaruDat ut prioris praedicatum fiat proxiraae deincep& sub- 
jectum." cf. Phil. Beroaldus, Annot, append. 9, in GruteriLam- 
pade, L 1 . p. 317. seq. J. A. Fabricius , de cavillationibus Stoi<- 
corum, 16. 17. in Opuscalorum Sylloge , (Hamb. 1738.) p. 142. 
seq.Menag.adDiog.Laert. II. 108. Interpretes ad A.GelliumL2. 
Gasaub. et Koenig. ad Persium VI. 80. Rappolti Commentar. 
p, 863. seq. F. N. G. Baguet. in comment. deChrysippi Fragm. 
in Annal. Acad. Leov. a. 1821. p* 74. et 133. et imprimis 
Krug. Encyklopädich - pbilosophiscbes Wörterbuch (Lips. 
1^28. seq.) in vocibus acervus et sorites. 

y. 48. Redit in fastos. « Qaasi currit anteaad fastos, ut vi- 
deat , an vetusta sit virtus , quam probat. " Schiracb. in Ind. 

In. Hoe pro ad ex codicibus restituitBentlejus , utpote facile 
a librariis mutatum in magis tritum ad. Pariter Carm. IV. 2. v. 
89. « Quamvis redeant in aurum tempora priscum. " cf. Fea et 
Zell. — Schmidius autem lectionem ad tuetur , causam aiferens , 
qaod in exemplis, quae contalitBentlejus , redire proprie sit in- 
telligendum, bic autem idem valeat atque refugere , recurrere , 
aliapadCie. Tusc.il 12. §29, « Adineptiasredis«" Caes.B.G. 
QL 93. <{ Pilis missis ad gladios redierunt. " At Sclimidio non 
facile credaniy Bentlejum non satis perspexisse bajus locisen* 
8iun ; sed potius eum censuisse tum proprio tum figurato sensu 
redire posse construi cum utraque praepositione ad et tn ; quare 
soae animadversioni hanc clausulam addidit : « Parum, iuquies, 
refert^ hanc an illam lectionem sequamur. Recte quidem : sed 
eaipsacaussa, quod parum in tersit , ab antiquissimis quibusque 
oodicibus religio est abscedere." Eadem significatione atque 
nostro loco verbum redire cum praepositione in construi solere ^ 
apparet ex formula in memoriamr redire ^ h. e. refugere vei re- 
currere ad memoriam ut reminiscaris. Est igitur dictio redire tn 
, fiuio» , inter eas referenda j de quibus Handius in Tursellino I- 
p.78. « Multae sunt dictiones, in quibus nihilimpedit, quo 
minns praepositionem in praepositioni aofsubstituas, unde sae- 
pe varielas scripturae exorta est. " 

InfastoSj ii i. e. ad annos: in fastis enim consulum singulo- 

7^^ 



I 
I 



100 COHUENTARIUS 

mm annoram , ceterorumijue magistratuum nomina perscribe- 
batitur. Tiim appellatione consulum anni notabaniiir." Lam- 
biniis. — Fastlinduo dividebantur geaera, majores elminores. 
Hi varia Rotnanorum kalendaria constituebaiit , quoriim plures 
erant species ; ilJi vei consulares vei trium phales dicebantur. In 
consularibus consulum et dictatorara , qui in annos singulos ma- 
gistraturagesserunt , uomina, bella, victoriae , reipublicae mu- 
Utiones, ludi secularcs , atiique memorandi casus notabaalur , 
diiplici proposito, ad annorum notationem et ad rerum gesta- 
rum memoriam. Triumphalibus vero ducum et imperatorum 
ti'iuiiipbi de populis ei gentibns bello viciis a S, P. Q. R. decre- 
ti actique, adjectis anno, menseetdie, perscriptifuerunt, et 
consularibus additi. vid. Jae. van Vaassen , Animadvers. ad 
Fastos Rom. sacros , digessit et de iriplicis Fastorum generis 
monameDtis, pictuiis et iriterpretibus praefatus est Chr. Saxius. 
Traj.1785. Cieuzer.Röm. Ant. p, 4.5. et qui ab boclaudantur. 
Dunlop. 1. 1. III. p.401. — De hctione /ashis \id. Scbmid.adb.l. 

V. 49. Bilirutur. Miran saepe est i. (j. studiose intiieii , ma- 
gni aestimare , probare, amare, delectaii. cf. Obbarius adEpisL 
I. 10. V. 31. Schmid, ad Epist. 1.6. v. I.et9. Pariter Graeci 
usurjiantflayjT^ai^edi.vid.Valkenar.ad Eurip, Hippol. 106. p. 177. 

Libitina. Plutai-cbus, Numa 12. p. 67. O/ h TOVTiiPtKes 
xal ra TrBp) rae ratpa; TrdrpiiX toU y^f^^ovTiv ätpijyoiiiTÄi 

äAAfiä xoiToti enet Seods ife^sa-dai roTt vsvoij:.i<rfiivois, täc 
rh KupiuTarct Tm inj^sripm uTO^e^ojA^yovi' l^aifsrue fJfe 
tV Tfoa-ayopevof/.svijv Ai^htvaVi stis-kotov ti^^v ■^£p'i Toug 
Qv^a-Kovrag ög-mv ^sbv Qutrctv , ene U.Efire<^£vi^v elre ^ttäAAaf, 
u; oi XoyiuiTuroi 'Pai/j,aiuy inroXctiJ.^Bivov<rtv , 'ACpjioSiT}}v' 
aC Kawg sU /jnxg ädvajjLiv Öeöu to. Trep) rkg yeyiasiS Kcä rat 
TfiAeuTÄs uvaTTOVTSi. Quaest. Hom. 23. p. 369- ccAiä ti 
ra Tfbi Tds raCpcci iriirpaiirKouirtv sv Tiji ref^hei tu AifSt- 

TIl/lJS) VOIJLI^OyTEi 'A<PpoSlTIJV SlVa! .TiJV AljBlTIVyjV l" TOTS- 

pov Kot TovTo Ta*v Noy«i5, tov fiacri^idi;, (ptXotro<Piiii,ot,~ 
ruv 'iv sirny, otcii; !/,xv6^voi(ri i^lj Sva^-^spoÄvttv Ta-rotai- 
Tct, /jLijäs (peiyeiv , wc iiiairfzoy ; ^ f^äXÄov V7r6/J.v)^trh Itti 



AD V£|18. 48. 40. 101 

yJvovc It) tolq j^okg ivuKU^ovvrat* Dionys. Hai. A. R. IV. 15. 
p. 220. *Öff il Heiccov AevKtog lv rjf TpooTtf rm hictva-iuy 
iyarypaCpSv icropety fiovXofievos (Servius TuUius scil.) Ka) 
rm lv acrei hurptfiSvToov ri tA^Öoc tiiivcii , r&v reyevvd^ 
fAipoov Koä ocToyivoiihoov ^ Kcä r&v eh oivipoLg iyypu(pofii' 
yfljy, Mru^ev ocov ^Sei v^fJLt<riJ^ci Korotcpipeiv vT^p sKcicrov 
rodg TpoTViKovrag , e)g fih tIv rijg E}?iei6victg Qtjcuvplv j fjiv 
^fufiatot KoXova^iv ^^puv (^aicrcpopov y vT^p roiv yevvcofiivuv'^ 
eU Ä rbv rijg ^ACPpo^trtjs h aXcei Ku6i$pvfJLivov , §i/ T/)oa— 
ayopevovci Aif^iriytjVy vT^p räv &Toytyo[jt,ivuv' elg Sh rhv rvnif 
KeSrifTog , virbp rm elg avSpotg upj(^oiJLiv(»3v avvreXetv' e^ Siv 
IJlA€ÄÄe Siayyoocea-Qcu koA^ %KCKrrov hiavrov %ao,i re ola-vfi- 

Tovreg ^cruv^ ku) riveg e^ avrmryiiif a-rparevtriiiof viX^Kica/ 
sJXfOym Hinc explicandus. Suetonius, Ner. 39. ubi vid. Gasau- 
bonus : {< Pestilentia unius auctumni , quo triginta funerum 
milliä in radonem Libitinae venerunt" cf. Livius , XL. 19. 
XLI. 21. — Wyttenb. animadv. ad Plut. Q. R, 23. p. 269. 
Creuzer. Symbolik. IV. p. 161.seqq. Kuffner, Artemidorus , 
II. p. 124. Heynius ad Tibull. L 3. v. 57. — EratigiturLir- 
bitiiia dea, quae funeribus , omniquefunebriappapaluietia* 
stnimento praeerat. — Proprie autem fuisse videtur dea anti-- 
qnae Italiae y quam recentiores Romani Proserpinam , et j uti 
Flatarchus monnit, doctiores Venerem essc intelligebant. In 
Teterum gemrais plerumcpie consplcitur cipponitens, seminuda 
tdibusque attributis ornata, quae ad mortem et mysteria respiqi^ 
unt vid. C. D. Beckii Repertorium, 1827. IV. p. 382, — Me- 
tonymice Libitina usurpatur pro iis , quibus praeesse putaba- 
tnr , i. e. morti y feretro , officio aerique ferali : locos , ubi ita 
081 snnt scriptores veteres vid. in Pitisci Lex. Ant. Rom. et in 
Foroellino. — Sic Horatius hoe loco pro morte , uti etiam Carm. 
HL 80. vs. 6. 7. « Multaque pars mei vitabit Libitinam." cf. ibi 
Mitscherlich. et pro ipsa dea ejusque aerario Sat. II. 6. v. 19. 
ubi vid. Torrentius et Heindorf. cf. praeterea Phaedri Fab. IV. 
!((• ibique interpretes in edit. Burmanni. Creuzer. Röm. Ant. 
P* 861. et quos citavit Pitiscus , 1. \. Kuffner. Artemidorus IV» 
p.l45. 



102 COMMENT A RIU5 

T. 60 — 62. Ingeniosa et satis justa videtur Latioae linguae , 
quasi humanae vitae , distinctio in quatuor aetates , infanMam 
ad 514. u. c. adolescentzam ad Ciceronem , viräem aetatem ad 
Tiberium , senectutem ad alterum Antoninum. — Ad infantiam 
autem pertinent ea literaram monumenta , quae Horatius v* 
23 — ^27. enumeraverat; hoclocoprincipespoetaromrecenset, 
qui ad adolescentiam sunt referendi , quique ita coltura et ele- 
gantia a scriptoribus virilis aetatis diversi sunt^ utomninoad 
aliam in historia literaria aetatem pertinere censeantur. Vulgo 
tamen adolescentia et virilis aetas una aurea , quae dicitur , ae- 
tate comprehenduntur , quod probare nequimus. Recte igitur 
cum Horatio veteres , seu scriptores adolesdentiae , a virili aetate 
sive &Kfi^ linguae Latinae dis tingu^re nobis videmur, qaae,si 
nnum et alterum scriptorum proxime antecedentium excipias , 
sola aureae aetatis nomine digna est. cf. de variis Latinae linguae 
aetatibu^y earumque varia divisione, Bergmanuus, comm. laud. 
p. 4. 5. Baebr. Gresch. der Röra. Lit. p. 10 — 29. qui plerosqoe 
hae de re scriptores accurate citavit. 

Horatius autem suum de his poetis veteribus judicium non 
aperte declarat , ut divinatione quadam opus sit , qua quid 
sentiat ex ejus verbis elicias : hinc multi iuterpretes hunc locum 
tnale explicuerant , quum putarent, Horatium, ubi populi 
tantum de illis poetis sententiam le vi cum ironia referret , e 
mente sua de iis judicavisse , quo facto Horatium sibi contran* 
nm finxerunt, quoniam et antea et post demonstrare conatos 
fuit , male et nimis studiose illos a Romanis amari. 

v. 50. Q. JEnntus, natusRudiis, Calabriaeoppido, 516. 
^n. c. ab antiquo regio genere oriundus , diu vixit in Sardinia , 
ex qua M. Porcius Cato , quaestor ex Africa decedens , eum in 
nrbem deduxit, 551. u. c. « quod non minoris aestimamus/' 
inquit Nepos, Cat. 1. « quam quemlibet Sardiniensem trium- 
phum." Floruit igitur Romae exeunte bello Punico secundo. 
Tria copda habere sese dicebat, teste A. Gellio, XVII. 17. 
quod loqui Graece, et Osce et Latine sciret. Complures Roma- 
norum principes litcras Graecas docuit , et ad philosophiae ac 
poeseos amorem excitavit. Sedipseimprimis poeseos laude in- 
claruit , scriptis tragoediis, comoediis et saturis. (Sic distinguen- 
di causa scribendum videtur poematum genus , dequoDio- 



AD TERS. 60. 108 

medes IIL p. 488. « Olim carmen quod ex variis poematibus 
constabat, satura Aiocabatur, qaale scripserunt Pacuvius et 
Ennius." Ulud autem genus , cujus auctor Lucilius et exem- 
plar Horatius est, antiqua scriptura cum litera u antiquoge* 
lieri servata, cum plerisqae eruditorum sattram vocamas). 
Mazimum vero et praestantissimum Ennii opus fuerunt Annali- 
mn libriXVniy carmine hexametro et fide historica scripti^ 
OFi^T|<^Tn Romanam historiam complectentes : cui addidit aliud 
Carmen Scipio inscriptum , de quo cecinisse videtur HoraUns , 
Garm.IV.8.T. 15— 20. 

Non celeres fugae 
Rejectaeque retrorsum Hannibalis minae. 
Non inoendia Carthaginis impiae ^ 
Ejos y qoi domita nomen ab Africa 
Lucratos rediit , clarius indicant 
Laudes, quam Galabrae Pierides. 
Eniui qaoque praesertim opera « horridus iUe deflaxit nume- 
ma Satomios ^ " nam primus usus esttn sois carminibus hexa- 
metro dactylico heroico ^ quom neque apud Livium Androni- 
corn neqae apud Naevium inveniantur hexametri , et sic confir- 
matur testimonium Isidori, Orig. L 27. « Hexametros autem 
Latinos primum fecisse Ennius traditur , eosque longos vocavit." 
qaocom conspirat locus Gic. de Leg. IL 38. § 68. — De metro 
elegiaco haec Isidorus , L L « Hoe autem vix omnino constat , 
a quo sit in'ventum ; nisi quia apud nos Ennius eo prior usus 
sit : nam apud Graecos sic adhuc lex grammaticorum pendet : 
at anb judiceres relegata sit." cf. Hor. A. P. 77. 78. (De hexa- 
metro ab Ennio inducto dubitavit Lessing. Werke , XX« p. 
288. edit. Caroliruhae ; sed vid. Osanni Analecta cap. 2. Span- 
genberg. in Annal. Ennii p. XIX seq. Baehr. L L p. 80. Wei- 
cheri, de Caevio II. p. 14. 15. sive Poet. Rel. p. 68seq«) — 
Qoanquam Ennius Rpmae multorum nobilium utebaturami- 
citia , at Scipionum Fulviorumque , parvo admodum sumtu 
contentus vivebat , et annos septuaginta natus ita ferebat duo 
qnae maxima putantur onera , paupertatem et senectutem , ut 
iis paene delectari videretur ; Cic. de Sen. 5. — Nimis tamen 
vino indulgebat Ennius , quare de eo Horatius , Epist. L 19. v. 
7. 8. ibique Schmid. 



I 

I 



104 COMMBNTAHIUS ' 

Enoius ipse pater nunquam Disi potus ad arma 
Prosiluit dicenda. 
Hinc podagra pkrutn^ie laborabat, ut ipsefatetur: « nuB— 
c^am poijlor , nisi podager," apud Priscianum I. 6. Ärticula- 
ri (juoque morbo periit a. u. 584, Plinius , H. N. VII. 30. 
« Prior Ä-fricauus Q. Eniiii statuam sepulcro suo imponi Jussit , 
clarumijue illud nomen, imo vero apolium ex lerlia orbis parte 
reptum, in cinere supremo cum poetae tiluJo Jegi." Cicero, 
pro Avchja. 9. § 22. « Carus fuJt Africano superiori uoster 
£iinius; itaque ettam iu sepulcro Scipiouum putatnr is es£e ctHi- 
stilutus e marmore." Livius , XXXVIII, 56, « Et Romae estra 
portam Capenam in Scipiouum monumeDlo Ires staluae suut , 
quaruci duae P. et L. öcipionumdlcuntur esse , tertia poetae 
Q. EnniL" Vai. Mas. VIII. 14. n". 1. « Superior Africanus 
Ennii poetae effigiem in monumeDlis Corneliae gentis collocari 
Toluit,quodingenioe)usoperasuaillustratajudicaret:iionquidem 
ignarus , quamdiu Romauum impei-ium floreret , et Afiica Ita- 
]iae pedibus esset subjacta , totiusque terrarum orbis summum 
columen arx Capitolina po55idei'et , eorum exstiiigui memoriam 
Boti posse : si tatnen literarutu quoque lumen iliis accessit , magni 
aestimans. Vir Homerico, qiiam rudi atque impolitopraemio 
dignior." Haec Enuii statna putatnr adhuc superesse inveuta in 
Scipionntn sepulcro a. p. C. 1780. et imposita dein sarco- 
pbago Scipionis Barbati (cos. a. u. 456.) in Vaiicano. vid. Ennit 
vita , variis anctorlbus verba praeeuntibus conscripta ab Paullo 
Merula , editioni Frag. Ann. praeposita. Q. Ennii vita Hiero- 
nymoColumuaauctore, edit. Fragm. Enn. praelixa. G. J. Vossii 
de ari. poiit. 9. §8. depoet. Lat. 1. J. T. Bergman, cooiment. 
de Iit. cond. ap. Rom. p. 14. seq. J. Dunlop. HisL of Rom. 
LiLp. 78— 81. Baehr.l. I.p. 78— 80. Kiilfner. Artemidoi-us 
I. 2. p. 308—323. Bernhardy, I. 1. p. 83. seq. 176—179. a 
quibus vetemm de Ennii lestimonia congesla sunt. 

Fragmentoruni Ennii locupletissima editio adhuc est : Q. 
Ennii poetae vetnstissimi Fragmenta quae supersuut ab Hier. 
Columna conqnisita , dtsposita et explicata ad Joannem filium. 
Nuncad ediLNeapolitauam 1590. rccusa. a ccura n te Francisco 
Hesselio, J. C. et inill. Roterod. AtbeuaeoHist. etEloq. Pi-o£ 
AcceduQt praeter erudltorum virorum emendatioaes ondique 



nquisitas , M. A. Delrii opinationes , uec non G. J. Vossu 
castigRtiones et notae in fragmenta tragoediarum Ennianaruni 
Amst. 1707. Huic editioni addenda Q. Eunii Annaliumlibr, 
XVIII. Fragmenta. Post Patilli Merulae curas iterum recenstta , 
aactiora, reconcinnata et illustrata opera et studio E. S. (i. e. 
SpaDgenberg.) Li ps. 1825. Fragmenta tragoediarum recensnit 
F. H. Bothios , Poiit. Lat. Scen, V. 1. p. 23 — 78. comoediarum 
ibid. V. 2, p, 6 — 9. — Desideratur autem qiiam masime jusla 
Etinii fragmentorum editio , qua magis cntica ratione , quam 
adbuc factumest, quaecunque viri docti hicillicve deiis contu- 
lerunt recenseantur ac dijudicentur , ut Hesselii editione , quae 
magis magisque rara fit , carere possint literamni Latinarum 
cultores. cf. F. Jacob, ia Jabrbiicherfiir Philol.u. Paedag. III. 
p. 76. seq. 

Sapiens his dicitur Ennius tanquam vates ut Graecorum 
poetae a'0(poi vocabantur (cf. Weiclierl. de Hostio. p. 7. sive 
Poet. Rel. p. 6) , vei quia etiam philosophiam coluit. Nam titulo 
Epicharnii e Graeco in patrium sermonem transtulit poema di- 
dacticiunEpicharmi, poetae et philosophi Graeci (vid. infraad 
V. 58.) de natura renim , de quoopere videtur cogiiasse Lu- 
cretius, I. 121—127. uti mouuit Dunlopius, 1.1. Lp. 395. 
Etsi praeterea tamen esse Äclierusia templa 
Ennius aetemis exponit yersibus edens , 
Qno neque permanent animae , neque corpora nostra, 



Sed quaedai 



mulat 






.allei 



Unde sibi exortam semper florentis Homeri 
Commemorat speciem lacrumas efTuudere salsas 
Coepisse , et rerum naluram expandere dictis. 
Vulgo autem hi versus referuntur ad initium Ennii Annali- 
am. — Praeterea soluta oratione Latiue interpretatus est opus 
£ahemeri pbilosophi ; de quo Groddeckius , Hist. Graec. Li- 
teraria (Vilnae 1821.) IL p. 51. seq. haec retulit: « Euhemerus 
Messenius Siculus, Cassandri Macedonum regis (Olymp, 116.) 
libei'alitate ad itinerumsnmtussusteDtandossuUevatus, ciijus 
hittorias tacras{lefav avarypaCptjv, m qua ex inscripiionibus , 
quae in templis habebaotur aliisque locjs , in primis Pancbajae 
Indiae , Sccitio haud dubie nomine , deorum a clarts hammibus 
n genealogiam descripserat, atA^icognmnenpropter- 



106 COMMBNTARIUS 

N 

ea meruisse visus veteribiu^ Eamus ia Latinum sermonem 
transtolit. Ennianae interpretationis aliquot supersiint fra- 
gmenta. cf. Cic. de N. D. L 42. Strabo , I. p. 81. Laptandus , 
de iDstitut. div.1. 11. 13. 14« S^vin, FourmpntetFoucher^iii 
M^moires de PAcad. des Inscr. VHI. XV. XXXV. Brucker. in 
Hist. Crit. Philos. I. p. 604. seqq." cf. Ennii Fragm. ed. 
Hessel. p. 312 — 326. Ang. Politiani Observ. et Emend. 35. 
insertae quoque in Gruteri Lampadie I. p. 48. 49. Dimlop. L L 
I. p. 126—127. Baehr. L 1. p.- 79. 80. SchoelL Gesch. der 
Griech. Lit. II. p. 151—153. 

Fortasse etiam Horatius , quom sapientem diceret^ leviter 
Ennium perstringere cupiebat , quod plerumque adeo magnifice 
de se sit locutus. Sic L. ^lius Stilo apud A. Gellium ^ N. A« 
Xn. 4. (Annal. Fragm. VII. 104 — 111.) dixisseferturpoetam 
haec de semet ipso scripsisse : 

Ingenio , cui nulla malum sententia suadet ^ 
Ut faceret facinus levis aut malas ; doctu' , fidelis , 
Suavishomo, facundu', suo contentu% beatas , 
Soitu', secundaloquens in tempore, commodu', verbom 
Paueum , multa tenens , antiqua , sepulta , vetusta ; 
Quae faciunt mores veteresque novosque tenentem ; 
Multarum veterum legum , divumque hominumque 
Prudentem , qui multa loquive tacereve posset. 
cf. Fragm. Ennii edit. Hessel. p. 187. ex saturarum reliquiis ; 
Enni poeta salve , qui mortalibus 
Versus propinas fiiammeos medullitus. 

Fortis , non de virtute bellica dictus est , uti monnit Bothi- 
us , sed de animi constantia , uti Epjst. I. 9. v. 13. « Scribe 
tui gregis hunc , et fortem crede bonumque." et Epist. I. 7. v; 
46. « Strenuus et fortis causisque Philippus agendis clarus*" £t 
fortasse hoe epitheton ironia quadam Ennio tributum est , fere 
utEpist.I.l.v. 106.107. 

Ad summam ; sapiens uno minor est Jove , dives , 
Liber, bonoratus ^ pulcher, rex denique regum. 
Ehnius tamen revera quoque bello fortis dici poterat , quo- 
niäm in exercitibus Romanis militaverat et ad centurionis gra- 
dum escenderat, et quum bello Punico secundo T. Manlius 
Torquatus res in Sardinia gereret , fortiter pugnavit, teste Silio 
Italico , XII. 390—419. ubi cf. Rupertus : 



AD YBRA. 50. 107 

Sed vos , Galliope y nostro donate labari , 
Nota parum magni longo tradantur ut aevo 
Facta viri , et meritum vati sacremus honorem. 
Ennius , antiqua Messapi ab origine regis , 
Miscebat primas acies , Latiaeque superbum 
Vitis adornabat dextram decus : hispida tellus 
Miserunt Calabri ; Rudiae genuere vetustae : 
Nunc Rudiae solo memorabile nomen alumuo. 
Ts prima in pugna (yates ut Thracius olim ^ 
Infestam bello quateret quum Cyzicus Axgo , 
Spicula deposlto Rhodopeia pectine torsit) 
Spectaudum sese non parva strage virorum 
Fecerat , et dextrae gliscebat caedibus ardor. 
Advolat , aeflernum sperans fore , pelleret Hostus 
Si tantam labem , ac perlibrat viribus hastam. 
Risit nube sedens vani conamina coepti , 
Et telum procul in yentos dimisit Apollo. 
Ac saper his : Nimium , juvenis , nimiumque superbi 
Sperata hausisti : sacer bic , ac magna sororum 
Aonidum cura est , et dignus ApoUine yates» . 
Hic canet illustri primus bella Itala yersu , 
Attolletque duces coelo ; resonare docebit 
Hic Latiis Helicona modis , nec cedethonore 
Ascraeo famaye seni. Sic Phoebus , » et Hosto 
Ultrix per geminum transcurrit tempus arundo. 
» Vertuntur juvenis casu perculsa per agros 

Agmina , et effiisae pariter dant terga catervae. 
Tum pater , audita nati nece y turbidus irae , 
Barbaricum atque immane gemens , transfigit anbelum 
Pectus , et ad manes urget vestigia nati. 
Minop fides habenda est Claudiano , referenti Ennium nun- 
qtiam a latere Scipionis discessisse, quum scilicietClaudianus, qui 
secolo quarto post C. n. scripsit , solus testis sit. Confirmat ta- 
Dien opinionem de militia Ennii. Ille igitur de laud. Stilich. III. 
praef. 

Major Scipiades , Italis qui solus ab oris 

In proprium vertit Punica bella caput , 
Non sine Pieriis exercuit artibus arma. 



COHMENTABIV8 



I 
I 



Semper eral vatutu maximn cura duci. 
Gaudet enim virtus testes sibi jungere Musas, 

Carmeit amal , quisquls carmine digna gerit. 
Ei^o seu patriis priinnevus manibiis ultor 
Subderet HispanumlegibusOceanum , 
Seu Tyrias certa fracturus cuspide vires 
loferret Libyco signa tiemenda mari : 
Haerebat doctus laleri , castrisque solebat 

OmDibus in medias Ennius ire tubas. 
Iiii post li tuos pedites iaveie canentl , 

Laudavitque nova caede cruentus eques. 
Ctimque triumpbaret gemiua Carthagine victa , 

(Hanc vindex patiis vicerat , hanc palrlae.) 
Cum lougi Libyam tandem post funera belli 

Aate suas maestam cogerei ire roias ; 
Advexit reduces se cum Victoria Musas , 
Et serlum vati Martia laurus erät. 
Posteaquam vero Eimius Romain venit, Musis solis vacavis- 
se videtui' : nam quanquam Cicero, Bi'ut. 20. § 79> ait eum 
cum M. Fulvio Nobiliorecos. in jEtoliamilitavisse , videtur ta- 
men es duobus aliis locis , pro Arcbia U. § 37. Tusc. I. 2. § 3. 
ubi Cic. idem memorat, patere Ennium eobellononmilitem 
sed comitem et amicum a Nobiliore habitum fuisse. 

Et alter Homerus, ut crilici dicunt. Quanquam Horatius 
toto locö de quo agimus non suam sed vulgarem de Ennio cele- 
risque poiitis profert sen te n ti am , hic magna cum e/Bcacia ad- 
dit, ut crittci dicunt, ut criticorum immoderatas de Ennio 
derideat laudes. Si enira libiHoratiumfingas virumcultissimi 
ingenii, optimnm quemque poelarum Graecorum et praeser- 
tim Hotnerum penitus cognoscentem et unice diUgentem , quid 
iiii magis ridiculum esse possel , quam Ennium Homero aeijui- 
parari , Enniuminquam , cujus (A. P. 259 — 261.) 

In scenam missos cum magno poudere versus ^h 

Äut operae celeris nimiam curaque carentis , '^^^ 

Aut ignoratae pi-emit artis crimine tarpi , ^^| 

cum Homei'o , qaem ipse summa colebat reverentia , quem- 
que , etiam ubi ciitica sua severitate detegeret quod uiinus 
probai-et, culpaeUmeupIaneab^olvit : (A. F. 359seq.) 



ADVEBS. 50. 109 

Indignor quandoque bonus dormitat Homeras ; 
Verum operi longo fas est obrepere somnunou 
De judicio Horatii de poetis Latinis veteribus in universum satis 
videtur disputavisse Weichertus , loco supra descripto ; sin 
Tero 9 seposito Horatio, summatim quaeras , quaenam fuerint 
Ennii merita , non facile erit respondere , quia nulla hajus 
poetae opera integra exstant, et ex ubique sparsis fragmentis vix 
de poetae ingenio judicare licet ; praesertim quum ignores , an 
non illa fragmenta , quae tibi maxime placeant , eae ipsae sint 
poematam particulae j quas deisignat Horatius v. 73 — ^75. 
Inter quae verbum emicuit si forte decorum, 
Si versus paullo concinnior unus et alter, 
Injuste totum ducit venditque poema. 
Contra multa tibi forte nimis rudia ac horrida videbuntur, 
quae si totum haberes opus, ferenda essent, tanquam aetatis 
potius quam ingenii poetae vitiä. Augetur etiam dijudicandi 
difficultas, quum, siquidem versus rudes displiceant , cogitata 
tamen et figurae delectent , nescias utrum , ut passim apud 
Roman OS , haec a Graeco sumta sint fonte , rudis autem forma 
et dictio sola poetae Romano tribuenda. Haud ita multum pro- 
ficias si testimonia eeterorum Romanornm consulas. Ciceroni 
qoidem merito semper in ore fuit et summus poeta dictus, quum 
illins tempore nondum claruissent verae aureae aetatis poetae , 
^ igitur Ennius solus princeps babendus esset poetarum , et 
«pii ceteros sui generis longo post se relinqueret intervalla O- 
Tidii et Senecae judicia fere cum Horatio consentiunt. Neque 
differt sagacis Quintiliani eifatum , I. O. X. 1. § 88. « Ennium 
sicat sacros vetustate lucos adoremus , in quibus grandia et an- 
ti^aa robora jam non tantam habent speciem , quantamreli- 
gion^m." Memorari quoque decet , quod Donatus de Virgilio 
darrat , in viu Virg. 18. ^ Quum is aliqtiando Ennium in manu 
l^aberet , rogareturque quidnaoi faceret ; respondit , se aurum 
<^lligere de stercore Ennii. Habet enim poeta ille egregias sen- 
^ntias sub verbis non multum ornatis." Praecipua auten;! Ennii 
^^rita fuisse videntur , quod priores poetas arte multo supera- 
^erit , et pro rudibus Saturninis versibus bexametros institue- 
^t, quodque et cogitata et sermo ejus magnam habuierint vim , 
^t teste ipso Horatio ^ Epist. II. 2. v. 117. A. P. 56. patriam lin-> 



1 10 COMMBNTARIUS 

guam multts modis ditaverit. cf. Baelir , 1. 1. p. 43. Bemhar- 
dy , l.,l. p. 83. seq. 1*77. seq. Manso in Nachträge zum Sulzer, 
IV. p. 415—418. Kuffner. Artemidorus I. 2. p. 311—823. 
Cetera veterum testimonia collegerunt Golumna et Merula, quibus 
addendae nota/e Spangenbergii in Merulam. De Enniäni styli 
proprietatibus, figuris , metro cet. vid. Hier. Golumna in edit. 
Fragm. p. 7 — 13. ed. Hesseiii. — De argumentis operum Ennii 
vid. praeter laudatas editiones fragmentorum , DuDlop. 1. L I. p« 
82—128. 

V. 51. Critici, Quinam dictifuerint critici apud veteres.optime 
docuitB^i^mannus , 1. 1. p. 25. 26. « Quatuor vulgo censebator 
partibus continerijJypÄ/z/zar/xJlf primum ocvaryvdoTSi^lectione, 
sive legendi arte ; tum Siof^uxrei 9 emendatione librorum scri- 
ptoitim , sive vitiorum , quae librariorum ciilpa^in eos irrepse* 
rant : porro e^tjyj^trei 9 enarratione cujusvis generis scriptonim, 
maxime poetarum , quae historiarum , fabularum , äntiquitatb 
intelligentia duce instituebatur : denique ^ )e/)/0'5/ ^ judicio de 
ipisis scriptoribus.. eorumque operibus , quo quid vero falsove 
ab iis dictum esset , quid in eorumiscriptis esset genuinum spa- 
riumve, quinam libri essent germani vei subdititii indicabator. 
Jam qui primailla parte contentLliterarum elementa , vocales et 
consonantes , syntaxeos quae dicitur disciplinam , et quae sont 
bujus generis plura, pueris tradebant, bi ypu//,fJ(,CiTiTTCiä 
dicebantur. Contra qui, totum quem diximus grammatices 
ambitum complexi , per , omnes elegantiorum literarum partes 
libere vagabantur j et cum publice discipulis suis scriptores in- 
terpretabantur , tum privatim eos döctissimis scboliis et com- 
mentariis illustrabant , ii demum bonorifico grammaticorum 
(ypctfifiartKäy) nomine- appellabantur , iidemque , quod de 
scriptorum operibus libere judicabant , veraque a falsis disger-* 
nebant , KptriKo) j critici vocabantur , quae ambae appellati"- 
ones saepius inter se confusae et permutatae sunt. Quaectmqae 
ad hoe argumentum pertinent docte illustrarunt Valesios de 
critica I. 1.2. et Burmannus in annot, ad h. 1." (H. Yalesii E- 
mendat. libri V. et de Critica libri IL Ed. P. Burmannö, AmsL 
1740. 4.) cf. Punlop. 1. 1. II. p. 53. Baehr. 1. 1. p. 522. seq. 
ibique laud. quibus add. Quintil. Inst. II. 1. Seneca , Epist. 
88. Walchius ad Chr. Cellarii Comp. Ant.Rom. ed. 1744. p. 



AD VERS. 50. 51 . 111 

437* — De gramm. Graec. vid. Schoell. Gesch. der Griech. 
Lit.II* p. 106 — 117.542-^571. Lehrs. de grammaticis , qui 
hfirrartKo) et Aur/xo) dicti sunt , in Jahrbiicher fiir Philol. 
u. Paedag. Xn. p. 102— 1 19. 

De historia grammatices apud Romanos addendus videtur lo- 
cas Suetonii, de illustr. grammat. 1. 2. « Grammatica Romae 
ne in usu quidem olim , nedum in honore ullo erät ; rudi jscili- 
cet ac bellicosa etiam tum civitate ; nec dum niagnope]:e libera- 
libus disciplinis vacante. Initium quoque e jos mediocre exsti- 
tit : siquidem antiquissimi doctorum , qui iidem et poetae et 
oratores semigraeci erant , (Livium et Ennium dico , quos utra- 
qae lingua domi forisque docoisse adnotum est) nihil amplius 
qoam Graeca interpretabantur ; ac , si quid Latine ipsi compo- 

snissent , praelegebant Primus igitur , quantum opina- 

mur, studium grammaticae in urbem in tulit GratesMallotes, 
Aristarchi aequalis , qui missus ad senatum ab Attalo rege, in- 
.tersecundum ac tertium bellumPunicum, sub ipsam Ennii mor- 
tem , quum regione Palatii prolapsus in cloacae foramen crus 
fregisset , per omne legationis simul et valetudinis tempus plu- 
rimas ocKpocitrei^ subinde fecit , assidueque disseruit , ac nostris 
exemplo fuit ad imitandum : bactenus tamen imitati , ut car«- 
mina , parum adhuc divulgata , vei defunctorum amicorum , 
Tel si quorum aliorum probasjsent , diligentius retractarent , ac 
legendo commentandoque eUam ceteris nota facerent : ut G. 
Octavius Lampadio Naevii Punicum bellum , quod uno volu- 
mine et contin^nti scriptura expositum , divisit in septem libros : 
at postea Q. Vergun tej us annales Ennii, quos certis diebus in 
magna frequentia pronunciabat : ut Laelius Archelaus, Ve- 
stios 9 Quintus Philocomus Lucilii satiras , familiaris sui : quas 
iejpisse se apud Archelaum Pompejus Lenaeus , apud Philocp- 
mom Valerius Cato, praedicant." cf. interpretes^ ad h. Suet. 
L et Bergman. 1. 1. p. 26. et inprimis Manso , iiber das rheto- 
risehe Grepräge der Röm. Literatur , in Vermischte Abhand. 
p. 80 — 86. D. T. Gevers , de servilis conditionis hominibus 
arteSy litteras et scientias Romae colentibus. L. B. 1816. p. 
64 — 81. Heineccius, Anti Rom. Synt. I. 25. § 16. Columna, 
Giinii vita , p. 32. Bernbai^dy , 1. L p. 20 seq. 



Gramma ti coTiim RoTnanomm sortem non invidendam de- 
scripsit Juvenalis , VH. 215 — 244 ubi cf. Ruperlus : 
Quis gretnio Enceladi doctique Palaemonis aSert 
Quantum grammaticiis meruit labor ? et tamen ex hoe 
Quodcuufjue est (minus est autem qiiam rhetoris aera) 
Discipull custos piaemordet Äcoenoctus , 
Et , gui dispensat , frangit sibi, Cede Palaemon , 
Et patere inde aliquid decrescere : non aliier quam 
Institor liibernae tegetls niveique cadurci , 
Dum modo non pereat, mediae quod noctis ab hora 
Sedisti, qua nemo faber , qua nemo sederet , 
Qui docet obliquo lanam deducere ferro : 
Dum modo non pereat totidem olfecisse lucernas , 
Quot staban t pueri , quum totus decolor esset 
Flaccus et haereret nigi-o fuligo Maroui. 
Rara tamen nierces , quae cognitioue tribuni 
Non egeat. Sed vos sacvas imponite leges , 
Ui praeceptori verboriim regula eonstet , 

< Ut legat bistorias , auctores noverit omnes , 
Tanquani ungues digitosque suos : ut forte rogatus , 
Dum petit aut tliermas aut Pboebi baJnea , dicat 
Nutricem Anchisae , nomen patriamque uovercae 
Ancbemoli ; dieat, quot A ces te s vi xerit annos , 
Quot Siculus Phrjgibus vini donaverit uinas. 
Exigite , ut mores teiieros ceu poUice ducat , 
Ut si quiscera vultumfacit : esigite , ut sit 
Et pater ipsius coetus , ne turpia Indani , 
Nefaciant vicibus. Non est leve , tot puerorum 
Observare manus oculosque in line trenientes. 
Haec , inquit , cui-es, et, quum se veiterit aunus , 
Accipe , vicloripopulus (juod postulat , aurum. 
T> 51. 52. « Ut in Ennii contumeliamdicta jam ab omnibus 

accipiantur ; quasi is nibil ingeutibas illis promissls drgnum 
praestltisset. Quod a loci hujussententia tamalietiumest, ut 
plane conti-arium sil. Si quidem omnia , qnae binc ad veraum 
iisque 62, de poetis veteribus habentur, non Horatii judicio 

< dicta sunt, sed ex vulgi opinione, qui Ennium reliquosqne 



AD VBHS. 51. 52. 118 

andquos unice mirabator et in coelum ferebaL Laudatio igitur 

Ennii j noo utique reprehensio nec vitaperatio in his quaerenda 

eraU Solus adeo hoe vidit SchoUastes Porphyrio , eui bene mo- 

nenti auseultare debuenint recentiores. a Leviter curare ^ hoe 

est, inquit, securus esse: securus jamdeproventulaudissuae 

est Ennios , propter quam ante sollicitus fueraL^' Et mox , 

K Quo promissa cadant j id est , quem saeeessiun habeant : 

ostendit enim, sine diflGleultate yeteres poetassolerelaudari/' 

mhil verius , nihil doctius. Leviter enim euramus ^ quae extra 

aleke discrimen posita esse videmus , dequibus jamsecurisu- 

mns y per quae jam negligentibus esse liceL Hoe yoluit Horati- 

OS , ex criticorum mente , qui Ennium Homerum altenim voei- 

tabanu" Haee Bentlejus. — Alia minus probanda interpreta- 

menta reeensuit Scbmidios. 

Promissa. Promttterej ut pollieerietspondere, dicitor vei 
▼ates , vei omina f quae de rebus futuris accipiuntur. vid. 
Rohnken. ad Suet. Tib. 14. 

Cadant. Cadere et boni et mali eventus significationem ha- 
bet ; vid. ibidem. 

Promissa , , , ^et somniä Pythagorea , ponuntur cdc ^v ito^ 
ivcty 9 pro promissa somnii Pythagorei; vid. Chabotius. 

Somnia Pythagorea. Ecce ^ quam lepide poeta noster genio 
soo indulserit satirico , qui quum narrasset Ennium a criticis 
alterum haberl Homerum , statim et quasi ultro in scunnium 
Ennii Pythagoricum , quod in principio Annalium narravit, 
incidit , et occasione sponte , ut videri possit , data utitur , ut 
simol tam Ennium quam Pythagoram derideat. Hoe Ennii so- 
nmiam testibus locupletibus Spangenberg. Annal. Ennii I. 
4—6. ita exposuit : « Consilium^ ut res gestas Romanorum per 
camien celebraret , per somnium se eepisse poeta narrat. Cum 
emm portnm urbis Lunae in Liguriafrequentasset, dormienti 
iU Tisum est somniasse se in Pai*nasso , ibique vidisse Homerum , 
<ibi dicentem , fuisse se quondam pavonem , et secundum do- 
goui Pythagoreum ex eo translatam in se animam esse , ita ut 
^em jure poeta bella Romanorum caneret , quam Homerus 
Mlam cum Trojanis." Somnium illud in principio Annalium 
CBarratmn ease evincunt Scholiastes ad Persii Sat. VI. 9. 10. 

8 



114 COMMENTARIUS 

Cor jubet hoe Enni , .postqaam destertait esse 
Maeonides , Quintos pavone ex Pythagoreo. 
« Sic enim ait Ennius in Annalium saorum principio j ubi se 
dicit vidisse insomniis Homerum, dicentem, fuisse se quoudam 
pavonem et ex eo translatam in se animam esse , sequndum Py-* 
thagorae philosophi definitionem , qui dicit , animas humanas 
exeuntes in alia posse transire." — SchoL Porphyrion: « Ennius 
in principio Annalium suorum somnio se scripsit admonitum 9 
quod secundum Pythagorae dogma j anima Homeri in sunm 
corpus venisseU Facete autem somnia Pythagorea dixit, ot 
ipsum et Pythagoram cum sua fjit€reiit^vj(fii^€i ridere vid^- 
tur." — Fronton. Epist. ad M. Caesar. I. p. 46. ed. MaL 
« Transeo nunc ad Q. Ennium nostrum , quem tu ais , ex 
somno et somnio initium fecisse." c£ Lucretii versus de Ennio 
supra p. 105. allatos. Cicero , de Rep. VI. 10. <c Fit enim fere , 
ut cogitationes sermonesque nostri pariant aliquid in somno tale, 
quale de Homero scribit Ennius , de quo videlicet saepissime vi- 
gilans solebat cogitareetloquL" -^— cf.porroColumna, Fragm. 
Ennii ed. Hessel. p. 4 — 1. qui narrat, quot modis seriemmuialio- 
num Homeri etEnniienumeraverintveteresSchc4iastae. Koenig. 
ad laud. Persii locum et Mitscherlich. ad Hor . Carm. 1.28. v* lOt 
Horatius, quum haec scriberet, fortasse etiam cogitavit deelo-> 
gio , quod sib i ipse scripsit Ennius , quo quum , ut fere solebat ^ 
aperte significaret , quam alte de se sentiret , merito satirae telis 
se exposuit. Legitur apud Cic. Tusc. L 15. § 34. cf. c. 49. % 
1 1 7. et de Senect. 20. § 73. 

Adspicite , o cives , senis Ennt imagini' formam. 

Hic Yostrum panxit maxuma facta patrum. 
Nemo me lacrumis decoret , nec funera fletu 
Faxit. Cur ? volito vivu' per ora virum. 
ad hoe elogium vid. Columnal. 1. p. 161. seq. Mitscherlich» ad 
Hor. Carm. H. 20. v. 21. — - Alibi quoque Horatius Pythagoram 
siye potius Pythagoreos perstrinxit , ut Sat. IL 6. v. 63. ubi c£ 
Heindorf. 

O quando faba Pythagorae cognata simulque 
Uneta satis pingui ponentur oluscula lardo. 
Pythagoras, autem, Samius , de cujus aetate etsi non satis 
convenit , vixisse videtur ab a. 584 — 504. ante Christum. Pa- 



ADYBRS. 52. 115 

ter , sive Demaratas siye Mnesarchus sive alio iKHnine , mer-^ 
candi gratia in Italiam profectos, filium sscam duxiL Qneminde 
fbrtasse tam peregrinandi quam omniam rerum cognoscendanun 
cnpiditas invasit. Pythagoram enim magna ac diuturna perhi* 
bent fecisse itinera in ^gyptum y Palaestinam , Phoenicen , . 
Chaldaeam , Persiam ^ Indiam , quin etiam in Galliani* In 
patriam redux aUqaandiu ibi docoisse fertor ; mox vero Samum , 
fl?e a Potjrcrate tyrän no oppressam , $ire una cum vidnis Asiae 
legiDnibiis tamidtiba& Givilibusbeliisqne aiQictam,reliquit, et 
in Italiam migravit. Quadraginta circiter annos natns , Croto^ 
ne , Colonia Acbaeomni in ora meridionali Italiae ^ scholam 
apemit, qoae Italicae seu Pythagoreae insignitur nomine. Qoae 
inc ab eo gesta sont ita yulgo celebrantur ^ nt pienani fidem iis 
kabere neqneas. Formae quom esset pulchrae et gravis ^ magni- 
qoe in gesta deeoris , eloqnentia praeditus efficaci et inusitäta 
sdentia , integer moribus , fortasse etiam mystico religionis 
flensaafflatos, ingentem disdpolonim nactus est numemm* Pri- 
anm javentatem , novitatis , ut solet , studio captam ^ sibi in 
gymnairiis aliisqne pablids lods devinxit* Deinde a senatn Cro* 
Umieiisi non tantum veniam impetravit coräm ipso disserendi , 
nd dires omnes , quin etiam feminas erudiendi. Itaque Groto- 
nlenaealaxoriae libidinique deditos auctoritate sua ad usum fra-- 
galitatii revocasse dicitur , et dispntationum assidoitate id esse 
eooaeoatus, qaod merito Krogio (philosophorum nostri temporis 
mi doctrina, at perspicuitate et elegantia facile principi) onmi- 
Tun, qoae Pytbagorae tribuuntar, miraculorum longe maxi- 
mum habetur, ut matronaeauratasvestes, ceteraque dignitatis 
saae omamenta deponerent, eaque omnia in Junonis aedemipsi 
deae consecrarent , prae se ferentes , verum ornamentum ma- 
tronarum pudidtiam, non vestes esse. Quum autem inter disd- 
ptdos sodalitium institaisset secretum, ut rebus politids suo 
tempore corruptissimis opem ferret , factio exstitit , qoae so- 
dalitium illud infeste persequeretur ; et incertum est , utrum tu- 
malta inde orto ipse cum plurimis sectatoribus sit interfectus , 
&Q patria adoptata exsul brevi post perierit. 

Quidquid denique de Pythagora fabulentur , etmirificain- 
venta ipsi tribuant , dubitare tamen non licet , eum philoso- 
pkiae, raathematicorum , physices, medicinaeetmusices, pro 

8* 



COMMENTABIUS 



aetate cpia vixit , ingentem babuisse scientiam et peritiam. Ri- 
tus Butem miri. quos autipsc discipulis praeceperit, aut ab his, 
ijuum male ipsius praecepia , mjstico forsitau iuvolucro obsca- 
rata, accipereut, niaiis ampliOcati et taiiquamlegessectatoribus 
praescripti fuerint, tam adversariis «piam satiricis opportu- 



niutem praebueinint faci 

« Yideamus jatn (ut 
Opusc. n. p. 521.) de 



a deridendi ipsum discipulosve. 
i-e mea Wyttenbacliii utar verbis , 
i ipsa opinione transmigrationia anima- 
rum , quam (juiu tenuerlt Pythagoras , nuUo rnodo dubitari 
debet : adeo coustans esi totius anri<juitatis consensus. Sed an 
ipse ejus sit inventor nec ne, non satls convenitinterscriptores," 
Haec vero ei iribuitursententia (Wjttenbacb. Lectlones quin- 
cjue, p, 35.): <( Animos jam antea fuisse , quam corpora na- 
seerentur, eosqne varia deinceps corpora ingreJi , modotjue 
meliorera modoque pejorem in iis vitam degere , proiitiante- 
actae vitae bene aut jiiale factis meruissent ; donec confecto 
hujus migrationis ambitu ad divinani naturam tanquamfontem, 
unde bausti fuissent , i-edirent. Igitnr phiJosophiae hoe esse 
oflicium , ut animos a sordibus et alienarum rerum studiis pur- 
gatus redeat in memoriampristinl status et vitanunanteaclarum. 
[nde nala cst sive fabulasiveopiniode Pythagora, euni dicere 
solitum fuisse , se vitariim , quas in aliis corporibus egisset , 
memoriam Instaurasse , ac reperisse , se Euphorbum aliquando 
fuisse eum Panthoi filium , qui ad Trojam a Menelao interfectiis 
fuisset. Sed audiamus Ovidium, quomodo eum ad discipnlos 
disserenteni facial : 

O genus attonitum gelidae formidine mortis ! - 

QuidStyga, quid tenebras , quidnomina vana timetis , 

Materiem vatum , falsiqne piacula mandi ? 

Corpora sive rogus flaniina , seu labe vetustas 

Äbstulerit , niala posse patj non »dia putetis ! 

Morte carent animae, semperque priore relicta 

Sede, novis habitant domibus , vivuntque receptae. 

Ipse ego, nam meniini , Trojani tempore beiii 

Panthoides Eupborbuseram , cui pectore quondam , 

Sedit in ad verso gravis hasta minoris Atridae. 

Cognovi clypenm , laevae gestatnina nostrae, 

Nuper Abanteis templo Jimonis in Argis. 

Omniamutantur : nihil intent , erral etUlinc 



AD VERS.52. 117 

Hacyenit) hincilluc, et quoslibet occupat artus ^ 
Spiritas : eque feris humana in corpora transit ^ 
Inque feras noster , nec tempore deperit olio. 
Utque novis fragilis signatar cera figuris , 
Nec manet , ut fuerat , nec formas servat easdem , 
Sed tamen ipsa eadem est ; animam sie semper eandem 
Esse , sed in Tarias doceo migrare figuras." 
O vidiiM etam. XV. 1 63* 1 73. ibique cf. Gier ig et Jahn. — Auctore 
Wytteribachio , Opusc. II. p. 519-521. Bibl. Crit. UI. 2. p. 120. 
ad buncOvidii locum primumanimadvertendum, eamabOvidio 
tribui sententiam Pythagorae , vanas essepoetarum fabplas de 
Stygeetlnferis. Assentiendum, esotericeitasensissePythagoram: 
exotericeita statuisse non assentiendum. Nametipsepraesefere* 
bat, se apud inferos inisse poenasque ac suppliciämalorum vidis* 
se y et fiiit is Pythagoras , qui fabulas et superstitionem ad vulgi 
ingenia, et utiles putaret et utiliter adhiberet. Deindeilludetikm 
animadvertendum, Ovidiam in eo a Pythagorae sententia aber- 
raie , qnod hanc animarum per corpora migrationem sempiter- 
nam %%s^ statuat , ita ut nullae sint animae quae aliquando ab 
ea cessent. Atqui constat , eam fuisse Pythagorae opinionem ^ 
paras animas non ampUus in corpora inclusum iri , ^ed in ai- 
tissimuin locum vei in deorum genus abituras. Denique in Ovi- 
dii loco duo sunt probe distinguenda : alterum , de ipsa opi-*, 
nicme metempsychoseos ; alterum de illo mirabili Pythagorae 
commento, quo pronunciavit se recordari in quibus antea ho- 
minum corporibus habitasset , quippe quod fuit pervulgata fa- 
ma, quam etiam Horatius secutus est , Carm. I. 28. y.O — 15» 

Habentque 
Tartara Panthoiden iterum orco 
Demfssum , quamvis , clipeo Trojana refixo 

Tempora testatus , nihil ultra 
Nervos atque cutem morti concesserat atrae , 

Judice te non sordidus auetor 
Naturae verique. 
Ex eadem Pythagoreorum opinione fluxit illud Virgilii egregiuia 
diclum , iEn. VL p. 745— 748. 

Donec longa dies , perfecto temporis orbe 
Goncretam exemit labem , purumque reliquit 
£therium sensum , atque aurai simplicis ignenu 




COIIHBNTATUU6 



u lUud quaerei-e coavenil (ita pergit Wytlenbach. Opusc. II. 
p. 523.), utvum esoteiica an exoterica fueritliaecPytliagorae 
sententia. Mihi quidem esoterica el ad sjstema , sive iiiteiiorem 
doctrinam , pertiiiuisse videlui- , quanquam exotericum ijuoque 
usum habuit, veluti ad liomiDes cogitatione slntus fiiiuri meliores 
reddeados, vi opinione comrnuuioDls , cjuae intei' homlnes bm- 
toiiimquc genus iiilerccderet , ab animalium esu absteireudos. 
Quare si cognoverimus , «juomodo baec seateutia cum reliquis 
Fythagorae placitia conjuncta fuerit , dou dubitamus quin iuerit 
esoterica. Est vero ejusmotli coujunctio et coiisequentia senten- 
tiaruin : <( Deus est acimus per totam rerum uaturamdifTusus: 
ipse est omniuDi primus, caussa efficiens , intelligens ; materia 
«st , secundo loco , caussa patiens , bruta et cogitationis expers : 
animae bominum composltae suut ex parte rationali et irratio- 
nali ; ralionalis desumta est a Dei substantia , iiTatiocalis a ma- 
teria. Animae non cum corporibus peieunl i sed paitim ad 
divinam substantiam, uude veuerant , redeuni : partim poe- 
uas solvunt malefactorum , vei apud inferos, vei in aliis corpo- 
ribus cum bominum tum biutorum. Nam et brutorum animae 
es duabus partibus , rationali et irrationali , constant ; quippe 
apparent in eorum factis non tantum iracundia et concupiscen- 
tia , sed intclligentia quoqiie ac ratio. Igitiir , rationalis et iu- 
telligeus animae pars , postquam purgata fuerit . tandem es 
corpore humano ad Deuni redibit , eritque ipsa divini generis." 
cf. Lobeck. Aglaopham. p. 795—806. 

De aetate Pytbagorac vid. Beulleji Responsum quodiss.de 
epist. Phalai-. vindicat a censura C. Boyle, ed. Lennepii p. 
23 — 50. De vita et pbilosopliia, Krug. Encjklop. philoa. 
Lexicon. Uic , sicati edam Tennemannus, Grundrlss der 
Gescb. der Philos. ed. 4. A. Wendt. p. 62 — 70. enumerayil 
praecipuos innumerormn de Pythagora scriptorum, quos inter 
eminet H. Rittei'. Gescb. der Pytbagorischen Pbilosophie, 
Hambuig 1826. His add. Wyttenbacb. Biblioth. Crit. II. 4. p. 
109 — 125. ubi censuram agit operis C. Meinersii , Gescb. des 
Urspnings , Fortgangs und Verialls der Wissensch. in Griech. 
u. Rom. L. m. de seota Pythagorica, cap, I. de scriptoribus 
vitae ac rerum Pjtbagorae ejusque scholae et pliilosophiae. 
Ejusdem dispuiatio deimmortalitateanimi, sect.2. Opusc II. 



AD YERS. 52. 63. llft 

p. 5l2-*«24 BibL Criu III. 1. p. 219. Jae Terpstra , de sfo- 
dalitii Pythagoxei origine, conditione et consilio. Traj. 1824. 
Gedikii Hist. Philos. ant. p. 47. seq. Schoell. Gesch. der 
Griech. Lit. I. p, 430 — ^433. Fr. Jacobs. Veimischle Schrifteji. 
(Lipsiae 1828) III. p. 63—67. 334—337. 

V. 53. Naevius. Apud Ciceronem, Tusc. 1. 1. § 3.1egimus : 
K Annis enim fere 510 post Romam conditam Livius fabulam 
dedity C. Claudio y Caecifilio, M. Tuditano , consulibus ; anna 
ante natum Ennium : qui fuit major natu quam Plaatus et Nae- 
vius.** Videtur hoe loco Cicero dicere , Ennium PlautoNaevi- 
oque naiu esse majorenu Sed secus se res habet. Quippe pro- 
Qomen relativum qui non ad Ennium respicit sed Livium , 
(piasi dixerit^ « isque Livius fuit major natu quam Plautus et 
IJIaevi^s.^ Sententia igitur Ciceronis est , Livium, non Enniä 
modo antiqui(»*em fuisse , de quo satis liquet : ut quem dixerit 
demam natum esse^ quum Livius jam primam fabulam do- 
ctfiftset ; . sed etiam Plauto Naevioque ; de quibus minus erät 
certimu — Haec jam docuit J. G. Vossius , de Histor. Latinis f 
L2« Fni^ra igitur oppugnat Wie]andus, oblitus profecto Ci- 
ceroneni aliis locis, ut Bruto 15. 18, 19. aperte dicere Ennio 
aatiquiorem fuisse Naevium, ut taceam dealiorum scriptorum 
aactoritate. Cum Vossio consentit Orellius in critica annotatione 
ad hiuiQ Cic. locum , et in Wolf 's Vorlesungen post edit. Tusc 
p« 328. qf. ibidem Ernestus etMuretus Oper. IIL p. 794. ed. 
Ruhnken. 

• De vita Cneji Naevii pauca innotuerunt. E Cämpania oriun- 

dus, ani^o u. c. 519. fabulas docere coepit. Stipendium fecit 

beUo Ponico primo. In comoedia veterem Graecorum comoe- 

oiam imitaturus assidua maledicentia et probris principes in 

dvitale viros insectatus est, inter quos P. Scipionem Africanum , 

<|iu autem talia parum curavisse videtur, et Metellos. Horum 

Cnrtasse opera a triumviris in vincula conjectus est ; quum sin~ 

^olari XII tabularum lege (de qua vid. infra ad v. 152.)cautum 

^«•et , ne quis carmen conderet , quod infamiam faceret flagiti-. 

Vmve alteri. Duas in parcere ^cripsit fabulas , quibus quum 

^dicta suaet petulantiam dictorum^ quibus multos ante laeserat , 

inisset , e carcere a tribuno plebis exemtus est. Mox vero fa- 

ctione nobilium , ac praecipue Metellif Roma pulsus Uticam ha- 




felMHENTÄRIUS 



I 



I 



tntatuiii coiicessit , iibi tnortuus est a. u. 549. aut 550. cf. A, 
Gellius N. A. UI. 3. ibique Gronovius , et Vossius , 1. 1. 

Epigiamnia , (juodut plures veteres poetae, incidendum suo 
sepulcro reliijuit , legitur apud A. Gellium. N. A. I. 24. « ple- 
Hum superbiae Canipanae , (juod lestimonium esse justum po- 
misset , nisi ab ipso dictam esset -. " 

Mortalis immortalis flere si foret fas : 

Flerent divae Camoenae Naevium poetam. ^H 

Itaque postquam est Orctno traditus thesaui-O, ^^M 

Obliteisunt RomaeloquierLatiualingua. ^U 

CUtiDium versum sic coDstituit Osannus , Anal. Crit. p. 37. 

Obliti sunt Latina Romae loquier lingua. 
S c ripsit Naevius praeter aliquot tragoedias mullas comoedias , iu 
quibus quum geniam veteris Graecorum comoediae suis civibuS 
el tempoiibus applicaret , fortassc minus serviliter , quam cete- 
ri poctae dramatici , Graecorum exemplaimitatus est : aed di- 
versorum civitatum insiituiorum immemor poenas dedit impru- 
dentiae. Composuit praeterea metro Salurnmo carmen de bel- 
lo Punico primo , cui interfuerat , idque contiuua serie , quod 
tameu C Octavius Lampadio grammaticus in septem distinxit 
libros (cf. supra p, 111). De hoccarmine audiamus Ciceronem, 
Brut. 19. §75.76, « Tameu illius, quem in vatibus et Faunis 
nunierat Ennius, bellam Punicum, quasi JMjronis opus, deleclal, 
Sit Ennius sane , ut est cerle , perfectior , qui si illum, ut si- 
mulat , contemneret, non, omnia bella persequens , primum 
illud Puuicum, acenimuni helium, reliquisset. Sed ipse di- 

cil, CU)' tdfaciat, scripsere, inquit, alii rem versibus , 

et juculente qiiidem scripserunt, etiamsi minus quam 

tu polite. Nec vero tlbi alitcr videii debet ; qui a Naevio vei 
sumsisti mvdta, si fateris : vei si iiegas , surripuisti. " Ut hic 
Ciceronis locus rite intelligatur, animadvertendum est , My- 
ronem fuisse celebrem slaluarium Athenis, cujus Opera si- 
ne ulia elcgantia magnam tamen vim et veritatem expiesserunt ; 
quare acute Cicero Naevii Bellum Punicnm Myronis operisi- 
mile esse judicavit, periude ac Livii Andronici Odysseam opus 
multo cliam rudiua, Brut. 18. dixit fuisse <( tanquam opus ali- 
quod Daedali." Praeterea repetenda sunt omnia EnniiTerba, 
quae supra lauda verat Cicero: 



AD VBR8. 93.54. 



121 ! 



Scripsere alli rem 
Versibus , (juos olim Fauni , yatesque canebanc, 
Quum neque Musanim scopulos (juisquam superarat, 
Nec dicti studiosus erät 
An te hutic. 
i. e. Naeviiim. cf. Spangeuberg ad Ann. Ennii VTI. et Coluinna 
ad Hb. I. p. 7—9. ) 

Quaenam merita fuerint Naevii parum nobis liquet; simus 
igilur coDtenti laudatione Ciceronis, qui ctiam de Orat. IL' 
63. et 71. jocos, el ibid, III, 12. linguae puritaiem commen- 
dat; sedOrat. 45. reumfacitfietjuenlis hlatusetelisionb. 

De Naevio vid. Baehr. 1. 1. p. 42. 57. 58. Daiilop. 1. 1. 1. p. 
67 — 77. Bergman. 1. 1. p, 13. Bernhardy , 1. 1. p. 175. seq. 
SpsBgenberg in vita Naevii. — Fragmenta ti^ag. et comoed. repe- 
rias incollectionibus, quanim hae praecipuae , Fragmenta tcL 
trag. LaU diligentius collecta a Petro Scriverio cum notis G. J. 
Vossii. L. B. 1620. — Poetae scenici Latiiiomm. Rec. F. H, 
Bothe. Halberstadii 1823. V. 1. p. 79—97. V. 2. p. 10—27. 
Fragmeuta de belloPumco, quae paucaetvalde obscura suut , 
pleraque deditet ad metri legesrevocavit G. Ileraiannus, Ele- 
menL doctr. metv.III. 0. Eadem deiude uberiora edidit Span- 
genberg,post laudatam Annal. Ennii editiouem. 

V. 53. 54. In manibus non est et mentibus haeretpener»' 
cens? Diu hocloco bacsL : putabaui enim , inierpretum aliquot 
novissimorum aucioritale motus, Beotleji exposilionem non 
sads validis niti argiimentis ; jam conjectiira opus esse duce- 
bam , et pro at, quod minus bene proposiieral Dacerius , po- 
ncbam sed ; (juae coiijectura mibi aliquandiu omnibus numeiis 
absoluta videbatur. Postea comperi istam conjecturam jam oc- 
cupatam fuisse a viro docto Frenzel in Seebodii Kxil. Bibl. 182ä 
p. 168. Quum autem totius lociiodolemacpropositummagis . 
perspexissem , aperte vidi unum Beiitlejum hicrectevidisse ,' 
i{Dem igitur audire operae pretium sit : « Haec , intpiit , <jui- 
bus et quot sententiarum dissidiis agitata sunt? Siint enim , 
qui nunc est pro non est substituant : alii cum nupero interpre- 
le Gallo (Dacerio) at loco et reponani , qui et dialogum hic 
aescio quem esse bariolatur, ut priora illa Flaccus dicat: « Nae- 
in manibus non est:" cui alier continuo obgannial , 




'COMMENTAHIUS 



mentibus haeret petie recetis :" alii id scire laborant , etineo 
se plurimum tori^uent , quo pacto mentibus haereve possit Nae- 
vius , qui in mauibiis non esset amplius ; aut l-ut describi et 
legi indignus esset , qui dtgnuseratediscietmeiuoiiterrecilari. 



I 
■ 



; levi pnlvens sparsioae con- 
^ditiones occupat punctum , 
« Naevius In mauibus non 
ns 1 adeo saiictutn est vctus 
nquit, loquor? ! 



Hi motus et hae tantae discordiat 
quiescent (*). Tolle modo quod t 
et iDtcn'ogationis noiam repone 
est, et mentibus baei-et pene i 
onine poiima." Quid de Eiini 

Naevius Eunio yetustior alque durior in nianibusadbuc est . et 
haeret mentibus , ut pene recens videatui- ? Ubi , ut vides , 
in manibua esse et mentibus haerere non contrariorum ncc op- 
positorum vim habenl , nt de hoe ajat , de illo neget Horatius : 
sed ulrumque de Naevio affirmatuv , sic ut crescat sententia , 
quum majussit mentibus haerere, qnam esse in manibus. Sue- 
tonius, Calrg. 16. (et ibi Ruhnken.) « Labienisciiptasenatus- 
consultis abolita requiri , et esse in manibus lectiiarique per- 



äisit." Plrnins, Epist. I. 2. « Litelli, quos emisimus , dicun- 
lur in manibus esse, quum jam gratiam novitatis exuerint." 
Plinius , praeil ad H. N. « Panaetiumde officiis, quae volumina 
ejus edisceuda, non modo in mauibus quotidie habenda nostL" 
Cicero, Tusc. HI. 2. §3. « Accedunt etiam poetae , quiau- 
diuntui- , leguiitur , ediscuutui' , et inhaerescunt penitus in 
mentibus." Seneca, Consol. ad Maiciam , 1. « Legitnr (Cre- 
muiius Cordus) , floret, in manus hominum, in pectorare- 
ceptus vetustatem nuUam timet." " Bentlejus igitui', (ut utar 
Terbis VVeichei-ti , Potit. Rel. p. 30.) « ut nos fecimus , inter- 
rogandi posuit signum, quod a Fea i-uisus sublatum jure re- 
prebendit Bothius m annot. p. 1 93. Neque tamen Fea h. I. dor- 
mitavit , ut Bothius ait , sed occaecatus solita sua cupiditate in 
illum criticorum principem, cui usque quaque ferenugasei 
ineptias objicit, vemm videre noluit. Ridicula est ejus coulva 
Bentlejum ratio, quanegat, ex toto contextu nllum animi mo- 
tum, quo Horatius correptus haec enunciet , coinpai'ere. Ne- 



(*) Virgiiiiim iaiilalusFsE Bentlejus, Georg. IV. 86. 87. 
Hi motili animorum alqiie faaec cerlamina lanta 
Pulver» exigui jnctu coinpTeMa ijuicicunt. 



▲D YBBs. Sa. 54. i23 

qoe vero fientlejus invenit hic affectum aliqaem poeUae , quem 
ridendo dicere verum noverat , sed perspexit ironiam per sin- 
gula totius loci membra fusam , cui , posito interrogiandi signo , 
insignis factaeataccessio. Sanadonus, quem secutms esi Doiri-*- 
ghello j edidil b« 1* « Naevius in manibus nonest ? Non men-^ 
libus baeret paene recens? adeo sanctum estvetusomnepoema!'^ 
Sed anaphora, invitis praeterquam codiciEus textui illate^ 
panun bic placet. Jal^nius, at par erät , Bentleji pressit yes^ 
ligia* Haud raro autem non pro nonne fraudi fuit interpretibus : 
Tid. Pas80W. ad Persii Sat. L p. 277. Rupertus in not. crit* ad 
Juvenal. Sat. XIII. 28. et V. D. in Seebodu Biblioth. Criu 1828. 
p. 1288." c£ Obbarius in Jahrbiicher iiir PhiloL in Paed» IL p. 
426. JVon saepe nude positum esse apud Ciceronem pro nonne 
jam docoit Tiirsellinus , de part. Lat. Apud poetas.haud dal»e 
frequentias est, ut Hor. Garm. III. 20. v. I. « Nonvtdesquanto 
movielis periclo, Pyrrbe, Gaetulae catulos leaenae?" Sat. L 
I0« ¥• 54. K Non ridet versos Ennt gravitate minores ^ cum de 
seloquitor , non ut majore reprensis." cf» Servius ad Virg. ^n. 
XL 162. Heineckios, Animadv. in Javen. Sat. (Hai. Sax. 1804.) 
p. 20. Heusinger. ad Gic de Off. III. 10. Cortius ad Sali. Jug. 
81* et ad Gic. ad Fam. VII. 32. § 3. Peerlkampius in BibL Grit. 
nova IV. p. 292. 

Ut Vero intelligaa quanti sit scriptores recte interpretari>. 
tolle, at Yulgo fiebat, notam interrogationis , et hunc sensum 
habebis : « Naevius quidem manibus non teritur , sed ejus , ut 
pacne recentis poetae , carmina ediscuntur." Inde Wielandus> 
effecit , Horatium invitum non parum laudibus omavisse Nae- 
Tinm 9 quum diceret , omnes fere ejus poemata memoria tene- 
xe 9 qoanquam scripta non amplius nancisci possent. Idem fere 
de Naevio praedicayit Kuffnerus , ArtemidQr.J. p. 802. Hinc 
propagari posset opinio , poemata Naevii , h. e. magnum ca]>- 
men historicum, permultasquetragoedias atcomoedias, sinon 
omnia , attamen majorem partem memoria servata esse aevo Au- 
gusteoy idque quum scripta deessent per sdam feretraditionem; 
non secus fere atque Homeri et Ossiani carmina per traditionem 
ore propagata ad posteros pervenisse permuiti perbibenL At 
cpianto facilius boc quam illud credendum! Homeri enim et 
Ossiani carmina ab hominibus ejusdem cultnrae eomndemque 



COMMENT AHIU8 



I 



I 



mOFum diligebantur , i-ecitabantur, ediscebaiitur. Naevii au- 
temopera (jms ci'e(lei'el a Romanis , qiiorum mores non tantum 
plaiie diversl , sed sermo etlaiu ita mutatus esset , ut alia diale- 
clus videri possit, iia memoria teaeri acsi poeta aequalis cannen 
aliquod finxisset, quod universum populum adeo captaret, ut 
ab eo edisceretar et perpetuo cantiraretur. Qaod autem Ho- 
ratius revera dmt , nihil adeo absurdi continel, sed optioie 
cum praecedentibus cohaeret , rieijue aliiid quidquam signi- 
ficat, quam, qui antiquis poctis dediti essent , ita teueri lec- 
tione Naevii , ut eum tanquam novum ac popularem poetam 
foverent, memoriaeque infigerent. 

j4deo sanctum est vetus omne poema. Idem fatetur de Eiinio 
Quintiliauus in loco supra p. 109 descripto. 

V. 55. 56. -Aufert Pacuvius docti famam senis,Acctus alti. 
M. Pacumus, Euuii sororis filius , Brundusinus , natus 534. 
u. c non tantum poeta fuit clarus, sed etiam cumlaude pi~ 
cturam exercuit. Romae gaudebal amicitia C. Laelii , cogno- 
mine Sapientia et Scipionis Äfricani minoiis famlliaris. Quum 
80 anuos natus etiamnovam doeuissetfabulam, Tarentum mi- 
gravit ibique obiil fere nonageuarius. Epigramma quod sibi 
scripsit Pacuvius , A, Gellius dicil , « verecuiidissimum et pur 
rissimum, dignumque ejus elegantissima gravitale." N. Ai 
24. 

Adolesceus , tamenetsi properas, hoe te saxum rogat 

Utei ad se adspicias : deinde quod scriptu' st legas. 

Hic suut poeiae Pacuviei Marcei sitä 

Ossa. Hoe votebam nescius ne esses. Vale. 
Ad boc epigr. vid. Vossius , IiisL Poct. III. 21. §7. cf. Stie- 
glitz. libro moxlaudaudo, p. 19. — Pacuvius permultas scri- 
psit tiagoedias , quarum nounisi nomina circiter viginti etper- 
pauca fragmeuta supevsunt. Pluriuium iuuotuit quam compo- 
suit de Oresle et Pylude, de qua LaeHus apud Cic. de am. 7. § 
24.haec: « Quiclamoreslotacaveanuperiuhospitisetamicimei 
M. Pacuvii nova fabula ! quum ignorante rege , uterOrestes, 
PyladesOrestemseessediceret, ut proillouecaretur; Orestes 
autem, ita ut erät, Orestem se esse perseveraret. Stantesplau- 
debaut inre ficta: quidarbilramuriuverafacturosfuisse?" Pu- 
tabant hanc Pacuvii fabulam Dulorestis uomiue fuisseinsignitam. 



I 



AD VERS. 53 — 56. 



las ' 



il saltem ejus exstitisse fabiilam hiijus nomlnls ; sed Peerlkam- 
pius, ia Bibl. Crli. iiova IV. p. 146 — 148. acatisfiima conje- 
clura divinavil nomen fulsse Pyladorestem. 

Accius. <{ Dubitatur, sciibendumnc sit Accius an Attius. ' 
H. Cannegieter. de motata Rom. nom. ratione (L. Ji. 1724. 4.) 
p. 218. utramque illius nomiuis formam ab antiquiissimis Ro- 
manis usurpatam esse dixit, a priscopraenomine .^'cco et^/fo 
deductam , nec prorsus im])robandas censet scrrptiiras Acciua 
el Attius. Schneiderus, in G-ramm. Lat. 1. 1. p. 141. judicium 
9uum suspendit; Osannus autem iii Aual. Grit. p. 60. uaice 
vevam habet scripturam Attius^, cui fidem faciantscriptoi^es 
Graeci , ut Dionys. Hai. A. R. III. 70. et plerique es antiquiori- 
bus lapidibiis, quos attuleiic Wesselingius in Probab. 15. p. 
120. seq. Huic perdoctae Osanni disputationi adjiciendasunt, 
quae Fabncius ad Dion. Cass. XLI. 41. el LXV. 1. et Tzschuc- 
kius adEutrop. VI. 23. raoQuerunt. Scripturam j^^iws, Atta , 
^^mjjm' ut in usu fuisse statuam , suadet VirgUius , jEd.V. 568. 
quem secuLos certe mali-em Augustiimperatoris-^/jfljn neque 
Attiam dictatn foisse censeo, licet a Dione Cassio XLV. 1. 
At7(« vocatur. cf. Garatonius ad Cic. Philipp. III, 6." Wei- 
chert. Comment. I. de Vario. p. 7. 

L. Accius , libertinopatie natusanno circiter534. u. c. pa- 
riter ac Pacuvius ad maguam pervenit aeiatem. Ultra quiuqua- 
ginla fabulae bujus memorautur. Scripsit quoque Anuales . 
qiionim fragm. post H. Stepbanum coUegit J. G. Vossius , de 
hist. Lat. I. 7. 

Uti apud Horatium sic ab aliis scriptoribus Pacuvius et Accius 
saepius componuntur , qaarc de utroque poeta testimonia vete- 
rum conjungemus, parum gravati , si eliam alii quam hi duo , 
attamen hic illicve ab Horatio recensiti , simul landentiir. A. 
Gellius , N. A. XIII. 2. baec ad indolem utriusque coguoscen- 
dam haud inutilia UEUTat : k Quum Pacuvius grandi jamaetate 
el morbo corporis diuiino affectus, Tarentum exurbeRoma 
couccssisset , Accius lunc baud parvojuniorproficiscensin Asi- 
am , quum in oppidum venisset , deveriil ad Pacuvium ; comi~ 
lerque in vi ta tus , plusculisqueab eo diebus retenius , tragoedi- 
amsuam, cui Alreus nomen est . desideranti legil. TumPacu- 
iiD|n dixisse ajuDt, sonora quidem esse , quae sciupsisset et 



OOMH&NTARIUS 



grandia : se-d videri ea tameu sib! dai'ioi'a pauUum et acerbiora. 
Ita est , incpit Accius , uti dicis. Neque id sane me poeoitet : 
meliora cnim fore spero quae deincepsscribam. Namtpiodin 
pomis est , itidem , inguit , esse ajiint in ingeDiis : <juae dura et 
aspera DasciuDtiir post liuat mitiaet jucunda: sed <juae gigQun- 
tur statim 'vieta et mollia, atqueiu pi-incipiosunt uvida, non 
matura moi: buDt , sed putvia. Relinquenduiii igitur visum est 
in iiigetiio,, quod diesatqueaetas mititicet." — Qua nti Cicero 
utrumtjue fi:ceril, patet ex de Orat. III. 7. § 27. « Atque id pii- 

mum in poetis ceriii licet quam sint inter sese Eunius , 

Pacuvius , A.cciusqae dissimiles , quam apud Graecos jEschjlus, 
Sophocles , Euripides, quanquam omnibos par paene länsin 
dissimili genere iribuatur. " De opt. gen. orat. 1. « Itaque li- 
cet dicere et Ennium summnm epicum poctam, si cm ita 
videtur, et Pacnviuui tragicum; el Caecilium fortasse comi- 
cum." de Fin. 1. 2. § 4. 5. « Hisigiturcst difSciliussatisfacere, 
qui se Latina scripta dicunt contemnere. In qiiibus hoe pri- 
mumestjin quo admirer r cur ingravissimis rebus non dele- 
ctet eos patrius sermo , qnnm iidem fabellas Latinas ad verbum 
de Graecia expressas non inviti legant. Quis enim tam inimi- 
cns paene nomini Romano est , qui Ennii Medeam , ant Anti- 
gonam Pacuvii spernat aut rejiciat ; qui se iisdem Eiiripidis 
fabulis delectaii dicat , Latinas [literasj oderit ? Synepbebos 
ego , inqnit , potins Caecilii , aut Andriam Terentii , qiiam 
ntramqne Menandri legam ? A qnibus tam dissentio , ut qnum 
Sophocles vei optime scripserit Electram, tamen male conver-» 
sam Attilii mibi legendam putem; de qno Licinius, ferreum 
xcriptorem ; verum , opinor, scriptorem tamen , ut legendussit. 
Rudem enim esse omninoinnostris poeti3,antinertissimaese- 
gnitiae est, aut fastidii del ica tissi mi. Mibi quidem nulli satis 
emditi videntur, qutbus nostra ignota sunt." ef. de opi. gen. 
orat. 6. § 18. Acad. post L 2. § 10. Veli. Palerc.II. 9. §3. 
«Clara etiam per idem aevi spatium fuere ingenia , in logatis 
Afrauii. in tvagoediis Pacnvii , atque Accii , usque in Graeco- 
rum iiigeniornm comparationem evecta , maguumqne inter 
bos ipsos facienlis operi suo locnm Ennii ; adeo quidem , ut 
in illis limae , in hoe paene plus videatur fuisse saugiii- 
nis," Cicero, Orat. 11. §36, de Pacuvio ait , quanqnam non 



AD VERS. 55. 56. 127 

ex 8iia ipsiuB persona : »Omnes apud hunc omati ,. elaboratique 
sant Tersu3«" et Horatius in hisce rebus profecto Cicerone me* 
lior judex , A* P. 258. seq. de Accii metro queritur ^ in hujas 
eelebratis trimetris raro jambum reperiri. — Sed de utriusque 
poetae laude classicus est locus Quintiliani, L O; X. 1. §97. 
a Tragoediae scriptores veterum AcciusatcpePacuviuselaris* 
simi gravitate sententiarum , verborom pondere , auctoritate 
personarum. Ceterum nitor , et summa in excolendis operibus 
maniis , magls videri potest temporibus , quam ipsis deftiisse. 
Viriiun tamen Accio plus tribuitur ; Pacuvium videri doctio- 
lem, qui esse doctiafFectant, Tolunt." Ex servatis fragmentis 
hoe Quintiliani egregium judicium confirmari videtur. Aceium 
praesertim minus presse Graecos secutum esse vero est similli<^ 
nuun^ et tres_ quoque ejus nominantur tragoediae, quarum 
argumentum ex historia Romana desumtum est. Vere autem 
monnit Peerlkampius , . 1. 1. p. 144. « De arte et omnino de 
praestantia ipsarum tragoediarum inde minus certe judicarf 
posse arbitror j et omnis disputatio, a viris doctis ea de re insti« 
tata, dubiis admodum argumentis nititur; quia de nuUa tra- 
goedia tot reliquiae ad nos pervenere , quot sufficiant ad imagi* 
nem universae animo et cogitatione informandam." 

De Pacuvio yid. Merula , in vita Ennii p. XIV. Weichert. de 

Hor* Obtrect. p. 3, sive Poet. Rel. p. 271. H. Stieglitz. de 

ML Pacuvii Duloreste. Lips. 1826. de quo opusculo Peerlkam- 

fvas , 1. 1. p. 146. hoe fert judicium : « Quidquid pertineat ad 

illnslrandas tragoediarum Romanarum reiiquias , lubentes et 

gratiaecipimus, ut accipimus Dulorestem Stiglitzii , pulehrum 

. Ubellum^suoqueauctorihonorificnm. Siveenimdevitaetscriptis 

•E^cayii disputat ,, sive de nomine fabulae Dulorestis, cet. Stie* 

^itadnm non sine volnptate neque utUitate legimus.'' — De 

-Accio Weichert. de Hostio sive Poet. Rel. p. 9. — De Pacuvio et 

Accio vid» Persius. Sat. I. 76. 77. ibique Koenig. et Passow. p* 

3295. seqq. Vossius , de poet. Lat. 1. Inst. poet. II. 14. § 1&. 

^^uretuSy Oper. III. p. 830. Bergman, l.l.p. 20. Kuffner. 

Artemidor. I. p. 323—333. Dunlop. 1. 1. I. p. 814—328. 

^ftaehr. L 1. p. 41—46. Bemhardy, p. 170. 179. 181. Wei- 

^hert. de Hostio, p. 12. sive Poet. Rel. p. 13. Bothius, Poet. 

Scan. Lat. V. 1. p. 98*-253i y.2. p.29. 



I 



Doctt .... ssnis .... alli. SigniOcationem docti et alli 
TCcte esplicavit Qainlifianus , loco jam iaudato ; v, Virimn 
Accio plus tribuitur , Pacuvium videri docliorem , mii esse 
docti ftffeciant, volunt." Sublimiori spiritu igitur ceciDisse pula- 
batm- Accius, quum majoiem doclnnae copiam et artem o- 
steaderet Pacuvius. Senex uterque dicitiir , vei quia ad pro- 
vectam pervenerunt aetatem , vei etiam quia Horatium aetate 
multo antecesserant. 

Docti. cf. ad v. 33. p, 39. De usu voc. doctus et eruditua vid. 
Wjttenbacbii sententiam apud Bergmannum in annotaUone 
el addendis ad edit. Elog. Ilemst. et Vit. Ruhnken. p. 438. 
510. cf. Hurd ad h. 1. I. p. 318. seq. et Eschenburg. ibid. p. 
417. 

Jllti ^ sublimis. cf. Ovidius , Am, I. 15. v. 19. « Ennius 
arte carans , animosique Accius oris. " 

Vetus commentator apud Cniquium denominaiione doctt se- 
Ri^ iDtelligit Sophoclem, o/hautem Emiptdem , baud impro- 
baute ipso Cniquio ; at jam Dacerius recte baec similiaque de 
hoe loco commenta tanquam somnta omni Gde indigaa notavit. 
Itaque mirandum admodum est , Wielaiidum , Botbium et Zel- 
lium, atque eliam Mansonem (Nacliträge zumSulzei' II. p. 230.) 
eadeiu vera credidisse. Quicunque autem rite perspexerit , 
quam clare et distmcte Horatius, nisi aeque id ommbus scri- 
ptis, in epistolis dmniaxat semper sit locutus , nequeunquam, 
quod meminerim, labbus obscuris significationibus locum dede- 
, qualibus , exempli gratia , Persius io satiris plerumque in- 



dulserit, is profecto 



negabit , Horatium hic loci , 



bi nihil de Graecis illis U^agoediarum scriptoribus dixit, 
ees tamen ila obscure indicare vobiisse. Quintiliani igitur , 
cui Horatii loeum ante oculos fuisse probabili conjectura 
afbrmare audeo , anctoritate motus , rectasqoe interpi-eta- 
tionis regulas secutiis , hoe loco non de Graecis tvagoedia- 
cum scriptoribus, sed de proprlisvirtutibus, quae vulgo Pa- 
cuvio Accioque ti-ibuebantur , cogitandum esse censeo, 

v. 57 — 59. Pergit pocta adcomoediarnniscriptores , quo- 
rum duo priores cum Graecis , posteiiores inter se coniparari 
dicit. 

v. 57. Poeucam etmetaphoricamhujus versus translationem 



AD VBRs. 50. 57. 12B 

tn paxaphrasi expressi $ c£ quae Mitscherlich. docuit ad CarnoL 
n. Lv. 9. 11. 

L. Afrantus aequalisfaitTerentio, sed fortasse pauUo jam*^ 
or ; ejus laades cam Gaecilii Terentiicjue conjiinxit Veli. Paterc 
L 17. § 1. <( Didcesque Latinileporis facetiaeper Gaecili]un.9 
Terentinmque et Afranium suppari aetate mtaerunt*"-r-: « Tot 
gatis excelluit Afranius, '' inquit Qiiintili|inp^,:^.0* X. 1. $ IjQOl 
« adnaQiqae non inquiiiasset argumenta puerorum foedis amo-* 
ribus y mores suos fassus. " cf. Veli. Pat. IL 9. § 3. — « Ludus 
Afraniuspoeta," ait Cicero, Bmt. 45. § 167. <c homo perargu- 
tas , in fabulis quideiaetiam , ut scitis , disertos." cf. Apulejus , 
Apolog. p. 420.- Has laades cfonfirmat lepidiun fragmentum ex 
fabula Yopisco : 

Si posse^nt homines delenimenUs capi , 

Omnes haberent nune amatores anus. 

Aetas et corpos tenerum et morigeratio , 

Haec sunt venena formosarum mulierom ; " 

Msda aetas nulla delenimenta invenit. 
Habemos testimoAiuin Giceronis , de fin. L 3. § 3. Afrani- 
um multa transferre solere ex Menändro, et ipsius apud Ma- 
crobium, Saturn. VI. 1. « Afranius enim togatarum scriptor , 
m ea U^ata , qiiae Gompitaliainscribitur , non invereciinde re-» 
spondens ai^entlbus, quod plura sumsisset a Menandro, 
Fateor, inquit, sumsi, non ab illo solo modo, sedutquisque 
habuit, quod conveniret mihi, quodque me non posse melius 
facere credidi , etiam a' Latino." cf. quad Cicero de iC. Titio 
dixit , Brut. 45. et\^eland. ad n. I. Operum Afranii nihil habemus , 
nisi nomina 50 fere comöediarum, quarum pauca fragmen- 
ta coU^gerunt H. Stephanus. fragm. vet. poet. Lat. Paris. 1664. 
ed. Almeloveen. Amst. 1686. et Bothius, Poet. scen. Lat. Y. 1. 
IBO— 20O. Vid. praeterea Voss. de po^t. Lat. 1 . Bergman. 
L L p. 21. 22. Punlop. L 1. p. 249. Baehr. 1. L p. 70. Bernhar- 
dy,!. 1. p. 196 seq. 

Menander^ novae comoediae, quae morata (^4d/x^)dicitar^ 
pnaceps, et Theophrasti pbilosophidiscipulus, Epicuroami- 
ciu, eodem atque hic anno natusOl. CIX. 3. =: 342. a. C. de vita 
decessit OI. CXXI. 4 ==.292. a. G.aututaliicomputantOl. 
CXXn. 4« =289. a. G. De eoegregiumexstatQuintiliani ju-. 

9 



IdD COMllSirTARIUS 

dicihim V I. 0« Xi h 6& (K Menftnder vei unus , meo quidom ]vti^ 
dido, diligenter lectus, ad cancta quae praecipimus efficienda 
saiBciat t ita omnem vitae imaginem eicpressit ; tanta in eo mye- 
äieiadi eopf a et eloqa^ndi fabaltds ; ita et omnibus rebus , per- 
soa 9 ädect^bfad accotnmodatus.'' Ad quem locum Spalding, 
'<r< j^otissima vo^ Aristopbanis Byzantini , ^ilM^vavSpe xaä fiie^ 
iri^epoi ctp ifiäv irSrepov e/J^ifniruTo ; et Manilii V.470. « Mc- 
ntinder <|Tii vitam ostendit Titae."^' Trium epigrammatiun , 
quae de «o cohtinel Antbologia , boc praecipuum, Ant]^. PaL OL 
p. 68. Jacobs. DelectEpigr* p. 108. 

Aircu (TOI ttfofidreTTiv iytjpet^/uvro [liXiTTai 

ToiKiXätiliovcöitcvay^euSpe^ciiievoti* 
olvtolI Koä Xdpirig (roi eS<i)pvia'ctVTO > Mivavipe^ 

a'TUf/,vXov sufv^tviv^ Spccfiuciv h^iiieiou. 
^^BiS bU d\&var rh 3h Kkioq e^riv ^A^vcuq 
Ik a'i^ev ovpavitav aTTS/isyov ve^im. \ 
A. GelliuSy XVII. 4. « Menander a Philemone, nequaquam 
pari scriptore, in certaminibus comoediarum ambitu gratiaqoe 
etfactionibus^aepenumerovincebatur: eumquum forte habuisset 
obyiam^, quaesoy iijiquit , Pbilemo, bona venia die mibi , quum 
me vii^cjs , npnerubescis ?•«.;• , Menandrum autem alii cen- 
tum octo, parti^. centum novem comoedias reltquisse feront. 
$ed Apollodori scriptoris celebratissimi hos de Menandro ver- 
SOS legimos , in libro qui Ghronica inscriptus est: 

, ; Wf^^ ToifTiy BKctrhv tsvts ypoi^dc Spxfjt^c^^ 

Ek^iätisetamen centum et quinque omnibus^ solis eum octo vi- 
cisse idem Apollodorfis eodem in libro scripsit. " cf. A. Gelliui^ 
IL 23. Ovidius, Amor. L 15. v. 17. 18. et PlutarcUlibellot, 
compendium Aristöpb^ais et Menandri comparationis , p. 8S3. 
seq. Ex ingenti illo fabularum numero , quas Atfaenis docuit 
Menander ^sCi^plasque reliquit, uomina modo et parva fra- 
gnienia supersuut^ tuiU cotnoediae Terentii Latinae, qui se maxi- 
main partem ad Mei;iandrnm composuit. Menandri eum alio- 
rutii corn. fragthöutis primus colligere coepit Jae. Hertelius , in 
libro cui titukfi : T^ Tra^moTCCT^ Tonfrciv yvto/j^Kk Tapaf/- 



AD¥fiRS«67. l%\ 

yiXfiOTM (TC^^fieva. Baail. 1 0|31« Ttun H[»St6pliwus» in Comijc, 
Graec Senu Paris. 1669. Nic Rigault, l.vyKpi(ni MevcofSfOV 
Kcä^iM9'rimo6* Par, 1613. qoem Ubelliun , ubi pro PhUistio^ 
ne Philemo intelligeadus est , deuuo aacdorem ^uisqu^ ef Pf 
Heinsii notis edidit Jao« Rutger^ius , in Yfix\ hecu (L. B. 16}8«) 
IV. 12. ^-^ Hug. Grotius , Excerpta ex trag. et cpm. Graec P^ri^. 
1626* p. 708->-763. Hugoni Grotio ^ccessi^ Jo, Clericus , edijLo 
libro , qui inscribitor : Meoandrt et Philemonis reliqaiae , 
Gsoece et Lat. cum notis H. Grotii, Amst. 1709 , de quo ffimor 
Aisifiio opere audiamus noVissimuQiM^nandri e( Philemonisedi- 
loirem Meinekiam judicAot^m ; « Neque profecto &imiuoi de 
Glerioi laudibus detrahere iiiibi vjidieQr, si meriM^imejusde 
Menandro et PhJlemoae partorum summam in eo constane di- 
xero, quod temeritate sua, qui^ impune sibialienae messi fal« 
eem injicere posse videbatur , magni Britanni (R. Bentleji) sto-?- 
madium moverit. c£. F. A. Wolfii AnaL Lit. I. p« ^. seq. Jfi 
enim iodignatos inepti Galbili levitatem , paucis post divulga- 
lamClerici editionemjnensLbiis, adsumtaPhileleutberiLipsiensis 
peisona , emendationum £ascicalum Petro Burmanno , acerrimo 
derici adversario , transmisit , «umque ut libelli editionem cu- 
faret hc»rtatiis est Prodiit haud multo post , praefante Burman- 
no, Traj. ad Rbeuum, 1710. et denuo-, omissa Burmanni 

piaefatioiie, Cantabrigiae^ 1714 HocBentlejiopusculum 

(joanquam festinante calamo intra paucos menses absolutum , 
nemo tamen , quin praestantissimis magui viri scripiis accensen- 
dam sit, dubitabit , habetque illud non ingenii tantum et doctri- 
lae laudem plaae sJngularem , sed hoe etiam nomiue commen- 
eUbile est , quod vix aliud Bentleji scriptum reperias , ex quo 

peculiarem viri indolem et naturam plenius cognosces 

Brevi post editas in Menandrum et Philemouem emendationes 
Mserrimos Bentlejus nactus est adversarios , Jo. Cornel. de Pauw 
H Jae* GroQoyium ; iUum in libro cui titulum feeit : Philargyrii 
Ctntabrigiensis emendationes iu Meuaudri et Pbilemonis rel^- 
^pias ex nupera editione Jo. Cleiuci: ubi quaedam Grotii et 
%lioram , plurima. vero Pbileleutheri Lipsiensis errata eastigan- 
tnr ^ cum praefatione Jo. ClericL Accedunt Antonii Mariae Sal- 
>iaii anaotata in Men, et Phil. reliquias. Amst. 1711; — alte* 
i^m io Infamia emendationum in Men. reliq. auctore PbUeleu- 

9 * 



COHHBNTARIUS 



therö Lipsiensi, cui accedit responsio M. Lucilii Profuturi ad 
epistolani C. Veratii Pliilelleais , L. B. 1710. Sed Pauvvii proca- 
cem et efTrenatain petuJantiam cum pari conjunctani iDscitia 
fortiter r^pf^ssit D'Orvillius in Critica Vanno in inanes Jo. 
Corn. Pavonis paleas. (Ämst. 1737.) p. 223— 251." — cf. Fa- 
bricius, Bibl. Graec ed. Harles. II. p. 454 — 469. — Restat ut ti- 
tulum nuperrimae , quaequesola cotnmendabilis est, editionis 
deseribam : Menandri el Philemonis reliquiae. Edit. Aug. Mei- 
neke. Äcc. R. Bentleji in iMen. et Phil. eniendaliones integrae. 
Bei-ol. 1828. cf. Geelii censurainBibl. Crit. noval. p. 64— 85. 
— Senteutiae e fabiilis Menandri excerptae insunt in Brunckii 
Gnotnicis ^oetis ; easque valde auctas cum jEsopi et Babrii reii- 
(juiis edidit J. G. Schneiderus, Vratisl. 1812. Easdem (juoque 
in edit. recepit Meinekius. De Menandro vid. Groddeck. Ini- 
tia hisl. Graec. Iit. I. p. 173. Schoell. Gesch. der Griech. Lit. 
II. p. 32 — 39. cf. Vossius, de poet. Graec. 8. Gronovius ad A. 
Gellium, N. A. II. 23. Reinhaidt. de Terentii vita et com. in 



edit. Ter. 



H. Valcsii Emend. II. ( 



iqueei 



iditorBui— 



inan. Weichert. Poet. ReL p. 37. Berubaidj, l.l.p.l95, et 
praetei*ea dissevtaliuncula Jo. Gothfr. Hauptmanni , de Menan- 
dro alque illius comoediis, Gei-ae 1742. 4. min. (jnam videre de- 
sideravit Meinekius , sed quae, praeler aliquol fortasse veternm 
grammaticoium de Menandro loca , pamm novi iiii suppedi- 
tasset. 

V. 58. Exp.mjilar. vid. Obbarius ad Epist. I. 2. v. 18. p. 35. 

Vocl ^nyjerore subest Plauti vituperium, sed studio leclum, 
quo , Ui recte aitWeicliertus , Poet. Rcl. p. 271. « continetar 
Titiojae festioationis crimen et celeritatis , quae inimicaest con- 
siliiet diligentiae." 

M. Accius Plautus , Sarsinas , Umbriae oppido oriundus , 
humili genere natus el incerlo anno. Floruit autem tempore 
helli Punici secundi, etJmoTluusesseanoniiullis traditur570. 



U. c qni 



n Terentius nonuin agerct a 



, De vita p 



sed Hieronymus in Chronico Erisebii ad Olymp, CXLV. narrat : 
(. Plautus propter aimonae difficullatem ad molas manuaiias 
pistori se locnverat. Ibi qnoties nb opei-e vacasset , scribere . 
fabidas solitus ac vendere." PauUo aliter A. Gellius , III. 3. - 
u Sed enim Saiurioneni et Addiclum , et lertiam quandam, cu- — 



AD VERS. 57. 58. 133 

jos nunc mihi nomen non suppetit , in pi3tTino eum scripsisse 
Varro et pleriqne alii memoriae tradlderunt , quum pecunia 
omni y ^ quam in operis artificum scenicorum pepererat , in mer- 
cationibus perdita, inopsi Romani redisset , et ob quaerendum 
victum ad circumagendas molas j quas trusatiles appellant , 
operam pistoi i locasset." Id. 1.24. « EpigrammaPlauti, quod 
diibitassemus an Plauti foret, nisi a M. Varrone positum fuisset 
in libro de poetis primo : 

Postquam morte data' st Plautos comoedia luget ^ 
Scena est deserta : dein Risos j Ludu', Jocusque ^ 
Et numei i innumeri simul omnes illacrimarunt." 
Idem f III. 8.. « Feruntur autem sub Plauti nomine comoediae 
circiter centum atque triginta: sed homo eruditissimus L. ^lius 
quinque et yiginti ejus solas existimavit. Non tamen dubium 
est , quin istae et quae scriptae a Plauto non videntur , et no- 
mini ejus addicunitur y veterum poetarum fuerint , et ab eo re- 
tractatae et expolitae sint ; ac propterea resipiant stilum Plau- 
tinum." Idem ibid. « Verum esse comperior , quod quosdam 
bene literatos homines dicere audivi, qui plerasque Plauti 
comoedias curiose atque contente lectitarunt , non indici- 
bus JE\n j nec Sedigiti , nec Claudu ^ nec Aurelii , nec Ac* 
di 9 nec Manilii super his fabulis , quae dicuntur ambigu^ 
ae 9 credituros , sed ipsi Plauto fnoribusque ingenii atque Iin- 
goae ejus. Hae enim judicii norma Varronem quoque esse usum 
ndemus. Nam praeter illas unam et viginti ^ quae Yarronianae 
Tocantur ; quas idcirco a ceteris segregavit , quoniam dubiosae 
non erant, sed consensu omnium Plauti esse censebantur; 
quasdam item alias probavit adductus stilo atque facetia sermo- 
Dis Plauto congruentisy easque jam nominibus aliorum occupa- 
tas Plauto vindicavit." Viginti ey. recensione Varroniana super- 
aunt comoediae , nec tamen omnes integrae. Tresharum opti- 
^nae jadicantur : Captivi, judice Lessingio, omnium, quae 
^^mqoam in scenam prolatae fuerunt, praestantissima, Trinum- 
^nns et Epidicus. Omnes quidem ad comoediam quaedicitur 
^|)a]liatam pertinent ; suntque igitur imitationes Gpaecorum : 
9ed . existimare haud oportet , Plautum Graecos ad verbum in- 
terpretatum fuisse ; quum apparere videatur , eum et in dispo- 
sitiona multa suo jirre mutavisse et tot tantaque de suo , quod ad 



134 COMttENTARlU^ 

möres et jocos attinet , addidisse , at poetarum Rcnnaiiorumi 
Bemo illo mngis äd ingenium populi Romani iuformaverit ; qtto 
facto adeo populi potitus est amore et benevolentia, ut quamdiu 
res Romana steterit ^ tamdiu viguerit Plauti studium. DescripU 
Gellii loci hujus stadii vigorem satis d^clarant. 

Horatius ^ et cum eo fortasse omnes iiii , qui uti hic iDgeniam 
judiciumque formavetant ad normam optimi cujusque Graeco*- 
rum , Plauto non tantum una cum ceteris veteribus poetis com^ 
munia vitiä exprobrayit^ sed saepijas separatim in eum invectus 
est: quare haud alienuin videtur hoe locoHoratii dePläuto senten* 
tiampauUo accuratius explicareyimprimis quum denulla re major 
fuerit controversra. Triia praesertim in Plauto castigat Horatius , 
primum quodnon reddere personae scivit convenientia cuique, 
hujus epist. v. 170 — 17% dc quorum interpretatione in£pa vide- 
bimus : . deinde uno omnintn famosissimo loco Plauti numetos 
simul et jocos severe damoavit^ A.* P. 270=^^274* 
At VeStri proavi Plautinos et numeix>s et 
Läiudavere sales ,^ nimium patienter utrumque , 
Ne dicam istulte ^ läairati ; si modo ego et ros 
Scimus inurbanum lepido seponere dicto ; 
Legitimumque sontim d]giti5 callemus et aure. 
De prima reprehensione noströ tempore non facile est judi- 
care ; quoniam nescimus , quantum in efibrmandis petsonarum 
moribus Graeca exempla sit assecutus aut discedendo infra eo- 
rum praestantiam deciderit t et praeter Terentium habemus 
neminem , quocum Plautum conferamus , et sic discemamus ^ 
utrum recte et ad vitam personas suas finxerit. Ad nostros enim 
mores ^ ad nostram societatis conditionem judicare de personis^ 
quae in Romanorum fabulis , ex Graecorum nova , quae dicitur^ 
. comoedia derivatis , exhibentur , non licet ; quia pleraeque 
eatum in nostra societate aut non exsistunt , aut alia plane rati^ 
one quam apud veteres , parasitos puta , meretrices , lenones , 
servos. Hodierni pöetae sc6nici nihilominus in celebratissimis 
fabulis permulta ex Plauto sumserunt atque in suos usus conver-^ 
terunt, quo appa]t>eat, Pkutum, sive £ngendo sive alioErttm 
exempla bene imitando , afFectus naturae humanae adeo feliciter * 
expressisse, ut, quatnvis mores nostri prorsus ab antiquis sint-T 
diverid, eas affectuum animique perturbationum descripti( 



AP Y^^Sf 08* 185 

adlmc yeras esse ftiteri cpgamur, •-<- Geteruniia tribus qxias dixi 
praestantisdmas fabulas , officio d^lineandi dramatis persona^ 
optime functus esse videtur Plautus , lu ceteris interdum minuA 
nostro judicio satisfecit* 

Numeros Plaatinos parum excul|;ps esse inter omnes couYienit ; 
ve tameu metrien melius intellecta mTentum est, eos nonitfi 
prorsus lege solutos esse quam olim putabatur. c£ J. Bosscha ad 
ML At Plauti Captivos, Traj. et Amst. 1817. •■ — Linguae ele- 
gantiam mirifice extoUebant veteres ; quin apud Quintilianum , 
L O. X« 1. § 99» Varro dixit : ^ ]V(usas , iElii Stilionis senteu-r 
tia i PlamUio ^Tmone locuturas fuisse , si l^atme loqui veUent*"; 
(c Nae/' inquit Maretus, Oper» II, p. 396. « illae saepe^ ^ 
Plautino more loquerentur , meretricio magis , quam virgiQali 
moiee loquerentur," -^ Quod autem sermo Plautii^us adeo Rp': 
maois placuerit , haec caus^ videtur* lii^gua Latina tempore 
Plauti solum fere yivo sermope vigebat , et Plautp contigit himp 
sermooem quoiidianmu multo terias atque efficacius quam cu^t 
quam alii scriptori suis fabulis expressisse ^ quoniam et ^pse in- 
ter pppulum viverety liberiusque, Graecorum exempla tracta?^ 
ret 9 nequ^ nt alii, 3ero interdum Romam profecti (ut de E^inio 
reiulimus supra p. 102.) tantummpdo studiis yacaret et paucis 
tAQtum optimatium ut^retur. Mitto anUquum illud quod her- 
moni Plautino adhaesii , et seriores Romanos tanquam meliQrjus 
aetatis reliquiae captos tenebat ; quia hoe cum ceteris yeteribu3 
poetts commune habebat. 

De Plauti fa^tiis jocisque valde diversum fuit inter recentio- 
res aententia : vidimus jam quid de iis deque stilo Plautino sen-- 
tiret elegantissimus Muretus , a euj us ^ententia plurimum differt 
Joacfaimus Camerarius , qui quum in disputatione de febuljis 
Plautinis (inse]^ta editioni Taubmanni, lectuque dignissim^) 
Tersu^HoraUanosattulisset, « Imo, inquit, iiii merito et reete 
atqae aapienjter Plautum laudarunt et admirati fiierunt : tuque 
ad Graeeitatem omnia , quasi rqgulam , poemata gentis tuae 
exigens, immerito et perperam atque incogitanter culpas." 
Sin vero Wielandum adimus , opt^mum profecto de facetiis ac 
&8Civitate judicem , non pauUo seeum ipse pugnare videtur 
«1h de Piauto disputat ; iu4ile videtur illius .div^rsa judicia 
hic ooBjiiogexe , eaque., qmum no» fecili negotio aceuf ate La- 



COMMRNTARIVS 



tine exprimi possint , tiermaaice inserere. Hor. Briefe II. 
p, 271. seq. K Icli Weiss nictit ob irgend ein Gelehrter lebt , 
fiir dessen Olirdie Verse des Plautus und Terenz wirklicbVerse 
siud i ich meiaes OrU bekenne , dass meine Ohrea iiichl dazu 

organisirt sind Es ist ivahr , wenn ich die Verse des 

Terenz a!s Prose lese, so finde ich iiberhaupl, dass si das, 
was man in einer prosaischerComposition namerM* neaiit, in 
eiuem sehr vorziiglichca Grade habea : aber von Ptaiitus kann 
ich diess auf keiae Weise sagen ; uud mich dtinkt vielmehr, 
es sei ihm garnicht eingefallea , sich bei derglelcLea Kleinig- 
keiteaaufsuhattcn ; erhatte veeder Lust noch Zeit dazu : detin 
er mnssle eilen , « um sein (ield im Beuiel klirigen zu horen , " 
>rie Horaz in der Epistel an August sagt. — Wie konnten nun 
die Römer der vorhergehenden Generationen jemals von den 
Kumeris eines Poelen , der von einer schönen Versificirnng 
nicht einmal eiaen fiegrilT gehabt zu habea scheiat , uiit soi- 
chemBeifall sprechen ? — Mitden sahbus Plautinis hat es hei- 
nahe diesdbe Bewaudniss. Welcher Mana vou Gesclimacb 
kan z.B. aus Plautus AmphitrnonurdreiSceneuhinlereinander 
anshalten ? Wie viel musste weggeschaitten werden, bis aas 
eiaer Planliuiscben Scene eine Molierische wurde ! Welche 
mörderliche Weitl!iuftigkeit ! Wie viel Iroslige Spässe ! Wie 
viel Unanständigkeit und Ungescblifieaheit , auch wo wirklich 
etwas Pikantes an seinen Scherzea ist ! — Unser A.utor scheint 
mir also sehr wo! begriindetzusein , vienn ev den proaris se\- 
ner Pisoneu eine gar zu milde IVachsichi iiber diese beidea 
Punkte Schuld giebt. Die KomÖdien desPIautiishabenbeial- 
lem dem nocb grosse Schonheiten, wiewohl sehr zu vermulhen 
ist , dass er die nieislen uud besten den Griechen als guie Beute 
abgenommen : aber dass es ihm an Geschmack und feinerni 
Geftihl gefehlthabe, kana nur jentaad laugnen, demesselbst 
daran gebricht. Die Parteilichkeit solcher Römer , wie VaiTO 
und Cicero , fiir seine sales und numeros wiirde also etwas un- 
begiijifliches bleibea, wenn nicht zu glauben wäre : dass die 
aiissevordentljche Taleate des Roseina, voa dem sie gewohat 
waren diese Stiickespieleu zuseheu , dasmeiste dabei gcthan. 
In dem Munde eines Roscius konnten fi-eilich auch Plautinische 
. Verse wohlklingend wei'dea. Uebiigens ist nicht zuzwei£eliit 



AD VBR8. Ö8* 187 

dass Horaz um so strenger gegen die nachlässigen Verse des 
PlAutos werden mnsste ; wenn er an den Ari8to{>hanes dachte ^ 
dessen Jamben , A.napästeii lind Chöre , aach in Absicht der 
YeTsification , so schön gearbeitet sind , dass sie noch jetist , 
da die Musik der Griechiscben Sprache grösstentheila fiir ans 
yerloren gegangen , jedes mit derselben nicht ganz unbekannte 
Ohr bezaubern.'* Hor. Briefe,n,p. 117. seq. </ Unbekiiinmert 
mn die Ursache , warum Plautos seine Cbaraktere mit einem so 
groben Pinsel mablte , schätzt er seine Werke nacb Dem , was 
sie als Kanstwerke wertbsind, yergleicbtstUlschweigend seine 
Caricatoren mit den Caricatoren eines Aristopbanes , seine 
Sittenformen mit den Sittenformen eines Menanders — and 
findet dann , was unläugbar war , das sie die Yergleichung gar 
nicbt ausbalten können. Die gelebrten Ausleger,... bätten 
fineilicb • • • • in Erwägang zieben solien • • • . dast ein Mann von 
so feiner Nase and von so attiscben Gaumen wie Horaz • • • . von 
den groben Ziigen , den plumpen Spässen , der pöbelbaften 
oder altmodiscben Spracbe eines Plautos mehr beleidigt werden 
mnsste als sie." Hor. Sat. L p. 147^ « In der Tbat war Horaz , 
der seinen Grescbmack zu Atben gereinigt batte , und seine 
Spracbe selbst gewissermassen an griecbiscbeMustembildete, 
weit weniger nacb den Gaumen des grossen Haufens als der alte 
Lncil ; ungefebr aus eben den Grunde , warum die oft groben 
and platten, aber meistens wobl gesalznen und lustigeu Pickel* 
bärings-Spässe des Plautus den feinern Scberzen und der at- 
tiscben Urbanität des Terenz xiocb im Augustiscben Jabrbun- 
dert von den Meisten vorgezogen wurden — und sogar in 
den unsrigen die Majorität erbalten minden." Hor. Brie- 
:& , IL p. 96. « Die Plautini sales , gegen welcbe sieb Ho- 
Taz in dem Briefe an die Pisonen so stark erklärt , baben seit der 
^V^ederberstellung der Literatur bis auf diesen Tag. so viele 
liebbaber gefunden , als sie ebemals in Rom batten. Aucb 
diejenigen , deren Gresmack nicht selten von diesem Dicbter 
(dessen Stiicke grössentbeils nur Sitten aus dem niedrigsten Le- 
ben darstellen) beleidigt wird , lassen seinem komiscben Genie 
Gerecbtigkeit widerfabren , ergötzen sicb an seinen Witz und 
lachen oft in ibrem einsamen Cabinette bei seinen Einfallen so 
laat , als ob sie mitten im alten Römiscben Parterre sässen." — 



COMMENTARIUS 



I 



Quod WielaDdo hisce locis accidit , laelle crederem cuivis alii 
critico accidere posse; scilicet, q^uiim de regulis artiscogita- 
ret, et secuni fabiJas Plautiuas a capite ad calcem perscrulare- 
tui', eum iiihil aut paruni boniinvenire : ijuum vero , ratione 
habita teniporis locique scriptoris , fabulas benevola mente aut 
spectaiet aut leclitaret , eundem ingenio poetae jocidaii muJ- 
tum deleclarl , ipsumque valde amare. — Cicero ctiam , ele- 
gaiis , si quis alius , facetiarumeKistimator, ipso loco, quo quid 
sit pulclire jocitri optime docuit , Dunio studio , utceteriRo- 
mani, erga Plautum abreptus , oblilus esse videtur, huiic poe- 
tam tam crebi-o ejus regidas migravisse. « Ipsum genus jo- 
candi /' ita euim Cicero ait , de Ofi'. I. 29. § 103, 104 v non 
profusum nec imoiodcsCuin , sed iiigenuum et facetum esse de- 
bet. (Jtenim piieris non omnemludendi iiceniiamdamus , sed 
eam, quae ab bouestatis actionibus non sit aliena : sicinipso 
joco aliquod probi ingenii lumen eluceat. Ouplex omninoest 
jocandi genus; unuoi illifaerale , petulans , flagitiosum , ob- 
scoeiium : altemm elegaus , ui-banum , ingeniosum , facetum. 
Quo geuere non modoPlautusnosteret Alticorumuutiquaco- 
moedla , sed etiam pbilosopbonitn Socraticorum liliri referti 
sunt: multaque multorum facete dicta, ut ea, quae a sene 
Catone collecta sunt, quae vocant axoif ÖEy^ÄTa. Facilisesl 
igitur distiiicUoingenui et iliibeialis joci. Alteiest, si lempore 
fit , remlsso bomine dignus ; aller iie Ubeio quidem , si rerum 
lurpiludo adhibetur aut verboruinobscoenitas." — QuJs autem 
in Plauto ita pai-utn est versatus, quia saepissime oirendent , 
una alterave fahula excepta , in illiberale, petulans , flagitio- 
sum, obscoenum jocandi genus, utfeie dubites an crebriusin- 
veniatui- elegaus , iu'banum , ingeniosum, facetum. 

Nos autem, crilicoruin, quautumlicebat, sententiispondemtis, 
vei'ba Klotzii, Lect. Venus. p. 415. nostrafacerenondubita\Tinus. 
« Quod vei« Flautinos lepores non piobat lloi-atius , non miivr. 
Credo non probari eos potuisse eo seculo, quo totelegantes, v«- 
nustiet pcJitibomincs vivebaot, necabeo, qui sive , quod Aa- 
gusti , cupidi dictorumniasime, amicuseral, sive quod elegao- 
tiori aevo nalus , elegantioribus ettam jocis deleclari volebat. 
Plauti vei'o leporcs, non dicam onines, sed plurimi tamen, facUius 
populum, mulutudiuem , JuidifincuiasobieotftbMit, quiuinvi 



AD VERS. 68. , 139 

doctos, graTes^ et insignes lepores exspectantes. Ulis igitur 
dam inservire cupit co0iicus> dum inverecundius risuin ca- 
ptat, dum immodestior profusum jocandi genus adhibet, nec 
yitata cum rerum tum verborum turpitudine et obscoenitate , 
immo , ut tandem dicam quod reticere diutius nequeo , dum 
sourram agit saepe illiberalem , . expertus est fere , quod est in 
proverbio: toXXoU ccpia'K€iV. e(rTi a'o(poi^ ÄTÄp/ö"Xf/J//' 
Gum Klotzii judicio convenit fere , (juae docuit Vavassor , de 
ludicra dictione, p. 170 — 175. (edit. Lips.) Addit tamen idem 
Vayassor , uti prius monuerat Camerarius supra laudatus : « Si 
certa in poeta hoe legendo praescriptio cautioque adhibeatur , 
et ea vitentor , quae vitanda dixi ; haud sane scio , an secun- 
diun Ciceronem seriptor sit ullus ad muniendam yiam, vei 
potius ad jaciendum quasi fundamentum optimi sermonis Latini 
magis idoneus : sive propter copiam rerum , quibus tractandis 
cppia quoque verborum insumta fuerit ; sive quod ejusmodi res 
sint quotidianae et familiares , et in communi hominum usu 
positae , quas apud scriptores alios non facile reperias." 

De Plauto ejusque fabulis vid. Vossius , de poet. LaL 1 . In- 
Slit, Poet. II. 24. et pluribus aliis locis. -. — D. Heinsii dissertatio 
ad Horatii de Plauto et Terentii judicium, Heinsianae, Wester- 
hovianae et Zeunianae editionibus Terentii iiiserta. Francisci 
Asolani epist. ad Jo. Grolierum , in Terentio Westerhov. I. p. 
XXXVII, seq. Morhof. Polyhist. IV. 9. § 5. Lessing. Ab- 
handlung von dem Leben und den Werken des M. A. Plantus ; 
und Kritik iiber die Gefangnen des Plautus , in Sämmtliche 
Werke t. XJV. edit. Caroliruhae. Vergelgking van eenige too- 
neelen uit de Aulularia van Plautus , en den A väre van Moli^re, 
in Biblioth. van oude Letterkunde (quam ed. v. cl. J. ten Brink) 
L p. 295—318. A. V5^. von Schlegel , iiber dramatische Kunst 
«nd Literatur, I. p. 355— 361. ubisimul de Terentio agitor. 
Hien de Bosch , Disputatio de Hor. Epist. ad Pis. in Comment. 
Lat. in. Classis Instituti Begii Belgici L p» 132 seq. Doctus ille* 
nr locum Hor. in A. P. de Plauto per ironiamdictum putat: itaque 
Horatium et hio et in nostra epistola semperin laudemesseloou- 
tam: quod quantum a nostra sententia differat , non <^us est re- 
^cdei^ De nova « jusdem sententia circa poetae €onsilium in scri- 
b«ido A. P. alii j«dicent^ quumimncnon 31am vem agamos; ve- 



140 COMMENTARIUS 

reor autem ut multis placeat* cf . Heidelberger Jahrbiicher der 
Literatur , 1825. 1. p. 1 46. — vid. porro de Plauto Dunlop. 1. 1. 
L p. 128 — ^247. G. A. B. Wolffi de canticis in Rom. fab. scen. 
Halae 1825. p. 30— 44. Weichert. Poet. Rel. p. 272. Baehr. 
1. 1. p. 58 — 65. apud quem multos alios de Plauto scriptores co- 
gnoscere poteris. Bernhardy, 1.1. p. 189 — 192. — Plautiedi- 
tioDes utilissimae sunt , Dion. Lambini , Genev. 1595. Taab- 
manni , Viteb. 1602. J. F. Gronovii , Amst. 1684. cui adden- 
dae ejusdem Lectiones Plantinae^ Amst. 1740. Schmiederi, 
Gott. 1804. 2. voi. 8. Desideratur tamen adhuc editio fab.Plant 
numeris suis quantnm decet absoluta. 

Epicharmus , Cous fuit patria , sed quum infans in Sidiiam 
delatus esset ibique sapientiae laude floreret, Siculus cognomi- 
natus est ; idem etiam M egarensis dicitur , quod Megaris Sici- 
liae educatus sit. Pindaro atque JBschylo aequalis floruit circa 
a. 470. a. C. Primum Pjtbagorae fuit discipulus ; sed quum 
propter Pythagoreorum odium et persecutiones nefas esset 
scbölae illius placita vulgare , invenit novum poeseos genus , 
quod comoediae nomine icelebratum est , 6ed quantum ex pau- 
cis ejus reliquiis , a Stobaeo maxime servatis , coUigilicet y ab 
Atticorum poetarum antiquis comoediis et argumento et forma 
multum difierebat , adeoque , ut ab illis distinguatur , Sicula 
comoedia dicenda videtur. Quidqmd ejus rei sit , dramatum , 
quae invenit opportunitate usus , philosophiam Pythagoricam , 
siicuti iEschyluSy quanquam minus aperte , Athenis fecit , pu- 
blice in theatro exhibuit ; unde factum est, ut gratiam sibi con- 
ciliaret Hieronis, tyranni Syracusarum , hominis docti, ejus- 
demque fautoris doctorum hominum: Si verum est , quod Ho- 
ratius hic de Plauto statuit , et nulla causa videtur , cur ei fidem 
nege\pus , quum et Festus dicat : « Plautus non Atticissat sed 
Sicilissat ;" vero fit simile Siculam illam Epicbarmi comoediam 
proprius accesisse novae Graecorum comoediae 160 annis post- 
• ea ortae, quam veteri, inter quorum principes tamen primo 
loco nominatur Epicharmus ab Alexandrinis gramma ticis. Prae- 
stantissimus comoediae scriptor vocatur Epicharmus apud Pla- 
tonem, in TheaeL Lp. 152. E; Aristoteles in ventoremdicit, 
A. P. V. 5. ToS <Ji fj^i^ovQ Toie7vy 'Ewi^ctpiJLog k») <i6ffLi^ 
iip^ttv 9 rh fiy oöu el; ccfj(viQ Ik Z/xeA/^^ iSfA05. Quocum con- 
sentit Theocriti epigramma 17. 



AD VBRS. 58. 141 

Tö) ^vpctKoa-a-uig hiifvyrai TleXcopstg r& ToÄei ^ 
of iuSp) TToXhcf 5 

reXeiv e7ri%eipu. 

Pennltimo versu pro T(x,i^\v recipiendum videtur T&(riy ^ 
nti bonis aipunentis proposoitFr. Jacobsius, quem vide apud 
Kiessling. ad Theocr. !• 

Enniam poema hujus Epicharmi de natura remm in patriiun 
sermonem transtulisse supra (p. 106.) monuimus. Di.sputatain 
Alit an non duo fuerint Epicharmi Siculi , alter poeta comicu^ j 
alter philosophus Pythagoreus : nos autem Wyttenbachium et 
Scboelliain secuti, non dubitamus et poetam et philosophum 
eundem habere. 

De Epicharmi ejusque philosopfaia et comoediis yid. Hien 
Golumna ad Ennii Fragm. p. 170—133. ed. Hessel. Wyttcnba- 
cbii disput. de immortalitate animi , Opusc. IL p. 536 — ^538» 
Bentleji Resp. adcens. G. Boyle p. 108. seq. ed. Lennepii. Kiess* 
ling. ad Theocr. epigr . 17- p. 786. seq. Groddeck. Hist. Graec. 
Lit. I. p. 166. Schoell. Gesch. der Gr. Lit. L p. 270. Krug* 
Encycl. Philos. Lex. K. O. Muller , Dorier , H. p. 352—360. 
Emestus, in Glave Cic. — Separatim de Epicharmo scripserunt , 
Herm. Harless. de Epicharmo , Essendiae , 1822. et C. J. 
Grysar , de Doriensium comoedia quaestiones atque Epicharmi 
et Itallcae comoediae scriptorum fragmenta adjecit. voi. I. Colon. 
1828. Ule probabiliter et breviter suas res egit; hic autem 
ampliore pro viribus materia suscepta copiose quidem disse- 
rait de Epicharmo ceterisque argumentis eo pertinentibus , sed 
sermone minime eleganti et argumentatione non admodum certa 
et acuta. cf. H. Lindneri censura in' Jahrbiicher fiir Philos. u. 
Paedag. XI. p. 151 — 166. Fragmenta Epicharmi nondum 
coUecta suntt sententias enim gnomicas tantummodo dederant 



142 COHJffBNTARIUS 

H. Stephft^us , Poesi Philos. Paris. 1573. Jae. Hertelius , vetu- 
stiss. poeL gnom. poemata. Basil. 1561. saepius repetita ; et H. 
Grotius , Excerpt. ex trag. et com. Gr. 470 — 481^ 

V. 59. Vincere Caecilius gravitate , Terenttus arte. — 

Caecilius Statius , natione Insuber Gallus , servus genere , et 

Medlolani , utferant> natus, Enniofamiliaris, posterioi^ par- 

te seculi post Romam conditam sexti floruity et anno post 

Ennii mortein , L e, a, u, 586, diem obiit supremum. Ut ceteri 

Romani scriptores , hic quocjue Graecorum novae comoediae 

exempla, imprimisque Menandri retractavit: de cujusimita- 

tione insigne specimen reliqnit A. Gellius. N» A» II. 23. Hujus 

lociparspraecipaa, Horatii nostri judicium de pioetis Romaius 

mirifice confirmans , utiliter hic legetar : « Gomoedias , inqait , 

lectitamus nostroram poetarum sumtas a e versas de Graecis, 

Menandro ac Posidippo ant Apdlodoro aut Alexide , et qaibus- 

dam item aliis comicis. Neque quum legimus eas , nimiumsane 

displicent, qnin lepide quoque et Tenuste scriptae videantnr , 

proTsns nt meHu$ posse fieri nihil censeas. At enim si conferas et 

componas Graeea ipsa , unde iila venerunt , ac singula consi- 

derate atqae apte junctis et alternis lectionibus committas , op- 

pido quam jacer^ atqae sordere incipiunt , quae Latina sont : 

itaGraecarum quas aemulari nequiverunt , facetiis atque lumini'' 

bus obsolescant. Nuper adeo usus hujus rei nobis venit, Gaecilii 

Plocium legebamus : haud quaquam mihi et qui aderant displi- 

cebat* Libitum est Menandri quoque Plocium legere , a quo is** 

tam comoediam verterat. Sed enim postquam in manus Menan» 

der venit , a principio statim , dt boni ! quantum stupere atqae 

frigere, quantumque mutare a Menandro Caecilius visos est. 

Diomedis hercle arma et Glauci non dispari magis pretio aest^ 

ma ta sunt Praeter vetustatem autem rerum atque verbo^ 

rum in duobus libris nequaquam parem, in hoe equidem. soleo 
animum attendere ; quod quae Menander praeclare et appori-' 
te et facete scripsit , ea Caecilius nequaquam potuit , ne qai»- 
dem conatus est , enarrare ; sed quasi minime probanda prae- 
termisit ; et alia nescio quae mimica inculcavit , et illud MenaiP- 
dri de vita hominum media sumtum simplex et verum^tdde^ 

ctabile nescio quo pacto omisit Itaque , ut supra dixi , 

quum haec Caecilii verba seorsum lego, neutiquam videntur in — 



AD YERS. 58. 59. 143 

graU ignavaque ; quum autem Graeca comparo et oontendo , 
non puto Gaecilium sequi debuisse quod assequi nequiret." O* 
perae pretium erit , si quis specimiaa Menandri et Caedlii ^ 
qa«u$ dedit Grellius , accuratius conferat ; unde appareat qua 
ratione poetae Romani scenici Graecos interpretari sivepotius 
imitari solerent.. Quantum mehercle discrimen inter hujus cete* 
ronimque scenicorum, qui certe rem non melius egerint ^ imi- 
tatioaes, qui omnes exempla depresserunt atque attenuarunt , 
et quae principes iiii poetarum Romanorum Virgilius et Hora- 
Uus a Graecis desumserunt ; qui quidem , quamvis inventionis 
laude Graecis inferiores , omnia quae mutuati sunt ^ amplifican- 
do j matando et addendo in suos usus ita converterunt , ut noya 
£Nre . esse existimari deberent. — Geterum Gaecilius a Romanis 
sempe£ inter principes comoediarum sciiptores refertar, c£ 
QomtiL L O. X. L § 99. Veli. Paterc. I. 17. et uti mox videbi* 
rnus plibnimque cum Terentio conjungitur , imo a Vulgatio Se-* 
digito, apud Gellium XV. 24. inter deqem primo loco di* 
gQa$ habetur : quod tamen Sedigiti judicium non multi fa* 
ciendum esse yidetur ; vid. Jani Rutgersii Var.Lect. p. 437. seq. 
Cicero tamen, de opt. gen. orat. 1. ait Gaecilium.fortasse di- 
cendum esse sufnmum comicum poetam; licet Brut. 74. eun- 
dem male locutum esse dicat , et Att. VIL 3* malum latinitatis 
auctorem vocet. Triginta et amplius comoedias reliquit , qna- 
rum fragmenta collegerunt tum ceteri , quos supra j quum de 
Afiranio ageremus , laudavimus , tum Bothius , Poet. Lat. Scen. 
V.2.p. 125 — 153. Loca Menandri , quae cum Gaecilii imi taU- 
' One contulitGellius, recensuitlVIeinekius, Men. et PhiL Fragm. 
|x 142 — 148. — De Gaecilio vid. praeterea Vossius , de poet. 
liat. 1. Dunlop. 1. 1. 1. p. 247—249. Baehr. 1. 1. p. 70. Bern- 
liardy , 1. 1. p. 192. seq. 

P. Terenttus Afer^ Garthagini natus a.,u. 561. servivit Ro- 
^aae Terentio Lncano senatori; a quo ob «ngenium et formam 
^on institutus modo liberaliter , sed et mature manumissus est. 
Hic cum multis nobilibus familiariter vixit , sed maxime cum 
Sdpione Africano et G. Laelio. Scripsit comoedias sex pallia- 
"tas, ex>quibus primam Andriam quum aedilibus daret , Jus- 
tus an te Gaerio (*) recitare, ad coenantem quum venisset, 
(*) Alli hic in Scetoiiio legoni CaeciHo , qui poista jam mortuus erät : 



144 COMMENTARIUS 

dictns est initiam quidem fabulae , quod erät contemtiore ye- 
stitu , subselliis juxta iectuliun resideus legisse ; post paucos 
vero versus invitatas , ut accumberet j coenasse una , deinde 
cetera percurrisse , non sine magna Gaerii admiratione. Et hanc 
autem et quinqiie reliqaas praeter unam Hecyram aequaliter po- 
pulo probavit. Adelphoram principiam Varro etiam praefert 
principio M enandrL Non obscura fama est j adjutom Terenti- 
nm in scriptis a Laelio et Scipione ^ qnibuscum familiariter 
vixit. A quo autem se levius videtiir defendisse , qoia sciebat 
Laelio et Scipioni non ingratam esse hanc opinionem; quae ta- 
men magis et usque ad posteriora tempora valuit. Post editas 
comoedias, nondum quintum atque trigesimum egressus an- 
nnm, in Graeciam profectus est, neque amplius rediiL Gansa 
locusque obitus incertus. Teste Hieron jmo ad Eusebii Chroni'- 
cum a. u 601. obiit. Fuisse dicitur mediocri statura , gracili 
corpore j coLore fusco. Reliquit filiam , quae post equiti Romano^ 
niipsit. Hunc Afranius quidem omnibus comicis praefert , acri- 
bens in Gompitalibus : 

Terentio non similem dices quempiam. 
Gicero in Limone (*{-). 

Ta quoque , qui solus lecto sermone , Terenti, 
Gonversum expressumque Latina voce Menandrum 
Inmedio populi sedatis vocibus affers, 
Quidquid come loquens atque omnia dulcia dicens. 
Item G* Julius Gaesar : 
* Tu quoque , tu in summis , o dimidiate Menander , 
Poneris, et meri to, puri sermonis amator : 



Andria enim a. u. 588. primum acta est. Hieronymus iu Chronicoad annnm 
5. Olymp. CLV. de eadem Andriae recitatione etiam nomen CaecUU habet , 
quod Gronovius ad' A. Geljium , N. A. XVII. 21. in fine, in AcUium mntdiji 
Tult. cf. tamen Frid. Osannus , Analecta Crit. (Berol. 1816.) p. i43. seq. .qai 
Caecilii nomen tuetur , et ad anteriorem Andriae actionem referendum 

■ 

putat. 

(f) ^Qui^ ^^^ Graece ^tfttit notissimum est, iis certe qui vei HomeifaiiE^H 
legerint. Ego autem , quantum conjectura possum assequi , sic existimo 

Hic Ciceronis liber nihil aliud continebat nisi epigrammata in viros claros 

quocunque in generepraestantiaesibi nomen parassent." Tan. Faber (apiu « 
Westerhoy. edit. Terentii I. p. XXX.) cf. Orellius edit. Cic. IV. 3. p. 566.. 



AD VERS. 59. 146 

Lenibus atque atinam scriptis ad juncta foret vis , 

Comica nt aeqaato virtus polleret honore 

Cum Graecis , neque in hae despectos parte iaceres. 

Unum hoe maceror , et doleo tibi deesse Terenti(§). 
Haec quidem praecipua sant , qaae de Terentio traduutor in 
vita , <{aae nomine fertur Suetonii. Aliande perpaaea de eo in- 
notuerunt. — De meritis Terentii ana fere apud omnes elegan- 
tioris judjcii criticos est sententia , ut minime opus sit eam multis 
exemplis probare. Priores omnes comoediae seriptores longo 
praestitit intervallo ; nec fuit quisquam , qui postea laude eum 
eqoipararet. Erasmus autem, «Non ex alio, inquit, melius 
discitor Romani sermonis puritas , nec est alius lectu jucundior , 
ant pnerorum ingenio accommodatior • • • • Nec enim sihe causa 
criticorum suffragia artem huic auctori tribuere. Plus enim ex- 
acti jndicii est in una comoedia Terentiana , absit Nemesis dicto, 
qnam in Plautinis omnibus/' Jo» MuUerns (Allgemeine Ge- 
schichte L p. 177.) de Plauto et Terentio ita egregie judicat : 
<r nie audacter et fortiter descriptioneimaginum^ graviter line- 
amentis pingens ; Terentius Attica elegantia , simpliciter , ut 
vix imitari possis , et subtili coloirum temperatione dicens , suae 
cajusque aetati apti factique sunt, Plautus quidem senatui yiro- 
mm militarium et ci vitati hominum rusticorum , qui cum victore 
Zamensi fiierunt^ Terentius aetati , qaa philosophia et luxuria 
derictae Graeciae victores et dominoa domare coeperunt.'^ 

(S) Nondumsuperfluum etiam hic repetere quae dociiit F. A.liVolfius : «cpra- 

'^XBBL este hanc ^tinctionem , qua vulgo jungitur vis comica; unde tamen 

^irofluxit technieum hoe loquendi genus, hodie tam frequens apud praecepto- 

>^ artis' poiiticae ••.••• quasi haec appellatio quadam scriptorum Latino- 

^nun technologia niteretur : qualem auctorcm nemo reperiet praeter Caesarem 

^nnc , qui , mutata interpunctione , jam non vim condcam sed virtutem dicit , 

^dqne omninopro ipsa arte velpraestantiapoeseos comicae. Nam virh<«, yocabu- 

lo lic absolute posilo, h. l. jejune dicereluret ignare ; vis autem ita poni potuit , 

^t esset nimirum , quod in alio genere a Graecis io9»iiii vei hnorm usurpa- 

tur , illud in comoedia ridiculum , quod ad moyendum spectatorem multo ef- 

ficacius est quam reliquae virtutes pleraeque et sermo purissimus h. e. pro- 

'prietate yerljorum et omni pulchritudine natura placens. De reliquo facile 

apparet , Caesaris judicium oppositum esse Tulliano. Sic punis sermo (cf. 

'pTol. Heaut* 46.) idem est quod in illo lecttis , sic lenia scripta respondent 

-sedatis vocibus" Oper. Suet. IIL p. 46. cf. Meinekii Men. et Phil. ReU p« 

XXXVI. 

10 



146 CPMM£NTARIUS 

De Terentio vid« Vossius de poet* LaL 1. Morhof. Polyhistor. 
XI. 6. G. A. B. Welf. de canticis, p. 44-50. Hurd. ad h. L L 
196-^204. Jani Rutgersu Venus. Lect. cap. 13. libi explica- 
tur quid Ovidius , Trist. IL 357 — '360. signiidcaveritdicendo: 

Nec liber indicium est aniini ^ sed honesta voluptas , 
Plurima mulcendis auribus apta ferens. 

Accitis esset atrox , conviva Terentius esset ; 
Essent pugnaces , qui fera bella canunt. 
Lessing. Sämmdiche Werke, XIII. p. 127—144. et 309— 337. 
ed. Garoliruh. ubi legenda omninoegregiaexpositio et defensio 
Adelphorum, et p. 241 — ^^240. ubi quaedam de Heaut. Dunlop. 
Lp. 257—314- Baehr. 1. 1. p. 65—70. Bernhardy, LLp. 
193 — 196. et imprimis Th. F. G. Reinhardt. de Terentii vite 
et comoediis , de versibus T^centianis ; itidem de editionibus , 
commentatoribus , scriptisque hoe illudve illustrantibus , in 
edilione Terentii nitidissinia apud Teubnerum , 1827. Huic 
addenda, praesertim propter egregia comoediarum argumenta, 
Mureti scholia in Terentium, Oper. II. p. 649 — 706. Argu- 
menta Mureti.etiam in pluribus Ter. editionibus sunt reeepta. 

Anteqnam autem recte judicare possimus, quaenam iuerit 
Horatii de Terentio sententia , definiendum erit , quidvocibus 
gravitas et ar$ significare yoliierit poeta ; numque eae ad for- 
mam externam , ad verborum metrorumque. elegantiam et 
praestantiam , an ad internam , ad fabularum dispositionem 
et personarum mores siut referendae. Scholiastes Aero et yetus 
Commentator apud Cruquium de Terborum gravitate ^% arte 
tantummodo cogitant; at sanius videtur judicasse Donatos, 
rei scenicae prae illis imprimis peri tus , qui, ad Ter. HecL 
L V. 64. verba Horatii potius refei t ad internam fabularum jTor- 
mam. Nibil tamen nos impedit , quo minus ad utruiaque ex* 
tendamus , ut in universum dictum sit , Caecilium vincere gra- 
vitate, i. e. pondere et dignitate, Terentium arte, i. e. tersosdlc» 
et concinna dispositione. Gonfirmant hanc sententiam alia ve- 
terum de Terentio testimonia. Quum enim Varro apud Noni- 
um dixit: « In argumentis Caecilius poscitpalmam, in ijOeiri: 
Terentius ; in sermonibus Plautus." aut apud Gharisium 
(edit Putschii p. 213.): « Hdi; nulli alii servare convenit , in- 
quit, quam Titinnio et Terentio , täÖi; vero Trabea et A,ttiliui.^ 



AD YBRS. 58i eO. U7 

et Caecilius Csicile movefant." -«- tam certe artem Terentii lau- 
davit in fingendispersonarummoribus , gravitatem ei denegat , 
aliis({ue et inter eos Gaecilio tribuit. Non aliter fecit Caesar in 
epigrammate , quo Terentium vocat puri senmmis amatorem ^ 
ejuscpe scripta lenia^ in quibiu tamen mm desiderat, atcum 
Graecomm comica mrtute conttodereposset* JEUdem. Terentii 
«cripta in hocgenere elegantissima dicit Quintilianus , L O* X. 1. 
5 90. qaod latiorem significationem habere duco, quam solani 
TiBri>orem elegantiam. cf. Vossius, Instit. Poet. II* 23, § 8. 
InstiL Orat. IV. 1. § 9. et Dacerius ad nostrum looom. 

Qoare Horatius ipsum Terentium , quem omnes propteir exi-« 
miaioDi artem purumque sermonem laudibus extuleront ^ quem- 
qmeiiosipsi) quomeliusintelligimus, eo pluris aestimare et ad* 
tnirari cogimur , gregi illi^ veterum poetarum annumeraverit , 
ex disputatione Weicherti, sv^pra partim descripta, maxime 
explicandum est. Meminerint praeterea lectores comparati- 
onem G^Uii Menandrum inter et Gaecilium jure quoque appli- 
candam esse Terentio , quum non scdum Horatius y sed Varro , 
VeUc)os et QuintiKanus (locis laudatis) hos imprimis^ semper 
conjungerent et inter se compararent* Si igitur Caecilius ita lon- 
ge infra Menandrum steterit , ut Gellius docuit, etiam credibile 
esi , magnum etiam- intercessisse intervallum eundem inter et 
Teremtium , et. a vero non videtiir multum abesse Quintiliani 
et Gellii cum Horatio congruens judicium severum decomids 
Romanis* M<a denique yidebimus ab Horatio non omnia vete- 
rum scriptorum danrnari et reprehendi , sed potius eum tantum 
statuere illos noA ad hune perfectionis gradum escendisse , neque 
operäm dedisse^ ut ad perfectionem adeo accederent, ut ipse illos 
ita Teneraretur et suspiceret, uti ceteri sui temporis critici. 
Qaom praeterea saepius idque nusquam , ut apud Ennium , 
Plaatum et Caecilium, cum vituperio fabulas personasve Te<* 
rentii memovaverit, facile mihi persuasum est, hunc ab Horatio 
maito pluris aestimatum esse quam illos, licet hic loci non e ro 
saa esse duxerit , hoe disertis verbis declarare. 

V. 60 — 62. Continetur causa cur Horatius omnes illos veteref 
poctas enumeret, unde deinde ulterius de iisdem conjunctiat 
sumtis disserendi aptum haberet locum* 

T. 60. Arto siipaio theatro. ComiÄode confert Doeringiu» 



-ifX-ir 



1 48 COMMENT ARIUS 

Epist. I. 10. T. 41. spissa theatra; et A. P.206. jjMMtfie- 
dHta. 

Stipata. Hanc vocem sensu eödem usurpavit Lnoanös VII. 
492. <( Pompeji densis acies stipata catervis ? " 

Theafro» Gui Itibet praecipua de theatrcn^um Romanomm 
Jiis toria, forma, splend(»:e et ingentimagnitudioecc^iioscere, 
is adeat Pitiscum, Lex* Ant. Rom* Rosinum, Ant. Rom* V. 4. 
Mieupoortiuin^ Rit. Rom. VII* 5* § 7* Walchiaiu ad GeUaiii 
Comp. Ant. Romu (ed. 1774.) p. 478— 484 Nitsch. Besolirei- 
bung der Römer (Erfurt. 1788.) p. 72 — 76. aliosque sisaolei 
ficriptores. — Graeconun theatruca praesertim descripait A* W« 
von Schlegel , iiber dramatische Kunst und Literatur (Heiddb. 
1827.) L p* 76 — 90. et c[ui hune secutus est P« J« L. HiieC. CQm- 
ment. de Graecae trag. ratione et Vondeliifabula, Gysbiedit 
van Aemstel, ad eam exacta. (Traj^ 1821.) p. 19 — ^IL P.F. 
Kanngiesser, die alte komische Biihne in Athen, Breslau, 1817. 
p. 140—204. (cum daabus figuris aere incisis.). — Jos. Barnes. 
tractatus de tragoedia , in Euripide Beckiano L p. 41 — 44. 

V.* 61. Potens non sine invidia mihi videtar dixisse po^tade 
patria saa armoram imperiique unice fere stndiosaatcpie iissä- 
perbiente. 

V. 62. Lim scripieris. Uti Horatius sie etiam Qointilianiis^ 
I. O. X. 2. § 7. poesin Romapam repetit a Livio Androoico, et 
historiam ab annalibus pontificum : « Nihil in. poetis snpra 
Livium Andronicum ; nihil in historiis supra pontificum anna* 
les haberemus." 

Ltvtus Andronicus , Graecus natione , et, ut videtar, Ta- 
rentinus , belio captus , manumissus «st a M. Livio SalinaUoe, 
cujus inde nomen , more libertorum , Andronicus recepiL 
Graecorum fabulas tani tragoedias quam comoedias imitatos est 
et in Latinum sermonem- vertit. Nomina tamen earum , quae 
sola fere supersunt, arguere videntur, eum plures scripsisse 
tragoedias quam comoedias. Livius , Hist. VII. 2. baec de cc* 
gnomine suo narrat : « Livius post aliquot annos , qui ab sa« 
turis ausus est primus argumento fabulam serere, (idem scilicet, 
id quod omnes tum erant , suorum carminum actor) dicitur , 
quum saepius revocatus vocem obtudisset , venia peti ta , pue- 
i*um ad canendum ante tibicinem quum statuisset, canticum 



AD VER8. 60— 



149 



aliijuaato magis vigenle motu , qiiia nihil vocis usus im- 
pediebat ; inde ad mannm caiitari histrionibus coeptutn , di- 
verbiaqueianHimipsorum vocirelicta." — « Hae Livii historioi 
narratione discimus ," ait Beinhai-dins , de Terentii vila et corn. 
p. 190. (( Livium Andronicumpo('tamfiiisse, (jui primus artem 
acenicam via et ratioiie grndi dotuei-it, et t[uum priuseademactio 
histrionum inlei- poeinatia varii argumeiiti {saturas) vagaii so- 
leret, primus ita iiistltuerit, ut per eandemactionem unumet 
idem fabulae proposilum lenerelur. Idem sermones quidem , 
qui inter plures in seena simul inibanUir {dtverbia) , udis histi-i- 
onibiis babendos reiifjuit, sed in soli]o(juiis , quae , qiioDiam 
dolore commotos animos fere expiimerent , cantu pronuneia- 
bantiir (cantica)^ bistnonis munera ita divisit, ut actio ab 
JiisUione , cantus vero a puero prope collocato perageietiir." — 
A. Gellius , N. A. XVII. 21. h Pace cum Poenis facta , cousu- 
libns ClaudioCentoiie AppiiCaecifilioet M. Sempionio Tudi- 
tano (a. u. 514. vid. OicBrct. 18.) piimusomnium L. {aiiiJe- 
gant M.) Livius poeta fabulas docere coepit , post äopboclis et 
Earipidis mortem annis plus fere centum et sexaginta , post Me- 
nandii annis circiter quinquaginta duobus." Adde 221 annos 
ante excessum Virgilii , qui lloratii mortem antecessit aovennto, 
et habebis spatium circiter duorum seculoram , quovixertint 
retei'es poiitae , de quibus Horatius nosiro loco egit. 

Idem Livius HomeriOdysseam veisibus Saiurniis vertit , de 
qua Cicero, Brut. 18, § 71. u Odjssea Latina estsic, tan- 
<piam opus aliquod Daedali." Quem locum egi'egie cxplicavit 
Orellius : « Odjssea {Ulixea fortasse scripsit Cicero) a Livio 
conversa , sic Latina est, sive , eundem locum occupat inter 
Latinarum literarum tnonumenta , quem inter Graeconim ar- 
tiScnm Opera Daedali statuae." Aequum certe Ciceronis judi- 



, quo signil 



bcatmirabileesse 



OpU5 



ri nm hftbendui 

raerita Livii OdysseamLatineverteutis; atlamen sicut prisca illa 
Daedali opera , si cum perfectis serioris aevi confevantur operi- 
bus, mde et incultum arlis specimen atque tirocinum. Neque 
igitur mirum videbitur Gcerouem addidisse ; « et Livianae fa- 
bulae , non satis diguae , quae ileruni legantur ; " si repuies 
quantos progrcssus ars sceuica fecerit a primis Livii conaminibus 
^Terentii et Ciceronis aetatem. — Mntnoranda praeterea 



» 



100 GOtfUENTAHIUS 

«ant , qoae tradidit Titus Livius , XXVIL 37^ a Deerevese 
item pontiCices , ut virgines ter novenae , per arbem enntes , 
Carmen: canerent. Id quucn in Jovis Stataris aede discereat y 
conditum ab Livio po^ta carmen , tacta de coelo aedes in Aven- 
tino Jononis reginae • • • . • tum septem et viginti virgines , lon- 
gam indatae yestem , carmen iii Junonem Reginam canentes 
ibant; illa tempestate forsitan laudabile rudibus ingeniis , nunc 
abhorrens et inconditum, si referatur." Et Festos, in voce 
scriba : « Quum Livius Andronicus bello Punico secondo 
scripsisset carmen, qaod a virginibus est cantatum , quiapro- 
sperius respublica Hornana g,eri coepta est, pablice attribula 
est ei sedes in Aventino aedis Minervae , in qua liceret scribisi 
bistrionibasque consistere, ac dona ponere in honorem Livu , 
quia is et scribebat fabulas et agebat." — De Livio Andrcmioo 
vid* Gasaub. de Satira IL !• Vossius , de Imitat. Po^t. et de 
Poet. Lat* yariis locis. Bergman. LI. p. ILseq. Dunlopi LL 
Lp. 62 — 69. Baehr, LLp. 41.seq. Bothius,Poet.Lat. Soen. 
V. 1. p. 1—2% V. % p. 6. Bernhardy , L L p. 17, 80. 166. aeq. 
G. A. B. WoI£r, d.e canticis , p. 9. seq* Reuvens. Cdllecti Iit 
p. 26 — ^30. Osatinus , AnaL Crit. variis locis , et WeiGhert«. 
Poet. ReL locis in indice indicatis. 

V. 63—89. Vulgi de veteribus poetis sententia ita qoidem re- 
lata ut satis appareret suam cum ea non consentire , nunc tamen 
apertins demomstrare aggreditur, curabea, uimioquomni- 
teretur antiquitatis studio et iniquitate in recentiores, dis- 
sentiat , seque hae in discrepatione justis duci argumentis. 

y. 63. Universam , ut solet (vid. ad v. 20) , praemittit sen* 
tentiam : auream profecto continentem regi^am , quam atinam 
semper sequerentor homines^ neque omnino spernentes vvlgi 
opinionem, neque sine judicioatquedelectu ei obtemperantes» 
Ad bnnc versum scite disseruit Hurdius , L p. 322-|-324*.de 
origine ac pretio j udicii vulgi , quae autem magis ad tempora 
recentiora pertinent quamHorätium illustraiit. PopulumRo-* 
manum recte plerumque de oratoribus judicasse statuit Cicero ^ 
Brut. 50. 52. 53. 

Estubi. Ubi ^To quando -poshxxm esi^ ut^^^tt&fidem vakat 
atque ediquandö. Sic^r/v ire diciturpro Tor/ vei lyiSri* 
Ubi non., ut ncMtro loco, de tempore seddetocosetindeai, 



AD YEa8»'6äm67. liU 

e»i uU didtiir pro alicubt; HaTiv Ztov pro Tov» .c£ Hooge- 
veen. Doctriiia Part. L* Gr. p. 1175. Vigerus , de idiot. L. Gr* 
ecL Hermanni 2. p^ 235* Obbarius et Schmid, ad Epist . 1. 10. v* 
16. WeicherU de Laevio I. p. 8^ sive Poet. ReL p. 24. 

V. 64 — 68. Rationes exponit poeta , quibus existimet popu- 
lum yel ertare yel rectum yidere. • 

y« 66. Si» Ceteri Latini scriptores , ubi in prima sermonis 
parte ^'habetar , et secunda est sensus oppositio , stn plerum* 
que ponere consueyerunt ; at Horatius hae particula , quae ex st 
et ne confiata est , nusquam utitur , uno fortasse loco excepto , 
Epist. I. 5. . y. 6. quo tamen plurimi codices et Bendejas legunt 
A; Fea eomque secuU Jahnius et Schmidias ^m tuentur. cf. 
Bentlejus ad Epod. Ly. 6. Fea ad Epist. I. 5. y. 6. Ze]l..ad 

T« 66. 67. Quaedam .... pleraque .... muäa. Vim hpriun 
fOCid>iilonim apte illustrat Taciti locus, Hist. IV. 84. « Deum 
ipsom multi ^sculapium ^ qutddm Osirin , plertque Joyem , 
pturimi Ditem patrem conjectant." Bergmannas in anno>tatiöpe 
ad edit. Elog. Hemst. et Vit. Ruhnken. p. 445. seq. docet; 
plurimi ahsolixie dicuntor yalde multi , plertque contra arctipre 
rigmficatione sunt yalde multi ex iis , de quibus agitur , i. e. 
pemyultt j bona aut major pars. cf. Zumpt. Lat. Gramm. p. 
90. et Ramshorn. Lat. Gramm. p. 77. — Operae pretium 
fecerit qui accuratius utriusque yocis discrimen inyestigayerit. 

Antique . • • • dure • • • . ignave* Antique potissimum de yoca- 
bolorum delectu et formis , dure de yersibus asperis auribusque 
ingralis, ignave de totius operis cultu intelligerem:. Antique 
iiiq» obsolete , ip^diKä^^ Sic qui antiquum sermonem affecta- 
bant aSuetonio, A\ig.86.antiquarii^ et femina, arte gram- 
matica ac yetere poesi docta, ä Juyenale, Sat. VL 454* anti- 
quaria didtur. Poetae hic non erät quaerere , num iiii yeteres 
eolpa sua nimis antique scripseriht nec ne ; quod certe no)i fe- 
eenint, qui ante Terentium yixerunt ; exquoyefoitaimma* 
tatoQ est sermo Latinus , ut tum demum accusandi essent , qui 
uti Lucretius et Gatullus antiquas formas dictiquesque studio 
receperont. Egregie, apud A. Gellium L 10. << Fa\^rinus phi-. 
losophus adolescenti yeterum yerborum cupidissimo , et pleras-* 
que yoces nimis priscas etignotissimas in quotidianis oommuni- 



COKKENTARIlTä 



I 



. busque sei'monibus expromenli , Curius , inquit , et Fabri- 
cius , et CoruDCanius antitpiissimi viri noslii , et his anticyuio- 
res Horatii iiii irigemini plane ac dilucide cum suis fabulati 
sunt: neqiie Auruacoruiri,aat Sicanoinim, aut Pelasgorum , qui 
primi iDcoluisse Italtaoi dicuntur , sed aetatis suae verbis locuti 
sunt. Tu autem , proiude quasi cum mati-e Evandri uuiic lo- 
cjuare, aermoiie abliinc multis anuis jam desilo uteris . quod 
s(^e atque iiitelligere neniinem vis , <juae dicas. Nonne , homo 
inepte , ut cjuod vis abunde coiisequai-is , taceres ? Sed anti- 
cjuitatem tibiplacereais, quod boiiesla et bona et sobiia etrno- 
desta sit ; vive eigo moribtis praeteiitis , loqiiere verbis prae- 
sentibus : atque id, quod a C. Caesare e^tcellentis ingenii ac 
prudeDtiae viro, in pi-inio de Analogia libro, scriptum est, 
habe sempei- in memoria atque in pectore , ut tanquam scopu- 
lum, sic fiigiasinsolens verbum." — Jgnave , i. e. oscitanter et 
minime aecurate , uli bene explicujt Lambinus ; cf.Obbarius 
ad Epist. I. 1.V.24. etVVeicbert. de Laevio I. p. 8. sive Poirt. 
Kel. p. 24. <( Equidem tgnave dicta esplicuerim äfya naii rbv 
aKfOä.Ty\v ^i>£iJ.siv emra., ut de oi-atore Longinus, de Subl. 
sect. 34. § 4. t. e. quae uulIani vim habent ad moveudum audi- 
torem , quibus opponuntur t« ej/aytlJv;* e/*Ta6^ , vei xäÖi;- 
TiXÄ. Ita vulgarem vitaecommunis sernionem T'h noLvby äxXit^i 
Xffll ospyäft ^^^/J-Bvov appellat Apsines apnd Longiuum Fragm. 
VIII. § 6. p. 198. ed. Weiske." 

Credit. (In testu male excusnm est cedit.") Melius cum prio- 
ribus Ttiiratur laudatque convenire videtur , quam si ex unius 
codicis auctoritate cum Bentlejosubstitueris cedit; ipsumenim 
judicare , sibique credere populum dici praestat , quam de suo 
judicio quodammodo cum alio quodam transigere. Praeterea 
Bentlejus tantum ex exemplis Digestorum probavit cerfera idem 
valere posse atque concedere sive /ate?-i. cf. Fea et Schmid. — 
Bentlejum sequuntur Sanadon. Baxter. Doering. Zell. alii et 
Weichert. de Laeyio I. p. 8. sive Poet, Bej. p. 24. qiii idem ait 
cerfiif jure defensum esse a Bachio ad Tihull. IV. 10. v. 6. p. 285. 
Sed verba Weicheiti apponam, etsi nondnm mibi de haclc- 
ctione persuasit, lubens tamen judicio de Fea subsciubam , k a- 
pud quem, iuquit, omnino codiaim numerus uonnunquam 
plus valet, quam rationum poiidus. Senstuu euim locisialteo 



AD TSB3. 67 69. 



153 • 



liisset , eum iaiere non poierat . ab lioratio miDime postulari , 
ui vulgus credat , i. e. suopte judicio persuasum stbi Iiabeat , 
pleraque a velenbus poelisdure dici , sed ut aetjuus sitiuillis 
aestumandis etliberalis, sibique conteiidenti, quaedam uimis 
antlque eos et pleraque dure dicere j coucedat, necjue nimiö 
iliorum caecutiens studio diffiteatur , mulla ab iis dici iguave." 
Lectori esto iudiciiim ! 

Jove .... aequo. k Propitio sibi ; Jove quidem irato fit , 
ui errent homines ac delirent." Porphyrion , quocjm coiiveDit 
Comment. Crcquii. — Pariter infra , \. 9^. aequa fortuna pvo 
favente fortuna. Sat. II. 3. v. 233. « Äccipe quid contra juve- 
nisresponderitaequus." Virgilios , ^n. VI. 129. « Paaciquos 
aequus amavit Jupiter." Hujus versus fortasse nsemor scripsit 
Plinius, Epist, I. 2. « Nam vim tantovum virorum pauci , quos 
aequus amavit , ass e qui possun t." ubi ex VirgUio intelligendum 
Jupiter, cf. J. C. Herzog, ad Plinii iocum (edit.Lips. 1711.) 
Contrarium habetSilius Ital. III. 2. « Non aequo superilm ge-' 
nitore, eversa Sagunti," ibique Tid. Draienborcb, el Rupert, 
cf. etiam Hor. Sat. I, 5. v. 97. 98. « Gnatia Ljmphis iratis es- 
stmcta." Sat. II. 3. v. 8. « Iralis natus paries dis atque poe- 
tis." Sat. II. 7. V. 14. ft Vertumnis. quotquol sunt, natusinr- 
quis." cf. ibi Heindorf. VVeichert. Poiit. Rel. p. 24. Obbarius 
in Jahrbiicber fiir Philol. u. Paed. X. p. 425. et Schmid, ad n. i. 
V. 69. Equidevi raro aul nunquam nisi cum veibis primae 
personae occurrit apud aureae aeiatis scriplores. cf. Ernestus 
in Clav. Cic. Garalonns ad Cic. pro Sexto59. §122. (Edit. 
Ernest, min. snpplem. Hai. 1830. II. p. 2614.) Heusinger. ad 
Cic. de 0^.1.12. Goerenz. ad Cic. de fin. I. 1. § 1. Ramshorn. 
Lat. Gramm. p. 883. seq. et imprimis C. G. Herzog, ad SaJlusiii 
Cal. 51. § 15. qui viu'ias derivationes quoque recensuil. 

Inseclor, i. e. delraho, ait Comm. Cruquii : « quodvitium 
■Qvidi el obtrectatoris esi bominis ," additPorphjrion, etre- 
ete; nam insector frequeutativum verbi injeyu* proprie nolal 
pertinaciter persequi ; vid. Ruhnkenii Scbolia ad Snet. Tib. 32. 
Similisensa Horatius eodem verboulilur, Sat.11.7. v. 41. ii Tu 



Cum SIS quodego el fortassis nequior,ultro insectere velut melior." 
Deiendaqite. Bentlejus hic6fe/en.(/«pelegil, et plerique recen- 
s eum secuti sunt; sed v! nielius perspecta partlcularum 



1S4 COMMENT ARIU5 

ve et que , Jahnias delendaque restituit. x< Particula que enim 
(ita ait ad Sat. II; 3. v.l57« p. 266.) annectit aliqruid, quod 
sponte sua ex antecedentibus sequi videtur , particula ve autem , 
quae novam sententiam non tam addit quam leniter opponit , 
adjungitid, quod non statim exspectä varis. Multomm locorum 
ratio eaest, ut utraque particula adhiberi possit , nihilquere- 
ferat , utrum vocabulo que sententias conjunxeris , an vocabuld 
ve disjnnxeris. Quae cum ita sint , ejusmodi locl non pro lubitu 
mutandi, sed codices eo magis audiendi sunt, quo facilius in 
hiä errare possumus , cum hae voculae saepissime in libris per- 
mutentur. Accedit , quod viri docti in his saepius non $ecurate 
ad codices attenderunt , ut haud raro incerti sinxus , quid libri 
tueantur." Si quidem veram significationem dedit Jahnius ^ bic 
loci cum eo legendum esi delendaque ; quoniam sponte patet ^ 
eum, qui non insectatur alicujus carmina, neque cen^ereea 
es$G delenda. Non inutile duxi praecipuos interprates nomir 
näre , qui magis minusve accurate de hisce minutis quidem^ sejd 
minime negligendis particulis disseruerunt. cf. igitur Beiul- ad 
Hor. Epod. 5. v. 33. ibid. 16. v. 6. EpisL H. 1 . v. 69. A. ]P. 
65. Doering. ad Sat. L 4. v. 115. Obbarius et Schmid, ad Epl^t 
I. 10* V. 28. Zell. ad Epist. II. 1. v. 69. — Jahn. ad Virgilium 
p. 368. 396. Voss. ad Georg. I. p. 183. Heyn. ad TEn. V. 52. 
68. VI. 615. cet. — Burman, ad Ovid. Heroid. II. 89.inad- 
dend. ad Ovid. IV. p. 243. ad PhaedrumlV. 4/V. 16. W^n- 
derlich. ad Tibull. I. 6. v. 17. Huschkius ad Tibull. III. 4. v. 
89. Walch. Emend. Liv. p. 54. Interpretes jaudati a Draken-* 
borchio ad Liv. XXIV. 10. ^ 2. et a Passowio ad Persium ^ p* 
249. Goereöz. ad Cic. de fin. IL 14. § 45. V. 21. § 53, ,F^ 
Hand. ad- Statii Silv. I. 2. v« 160. qui impriinis accurate de yfK* 
que et ve egisse dicitur. C. G. Herzog, ad Sallust. Cat. 3* %9* 
ib. 9. § 3. ib. 48. § 4. ib. 51. § 16. ib. 57. § h Ramshorn. Lat. 
Gramm. p. 805— 815. 824— 828. 

Carmma. « I\omani sicut opus poeticum , in quo esset unias 
ejusdemque argumenti perpetuitas, eminentim sensu canvi^ 
appellare consjieverunt , ut Martialis, XIV. 102. de OyidÖL 
M etamorphoseon in membranis opere : « Haec tibi , multiplici. 
quae structa est massa tabella , carinina Nasonis quinqUe de^ 
cemque gerit :" quod opus ipse Sulmonensis poeta perpeiuutm- 



^ AD VJBR6. 69. . 155 

Carmen ncmiinayerat; ita diyersorom idque brevicnrom poe^ 
matum ooUectionem sive corpus itbrt nomine insigniyerunt. 
Hinc Horatios ie undeviginti ad diversos homines epistolis jun^ 
edm editis,. EpisuL 20. t. l.scripsit : a Vertumnum Jaiium«- 
^e , liber , spectare videris , scilicet ut prostes Sosionua pu?- 
mioe mundus." c£ Passow* ad Persu Sat. I. p. 188. seq. et San- 
tenms ad Terentian. M. 1983. p. 333* Passim carmen in specie 
de lyricis , ut Horat. Epist. II. 2. v. 50." Weichert. Poet. Rel. 
p. 40* cf. Forcellinus edit« Gerrn. — Nostro locaigitur signifi- 
cat Yoc. carmina tum Odysseam Livii quam cetera ejusdem 
opera poetica. 

£fW. Bentlejus legi jussit Laevt, quod plure^ receperunt , 
nonnulli quidem rejecerunt ; ^eA. data opera nemo Bentle|i ar- 
gmnenta refutavit ante Weichertum9 in commentationibus 
duabus de Laevio poeta ; Poet. Rel. p. 19 — 88. Laeviusautem 
poeta aequalis fuisse videtur Hortensio et Ciceroni : patetenim 
ex Laevii firagmento apud A. Gellium ^ N* A. IL 24. eum vixisse 
post latam legem Liciniam« a« u. 657* Praecipuum ejas opus 
foit '£f 6;roT«s/7y/^ ^ i. e. lusus amatorii , variis capitibus cmn 
variis titolis divisi* Recte jam animadyertit Wielandus, tale 
opus yix licuisse ludimagistro tradere pueris ingennisRomanoram, 
nondnm ita a majorum seyeriore disciplina degeneroruiii , ut 
filiofi sinerent literarum elementis erudiri ex carminibus amatör» 
riis. Orbiliom porro non credendum aequalis aut junioris forsitan 
poStae canniha pueris dictitayisse. : Horatii yero proposito suum 
de yeteribus poetis judicium yindicandi minime conyenit allum 
nominare nisr yeteriorum aliquem^ quos inter fortassis aeque 
idonei yideri possint Liyius etNaeyius^ uisi Liviummalueria, 
qnia [supra tantum in transitu eum tetigerat , quem tamen tan^ 
quam ommum poe taruin Romanorum yetu^tissimum et rei li- 
terariae apud Romanos instauratorem ita dimittere yix deee^et. 
De Laeyio cf. praeter Weicherti commentationes » comnr. 1/ 
xelatio in Repertorii Beckii 1827. III. p. 425—427. et utriusque 
coimn. censura Obbarii in Jabrbucber £ur Philol. in Paedag. X. 
p* 420—424. Gronoyius ad laudatum Gellii locum , Jos. Sca- 
ligeri Ausonianae lectiones, IL 27. Scriyerius in Centonem 
Nnptialem Ausönii p. 617. Osanni AnaL Crit. p. 54. seq. 

Multoa etiam yis yindicationis Horatianae augetur , si Liyium , 



UlS» 



COJHȣNTABlD8 



I 



non Laevium, ab eo nominntum esse statuimiis. Qaumenim 
concedat se non contemnere aut deleri jubere carmina Livii , 
omnium antiquissinii atquerudissimi , eo ipsoindicatse posle- 
riores , qui sermone et arte mnguos progressus deinceps fece- 
Tunt, muho minus prorsus deprimere ac nihlli haberc. « Nec 
mlium (rectc ail Fea adn. 1.) puero Horatio Orbilmmdictasse 
Livii cajtnina , licet anliquissimi ; quum de suis coaevis altero 
post seculo scribat Quiniilianus (*) , dialog. de orat. 23. « VoLis 
utique versaiitur ante oculos , qui LnciliHDi pro Horatio, et 
Lucretium pro Virgilio legunt ; quibus eioquentia tui Auddii 
Bassi , au l Ser vii ii Noniani , ex comparatione Sisennae aut Var- 
ronis , sordet , qui rbetorum nostrorum commentarios fastidi- 
unt, oderunt , Calvi mirantur." 

V. 70. iye»i*n* ^meuiorsum, memoria teneo; reco?-dart = 
mrsus , denuo, si quid oblitus fueris , in aninmm revocare ; 
reminisci ^ loco vei opportunitate data memoria repeteve , 
quoruni aliquis vei Immeoior fuerit , vei esse volueril : vid. C. G. 
Herzog.adSallust. Cat. 5!.§15. Quid intersit, uum posl perfecta 
memini, vtdt, öJirfzcietsimiliainönitivuspraesentis, anveroper- 
feteti teniporis sequalur, expHcare aggiessus est Rnmshorn. LaU 
Gram.§164p.596. 

Plagosum, i, e. plagas inferra gaudentem, ait Comment. 
Cruqaii. Active igitur inielligendum : apud Äpulejum bis pas- 
sivo sensu occuii-it; Met. VII. p. 156. plagosa nu/nera , i. e- 
monente Bosscba in indice: « multis plagis oria"; etMel.IX. 
p. 185. « Oii boni ! Quales illic bomunculi vibicibus livcdinis 
totam cutem depicti , dorsumque plagosum scissili centunculo 
magis inumbrati quam obtecti." Alibi non videtur repertum 
esse hoe vocabulum. — Non raros apud veteresfiiissemaglslros 
plagosos docent versus Plauti , Bacch. III. 3. v. 27 — 30. 

Inde de bippodromo et palaestra ubi revenisses domum , 



('] Ita Fca ; at viri in litcris primarii jam dudum dacuerunl Qiiinlilianum 
. noD fiibic auctorcm huji» dialogi , <]ucm probabilibiiB argumenlia Tacito Iri- 
biieninl ; lid. Batkr. 1. I. 4o4 — 407. ibique mulli taudali -, imprimiB aiilem ■ 
DialoGiis dc oratoribug Tacilo findicalus, auclore A. G. Langio, quod 
opusculum E. Dronkeini'ditionciD huji» dialogi rccepit (CanfluenlibdB 1S28.) 
cf. Rcpcrtoriutu Bcckii 1828. III. )i. 113. et Peerlkampii ccnsura in Bibl. Cril. 
nova, V. 1. p. log — ii5. qui aiicloritale sua novisque argumentis Latigii 
vindicatioacm comprobavit. 



AD VBR6. 89 — 71 




Cincticiilopraecinctusin sella apud magistrumassidercs: 
QuHm libmm legercs , si iinam peccavisses sylliibam , 
Fieretcorium tam maciilosum, qnamest iiutricis palliuni. 
Meliora docuitQaintilianus, I. 0. 1.3. § 14 — 17. <( Caedi vero 
disceates, quanqiiam et receptum sit et Chrysrppus non impro- 
bet , minime velini , primum , quia deforme alque servile est , 
et certe (quod. conveuit, sl aetatem mutes) injuria; deiude , 
quod, sicui tamest mens illiberalis, ut objurgalione noncorri- 
gatiu', is etiam ad plagas , ut pessiina (jiiaeque mancipia, dura- 
bUur ; postremo quod ne opus etit qmdem hae casiigaliorie , si 
assiduus studioi-um exacior adstiterit. Nunc feie negligentia 
paedagogorUm sic emendari videtur , ut pueri non facere , quae 
rectasunt, cogantui-, sed , quum non fecerlnt, puniantur. De-* 
nique quum parvuluni verberibus cocgeris , quid juveut facias , 
cui nec adliiberi potest hic me tus , et majora diseendasunt? 
Adde , quod multa vapulantibus dJctu defovmia et mox vere- 
cundiae futura saepe dolore vei metu accidunt : qui pudor re- 
friugit animum etabjicit, atque ipsius lucis fugam et taedium 
dictat. Jam si rninor in deligendis custodumet prneceptorum 
moribus fuit cnra , pudet dicere , in quae probra nefandi ho- ' 
mines isto caedendi jure abutanlur, quam det aliis quoque non- 
nunquam occasionem hic roiserorum metus. Non moraborin 
partehac: nimiumest, quod inlelligilur. Quare hoe dixisse sa- 
lis est, in aetatem infirmam et injuriae obaoxiaamemini debet 
Dimium licere.'' 

V. 71. Orbiiiunt. Suetouius in libellode Ulustr. grammaucis, 
9, haec narrat: « Orbilius Pnpillus , Beneventanus , mort« 
parentUQi, una atque eadem die Inimicoium dolo interemtorum, 
destltutus , pnnio apparituram fecit[_*); deinde in Macedonia 
corniculo([-), mox cquo meruit: functusque militia. studia 
lopetit , quae jam inde a puero non leviter attigerat , ae profes- 

(*) AjiparitvTom facicbaiil siveapparilorei magislralibus erant , qui aliqvio 
piiblico ministeriö apiid et» fungebaatur (anquam Uctores, scribae, inter- 

(-f-) Cotnienlo munre quid «it non cerlo iiciunL »iri docli ; camicularU, 
rjuoruin munui camicu/u"! dicebatur , videatur f uiasc genus mililum boneilio- 
t-iim, qui abgalcae paraspmo sic dicebanliir, «1 plerumqiie crant beneficiarii 
tribdnorum alit CEntiirioniim. cf. Jo. Vonliiis ad Vai. BJanimnin VIi i> ed. 
ibique laiidali 



I 



158 COMMENT ARIUS 

sus diu in patria , qiunquagesimo demam anno Romam , con- 
säle Gicerone. (a. u. 691.) transiit]: docuitque majore fama quam 
emolumento. Namqne jam persenex , pauperem se et habitare 
sttb tegulis , quodam scripto fatetur. Librum etiam , ctdestti- 
tulus Perialogos (§) , edidit , continentem querelas de injariis^ 
quas professores negligentia et ambidone parentum acdperent» 
Fuit autem naturae ^cerbae 9 non modo in antisophistlis(**), 
qnos omni sermone laceravit , sed etiam in discipolos ; ut Ho«- 
ratios significat , plagosum eam appellans , et Domitius Marsua 
ficribens, 

Si quos Orbilius ferula scuticaque cecidit* 
Ac ne principum' quidem yirorum insectatione abstinuit : n- 
qiiidem ignotus adhucy quum judicio frequenti testimonium 
dieeret 9 interrogatus a Varrone , diversae partis advocato, 
K quidnam ageret , et quo artificio utei^etur : " « gibberosos se 
de. sole in umbram transferre /' respondit : quod Murena g!b» 
ber erät. Vixit prope ad centesimum aetatis annum, amissa jam 
.pridem memoria 9 ut versus Bibaculi doeet : 

Orbilius ubinam est , litterarum Oblivio ? (^). 
Srtatua ejus Beneventi ostenditur in capitolio , ad sinistmm la- 
tus, appositis duobus scriniis (-{-)• Reliquit filium Orbiliam / 
et ipsum grammaticum professorem," 

- Orbilium non tam ignobilem fuisse ludimagistrnm atque qui* 
dain/interpretes et praesertim Wielandns credi volunt, abun^ 
de ex narratione patet Suetonii , qui insuper , capite 4.'dixe^ 
rat^ se de claris tantum professoribus narraturum : iaeque vero 
«ui cives BeneventiniOrbilto posuissent statiiam , nisi vere gloiri- 



(§) Ernestus legendum conjecit Periautologos , Oudiendorpius , Paedaqoguai 
sed Toupius, Opusc. Crit. II. p. 266. ed. Lips. «rf^<«Ayi9'$, probaiiteBIei-^ 
nekiOf^t Anonymo in Jahrbächer fur Philol. u. Paed. IX. p. 367. 

. {^*) ii>AnHsophistae suot grammmatici , adversarii aliorum grammaticorum, 
qui »ophistae universe dicuntur." Ernestus ad Suet« Tib. ii. cf. interpretes 
ad Quintil. I. O. XI. 3. § 126. p. 1026. ed. Burmanni. 

(*) De hoe versu cf. Weichert. de Turgido Alpino. p. i5. sive P06I. Rel, 
p. 357» 

(f) Sctinus libri servabantur apud yeteres ; quae igitur statuae Orbilio 
ponebantur tanquam symbolum grammatici. 



AD YEBS. 71. 160 

aii posse iis persuasum fuisset , vivum pauperem cpiidem sed 
doctrina praestantem sua urbe e.^%Q (»riundum. Inter grammati- 
cos igitur Orbilius dignumlocum tenebat , et vidimus supra.(ad 
yersam 51. p. 110.) qmd apud yeteres i^quir^retur, ut hoe ho«- 
DQrificp nomine merito omarentur. Nec parom commendat 
Orbilium, ipsum, qui Horatium pueram erudiret, dignom 
fiiisse visum prudentissimo patri , qui noluit puerum in Flavii 
iudumy qui Venusiae erät , mitterey sedaususest Hamampar" 
tare docendum artes , quas doceat quivis eques atque senaior 
semet prognatos y quique ipse ei custos incorrupttssimus amnes 
circum doctores aderat (Sat. L 6. v. 72.i$eqq«) Patrisenim 
cgragiam in se curam Horatius saepius gratissima mente recorda- 
tiur-; neque igitur credendum hunc, Orbilio. praeceptore filii 
electo 9 a solita sua prudentia destitutum fuisse. 

Horatius non memorat, quaenam Livii cailnina Orbilius ipsi 
dictare soleret; sed nihil obstat, quominus conjecturae assen- 
tiamur , fuisse Odysseam a Livio Latine yersam. Quodsi yerum 
ent , prudenter fecit Orbilius , quum nondum essent poetae Rö-" 
mani, ex quibus pulchri sensusjuyenumita.excoli posset, at- 
que ex yersione licet imperfecta Odysseae, caroiinibus ad puerc^ 
rum finimos efformandos prae omnibus yeterum poematis fortas- 
se m^xime idonei. Patet /saltem ex HoraUi scriptis quam matoie 
QPgQitioneet amore Homeri fuerit imbutus. cf. £pist. II. Z v. 4l. 
Ab Homero passim ingenui pueri studia sua auspicabantujc ; 
vid« laudati ab Obbario ad Epist. 1. 2. y. 2. p. 17. et Weichert« 
de Laeyio L p. 18. siye Poet. Rel. p. 37. Rupertus ad Juy, Sat. 

Vn.226. 

Orbilii paupertas autem aequalibus profecto magis quam ipsi 

vitiö est yertenda : communis ei fuit cum plerisque juyenilis ae- 
tatis apud Romanos scriptoribus et gramniaticis : Romani enim 
tiondum didicerant doctrinam studiaque rite aestimare, et prae- 
ixiiis opibusque ornare. > Hoe etiam apparet ex inopia alius docti 
^rajnmatici, cui nomen erät M. Popilius Andronicus : namhic 
^^oactus erät , praecipuum opusculum suum , quod scripserat de 
dnnii annalibus , sedecim millibus nummum yendere. Quos 
libros OrbUius suppressos redemit , yulgandosque curayit no- 
^nine auctoris. yid. Suetonius , 1. 1. e. 8. 

Licet yero Cicero doceat 9 prö Roscio Gom. 11. § 31. « Quo 




"CÖMMENTARIUS 



quisque est sollertior et iageniosior , hoe docet iracuDctius ei U- 
borioslus. Qiiod cuim ipse celeiiier arripuil, id quum tarde 
percipi videt, discruciatur." — Orbilius tamen acerbae oaturae 
et morositatis tam in alios tjuam iii discipulos exciisar! posse non 
videlur; «juanquam fortuuaci a puerosemperadversaet negligen- 
tia atque ingratns animus quae a discipulorutu pareutJbus sustine- 
bat,elfoitasseetiamtiirbiileotiortemporibi]smotuHmciviliumju- 
ventus culpammlnuuut. Ita<^ue indif mis videtur qiii in prover- 
bium abiret pro qunlicunque iniiraigeneris ac doctrinae iudi- 
magistfo ferida scuticaqiie tantiimmodo guudeute. — cf. A.no- 
nymi dissertatiuncula, Äudenken an Orbilius , in Jabrbiicher 
fiii' Philol. u. Paed. IX. p, 364 — 368. abi praeterea duo inveDies 
mira exempla plagosissiDioi'um ludimagistrorum , qui tix iin- 
quam nec superati nec snperandisuni. — Weichert. de Laevio 
l.p. 17. seq. sive Poct. Rei. p. 37. 

Dtctare. « MagistTOrum apud mramque antlquilalis popu- 
Inm eiat, carmina , quae iii scholis enarrabant , djscipulisob 
libronim inopiam voce prneiie : quod Graecis cCTOTTOjMa- 
Ti^eiv dicebatur, Latinis dCctare \. e. lente et iterato enun- 
■tiare , vTOfyopeuSlV ^ quae alter vei calamo vei memoria ex- 
Eipiat. Plato in Eulhydemo. voi. I, 2. p. 403. Eekkeri. Ti 
ia.1..,. ÖTOTs ä-rroa-TOfiXTi^oi i/iiv 6ypaf/.jji,aTiij-Tiii , ttS- 
Tfpoi s/j.diiSavov rmv Tai$uy rk äxöo-ro/iarjfo/iei/a!, oi 
O-otpöi i) Of ä/naflei'^ . ibique Heindorf. § 13. voi. Ui. p. 316. et 
ibidem p. 404. "Orav ouv Ti{ aTOTTOf^ctTi^i^ öriQuVf ou 
ypufi-l^arct ecjrorrofiaTt^ti. Hor. Sat. I. 10. v. 75. « An 

■ ma demeiis vilibus in Indis dictaii carmina malis ? " quo etiam 
Spectat Martialis, VIII. 3. v. 15. « Piaelegat nt tnmidus raa- 
ca te voce magister, oderii et grandis viigobonusque pner?" 
Quae dtclata vcI praelecta erant a magistris , puerornm eraC^K 
memoriier recitare : quem morcm respiciena Indit Horatius^^— , 
Episi. I. I. V. 55. (( Haec recinunt , jnvenes dictata senes 

tque." et Epist. I. 18. v. 12. de scurra: k Sic iterat voces c ^=1 
Terba cadentia töllit, ui puernra saevo credas dictata ma - 
gistro reddere, vei paites mimnni tractaresecundas," qno iz — n 
loco videtur, mea qiiidem opinione , poiitae animo obse i 
TSta esse plagosi Orbitii imago, cujus in disciplinam Rom^^e 
■R patre ti-aditus fuei-at puer : vid. Sat. I. 6. v. 76. A.lqiie liKZTO 




AD VERS. 71 — ^73. 161 

ipsum a Graecis dictum fuisse puto aTQ^TOfiarfl^iiP* lunc Ti- 
maeus in Lex. h. v. interpretatur : aT^ fiv^fliic Xiyeiv. vid. 
ibi Ruhnken. p. 43. seq." Weichert. Poet. Rel.p.25. sivede 
Laeyio I. p. 8. 9. et Prolusion. I. de Epist. p. VJ. cf. Obbarius 
ad Epist. L 1 . V. 55. et in Jahrbucher fur Philol. u. Paed. X. p« 
425. seq. Schmid, ad Epi3t. I. 1. v.55. L 10.T.49. I. ll.v. 
12. Ernestos in Glav. Gic. in v. dictcUa. Rupertusad Juv. VH. 
226. — Quum omnis institutio studiorumqae initium apoetarom 
lectione caperetur , carmina plerumque pueris dictabantur , et 
quidem optimi cujusque, praesertim Homeri ; adeout non ul- 
tima laus esset, cujus carmina sic juventuti ediscenda trade- 
bantur. Hinc Persius ,, Sat. I. 29. « Ten' cirratorum centum 
dictata fuisse pro nihilo pendas?" (*) Horatius tamen aequa- 
liom suorum judicium plerumque improbans y non multi fecisse 
Tidetur , utrnm vilibus in ludis sua dictarentur carmina : vid. Sat* 
LIO. V.75. 

Emendattu « Quae commentati erant Romani , eaincereis 
consignabant tabulis et stilo verso (vid. Heindorf. ad Sat. L 10. 
^. 72.) emendata in membranis scribebant. Miratur igitur Ho- 
vatius y Livii Andronici carmina videri aequalibus emendata pul4' 
chraque et minimum distantia exactis." VVeichert. Poet. Rel. 
p.25. 

y.72., ExacHsy « translatio ab examine, quae (istparstru- 
tinaa.'* Porphyrion. « Perfectis.''. Comm. Cruq. Huic soli cre- ^ 
dendum videtur, quoniam e^rij^^^ hoe sensu prorsus respondet 
verho perficeroy neque igitur ad trutinae examen referendum 
^t; cf. Lambinus, Spalding. ad QuintiL I. O. I. 5. §> 2. at« 
Schmid, ad h. I. 

Distantia. Horatius saepius verba , quae differeatiam signifi- 
<^nt , cum dativo construit ; distare autem , «t hoe loco , etiam 
Carm. IV. 9. v. 29. Epist. I. 7. v. 23. L 18. v.4. ubi cf. SAnudni 
«t ForceUinus , ed. Germ. in voce. v ^ 

T. 73. Emicuitj i. e. ex insperato apparuit, ait Comnu Gruq. «^ 

Si forte y i. e. si casu quodam accidat ut. -- De Tocabulis/(^r«^' 
/2^^!te , fors fortuna , si forte , ni forte , ne forte , forte temere , 

{*) « Cirratorum , i. e. puerorum capillb calamistro inustis , ergo compto- 
*^Mm, divitum , nobiKum. Martial. IX. 3o. v. 7. cirrata caterva magistri** 
■^^lenig «d h. PersH I. 



162 COMMENT ARIUS 

forsan ^ fornt^ forsitatij fortasse^ fortasns et fbrktssecm yid* 
docta disputatio Bergmanni in edit. Elog. Hemst. etVit. RuliiiL 
p. 395—399. 

Decorum, Audiamus Ciceronem hoe vocabulum explican- 
tem y Orat. 21. 22. « Ut in vita , sic in oratione , nihil esi diffi- 
cilius, quam, quid deceat, videre: ^peTOu appellant hoe 
Graeci: nos dicamus sane decorum. De quo praeclare , et miit- 
ta praecipiuntur, et res est cognitione dignissima. Hujusigno- 
ratione non modo in vita , sed saepissiine et in poematis , et in 
oratione peccatur. Est autem , quid deceat , oratori videndom 
non in sententiis solum , sed etiam in verbis • • . • Semper in 
omni parte orationis , ut vitae , quid deceat est considerandam , 
qtiod et in re, de (jua agitur , positum est , et in personis et eo- 
rum, qui dicunt, et eorum qui audiunt. Itaque hunclocnm , 
longe et late patentem , philosophi solent in officiis tractare ,••••• 
grammatici in poetis , eloquentes in omni et genere et parte cau- 
sarum..^.. Persona alii peccant, aut sua, autjudicum, ant 
etiam adversariorum : nec re solum , sed saepe verho : etsi enim 
sine re nnllä vis verhi est , tamen eadem res saepe aut probatnr, 
aut rejicitur , alio alque alio elato verho." cf. de Offi I. 27. 28. 
V. 74. Concinnior^ i. e. aptius elegantiusque compositusy ut 
Graecorum eijöerog 9 quae propria vocahuli signiGcatio est , uti 
etiam apparet ex Sat. I. 10. v. 23. 24. uhi Horatius ex adversarii 
persona dicit : « At sermo liugua concinnus uti'aque suavior 9 
utChio nota si commixta Falerni est.'* cf. Schmid, ad Epist. I. 
U.v. 2. 

V. 75. Injuste totum ducit venditque poema. Plerique inter- 
pretes hoe loco haeserunt , et fatendum est neminem adhuc ex<- 
plicatiouem suis numeris ahsolutam dedisse. Doeringius quidem 
acntius quam iceteros se vidisse existimavit explicando : « Si 
forte i^ carminibus , quae scripslt Livius , elegans verhum, vei 
unus.et alter versus concinnioreaituit, yulgns mjuste {pmeter 
rem) totum poema pulchrum et concinnum esse censet, et hoe 
nomine laudat. Supplendum autem est omnino ad ductt : vul- 
gus , ut supva v. 67 ad cedit^^ (ita Doering. nos credit legendnm 
esse statuimus,.vid. suprap. 152). « et v. 68. ad säpit ^facit^ju^ 
dicat.^^ — At vulgus hic non potest intelligi , de quo post ver-, 
sum 69. non amplius sermo est ; quum inde ad v. 80* ipse Ho- 



AD VBRS» 78 — 76. 1 68 

ratias ex sua ipsius persona loquatur , neque po^tea volgi us- 

qaaM faciat mentionem; et profecto param probanda i^s est , 

ex alia prorsus orationis parte nominativum quaerere , de quo 

ex omni contexta appareat non amplius esse sermonem. Itaque 

nuUum aliad vocabulum nominativus haberi poiest uisi vers^ 

paullo concinnior unus et alter. — Quid autem tunc erit : to- 

tum dttcit mnditque poema ? Ex veteri commentatore Cruqui- 

ano non satis proficimus, ubi explicat : « laudatione commendat 

et pro honesto > computat quod vile esU^' Imo haec explicatio 

ansam fortasse praebuit Doeringio , ut crederett^^/jro* in talle* 

etuna. Ducit j hit Lambinus, esi productt ^ ostentat ^ jactat ^ 

TOfATeve^f i. e. quasi in pompa produciL Addit Torrentius , 

multis p^obantibus 9 uti etiam nuperrime Schmidio, « sum- 

läm, ni fallor, a mangonibus , qai inter venalium greges , qnan- 

ta possent arte aliquos concinnant, ut tan ta faciliils etiam alios 

extrudant." Si vera esset derivatio Vossii in Etymol. rfweere 

esse a Graecorum $ei\LOJ sen Jf/xvt/cu^ quodestmo7}^^/Y>,facilis 

fbret ad nostrum lociim applicatio : sed vereor sane ut viri dö-* 

cti hanc primariamsignificaUonem admittant. Bentlejus mango* 

imm significationem deridet : poema nominativum esse putat ,• et 

dnctt exponit : decipit , fuco fallit , palpo percutit; sed nullam 

dedit exeraplum , quo dficere , sic absolute sine accusativo ad- 

jiincto positum ,. hoe possit significare, ut merito dubitemiis 

nsquam boni seriploris loco factum esse. V^endttque mutavit 

in venttque , et exemplom quo pai^i sensu , atque hlc voluit , oc- 

- curreret, attulit ex C\c. deFin. II. 31. § 99. deEpicuro: « Ita 

redarguitur ipse a sese , veneuntque seripta ejus probitate ipsius 

et moribus ; ^ • sed OrelHus codicum auctoritale ibi recepit t?e«- 

cftntur ^ quod jam Scbellerus in Lexico inijore commendave- 

Hu Licet igitur , uti semper , ingeniosasit Bendeji expositio et 

^tnendatio , quae etiam Sanadono et Schirachio (to Ind.) pla- 

etiit, viro summo assentiendum esse haud videtur. Equidem 

Pato simpUcissimam atque veinssfimam explicationem esse^ si 

^ccipiatör, ducere hot loco posiinm esse -pvo/acereutducatur^ 

h^abeatur sive existimetur ; uti saepissime interpretandum est , 

%| Tebus.inanimatis actiones tribuantur, quae hominibus tantum 

^oöTcniunt. frendit positum pro venditat , vendere facit , et 

pro voide cammendare saepins legitur , uti Cic. ad Att. XIII. 12. 



164 COMMENTARIU8 

« Ligarianam praeclare vendidisti." h.e.aitErnestiis inClaye, 
«hiadandoy ut legereturab hominibus , fecisti." et ipse Cicero 
suam dictionem explicavit, ibid.XnLl9. « Ligarianam prae- 
clare auctoritas tua commendavit«" Juvenalis, Sat. YIL 1 35— -137. 
nbi cf. Rupertos. 

Purpura vendit 
Causidicum , vendu n t amethystina ; convenit illis 
Et strepitu , et facie majoris yivere census* 
cf. Dacer. Baxter. Gesner. Haberfeldt. Zell. Both. Jahn. et 
Scbmid. 

y. 76 — 85. licet de Attae poetae meritis necpieamus judica- 
re , quivis facile Horatio credet non minus bene ab illo quam 
snpra a Livio Andronico petitum esse argumentum , ut aequales 
iniqoitatis in judicando argueret: cujas iniquitatis tres affert 
causas ex intima naturae humanae cognitione haustas. 

V. 76. Crasse , i. e. non sabtiliter > negligenter. « Translatum 

est a lanificio, cui cum praeesset Minerva , 'Epy^vi; dicta , (cf. 

Creuzeri Symb. et M yth. II. p. 745. ed. 2.) in proverbium abiit 

erossa Minerva ^ ut Sat. II. 2. v. 3. « Ofellus Rusticus , abnor- 

mis sapiens crassaque Minerva." quod Heindorfius explicat non 

subtili filo. Non male: n^xxifilum translate de dicendi scriben- 

dique genere , ut Cicero ad Fam. IX. 12. de oratiotie pro Dejo- 

taro : </ Ego hospiti veteri et amico munusculum mittere volai 

levidense, crasso £llo, cujusmodi ipsius solent tsst munera." cf. 

Ernesti Clav. h. v. Columella X. v. 225. (^ Me mea Calliope 

.... revocat parvoque jubet decurrere gyro y et secum conne- 

ctere carmina £[lo." Carminibus igitur crasse compositis h. L op- 

posita sunt tenut deducta poemata filo , quae infra v. 225. me- 

morantur ab Horatio. Sed orassa Minerva aliunde videtur esse 

dicta : nam Scbol. Cruq. ad Horat. Sat. 1. c. adnotavit cm^^^ior^ 

et rudiore ingenio, Porpbyrion : « crassa Minerva dicuntur hi 

(leg. eVj, qui aggrediuntur , quod nequeunt implere. Ideoet 

iste (Ofellus) sic dictus est , quia sectam Stoicam ingressus im* 

piere non potuit." Scholiastae igitur illud proverbium non a 

lanificio derivasse >identur , sed a corporis pinguedine , quae 

mentis vim opprimere credebatur , inde pingue ingenium pro 

tardo et stolido ingenio : vid. Hor. Sat. II. 6. v. 14. cf. I. 3. v« 

58. ubi tardus elpinguis junguntur. Homines enim crassiet ob- 



AD VEBs. 75 — 80. 165 

esi corporis pro tsrdis et stupidis »pud veteics habebantur. 
Tid. Comm. de M. Furio Bibaculo § 3. Ita Cicero in Cal. III. 7. 
§ 16. di:iit £. Cassii adipetn , i. e. Cassitiminertemelobobesi- 
tatem iguavum. \[\i\ceiia.vapinguis Minerva : iit Cic. Lael. 5. 
« Agamus igitiu' piiigui Minerva, ui ajunt." ubi vid. Geru- 
hard. p. 45, cui orassa Minerva a-uvovvfiut dicia videtur. 
Utraqiie sane AicUo crassa ei ptnffuis Minerra non \i et notlo- 
m, sed origine dilTert, metapbora illius a laniScio, bujas a 
corporis obesilate desumpta. Utramijue rationem junsit Colu- 
DteUa, praef. lib. I. § 53. edit. Scbncid. « Potestenimuecsub- 
tUissitna nec rursus, quod ajunt, pingui Minerva, admini- 
rtrari." cf. Ramirez de Prado ad Marlialis HI. 77. p. 206." 
^dcbert. Poet. Rel. p. 26. sive de Laevio I, p. 9. cf. Scbmid. 

T.79.80. Crocum floresque perambulet ^ttae fabula , i. e. 
ait Comm. Cnicf. « in sceua i-ecepta sic , tpae tloribuset croca 
spargitur." Ita Lucretius , II. 417. 

Et quom scena croco Ciiici perfusa recens est. 
Propertias, IV. l.v. 15. 16. 

Nec sinuosa cavo pendebant vela tbeatro, 
Pidpita sollemnes non oluere crocos. 
Ovidius, A. A. 1.103. 104. 

Tunc neque marmoreo pendebant vela tbeatro 
Nec fueranl liquido pulpila rubra croco. 

De croco Yid, Pliuius, II. N. XXI. 6. de croci liquidi spar- 
sione Lipsius , de amphitbeatro , cap. 16. cf. Rappolli Com- 
mentar. p. 890—892. NVeicberL de Turgido Alpino , p. 10. 
sive Poet. Rel. p. 346. et Schmid, ad b. L 

Floresque. h De floribus quidem, quibus pidpitum consper- 
sum fueril , nullas mibisuppetit locus." Weicbeil 1. 1. 

Perambulet. Hoe verbo composito eligendo signiGcare vide- 
tui- Horalius , Attae fabulas saepissime in scena agi solere. 

yittae. K Alta esi T«p« TO «TTt/y, qnod «MÄ*i7i>¥signi- 
Gcat, nusquam femte pet/em fyere : unde UTTSiv Se^po ita- 
Keta-s' et apud Julianum, &j<nrfj> ei TaX^raroi Twy opvi- 
6avi ^ av UiMvirtVy 'aTTOVTis. Ex eo intelligimus , qui 
propriedieanturoHae; nempe Ot aTTOVTSfy quiiuter ambu- 
iaiidum stare nesciunt , sed semper quasi subsiliunt : quod ne - 
cessario iis evenil , q^non cfA^ tojJJ (2aSi^ov(ri , sed in p^ 



l66 COICIIENTARIUS 

mos pedes exsistunt. Festuin (omenda in hae yoce. Ait: « At^ 
tae appellantur , qui propter vitiiun cmrumaut pedum plantis 
insistunt , attingunt magis terram quam ambulant." Scribe , 
plantis non tnsistunt , prorsus necessaria emendatione : msi 
malis restituta in inlegrum voce <» qoae excldit , scribere, aut 
pedum primis plantis insistunt.^^ Casaubonus ad Suetonii Tib. 
1. cf. Lennepii Et jmol» L. Gr. in v. ccfa^troo. 3, G. VossiiEty- 
mol. L. L. et Forcellinus , edit Germ. in v. atta. -r— Addidit 
Festus : « quod cognomen Quinctio poetae adhaesit.'' Hinc 
Tiri docti conjecerunt, Horatium sive nominis originem , sive 
qiiod Atta poeta revera isto pedum yitio laboraret j nostro loco 
significavisse , et sic quod proprium poetae esset, salsa corn 
ironia ad ipsius fabulam transtulisse : et profecto satis cum Ho- 
ratii ingenio ac more congruere yidetur faaec interpretatio* 

CQuinctius Atta, atellanarum et togatarum fabularum seri- 
ptor suo tempore faaud ignc^ilis., mortuus esse traditura.a. 
677. et sepultus via Praenestina secundoab urbe lapide. Vero 
similis videtur Bothii conjectura , eum quoque tragoedias scri- 
psisse , quum mox tam de iEsopo tragoedo quam de Roscio co- 
moedo mentionem faciat Horatius. Scholiastes Aero , etsi faaud 
memor togatas nonnisi de comoedils dici , opinionem Bothii 
confirmat : « Atta tbgatarum scriptor tragoediarum vei comoe- 
diarun]^ fuit antiquus." --^ Non ultra decem nomina fabularum 
et paucissima verba hujus poetae servata sunt ; inter quae de 
'Matertera fabula dubitavit Bothius ; non tamen animadvertisse 
videtur , non solum Commentatorem veterem apud Cruquium , 
sed etiam Porphyriönem hanc fabi^ani Attae tribuisse : neque 
ita mirandum esse , si et Afranius et Atta ejusdem nominis fabu- 
lam scripsissent. De Atta cf. Jahn. et Schmid, ad n. L Baehr»». 
1. 1. p. 72. Bothius Fragm. Com. p. 97—102. Lud. Carrioni^ 
Emendat. 1. 14. in Gruteri Lampade. III. 2. p. 116. seq. Wei — 
chert. de Turgido Alpino , p» 9. 10. sive Poct. ReL p. 345. 

Y, 80. Fabula^ a fando^ proprie significat quidquid narra— 
tur sive veriim sit sive falsum ; tum fabulam proprie sic dictam ; 
depique , ut hic loci, potissimum . quae in scenis agebantur,' 
dicebantur fabulae, Idem fere obtinet apud Graecos , ut Ari- 
stoteles , A. P- VI. 8. Aey<»j yap fJLv6ov tovto ^ r^y (rvy^6a'iy 
r&v TpctyizuTUP. cf. interpretes ad Pfaaedr. Fab. I. proL 6. 



AD VER8. 79—82. 1C7 

Ruhnken. ad Ter. Hec. IV. 3. V. 1 4 Heyn. ad Tibull. IL 3. v* 
81. Widand. et Obbarius ad Hor. Episl. I. 2. v. 6. . 

Clamentperiissepudorem. Imitatus est Persius , Sal*V.103» 
seq. 

Navem si'poscat sibi peronatus arator 
Luciferi rudis , exdamet Melicerta perisse 
Frontem de rebus. 
y. 81. Patres^ Ex v. 84. patet Horatium hic potissimunr 
significasse seniores. Unde vero senatores Romani imprimis 
patres dicerentur , praeclare docuit dar. Heusdius , in diatr* 
in civitates antiquas , qaam vid. in Comment. LaL Instituti Reg. 
Belg. II. p. 35 — 37. 

y. 82. Gravis yEsopus, ^sopus tragoedus fuit praestantissi- 
mus , cpii arte sua magnas sibi contraxit opes , ut quamvis ipse 
splendidissime vixerit , filio bis centies centena sestertia , i. e. 
circiter 2000000 florenos Belgicos relinqueret. Gravis dicitur 
tanquam tragoedus. Quintil. L O. XI. 3. §111. «Ideoque 
Roscius citatior , ^sopus gravior fuit , quod ille comoedias ^ 
hic tragoedias egit." Quam ejus gravitatem eximiam fuisse quo- 
que yidetur denotaire Cicero , de Divin. I. 37. § 80. <c Vidi (in- 
quit Quintus ad fratrem) in iEsopo familiari tuo tantumar- 
dorem vultuum atque motuum • ut eum vis quaedam abstraxisse 
a sensu mentis videretur.*' Lieet ceteroquin histriones Romae 
inter* in fimos homines censeri solerent , ^sopus et Roscius ita 
arte eminebant , omnesque spectatores capiebant , ut pluri- 
Qiorum optimatium fruereiitur familiaritate. Anno u. 698. quum 
Pompejus Magnus secundo cousul ludos daret, quibus tem- 
plam consecravit Veneris Victricis et amphitheatrum splendi- 
dissimum^templo conjunctum, in scenam rediit jam senex ^E- 
Sopus, sed « ejusmodi fuit, ut ei desinere per omnes homines 
Jiceret. Is jurare quum coepisset , vox eum defecit in illo loco i 
•» sciens falloJ" Cicero ad Fam. VII. 1. cf. de Orat. 1. 61 . pro 
Sextio 58. Tusc. IL 17. § 39. de Oflf. L 31. § 114. ubivid. 
lleusinger. et Beier. ad Quint. fr. I. 2. c. 4. (f) Plinius, H. N. 
51. XXXV. 12. Vai. Max. IX. 1.2. Macrob. Saturn. H. 10. 



(-[-) Secundum haec amplient et corrigant lectores ciiata in Ernestiana 
Claye Cic. 



I 
I 
I 



COMMENTABIUS 

{Perperam alii II. 16. velli. 13.) — De Clodio^sopi filiokxn- 
ria famoso, quem fortasse Plinius , locis modolaudatis , ctim 
paire .confiidit , vid. idem Plinius , H. N. IX. 35. Heindorf.et 
Jatin. ad Hor. Sat. II. 3. r. 139. (Hi tameii male citaverunt Piin. 
IX. 59.) VVieland. Cicero's Biiefe , voL II. p. 476. voi. V. p. 
281. 

Doctus Roscius. Sicut v. 56. Pacuvium doctum seaem , Ac- 
cium allum dixerat, ita hic lEso^am gravem^icSl, Roscium 
doctum. Ex Ciceronis de ulroque testimoniis abuude patet , 
quam elegaater duabus hisce voculis amborum merita denota- 
verit. 

Q. Roscius , ex Lannvio Latii muDicipio oriundus , iu fama 
eminuit, ut, sicQliplemmijuedesuramis virisfabidabanturTC- 
teres , etiam de eo iniraculum , futuram gloriam , quum recens 
natusesset, ostendens, tradiderit Quintus frater apudCicerc^* 
rem , de Divin. I, 36. § 79. k Quid ? amores ac deliciae tuae, 
Roscius, num ant ipse . aut proeo Lanuviumiotum mentieba- 
tur? qui quum esset in cunabulis educareturque in Solonio, 
qui est campus agi-i Lanuvini ; noctu lumine apposito , espec- 
recta nnti-ix animadvertit puerum dormientem circumplicatum 
serpentis ampIesLi. Qao adspectu extenila clamorem sustuliL 
Pater autemRosciiad baiuspices i-etulil: qui respondei-unt, nihil 
illo puerodarius, nihil nobilius Ibre. Atque hanc speciem Pasi- 
teles caelavit avgeuto, et iioster expressit Archias versibus." 
cf. ibid. IL 41. § 66. Aristides Quintil. de Mus. II. p. 69. 
"o? TOTijviK^iJra, pv$fio7s //.öyoic jt«i toutoh ayevia-i x.a^ 

s^e!rX^TT£Tä , uiTTS (paiTKtiv avzh Tpovotoi Ssi^y Is avSp6 — 
TTOVt TöäpeAfler»'. Allernm exemplutn summae reverenliae ^ 
quam erga Roscium habebant Romani dedit Cicero , N. D. I. 2S^ 
§79. « Q. Catulus(*), hujuscollegaeetfamiliarisnostripaler . 
diJexit municipem tuum (i, e. Velleji) Roscium , in qucm etiaz3c 
illudestejus. 



(*) De Q. l.iilallu Q.P.CatuJQ, C. Marii in coniulatua. u. 653. collegA. 
Ciiobricae victariac socio, oralore et poöla, egit Wi!icherl. deC. LiciDio&X'«* 
p. 38. live Poct. Rei. p. 117. seq. 



ADy£as.82. 160 

Constiteram exorientem auroram forte salutans , 
Quum subito a laeva Roscius exoritur : * 

Pace mihi liceat , caelestes , dicere vestra , 
Mortalis visu' st pulchrior esse deo (§). 
Neque solum ob artis suae praestantiam celebratur Roscius , 
sed etiam propter summam probitatem , uti imprimis patet ex 
oratione quam pro eo habuit Cicero , ut defenderet contra Fan- 
niom quendam , qui tanquam sua parte in quadam , quam de 
servo habuerant, societate fraudatus, Roscium in judicium 
vocaverat. Pro Roscio Corn. 6. § 17. ita enim exclamat Cicero : 
« Roscius socium . fraudavit ? .Potest hoe homini huic hae- 
rere peccatum? qui medius fidius (audacius dico) plusfidei^. 
quam artis > plus veritatis, quam disciplinae pössidet in 
se : quem populus Romanus meliorem virum , quam hi- 
strionem esse arbitratur : qui ita dignissimus est scena pro- 
pter artificium , ut dignissimus est curia propter abstinentiam, 
cet." — Quo minus quis dicat haec oratorie magis quam vere a 
Cicerone dicta fuisse , impediunt duo alii ejusdem Ciceronis 
loci , pro Quintio j 25. § 78. « Etenim, quum artifex ejusmodi 
sit , ut solus dignus videatur esse , qui in scena spectetur : tum 
vir ejusmodi est , ut solus dignus videatur , qui eo non acce- 



(§) aThis epigram fonned a theme and subj ect of poettcal contest among 
the French beatts esprits of the 17. century , who yied with each other in son- 
nets and madrigals, entitled la helle matineuse , written in imitation of the 
aboYe verses* One wil suffice as a specimen. 

LA BELLE MATEVEUSE 
Le silence regnait sur la terre et sur Tonde , 
L^air devenait serein , et FOlympe yermeil , 
Et Famoureux Zephyr affranchi du sommeil 
I^exsuscitait les fleurs d'une haleine feconde* 
L'AuroTe deployait For de sa tresse blonde , 
Et semait de rubis le chemin du soleil. 
Enfin ce dieu venait au plus grand appareil , 
Qu'il fut jamais yenu pour eclairer le monde. 
Quand la jeune Philb , au yisage riant , 
Sortant de son palais , plur clair que TOrient , 
Fit yoir une lumi^re et plus yiye et plus belle. 
Sacre flambeau du joUr , n'en soyez point jaloux ; 
Vous pardtes alors aussi peu devant elle , 
Que les feux de la nuit ayaient fait devant vous." 
Dunlop. Hist. of the Roman literature , U p* 490. 



170 « COMMENTARIUS 

V 

dat." Pro Archia , 8. § 17* « Quis nostrum tam animo agresti 
ac duro fuit , at Roscii morte non commovei^etur ? qui guum 
lesset senex mortaus , tamen , propter excellentem artem ac ve- 
nustatem, videbatur omnino mori non debuisse." Roscium saa 
arte doctisstmum fuisse praesertim ex alio Ciceronis loco patet , 
unde etiam discimus , eundem multam dedisse operam , ut alios 
informaret histriones: de Orat. I. 28. § 129. 130. « Saepe enitn 
soleo audlre Roscium , quam ita dicat , se adhuc reperire dis- 
cipulum , quem qaidem probaret , potuisse neminem : non quo 
non essent (|aidam probabiles, sed quia, si aliquid modo esset 
vitii 9 id' ferre ipse non posset. Nihil est enim tam insigne, nec 
tam ad diutarnitatem memoriae stabile , -quam id , in quo ali- 
quid offenderis. Itaque , ut ad hanc similitudinem hujus histrio- 
nis ora toria m laudem dirigamus , videtisne , quam nihil ab eo , 
nisi perfecte , nihil nisi cum summa venustate fiat , nihil nisi 
ita ut deceat , et uti omnes mov6at atque delectet ? Itaque hoe 
jamdiu est consecutus, ut in quo quisque artiGcio exeel-*- 
leret ; is in suo genere Roscius diceretnr." cf. ibid. I. 29. § 
132. « Quem (Roscium) saepe audio dicere, caput i^sst artis de- 
cere : quod tamen unum id esse , quod tradi arte non possit." 
(cf. quae scripsimus ad v. 73. p. 162. de vocabulo rfecorw»i.) — 
De Roscio cf. praeterea de Orat. I. 61. § 258. de Leg. I. 4. § 11. 
Quanquam hic praecipue comoedias egisse videtur (vid. pro 
Roscio Corn, 7. § 20. ad Fam. IX. 12.) , tamen etiam in tragoe- 
diis excelluit, uti videre licet, de Orat. III. 26. § 102. Mo- 
dum, quo Roscius et iEsopus gestus exprimebant , postea mu— 
tatum esse , discimus e Taciti dial. de Orat 20. sed qua in re 
haecce mutatio constiterit , quaeram , si fieri licet , rei sceni— 
cae apud veteres peritiores. — Testi Ciceroni facile credimos 
Roscium fuisse liberalioris indolis ^ quam ceteri fere solebant 
esse histriones , imo etiam quam ipse jEsopus ; hujus enim mo- 
ribus nusquam pai^es laudes tribuuntur. Non minores tameii 
quam iiii divitias sibi acquirere contigit Roscio , quum Plinius 
H. N. VII. 39. tradat Roscium histrionem sestertia quingenta 
(i. e. circiter 50000 florenos) annua meritasse proditum fuisse. 
Macrobius, Saturn. II. 10. <( Ceterum histriones non inter tur- 
pes habitos , Cicero testimonio est : quem nullus ignorat Roscio 
et ^sopo histrionibus tam familiariter usum j ut res rationesque 



ADy£Rs.82. 171 

eomm sua soUertia tueretur , quod quum aliis maltis , tum ex 
epistolis quoque e jos declaratur : nam illam arationem quis est , 
qui non legerit, in qua populum Romanum objurgat, quod^ 
Roscio geslum agente tamultuaverit ? et certe satis constat , 
contendere eum cuin ipso histrione solitum , utrum ille saepius 
eandem sententiam variis gestibus efficeret , an ipse per elo- 
quentiae copiam sermone diverso pronunciaret , quae xes ad 
hanc artis suae fiduciam Roscium abstraxit , utlibrum conscri- 
beret, quo eloquentiam cum histrionia compararet. Is est 
Roscius, qui etiam L. SuIIae carissimus fuit, et atinalo aureo 
ab eodem dlctatore donatusest : tantaautem fuitgratia etglo- 
ria y ut mercedem diurnam de publico mille denarios sine gre- 
galibus solus acceperit." Quum Cicero in oratione pro Archia^ 
8. § ] 7. denotare videatur Roscium nuper senem esse mortuum^ 
eamque oratibnem habitam esse constet a. u. 692. vei. 693. (cf* 
J. T. Nelscher.de M. T. G. orat. pro Arcbia , L.R. 1808. p. 
1 — 3.) statuere possumus, Roscium' circa a. u. 690. vita esse 
defunctum ; decennio fortasse ante ^sopum , qui nti vidimus 
a. u. 698 admodum senex in scenam redlerat , sed parum felici 
successu. cf. G. A.B. Wolflf. de canticis , p. 13 — 15. Bern- 
hardy 9 1> 1. p. 94. 

Nulli postea faistriones tantam famam atque auctoritatem apud 
Romanos nacti sunt , neque fortasse unquam adeo merebantur 
atque ^sopus et Roscius : fainc minime mirum est , Romanos^ 
qui tempore , quo scripsit Horatius , superstites fuerunt eorum 
qui faos olim in scena spectitaverant , et fuerunt adbuc certe 
plures , fabulis veterum poetarum , quas iiii egerant , partem 
tribuisse admirationis , quae soli fere arti egregiae debebatur 
bistrionum. Quis etiim nostrum non meminerit sealiquando 
flive fabulae sive poematis quamvis mediocris recitatione egregia 
plane abreptum fuisse ; et postea , quum fabulam sive po- 
ema illud ipse lectitaret et eri tica ration e digudicaret , vixsibi 
potuisse persuadere, haec eadem esse , quae tauta animi pertur- 
batione audiverat. Excusari igitur possun t iiii £sopi Rosciique 
veteres auditores , quum ipsas fabulas ab illis actas nimium ae- 
stimarent; at propterea tamen non sunt probandi , etrecteab 
Horatio perstringuntur. cf. Wieland. et ZelL 

JEjftt. Agere est propria rei scenicae vox ; vid. Ruhnken. ad 
inscriptionem Andriae Terentii. 



COMMENT A HIUS 



. Versu praecedenti poela occulle quodammodo causaoi 
attullt , cur cives sui poelas veteres scenicos nimium vene- 
rarentur; nuDc autem apertius et miiius excusandam profert 
causam pei-versi judicii : quo tamen geneie omiii tempore plures 
arguendi fueriat , imprimis ii , qui aliquam silli pepererunl au- 
ctoritatem. Non muito dissimilis est sententia Miciae apud Te- 
rentium, Adelpb. 1,2. y. 18. 19. 

Homine imperito nunguatn quidquam injustius st, ^^M 

Qui, nisi quod ipse fecit, nihil rectum putat. ^^M 

cf. Nepos , praef. § 2. ^ 

Ducunl ^ yfyoiJVTCii. cf. Schmid. 

Gravissimaiiiiiia]i judicii causam ultimolocopru- 
dens posuit poeta. Scilicet plurima pars homiaum ea aetate , 
qiia maxime Öorebant animi et corporis vigore , pulchri ipsorum 
scDSUtn excolueruiit , et sive ad rectam sive ad falsaoi nor- 
mam ita statuerunt, ut ab ea poslea vix reeessuri sini. Nova 
quum deitide esstiteruntpoiilarum seuariiliciimopeva , omnia 
haec secundum veterem illam, quam adoptaveranl , uormam 
d^udicaDt ; feruot, si cum eu coiiveoiunt; speniiint autem 
attjue rejiciuDt fere quidquid aliam formam indueiit, aliaque 
ratione pulchri legibus satisfacere fuerit conatam : nam a se im- 
pelrare non possunt, ut sententiam iamdudummentiiinbutam 
atque inhaerentem mutent ex auctoritate natu miuorum , cu- 
jusque novi, utperhibcnt, sectalorum, atque nl senes aliam in 
judicandosefjuanturnormam, qnam qua anteasemper usisint. 
Hae in re plei-umque verum esse reperimus , quod dixisse fei-unt 
Diogenem , vsxpov larpsieiv ^ Kcä yipovTi vov$BTeiVf Tovrhv 
etvatf u e. moituo medeii, et senem admouere , idemesse: 
vid. Ei-asmi Ädag. cliil. I. 2. n». 60. — Recte observavit Dunlo- 
pus , 1. I. I, p. 342. libertatem , qua suam seiiteatiam poeta 
prodidit Angusto, qui ipse, ut tradit Suelonius, Aug. 89, 
« delectabatur etiam comoedia veteri , et saepe eam eshibuit 
publicis spectaculis." 

Parere minoribus , i. e. minores tanquatn duces sequi. cf. 
index Bosianus in Nepotem. 

Minorei, ^-o natu minores , sensa juniorum , etiam occur- 
rit V. 106. etA. P. 174. Ovid. Trist. IV. 10. v.55. Seusuau- 
tem postero>'um saepius legitur ; vid. Heyn. ad JEn. I. 532. 



Rupertus ad Juven. [. 48. et inlerpretes ad Sil. llal. VI. 550. et 
XVI. U. ad Vai. Flacc. HL 431. cf. Klotz. Lect. Venus. p. 413. 

V. 85. Imberbi. Hoe pro imberhes recepit Eentlej us , et uno 
orefere omnes editores eumsuntsecuti , usque ad Feam, etqiii 
hunc seciitt sunt Jahnius et Schmidius. Malo eqiiidem , hoe 
loco et A. P. 161. Beiitleji seqni auctoritatem , propter ipsius 
aures legum metricarum peri tissi ma s. Imberbes dicebantur ju- 
venes decimi sexti aetatis anni , quum e pueritia egressi togam 
viri] e m suntsissent. 

Perdenda,i.e. « amittenda, oblivionitradenda." Comra.Cmq. 

Y. 86 — 89. Post Livii carmina . ab OrbiUo sibi oliin di- 
ctata , et Attae fabulas , ab j^sopo Boscioque saepiiis actas , 
Horalius ad novum transit exemplum Saliaris carminis. Quod si 
eliam laiidant antiquitatis sectatores , etsi propter obsoletae 
linguae obscuritatem non intelligunt, non immerito eos summae 
iniquitatis accusare videtur , quippe qui non veternm poetarum 
praesCantia , sed invidia ducantur erga aequales. 

T. 86, Jarn. Fortitcrest ennntiandum, et idenifere valelin 
enumerandis exemplis, atque , quae saepius ita usurpantur , 
qmn el imo. cf. Schmid, in addendis p. 307. 

Saliare Numae carmen. Livius , 1. 20. u (Numa) Salios item 
duodecim Marti Gradivo legit , tunicaeque pictae insigoe dedit , 
saper tunicam aeneum pectori tegnmen; coelestiaqiie arma , et 
(juaeaneiliaappellantuCjferre, ac per urbeni ire canentes carmi- 
na cumtripudiissollemniquesultam Jussit. " Plutarchus, Niim. 
13. p. 68. seq. Toig (Je SaAiouc hfeU sk rva roictuTVfi Xi'ySTcti 
Tv<rTii<r£a-5ixi TpoCpaT£<>)i. "Ero? öySoov ctVTou fiixa-iXeCovrot 

'VtäSfL^v. 'AQufioCvTuv ^e Tuv uv^faTTiiiv iTTopsirixi y^aXa^y 
TreAryjv £| oupavou KaTa(pspo[/,£Vi}v tU Tai Noi/^« TStrstv 
^sipat, 'Et) ^^ at/Ti] ^a.u[/.xirtiv Tiva ^öyoy XsyeT^cii viro 
Tov ^oiiTi^iuQ , 011 'Hyefiai re «ai tok Moua-iij' Trv^etr^ai. Tä 
ju^y ya^ otXov yikbiv stt) o-airtj^ja T^e toäcus kou Setv avTh 
tPfoVfeta-^at ysvoji-ivti^y a^^uy 'ivSeKOi Ksä (ry^^iia kcc) fLiye- 
ioi Koi liopCpijv SKeivoi xajpaTAijir/^i', otchs aTCOpov eiy; t^ 

KhivTVi Sl' Ö/J.0l6T}JTaiT0iJ SlOTSTOiJseTlTV^e^V' £7' ä'b ^pij~ 

i Mova-ait KuSispuaat rh ;t;wp/ov iKstva xal reCt vrsp] ecCirh 



I 



174 C09IMENTARIUS 

T^ r^ S^ Tviyviv^ vi Kc&rcipSei rh x^piov^v^up ieph cctto- 
iel^at rxU ^Ea'Ttacai TctpQivoig , otcoc Xot[x^oivovcui xäÖ' 
^fj^epoLv aryvi^<jO(n kcc) paivoocn ro ccv^KTopov. Tovrotg /a^v o3v 
li^upTvpviTcn XiyovTi Koä ra rijg votov TCcpa^pijfXct Tctvtrx^ 
fjLevot. Tviv S^e TeXrviv TtpodevTog oivrov ku) KeXevtruvrog ä/äM- 
X£<r6ui Tovg re^ViTCis vTcp rijg ofJi^otoryjrog , rodg [jlIv ci/r 
Xovg'ccTeiTeiv y Berovpiov Si MccfJi^ovpiovy livot rm aKptav 
SvilJLtovpy&v^ ovToog s(PtK£<r6ui rijg sii<p6peicig Ka) Kc&rucrKev^ 
oiiTOLi Toi(rug ofJLolotg^ oocts fiyji^ ctvrov ynrhvNov/jiaiv Sia^ 
yivooa'Keiv. Tojtcov ovv (pvXuKctg j ää) ifzCPtTro^oVg ccTriSei^e 
TodgllctXhvgtepetg. SäA^ö/ S^eK}iVi^vi(rav ^ ^^Xy ^^ hior/iv 
6öAöyöS<ri, llctfi6dpuKog avSphg vj Mavnvicog^ ovofj(,u ZäA/- 
ou, Ttpdhov Tviv ev6irXiov lahScc^oiVTog opx^^v^ cc?iÄa iiScX- 
Xov ccTbrvig op)(Vi(rem uvTVig a^iriKijg oijcrijg^ ijv vTop^ovvrai 
StaTopevofjievoi rijv tJA/v, otuv rccg iepug wiXr»g ccvotXX" 
^oocriv lv TCfi Mapricj) jut^y^v) 0oiviKOvg [lev evSe}vfj(,ho( ^irco^ 
via'KOvg^ liirpuig Jä ^c&XKutg vTe^G}a^fJLevoi irXotreiaig Kcä 
Kpcivi^ ')(^otXK& 0opovvreg^ eyxBtpiSloig $e [JLtKpotg to^ZjtXos. 
Kpovovreg. *H i^e ttöAAJ; ri^g opx,^(re(iog ttoSHv lipyov Itti' ki- 
vovvrai yccp kTirepTäg e>iiyixo6g rivag Kcä [JLeTu(2oXcig ev 
pv6[z^ roi'X^og 'exovri Kcä TVKVOTijrct [jlstcc poofJLijg Kui 
KavCPoTHjTog ocToSiSovrsg. Avrccg il- rccg TeÄrag ccryKvXioi 
KuXov(n hcc TO a'Xi^iJiC6» KvKXog ykp ovk 'ecrriv ovSe ccToSi^Q* 
tnvj <ag wi?^rvi , rviv TspiCpipeictv 9 äAA' eKTOfA^ijv s^st ypotfi^ 
fifig eÄfKO^ihvg j v^g cci Kepxiut JcufATCCg ex,ov(rc6i Kcä cvve^ 
^i(rrpi<pov(roLi rif tvkvotijti Tphg aXXviXotg ccyKvÄov rl 
^X^M'^ TOioZa'iv' vj $tcc rhv xyK&vot^ Tep) ov TepiCpipovrau 
Tccvrci yccp o ''U^ctg eipvjKS y)^tx^ixevogl^eXXvivWcuro{jvo'' 
JÄÄ. Avvuiro $^ ocv rijg ccvskx^sv cpop&g Tpccrov STcavv/zovye^ 
yovevai Koä rijg kyJtreoog r£v votovvtoov kx) rijg ru^v xl^fj^äv 
Xdceijog , Un $\ rijg rciv $eiv&v xvxc^^irecog- kxS^ ^ Kce) rodg 
AiocKovpovg "A^xKOig ^AQi^vx7oi wpo(rviy6pev(rxv* ii ye iet 
wphg riiv ^EXXijviKiiv SixiKSKrov l^xyetv rovvofix. T^ ie 
Mxfiovpio) Äeyov(rt fJLia-Qov yevMcu rijg ri)(yvig eKeivvjg /ivii" 



ADy£Rs«86. V 176 

fcuvofjiivpjg. O/ c^i ov Berovpiov Moifiovpiov ehui (pu<n rlv 
^d6fji,evov9 iXXcc Over^psfi [xeftopiafz, %Tep l(rr) TuXuiav 

[iv^fl^v^ Sic etiam Varro, L. L^ V. 6. « Itaque Satii, qui can- 
tant Mamurium Veturium, signi&csiUl veterefJt memoriam.^' Ex 
copiosa narratione Ovidii, Fast. III. 259 — 398. haec de Nu- 
ma, Saliis, ipsorumque carmine excerpenda duximus. 
259. Quis mihi nauc dicat , quare coelestia Martis 
Arma feränt Salii , Mamuriumque cauant? 
Nympha, moae, nemori stagnoque operata Dianae: 
Nympha , Numäe conjux , ad tua facta veni. 
275. Egeria est , quae praebet aquas , dea grata Camenis. 
Dia Numae conjux, consiliumque fuit. 
Principio nimium promtos ad bella Quirites 

Molliri placuit jure , deiimque metu. 
Inde datae leges , ne firmior omnia posset : 

Coeptaque sunt pure tradita sacra coli. 
Exuitur feritas , armisque potentius acquum est. 

Et cum cive pudet conseruisse manus« 
Atque aliquis , modo trux, visa jam vertitor ara; 

Vinaque dat tepidis salsaque farra focis. 
Ecce d^um genitor rutilas per nubila flammas 

Spargit , et effusis aethera siccat aquis. 
Non alias missi cecidere frequentius ignes. 
Rex pavet , et valgi pectora terror habet. 
Cui dea, ne nimium terrere; piabile fulmen 
Est, ait: et saevi flectitur ira Jovis. 
^ost expositionem eorum, quae Numa peragenda imponebaÄ* 
^tar ab Egeria , ut ira Jovis fleeteretur , sit pergit poeta : 
869. Ter tonuit sine nube deus, tria fulgura misit: 
Credite dieenti 5 mira , sed acta , loquor. 
A media coelum regione dehiscere coepit : 
«.Submisere oculos cum duce turba suos. 
Ecce levi scutum versatum leniter aura 

Decidit. A populo clamor ad astra venit. 
ToUit humo munus , caesa prius ille juvenca , 
^ Quae dederat nulli coUa premenda jugo. 
Idque ancile vocat , quod ab omni parte recisum est; 



176 COMMENT ARIUS 

Qoaque notes oculis , angulas omnis abest. 
Tum , memor impelrii sortein consistere in illo, 

Gonsiliuin moltae calliditatis init , 
Plura jubet fieri simlli caelata figura, 
Error ut ante oculos insidiantis eat* 
Mamurias , morum fabraene exactior artis, 

Difficiie est, illud , dicere , clausit opus. 
Cui Niima munificus , facti pete praemia, dicit : 

Si mea nota fides y irrita nolla petes. 
Jam dederat Sallis (a saltu nomina ducunt) 

Axmaque j et ad certos verba canenda modos. 
Tum sic Mamurius : Merces mihi gloria detur ! 
Nominaque extremo carmine nostra sonent. 
Inde sacerdotes operi promissa vetusto 

Praemia persolvunt , Mamuriumque vocanL 
Gum Plutarchi etOvidii narratione conferendusestDionysiusHal. 
A. R.IL 70. 71. tumetiam Alex. ab Alexandro, Gren. Dier.L26« 
ibique interpretes ^ edit. L. B. 1673. Festus: « Salios a saliendo 
et saltando dietos tsse dubitari uon debet." Isidorus, Orig. XVIIL 
12. « Ancile dictum ab ancisione, quod sit ab omni parte veluti 
ancisum et rotundum." Gum hoe consentiunt Varro , L. L. VL 3. 
et Festus in voce Mamurii Vetunu Festum Saliorum agebant 
' kalendis M artiis sequentibusque diebus. Garminis Saliaris, c[uod 
canebant et saltabant per eos dies , duo erant genera , altenim in 
honorem Martis, Jani aliorumque deorum, alterum in hon(Hrem 
hominum defunctorum , qui factis meritisque inclaruerant : 
haec autem axamenta dicebantur , quae vox fortasse derivanda 
est ab ambus , L' e. tabulis , in quibus , ut ediscerentur a pueris 
praetextatis , seribebantur. Praeter Mamurium illum , cui pri- 
mo hic contigit honor , et Luciam Volumniam , Goriolani uxo- 
rem , quam Saliorum carminibus appellari docet Varro , L. L. 
VIII. 38. etiam Augusto vivo decretum fuit a senatu , ut carmini 
Saliari adseriberetur , uti probabili conjectura Spanhemius , 
praef. ad Gallimachura (ed. Ernest. L. B. 1761. voi. II. p. 19. 
seq.) effecit ex verbis Dionis Gassii , LI. 20. E; rs rodg vfi' 
vovQ osurhv S| %cov roU Qsolg ea'ypcc(psa'6ai. Praeterea legi- 
mus apud Tacitum j Ann. II. 84. Germanico post mortem de- 
cretum fuisse , « utnomenejus Saliari carmine caneretur." Pa- 



AD VBRS. 86. 177 

riter Jolios Capitolinus , in yita M. Antonini Philosophi , c 21 • 
p. 31. (Hist. Aug. Script. ed. Salmasii. Par. 1620.) narrat, 
hunc, mortuo filio Vero, jussisse, « ut Saliari carmini nomen 
ejus insereretur." Teste aiitetn ^odem Gapitoliny, ibid. c. 5. 
p. 23. hic M. Aurelius octavo aetatis anno a patre adoptivo Ha- 
driano in Saliorum collegium relatus est , et deinde <c fuit in eo 
sacerdotio et praesul et yates et magister , et multos inaugoravit 
et exauguravit, nomine praeeunte, quod ipse carmina ouncta 
didicisseu" Praesul ^ corn Gutberletho exponere liceat , voce 
praesulior; vates, voc. praecentor^ v/jlvooSSc' ad magistrum 
autem pertinebat cura docendi ritus , et inaugurandi novos Sa- 
.lios. cf. Salmasius ad Capitol. L 1. p. 79. 80. Gasaub. ad Athe- 
naeiim, VI. 14. Lieet tali modo fortasse aliquoties nova populo 
aut sacerdotibus cara nomina inserta fuerint , carminum Salia- 
rium formam tamen satis sibi constitisse atque eandem iere 
mansisse vero est simile , quum certe nefas haberetur omnisin 
re sacra innovatio; quod si verum est , ex linguae Latin^e histo- 
ria sponte apparet , ea carmina , quorum origo ad Numae tem-* 
pora , id est ad linguae Latinae primam infantiam referebatur, 
vix a quoquam intelligi potuisse , quum ejusdem linguae aurea 
vigeret aetas. Goiifirmant ideo Horatii de iis senteutiam erudi- 
tissimi Romanorum grammatici Quintilianus , I. O. I. 6. § 40. 
ait : « Saliorum carmina vix sacerdotibus intellecta." Varro ^ 
L. L. VI. 1. etiam testis est, quanta cum religione haeremo- 
tissimae antiquitatis reliquiae colerentur a grammaticLs , ai&ff-*r 
mans, Saliaria carmina fontem fuisse omnium verborum poeti-ff 
corum , et G. ^lium Stilonem , virum in literis Latinis imprimis 
exercitatum, interpretationem eorum scripsisse^ .,9ed molui 
praeteriisse obscura. — Audienda etiam sunt , quae^jie iisdem 
docuit God. Hermannus , Elem. Doctr. Metr. III. 9. § 5. «Anti* 
qnissimum , de quo accepimus , carmen versibu^ Saturoiis scri- 
ptum , Saliare fuit , quod axamenta dictum fuisse^ j^es tus tradi-» 
dit. Fragmenta hujus carminis coUegit Tobias dM^detbus iir 
libro, quem scripsit de Sallis. In his fragmentin tria sunt loDgi-!^ 
ora , ex quibus de numero conjectura fieri potest ^ sed unum 
dumtaxat ex his satis planum , apud Vftrronem , X^ {i. VI^ p. 70« 

Divom exta cante , divom dio supplice cante. ir. 

12 



Dio Ecripsi pro deo. Canfe pro conife dictum docet Varro. Re- 
liqua duo gravius corrupta sunt , (juam ut sine melioribus libris 
res li tu i p Ossin t. Neque eninireclesalis, opmor, omnes conatus 
retundat ali»piis illo Horatii, Epist. II. I. v. 85. 86. aut aliis simi- 
libus alioruin dictls , dnm modestc el pudenter de his rebus dis- 
pnietur, m faclum esi ab Jos. Scaligero ad Varr. p. 116. Mulla 
enim sunt in hujusmodi rebus , quae ab nobis , licet el temporis 
ingeuti spatio iolerjeclo, et amissis plerisque praesidiis , melius 
rectiiistpie perspiciantur , quam ab ipsis Romaois : cujus rei 
caussae in promptu sunt. Alterunii]lorun],quosdixi,loeornm, qui 
exstat apud Varronem eadem pagina , reslituere conalus eat Sca- 
liger in Gonjectaneis p. 189. in terlio , quem servavil Scaurus 
de Ort'hographia p. 2261. nisi ilta duo fragmenta sunt , mhil 
aliud dispicio , qnam mentionem factam esse nrbis Luceriae. " 
— Ex Fesloet NoniodaoniiraSaliomm verba cognovimus; quL 
■ in Saliorum sallatione praesultabat motum edeiis , amptruarm 
dicebatur; redamptruare vero, qui iiii respondebant. Hinc 
Lucilius : 

Praesul ut amplruat , inde et vulgn' redamptmat olll. 
Alit aliter; cf. Crnquius et Torrentins , et Lucilii ileliqiiiae 
post Haverkampii Censorinum (L. B. 1743.) p. 335. seq. et Forcel- 
linus, ed. Gerni, v. amtruo. Festus praeterea haec babet: (e Pa 
pro patre , et po pro populo positum est in Satiart carmine." 
Sic enim legendum esse hunc locum docuit Valckenarius, 
annot, in Ädon. Tlieocr. p. 380. C. — cf. Tob. Guiberlelhi 
ICti de Saliis, Marlis sacerdolibus apud Romanos, liber sing. In 
^o sacerdotes Satii eornmque sacra accurate describunlur, 
fragmenta carminuni Salianum illustrantur , multi veterum scri- 
ptorumloci, inscriptiones , numismata explicantur cl emendan- 
tur , ac varii ritus antiqui eruuntur. Cum fig. aen, Franek. esc. 
Fr. Haima. 1 704. 8. min. Praeterea Servius ad Virg. ^n. U. 235. 
Vm. 285. ibiqueHeynius: Bergman. Comra, 1, p, 6. Duntop. 1. 1. 1. 
45. Baehr. 1. I. p. 33. 34 et de bistoria L. L.ibid. p. 1 — 6, 
CreuK. Myth. n. Symb. II, p. 980. seqq. Lobeck. Aglaoph, p, 
1292. seq. — Dacer. Wieiand. Zell. Schmid, cet. 

V.87. Ingeniis. Voc. ingenia hicoptimerespondetBclgico 
rernufl«,. 
V. 89. Lividus proprie est livore sive plambeo colore suffu- 



AD YERS. 86—02. 170 

SOS 9 qäem colorem qanm invidiosi sibi contrahere dicantur , 
Kvor et Itvidus saepe summnm inyidiae gradum denotant. cf. 
Sat. 1. 4. y. 93. 

▼. 90 — 93. Qaum in impugnando iniqnum ^vium saorum 
de poetis jadicium eo progressas esset poeta , ut lividam iis 
impmaiet invidiäm^ jam tempus erat^ ne placidam totios 
epistolae indcJem infringeret, neque nimis iusectandi studio 
induIgereC , ad aliam transire argomenti parteinu Hoe aatem taB«> 
ta aite feeit , ut vix sentias te in aliam viam esse deductum. 
Graecos merito laudare videtur Horatius , qnod citius universus 
pbpahts poetarum saomm merita agnoverit^ si repatamus, 
quanto bonore et caritate ipsorum scriptores non a prrncipibus 
modo , sed ab omni fere populo baberentur. Bene expKcat Por- 
pbyrion : « Quod si ab initio jdem Graeci fecissent, quod nunc 
Romani, ut odissentpoetas, quiessent, inquit, yeteres? aut 
quid ad nostra tempora perveniret , quod legere omnibus (lege 
cmnes) , et in manibus babere possemns ? '* 

T. 90. Quod st, Quod in hae et similibus f(»'mulis praece- 
deiitia sive expressa sive tantum cogitata arcte cum sequentibus 
conjungit, neque igitur pleonastice, ut olim plerumque putabatur, 
positum esu Vid. Obbarius ad Epist. L 1 . v. 70. ibique laudati. 
Grajts. Bentlejus recepit , quem ceteri fere secuti sunt. cf. 
adv.28.p.86. 

Novitas, Non male conjecit Schmidius , Horatiumhocyerbo 

nsnrpando cogitasse de novis hominibus , et conferre Jussit 

Cic. ad Fam. I. 7. § 8. « Quod eo liberius ad te seribo, qui non 

solam temporibus his , quae per te sum adeptus ,, sed etiam 

dim nascenti prope nostraelaudidignitatique&Tisti; simulque 

quod video , non , ut antehac putabam , novitati esse invisum 

tneae : in te enim , bomine omnium nobilissimo \ similia iuvido- 

^imiii vitiä perspexi. " 

V. 92. Tereret Terere eodem sensu nsurpavit Martialis, 

"Viii. 3. v. 4. « Tentur noster ubique liber." XI. 3. v. 3.4. 

« Sed meus in Geticis ad Martia signa pruinis a rigido teritur 

^renturione liber." Magis propria significatione hoe verbo usus 

^stCicero,adFam.IX.26. ^jTLottSeiuv Kvpov y quamcontrive^ 

"veram legendo , totam in boc imperio explicavi. " 

ViriHfn. « Pcrsingulos viros.'' Comm«Craq.Simi]imodousui 

12* 



180 COMMENTARIUS 

est hoe voc. Livius, XLI; 8. « Genera antem fraudis duo matan-r 
dae yiritiin civitatis inducta erant." Fea legit Qmritum^ nemi- 
ne, putOy probante. 

V. 93 — 102. Superioribus versibus Graecorum exemplum 
tantum, ut suam confirmaret seutentiam, attulisse yidebatar 
Horatius, quod autem revera fecit , ut aptum haberet transi- 
tum , quo de his dissereret eosque <;um Romanis conferret : de- 
scripsit vero hisee versibus Graecorum studia tam egregie j ut 
Wieiaiidus meri to judicaret , hunc locum inter praestantissimos 
Horatianos referendum esse. Verbo quidem tantum praecipua 
eorum studia tetigit ; sed ita eleganter , ut felicissime ingenii ve- 
locitatem pulchri studio maxime deditam denotai*et, cui mox 
Roaxanorum gravitatem utilitatis unice studiosam non sine levi 
ironia opponeret. 

T. 93. Positts^ pro depositts^ ut saepius apud Horatium; 
vid. Carm. III. 2. v. 19. Epist. L 6. v. 35. A. P. 469. cf. Ob- 
barius ad Epist. I. 1 . v. 10. Ernestus in Clav. Gic. Phaedri Fab» 
I. 2. V. 19. — At quia proprie 6\ciX\iv camponere hella ^ fortas— 
se hic potius dicendum estpos^iHs pro compasttis scv\plum. fuis- 
se. — M onendum autem est , ubicunque dicatur simplex pro 
composito esse usurpatum , hoe a bonis scriptoribus vix fieri 
potuisse, uisi simpleir iUud verbumnotionemy quam significare 
volebant scriptores , satis distinete denotaret. — Multa hnjos 
generis exempla ex Horatio coUegit J. H. M. Ernestus in Clav. 
Hor.Lp. 217.218. 

NugaH hic non magis seria cum reprehensione dictmn esse 
mihi videtur, quam ubi poemata nugas et /Wecra appellavit 
Horatius. Epist. 1. 1 . v. 10. ibique Wieland et Obbarius : 

Nunc itaque et versus et cetera ludicra pono. 
Epist.n.2.v. 141— 144. 

Nimirum sapere est abjectis utile nugis , 
Et tempestivum pueris concedere iudum , 
Ac non verba sequi fidibus modulanda Latinis , 
Sed verae numerosque modosque ediscere vitae. 
Sat. I. 9. V. 1. 2. ibique Heindorf. 

Ibam forte via sacra , sicut meus est mos 
• Nescio quid meditans nugarum , totus in illis 
ubi ad vocem nugarum Porphyrion : « Sic verecunde poetae 



AD VER8. 92r^9A. 181 

nugas et risus soleptappellare versiculossuos/' — Utirecteo- 
ninino ad laudata loca docuerant Wielandiis et Obbarius , Ho-^ 
ratiam minime ex iutima mentis persuasione sua po^mata nngas 
et ludtcra appellavisse , sed sive per jocam et simulationem , 
OYC per improvisam animi perturbationem 9 e re , quam traeta* 
ret y subito ortam , ita locutum fuisse, sie etiam nostro loco ver- 
bum nugari usurpavit , non ut sao vkuperio notaret Graeco- 
nun stadia , sed praesertim ut bilare eorum ingenium toto coe- 
lo a Romanonuu pristina severitate distare ostendereU Becte 
qaocpe Gonmi. Gruq. nt#^rf'interpretatiis est : « ludere et otia 
sectari ;'^ dammodo cum Dacerio intelligas , Graecos tunc ma-* 
gis qaid pulchrum et jaeundum esset , quam quid utile quae- 
sivisse. Magis propria tamen est explicatio Schirachii ia Indice : 
« rebos Indicris operam dare , carminibus y. ludis gymnicis y 
aliisque." 

Bellis. Postquam tumultus, ex Doriensi cum Heraclidis inva- 
sione et migratione orti , sedati fuerunt^ coloniaeque principes 
in oram Asiae deductae ^ sensim , primiim Asiae , tum ipslus 
Graeciae civitates florere artesque pacis colere coeperunt. Mul- 
ta jam tunc eluxerunt ingenia , poesi imprimis nobilitata , sed 
post Persica demum bella , pugnis Marathonia , Salaminia et 
Mataeensi commissis ^ omnia ea studia , quae commemoravit 
Horatius, ubique regnare coeperunt , et maximeinÄtbenien- 
siain civitate , quae inde ceteris Graecis in omnibus rebus ita 
longe antecelluit , ut quasi ^^Xhuho^ ^EAA^; dici posset. cf. 
Pr* Greuzeri oratio de ciy. Athen. humanitatis parente (edit. 
Francof. 1826.), p. 2^.51.59. Bibliotheca Crit I. 4. p. 1.2. 
Nachträge zum Sulzer, I. p. 49 — 51. el imprimis: « Kurzer 
Abriss der Greschichte der griechischen Poesie ," in eodem 
opere I. p. 255 — 340. de Athenarum ingentibus in omnibus 
literis meritis eorumque probabilibus causis eo tempore , dfe 
quo maxime loquitur Horatius , eodem loco agitur p. 293 ^300. 
Bene cum nostro loco comparavit Zellius , Aritot. Polit. VIII. 
6. 6. p. 331. edit. Schneideri: ILyjiXoLcrriK&TBfQi y^vofievoi 
dik rkc evTopiuc xa) [jLeyct^^oyl^v^Srepot Tplg apejiiVj %ri re 
TpSrepou Kcä /Jt^erk ra. M^hKic cPpovijfzuTia'6evTeg Ik r&v 
Kpyoov TT&cvii ffTTOvro /luö^a-ectjf , qvSiv huKpivovre^ , «AA* 



coiaiKfCtfRtOS ' 



V. 94. £t in vitium fortuna labier aequa. Porphjrion: 
i{ Dicit vitium felicitatem prosperae fortimae esse, etdelicias, 
in quaslapsa sit Gmecia, posti^uam bella deposuit." — Com- 
ment. Cruq. « In vitium deliciarum propter prosperilaiem for- 
timae." Aliquid dicunt Sctioliastae , at non satis tamen expli- 
cuerunt, quiil poiita signiGcaverit.vocabuHs in vitium labi, 
Haec (jiiidem adeo displicuermit Schutzio (Opusc. Philol. et 
Philos. Hai. 1830. p. 244 — 247.), aiproponeretemendatio- 
■oem in vacuum , hae esplicatione addita: u In vacuum , sei]. 
tempus, labi, nihil aliud est, nisi in otium, adeo<jue »n de- 
tidiam mcideve." At vacuum nusquam de tempore, sed de 
Bpatio dicitur; et licet de tempore dicei-etur , non posset signi- 
ficave in vacuum. labi, in tale otium incidere , quo pacis stu- 
dia , ludi, aites, literaefloi'erent, sed in ejusmodi tempus <juo 
niliil omnino ageretur. Tuemur igilurvulgatamlectlonem , et 
in vitium labi äictamessc putamusde matationemoitim, quae 
paullatim apud Graecos Tacta est, qnum a prisca simplicitate 
recedere opibusque etotio florere coepissent. Qtiod poiitabanc 
tnutatiooem adeo absolute vitium, i. e. depravationem dixe— 
rit, lioc derivandum est ex veterum de civitatum piosperi- 
late sententia, quam egragie exposuit cl. Heusdios. Diatr. 
in civitates antiquas, vid. Comment. Lat. III. Classis luslil. 
Belg. II. p. 49. seq. « Solemus nos feie populorum lloiem et 
prosperitatem aestimare e divitiis, opibus, mercatura , sdi 
proventibus, rerum opportuuitatibus. NegJigebant haec pror- 
sus veteres, de tlore disserentes civitatom suarum. Cives atteude- 
bant , non res civium : negabant adeo , bene se babere rem- 
publicam, quae opibus alHueret ; nam distiahi ita cives a corn- 
mani caussa , et suas praeponere divitias reipublicae saluti el 
auctoritati : virtiilem adeo tölli , quae patriae amore conline- 
Hir." Moratius vulgarem quidem de civitatibus opinionem , se- 
cundum quam nlbil iis magis perniclosum ducebatur, quam 
opes et lux uria , sccutus esse videtur; sed tamen pro malis , 
quae ceteri ex opibus etluxu civitatibusaugurabantur, ipse ta- 
lla studia expaceetsecuuda fortuna Graecorum orta foisse tra- 
didit, ut facile suspicemur, eum non adeo veteris discipUnae 
morumque secl.itorem fuisse , quin videret mutta bona conjun- 
eta esse cum otioctluxu. Nequemiiiim; vivebatenimsub Au- 




▲D VER9. 94. 188 

gasti impeiJo , qtictm de antiquis illis civitatibus mhil nisi am- 
bra et ^ecies superesset , et ipse dulces pacis et afSaentiae &ua> 
ctus perciperet , Musisque suis potissimum yivere posset. 

Fortuna. Veteres plerumquey quum de fortuna Ipqueren-^ 
tHT, intellexisse divinam prudeatiamprobare conatusestMu- 
rettis , Oper. H. p. 552-^-4li56. ed. Rubnken* 
' Labier. Er paragogicum infiniti^is passivae terminationis 
additam. poetis frequena in usa fiut , . maxime Lucii^tio, Hora- 
tins iUad usurpavit SaU L 2. v. 35 .. laudarier. P* 8. v. 67. tor- 
querier. Epist. II. 2. v» 148. faterier^, et fortasse saepius. In 
prosae orationis seriptis formulis juris inhaesit ; ceteji^um ra- 
xo reperitur apud aureae aetatis sciiptoresi. De significatione 
verbi Ictbi haec leguntur iu Miscell. Observat. Crit VIII. 2rp^ 
188* « Labt non significat proprie motum lentum, sed Tel 
x^lerem., acfacilem» HincOvid. Met. VI.216. /apfa^ce/ers alt, 
et IX. 85. Japsu placido. . Et sic de insensibili in vulgato illo r 
K Labitor ocGulte fallitque volatilis aetas." (Ovid* Met. X. 619*) 
firimario autem signiijicatu valet pro eo motu qui deorsum fer- 
tor ; quumque is motus sit faciUimuSy celer , ac non aliena vi y 
€ed spontanea gravitate contingens j hinc factum ^ ut ad Tarios 
motus voluntarios , celeres facilesque translate adbibeatur ^ sic 
pro v(Jar&et navigare apud poetas, ac de motu fluminum j si- 
derum : et labitur rota pro Tolvitur. Sic labiperglaciem est 
(Gallicum) glisser , quod leyi conatu ac celeriter fit ; vei quod 

labitiur tacite , quasi ubi causaqn impellentem non videas 

Caeterum fateor labi non, tam vehemeus esse quam ruere , vei 
praectpttem ire; quod belle expressit Li vi us, praef. lib. L 
<( Labente deinde paullatim disciplina , velut desidentes primo^ 
mores sequatur animo; deinde ut magis magisque lapsi sint ; tum 
ire coeperint praecipites : donec ad haec tempip^a , quibus nec 
•vitiä nostra , nec. remedia päti possumus , perventum est." Ubi 
vides gradationem : desidentes — lapsi — praecipites ire.' cf. 
Ovid. Met. XI. 631 . « Labique ut somnum sensit in aitus , ef* 
fiigit." Cic. deLeg. H. 15. § 38. <« Quärum (civitatum in 
Graecia) mores lapsi admollitiem, paritersuntimmutaticum 
cantibns." Justinus, I. 7. dq Lydis : « Et sic gens industria 
quondam potens , et manu strenua j effisminata moUitie luxuria- 
qoe , yirtutem pristinam perdidit ; et quos aote Gjrum inyictps 



184 COMMBNTABIUS 

bella praestitetant , iu luxuriam lapsos otium ac desidia sape- 
ravit." XXI. 2. de Dionysio minore. « Sublatis deinde aemiilis, 
ia segnitiem lapsus." 

Aequa. vid. ad y. 68. p. 153. 

V. 95. Athletarum. A.thletae {a^^^ijrai) dicebantur , qui ad 
certamina gymnica {a^Xovi^ ary&vcii) in stadium descende- 
bant, quorumapud Graecos quinque fuerunt genera , SpSfiogf 
iia'KOq^ &XfiCij '^rvyfjuvij Tcc^ij* idest, ciirsas, discus, sai-, 
tus, pugilatus, lueta: pro Tvyii^ifl antea aKOvnov^ jaculaniy 
in osu fuislse yidetur. Qui simul omnia certamina adibant 
TivTOtA^ol j quinquertiones , Tocabantur. Gujusque generis 
certaminum plures fuerunt species et eonjunctiones. Praemia 
(Ä^Aa 5 fips&jiet») in ludis sacris , Olympicis , Pytbieis , Ne- 
meis , Isthmicis , fuerunt coronae ex oleastro^ pinu , malo, a- 
pio; at gloria victorum f uit summa: statuae iis ponebantor, 
revertentes in patriamquadrigis invehebantur inurbem, vul- 
go per aperturam propterea in muris factam, et plerumqoa 
publice in prytaneis alebantur. Omnis praeterea ingenua ju- 
ventus arte palaestrica exercebatur , quippe quae praecipua ha- 
bebatur educationis pars ; quare etiam quaevis civitas sua ha- 
bebat gymnasia , huic arti exercendee ab origine solum destina- 
ta { qui autem athletae esse cupiebant , publiceque in ludis de* 
certare volebant , in scholis , itidem plerumque publice insti- 
tutis, tolam vitam exercitiis dabant, et subinde ad incredibi- 
le corporis robur et agilitatem pervenerunt. — De athletis et 
ludis Graecorum cf. J. G* Vossius , de natura artium , lib. L 
sive de quatuor artibus popuiaribns , cap. 3. L. Bosii Ant. 
Graec I. 17 — ^26. Barthelemy, Voyage d'Anarcharsis, cap. 
8 et 87. NitSch. Beschreibung der Griechen , 2. ed. von Köp- 
ke, I. p. 718^748. et quae veterum loca ibi citantur. Prae- 
terea H. Mercurialis , de arte gymnastica libxi VI. AmsU 1 672. 
inserti quoque in Poleni Suppl. Thes. Ant. III. p. 445 seqq. 
P. Fabri Agonisticon, L. B. 1692. vei 1695', iusertom et au- 
ctum in Gronovii Thes. Ant. Graec. VTII. p. 1758 seqq. Fr. Ja- 
cobs , Vermischte Schriften , III. p. 267 — 262. Hic tamen 
imprimis legendus est de juvenum ingenuorum exercitiis gym- 
nasticis, ibidem p. 17—25. 170 — 197. et cf. C. A. den Tex,de 
vi musices ad excolendum hominem e sententia Platonis (Traj. 
1816.) p. 21—36. 



AP VERs. 94—97. 185 

Amty « capide desideravit.'' Gomm. Gruq. 
Equorum» Equestria et curulia certamina sensim cum ceteris 
in ludis sacris conj uneta fnerunt. Per omnem Graeciam tunc 
equi ad haec certamina magna cum cura educabantur et multa 
arte exercebantur. Propter magnos autem sumtus equorum et 
corruum eorumque apparatus , et quia dominis licebat , aurigis 
equorum regimen committere , principes plerumque et reges 
et nonnunquam ipsae civitates praemia in hoe genere certami- 
num petere solebant. Quanto etiam studio equorum ceteri divi- 
tes flagrarent 9 patet ex exempio Alcibiadis (Thucyd. VI. 16.) 
et ex Nubibus Aristophanis ; cf. Barthelemy , L 1. cap. 37. 

T. 96. Longum foret ex ipsorum veterum testimoniis probare, 

qoanto honore, quantaque admiratione apud Graecos habe- 

rentor statuarii eorumque opera. Innumera per totam Graeciam 

exstabat signorum et statuai*um copia , ex marmore , ebore , 

aere maxime fabricata. Fora y templa , gymnasia , omniaque 

loca pablica iis ornabantur. Permagnus statuarum numerus a ye-> 

teribus memoratur et describitur, imprimis a Pausania in Descr. 

&raec. et Plinio in H; N. Supersunt multae earum reliquiae , 

recentiorum statuariorum perpetua exemplaria , quae imitari 

quidem student , aequiparare vix sperant. cf. Gillies , Hist. of 

Greece , cap. 14 Barthelemy , 1. 1. passim , et imprimis Fr. 

Jacobs , Verm. Schriften. III. p. 41 7 — 544. « iiber den Reich- 

thum der Griechen in plastischen Kunstwerken /' etquosin 

magno notarum numero laudavit. Statuarios cognosces*exFr. 

Janii Gatologo Artificum , edito post opus de Pictura veteruni , 

lioterod. 1 794. foL sed multo certius uberiusque ex novissimo 

Catalogo Artificum, confecto a Julio Sillig. Dresd. et Lips* 

1827. 

Fabros , « artifices" Gomm. Gruq. 
Amamt , « cupide petiit." Idem. 

y* 97* Suspendit pieta vnltummentemque tabelluj « i.e.habuit 
vultum suspensum , id est , dependentem a tabulis pictis , id est , 
admirata est picturas." Gomm. Gruq. Hujus vocissignificationem 
egregie illustrat lusus yerborum Manilii, V. 665. de fiinambulis : 

Et pene ut pendens populum suspendit ab ipso. 
Non audiendns est Landinus , ubi , de yera interpretatione , 
qaun dedit, dubitans , alteram proposuit, qua ita dixisse fingit 



COMMENTARIUS 



Horatiam, « quod pictaram ita viventem produxerit , ut vul- 
tum, id est, affectumaDimi et menieni habere videretur;" ne- 
que fiaxlerus , gui ait , mentem significare argulias vuilus; aut 
Gesnerus, esplicans : « Vultum ac lifieameula oiis itaexpressa, 
ut pliysiognomon aliijuis iade judicaie de Diente et moribus pos- 
tet : vei quod faoiibarius , at quivis spectator videret , sedata 
an perturbala mente, hilares au tristesessent,'' Neque denique 
Dacerio, (qui autem postea sententiam mulavisse videliir) et 
ScheUero (iu Lex. maj. ed. 3. LIps. 1804.) credenduni est , 
cogitatitibus de tuore pictorum , tabulas judicio vulgiexponen- 
Uum : quomodo enim omnis Graecia , universus popidus , de 
quo loquitur Horatius , dici possit tabulas suas pictas suspen- 
dere ? Etecte igitur, uti totius loci ratio et coutextus docet, 
Scholiastes Cniquiauus huuc locum exposuit, el qui cum eo 
.conseiitiiint , Chabot. Lambia. Torreiil. ilm-d.WieIaiid.Ha- 
berfeldt. Doeriiig. Zeii. Schmid, et Forcellinus in Les. De more 
enim poclaruui Horatins tabellis pictis vim tribuit , qua vultum 
mentem'pie spectantium desesuspensos teuex'ent , utsigniGca- 
ret , hosoculis fixis , et cum admiratioue jutenta tabulis iiiliae- 
rere: qiium , ut verbis utar Quintiliani , I. O. Xl. 3. § 67. 
<(pictur3, tacensopus, et habitus semperejusdem , slcinin- 
timos penetret atfectus , ut ipsani vim dicendi uonuuuquam 
superare videatur." Docet piaeterea hiclocus, unde toties apud 
Latinos legamus de vuJtui'1 aiiimosuspenso , proincerto et ex- 
pectatiouis pleno , si repiitamus , incerti etexspectantis auimi 
esse . oculos in aJiquem locum figere indeqne quasi depcndei-e. 
Beete praeteraa docuit Hui-dius , verbum suspendere , quum li- 
gurat« non propne ab Horatio usurpatuui sit , cum utroque 
I vuUu menteque satis apte convenire. Hae auieniocca- 
lus est vir doctus , ut contra Dorvilliumiusurgeret, mo- 
' rem defendentem veterum, quo duosiibstantiva unisnbjange- 
bant verbo, iisdem respondcnli, quod tamen altenitri perse 
posito applicari non vei vix posset ; quod scilicet hic monen- 
dum esse ceusebam, non ut litem islam dtjudicarem , quod 
nostrum hic loci non est; sed utlectorlbus hujusce reicupidis^^s 

isque viri doctas utilesque disputationes conjunctim legen 

das commendaiem : vid. Hurd. ad h . 1. L 325— 338. J. Ph. d'Or 

ville, \aimadv. in CfaaiitiHiein , 1V,4. p. 394 — 401. — ■Gun — a 



AD V£H8. 97.98. 187 

nostro loco apte confem poasant : Sat. IL 7. v. 95. « Vei cum 
Pansiaca torpes , insane , tabella." Epist. L 6^ y. 14 « Defixis 
oculis animoque et corpore torpet?" Cic. Par^d. V.2. §37* 
« Echionis tabula te stupidum detinet, aut signum aliquod Po- 
lycleti." Virg. JEn. IV. 79. « Pendetque iterum narrantis ab 
ore." cf. Ovid. Her. L 20. Quare Guniugamus legi voluerit 
vultumque animumqne ooo satis perspicio. Saavior lectio Bo* 
thio yidetur vultum pieta ; sed cf. Jahnii anhotatio p. 242. 

Minus bene , quam de arte statuaria , de pictura Graecorum 
judicare possumus , quia non ut illius , hujus reliquiae exstant* 
Ex testimoniis et descriptionibus ipsornm yeterum tamen efB* 
cerelicet^ Graecorum principes pictores , Polygnotum, Zeuxi-* 
dem, Parrbasium, Prötdgenen, ad magnam hujus axtis peri- 
tiäni pervenisse^ et justa aequalium admiradone diguissimos 
fuisse ; sed tamen principatum cedere debere ]MCtoribus re- 
centiorum temporura. Causas hujus rei ex ipsa artis natura et ex 
ingenio Graecorum indagarunt artis pingendi historici recentio- 
res. De pictorlbus Graecis cf. J. G. Vossius , 1. L cap. 5. Gil- 
lies , 1. 1. cap. 32. et 40. F. Junii et Silligii Catal. Artif. 

T. 98. TtbicinibuSj i. e. </ tibia canentibus et fistulis.'^ 
Comm. Cruq. Lambinus et cum eo Zeunius , Doering. Haber- 
feldt. et Schmid, opiuantor , Horatium voce tibicinibus si^vi- 
ficare Tcduisse comoedos; quam opinionem utprobent, locum 
ex A. P. 202. seq. et 214. stq. afferunt , ubi Horatius de tibia in 
Romanorum comoediis loquitur ; sed Dacerius jam bene Lam- 
binum refutavit , neque unquam se legisse aiBrmavit , tibicines 
in comoediis Graecorum adhibitos fuisse , quod igitur solis Ro- 
manis proprium es$e crederet. Equidem , licet probaretur ti- 
bicines in agendis comoediis in usu fuisse Graecis , tamen sen- 
tentiam tueri pergerem , Horatium hic non de comoediis cogi- 
tayisse , sed de gaudio et oblectamento ^ quod omnes Graeci ex 
mnsica proprie sic dicta perdperent. Nam si meminimus, 
qnantam yim Gräeci uniyersi musicae tribuerent , cujus ope im- 
primis, quum adhuc cum poesi arcte esset conj uneta, adhumani- 
tatem se peryenisse faterentur ^ si praeterea recordamur tot de 
bonis malisque effectibus mosioes disputationes apud philoso- 
plios 9 tot mnsica exstitisse certainma in festis eorum et ludis 
sacris conslituta , si , inqoam , haec reputaraus , non facile cre- 



188 COMHENTARIUS 

demus j Horatium voce Hbtctnibus contra suum morem obscure 
sifpi&csiyisse comoedos j -necjyie yevo mustcoa ; quos nominavitse 
quemcunque deceret, qui , quum, ut probe sane HoratiiUy 
Graecorum mores novisset , eorum praecipua studia ename- 
raret. Ita Cicero , Tusc. L 2. § 4. « Summam eruditionem 
Graeci sitam censebant in nervorum yocumque cantibos. Igitor 
et Epaminondas , princeps , meo judicio, Graeciae, fidibns 
praeclare cecinisse dicitur : Themistoclesque aliquot ante annis, 
quum in epulis recusaret lyram , est habitus indoction Ergein 
Graecia musici floruerunt , discebantque id omnes , nec , qui 
nesciebat, satis excultus doctrina putabatur." — Horatiiis 
igitur nostro loco de musicis cogitavit, sed tanquam poeta una 
specie nominanda totum genus intelligi voluit : nominavit aa* 
tem , uti decebaty praecipuam speciem , quippe ex Athenaeo , 
IV. 28. p. 184. docemur j Graecos, prae ceteris musicis Instru- 
mentis, tibiae cantu operam navasse. Gonfirmatur nostra sen<* 
tentia A.P. v. 412— 416. 

Qui studet optatam cursu contingere metam , 
Multa tulit Fecitque puer , sudavit et alsit , 
Abstinuit venere et vino ; qui Pythia cantat 
Tibicen , didicit prius extimuitque magistrum. 
Hoe loco enim de certaminibus Graecorum exempla sumeus j 
tanquam praecipua genera cursores et tibicines memorat : duos 
simui principes ludossacros videtursignificare, quippe Olympids 
gymnastica, Pjthicis musica certaminapraecedebant. - Demosice 
Graecorum vid. Plutarchi libellus de Musica; quilibellusquoqoe 
<( Graece cum Gallica versione aBurettoeditusexstatinMemoriis 
Academiae Parisiensis Inscriptionum, t. X. eodemauctoreBuretto 
est Examen hujus libri Plutarchei t. VIII. poiToanimadversiones 
t. XIII. XV. XVn. longae illae etmultae, utiles ad Graecae mu- 
sicae cognitionem , qua Burettus prae ceteris hominibus doctis 
valebat." Haec Wyttenbach. in indice ediL Plut. p. CLXXI. — 
Antiquae musicae auctores septem , Graece et Lat. M. Meibo- 
mius restituit , ac nolRs explic. Amst. 1662. J. G. Vossius , L L 
cap. 4. Bartb^lemy , 1. 1. cap. 27. Gillies , 1. 1. cap. 6. G. A* 
den Tex , djsputatio de vi musices ad excolendum hominem ex 
sententia Platonis. Traj. 1816. Hic praeter Platonem etiam 
ceteros scriptores Graecos de musices vi et ei&caciaexciissity 



relalionemque dedit , p, 85 — 93. Plutarchei libelli mox laudati. 
De usii libianiin a philosaphis minus probato vtd. p. 127. 128. 
Äliam ob causain Alcibiadi displicueruni tibiae , ut tam ipse 
tibiis caneie Dollet , quam ceteros ipsum tanquam elegautiariuu 
priocipem suspicientes juvenes ingenuos induceret , ut libiaram 
asum recusarent: sed audiamusPlutarchum, Alcib. 2. p. 1 92. 'EteI 
S* sU rh (i-civ^avstv ijxe, toU (i\v aMois vTryjKove SiSa- 
<rx.ä,Xoit eTieiKäJs, ro S' otiKttv ycpsvyev ut ayevv'ii Kai av£~ 
^LtCSepoy' xA^«TpDu /A>v yap Kcä Aup»; XP^J"'''' '"'^-J' °^ts 
irx^fi.aTOs ovTE fiop(pijc e?,ev$£pai TpEToCirijt ^ia(pS£tptiv f 
uCäoöc <J^ (pvtru'vrog av^puTov o-To/^aT* x.cä toi)« g-vvi^Seis 
'äv Trävv (löXti har/vmcit ri "Trpos-uTTOv' bti S'h rijf i^hv Äupav 
Ta XfUjxEvui trv[/,<P$£y'yeirSiii käJ trvvöiSsiv, Tbv S' ctvXlv 
iTUTTOfii^siy nai uToCppiXTTeiv enäa-TOu r^v re (^iiiyyp! x.cä 
Tii* Xöyov a0aipovfj,£vov. «.AuÄetTiinrctv oCiv" £(p)j «Qij- 
^aiuv 7rat$£5' ou yxp "tiTa<rt StaXiyeirbaf ^/aiu tJfe rotc 'AÖtj- 
»aioi? , äi ei TrarSpss Xiyova-tv , «p'x>iy^'^'i 'AÖtjjiä Kcii tto,- 
Tp^os 'K-JC&XXuv f(rrtv, äv i^ /jbhveppi^ST^v avXhv, o ^^ xal 
rhv oiiXiiTViv e^sSsips." ToiaiJTa Tui^icv ana y.aitr-!ravSx- 
^(cv 6 ' AXx.i^id§m avTov te tov ^afl^^aToe ecTricTi^ire acii 
Toöc aXXovi. Tctxb yxp Sii^Ä^sv ö Xoyo^ eU roiii '?rai^a( , 
täi fi^ Toiäi' ö 'AXKi(3nzSi^s JBSeXCttoito tIjv avXijTixijii xsä 
yrXevä^oi rodi i^avSavovTxs. "oSsv e^eTTEtre KOjj-tSvi tuiv 
fAfufl/pMC ha,TptfiC^v Kd) TrpoETijXciKifrQij wa.vTaTa.iTiv ö ctv- 
Aös. — cf. porro Fr. Jacobs, Vermlschte Schriften, III. p. 
25—31. 262— i281. Casp. BardioHnus, de Tibiis vetemm et 
earmn antitjiiousii, Amst. 1679. de usu libiarum in comoedia 
apudRomauos vid. G. A. B. WoIfl'. de canticis, p. 5 — 7. etquos 
laudat Baebr. 1.1. p. 56. 

Tragoedis. Ud bene monnit Osannus, AnaL Ciit. p. 70. in 
Scboliaste Cruquiano hic ad esplicaudum voc. tragoedis perpe- 
ram legilur actionibus tragicis , pro actoribus tragtcis. Casau- 
bonus, desatyr. poesi , I. 1. ait, primis temporibus ignoratmn 
fuisse discrimen inter tragoediam et comoediam : quum com- 
munl nomine omnes ejus geueris SpajiaTtKOi /^Ifilla-eii voca- 
rentur rpuy^Stai siveTpayä}Sioii. Bentlejas autemprobavit , 



190 COMMENT AHIUS 

in Resp. ad G« Boyleum , ed. Lennepii , p. 165 — 172. Tooem 
rpvyiaiiavy antiquitus solum usurpatam fuisse de comoiedia, 
nutKjuam de tragoedia : qua in re plerique recentiores Bendejo 
assentiuntor ; cf. Scliweighaeaser« ad Athenaeum II, p. 40; Ap- 
pendix nou ad Etym. Ma^n. quas ed F. G. Storz. Schnei- 
deri Lex« Graec. et Schoell , Gesch. der Griech« Lit. 1 < p. 271. 
Casaubonns praeter alia j ut probaret rpcerymiicof esse commuie 
nemen , lociun attulit , quem non distincte suo auctori triboit , 
qtiare forlasse Daceriusr Atbenaei esse credidit ; SchoelL (L 1# 1. 
pu 213.) Aristotelis : Bentlejus Tero sumtom esse docet ex Ety- 
mplogico Magno. Hujus verba, a Gasaubono fortasse panlio 
mutilata ex adversariis descripta , et nuper a SchoQllio fidelitter 
repetita, ex ipso fonte dabimus , iis tantumomissisy quae ne- 
niini probandaspraebentderivationes. KeKX^rcu Sh rpafyaSiäj 
%Ti rpciyoQ t}} ^Svi ic^^^ov eri^ero. ti on rpuyoii^XoyeXaii,' 
^xvov oi viK&vreQ* rpvya y)ip \kxXovv oi TotXcuo) riv viov 
ohov. ^ . . tj ccTh rviq rpvyhi rpvycaSia. ijv Sh rh tvofid tovto 
Koivly Koä Tphg T^y KUf^q)S(uv* eTe) oHtcj SteKixp^ro rotriii 
TOf^asoj^ SKxripoLQ* äAA' eU cturviv %y j^vt^äÖAov, jjrptf^* 
Ca-repov Sh rh fihv Koivbv ovofj^a lia"X,^ ^ rpotrycaSiou viSk 
KCofjbcpSici äyofida-TUfj eTeiSij Tporepov kolta KcafJLug ^Ägyop 
avrct h raU eoprcug rov Aiovva'ov Kcä rijc /^fApjrpog. Etymo- 
logico conjungendus videtur Eustatbius , ad Hom. Odyss. XIV. 
436. p. 1769. 46. ^Iö-t/ov Sh Zu ro Tpärov oi tuXccio)^ äc 
IcTopel Xlce,va'iiyiOLQ j ni^mreg r^v e\jpea'iv rov ohov y qtSeof 
hcpevpöv KOti toijq eavT&v KoofJi^^TCig KOtnoXoysty. ZQeyeppiiii 
Kcä rh KdSficoSelyj ore k») riiv,}^vfJt,ci(vofJt,eyi]v roU ifJi^TiXoig 
ulyciy ^j;a")v, &6Aov rijc ^Sijg Trpoi^evro. rods Sh iycovfTOr 
fiivovQ rparycaSoÖQ eKciXetroLv Sik t^v It) rpdyca S^XovSrt 
qiSviv. Athenaeus , II. 3. p. 40. 'Axb (Jt^i^Tfi^ Kcärijs KCiffJi^taSicufy 
Koä rijg rpoerycaSiuq evpecic' ev ^iKuplx rijg 'Att/x^c evpStil 
Ku) Kur^ oa/rhv rhvrvii, rpvy^jg Kcttpov ä^' ov Sii Kcä rpvyti^ 
Siu rh TTp&rQV SKXvi^yi ^ KOOfJbcaSict.^^ Senteniiam Etymologi sic 
explicat Bendejus ; 99 TpoLycaSicLV nomen habere posse levi mu- 
tationear/duyo^^/^* quamvocem, rpvycoSia^ antiquitns^non 
tantum tragoediam, sed etiam cpmoediam significiisse t tam 



AD VEBS. OS. 191 

i haec duo genera poeseos non fuisse distincta , sed uniiin 
idemqiie pvaemiQm iis fuisse {TpCya) viQum : deinceps tragoe- 
diam antiqumn illud nomen retinuisse (u mutato in «) , etalte- 
ram vocntam comoediam," Sed quum Etymologus solus sit , qui 
hanc sententiam tneatur , Benilejus ejus auctoritatemnihili Ka- 
bendam esse j ubel. Licet equidem facile concedam in eo errasse 
Etjmologum, qnod TpaycoSia derivandum putarel a TfvytaSic^, 
tamen ex locis descriptis Eustatliii et Athenaei ellici censeo , 
plures grammaticos inventionem tragoediae et comoediuearcte 
coQJuuxisse, et ad unain eaDdeDique originem retulisse : quod 
ipatn etiam miniuie a rei tiatura akhori-eat , ego feie assentien- 
durn esse existimo Etymologo statiienliTfuyaJ^/ai' fuisse cöm- 
mune dramaticorum ludorum iiomen , eo scUicet tempore, 
ijuum nondiim exstarent duo diversa geuera ti'agoediae et co- 
luoediae, sed quum una eaque incultissimaforma priniai-udl- 
menta rei scenicae agerentur , quae delnde sensiui in duo triave 
genera abierunt. Contra autemEtjmologisententiamdisputatione 
Bentleji probatum esse judico, nomen 7'fi;')'wJ('fl!j'deiiideuon tra- 
goediae, sed comoediae subinde datum fuisse: tortasse quia 
priscae dramaticae actiones comoedtis erant quam tragoediis 
propiores. — De vocisTfaytoJiöiff derivatione cf. praeierBent- 
lejum, 1. I. p. 127. 164. 165. 173. cet. Donatus de com. et 
trag. in Terentio Weslerbov. I. p. LVII, Evanlhius de trag. et 
com. ibidem p. LIV. Vossius in Etjmol. el Instit. Poet. II. H. 
S I. Sohoell. 1. 1. I. p. 218. 221. 271. — Äiistoi. A. P. VI. 2. 
Ea-TiK oi/v Tf ayaSia /xiftfiini Tpd^eus <rirovSa.'ius kcH rsAe*- 
Off, fieye^og ej^^oCin^t viSu^ii^ivia Xoyt^^ y^Ufii eKaSru tSv 
eJJcSv iv TOl; fLOfims' Sp^vriiiv , Koi ou Si' aTrayyef^icn' §i' 
«A/ou xiä (pofiov 'repaivova-a t^c tu<v ToiovTuvra6iJiJ,aTtiiv 
■^aöaptriv. ibid. 9. ävdyKij oOvrätrvu Tpayi^Siai i^-ipvi ehstt 
?f , )c«ö' a TOid Tti ea-Tiv ^ Tparya^ia. TauTCt ä'ea-Ti, /iuflof } 
■aLcä ^d}f) Hai Xe^it t xo;) Sitxvoia, koi h'4"s t if-^ /j.e^o-!roi(a. 
Äid. 20. «f ^^ fii-sv ouv Ka) olov i|'u;(^^ o [ivhoi rijc TpayiiiSias- 
lioc est , inteiprele llermanno; u Est ergo tragoedia imitatio 
actionisstrenuaeet perfectae, longitudincmliabentis; factaser- 
mone singulis illecebrarum generibus in singulis partibos con- 
dito; agentium , non per narrationem ; miseratione etterixH<e 



1 92 COBIHBNT ARIUS 

haram et similium perturbationum purgationem perficieiis*'— -* 
Necesse est ergo, ut omnis tragoediae partes sint sex , quibos 
certam quandam naturam nanciscitur tragoedia. Hae sunt &- 
bula , et mores , et dictio y et seDsus , et seenicus apparatiis , et 
modi musici. — Primaria ergo tragoediae pars et quasi animä 
fabula est." cf. Hermannus quoque in Gommentario et in Coin«« 
mentatione Aristotelis A. P. subjecta. Lessing. Sämmtliche 
Werke, edit. Garoliruhae, XIII. p. 161 — 184. Marcus Anto- 
ninus, XI. 6. Upärov ui TpceryaySiufTotp^x^^tja-avvTO/ivif 

TTlKcä T&V (rVfJLfiuiuSvrOJVj KCii %Tt TUUTCt OVTCJ Ti^VKS 

yive^^otij Koä %tij ofq liri rifc TKijyijg \{/y;gÄyCl^yrf<^Ö5, 
Tovrotg fiii ä^dfo^öf st) rijc [Ati^oyo^ a'Ki]vijg. c£ Sulser, 
Allgemeine Theorie der schönen Kiinste IV. p. 654—596. 
qoi' ingentem scriptorum nuraerum de trag. retulit. Manso 9 
äber einige Verschiedenheiten in dem griechischem und deat- 
scbem Trauerspiele, in Nachträge zum Sulzer , 11.229 — ^277. 
Herder. Sämmtliche Werke, ed. Carolinihae, XII. p. 218—279. 
Fr. Jacobs , Verm. Schrift. III. p. 305 — 322. P. van Limbnrg 
Broawer , Verhandeling over het nationaal tooneel , in Werken 
der Holl. M aatsch. van Kunsten en Wetensch. VT. p. 102 — 105» 
et ejusdem Commentatio <le ratione , qua Sophocles veteram de 
administratione et justitia divina notionibus usus est ad volupta- 
tem tragicam augendam (L. B. 1820.) p. 14 — ^28. P. J. L. Hoet, 
Comment, de Graecae tragoediae ratione et nobilissimo Vonddii 
fabula, Gjsbrecht van Aemstel, ad eam exacta. (Traj. 1821 .) p. 
23 — 73. et L. 6. Pareau, Comment, de eodem argumento (ejns- 
dem^loci et anni) p. 1 1 — 90. — Horatium voce tragoedts omnes 
credo intellexisse actores scenicos , quippe qui iterum tanquam 
poeta , quum totum genus in animo haberet , praecipuam tan- 
tum nominavit speciem. Quam delectati sint fabulis scenidset 
imprimis tragoediis omnes Graeci , et ad quantum quasi fiiro- 
rem hanc voluptatem auxerint Athenienses, quos haud poe- 
niteret civitatis profligare opes^ dummodo fabulae splen- 
didissimo apparatu agerentur et ab omnibus civibus ce- 
lebrarentur, notius est quam ut pluribus testimoniis con- 
firmemus. cf. Gillies , 1. 1. cap. 13 et 32. Jani Bake Oratio 
de principum tragicorum meritis , praesertim Euripidis (L. B. 



ADVEiis.98— JOI. 193 

1817.) p. 7—18. Ingens hoe Ätbenienstumstudium recte ex- 
cusaruDt Boekhiiis , Staalsliaushaltong der Athener , I. p. 224. 
seq. et Fr, Jacobs, Verm. SchrifL III. p. 38. 305. seij. Veteres 
gramiuatici ultra ducectas pi-iini ordliiis tragoedias lecensue- 
runt, secundi aatem (juingenlas , mediocres , m Iit , exsiite- 
nint multo plures : comoediarum numerus fere idem fuisse per- 
hibetar. cf. öchoeU. 1. 1. 1. p. 216. 

Miratus erit mecum tiivis atteutiu lector sagacttatem Ho- 
ratii, qui tam brevitei-, tamqiie eleganter praecipua Graeco- 
rum studia enumeravit , ut dubites , utrum aliud cxstiterit ge- 
nus, quod addas, qiiodipie aeijue eorumingemumoccupaverit , 
vei Indolem indicet. 

V. 99. Comparatio conspicua , qua ut in speculo Graeco- 
rum indoles exprcssa est. 

Sub nutrice, cf. Epist. I. 16v. 77. « Saevo te sub custode 
tenebo." Epist. I. 18. v. 56. « Sub duce." 

Puella. Non sine delectu, non generatimde puero , sed da 
puella instituit comparatiouem poeta : (juandoquidem puel- 
lis ab ineunte aetate velocius et Beutiusestpulcbrisensus pla- 
cendique studium. 

Infans proprie est qui quaeve fari nondum didiciL 

V. 100. HicversusadGraeciamest referendus, quae,utrecte 
monet Comment. Cruq. inde a versu 93. totius loci nominativtis 
est , quacum in versu praccedenti infans puella comparatur, adeo 
ut afErmet Graecoruni ingenium non minus ac puelJae varium 
et muiabile esse. cf. A. P. 165, de juvene: « Cupidusqueet 
amata relinquere pernix." 

Mature i. e. celeriter ; piena , i. e. satiata , ait Comm. Cruq. 
P/enus eadem significatione venit, Sat. II. 2. v. 43. etEpisL 
1.20. V. 8. ubicf. Bentlejus. Mature piena ^ä^iKOpo f. 

V. lOl. cf. A. P. 159. de puero : k Iram colligit ac ponit te~ 
mere, et mutatur in boras," — Kstsententia generalis , qua 
mi M videtur excusare levitatemet inconstautiam, quam Grae- 
cis tribueval poeta : cf. Schmid. — Habcrfeldto et Schutzio 
(Opusc, p. 247.) prorsus displicuit hic versus et rejiciendum 
esse visus est quasi a sciolo confictum: sed pauci , credo, 
iis assentientiu', et plerique nobiscum facient e:sistimantibus 
lianc sententiam el ex praecedcntlbus naturaliter lluxissc , et 
13 



I 

I 

I 
1 



1^ Cb'M^l£BNTARIV8 

« 

paene necessäiialn^ssey ne GraecisiiieexciisEatioiQe-eäisemi ; ipxvaaa, 
Aöibani, quomm mutatos mores etTeimisfaciendi fiirorem mox 
amlto acriiunperstringit', tameh abeo ylioet ironice , excusentur. 
- iT. 1024 ffoCy i"e.' '« lit diTersis stadiis animrbominiim pa- 
fioäsentur..^!. Gomnu Gibq. Podus täinen A^ iTeft^rrem ad eBe- 
€tiia,:;^qn'os:.pax et res pTOsperae;apud Oraecos babuenmt, 
quamvis oratio de Graecis brevi sententia geoeffaliaituiteRa- 
ptii* : Sic qupiijae fiicilicir tranaitiis est ad res HQmaiiaa>'"^pa 
aoHC .ggreditar. ' ■ ■ -. ,: 

-"JPooetf ^-plorali numero non ita raro legitur atcpie putabant 
vdteTOS grammatici, Varro apud. Nonium y ed* Ootbofiredi ^ p. 
568. Conun. Gruq. ad Epist. L 3. y.8. ubic£Scbnkid. Rtp- 
polti GGonmenL p. '871. Obbarius, ad Epist« I> % v. 8. ibiqne 
laudati. Scbmidius ad h. L pacesinleUig^i de ioederibm'^ .mt 
pactis pads : cuinoh assentior , qUum nulla noveriiti paeis^picta, 
de quibus cogitare potoit Horatius tanquam -causis ptesperi- 
tatis in Graecia : quare dictom puto joac^ pro pacis temiVoribns, 
quibus 'floruit Graecia imprimis post fugatos Persaa. -^-^Qiiid 
bonae paces niri effictant suaviter descripsit TibuUaa, L 10. 

V.45— ea , 

f^entiqtie secundd. a Veiitos secundos fortunam proaperam 
dicit." Porpbyrion. Freqnens imago sumta de navigatioHe $ qaae 
orate: niiUa illustratione indiget apud populäres nostro^, qoo* 
inini lingua magis quam ulia alia scatet dicticmibos a rd>i}8 na«* 
ticis petitis. c£ Scbmid* 

Javi: 103-^106. Hisee versibus Horatius magnam descäripait di- 
versitatem, quae inter Graecos et Romanos intercesseraU In 
laudem Romanörum eäm diversitatem verterunt Giceio , Tase. 
L 1. supraad v.32. p. 88. . descriptus , etVirgilius, Mau YL 
848—853. 

Gredo equidem , vivos ducent de marmore vultua , 

Orabuut causas meUus , coelique meatas 

Describent radio et surgentia sidera dieent; 

Tu regere imperio populos, Romane, memento : 

Hae tibi erunt artes , pacisque imponere morem y 

Parcere subjectis y et debellare superbos. 
Acriter e contrario Romanörum yitae consuetudinem incre- 
puit Lncilins (ed. Hayerkamp. ad calcem Gensorini , p, 192.) 



AD VER8. 101—104 105 

Nunc vero a mane ad noctem , festo at^c profesto , 
Tötus item pariterque dies , populuscjue patresque 
Jactare indu foro se omnes j deoedere nusqiiam , 
Uni se atque eidem studio omnes dedere et arti y 
Verba dare ut caute possint , pugnare dolose , 
Manditia certare , bonum simulare yinim se , 
Insidias facere , ut si hostes sint omnibos omnes. 
Vr 103. Dtu. Bene diu , quoniam per omne fere liberae rei- 
publicae tempus apud optimum quemque optimatium hio mos 
vigebat. 

Solkmne , « consuetudine osurpatum.'* Gomkn. Gruq. cfw 
Epist. L 1 . Y. 101. « Insanire putas sollcmnia me." ibid. 1. 18. 
V. 40. « Romanis soUemne viris opus." De vocis soUemnis si- 
gnificatione ejusque orthographia vid. Obbariusad Epist. 1. 1. 
V. 108. Perizouius ad Sanctii Minervam IV. 16. Cortius et 
Herzog, ad Sali. Gat. 22. S 2. 
v.l04i cf. Sat.1. l.v.lO. 

Sub galli cantum consultorubi ostia pulsat. 
Gicero, pro Muraena, 0. § 22. ad Servium Sulpicium: 
« VigOas ta de nocte , ut tuis consultoribtis respondeas : ille , 
at eo j qvLO intendit , mature cum exercitu perveniat. Te gal- 
loram, illum bueeinarum cantus exsuscitat. Tu actionem insti- 
tais , ille aciem instruit ; tu c^yfis , ne tui consultores; ille, ne 
orbes aut castra capiantur." 

Domo. Gicero, de Orat. I. 45. § 100. 200. « Senectutivero 
celebrandae et ornandae quod honestins potest esse perfugium , 
quam juris interpretatio ? Ejusdem mihi hoe subsidium jam 
inde ab adolescentia comparavi , non solum ad causarum usum 
forensem; sed etiam ad decus atque ornamentum senectutis, ut, 
quum me vires (quod fere jam tempus adveutat) deficere coe- 
pissent , ista ab solitudine domum meam vindicarem. Quid est 
enim praeclarius y quam honoribus et rei publicae muneribus 
perfunctum senem posse suo jure dicere idem , quod apud En- 
nium dicat ille Pythius Apollo , seesseeum, undesibiy sinon 
popultet reges , at omnes sui cives consilium expetant , 
Scarum rerum incerti : quos ego mea ope ex 
Incertis certos y compotesqne consilt 
Dimitto , nt ne res temere tractent turbidas. 



io * 



106 COMMBNTARIUS 

Est enim sine dubio domus jorisconsulti totins oracalnm civitatis. 
Testis est hajusoe Q. Mucii janaa et vestibulum , quodmejns 
infirinissima valetadine , affectaque jam aetate , maxima qno- 
tidie frequentia civiuin, ac summorum hommmn splendoro 
celebratur.'' de Leg. L 3. § 10. « Ego vero aetatis potius vaca- 
tioni contldebam , qaum praesertim non recusarem , quo mi- 
nus y more patrio sedens in solio , consolentibus responderem , 
senectutisque non inertis grato atque honesto fungerer miineie.'' 
de Off. n. ] 0. § 66. <i Nam in jure cavere , consilio juvare atqoe 
hoe scientiae genere prodesse quam plurimis vehementer et ad 
opes augendas pertinet et ad gratiam. Itaque quum malto prae- 
dara majoram, tum, quod optime constituti jaris civilis som- 
mo semper in bonore fuit cognitio atque interpretatio. • . • • 
Haec igitur opera grata multis et ad beneficiis obstiingendos 
homines accommodata." of, de Orat. IL 33. § 143. — Idem ta- 
men etiam factitabant in foro, de Orat. III. 33 § 1 33. <r M' ¥en> 
Manilium nos etiam vidimus transverso ambulantem foro y quod 
erät insigne eum, qui id faceret , facere civibus omnibas con- 
silii sui cöpiam : ad quos olim et ita ambulantes , et in solio 
sedentes domi, sie adibatur, non solum ut de jure civili ad 
eos , Verum etiam de filia collocanda , de fundo emendo , de 
agro eolendo, de omni denique aut officio , aut negotio refer- 
retur.^' cf. Kircbner. ad Sat. L 1. y. 10. voi. I. p. 164 seq. Ti- 
bullus se pari modo de amore responsurum profitetur ,^ L 4. y. 
75-r80. 

Vos me celebrate magistrum , 

Quos male habet multa calb'dus arle puer. 
Gloria cuique sua est , me, qui spernentur , amantes 

Ck)nsultent ; cunctis janua nostra ps^teL 
Tempus erit , quum me Veneris praecepta ferentem 

Deducat juyenum sedula turba senem. 
Clienti, i. e. consulenti siye consultori. Patronatusenimet 
clientela , quales olim yiguerant Romae j tempore Horatii pror* 
sus antiquatae et fere incognitae erant. Sed a nosti*a re non alie-* 
num yidetur hio breyiter exponere , quomodo yeteres patiooi 
in causarum patronos sint mutati , et unde qui jureconsoltos 
consulerent dientes sint appellati. Sufiragante Niebuhrio j yo- 
cem cliens deriyandam tssQ censeo a yerbo xAvo» 5 cluOj Le. 



AD YERS. 104 197 

audio, ut respondeat vocabolo GermaLnico JS oriff e j alii aliter , 
quos vid. apud Greuzeram « Röm. AnL § 94. 

Populum Romanum ab initioin tres tribus , Ramnes , Tities, 
Luceres , divisum constituebant patres sive patricii. Suae qtus- 
que domi habebat potestatem illimitatam et perpetuam in fami- 
liam , i. e. in liberos et servos , et dicebatur paterfamilias. Erät 
praeterea genus hominum, qui liberi quidem erant , sed sive 
propter alienam originem , sive propter alias causas patrimo- 
nium non habebant. Hi vero vi aut voluntate impulsi in tutelam 
se dederunt patribus , qui inde patroni , ipsi clientes diceban- 
tur. Hos inter obtinuerunt sive usu sive lege pluria jura diu 
sahcdssime culta. Patronorum erät clientibus consilio .et auxilio 
in omnibus. rebus adesse , atque omnia pro iis curare , quae ad 
divina aut humana jura pertinebant. Clientes contra oportebat 
ex opibus suis, si quando opus esset ^ patronos adjuvare, in 
litibus y magistratibus , filiabus coUocandis , cet. Quicunque pa- 
tronus elientum jura violäverat sacer dicebatur , i. e. diis mani- 
bus conseorabatur , ut a quoVis impune occidi posset. cf. Dio- 
nysius , A. R. II. 9. 10. et cum eo G. H. D. Suringar. CommenL 
de patronatu et clientela (in Acad. Grön. a 1822. praemio or- 
nata) sect. 3. p. 28 — 34. — Clientes autopificeserant , aut 
agros patronorum colendos conducebant. Deinde novum genus 
hominum , idque liberorum Romae succrescebat , aeque a pa- 
tribus quam ab horum clientibus distinguendum , plebs sive 
plebeji appellati. Hi sive jam ab initiorei Romanae affuerunt , 
sive orti sunt atque haud dubie valde aucti ex devictarum ur- 
bium vicinarum civibus in civitatem Romanam receptis. Patres 
praeter suum patrimonium etiam eam partem agri publici 
possidebant, quae populis devictis ademta civitati addicebatur : 
hanc fortasse vectigal aerario solventes nomine civitatis per ser- 
vos aut clientes colebant. Plebeji, ipsi plerique agricolae , suum 
qnisque tantum habebant fundum , unde victum quaererent et 
mbuta solverenU Plebeji pedites militiam merebant , pati^es 
equitum tnrmas in bellum mittebant. Plebeji, numero opibus- 
que paullatim aucti, post diuturna et gravissima certamina omni- 
nm jurium civicorum, quibus soli patricii olim fruebantm*, 
participes facti , novam prorsus constituebant populi Romani 
condilionenL Manebat quidem aliqua distinctio patricios ^nter 



COHHSNTARIUS 



I 



et plebejos , sed Bomine magis qaam re. Decrcscebat in dies 
numerus familiarum patricii geaeris, adeout JuJiiCaesaris ae~ 
tate quinquaginta tantum superesseot (Dionja. A. R. I. 83.). 
Qui rempublicam tunc gei%bant non amplius patriciisunt di- 
cendi sed oplimales , ex reliquis paucis patiiciis etnobilibus 
plebejia composili. Nobiles autem dlcebantur , quorummajo- 
res magistratus cuindes gesserant , et novi IionuDes , qui primi 
Ulos bonores nacti erant. Secuudum locum in civitate tene- 
bant equites, omninodistinguendiaprJscisequitum centuriis, 
qui tantum patriciis constabant> In hunc aovum equilom ordi- 
nem, divitiis maxime florentem , quivis civis recipiebatur, 
qui censum quadringeniorum milliumsesiertiomm {40000 cir- 
citerllor. Belg.) praestare poterat. (Hor. Epist. 1. 1. T.57 — 59. 
cf. infra ad V. 187.). Teriium eo tempore in civitate locum le- 
iiebant Iriginta quinque tribusTust!cae , in quibus adhuc spl- 
rabat , quidquid supererat veteris Romanae indolis ; sed quae 
ut oHoi plebeji patriciorum commodis servire cogebautur, dudc 
optimatium ambitioni et avariiiae obnoxiae erant. In ullimum 
locum referenda est plebsurbRna, inUmum civium genus, ex 
libertinis , peregrinis et pcrditissious bominibus contlatum , 
cuivis factioso paratissinium infilrumeatam. 

Alia intereagenera patronatus et clientelae orta fuerunt, tmn 
. inter domioos et libertos, quodet antiquumet vetericIienidM 
in libera capitabaud multumdissimile erät , tum inter Rcpma- 
nos optimates et devictas aut foedere junctas civilates , quamm 
singulae feie Romae patronum habebant , quem quaeque elig«- 
bant cx familiis eorum , quoram ductu aut devictae, aut foedere 
receptae, aut deniquealiquainreadjutae eranL Unum autem 
ex veleribus patronorum erga clientes olBciisnovum patroiU' 
tus genus peperit , jureconsulionunputapatrocinium, quoqni 
utebantnr etiam clientes appellatl sensim priscam illam cliente- 
lam obliteraverunt. — Ab ioitio omnis legum interpretatio fint 
penes patricios et impiimis penes poutificom collegium. Pontl- 
fices curamkalendariifastorumque babebant, utnemosineeO' 
rum Opera scire posset , quibus diebus lege agere vei liceret, TtJ 
plane non, vei ex parte tantum liceret. NuUum praetereaRomani 
initio babebant jusscriptum ; omneslitessive secundumprae- 
cepta pontificum, siveusu et consuetudiueet arbitrio iudicum 



dijudicabantur (cf. supra adv. 23- p. 74—76.). Mox pcffitlatas 
XII ubulas iidem pontificesatque patriciiac^ODesleg^setactus 
legitimos composuerunt , quae erant formiilae sollemneS , quir 
hus populus et suuiu (US persequereturlitemveinteDderet , et 
negotia privata coiilraherei vei perageret. Haec umnia tam far- 
■toa , (piam legis actioues Cu. Flavius , sciiba AppiiClaudii 
Caeci, libertioo patrenatus, in alLo prqposita popiiloevulga- 
nt«. u. 449. quod inde jus Flavianum dicebatur. Novas deinde 
fermulas a patribiis inveutas , ut juns civUis posSessiouemrecur 
|iersreiit, Ses. M\ms Catus , a. u. 552. deuuoiu volgus cdldjt 
libro, quideindeappellabatur jusj^tiauum. Legum praetere^ 
XII tabulaTum arctiores eraot tioes, quam ut populo , ia diec 
Opibus et muitiCudine aucto, sulHcerenL Hinc exiuteipi-ela- 
lionectexiensione jurisperitoiTimuovumexortumest jus, quod ' 
ubi ieges proprie sic dictae deticerent . magnani consecutum est 
vim et auctorituteni , adeo ut kcit' h^o^ijvjus civitii dicere 
Ex origiue juris Flaviani et aliani lacile inteUigStur contiuuam 
fuisse contentionem , ut in ceteris civitatis muneribus, sicet- 
iam injure dicendo, paties inter et plebejos, quoruni hi eni- 
tebantur, ut iJsdem juribuset cooimodisfruerentm-, iiii, utin 
omnibus i-ebus imperii fiena quam diutiseime i'etinercnt. Vice- 
runt, utinceteiis, sic etisin ia jurisdictione, plebeji, qnippe 
qui deiude non minus quam patiicii in oorni pvudeutia oivilj 
eminei-e studebant. Quicunque deinde optimatium , siVe fuerit 
patricins seu plebejus , juris pentiae famam coDSCCutus erät , 
ad hanc confluebat mulliludo cousulenlium, ausilium ef- 
ilagitantium , et quum nefas haberetur mercedem consilii ac- 
cipere, clientes se praestabant voluntarios, sulTragiis et aliis 
ofEciis^-bene de se meritos adjuvantes eorumgue auctoiitatem 
omni opera augentes. Sio niasime factuni est , ut, quum pri- 
scum iltud vinculnm patronos inter et clientes magis magisque 
evanesceret, novum clientumgenns, nulli legitimo vincuto ad- 
strictnm, sed voluniate tantum coustitiituni , exsisteret. Juris 
etiam in dies crescens dilGcultas efflagitabat, ut nonnuUi se totos 
dareni juris studio; unde deuique , quum ad unum totius 
reipoblicae imperium esset delalum, exstitit jnreconsultorum 
ordo, quos inter, quum lusuria et tyrannide ceteriin dies de- 
pravareniur, cluxemnt plurimi viii pi'obitate , doctritia et iu- 
geiiio niaxime couspicui. " '■ '■■]•■.. „\, ■,■..,'.'. .^,,.-i 



C0MIBKTARIU8 



De patricils eorumque clientibus et de plebejis docLrioam se- 
cutus sum clar. Niebuhrii , quem vid. Röm. Gescb.2. ed. I. p. 
317—351. 517— i40. 611—623. cf. W. Eisendecber , iiber 
die EDtsiehnng , Eattvickelung u. Ausbilduug des Biirgerrechts 
im alten Rom, Hic eiiim egregie Niebuhrii senteiitias ampliäca- 
vit suasqne probabiles addidil. Loca velerum vid. tumapud 
Niebuhrium, mm apud Creuzerum, Riim. Änliej. §92 — 96. 
cf. Hugo, Gesch. desRöm. Rechts, (Red,) ]>. 54 56. G. H. 
D. Suringar. Comm. de patronatu el clientela. R. H. E. Wi- 
cbers. diss, de patron. et client. Grön. 1825. — De origine 
IClorum cf, Gibbon , Decline and fa]lof the Roman empire, 
cap. 44. qnodcapat, elegantissimam bistoriam coutineus ju- 
rifipruden^ae Romanae, Germanice ciim notis edidit Hugo 
(1789.), Belgice Guizot etL. A.Wamkoenig(l823.) ; Bachii 
Hist. Jur. Rom. II. 2. sect, 4. Heineccii Anliij. Rom. Sjnt. pro- 
oemio § 6—11. 42—43. p. 6—9. 27-29. 916. lib. I. 2. § 
28—33. I. 25. § 20. edit. Hauboldi ; Hugo , Gescb. des R. R. 
p. 339— 349. Baebr. Gesch. der Rom. Li t. p. 253. 548— 553. 
G. Andreae , Euanatio de origine aUpie progressu legislationis 
»pud Romanos (Grön. 1829.) p. 50—67. 84—89. Heindorf. ad 
Sat. I. 1. V. ia Schmid, ad Epist. I. 3. v. 24. 

Promsre jura , u de jure respondere." Comm. Cruq. — 
Bacbius , Hisl. Jm-. Rom. H. 2. sect. 4. § 8. docet : « Munus 
respondendi in eoerat, ut cousuleiitibus, tam quid certo jure , 
vei legibus , vei moribus obtineret , quf>m qnid aequum bt>- 
numque videruttir in causis , jure civili non detinitis, traderenu" 
cf. ibidem § 9. et Heineccii Ant. Rom. SjnU 1. 2. § 33. 34. 

T. 106. Non sin e Ie vi ironia pecuniae curam memorasse pitf 
Horatium , si conferamus A. P. 323—332. 

Grajis iitgenium , Grajis dedit ore rotundo 

Musa loqui , praeterlaudemnulliiisa 

Romani pneri longis rationibus assem 

Discunt iu partes centum diducere : u Dicat 

Filius Albini : si de quincunce remota est 

Uncia , qnidsuperat?" Poterat dixisse : (mn*. i< EuJ 

Kem poteris servarc luam. Redit uncia, quidfit?" 

Semis. At Iiacc animos aerugo et cura pecult 

Ciim semel imbueril , sperai 

Posse lincnda cedio et levi sCrvanda cupresso' 




AD TER8. 104. 106. 



aoi 



H£ Sat. L 6. V. 72 — 75. ibique Heiadorf. — Obbaiius et 
Schmid, ad Epist. 1. 1. v. 56. 

Caulas , (( sub chirographo datos." Comni. Cruij. — Beut- 
lejus postquam vim esemplorum dcdit, ubi scnjbere et cavere 
de pecuDia dictum fuU , sic pergit : <. Jam autoni tute per le 
anintadvertes , eodem , ut dixi , rtdii-e sen cautoa sive scriptot 
nuffimos diseris , illud tamen jurisconsultisfereproprium , boc 
populari et vulgari usumagis uitum et receptum esse." At «cri"- 
bere non miuus legitimum jm-is erät vocabuluni c^siacavere, 
sed non idem significant. Ärriiere autem dicebanturjurecon- 
sulti," ita pergit Bacbius , 1.1. « cum vei actiones , vei stjpa- 
lationes , rerumque contraheudarum , leslamentorumque for- 
mulas clientibus cotnponerent ; cavere denigue , quando in 
rebus negotiisque privatis, quibus vitae Societas continetur, 
consiliis suis, inventisque , clientes ab omni fraude , captione 
atque damno tectos , ue deciperentur , tutosque pruestBi'etit , 
atque docerent , quomodo prudenter esset res peragenda." cf. 
ibidem § 10. II. Quia igitur cavere nummos plus est quam 
acribere, et nostri loci vim auget, cunt ceteris plerisque editoribus 
caulos hic retinendiim esse censeo. Scbutzius , Opusc. p. 248. 
proposuit emendationem caulo pro caulos , sed parum valido 
argumento. Quid sit cavere nummos sed non nomtnilus rectis , 
ipse pocta explicuit Sat. II. 3. v. 69 — 71. ubivid. Heindorf. 
Sciibedecem aNerio; noiieslsatis, addeCicutae 
Modosi tabulas centum , mille adde cateiias ; 
Effugiet tamen baec sceleratus vincula Proteus. 
IVomimbus. » Quoties pecunia mutuadabatur, craditorin 
tabulas suis expensi et accepti nomenejus, cul pecuniam da- 
bal, persci-ibebat." J, Fr. Gronovius. Lecl. Plaut. p, 123. Intle 
nomen signilicat et debitunt el debitorejn: vid. Pbil Beroaldi 
Annotationes, in Gruteri Lamp. I. p, 208. Ernestus in Clav. 
Cic. Ruperius ad Juv. Sai. VII. 110. et Bentlejus ndh. 1. — 
Lepide in boc vocabulolnsitM. Furius Bibaculus, in epigvam- 
mate de Valerio Catone graminatico (qui ad extremam usque 
aetalem in sutnma paupertate vixerat) , poslquam ejns villa Tu- 
Seulana creditoribus cesserat : 

Catonis modo, Galle , Tusculanum 
Tota creditor urbe venditabat. 



» • • • I •• . 



fi02 COMHBNTARIUS 

Miratisamus unicorn magistram^ . - 

Summum grammaticam , optimom pö^tam j 

Omnes solvere posse quaestiones , 

Unum defloere expedire nomen. 

En cor Zenodoti, en jecur GratetiSb 
c£ Soetonius, de ilL gramm. 11. ibique F. Air W^ 'M. A. 
WeieherL de Turgido Alpino j p. 16. Poet. ReL p. 850* - * ' 
ÄecHsy i. e. « legitimis, recte et rite factis /' ait cum Porphj- 
rione Bentlejus j hanc lectionem a Gruqoio ex plurimis eodicr^ 
bus receptam defendens j pro certis , quod Lambinos et imi^- 
ruis Torrentiasr, Dacerins et Sanad<HiU8 tuitisunt.: ceterifere 
BentlejumsantsecutL • '- • 

Expendere^ proprie nostratium aftoegen^ ioeuyegen; hiae» 
qttum pectmia plerumque ponderaretor non nameraretor , tmde 
formala per aes et libram orta est , expendere usurpatnr pro da^ 
re j solvere^ mutuam dare pecuniamu cf. Niebuhr. RönuGesdi. 
I.p. 484. r 

T. 106* Majores audire^ minort dicere. Morem solemnem 
Romanorum, quem significavit Horatius, optime illnatrabtuit 
duo Giceronis loca: de Off. L 34. § 122. 128. « Etquomam 
officia non eadem disparibus aetatibus tributtntur aliacpie ääni 
juvenum, alia seniorum, aliquid etiam de hae distinctione di^^ 
cendum est. Est igitur adolescen tis maiores natu vereri exque us 
deligere optimos et probatissimos , quorum consilio atqde aucto- 
ritate nitatur : ineuntis enim aetatis inscitia senum constitoenda 
et regenda prudentia est. M axime autem haec aetas a libidini- 
bos arcenda est exercendaque in labore patientiaque et ammi 
et corporis , ut eorum et in bellicisetin civilibus officiis Y%eat 
industria. Atque etiam quum relaxare animos et dare 8e'jacitn<- 
ditati volent , caVeant intemperantiam , memin^rint vereean- 
diae: quod erit facilius , siihejusmodi quidem rebus majores 
natu volent interesse. Senibus autem labores corporis minueti>* 
di ; exercitationes animi etiam augendae videntur ; danda Tero 
Opera , ut et amicos et juventutem et maxime rempublicam con- 
silio et prudentia quam plurimum adjuvent*'- cf. Heusinger. et 
Beier. — Lael. L « Ego autem a patre ita ei^am deductus ad 
Scaevolam , sumta virili toga , ut , quoad possem et liceret , a se- 
nis latere nunquam discederem. Itaque multa ab eo prudenter 



AD VERS. 106—107. 



disputata, mulu Lreviter et commodedictamemoriae manda- 
kam Geriquestudebamejas prudeotiadoatior. Quomorlaome , 
ad ponciäcem Scaevolam contuli , queoi ununi iiosti'ae civi-> . 1 
tatis el iogenio et justitia praestantissimufli audeo dicere." cf. 
Brul. 89. § 306. Orator. 42. Tacitus , dc Orator. dial. »4 
« Apudmajores nostros javeaisille, qui foroeteloguenliaepa- 
rabatur, imbutus jam domestica disciplina, refertus honestis 
studiis , deduccbatur a patre , vei a propinquis , ad eum orato- 
rem, qui principem iu civitale locuin obtiaebat. Himc sectari, 
bunc prosequi, hujus omnibiis dictionibus interasse , sivein 
judiciis, sive in concionibus assuescebat, ita ut altercationes 
qucMjue excipere et jurgiis interesse , iitquc sic dixerim, pugnare, ' 
in proelio disceret. Magnus ex boc usus , multum conslantiae, 
plunmum judicii juvenibus statim contingebat, in medialuce 
studeDtibus, atqtie inter ipsa discrimiua , ubi nemo impune 
Stulte aliquid aiitcontrarie dicit, quomiDus et jiidex respuatei 
adversarius exprobrel, ipsi denique advocati aspernenti 
Atque Hercule sub ejusmodipraeceptoribusjuvenisille, de quO 
loquimup, oratorum discipidiis, foi'i auditor , sectator jndicio- 
rum, eniditus et assuefactus alienis experimentis , cui quotidie 
andienti notae leges, non novi judicum vulius , frequens in 
oculisconsuetudoconcionum, saepe cogtiitae populi aures, sive 
accusattonem susceperat, sive defeusionem , solus statim et 
unus cuicunque caiisae par erät." cf. Zellius ad h. !• 

Majores pro natu majores, ut mznori pvo natu minori. c£ 
adv.84.p. 172. 
V. 107. Crescere /ies, « augeribona." Conim. Cmq. 
Damnosa, i< proprium epitheton Ubidinis." Idem. — Sic 
EpisLl. 18. T. 21. « Damnosa Venus. " ubi recte docet Scbmi— 
dius , ita dictam fuisse Yenerem et libidinem , quia sibi obnoxio» 
saepe ad paupertatem redigant. cf. praeter cetera exempla a 
Sciunidio laudata , imprimis Plauti Baccb. I. 2. v, 7 — 10. 
Lyd. Quidb«c?quisistichabet? 
Piatocl. Amor, Voluptas, Venustas. Gandium, 
Jocus, Liidus, Sermo, suavis Suaviatio. 
Lyd. Qnid tibi commeroii est cum diis damnosissimis ? 
tiibido. Cum Torrentio accipio pro quacunque immoderata 
idine , quae quo minus res crescat impediat. 



I 
I 



aOd OOMHRNTARIUS 

Non opus erit hic pluribus verbis disserere de magna di£fe- 
xentia , quae inter Romanomm et Graecorom indolem intseroes- 
serat , epuun eam Horatius et hoe loco et per omnem fere epi- 
stolani satis indicaverit ; sufficiat igitur , si j ubi utile videtur , ejus 
e&ta illustrare pergamus. cf. tamen Kuffner. Artemidor. Lp. 
234 — ^239. De privata Romanorum disciplina disseruit Eme- 
8tus f Opusc Philol. et Grit. p. 32—44. quem opportune hic 
consulueris. Egregie autem nuperrime de Romanoram in(»i- 
bus «ingenio et institutione disputavit eosque cum Graeci^ com* 
parayit Bernhardy , Grundriss der Röm. Litterat, p, 1 — 42. 
V. 108—1 17- cf. Sat. L 4. v. 138—143. 

Ubi quid datur ott y 
niudo chartis: hocjest mediocribus illis 
Ex vitiis unum ; cui si concedere nolis , 
Multa poetarum veniet manus , auxilio quae 
Sit mihiy — nam multo plures sumus — ac veluti te 
Judaei cogemus in hanc concedere turbam. 
Quamdia stabat libera reipublicae forma j Romanoram animi 
ita occupati erant iis studiis , quae supra descripsit Horatius , et 
rebus politicis tam domi quam militiae , ut perpauci tantum es- 
sent j qui multam operam honoremque literis tribuerent ele- 
gantioribus. Simulatque vero, sedatis bellis ciyilibus, unios 
imperio subjecti a rebus publicis agendis arcebantur , a prisca 
illa disciplina discedebant , otiumque , quod erant nacti , fal- 
lere studebant jucunditate et literis. Poesin tractare versusque 
pangere plurimi imprimis flagrabant , ad quod studium accen- 
debat eos quoque favor , quo Augustus ejusque in republica 
administranda adjutores et amici prosequebantur optimum 
quemque poetam; sive id fecerit Augustus ex ipsius poeseos 
amore , quam quoque summatim , ut ait Suetonius , attigit , 
sive arte politica ductus , qua uti plebem sibi ludis festisque 
concUiavit, sic etiam cultioris ingenii homines ad literarom 
studium pelliceret , et a rebus politicis avocaret. 
V. 108—1 10. cf. Juvenalis , Sat. VII. 51. 52. 

Tenet insanabile mullos 
Scribendi cacoethes , et aegro in corde senescit. 
V. 108. Mentem. « Mens est indoles , ingenium , ammus ^ 
consilium^ voluixtas." Ruhnk. ad Ter. And. I. 1. v. 137. c£ 



AD VERS. 107—110. 



aos 



!Episc. I. I. V. 4. « IVoii eadein esi aetas , non mens." Ibiijue 
-vid. Obbarius , uti etiam ad Epist. 1. 2. v. 80. 

Calet « fervet, accenditur, iucitatur." Comm. Cruij. c£ 
Sat. IL 3. V. 76-83. 

Audtre atque togaca jubeo componere , (piistpiis 
Ambiuone mala aut argenti pallet amore , 
^^m Qoistpiis laxuria tnstive superstitione 
^^b Äut aliomentismorbo calet ; huc propius me , 
^H^ Dum doceo insanire omnes , vos ordine adite. 

JuveuaJIs, Sat. X. 217— 219. 

Praeterea miiunius gelido jara in corpore sanguis 
Febre calet sola ; circumsllit agmine facto 
Morbonim omne genus. 
V. 109. Puerique. Ita Crutjulus , etBentlejus, « quodsua- 
. viusestetmodulaUus." Hos ceterisecutisuDt, praeterFeam, qui 



ndem luetur Schmidius , 

' sibi perspicere videtur , ui 

oidem miniine admittendam esse 



veteretii lectionem pueri restituit. 
qui sic in voc. patresque ecÖ^ijo 
esset , el tpsipatres; c 

Severi, austeri, graves, quales esse aut saltemvideri Romani 
olim semper studebaot. Jocose sane boc loco patribiis , comas 
vinctiset carmiuadictantibus, additum epitheton ! 

V. 110. Fronde f « edera , quae esi poetaruni." Comm. 
Cruq. De sertU corontsque Romanorum , eorumque U£U in 
coenis vid.Jaudati a Creuzero, Röm. Äntiq. § 286, et imprimis 
BolUger, Sabina, dritte Scene, passini. Piinius, H.N. XXI. 
3. 

Comas vinctu Accusativus Graecus , poetis Latinisusitatia- 
simus , de quo vid. Scheller. Äusf. Lat, Sprachl.(4. ed. 1803.) 
p. 541. Zumpt. Lat. Gramm. § 458. p. 379. seq. Vechneri 
Hellenolexias , I. 26. Lamb. Bos. EUipsesOraec. ed. Schae- 
feri, 1808. p. 717. seq. Malthiae , Ausf. Griech. Spi-acb!. § 
413. Bmtman. Griecb. Spraclil. (12. ed.) § 131. A. 3. § 134 
n". 6. 7. Bernhaj-dy, VVissenscbaftlicbe Sjntax der Griech. 
Spiache , p, 11 7- seq. 

Coenant. De coena Romanomm vid. Creuzer. Rom. Antiq, 
§268—287. 
^ Carmina dictant, Weicbcrtus, de Laeviol. p. 9. sivePoet. 



206 COMHBNTARIUS 

Rel* p. 26. sic explicat : « Goenantes compcmtint ex tempore 
carmina, eaque or^proferunt .etckmTivisrecitaiiU Qiiiseiiim 
eredat, Romalidas, ut scilicet scribendi laborem subterloge- 
rent , coenantes lenta voce praeivisse scribenda servis y cpuie 
mensae accnmbentes composuerant, carmina? Hoe qutun sibi 
persuadere non posset Marklandus ad Stat* Syly« V. 1 • p. 247. 
b. 1. vincHcertant pro coenant , invita Minerva y. sciibi mainit , 
non memor Peisii Sat. L 51. «c Non si qua elegidia crudi dicta- 
mnt proceres ,. non quidquid denique lectis scribitur in ci- 
treis.*' ubi ridicule G. L. Koenig. p« 23* « dtctarutU se* ama- 
nuensisenro; sic solebant multi Romanomm, litteras exarandt 
molestiam subterfugieiites." Sed vei oppositorum ratio docet 
b. 1. de extemporali versuum faciendorum facoltate esse cogitan- 
dum. Neque negari potest, eodem accipiendom esse sensa 
Horatii de Locilio scomma Sat. 1. 4. v. 10. «Jn hora saepe da^ 
centos , . ut magnum , ^ versus dictabat stans pede in uno." Quo 
in loco si v. dictabat proprle sumpseris , sane vereor , ne U>- 
smrdi qnid scriptum velis ab Horatio , qui nihil , nisi qufflt 
promptus in fingendis poematis et facUis ad extemporalitatem 
iisque fiierit Lueilius, hoe jocose dicto voloit significare.^' Wei- 
cberto assentior improbanti emendationem Marklandi ; in ce^ 
teris non ita. Dictare nostro loco nihil aliud esse videtarnifi 
recitare , declamare, uti recte Zellius explicuit, probante Scbmi- 
dio , ea scilicet poemata j quae ante composuerant et, ut plansnm 
moverent, inter coenam recitabant. Neque enim credendnm, 
poetam significare voiuisse Romanos inter ipsam coenampoö* 
mata ex tempore fecisse ; quia si hoe voluisset , certe distinctins 
enunciavisset. Loquitur quidem de immoderato omnium studio 
versus fiiciendi, sed^nusquam dicit eosadeampoetandifadH^ 
tatem pervenisse , ut ex tempore versus promere possent. In 
loco de Lucilio facilitatem hujuspoetae quidem notatderidet- 
que, sed tan^n voc^bulum dictare ibi proprio sensu est ao- 
cipiendum , quia certe de iis versibus Lucilii sermo est , qm 
scripti exstabant ; adeoque quum die tare t poe ta ab amanuensi 
quodam calamo erant excepti. Ita de se idem vocabulum usor- 
pavit Horätius , EpisL L 10. v. 49. <( Haec tibi dictabam post 
fanum putre Vacunae." In Persii loco a Weicherta tractato 
haud magis de extemporalium versuuin faciendorum fiusnltate 



ADVERS. 110—112. aO? 

setmo tst j sed potius eodem significata venit yox dictare atqae 
nostro looa pro recitare vei declamare j quum oppositum sit 
yerbo scribere. 

y. 111: — 113. Modeste, imocallide, utfiolet, quam g^nerale 
qaoddam vitium notat , sibi ipse non pareit y sed s» ceteronun 
globo miscet* 

y. 1 1 1. cf. Epist. L Ik y. 1-^12» IL 62 — 58. et quae monui- 
mus ^upra ad v« 03. p. 180» 

y«112. Invemar Parthis mendactor^ nam, lepide ait Sana*- 
doi&iis ad Epist. Li. y. 10. poetarum jurajurandasunt genus 
sermcMiis^ qtiod pejerandi facultassemper permi ttit. Hocau- 
tem^inquit idem Sanadonus ad h. L quod dicit Horatius , se 
saepe yövisse non amplius versos se scriptunun , nec tamen un- 
cpiam voto stetisse, ommbus qui yere poetae sunt dicendi^ 
commune est. Neque vero fallunt , quoniam fidem eos servare 
ttatarSL' yfetaty et non setvatiiroisoeteris hominibus jamestper- 
suasom. .« . 

Parthis ^ « qui perfidi saepe fuere ducibus Romanis j nam 
Crassoi datis induciis , rupto foedere, subito eiun adorti sunt 
et peremerunu" Comm. Cruq. — Ctassi bellum cum Parthis 
oopiose narravit Ptatarchus in Crasso 16— -33. p. 552 — 564» 
Magis etiam dolo ac p^fidia usi sunt Parthi in bello cum Anto- 
nio, de quo leg. Plutarchus in Antonio 37 — 50.p«932 — 939. 
Hinc facile in proyerbiiim abiit mala Partborum fides : siceun- 
dem populum x^r' l^Ox}fi^ infidum vocayit poeta , Carm. IV. 
16. u. 21— 24. 

Non , qui profundum Danubium bibnnt , 
Edicta rumpent Julia , non Getae, 
Non Seres infidive Persae , 
Non Tanain prope flumen orti. 
Accessit ille pngnandi mos , quo fugam simulantes subito equis 
yeras hostem inopinato aggrediebantur , vei in ipsa fiiga tdis 
retro nussis magna subinde clade afficiebant. c£ GamuL 19. 
y« 10. 11. <i Nec patitur Scytbas et yersis animosum equis Par- 
thum dicere," II. 13. y. 16—18. « Perhorrescit • • • . miles 
sagittas et celerem fugam Parthi." (ad utrumque locumvid. 
Mitscberlich.) Virg. Greorg. UI. 81. « Fidentemque fiiga Par- 
thum yersisque sjEigittis." PropertJns, IV. 3. y. 66. <( Subdo- 





COMMBNTARIUS 

lusel versisincrepatarcusequis." Ovidius, A. A. 1. 209 — ^ 
Tergaijue Parthomni , Romanaque peclora dicam; 

Telaque , ab averso quae jacit hostls equa 
Quifugis, Iit viiicas , quid victo, Parthe, relincpiis? 
Claudianus, de IV. cos. HoQ. 350 seq. 

Seis quo raore Cjdon , qua dii-igat arte sagittas 
Armenius , i-efugo quae sit fiducia Partho. 
1 Auimadvertendum tamun est, quo quis populus populoest 
festior , euodem eo esse procliviorem , ut alteri ipsam fortita- 
diiiem , qua imperio aroiisve resistat , vilio verlat ; ne scilicet 
statim pules, ubi de Parthorum aut etiam Poenomm mala fide 
apud Romanos legas , hos populos prae Romanis isto vitio adeo 
laboravisse. Pi-aeterea orieutalcs populi dolos et fallaciam 
contra Iiostcs laudi magis quam. dedecori ducei'e semper sont 
Boliti. 

V. 112. 113. Prius orto sole vigil calamum et chartas et 
< acrinia posco. cf. Sat, IL 1. v. 4 — 7. 

Trebati 
Quid faciam , praescribe. Trebat. Quiescas, Horat, Ne 
ctam , in( 
Omnino versus ? Trebat, Ajo. Horat. Feream male , ä non 
Opdmumerat; verum neqiieo dormii*. 
I ibid. V. 57—62. 

Ne loQgum faciam : seu me tranquilla senectus 
Exspectat seu mors atris circumvolat alis, 
Dives , iuops , Romae . seu fors iia laserit , exsul 
Quisquiseritvitae,scribaai, color. Trebat, O puer, Uti 
Vitalis, metuo , et , majorum ne quis 
Frigore te feriat. 
In leciulo leciioni aut scriptiom vacare mos erät antiquomm. 
Sat. I. A. V. 133. « Nequeenim, cumlectulus aut me porticos 
excepit desum milli." Nam, uti docuit Bentlejus ad Sat. I. S. 
V. 126. Horalius mane expeiTectus, ad quaitani lioram , quae 
nobia nunc est decima antemeridiaiia , lecto jacens studiis va— 

Ioabat. Ad bunc morem edam respicit Epist. I. 2. v. 34 — 37- 
nbi cf. Obbarius et Schmid. 
Etni 
Posces ante diem librum cum lumiiie 



Ne 1^1 

inqnirf^^* 

non 

I 



J 



Ai)y£Rs«iiSL 113. aoe 

. Intehdes animum studiis et rebus honestis , 
Invidia yel amore vigil torcfuebere. 
Seneca , Epist. 12* « Quaedam sunt, quae possis et in cisio 
ficribere , quaedam lectum et otium et secretom desideranu" 
Plinius , Epist. V. 6. « Visus est sibi (C. Fannius) per noctur* 
nam quietem jacere in lectalo suo y compositus in habitum stu- 
dentis, bab^re ante se scrinium ita , ntsolebat/' 

Calamum. Persius, Sat. III. 10 — 14* ibique Koenig. 
Jam liber , et positis bicdior.membrana capillis ^ 
Inque manus chartae nodosaque venit arundo» 
Tunc queritur , crassus calamo quod pendeat humor , 
Nigra quod infusa yanescat sepia lympha, 
Dilutas queritur geminet quod fistula guttas* 
Calami ^ quib^is utebantur yeteres ad scribendum, fuerunt jund 
seu arundines quaedam aquaticae, de quibus Plinius , H. N. 
XVL 36. « Chartis serviunt calami , ^gyptii maximi , cognati- 
one quadam papyri. Probatior^ tamen Gnidii, etquiin Asia 
circa Anaiticum locum n^scuntnr, Nostratibus fungosior sub- 
est natura , cartilagine bibula ; quae cayo corpore intus , su- 
perne tenui inarescit ligno : fissilis praeacuta semper acie ; ge* 
niculata. Getero , gracilitas nodis distincta , leni fastigio tenuatur 
in cacumina , crassiore paniculae coma." Martialis , XIV. 38» 
y. I. « Dat chartis habiles calamos Memphitica tellus." cf. G. J* 
Vossius , de arte gramm. L 36. 
Chartas. yid. ad y. 35. p. 90. 

Scriniaj « capsas dicit in quibus seripta • • . • reponuntur/' 
Prophyrion. — Martialis , XIV. 37. 

Constrictos nisi das mihi libellos : 
Admittam tineas, trucesque blattas. 
Plinius , H. N. XVI. 43. « Fadlis et &gus , quanquam fragilis 
et tenera. Eadem sectilibus laminis in tenui flexilis , capsis- 
que ac scriniis sola utilis." VH. 20. « Alexander Magnus in- 
ter spolia Darii Persarum regis unguentorum scrinio captp» 
quod erät auro gemmisque ac margaritis pretiosum, yarios 
ejus usus amicis demonstrantibus , Jmohercule, inquit, libro- 
mm Homeri custodiae detur: ut pretiosissimum animi opus 
quam maxime diyiti opere seryaretur. " c£ XIIL 1. — Est 
igitur 9crin£um , Ki^ftirhq y M^^iov 9 X^froCPvX^Kfoy 9 

14 



210 COMMBNTARIUS 

arcula , toculas , caipsa , in <{aa res pretidsae ^ et earicxres , et ar- 
canae , praesertim chartae , at epistolae , carmina ^ commen- 
tationeSy claitsae tervan tar: vid. ForeelUnus in voce; Herzog, 
ad Sali. 46. § 6. Rappolt. GommenUr. p. 806. seq. Boel- 
tiger. Sabina (Lips. 1803,) p. 71 — 88. Sciimid. ad h. L 
V. 114— 117. cf. A. P. 879--384 

Ludere qui nescit , campestribnd abstinet armis, 
Indoctusque pilae discive trochive quiescit » 
Ne spissae risum toUant impune eoronae ; 
Qui nescit versus , tamen audet fingere? — Quidiii? 
Liber et ingenuus , praesertim census equestrem 
Summani nummorum , vitioque remotus ab ottmi. 
ibidem V. 412—418. 

Qoi stadet optatam cursu contingere metam. 
Multa tulit fecitque puer , sudayit et alisit , 
Abstinuit venere et yino ; qui Pythia eantat 
Tibicen , didicit prius extimuitque magistrum/ 
Nunc satis est dixisse : « Ego mira poemata pango ; 
Occupat extremum scabies ; mihi turpe rellnqui est , 
Et j quod non didici, sane nescire fateri?" 
V. 114. Nävim agere ignarus navis timet. A. Scbottos, 
Adag. Melric. n*^. 1073. xcÖtj^v tXoLxtvm hl fiaUvrcu Era- 
sfmus , Adag. cbil. I. 2. n®. 76. ^ Oportet remum daceve qm 
didicit.'' cf. Aristophanes , Ran. 208—205. 

AIONTSOS 

XAPnN 

p&crr^' ocKoiirei yccp /liXif 

Horatium imitatus est Persius , Sat. V. 102 — 104 ubi c£ Koenig. 
' Na vem si poscat sibi peronatus arator , 
Luciferirudis, exclame(^Melicerta perisse 
Frontem de rebus. 
y. 114. 115. Abrotonum aegronon audet ^ nisi qui didicit ^ 
dare. Persius, Sat. V. 96—101 . 



AD YBRS. 1 IB^l 15. 21 1 



Stat t;ontra ratio , et secretam gannit in amseoi :. . 
Ne liceat facere id j quod quis vitiabit agendo.: . 
Pablica lex hominum ^ natora conunet boc fas , 

* 

Ut teneat vetitos inscitia debilis actns. 
Diluis bellebontm certo compescere pancto 
Nescias examen. Vetat hoo natura medendu 
Abratonum^ ^^fSroifOif* de hae planta yid. TbeophrastiiSt 
Hist. PL VI. 7. de Caus. PL VL 22. Dioscoridca/Mat.Med. 
m. 20. piinitis, H; N. XXI. 10. « Abroto]ia;Diodor.e)uc«nde 
graTi floret : est- auteiä flos aurei coloris. Vacuom (i. e. auctore 
HardaiQO, sine semine) sponte prov^t. Cacqmiuesttose pro* 
pagat. Serrtur autem semine melius , quam radiee aut sorculo : 
semine quoqae non sine negotio : plantaria tränsfemntur. Sic 
et adonium. 'Utnimqae aestate : alsiosa enim admodum sunt , 
et sole tameh nimiö laeduntur ; sed ubi convabiere , rutae vice 
fraticant. Abrotono simile odore leacanthemum est^ flore 
albo foliosum.*' Graviter olere abrotonum dooet quoque Lu<- 
cretiiis,lV.122— 124. 

Praeterea , quaequomque suo de corpore odorem 
Exspirant acrem , panaces , absintbia tetra 
AbrotOBeique graves et tris^ centaurea. 
Moltiplices Tirtutes describit Plinios^ H. N. XXI. 31. « Abro- 
tonum duorum traditur generum, campestre ac montanum : boc 
feminam, illud marem intelligi volumus. Amaritudo absintbii 
in utroque. Siculum laudat^simum , dein Galaticum. Usiis et fo* 
liis, sed major semioi ad excalfaciendum : ideo nervis utile^ 
tussi, ortbopnoeae, conyulsis, ruptis, lumbis, urinae angu- 
stiis. Datur bibendnm manualibus fasciculis decoctis ad tertias 
partes. Ex fais quaternis cyatbis bibitujr. Datur et semen tusum 
in aqua drachmae pondere. Prodest et vulvae. Concoquit panos 
cmn farina hordeacea , et oculorum inflartnmationibus illinitur , 
cum cotoneo malo cocto. Serpentes fugat. Contra ictus earum 
bfbitur cum vino , illiniturque. Efficacissimum contta ea , quo- 
rum veneno tremores et frigus accidunt^ ut scorpionum et pba- 
langiorum : et contra venena alia pota prodest , et quoquo modo 
algentibus , et ad extrabenda ea , quae inbaerent corporibus. 
Pellit et interaneorum mala. Ramo ejus, si subjiciatur pnlvino , 
venerem stimulari ajunt: efficacis^mamqueesseberbam contra 

14* 



212 COMM^NTABIUS 

I 

omnia veneficia , quibusooitasinliibeatiir." Porphyrion obaer- 
vat : 4( Mire dixit non helleboraai , sed abrotanum , quod mi- 
nori periculo etiam indoctns miscere potest ac dare." Uti Pcxr- 
pbyrion abrotanum scripsit , sic vulgo anie Lambinum et Cra- 
qaium legebatur , qui ad Graecom nomen correxeninU Legitor 
cpioque abrotonus; vid* Forbiger. ad Lucret. IV. 124. linnaeo 
est atiemisia abrotonum; German. ff emetner Stabumra^ , Ebe^ 
raut; Gall. averone; Belg. averuit. 

y. \\}S.\\fi. Quod medicorum esty promittufUinedici. Bent- 
lejns acutissime correxit, nec tamen in textiun recepit , <c qnod 
melicomm est, promittunt melici." quod a Sanadono , Mark- 
lando (in Epist. Crit. p. 84) Wakefieldoy Eichfitadio (Kxit 
Nachtragy p.230 — ^231.) fiothio^ aliisque , probator. No6 antem 
Jabnium potius secuti , banc emendationem contra omnes oo- 
dices haud doximus necessariam, a si quidem sententiaest: 
ii NemOy qui non gubernator est , regit navem, nemo nisi medi- 
cus abrotonum dat; relinquimus ergomedicismedicinamet&- 
bris fabrilia: sed carmina omnes pangimns." g£ Schmid, 
ad h. 1. 

Promittunt. Hoe verbo arrogantiam medicorom tecte uotari 
bene animadvertisse videtor Dacerius , utiPlautus, Menaechm. 
V. 4. y. 5.6. abi medicus ait : « Perfacile id quidem eat. Sa* 
num futurum , mea ego id promitto fide." 

Medici. Medioina Romae sero coli et in aliquo pretio faaberi 
coepit. Primo tempore opem, si quando opus erät, quaere- 
bant a sacerdotibus , deinde seryi et libertini , Graecae maxime 
nationis, eam artem tractare coeperunt. Asclepiades, Prusa 
Bithyniae oriundus, anno a. C. circiter 110. scbolam Romae 
condidit , unde clari quidam discipuli exstiterunt. Jtdius Cae- 
sar eos qui medicinam profitebantur primus ciyitate donayit 
(Suet. Gaes. 42.). Augustus yero AntoniiMusae, liberti, opera 
e grayi ac periculoso morbo restitutus Musae statuam poni Jus- 
sit, ex senatusconsuUo adsestertium quadringenties comjoie 
aureorum annulorum dono dedit , et uniyerso mediconun ordi- 
ni immunitatem concessit. (Suet. Aug. 50. 81. EKo Cassius , 
Lin. 30. Comm. Gruq. et Schmid, ad Hor. Epist. L 15. y. 8.) : 
quod priyilegium sequentes imperatores multis rescripds firma- 
runt. cf. Baehr. Gesch. der Röm. Lit. p.606.seq. etqoiibi 



AD VERS. 114 — 118. 



213 



r. — Heiiieccius , Antiq;. Rom. Sjiit. I. 25. g 19. p, 
219. seq. 910. ed. Hauboldi, Dunlop. HUt. of Rom. Lit.H. 
p. 18. 33. D. T. Gevers , de serv. cond. hom. artes , litteraa ei 
sciealias Bomae col. p. 1 10 — 1 18. 

V, 117. t( Ciim ad reliqua artificia atijue negotia esercenda 
ac peragenda nemo auderet accedere , uisi anis suae beneperi- 
tus , homiaes omnis tiberalis doclriiiae et ingenuaruni artium 
rudes, nulla artts poiiticae iotelJigentia irabuli , illud imum 
stulte agebant, lU carmina paugerent, et poetani agerent." 
Bergman, comm. de litt. cond. ap. Rom. p. 19, — In tanto bo- 
minura numero, qni poiimata scribebaut , panci sane ex ae- 
qualibus Horatii meritoiecensendi fueninl inter doctos poUlas, 
praeter Virgilium , Tibullum, Propertium, L. Variumj Ovt- 



dium. Carminum illud scribendorum studiu 



quod sub A.u~ 



giisto potissimum apud Romanos increbruit , diu Romae grassarf 
perrexii; uii ostendit Koenig. dePersiivita , cet. Fersiiedit. 
praeSxa . p. 7. 8. 

V. 118 — 138. Quum poeta acriter refutavisset oomes stti 
temporis criticos de poetis male judicantes ; tiun ipsos vcteres 
poetas, quos iiii unice suspicerent , vituperavisset , deinde 
Graecorum Romanonimque mores et ingenla sibi invicem op- 
posuisset atque contulisset, neque tamen apeite signi£casse[, 
UU-orum ingenia praeferret ; denique in ipsum poematum scri- 
bendorum furorem , suo tempore Romae di fTusnm , increpuis- 
set, facilisprofectoetferenecessaiiuserattransitus, ui germa- 
nis poeilis, germanaeque poesi sua merita , suosque bonores 
Tindicaret, et simul prudens doceret, quare et quomodo Äu- 
gustum maxime deceret, ingenuos poetas poiTO tueri. — Poe- 
lae summum artiGcium In en Ien tissi me ex hoe loco apparet. 
Quum in animo tantum habeal ingenuos poetas describere , vi- 
detur omnes, qui versus faciunt , quorumque insantam modo 
notaverat comprebendere laiidibns germanae poesi tantum de- 
bitis , quo faclo quidcm , si quidqnam sentirent, pudor apud eos 
excilari debebal. Videlur quidera baec poetarum vindicatio pri- 
mo oblutu levitei- el sine magna cura scripta esse ; allamen 
omnia fere continel , qnae in veram poescos laudem profeni 
possuni. Continet enim biclocus inde a v. 118 — 125. descri- 

ionem moi-um poetis ingenuis plenimque propriorum. Sempei' 



I 



CräSBNT 



IHSBNTARIUS 



I 



BDtem memor se ad principem Augustum sci'ibere , non animimi 
poetarum describit , terris evolantem , sublimia spiranlem, non 
vires eorum ingenli subtiles , capaces , sed abstinentiam, pa- 
tientiani , iunocentiam , temiiasima re familiari contentani. 
Poelae igitur cives suut probi , traaquilli , avariliae , fraudis . 
ambitionis immunes , eoqiiidemuscjue , ulfereimbellessintel 
pacis amantissimi. Itaque modeste poetas principi conciliat, a 
quibusnibilcivitatisitinetuenduin: dignos tamenquos tueatur, 
quuai utilitates praeslent uberrimas. Hoe autem quum desciibit, 
V. 124 — 138. crescit oratio, altioi-emqueinduitspiritum, nus- 
quam tameu prudentia destttuta. Pocta , inqujt , pueros diser- 
tos facit , menlemque juvenum ab omni dedecore et turpitudioe 
aveitit , et benevolis consiliis ad virtuteni impellit et iirget . mo- 
res emoUit, iram ceterasque aninii veliemenliores tnotus com- 
pescit. Celebrat porro poeta et immortalitati dedicat , quidquid 
praeclare recteque gesiiim sit ; viros depiagit, quotquot magni 
bonique exstiteiimt , ut esempLria siut praebeaniqiie , quae 
quaevis aeias imitetur ; forthudioe et patientiaimbuit miseros 
inopesque, erigit depressos auimiquedejectos. Demonstraliu' 
denique , quam necessarius sit poeta ad religioneni , ad pium 
deorum cultum incitandum et ornaudum. Major quidem tilit 
vis et usus geneialior pocseos in veteram Graec(»'um Romauo- 
rumque religioiie : attamen pi-ofecto sempei; fuit eritqne apad. 
omncs excultas gfintes summum poetac olFiciuDi munusqne^ 
Bensum pietatis excolere , homiuiim aoimos supra humanas vi — 
cissltudines erigere et efferre ad summum omniuiu bononuiK. 
dispensatorcm , hujusque in homines merita curasque carmioi — 
bus celebiare. Solius etiaiu poiitae est Dei factdtates virlutesque, 
nulla quam subtilissima oratione nec eogitationeesprimendas , 
audacibus ligmis aptisque similitndinibus repraesentai-e, ixt 
quod plene comprehendere nequimus , quodaminodo sentii7« 
nobts videamur. cf. ad totiim. hunc Horatii locum qaae disse— 
xuit Hurd. I. p. 344—349. Groddeck. Hist. Graec. LiL I. p. 
7.8. 

V. 118. Hic ertvr, u quo docti indoctique scribimuft," 
Comm. Cmq. cf. Sat. I. 4. v. 138 — 143. supradesciiptusp. 
204. 

V. 119. yiHutea , v utilitates." Comm. Ciiiq. t 



AD VBRS. lia lt9. ^16 

^Co/ä^y .<r tUteUige, argutojentare, assequere.'' Porphja^o^»- 
ef. Sa%. II. !;▼. 51. « Utque Jm|)eret hoe natura potens , sic 
edlige mecum.'' Graece , ovtgo av?iXoyi^ou. . Ernestum yi 
Clav» Cic conferri jcd)et Schmidius ; at niliil apud illum iuve- 
* nies , quod buc pertinet. 

Vatis. i^a/e» ortum est a Graecoium <})^rifc 5 /o^tfeii!», licet 
«pad Graecoa non eodem sensu atque fmtea usurpetur ; cogna- 
tam tamen cpdrt^ pro fJLayretx , XP^^l^V '^g^^)^* Utramcpe 
«ab etjuko yeii}i<Pmi) derivändum, utGraecorum TfoC^^rifc ^ 
araculorum tnterpres ^ a TpScPmuLU c£ Lennepii Etym, L. 
- Graec. p. 1051/seq. et Schneider! Lex. Gr« Uti poetae Graeci 
se Mtft; J'(s3v ^poCp^ruf y Musarum tnterpretes j vocant, 3ic La- 
iinis et praesertim Horatlo sollenme poetarum n(Hnen est vates^ 
'Hoe autenli loeo aummo eum delectu illud nomen usorpayit, nam 
tadte aie exeludt omnes, qui invitisiMusi^versuafactitabant, 
et eas tantnm poeseos virtutes enumerare dueitur, quae ya- 
tem y deorazn interpretem , imprimis deeent. cfl ZeU. ad h. 
1. — Plato , lon. 5. p. 534. Sehulzius ad Taeiti dial. de Qirat.^ 
0. f* H. Voss. ad Virg. Bue. IX. 34. p. 464. JSfachträge zum Sul- 
zer , L 2. p. 268- Schoell. Gesch. der Griech. Iit. L p» 20*^ 
Berahaidy, 1. 1. p. 160. 

T. 119—124. ef. Oifidius, A. A. HI. 630-7-546. 
Adde, quodinaidiaesaeriaavatibusabsunt : 

Et faeit ad mores ars quoque nostra suos. 
Nec nos ambitio , nec amor nos tangit habendi : 

Gontemto eolitur lectus et umbra foro. 
Sed faeile haeremus , validoque perurimur ae&tu ; 

EtDipiium<;erta scimus amäre fide. 
Scilieet ingenium plaeidamollimur ab artej 

Etatudio mores convenientereunt. . " 

V. 119. 126. f^cUis avarus non temere ei9t ammm. Quanta 
laoa haee sit Horatio, ii intelligiint , qui menfiinennt anxium 
stadium Vehementemque ardorem^ quo ayaritiae vitiam quavis 
^ata oceasione impugnaverit. Legantur prae3ertim Carm. IL 1. 
HL 1«. Sat L 1. II. 3. V. 142. seq. Epist. I. 6. H..?, y. 146. seq. 
cf. Obbarius^ ad Epist. L 1. v. 33. 1. 2. v. Ö6. L 10. v. 47. Hie 
enim, imprimis ad L2. v.56. solito deleetu et diligentia mag- 
nam coUegit vim loeoram classiccHrumeorumque interprc^um de 



n^~ 



' avaritia ; quibua add. Maretus , Oper. II. p. 41 3. III. p. 304, 
set[. et Schmid, ad Hor. EpUt. L 6. v. 37. atque praesertim lo- 
ciis insignis Polybii XXXH. 12. § 9. 'AtA(?5 yap ouisis ovSevi 
SiSuTi Tt^y ISiUV vTrapj^ovTUV skIiv. oOSsv. unde patet,quaiii 
vetus et iuvetevata teuaeltas et avaritia Romae fuent. 

Nontemere, nonfacile; cf. Episi. II. 2. v. 13. 14 « Non te- 
mere a me quivis ferrei idem." Ileindorf. »d Hor. Sat. U. 2. v. 
116. Schirach. in Ind. Schmid, ad h. 1. Tursellinus , depart. 
Lat. Bergman, in annoL ad edit. £log. Hemst. et Yit. Kuhnk. 
p.323. 

Hoe studet unum. cf. Cicero , Philipp. VI. 7 . § 18. « Uuum 
seotitis omnes , UDiun studetis. M. Aatonii conatum avertcre 
a republica, furorem exstiuguei-e." Terentius, And, I. l.v. 
31 . 32. « ilorum ille nibil egre^e praeter cetera studebat , et 
tamen omnia baec mediocriter." ubi cf. Ruhnken. qui tamea 
niinns beue conferri Jussit Hec. II. 2. v. 20. « Eo domum stu- 
deo banc , ])rius quam iUe huc ledeat." quoniam accusadvus 
domum. hanc eo loco ab intellecto verbo reducere , vei simili 
quodani , regitiir ; ncque omiiino amplius probo loco legimus 
studere cum alio accusativo quam pronominum aut adjectivorum 
pi-onominalium ueutrius generis ; praeter unico loco apud 
Plaiitum, Mii. V. 44. « Magis meluant , minus hus res stude- 
flnt." cf. Ernestus ad Cic. post red. in sen. 6. § 14. Accusati- 
vus ille neutrius generis post verba neutra frequens occurrit , et 
haheudus est casus absoluius sive adverbialiter positus ; f£. 
Zumpl. Lat. Gramm. § 385. p. 328, Ramsliorn. Lat. Gramm, 
§ 132. p. 390. 

V. 121. Detrimenta, « damna." Comm. Cruq. 

Servorum. De servis Romanorum vid. Creuzer. Röm. AnL 
§32 — 53. Scriploribusibi maguo numero laudatisadd. S. Gra- 
tama, Praelect. ad Insl. Just, p. 1 16— 1 19. 123— 126. et ejus- 
dem Beschouwingen over de buisselqke slavern^ bq de Romei- 
nen, L. B. 1796. D. T.Gevers, deservilis conditioujshomi- 
nibus artes, iitteras et scientias Romae colentibus. L.B.lStB. 

Hidet , u pro niliilo deputat." Comm. Cruq. cf. EpisLlI. 
2. V. 209. « Nocturnos lemui'es , portentaque Thessala n- 



V. 122. cf. Cicero, pro Roscio Cont. 6. §16. k Aequeeoiiu 



ADTBHS. 119—123. 



217 



perGdioaum et ucfarlum est, Cdem frangere, quae conuuet 
vilam: et pupillum fraudare , qiii in tuielam pervenit: etsoci- 
um fallere , qui se in negoiio conjiinsil." pro Caec. 3. §7. 
t< Qiii per tatetam , ant societatem, aut rem mandatam , aut 
äduciae ralioaem , fraudavit quemj/iam , in eo quo ddictum 
majusest, eo poena est tardior." 

Socio. Cic. in VeiT. III. 20. § 50. « Sociiputandi suut, quos 
inter rescomnmnicata est." pro Rosclo Am. 40. § 116. « lure- 
bus minoribus socium fallere , turpissimum est , aequeque tur- 
pe atque illud , de quo ante dixi. Neque iujuria : proplerea 
quod auxilium sibi se putat adjunxisse, qui ciim altero rem 
commnnicavit. Ad cujusigitur fidem confugiet, quumperejus 
fidem laeditur , cui se commiserit ? Ätqui ea sunt animadver- 
tenda peccata maxime, quae difBcLUime praecavenlur. Tecti 
esse ad alienos possumuf : inlimi multa apertiora videant, ne- 
cesse est : socium vero cavere qui possumus ? quem eiiam si mer 
tuimus, jus officiilaedimus. Kecteigiturmajoreseuin, qui soci- 
um fefellisset in virorum bonoinim numero non putarunt haberi 
oportere." Erant Romae plura societatum genei'a : publicae , 
quibus licuit collegium consdtuere et magistrum habere , qui 
omnibus societatis negotiis praeesse. Taliseratsocietas publi- 
canomm, quae in plures miuores societates divisa in omnibus 
provinciis vectigalja conducebat. Privatas societates inire po- 
terant privati cives lum oDmiuin bonorum , « quam Graeci spe- 
cialiter KOivOTpa^ieil' (communem gestioncm) appellant, aut 
unius alicujus negolialionis , veluti mancipioruml emendo- 



rum vendendoi 









, fruDienti emendi ven- 



dendique."' Justin. Inst. III. 25. pr, de soctetate, Videlur autem 
ingens numerus talium privalarum societatum Romae esstitisse , 
si modo reputes, quoties de sociisetsocietatibus Catsermoin 
jure Romano, cf. Gaji Institut. IH. § 148—154 Dig. XVII. 2. 
pro socio, Cod. IV. 37. eodem. Heineccii Ant. Rom, Synt. III. 
25. § 14—18. 

Incogitat, «iniendit, molitur." Comm, Cmq. STivostj 
iTl^evXsuei. Ante Horatiumbacvoce, analc^ce rite formata , 
□emo , quonim sciipta exstant , usus esse videtur. cf. Schmid. 

V. 123. Pupillo. (Pupus, pupidus , pupillus). — Pompo- 
jiiu a ait iu L 239. Dig. (L. 16.) de verb. siffnif. u Pupillus csl i 



218 COMKENTARIUS 

qui cpum impubes est , desiit in patris potesute esse aut morte 
aut emancipatione." Papilli sive ex testamento sive ex: iege In- 
U»nbas in tutelam dabantnr. Justin. InsU L 13. § 1. « Est ao- 
tem tatela, ut Servius (Snlpicios) definivit, vis ac poteatasin 
capite libero ad tuendum eum , qui propter aetatebi se defen- 
dere nequit ; jure civili data ac permissä.'' Tutela finiebalor 
aetate legitima , sive pubertat^ , in paeris anno 14. in poelli» 
12. completo. De tutela ac de cura , tutelae postea addita oonr 
tinuatione ad 25. annum , uti etiam de aliis curationum jgene- 
ribus, a quibus qui regebantur fortasse etiam pupillorum Bomine 
«oniprehendebantur^ vid. Just. Inst. I. 18 — 16: (rajilnslitL 
$ 14^—200. Dig. XXVI. XXVIL eorumque interpretes , ut 
HeiDeccius, Ant. Rom. Synt. 1.18 — 16. Gratama, Pradeet 
p. 216 — 406. cet. Hinc disces, quot legibus cauticmibuaqoe 
opus fiierit , ne non tantunf fraus , sed etiam ne yis infiHretnr 
pnpillis. of. Cicero, in Verr. I. 58. Koenig. ad Per^i Sat. H. 
12. Ne a matribus quidem tuti erant pupilli tempore JayenaUs , 
Sat. VI. 629—633. 

Vos ego , pupilli , moneo , quibus amplior est res , 

Gustodite animas , et nulli credit^ mensae. 

Lirida materno fervent adipata veneno. 

Mordeat ante aliquis , quidquid porrexerit illa , 

Quae peperit : timidus praegustet pocula pappas. 
Siliquis , « leguminibus." Comm. Gruq. Lambinus putanty 
id genus siliquarum intellexisse Horatium, qi^od testePUnio, 
castaneis baud procul abesse videtur , quodque K$f&Tt09 ap* 
pellant Graeci ; vid. Piinius, H. N. TOII. 8. XV. 24. XXffl- 8- 
Salmasius , Exerc»tat. de Homon ymis Hyles latricae, 72. p. 
112. 113. (ad calcem operis , Exercit. Piin. in Solinum) ; Co^ 
lamella VII. 9. Linnaeo dicitur ceratonia siliqua^ Gall. carrube^ 
Belg. johannesbrood. Sed potius audiendus videtur Scholiasies 
Cruquii. Nam quum stliqua proprie sit putamen , cortex , fai- 
liculus leguminum , etiam usurpatur pro omni eo legiumBvm 
»geaere, quod siliquas babet ^ quodque nostratesjoetf/orifcA/i^ 
-appeUant, quales sunt pisa, fabae, lupini, cet. of. Plioius, 
1LN.XVIL7. Salmasius ad SöIinum , p. 326. 327. Landinus 
et Törrentius h. 1. Rupertu^ a4 Juvepal XI. 58. Persius , SaL 
III. öö.- Scholiastes Pcnrphyrion obscure loquitar , etctouptns 



AD YSRS. 123. 124. 219 

videtar , sed idem^ pato , significare voluit : «c Siliquisnntem 
ipecialiter dicit eas , quae in he]i>is nascuntur in omni legujEoi^ 
ne, hocest, quae siliquis oontinentur." — Nunc video «pud 
Schmidium , opinionem Lambini placuisse quoque Obbario , 
qiioniam legamina non es^nt <;ibu8 tenius , sed xepdriu j 
quae adhuc in Europae parte meridionali et in Asia occidentali 
tenoiom hominom victnm esse afBrmaU- Sed satis simplex vide- 
tar poStarum victus, A leguminibus contenti non appeUnt 
dapes SicuIaS) aut epulas lautiores, qualibus pro&cto Romae non 
solus Lucullus deditus erät. 

Panesecundoj « non siligineo , non primo, nonpostremo^ 
sed dispensatorio." Gomm. Cruq. — Optima panumgenera 
fiebant ex laudatissimo tritici genere , siligine , vei adeo ex 
ejusdem flore , simdagine vei simila dicta. Vulgare autem ge- 
nus e viliore tritico , cibaxioautsecundariodicto, conlectum, 
HoTSitxnspanem secundum j dixit^ aliisecundarianii cibarium, 
dispensatorium. Hunc autem panem non infimisedmediige-. 
neris fuisse patet ex Suetonii , Aug. 76. narratione , Aqgustum 
pane secundario usum fuisse solltum. cf . Ruhnken. ad Suet. L L 
Plinlus , H. N. XVin. 8-1 h XIX. 4 C. G. Heynius, Origines 
paniBcii frugumque inventarum initia , prolusiones tres in 
Opusc Acad. I. p. 330 — 381 • cd Scbmid. ad li. 1. 

V. 124» Jocose inter oontinentiae laudes po^tam pravum mi- 
litem e$8e aiBrmat : at si quaeris , quid significare voluerit Ho-* 
ratins, boc equidem esse credo ^ poetas ut avaritia sicetiam 
ambitione carere ; haec enim duo vitiä, quibus Romani maxime 
labof abant , non scdum Horatius, sed etiam ceteriejusaetatis 
sexiptores semper fere solent conjungere. cf. Epist. I. 1. v. 
88—87. 

Militiae , vei dativus vei genitivus loci (sive casus locativus , 
yid. ad v. 230.) videri potest ; illud praetulerim , quia sic re- 
spondcft' dativo nrhi^ et raro aut nunquam sine opposito domi 
vei sixnili voci militiae legitur pro in militia. 

Piger^ ^ci^VjJt^ 9 segnis , cf. -GcMnm. Craq. 

Malus dicitur quisquis artis suae est imperitus, ati bonus ^ 
qai ejus peritus est ; cf. interpretes ad Pbacddi Fab. L 14. v. 1. 
Rubnken. ad Ter. Andr. 1. 1. v. 105. 

Urbi, civitati , reipublicae, per synecdocbea figuram. 



220 CX)Mtf£NTARIUS 

Est bene videtur additam adoct. Jahnio , ScUoUastae Gru- 
qxiiano jam desideratam : sic enim demum bene cohaeret hic 
versos cum seqaente, qai non utFea perperam fecitad secpentes 
est referendus* 

y. 125. D(is j Goncedis , fatere ; cf. quae de verbo dare di- 
ligenter coUegit Emestus in Clave Cic. Schmid* ad n. 1. 

y. 126 — 138. Describunturutilitates^, quas praestant poe- 
tae , tam in erudiendis pueris ciyibusque ad virtutem forman- 
dis 9 quam ad religionem colendam, utramque civitati fructuo- 
sissimam. cf. Aristophanes , Ran. y« 1008 — 1010. 

AISXTA02 

ETPmiAHS 
Ss^iSTijTog Kcä vov6ea'iucy on fieXriovQ re 7roiovfj(^if 
Todi ccv6pcoTOVQ Iv TOUQ TfiXetr^v. 

y. 1030—1036. 

AEXTAOS 

TUUTU ybip ^v9p»g XP^ ToitjT^Q aa-KeiK (tkS^ui yicf ät 

tas cöCpiXifMOi T&v To^viT&y olyevvutoi ysyiv^vTui. 

'OpCpedg fj^hv yup TeXeToig ö' iuMVKUTihii^e <p6v(av r' avi — 

Mova'atoc i' i^UKitre^c tb vSa-oov ku) XP^^F*^^^* ^Ha-ioiog ^fe 
yijs epyu(riug ^ KUfT&v äpug^ ccpiTovg* o 3fh Qetos^^Ofiiipoc 
aTÖ TOv TifJLvpf Ku) KXioQ ^V%5y tAJ||i/ tovS^ %Tt XP^^ ^^^^ — 

Tu^eis^ apsTCCCy 0T?ua'6ig uvSp&vi 
V. 1053—1056. 

CCTOKpvTTSlV XPh '^^ TOVlJplv tIv ye TO^VITVpf^ 

ku) [iii Tupuym (Jt^tjii hScia-Miv. tois (J^v yccp Tuiiupw(ny 
HcTTi $iScia'KU^og bVr/tf 0pu^Bi ^ toHq vi^&fnv Si TomTcä» 

Hor. A. P. 391— 407. 

Silvestres bomines sacer interpresque deorum 
Gaedibus et victu foedo deterruit Orpheus , 



AD VBRs. 124—126. 221 

EKctus 6b hoe lenire tigres rahidosque leones. 
Dictus et Amphion , Thebanae conditor urbis , 
Saxa movere sono testudinis et prece blauda 
Ducere qup veliet. Fuit haec sapientia quondam , 
^ Pablica privatis secernere , sacra profanis , 
Goncubitu prohibere vago 9 darejuramarius^ 
Oppida moUri , leges incidere Ugno : 
Sic bonor et nomen diyinis vatibas atque 
Carminibus venit. Post hos insignis Homenis 
Tyrtaeusque mares animos inMartia bella 
Versibus exacait ; dictae per carmina sortes , 
Et .vitae monstrata via est , et gratia regam 
Pieriis tantata modis , ladusqae repertas , 
* Et longorum operum finis : — ne forte pudori 
Sit tibi Miisa lyta soUeiis et cäntör Ajx^o ! 
Tacitus, diaL de orat. 12. « Felix illad et, utmorenosti*olo« 
quar y aureum seculum • • • • poetis et yatiba3 abundabat ^ qui 
bene facta canerent • . • • Nec ullis aut gloria major , aut an- 
gustior bonor : primum apud deos , quorum proferre responsa 
et interesse epulis ferebantur.: deinde apud illos diis genitos 
sacrosque reges , inter quos • • • • Orphea ac Linum , ac , $i 
introspicere altius velis , ipsum Apollinem accepimus.'* Cicero, 
de Orat. III. 51. § 197. « Nihil est aatem tam cognatum men- 
tibus nostris , quam numeri atque voces ; quibus et excitamur , 
et incendimur , etlenimur, etlanguescimus, etadbilaritatem, 
et ad tristitiam saepe deducimur : quorum illa summa vis carmi- 
nibus est aptior et cantibus , non neglecta ^ ut mihi yidetur , a 
Numa , rege doctissimo , majoribusque nostris , ut epularum 
soUemnium fides ac tibiae , Saliorum versus indicant ; maxime 
autem a Graecia vetere celebrata." cf. Ovidius, Amor. 1. 15^ 
PlatOy de Leg. IL p. 659. C. D. — C. A.den Tex, de vi musices, 
p. 75. fr., Jacobs , Vermischte Scbriften , HI. p. 31—40. 154. 
282 — 302. Heynius in praefat. ad Sil. Ital. edit. Rupe;rti , Crott. 
1795. Ejusdem Heynii disputatio de efficaci ad disclpb'nam pu~ 
blicam privatamque vetustissimorum poetarum doctrina , in O- 
pusc Acad. I. p. 166 — 179. Muretus, Oper. F. p.290. Wyt- 
tenbacb. Lectiones quinque , p. 28. 29. Schoell. Gescb. der 
Griech. Lit. L p. 20. 83. 84. 



2^ COMMC^ARIUS 

V. 126. Qninttlifliiiis, I. O. L 1« § 36. 37. « Etiam dicta daro- 
rum viroram et electos , ex poetis maxime (namque eorum par- 
vis cognitio gratior est) locos ediscisre inter lusum licet. Nam et 
maxime necess^ria est • • • • memoria £ et ea praecipue firmator 
atque alitur exercitatione : et in iis, de quibos nunc loquimur ^ 
aetatibus, ^ae nibildam-ipsae ex se generare queunt , prope 
sola est j quae juvari cura docentium p6ssit. Non alietiam fuerit 
exigere ab his aetatibus , qno sit absölatios o» et expressior 
sermo , ut uomina qaaedam versusque affectatae difficnltatis ex 
pluribus et asperrime coeuntibus inter se syllabis catenatos , et 
velut confrdgosos ^ > quam dtissime volvant • .- « • Res modica 
dictu: qua tämen- omissa , mtdta linguae vitiä, msi primis 
eximuntur annis, inemendabili i^posterampraviiatedurantar." 
Lucianus, de Gymnas. 21. edit. Bip. VII. p. 178. Tjj|y f/^h 
roivvv ^^vx^iv fiovfriKfi rh Tpärov Kcä ccpi^fitjriK^ asvuppiTi' 
^ojjLev ^ica^ yp&fJt^fiaTci yp^^ctrbcu^ Koärop&q aärAinhkf- 
^äö-Öä/ hM^Ko/jLEir Tpoiova-i ^ii vi$vi^ (roCp&v ocvSp&vyv^ 
ficicy jca) %pyci TuXoiik ku) ^oyovg (a<peXii/,ovg lv fiirfoig 
KaruKoa-fji^i^TmTsc^ dc jict^oy fjLinjfjLOvevbtm/^ poijl/co^ov/ie^ 
avToU* oi S^ Koä otKOvovTeg ocpi(rTeictQ rivccg Koä Tpd^eig 
aoi$liiovgj opiyovTOt^ Kotrcc fji^iKplv y Koä Trplg iJi,tfj(,ija'iy It$^ 
ysipovraip cag Kcä aifjol ^Sopvro^ Kcä ^avfia^oivro vt6 
tUv va-Tspoy* olot xöAAöt ^Ha-ioMg re i^[A,tv , Koä ^^Ofiiipog %Troi^ 
t(i(r-av* et paullo i^ferius : K^) (j^ivTOi Koä Ig rh ^ijotrpov ^vv^- 
yovre^ oevrodg iijfJt.oaix TfitiSevofMv vto KcofjLcpS^iaig^ Kok 
rpeeyiaifoiig-i ccpexdg re avSp&v TaXoti&v ^ koi) KotKioi^ ^etofAi- 
yovgy ig rdv fjt^v osrorpiirotrro y It' exeivot Sfh d'7r€viotey. 
rotg ii yt K(ap,q)iotg kcc) ccT0a'KW7rreiv Koä XoiSopel^^m 
ICpiBfjt^ev Ig rodg ToKirocg , ot)g av ccl^XP^oc ku) avocj^tot r^; 
iro^cog STiT^ievovTCtg cUcGoovTCit ^ uvroSv re eKefvojv %«/)/y, 
ccfieivovg yap ovtoj yiyvovToti oveih^ofievoij koH t&vtoX- 
X&v^ig cp^vyoiev rh st) rotg ofioioig HXeyx^ov* " 

*Figurat^ « confirmat, fingit, ut recte et emendate loqua- 
mur/' Lambinus. c£ Lucretius , IV. 549 — 552. 

Hasce igitur penitus voces , quom corpore nostro 
Exprimimus , rectoque foras emittimus ore , 



AD YERS. 126—129. 223 

M obilis ardculat Tierborum daedala lingua , 
Forräaturaque labroriim pro parte figurat. 
Male J. H. M. Ernestus in Claye HotbI. fiffurare iater Verha 
antiqua enumerat , apud prosae orationis scriptores aetatis au- 
reae rariora aut plane non obyia :. contrarium docebont Schel- 
leri et Forcellini Lexioa. • ' 

V. 127. Torquetj detorquet , avertit , avocat; cf. ad v. 63. 
p, 180. ! 

Obscoenis . . . . . sermonibus^ ala'X,fO?ioyiij^^ quidquid in- 
elegans, inficetuxn, agrieste, tarpe dictu est. 

V. 128; Pectus y ut (rrifvov et TrijQag y pro ingenio^ mente» 
aninio et animi affectibus saepissime apud Horatium aliosque 
ponitur : cf. Broakhus. iad Prop. IV. 7. V. 64. Obbariusad 
Epist. 1. 1. V. 1 1. Zell. et Schmid* ad n. I. . 

Format Doeringius legere ipvoi^osml firmat ^ quippe^gni- 
ficantius : at plus est formare , fingere pectus , q[uam .firn^are , 
confirmare « quod jsmi formatum esU: cf. Garm. L 10. v. 1 — 4. 
ibique Mitscherlich. 

Mercuri y facunde nepos Atlantis , 
Qui feros cultus hominum r«centum 
Voce formasti catus et decorae 

More palaestrae. 
cf* praeterea Garm. III. 24. v. 54. Sat. 1.4- v. 121. kk Sicme 
formabat puerum dictis." A. P. 108. 126. 307. 
V. 1 29. Ovidius , ex Ponto , 1. 6. v. 5—8. 

Non cadit in mores feritas inamabilis istos ; 

Nec minus a studiis dissidet Ula tuis« 
Artibus ingenuis , quarum trbi magna cura est , 
Pectora moUescunt , asperitasque fugit^ 
ibid. n. 9. V. 48. 49. 

Adde, quod ingenuas didicisse fideliter artes, 
Emollit mores nec sinit esse feros. 
Asperitatis^ Tpctj(^vTi}TOCy (TKXviporiHTOg* c£ Epist I. 18. 
V. 6. ibique Schmid. « Asperitas agrestis et inconcinna gra- 
visque. '^ 

CorrectoTy « monitor et castigator." Gomm. Gruq. NonnuIIi 
codices habent correptor^ quod vocabulum sensu castigatoris 
bis legitur apudSenecam, delralL 10. DDE. 37. cf«praeterFe- 
am, L. Bos. Anitnadv. ad scriptores Latinos., p.-70. 



224 COMMENTARIUS 

Irae. Ipse Horatins optimus profecto correctorfiiitiraey at 
Epist. I. 1. Y. 50 — 65. (ubi cf. Obbariiis et Schmid, et More- 
Vasy Oper. II. p. 445. 961 • 

Qui non moderabitur irae , 
Infectum volet esse , dolor quod suaserit et mens ^ 
Dum poenas odio per vim fes tinat inulto. 
Ira f uror brevis est : animum rege ; qui nisi paret , 
Imperat ; hunc frenis , bunc tu compesce catena. 
cf. lepidissima palinodia , Carm. L 6. qua puellae , quam jam- 
bis prosciderat , se excusat Horatius ^ istamque excusationem 
ab ira repetit ; cuju$ vim magna cumdoctrina et-ornatade- 
scribit. De ira Seneca philosophns duos egregios nobis reliquit 
libellos j quoeum c£ quae Muretos de ira disputayit ^ Oper.IIL 
p. 317—320. 816. 817. 

V. 130. Plato , Menex. p. 237. "Efymyccf ei Tfotx^^hrtaVy 
XiytA KaÄäg p^devri fiv^fit} ku) KSa-fioq roU TfoO^cta-i yiypS' 
roti TUfA T&v iKOva-ccvTuv. Hor. Carm. IV. 8. v. 11 — 34 

Non incisa notis marmora publicis , 

Per quae spiritus et vita redit bonis 

Post mortem ducibus , non celeres fugae 

Bejectaeque retrorsum Hannibalis minae , 

Non incendia Cartbaginis impiae 

Ejus , qui domita nomen ab Africa 

Lucratus rediit , clarius indicant 

Laudes , quam Gakbrae Pierides ; neque, 

Si cbartae sileant quod bene feceris , 

Mercedem tuleris. Quid foret Iliae 

Mavordsque puer , si taciturnitas 

Obstaret meritis invida Romuli ? 

Ereptum Stygiis fluctibus ^acum 

Virtus et favor et lingua potentium 

Vatum divitibus consecrat insulis. 

Dignum laude tirum musa vetat mori ^ 

Coelo musa beat. Sic Jovis interest 

Optatis epulis impiger Hercules ; 

Glarum Tyndaridae sidus ab infimis 

Quassas eripiunt aequoribus rates ; 

Ornatus viridi tempora pampino 

Liber yota bonos ducit ad exitus. 



AD VEBs. 129. 130. 225 

cf, Mitscherlich. pluraPindarilocaconferens, inter quae emi<- 
net Pyth. Iit 112—1 1 5. edit. Boekh. 

e^ eTioov Ke>iCiSsvv&y ^ t^ktov^s olot a'o(poi 
apiioa-ctv^ yiyvdoffKoi^ev. & S^ipsrcc KkeivxU ioiSztg 

c£ Pyth. I. 92— 100. 

olov XTOix^iJt^ivojv kv$p&v SictiTuv fiuvvei 

Kot Xoyioig Kcä ioiSotg* ov (p6ivei Kpoia-ov 0i?i6(Pp(dv icperci' 

rhv ^fhruCpta j^aÄKico Kuvrvipu vakiot vSov 

exfip)x, ^oihupiv KUTe^ei ttuvtu cpirig. 

ovS^ (liv (pSpiiiyyeq V7r(apo0im KOtvcoviav 

fic^SuKhv TuiSoov ooipoiTi SeKOvrai 

rb HvaAetv eö Tpärcv ccSXccv* ev i^ccKOveiv SevHpa fiotp* 

ripo^tnS^ccvvip 
ig av IvKipTtf , Koä 'i^tji , cricpavoy u^z/oroy SiSeKTUi. 
Ovidius , ex Ponto, IV. 8. v. 47— öl. 

Garmine fit vivax virtus ; expersque sepulcri , 

Notitiam serae posteritatis habet. 
Tabida coosumit ferrum lapidemque vetustas ; 

Nullaque res majus tempore robur faabety 
Scfripta ferunt annos. 
Inter poetas, qui recte facta retolerunt, imprimis cogitavisse 
^^nsendus est Horatius de Trojani belli scriptore , 

Qai, quid sit pulchrum , quid turpe , quid util^, ^d non, 
Planius ac melius Ghrysippo et Crantore dicit. 
Kpist. L 2. y. 3.4. ibique vid. Obbarius, qoi quidem mihi nondum 
persaasit vetus plentus proBentleji/>/amWesse restituendum, 

A.t , n^et forte aliquis , nonne potius est munuJs historioi qtittm 
poetae recte facta referre, orientiaque tempora notis instracfte 
^Xemplis ? Elegans sane quaestio et philosophica disputatibne > 
dignissima ; quam hic nonnisi obiter memorare possumus. Dif- 
^Tentiam historiae et poeseos acute definivit Aristoteles, A. P. 
^X. 2 — 4« *0 ykp ia-TopiKhgKu) o irottfr^g , ov r^ tj ^/Aft^rpfls 



1 K. 



226 COMMENT A KTUS 

Xiyesv § &ii€Tpu hcxxpipovcnv* Hvi yccp ctv rh^UpoiSrov $U 
fiirfu reQijyui 5 Kce) ovSfiv ^ttov ccv eltj Icrropia tiq fierk 
l^irpov j § ^^^^ l^erpcov* äAAö^ tovtco SiuC^ipet ^ r0 rhv [ikv 
rk yevS/JLSVu Äiyeip , rlv S^ oJu uv yivono. Sib ku) (p/Apo-ö- 
0wTepov Kcä (nrovSaiSrepov Toijjo^ig hropiotQ l<rrh. ^ fj^\v 
ykp TToiittnQ iJtsXXXovT)c Ku^iXovy Vi ^l<fTopix tUkci^ %Kar 
(TTov Xiye^^ ?fl"r/ H kc&66^ov ft/v, t0 Toico rk to7^ arra 
(TviA^ouvst Xiyeiv % Tpcirreiv kutol rb eiKbg jj rh kvaryiiouov* 
o3 TTo^ci^erat vi Toi}ja'ig ovofiuTU eTiTiöefj^iv^. rk S^ koA^ 
%KOurTcv^ ri 'AXKifii^Sijg liTpot^ev^ ^ ri 'iTceSsv. Haec sic ad 
verbum interpretatus est Hermannus : « Historicas enimetpo- 
eta non metricae et prosae orationis usu differunt : possent enim 
etiam Herodoti scripta versibus compreliensa esse , nec minus 
foret historia quaedam metrica,' atque est sine metris : sed diffe- 
runt eo , quod alter , quae^facta sunt , exponit, alter, qualia pos- 
sunt fieri. Unde et magis philosophicum quiddam atcpie ex- 
eellentius est poesis , quam historia. Poesis enim tnagis genera- 
lia, historia singularia narrat. Sunt autem generalia, qtialia talem 
dicere yel facere veri simile vei necessarium sit : in qua re poesis 
elaborat, nomina personis imponens ; singularia autem, qoid 
Alcibiades gesserit vei passus sit." Elegantius eadem Germanice 
exposuit Lessingius, Sämmtliche Werke , XIII. p. 255. cf.p. 
292. — Tragoediam, praestantissimum profecto po^seos ge- 
nus , longe historia esse efficaciorem ad mores formandos egre- 
gie exposuit Janus Bake , in oratione supra laudata, p. 15. 
«Sic enim sentio, quum utriusque (historiae et tragoediae}laas 
rerum gravitate contineatur , et civilium virtutum patriique mo- 
ri$ oommendatione , tamen si utilitatem spectamus , multispar- 
tibus tragoediam antecellere. Qualem utilitatem ? eam nimimm 
qualia civium moribus totiusque populi emendandis yersator ; 
ut clarissimis utriusque fortunae exemplis propositis , homines 
salutariadmonitione ad bene prudenterque vitam degendamad- 
hoortetur. In quo consilio (nam idem utraque habet) quid inter- 
esset- inter utramque , prudentissimus scriptor Polybius ^L 66.) 
animadvertit. Historia docendi cupidos docet , tragoedia audi- 
tonim magnani turbam percellit : illa sermonis veritate utitur» 
aequabili et sedata oratione legentes sine satietate tenet ac de-* 



AD vERs. i80-t132. aaf? 

lectat; haec veritatis vim auget verisimililudine, audienduin 
animos quibusdam affectuum luminibas allicit : illius friicttt^ 
non nisi expetitus percipitur , hujus utilitas , auriutn simuloiiitii-- 
lonimque adjuncta voluptate, obruit omnes vei invitos, 4St 
mirabiliter in plurimos tamquam influit.'' — Cetera etiam ge- 
nera poeseos, epicum imprimis et lyriciiniy pro saa quodqtieBa- 
tora , historia , saltem apud veteres, fuisse efficaciora ad excolen*- 
dos hominum mores , facile sibi persuadeat, qäi de Ho« 
meri epicis et Pindari lyricis cogitet, quoram illa magno 
studio et arte a rbapsödis recltairi, baec splendido apparata 
dbiis a choro plerumque cantari soleban^ Haec autem Homeri 
Pindariqiie carmina moribus formandis utilissima et fructuosisi- 
sima fuisse egregie demoiistravit P. van Limburg Bronwer , dtio- 
bus elegantissimis libellis : Proeve over de zedel^ke scboonheid 
van HonieruSy Leyden 1825. en Proeve over de zedelgke 
schoonheid van Pindaras, Amst. 1826. 

V. 131. Exemplis^ exempläribus ^ärcbetypis , quae sequantur 
aat fugiant bomines ; cf. Ern6stu5 in Giav. Cic* et Ruhnken; ad 
RutLup. p. 108. Vai. Max. n. 1. n^. 10. « Majore» natu in con- 
viviis ad tibias egregia superiorum opera carmine comprebensa 
pangebanty qiio ad ea imitanda javentutemalacrioremredde^- 
rent.'' 

Inopem solatur et aegrum. Delectando et a sensu inopiae et 
aegritudinis avocando, atcpie amicis praeceptis ad fortitudinem 
etpatientiaminformando. cf . Hesiodus , Tbeog. 98— 1Q3. 
El ycif Tig Koä xiv^oi y^m y$OKij^i'i$vfi0 

Mova'ci(hv depccTCi)^ KXeto^^Toripcov ccv6p^(if>y 

cä^^%ye Sv(r(ppovicjy iT/Aj^flgrÄ/ , ov^ n KVjSim 
[jLiiisVYirai , roL')(^i(aQ Sfi TupirpuTS $&pa Sedcoy. . 
Aeffrum^ficil. anixm. 

y. 132-r^l38. Hi versus bymnos lyricos spectant, quorum 
firequentem usum fuisse constat in veterutn religione; quos autem 
nobis invidit infausta temporis edacitas; unustantum, quod 
sduunus , nobis superest faymnujs ^ publica auctoritate composi- 
tu8 , cantatusque , isque tamen ömniiim forte perfectissimus » 

15 * 



228 COMMENTARItTS 

Carmen pula saeculare Horatii. Quum veroMitscherllchiusm 
argumento faulc carmini praefixo docte et eleganter de hjmnis 
sacris , deque Horatii carmine disputaverit , versus Sibjllinos 
«acra saecularia praescribentes descripserit , et fontes , unde saa 
hauserit , accurate indicaverit y hunc , cuivis Horatiiim assidue 
legenxi notum tritumque , adeant consulantque lectores : confe- 
rant autem eundem Mitscherlichium ad Garm, 1. 12. IV. 1. y. 
21—28. IV. 6. Doering. ad CatuU. 34 

Ijnara puella mariti , ciyufiog^ ccvviiejJLevutog' cf. Ovidi- 
U6 , Fast. V. 156. <* Virgineo nunguam corpore passa virum." 

V. 133. Preces , <i hymnos versibus compositos , ditbyram- 
bos 9 paeanas , odas , prosodias.' ' Gomm. Cruq. De his aliisqoe 
bymnorum lyricoiiim generibus ^ non confundendis cum Orphi 
cis , Homericis et Gallimacfaeis , vid. Seboell. 1. 1. pag. 186. seq. 

Vateni m Musa dedtsset Hesiodus , Theog. 94. 95. 

mSfeq ccoiSoi lioL(nv ewi 'xJ^6yci zcä KiQupKrrui. 

V. 134. ChortiSj scil. juvenum et yirginuoi^ hymnos solem- 
niter cantans. 

' Praesentta numina sentit. Hae de re qnasi certus , poeta in 
fine Carm. Saec v. 73. 74. (cf. BentLetMitsched.) chorum 
dicentem facit : 

HocJovemsentire, deosquecunctos, 
Spem bonam certamque domum reporto. 

PraesentiOy « pröpitia*" Comm. Cruq.. « Ecrassioribnsenim 
antiquitatis de diis nötionibus; niaxima ieorum vis atque petentia 
ipsorum demum praesentja manifestari creditä ; unde praesen- 
tes dti omniao potentes, tum ip. si^qw faventoe , propitii^ at 
saepe Virgilius et alii." Mitscberlicb. ad Carm. F. 35. y. 2. 
Heindorf. ad Sat. II. y. 41. Öbbarius et Schmid, ad Epist. L 1* 
y. 69. et qui ab his laudantur. 

y. 135. Si quando Romae aquae inopla erät , sacra institae- 
bantur Joyi Pluyio, aquilicia dicta, qnippe quibos imbres 
coelo elicerentuT ; nudipedalia agebantur , id est , pöpulos nu- 
dis pedibus pompäm ducebat per urbem : et Horatius hpc loco 
fortasse de faymnis cogitayit , quos in pompa illa sollemni rita 
cantatos ^sse yero est sitnillimum. Hymnis autem istis multo 
efficacius reihedium habebant Romani , si quidem Festo credas^ 



AD V£R8. 132—188. 2ä9 

manalem lapidem ; ' sic enim , ait Festusf ^ << vocSäbant petrain 
quandam', quae erät extra portam Capenam juxU aedem M arr 
tis, qoam quum propter nimiam siccitatem ih iirbem^ prötahe^' 
rent insequebatur pluvia statim." Festiis in y!'€tqutltdiuine% 
manalts lapts. ' cf, Torrentlus et Dacerius , Brouk$its. ad TibulL 
L8.V.2». - 

Docta, i. e* a poeta secunddin ritus saeros composita ; cf« StaSiB 
Carm. IV. 6. et Carminis Saec. 

y. 136. 137. Deus, cuiprecabaturutmorbosaverteret, pe- 
rictda pelleret , Averruncus^ $ehQ ccTorp^TOitoc dicehaiuTj et 
saepe Romae sacra supplicationesque indicebantur averruncan- 
dae deorii[tn irae causa {äT5i>ät/xä). cf. Livius VIIL 6. X. 23. 
XXVn. 37. Varro, L. L. VI. 5. A. Gellius, N. A. V. 12. 
Hymuus ad ApoUinemetDianamHoratii, Carm. 1.21. v. 13-^16. 
Hic bellum lacrimosum , hicmiseram famem - ^ 

Piestemqae a popolo et principe Caesare in 
Persas atque Britannos 
Vestra motus aget prece. 
Carm. Saec. 29— 32. 

Fertilis frugum pecorisque tellus 
Spicea donet cererem corona ; 
Nutriant fetus et acpiae salubres 
Et Jovis aurae. 
cf. Schmidius ad n. 1. 
Locupletem frugibus annum , eöerfjffavy tifKUfirictv , fu- 

V. 1 38. Hoe yersu summatim unaque sententia repetit Hora- 
tius , qaöd sex prioribus fusios enarraverat. Dii sttperi pleriitn- 
cpie placabantur , ut favorem et auxilium praestardnt bonacjue 
impertirent ; diimanes, i. e; Pluto, Proserpina ; Furiae, eet. 
penes qnos mortes poenarumqne erät arbiti*inm, ut iram', 
prodigiis ' saepe , ut credebatur , niintiatam , deponerent, ca- 
lamitatibusque immissis populum liberarent. Constat enlm 
apud Romanos , et fortasse etiam apud ceteros populos , pleros- 
qne ritus saeros propter timorem esse institutos , tit deos , quös 
sibi fingebant iratos , placarent ; quare maxime Initio iis diis 
fiebant sacra , qui morteui , pestem et ceteras calamitates ini- 
mittere putabantur. — Ilaqu6 hoe versu deos superos et inferosr 



290 COHMCNTARIUS 

^igiu£iQat08 esse cepsep* JNTeqiie enim mihi possum per^o^dei» , 
mod alU f:re4iclenmt interpretes f poetarnjbiclocutamessede 
rUibujB, q^uos^morti^s hpnwam:aniinis , manium Domine ple- 
|i;im({Uf insigjäitis , peragebant ye^res. Naeniis quidem, quas 
in funeris popp^ aut ad rogum accensum caiiebantJtn|dieie3 , 
praeficae dictae ^ aut ceteri qui aderant , non placabantur ma- 
nes y «ed kudes d^funcU et lucfus amicorum celebrabantur. 
Neque cetera sacra, siye in singulos defunctps, ut inferiae, 
kidi fonebreSy denicalia, sive pinnibus simulfacta^ utferalia 
(Qyidiji Fast. IL 533— :670«) hjc ppssunt mdicari , quaeonmia 
magis mortuqrum gratia , quam ipsorum qui agebant ^ perfi- 
pieban^ar, ef ne ipsi dii eorum qausa irascerentur. — Ipsayis 
pppositionis deprumsuperumet manium demonstrat, hos fnisse 
^eos OFci: at accedunt ^stimpnia, quibus luce clarius patet, 
manes saepius pro diis inferorum dictum fuisse. Pluto olim Ro- 
mae Summantis , i. e. sununus manium appellatus esse videtur ^ 
vid. interpretes ad Ovid. Fast. VI. 731. et Plinius , H. N. II. 62. 
Ernestus in Glave Cic. Manes pro diis orci distincte usurpavi^ 
VirgiUus , Georg IV. 489. 605. Mu. XII. 645. 647^ « Voso 
mihi manes este boni : quoniam sjiperis aversa voluntas." 

Scholiastae , Lambinus , Torr:^ntius , Doering, ZeII. Botfa. 
de hoe loco prorsus silent ; Dacerius et Schmidius de defun- 
etorum manibus et de feriis denicalibus explicant ; Landinus et 
Sanadonus autem yerum sensisse videntur. Wielandus et Ha^ 
berfeldtus bene quidem interpretati sunt , atvereor, utnimi- 
um fuerint sagaces, quum in.voce car^me dlTogiam quaere- 
rent ^ poema et formulam magicam significantem , adeo ut Ho- 
ratius tacite veras et falsas utilitates carminibus tribuisse cen- 
sendus esset ; quod vix credendum • Concedo quidem j eum , 
ubi ppetarum mores descripsit, quadam ironia usum fuissei 
ne eos ^ quum ipse poeta ad prin^ipem scriberet , nimis laudi- 
bus extoUeret ; sed ubi de poeseos uti litate loqui incepe- 
rat , omnia ex imo pectore scripsisse mihi videtur : cresdt 
enim pauUatim oratio , inde a puerorum prima institutione ad 
pium deorum cultum.et religionem , ut nulli ironiae locum dare 
aut vellet aut posset. 

V. 139 — 176. Poetarum etpoeseos in civitatem meritis et uti- 
litate descriptis , originem et historiam poeseos apud Romanos ^ 



AD vBfifi. 138. i.99. . 281 

deiineaxe aggiseditur: irem seenicam ^am fere i^necCare yide- 
tur, ductus certe non soliua rei gravitate, sed etiAmf.'.qwi 
A.agusti, ludis populo saepissime gratificantis , maxime inter- 
eiat , poeseos dramatieae apud Romanos virtutes et vitiä melios 
nosoere atqae discernere. cf« Lucretius y Y* 1378-*-! 410* 

At liquidas ariom voces fmitarier ore 
Ante foit multo , quam leviä carmina cantu 
Goncelebrare faomines pessent , aureisque juVare. 
Et Zepb jri cava per ealamorum sibila primum 
Agresteis docuere cavas inflare cicutas. 
Inde xmnutatim dulceis didicere qae^Ias , 
Tibia quas fundit y digitis ptdsata canentnm , 
Avia per nemora ac syl vas saltusqoe reperta ^ . 
Per loca pastorum deserta ,. atque otia dia. 

Saepeitaque inter se, prostratei in gramine mcUi ,. 
Propter aquae rivum , sub ramis arboris altae ^ 
Non magnis opibus jocunde corpora babebant , 
Praesertim , quom tempestas ridebat , et aniu 
Tempora pingebant viridanteis floribus berbas* 
Tumjoca, tumsermo, tumdulcesessecacbinnei 
Gonsuerant: agrestis enim tum musa vigebaJU: 
Tum caput atque bumeros plexis redinure eoronis j 
Floribus et foliis , lascivia laeta monebat , 
Atque extra numerum procedere , membra looventeis^ 
Duriter , et duro teiTam pede pellere matrem.: 
Unde oriebantur nsus dulcesque cachinnei , ,, 
Omnia qnod nova tum magis baec et mira vigebant. 
Et vigilan tibus binc aderant solatia somno , 
Ducere multimodis voces , et flectere cantus ^ 
Et supera calamos unco percurrere labro : 
Unde etiam vigiles nunc baec accepta tuentur , 
Et numeris servare genus didicere ; neque bilo 
Majore interea capiunt dulcedine fructum , 
Quam sylvestre genus capiebat terrigenarum. 

V- 139 — 144. Venustifi^ima vitae priscorum Romanorum 
agros colentium descriptio ! Sequentia poetariuu loca etillu- 



282 COMMBNTARIUS 

strabunt nostmm locom et sua cujusque elegantia ciuTisplace- 

bunU Juvenalis, SauXIV. 180 — 188. 

O paerf, Marsus dicebat et Hernicus olim 

Vestinas<jae senex ; panem quaeramus aratro, 

Qui satis est mensis : laudant hoe namina ruris , 

Quorum ope et auxilia, gratae post munus anstae , 

Gontingunt bomini veteris fastigia quercus. 

Nil vetitum fecisse volet , quem non pudet aito 

Per glaciem perone tegi ^ qoi submovet Euros 

Pellibos inversis : peregrina ignotaque nobis 

Ad scelus atque nefas , quaecunque est , purpura ducit 

Haec iiii veteres praecepta minoribus : 

VirgiUus , Georg. H- 458—474 

O fortunatos nimiiim , sua si bona norint , 
Agricolas I qiubus ipsa , procul discordibus armis , 
Fundit hnmo facilem yictuni justissima tellus. 
Si non ingentem foribus domus alta superbis 
Mane salutantum totis vomit aedibus undam , 
Neo varios inhiant palcbra testudine postes , 
Illusasque auro vestes , Epbyreiaque aera , 
Alba neque Assyrio fucatur lana veneno , 
Nec casia liquidi corrumpitur usus olivi ; 
At secura quies , et nescia fallere vita , 
Dives opum variarum ; at latis otia fundis , 
Speluncae vivique lacus 5 at frigida Tempe 
Mugitusque boum mollesque sub arbore somni 
Non absunt : illic saltus ac lustra ferarum , 
Et patiens operum parvoque adsueta juventus , 
Sacra deum , sanctique patres ; extrema per illos 
Justitia excedens terris vestigia feeit. 

ibid. V- 493—497. 

Fortunatus etille , deos qui novit agrestes , 
Panaque Silvanumque senem Nymphasque sorores I 
lUum non populi fasces , non purpura regum 
Flexit et infidos agitans discordia fratres , 
Aut conjurato descendens Dacus ab Histro. 

ibid. 513-535. 



ADVERS.139. ^283 

Agricola incarvo terrain dimovit aratro : ^ 
Hinc anni labor ; hinc patriam parvosque Hepötes 
Sustinet , hinc ärmenta boum meritosque juvencos ^ 
Nec requies , quin aut pomis exuberet annAs' , 
Autfetu pecorum , aut cerealis mergite cuhni ; 
Proventuque oneret sulcos atque horrea vincat. 
Venit hiems : teritur Sicyonia bacca trapetis 5 
Glande sues laeti redeunt ; dant arbuta silvae ; 
Et varlos ponit fetus auctumnos , et alte 
Mitis in apricis coquitur vindemia saxis. 
Interea dulces pendent circum oscula nati ; 
Gasta pudicitiam servat domus ; ubera vaceae 
Lactea demittunt , pinguesque in gramine laeto 
Inter se adversis luctantur cornibus haedi : 
Ipse dies agitat festos ^ fususque per berbam , 
Ignis ubi in medio , et socii cratera coronant , 
Te libans , Lenaee , vocat ; pecorisque magistris 
Velocis jaculi certamina ponit in ulmo ; 
Gorporaque agresti nudan t praedura palaes tra . 
Hanc olim veteres vitam coluere Sabini ^ 
Hanc Remus et frater ; sic fortis Etruria creyit : 
Scilicet et rerum facta est pulcherrima Roma , 
Septemque ano sibi muro circumdedit arces. 
ibullus, II. 1. V. 37— 66. 

Rura cano , mrisque deos ; his vita magistns 

Desuevit quema pellere glande famem. 
Iiii compositis primum docuere tigillis 

Exiguam yiridi fronde operire domum. 
Qli etiam tauros primum docuisse feruntur 

Servitium , et plaustro supposuisse rotam. 
Tunc victus abiere feri : tunc consita pomus ^ 

Tunc bibit irriguas fertilis hortus aquas ^ 
Aurea tunc pressos pedibus dedit uva liquores 

Mixtaque securo est sobria lympha mero. 
Rura ferunt messes , calidi quum sideris aestu 

Deponit flavas annua terra comas. 
Rure levis verno flores apis ingerit alveo , 

Gompleat ut dulci sedula melle favos. 



JS^ COMMBNTARIUS 

Agricola assiduo primum sätiatus aratro 

Cantavit certo rustica verba pede ; 
Et satur arenti primum est modulatus avena 

Carmen , ut cornatos diceret ante deos» 
Agricola et minio suffusus , Bacche rubeuti 

Primus inexperta duxit ab arte choros. 
Huic datus , a pleno memorabile muaus ovili , 
Dux pecoris ; hirtas duxerat hircus oves (-J- }• 
Rure puer verno primum de flore corcmam 

Fedt j et antitjuis imposuit laribus* 
Rure etiam , teneris curam exhibitura puellis , 

M olle ge^rit tergo luc;ida velins ovis ; 
Hinc et femineus labpr est ; hinc pensa colusque , 

Fusus et apposito polkee versat opus : 
Atque aliqua assiduae textis oper^ta Minervae 
Gantaty et applauso tela sonat lat^e* 
Non multum his poetis dissimiiis est oratio Numae, regnuin 
oblatum detrectans , ^pud Plutarchum, Num. 5. p. ^. T^ 
^' BTciivoCfievu Totj TfSTOv fictiTiMveiv TOppO) /4/AAOVTOC 
iviphg^ vi(rvj(ici re töAAJji Kai harpi^vi Tep) k6yov^ aTpci- 
yfJioyug^ Z Ti SeivbQ oSros Ka) a-vvrpo^O!; elp^vfis Uptoc ku) 
^^pceryfidrcav avoXifj^tav Kcä iv&pciTrcop It) rtfjt^y $€&v Kcä 

cPiXoCPpotrCvoLiis eh rh ctOrh avvrnrtav 9 rk S* oiXXa jcäÖ' eax^ 
ToijQ yecopyoCvrm $ veii6yTWv. — Summis semper laudibos 
celebratur vita rustica et agricultura apud veteres , imprimis 
Romanos : causas indicavit Obbarius ad Epist. 1. 10. v* 2. Hio , 
uti partim etiam Heynius ad Virg. Geoi^. IL 458. loca collegit 
veterum et nonnullorum recentioruni , ubi illae laudes praeseir- 
tim reperiantur ; et esset sane gratum dulceque negotium, haec 
omnia coUigere , conferre et d^udicare : nobis autem sufficiat 
loca enumerare , ubi Horatius suum mris amorem indicavit ac 
descripsit : Carm. I. 1. 4. 7. H. 1. v. 21—24. IV. 7. Epod. % 
Sat. n. 6. Epist. I. 7. 10. 14. 16. H. 2. v. 65—80. 



(f) Vulgo : Dux pecoris hircus : duxerat hircus oves, Sed credunt Heyoiiu 
et Wunderlichius totum hemistichium non csse genuinum. Si retinendum 
censcatur , melior quam Tulgata est lectio Heinsiana j quam duce J. H. Vosmo 
reccpimus. 



AD VEBS. laQ. 140. ^ 

f 

V. 19i9* Fortea ^ parvoque beatii. c^ Vki;. .(S^oi^» IL 472. 
« Patiens operum, exigupque iidi^eta juve^tiis." Har*Sat. IL 
2. y. 114. 115. « Videas metato inagdlocurnjjegore^tgratis 
fortemmercede colonum.'' Tibullus, II. 2. v. 14. « Foi1;i$ari«t 
yalido rusticus arva bove/' HoraU Canp,.II. 10. .v. 13-^16. 
Vivitur parvo bene , cuipaterni^m 
Splendet in men$a tepui saliaum , 
Nec leyes somnos timor aut cupido 
Sordidos aufert. 
Sat.n.2.v. 108-r.lll. ^ 

- Uterne 
^d casus dubios fidet sibi certius , lucijui 
PliirLt^us ad^iierit menteai corpusque superbum , 
An qui cpntentus parvp metuensque futuri 
Inpace, utsapiens, $iptayit idonea bello 7 
Epist. L 10. y. 39 — ^44. ubi vid . Obbarius et Schmid* 
3^^, qoi pauperiem yeriius potiore metallis 
Libertate caret ; dominani yehit improbus ^ atque. 
Serviet aeternum , quia parvo nesciet utL 
Cui non conyeniet saa re$ , ut calceos olim , 
Si pede major erit , subyertet ^ si minor uret. 
Laetus sorte tua yiyes sapienter , . Aristi. 
c£ praeterea Tibullus , I. 1. y. 25. ubi yid. Brouldbus. (y. 47.) 
et Heyn. Juvenal. IX. 9. Pet. Loticbii Secundi Eleg, II. 5. y* 51. 
nbi yid. Burman. 

y. 140. 14L cf. praeter loca supra descripta 9 Virg.Greorg. 
L 300— 304. 

Frigoribus parto agricolae plerumque fruuntur , 
M utuaque inter se laeti cpnyiyia curantf 
(nyitat genialis hiems curasque resdiyit : 
Geu pressae quum jam portum tetigere caiinae , 
Puppibus et laeti nautae imposuere coronas. 
Ilaod aliter res se habebat apud Graecos , teste Ari$totele , 
Eth. Nicomacb. VIII. 9. A/ yuf ccpX^^^^ &va-icu Kcä (rvyoSoi 
a^ouvovTai yivea-^ai [jt^erk rag räu Kafir&v a-vyKOfiiixq qhv 

ct'7rotpj(^ar [iccÄKTTU yccf hv rovroig hc^^^^^^ '''^1^ mifOi^» 
cf. Zell. et Schmid. 



2S6 COMMRNTÄtllUS 

V. 140. Condtta. ^'oÄfife/ie est proprium verbum d^ messe. 
via. Broukh. ad TibulL L 1, v, 36. p. 16. r 

Tempore f esto j « feriaebubusetbubulcls," utaitCäto^ R. 
R. 134. 

V. 141. Spefints dura ferentem. « Sententia est , tölerabi- 
lem fieri laborem laboris fine proposita/* Porphyricm. 

V. 142. Ante \ocQia pueris editiones vulgares fere oinnes vo- 
culam et inserebant : dtias excepit Guningamus , Ascensii et 
Talbotii; hanc autem male , quumin splendidahujusleditione 
et ut in ceteris insertum Iqgalur , nisi forte aliter res sest babeat 
in repetita Talbotii miniraae formae editione anni 1701. vei 
1707. Torrentius sex mss. fide c^ improbavit , Bentlejus e textu 
ejecit , probantibus omnibus praeter Dacerium et Feam. A- 
criter hanc rem minutam perse cuti sun t viri docli 5 sedfacile, 
si conferas eruditas eorum animadversioiies , rectius et sine stu- 
dio litem dirimas. Recteautemejiciturc^, cjuodnifacias, pue- 
ros et conjugem fidam ab söcietsrte operum excluderes , quod de 
pueris vetat ipse Horatius Sat. II. % v. 1 15. 128. de conjuge im- 
primis Epod. 2. V. 39 — ^47, 

Quod si pudica mulier in partem juvet 

Domum atcjue dulces liberos , 
Sabina qualis aut perusta solibus 

Pernicis uxor Appuli , 
Sacrum vetustis exstruat lignis focum 

Lassi sub adventum viri , 
Glaudensque textis cratibus laetum pecus 

Distenta siccet ubera , 
Et horna dulci vina promens dolio 
Dapes inemtas apparet. 
Minime tamen necesse est ut putes , Horatium , quum pueros 
et conjugem socios operum dixerit, omnes alios socios exclusisse. 
Scriptores enim veteres , praesertim poetae , quum post vocem 
generalem speciales ponunt, ideo non sunt censendi^ omnes 
species enumeravisse , sed praecipuas : sic hoe loco alios operum 
socios haud e:^clusit , sed indicavit veteri illo tempore pueros et 
conjugem praecipuos fuisse. DifBcile autem esset probare eo 
tempore , de quo cogitavit Horatius , servos nondum ad opera 
rustica adhibitos fuisse ; quum potius ex rebus Romanis appa- 



AD vfi^s. 140— ) 43. 237 

rere videatur , eos antiquissimis jam temporibus in Italia afiuisse, 
sed ea couditione , qua a liberis non multum differrent , quo- 
Tum communis dominus ilUmitatae potestatis erät paterfamilias. 
Alios tamen quoque eosque liberos homines operum socios af- 
fuisse abunde probant loca a Fea laudata. Var^o , R. H* I- 17. 
(( Omnes agri coluntur hominibus servis^ aut liberis, aututris- 
que. Liberis , aut quum ipsi colunt, ut plerique pauperculi , 
cum sua prc^enie : aut mercenarii , cum conductitiis liberorum 
operis-.res majores, ut vindemias , acfoenisicia administrant.'' 
« Eranl," ita pergit Fea, « etiam amici , conterranei, qui 
sibi invicem operas mutuabant ; ut hodieque usus est in 
Italia." Nota est iEsppi fabula apud A. Gellium, IL 29. 
« Dominum segetum illarum filium adolescentem vocat: 
et , videsne , inquit , haec ematuruisse , et manu jam po- 
stulare ? idcirco die crastini , ubi primum diluculabit , fac 
amicos adeas, et roges veniant, operamque mutuam dent, 
et messem hanc nobis adjuvent." De eodem usu Apulejus , 
Apolog. p. 430. « Ego adeo , servos an habeas ad agrum colen- 
dum , an ipse mutuarius operas cum vicinis tuis cambies (i. e. 
permutes) neque scio, neque laboro." (cf. de h. 1. interpretes 
in edit. Oudendorp. et Bosschae t. II. p. 429.) Itaque nullius 
generis socii operum jure excludefadi sunt , servi , mercenarii , 
amici vicini , sed recte onrmino speciatim nominantur a poeta 
filii etconjuXj quippe quorum primae partes erant in simplici- 
tate illa antiqua, quam adeo exquisite descripsit Horatius. 
cf. Schmid, ad h. 1. 

Sociis operum. Apud Varronem , R. R. II. 5. § 4, de tauro 
dicitur , <c hic socius hominum in rustico opere et Cereris mi- 
nister." ibid.III. 16. § 19. « Vespae quae similitudinem habet 
apis , neque soda est operis,'' Ovidius, Met. IIL 147. de Actae- 
onis canibus : 

Cum juvenis placido per devia lustra vagdntes 
Participes operum compellat Hyantius ore. 

Ftda, minime est habendum otiosum epitheton: denotat 
enim priscam mulierum castitatem , Horatii tempo^bus fere ob- 
soletam et rarissimam. 

y. 143. 144. Prisci Romani , agriculturae stucUosissimi, iidem- 
demque pii deorum cultores, plurimahabebantfestasacraque 



288 COMlUBNTARIUS 

rustica , per quae deoram , (juibus agrorum pecorisqti6 curam 
e^se opinabantur, favorem impetrare studebant Praeter ea, 
quae teste Horalio , post messein cobditam celebrabant , praeci- 
pua fuerie paganalia , sementiva , palilia , robigalia , ambigarvalia , 
Moralia, vinalia, cet. Ut au tem lUöram festorum ratio suavissi- 
simo modo cognoscatur , quorum linum Horatius hisce versibus 
brcvissime denötavit , describei^e juvat classica (juaedam poeta- 
ram loca. Övidius , Fast. I. 663 — 704. depinxit sementiva , 
(jiiae feriae erant sationis finitae causa susceptae , celebratae 
verafuere sub finem Jahuarii mensis. 

State coronati pknum ad praesepe juvenci : 

Cum*tepido ve&trum vere redibit opus. 
Rusticus emeritum palo suspendat aratrum : 
Omne reformidat frigida vulnus bumus. ' 
Villice , da re(juiem terrae , semente peracta : 

Da requiem , terram qui coluere , viris. 
Pagus agat festum : pagum lustrate coloni ; 

Et date paganis annua liba focis. 
Placentur matres frugum , Tellusque Ceresque , 

Farre^suo, gravidae visceribusque suis. 
Officium commune Ceres et Terra tuentur. 

Haec praebet caussam frugibus , illa locum. 
Consortes operum, per quas correcta yetustas, 

Quemaque glans victa est utiliore cibo ; 
Frugibus immensis aVidos satiate colonos , 

Ut capiant cultus praemia digna sui. 
Vos date perpetuos teneris sementibus auetus : 

Nec nova per gelidas berba sit usta niyes , 
Gum serimus ^ coeium ventis aperite serenis : 
Gum ktet , aetberia spargite semen aqua. 
Neve graves cultis cerealia dona cavete 
Agmihe laesuro depopulentur ayes. 
Vos quoque snbjectis, formicae , parcite granis : 

Post messem praedae copia major erit. 
Interea orescat scabrae robiginis expers , 

Nec vitio coeli palleat aegra seges. 
Et neque deficiat macie , neque pinguior aequo 
Diyitiis pereät luxiiriösa suis. 



AD VERfi. 143. S39^ 

Et careant loliis oculos vitiantibus agri , 

Nec sterilis cölto surget avena solo. 
Triticeos foetus , passuraque farra bis ignem, 

Hordeaque ingenti fenore reddatager. 
Hoe ego pro vobis , hoe vos optate y eoloni: 

Efficiäntque ratas utraque diya preces. 
Bella diu tenuere viros. Erät aptior ensts 

Vomere : cedebat taurus arator equo. 
Sarcula cessabant : versique in pila ligone» , 

Faetaqne de rastri pondere cassid erät. 
Gratia dts , domuique tuae : religata catenis 

Jam pridem nostro sub pede bella jaeent. 
Sub juga bos yeniat , sub terras semen aratas: 

Pax Gererem nutrit : paeis alumna Gel!res. 

rv. 911 — 937. finxit Ovidius se , quum flamen Quiri- 

in antiquae Robiginis lucuin irei , sacra factums robigali- 

[quae eelebrabantur an te diem 7. kai. Maji ad avertendum 

gibus robiginem), forte accessisseatqueflaminemsic pre - 

im audivisse : 

Aspera Robigo , parcas cerealibus berbis ; 

Et tremat in summa leve cacumen humo. 
Tu sata sideribus coeli nutrita secundi ^ 

Crescere, dumfiantfalcibusapta, sinas. 
Vis tua non levis est. Quae tu frumenta notasti, 

Moestus in amissis illa colonus babet ; 
Nec venti tantum Gereri nocuere nec imbries; 

Nec si marmoreo pallet adusta gelu : 
Quantum , si culmos Titan incalfacit udos , 

Tum locus estirae , diva timenda, tuae. 
Parce j precor , scabrasque manus a messibus aufer : 

Neve noce cultis : posse nocere sat est. 
Nec teneras segetes , sed durum contere ferrum : 

Quodque potest alios perdere , perde prior< 
Utilius gladios, et tela nocentia carpes* 

Nil opus est illis : otia mundus agat : 
Sarcula nunc , durusque bidens, et vomer aduncus » 

Ruris opes , niteant : inquinet arma sittts. 
Conatusque aliquis vagina duoere fettam, 



240 COAIHENTAJIIUS 

Adstrictum longa sentiat esse mora. 

At tu ne viola Gererem: semperque colouus 
Absenti possit solvere vota tibi. 

DIxerat. A dextra villis mantele solutis j 
Cumque meri patera turis acerra fuit. 

Tura focis vinumque dedit , fibrasque bidentis, 
Turpiaque obscenae (vidimus) exta canis. 
Haec autem loca ideo quoque notatu digna sunt , qaia poeta 
fortasse iis conficiendis sacros imitatus est hymnos , qui illis 
festis cantari publice solebaut. Virgilius , Georg. I. 338—350, 
ambarvalia Gereri et Baccho sacra descripsit , et simul aliud 
festum ante messem celebratum. Ambarvalia dgebantur sub fi- 
nem Aprilis. 

In primis venerare deos ^ atque annua magnae 

Sacra refer Gereri laetis operatus in herbis , 

Extremae sub casum biemis , jam vere sereno. 

Tunc pingues agni , et tunc mollissima vina ; 

Tunc somni dulces densaeque in montibus umbrae. 

Guncta tibi Gererem pubes agrestis adoret ; 

Cui tu lacte favos et miti dilue Baccho , 

Terque novas circum felix eat hostia fniges ; . 

Omnis quam chorus et socii.cotnitentur ovantes , 

Et Gererem elamore vocent in tecta ; neque ante 

Falcenji maturis quisquam supponat aristis , 

Quam Gereri torta redimitus temppra quercu 

Det motus incompositos , etcarminadicat. 
Eadem ambarvalia celebravit Tibuilus , IL 1. cujus precationis 
formulam , v. 17^ — 30. ut cum Ovidiana conferatur , coronidis 
locosubjeci. 

Di patrii , purgamus agros , purgamus agrestes , ' 
Vos mala de nostris pellite limitibus. 

Neu segQS eludat messem fallacibus herbis , 
Neu timeat celeres tardior agna lupos. 

Tunc nitidus plenis confistts rusticus agris 

(Ungeret ardenti grandia ligna foco ; 

Turbaque veruarum , saturi bona signa coloni 
Ludet y et ex virgis exstruet ante casas. 

Eventura precor. Viden ut felicibus extis 



AD VBRs; 148. 241 

Significet placidos nuntia fibra deos ? 
Nunc mihi fiimosos veteris prcferte Falemos 

Consulis , et <]hio solvite vinda cada 
Vina diem celebrent ; non festa luce madere 
Esi rubor , errantes et male ferre pedesT. 
De his aliisqae agiieolaram festis cf. Gierig. ad Ovidiam , Hey- 
nius ad Tibollum et Vii^lium L 1. sed imprimis J. H. Voss. in 
docdssimo commentario versioni snbjecto : Virgilius Ländliche 
Gedichte , lU. p- 166—161. et L p. 266—278. 

V, 148. TeUurem. Varro, R.R.L 1. <t Qucmiam, utajunt, 
dei facientes adjuvant, prius invocabo eos^ nee, ut Homeros et 
Ennius , Musas , sed XII deos consentis : necjue tamen eos ur- 
banos , quorum imagines ad forum auratae stant , sex mares j 
et feminae totidem , sed illos XII deos , qui maxime agricola- 
ram duces sunt* Piimum , qui omnes fructus agricultarae coe- 
lo et terra continenty Jovem, etTellurem: itaque quod ii pa- 
rentes magni dicuntur , Jupiter pater appellatur , Tellus , ter- 
ra mater. Secundo Solem et Lunam , quorum tempora obser- 
vantur, quum quaedam seruntur et conduntur. TertioGere- 
rem et Liberum , iquod horum fructus maxime necessarii ad 
victum. Ab bis enim cibus et potio venit e fundo. Quarto Ro- 
bigam et Floram , quibus propitiis , neque röbigo frumenta 
atqne arbores corrumpit , neque non tempestive florent. Itaque 
pablicae Robigo feriae robigalia ; Florae ludi floralia instituti. 
ItenoL adveneror Minervamet Venerem, quarum unius procuratio 
oliveti, alterius hortorum; <po nomine rustica yinalia instita- 
ta. Neo non etiam precor Ljmpham ac Bonum Eventum , quo- 
niam sine aqua omniis arida ac mjsera agricultura, sine successa 
ac bono eventu, frustratio est, non cultura." Praeter bunc 
locum, multis nominibus memorabilem et cum superioribus de 
agricolarum festis conferendum, nihil notatu dignum reperi- 
uus de dea Teilure, nisieamconstanter inter deos ruralesuna 
com Cerere antiquitus cultam fuisse , atque templum habuisse 
Aomae , quod memoraverunt Livius, II. 41. bt Cicero ad 
<^uintnm fr. III. 1. c. 4 PhUipp. L 1. cf. Zell. et Sdunid* ad 
\. L Mitscherlicb. ad Garm. Saec. 29. 

Porco. Garm. Sibyll. apud Mitscberlich. ad Garm. Saec p. 648. 
ki^i 9i Tcuif TX^iofAivif Xoifi^ rs Kcä vc iepotro iaIxouvcl 

16 



242 COMMENTARIUS 

Telluri Gereriq[ue semper porcam eamque gravidam immolatam 
fuisse , docent veteres , ut Ovid. FasU 1. 672. Cato j R. R. 134 
Macrobius, Satum. L 12. Amoblus , adv. Grentes , VII. 
18. 22. Etiam , ubi in fordicidiis festis non sus sei bos macta- 
batur ,^ Ovidius , Fast. IV. 633. seq. docet : 

Nanc gravidum pecus esi : gravidae nnnc semina terrae , 
Telluri plenae victima piena datdr. 
Quoniam autem Cicero, de Leg. II. 22. §57.etGato, R. R. 
134. de porvo femina loquuntur ; et apud Hyginum , fab. 277. 
stts^ td estporcus (dabitant vero interpretes , nam locus Hygini 
sanos sit) ; Festus praeterea in voce rectofronte ait : « In corn- 
mentariis sacrorum pontificalium frecjuenter est hic ovis «t haec 
agnus ac porcus j quae non ut vitiä , sed ut antiquam consoe- 
tudinem testantia debemus accipere." — abunde habebatau* 
ctoritatis Hora^us , ut tancjuam epicoeni generis nomine porco 
feminam intelligeret. cf. Servius aliique interpretes ad Virg. 
Mn. VnL 641. Haud opus igitur est , contra omnes codices re- 
cipere Cuningamii emendationem porca. 
Sihanum. cf. Virg.iE n. VHI. 600—602. 
Silvano fama est veteres sacrasse Pelasgos , 
Arvorum pecorisque deo , lucumque diemque , 
Qui primi fines aliquando habuere Latinos. 
Vero haud videtur dissimile , Silvanum Larem fuisse primorum 
Italiae agricultorum , indeque postea principem factum esse o- 
mnium deorum ruralium ; • sic enim plerumque factum est apud 
antiquos , ut qui dii primum a singulis familiis tanquam Lares el 
Penates colerentur, eos deinde, quum istae familiae auctoritatem 
nactae et principatum alicubi essent consecutae j universiis 
populus tanquam supremos deos agnosceret. De Silvano, 
deorum ruralium principe , vid. J. H. Voss. ad Virg. EcL X. 
24. p. 51 1—514. et ad Georg. I. 498. p. 205. quji veterum de 
Silvano loca excussit. 

Ixxcte, Epod. 2. v. 20 — 23. Silvanum, tutorem finium, 
agricolae uvä remunerantur : lacte deam Palen piabat Tibullus , 

I. 1. V. 36. « Et placidam soleo spargere lacte Palen." et ibid- 

II. 5. V. 27. inloconondumconditaeRomae. « Lacte madens- 
illic suberat Pan ilicis umbi'ae." At, utidem Tibullus, I. 5. v. 
27. 28. deamica Delia : 



AD VBM. 14S. 144. 243 

lila deo sciet agricolae pro vitibas uvam , 
Pro segete spicas , pro grege ferre dapem. 
siö secandam anni temperienx et festoram varietatem agrioolae 
alia munera diis solebant offerre. 

Ptabanty sibi propitios reddebant, colebant; non «nim 
putobic cogitandiim esse de expiatione irati dei , sed tantmn de 
grati animi testificatione propter laetam messem. 

V. 144 Floribus et vino. cf. Tibiillus , I. 7. v. 49— 52. 
Huc ades , et centum ludis Genitimque dioreis 
doncelebra , et nralto tempera funde meto. 
Dlius e nitido stillent unguenta capillo , 
Et capite et collo moUia serta gerat. 
Idem, n.2. V. 1—8. 

Dicamus bona yerba , venit Natalis ad arais ; 

Quisquis ades , lingoa j vir muliercpie , faVe. 
Urantor pia tura focis, urantur odores , 
Qaos tener e terra divite mittit Arabs. 
Ipse suos Genius adsit iisarus bonores , 

Cui decorent sanctas moUia serta comas ; 
niios poro destillent tempora nardo ; 
Atqpe sator libo sit , madeatqae mero. 
Hor.Carm.ni. 17. v. 13—16. 

Gras Grenium mero 
Cnrabis et porco bimestri 
Gum famrdis operum solutis. 
Al.P.208-211. 

Post<juamcoepitagrosextenderevictor, eturbem 

Latior amplecti murus , vinoque diorno 

Placari G«nius festis impune diebus ; 

Accessit numerisque modisque licentia major. 
'«rsittis, Sat. II. 8. « Funde merum Grenio.*' Censorinus^ de 
^5e natali , 2. « Hic forsitan quis quaerat , quid caosae sit , ut 
^^^emm fundendum Genio, non hostiam faciundam putaverit : 
^^od scUicet , ut Varro testatur in eo libro , cui titult» est At- 
^icus , et est de numeris, id moris institutique majortJi nostri 
^^nnerunt , ut , cum die natali munus annale Genio solverent , 
^^lanflm a caede ac sanguine abstinerent , ne die , qua ipsi lu- 
^^em accepissent , aliis demcrent.*' Contendit Lindenbrogius ad 

16^ 



■ 244 



COMMENTARIUB 



huncCensorinilocum, poslerioiilnis temporibus noa semperin 
deo Natali colendo a caedc etsanguiueteinperatamesse; sed 
quae attulit exetnpla tantum probant die natalt iionDim- 
quam hostias mactatas esse , non vero ipsi Genio hoe factum 
fuisse. 

Genivm. Seneca , Epist. ] 10. « Unicuiijiie nostrum paeda- 
gogum dari deum , non quidem ordiiianum , sed hunc inferio- 
ris notae , ex cornm numero quos Ovidius (Fast. V. 19.20.) 
ait de plehe deos. Ita tamen hoe seponas volo , uttnemiaeris, 
majores nostros , qui credideriint ,Stoicosfuisse; singulis enim 
Gemum et Junoncm dederunt." Epist.41. « Non suntadooe- 
lum elevaudae manus , uec exorandus aedituus , utnosadan- 
retafHmulacri , quasimagisexaudiripossimus, admitlat: prope 
est a te deus , tecuui est , intiis est I Ita dieo , Lucili : sacei 
iiilra nos spultus sedet , malorum boDoranKjue Dostrorum ob- 
servator eteustos; hie, pi'out aiiobis tractatusest, ita nos ipse 



potest eliquis supn 



tractat. Bonus vir sine deo nemo est. An 

fortunam , nisi ab illo adjutus, essuigere ? Die dat consilia 

magnifica el erecta. In unoquoque virorum bonorum 

(Quisdeus, incerlum esi) habilatdeus!" 
Pliuius, H. N, IL 7. « Major coebtumpopulus etiamquamlio- 
minum intelligi potest, quuni singuliquoque exsemelipsisto- 



tidem deos facJaut , Junones Geni 



;.do| 



plando sibi." Äm- 



mianus Marcellinus XXI. 14. « Feruntautem iheologi, inlucem 
edilis hominibiis cunetis salva lirmitatefalali, hujusniodi quae- 
dam velut actusrecliira uumina sociari, admodum tamen paa- 
cissimis visa, quo3 multiplices auxere virtules." Censoriniu, 
de die natali, 3. « Genius est deus, cujusin tutela , utquis- 
que nalus est, vivil. Hic, sive quod , ut genamur, curat, 
sive quod una genitur nobiscum ; sive eiiam , quod nos genilos 

suscipit ac luetur : certe a genendo Genius appellatur 

Genius autem ita uobis assiduus observator appositusest , utne 
puncto quidem lemporis longius abscedat; sed ab utero matrii 
exceptos , ad estremum vitae diem comitetur." Festas in voce; 
ii Geuiumappellabauldeum, qui vim oblinerel rerum omnium 
genendarum (sic certe legendum pro^e^nrfa/^?»). Aufidioi, 
Genius, inquit, est deorum älius , et parens hominun, a 
qiio honiines gignuntur ; et propterea Genius meus nominstui) 



AD VBHs. 144; 245' 

cjuia me genuit. Alit G«siiim esse putaruatuDtuscujusqueloci 
demu." Martianus Capella , de IVupl. Philol. IL n Genii,.in-. 
qiut, sunt minus lucidae spleodidaequc uatuiae , quatn ilU. 
coelestes suut; nec tamen ita corpulenti , utliominuni capian- 
tur oblutu." Appulejus , de deo Socratis , p. 684. h (Daemo- . 
nes), proinde ut nos , pali possuul onmia aDimoniin placameDta 
vei incitamenta : ut et iia incilentur , et misericordia flectan- 
tur, et donis invlteutur, el precibus leniantur , eiconlmiie- 
liis esasperentur, et honoribus mulceantux-, aliisque omnibus 
ad similem nobls moduoi varienttu'. Quippe , ut fine compre- 
heudam , daemones sunt geneie auiiiiaHa , ingeulo rationabilia , 
animo passiva , corpore aeria , tempore aeterna." cf. ibid. p. 
687 et 691. « Sciatis , nihil liooiini prae istis custodibus , necin- 
Ira animum, itec foris , esse sectcti, qiiin omuia curiose il!e 
parttcipet. omiiia visat, omnia intelligat , iu ipsis peuitissimis 
mentibus vice couscieutiae deversetur. Hic , quem dico , prorsuä 
custos, singuiaris praefecius , domeslicus speculator, proprius. 
ciu'atoi', iutlmus coguitor, asslduus observator, iodividuus arbi- 
ter, inseperabiiis testis, maloruoi improbator, bonorum probator, 
£i rite animadvertatur , sediilo cognoscatur, reli§iose colatar,.... 
in rebus inccrtis prospector, dubiis praemoiutor, periculoais 
tutator, egenis opitulator ; qui tibi queat tum in somnils , tuta 
insignis, tum etiam fortasse coraoi, quum usus postillat , mala 
averruncare , bona prosperare, bumilia sublimare , nutanlia ful- , 
cire , obscura clarare, secunda regei-e , adversa corrigere. " 
Menander apud Clemeiit. Alex. Ström. V. p. 260, Sylburg. 

fMen. et Pbil. Rel. ed. Meinekii , p. 203.) 
"Atuvti ^xifiuv ay3p) a-vfiTapia-TaTai 
e\i^iii yevofji^ivca , /^va-Tayttryh t^oO fiiov 
«ya&o?. KCiKov yap äce(iJ.ov' ov voiJ^irriov 

Epicted Disseii. ab Aniano dig.l. 14. § 12—15. 'AAA' oCv 
ov$\v yjTTOv mä sTirpOToy e Kaa-Tä} TXfSTTijTe (Zeis)) t^v 

y.cä TouTOf eiKoi/J,yjToy KCii aTafaÄÖytiTTOv. TtviyapaX^^a 
KfSiTTovi xcä £'!ri[j:.e?i£irrs pa> tpuP^uKi Tupa.SiSux.ey ytff.Siv %va.~ 
rm\ uo"fl" , orasi' ÄAe(V))re rat bdmit ««i imöroshhv- 




COHUENTABIUS 

votvja-ijTe , /*4(iVij(r0e fitjS^TOre ^dyeiv 'öri ji.6voi ia-ri' oi yxp 
lirri. äA/' ö öehs HvSov «o-tJ , «ai ovfiirsfoqSctiixtavsa-Ti' 
«ai tU TottTois XpBia (puros e/j rh ^Xstuv ti Troisire ; Töö- 
r^ T^ öf^ 'iSes Kctl u/iä; oiLvvtivZ^KOv , ohv o! a-Tpartiä- 
rai T^ Kairapt. Citantar praelerca , Jamblicbus, Vit. PjtLag. 
p. 5. ed. Kuster. uhi Genius dicitur o-rraSot sitc g-vvoirätSit. 
Marcus Aatoninus, V. 27. TertuUianus de anitooc. 38. Eu- 
sebins , de Praepar. Evang. IV, 8. Äugmtinas , de CmL Dei , 
VII. 13, — Horatius , Epist. H. 2. t. 187—189. 

Genius , nataJe comes j <pii temperat astrum , ^h 

Naturae deus humanae, mortalis in unum ~ "^^J 

Quodque caput , vultu mutabilis , albus et ater. I^H 

Quo ]oco, praeter a]ia, significare yidctur Horatius, Geniöm 
cum Lomine nasci alque intei-ire , et laetitia trisDtraque aftligi, 
proati homo , cui tutelaris aderat , laetitia tristitiaque afficerc- 
tur. — Praeterea de Geniis Laec tenenda : Larea esse numin» 
tntelaria domus , Penates familiac , Genios autem uniuscajus- 
que hominis. iVIulierum namina non Genias sed Junones 
dixerant , ijuae tameu aliae plane fuemnt , cjaam Juno Matrona , 
aut Graecorum Here. Cuicunque loco etiam suum Genium fnis- 
se credebant, coloniis, muuicipiis, pagis, decuriis, exercitibus, 
cohortibus, pontibus , horrels, utinscriplioues antiijuaepas- 
mmindicantiet Teriulliaiius,deido!olat. 22. docet; ilem Pra- 
dentius contra Sjmmacham, II. 443 — 448. hisce verbis : 
Qaanquam cur Genium Romae mibi fingilis unnm ? 
Cum portis , domibus , thermis , stabuJis soleatis 
Assignare suos Genios ? perque omnia membi-a 
Urbis , perque locos, Geniorum milliä multa 
Fingeie, ne propria vacet angulus uUus ab umbra. 
Colebant autem Genium imprimis die uatali , \iuAe Deus Nata- 
/{'« audiebat ; etcorouis, ture, vino, Iibis eummunerabantur, 
ut es dulcissimis carminibus apparet Tibulli I. 7. II. 2, IV. 5. fi. 
Propertii II. 10. Ovidii Ti-ist. III. 13, V. 5. Tum etiam quan- 



docanque laetos festos agebai 



pud Horatium 






sem: binc tota hiems apud Virg. Georg. I. 302. genialii 
hiems audit, praesertim quiamenseOecembriöaturnaliaage- 
bantur ; quare Ovidius , Fast. III. 58. Decembrem acceptum 



AD VERS. 144 247 

Genus dicit. Hincmaltae locutiones, aGremilaet^cnltaderi-» 
vatae , in usu fuerunt , quas jam facile ekplices : hamm praeci- 
puae sunt , genialts lectus y pro lecto nuptiali , Hor. Epist. L 
1. V. 87« gemales epulae; Genium placare j A.P«2fO. Geniö ^ 
Mari, tndulgere , defraudare, cet. Servi plerumqae per heri 
Gfeniam , famulae per Junonem dominae , et posteriores Romani 
sub tmperatorii>us per Genium Gaesäris jurabant: quod jusju.- 
randum intör sanctissima habebatur: imprimis per Genium ^ 
Gaesäris , cujus perjurium fustuario coercebatur ; yid. Ulpianus^. 
L 13. § 6. Dig. (XII. 2.) de jurejurando. 

Gonsulendi de Genio sunt hi scriptores: Mitscherlich. ad 
Garm-. III. 17. v. 13. Obbarius ad Epist. 1. 1; v. 7. Schmid, ad 
Gpist. I. 7. V. 94. et qui ab hqc laudatur Gar. Franc. Ghrist. 
Wagner, de Genio Romanorum , eumque die natali colendi ra- 
tione. Marburg. 1821. Hianc commentationem, cujus relationem 
y\A. in G. D. BecLii Repertorio, 1821 . IV. p. 443. 444. nondum 
nactus , equidem consului Gar. Frid. Wagneri Gomm. de deo- 
rum nataUum apud Romanos cultu, Jenae 1764. — Both. et 
Schmid, ad n. 1. Gruquius, Torrentius^ Wieland. Haberfeldt. 
et Schmid, ad Epist. H. v. 187. J. H. Vos^. ad Virg. Ecl. III. 76. 
Georg. I. 302. Heyn. ad ^n. V. 95. et quam laudat dissert. 
Passerii de Genio domestico, tomo III. MuseiEtrusci.Broukhus. 
adTibull.n.2.v. 5. ffl.3.v.28. Heyn. adTibulLL 10. v.26. 
IV. 6. V. 1. Ruhnken. ad Terentii Phorm. I. V. 10. adSueton. 
Äug. 60. Gasaub. ad Persium II. 3. p. 175. seq. ed. 1605. 
Rupert, ad Juvenal. VL 22. Wyttenbach. Bibl. Grit.III. 1. p. 21. 
Schweighaeuser. ad Ärriäni Epict. Diss. I. 14. Lindenbrogius ad 
Ammian. Marc. XXI. 14. ad Gensorinum cap. 2. 3. Scaliger. 
ad Festum v. gentales dii. Pitiscus, Lex. A.nt. Rom. qui plures 
alios citavit. Artemidorus in het Rom. Rijk, I. p. 208 — ^214. III. 
p. 33. Lessing, Wie die Alten den Tod gebildet, eine Untersu- 
ching, in Sämmtl. Werke , edit. Carolir. IV. p. 157 — ^240. Krug. 
Philos. Lex.voce Dämonei Geniatität.Ij6heck,Ag\3Loph . 596. seq. 

Memorem , active est accipiendum pro qui memores reddat , 
ut bene monuit Torrentius. Eodem modo fortasse explican- 
da sunt Garm. I. 13. v. 13. « Impressit memorem den te la- 
bris nötam." Garm. III. 11. v. 50. 51. « I, secundo omine : 
et nostri memorem sepulcro scalpe querelam." cf. Garm. III. 



248 COMMBNTARIUS 

14 T. 18. UL 17. V. 4 IV^ 14 V.4. Ovidius,Her. V.25.a8. 

Populas esi , memini, flaviali consita ripae 
£$t in qua nostri littera scriptJa memor. 
Monet igitor , secundum Horatium , ipe Genias , Aens natnrae 
humanae, de vitae brevitate : non autem, ut homines mortem ca- 
veant metuantqne , sed potiiu ut vitae bonis laeti, quanqoain 
paree et prudenter ^ fmantur ; mala autem aequo animo patian- 
tur. Quoties enim hoe suum praeceptum repetit , vanat , iqen* 
tiqujQ anucorum ut saae alte infigit! Legas modo Carm.L4 
V. 9—11. IL 3. 14 16. IV. 7. 12. Epist. 1.4 cf. Schmid, 
ad Epist. I. 4 V. 13. r— Nescio autem cur Schmidio ad n. L 
exposiuo activa vocis memorem minus poetica videator.- 

V. 145—155. Praeter ea , quae Horatius hoe Iqco de versibns 
-Fescenninis scripsit, nihil fere de eorum forma atque indole 
reperimus. Eosdem tamen significare videtur Virgilius , Georj^ 
II. 380 — 395. Liberalia Italica cum Graecorum Dionysiis corn- 
ponens : 

Non aliam ob culpam Baccho caper omnibus aris 
Caieditur, et veteres insunt proscenia ludi , 
Praemiaque ingeniis pagos et compita circum 
Thesidae posuere ; atque inter pocula laeti 
Mollibus in pratis unetos saluere per utres* 
Neo non Ausonii^ Trojagens missä, coloni 
Versibus incomtis Indunt rlsaque soluto, 
Oraque corticibus sumunt horrenda cavatis ; 
Et te , Bacche, vocant per carmina laeta tibique. 
Oscilla ex alta suspendunt mollia pinu. 
cf. Heyn. et J.'H. Voss. Bene autem distinxit Virgilius inter ori- 
ginem reiscenicae apud ^tticos , et versus incomtos Latinorom, 
qui, licet ejusdem naturae et originis,minime pari rationa excole- 
bantur , quum ubi priinum Graeca exemplaria innotuissent , ita 
plane antiquarentur Fescennini , ut paucae tantum earum reli-> 
qiiiae apparerent. Dubito vero, utrumTibullus, II. 1. v. 50 — 5& 
(supra descriptus, p.233, seq.)deGraecis cogitaverit,nec potius de 
Italis agricolis. Si enim hemistichium v. 57. 58. sustuleris , quod 
non malc conjecit Heynius ex Hor. A. P. 220. esse confictum, ni- 
hil video , quod non aequQ de Latinis rudibus versibus ac de 
Graecis dictum esse possit existimari. Mira profecto est similitu*- 



m AD T£R8. 144. 145. 249 

Vtf inter prima poeseos rudimeuta apud Graecos et Romanos ; 
licet fortuna non eiindem successum his atque ieticioribus Grrae— 
cis concesseril : « nam , " ut recte omuiuo öclioliastes Porphy- 
rion ad V. 161. e Romani non expoUverunt pristlua rudimen- 
la." Quanquam enim , teste Catoue apnd Cic. Tusc. 1,2. et 
IV. 2. nios apud majores hicepularumfuit , utdeinceps, qui 
accubarent, canerent ad tibiam clarorum virorum laudes atque 
virtutes, (cf. Berabardy, 1. 1. p. 16. JabrbiichurfurPhilol.il. 
Paedag. XII, p. 225.); non tamen iude Tel epicam vei lyri- 
cam poesin efEnxerunt Romaui , ut hoe a pari consoetudine 
apud Graecos factum esse vero estsimillimum. Aderantprae- 
tercaio Italia eademprincipia, unde Graeciremscenicam inve- 
nerunt et ad sumuium ausei-unt fastigium. öicenini Aristoteles 
bujus originem indicavit. Ä. P. IV. 7. Kara (pv(7iv 3^ oyrot 
vfl/ilv TOv [ii/ieiirSai , ra rijt äf/j-oi/ias , rnxl tou pvSftov .... 
I| apX'1^ ■!rs<ptJ}i6Tie KoiaVTCi /Ai/iiirtxci Karh i/.iKjiovTpoa-- 
yoyreg, sy^vv)^irav rijv Toij^rivlu.TUfvaxiTOT^eSiuirjj.dTm, 
i. e. intarprete Hermanno : « Qunm igitur naturae nostrae con- 
sentaneum est imitari , cantu et numero, quae res ipsae quoque 
origine sua ad imitationem factae suut, paullalim excolendis , 
crearunt poesin e lusibus estemporalibus." Aderant , inquam , 
Romanis lusus iiii extemporales sive ciiiTQir^eStixa-fiaTa , in Fe- 
scenninis ; sed nuDquam dlvina poetavum arte jnstam pulchri 
nacti sunt formam. Itaque multum similitudiuis babebant lusus 
Atticorum in Dionjsiis cuin Romanorum post messem : unde 
apud Graecos primum exstitit tragoedia , deinde etlam coraoe- 
dia, Opera imprimis apud Alhenieiises Craletis : nam uti Ari- 
stoteles ait, A. P. V. 6. Tuv S'^ 'AÖijvijo-i , Kpar^js TTpuroi 
ijp^ev, a<Pf[A£VOc rijc lai^fimij; ISias , xa^oXav Toietv ?v6yovs 
^ fj-iSovg. i. e. « Atheuiensium autcm primus Crates , misso 
lacessendi more, generaliter argumenta et fabulas faeere coe- 
pit." Ilaec rudimentorum similitudo magis etlam apparebit , si 
conferatur, quomodoHoratiusludorum scenicovumapud Grae- 
cos originem narraverit , A. P. 275—284. et 220—224. (vld. 
infra ad v. 163.) Notissimum est, tpiam parvos progressusea- 
dem fere iuitla apud Romanos fecerinL Caiisae bujus diiferaa- 
tiae certe plures fuerunt ; inter quas , qnae ab Horatio ex diverso 
lulonim ingeuio et moribus supra v. 93 — 107. et A, P. , 



260 COMMENTARIUS 

828 — 882. suut allatae^ non parvi momenti sunt habendae. 
Sic etiam Cicero, Tusc. L 2. cjuum dixisset, poetanim generi 
Romae olim honorem non fuisse , inde recte causam petiit ^ ciir 
Romani poetae Uon satis Graecorum gloriae respondetent 
(( Honos , inquit , alit artes , omnesque incenduntur ad stadia 
gloria; jacentque ea semper, quae apud quosque improban- 
tur." 

Sed proprios ad rem nostram accedamus. Gum Horatii Fe- 
scenninorum descriptione conferendus est Livius, VIL ^ rei 
scenicae introductionem in urbem enarrans, ad a. u» 89L 
« Sine carmine ullo, sine imitandorum carminum acta , ladio- 
nes ex Etruria acciti , ad tibicines mbdos saltantes , baad ihde- 
coros motus more Tuscodabant; Imitari deinde eös juventas , 
simol inconditis inter se jocularia fundentesversibus, eoepeie; 
jiec^bsohi a voce motus erant. Accepta itaque res saepio^qne 
usorpando excitata : vernaculis artificibus , quia hister' 'J?asco 
T^rbo ludio vocabatar , nomenhistrionibus inditum : quipoi^^ 
sicut ante , Fescennino versu similem incompositum temdre ac 
rudem altei^nis jaciebant; sed impletas modis saturas , desoripto 
jam ad tibicinem cantu, motuque congruenti peragebant."' Li- 
vii Andronici meritis deinde memoratis , sic pergit : «c Post* 
quam lege hae fabulai^um ab risu ac soluto joco res avoqabaAor , 
et ludus in artem paullatim verterat; juventus , bistrionibpB &- 
beUarum actu relicto , ipsa inter se more antiquo ridicola in- 
texta versibus jactitare coepit: quae inde exodia postea appel- 
Iata y consertaque fabellis potissimum Atellanis sunt. Quod ge- 
nus ludorum ab Oscis acceptum tenuit juventus , necab histri-*' 
onibus poUui passa est. Eo institutum manet , ut actores Atella- 
narum nec tribu moveantur et stipendiä , tanquam expe)rtes 
artis ludicrae faciant. -' c£ Vai. Max. iI. 4. § 4. — IJoc hx» 
Liviu$ docere mihi videtur , ex Fescenninis lusibus extempora* 
libus , quum in urbem introducerentur , ortam fuisse priscam 
saturam, carmen ex variis poematibus constans, quodautem 
dramaticam quandam videtur habulsse formam. Quumv/eron 
Livio Andronico Graecorum fabulae in scenam essent illatae , a 
juventute Romana prisci Fescennini revocabantur , et deinde 
aliquantulum exculti exodiorum nomiue cum fabellis AteUanis 
conjuncti diu viguerunt. Atellanae fabulae autem ^ qualesfue- 



AD VERS. 146>. 



2SI 



linl, parum liquet : Titam rusticam, rusticosque mores exhi- 
buisse videntur, et licel Romanis propriae, neyue a Giaecis 
receptae , siiDilitudmem aliquani cum Graecorum fabuits Satjri- 
cis videntur habuisse. — Es Servii testimonio ad Virg, JEn. VII. 
695. Fescennii carinina nuptialia esseinventa, el esFesti verbis: 
« Fescennini versua , qui CRuebantnT in na^uis, ex urbeFescen- 
nica dicuntur allati." quibuscuni coQsentiuDt Catullus et Seneca, 
uterque nuptias celebrans ; ille Carm. 61. v. 127. 128. « Nec 
diu taceat procax Fescennina locnlio." — hio, Medea 113. 
« Fesia dicax fundat couvicia Fescenninus." — ex hisce lesti- 
moiim , inquam , vero fit slmUe , nomen versuum Fescenni- 
norum diutissime mansisse carminibus quibusdam uiiptialibus , 






., soUeoini quasi ritu , nubentes pelulantibus jocis la- 
1 solebat RotDana juveitlas. Ejusdem fortasse originis 
fuere versus iiii ludicri , quibus milites duoes UiuDnphaiites , 
ipsosque Caesares petere solebant ; quique Domitiani tempore 
noudum plaue obsoleti fuerunt (Dionjs. Hai. VII. 72. Weicherl. 
de Poet. Rel. p. 131. seq, sive de G. Licinio Galvo p. 31. Jahi- 
biicher derPhUol.li. Paed. XH. p.255.) Memoratuhaudinju- 
cuudiun est facele dictum de Fescenniais G. Asinii Pollionis, Ma- 
crob. Saturn. U. 4. « Temporibus triuuiviralibus Pollio , quum 
Fesceuulnos in eum Augustus scripsisset , ait : (( At ego taceo ; 
non est enim facile in eumscribere , qui potestproscribere." " 
De horum carminum genei-ibus nihil superat , nisi nomina 
quorundam Atellauarum scriplorum , paucaque eamndem fia- 
gmenta. cf. Dutilop. Hist. of Rom. Lit. I. p. 33. 38. 39. 62, 
Baehr. 1. 1. p, 35— 38. 576. ibique plureslaudati. Casaub.de 
Sat. II. 1. J. G. Vossias, Insl. Poet. II, 7.21, Ruperlusin 
pi-ooeni. ad Juvenal. ed, Gott. p. 43. et ad Sat, III. 174, Farna- 
bius ad Senccae Med, 113. Saaadon. Wieland. et Schmid, 
ad nosti-um Iloratii locum ; Wieland. Cicero 's Briefe , V. p, 
307. G.A.B.Wolfl;deCamicis, p. 9. 10. Fr, Dubaeii cen- 
sura duarum comineiitationum : uber die Atellaniscben Schau- 
spiele der Römer , von G. E, Schober (Lips, 1825): de L. Pom- 
ponio Bononieusi, Atellanni'um poii ta , scripsit fragmen taque coU. 
Ed. Munk. (Glogav. 1826.), in Jahrb, fiirPhilol. u. Paedag. 
Xm. p, 431 — 442. Ipsas commentationes inspiceremihinon 



I 




cöxiSEiSfiMtvs-' 



V. 145. Fescennina. Fescenoiam sive Fascennium , iicet 
situs non accurate notus sit , non longe aberat a Faleriis el 
£(jao Falisco. [ncolae, teste Dionjs. Hai. 1.21. cumFaliscis 
Pelasgici erant geiierJs. Servius ad Virg. Mu. VII. 695. male ait 
oppidum fuissG Campaniae, quuoi ex aliorum oppidorum no- 
minibiis, quae Dionjsius et Virgilius, 1. 1. enumeravemnt , 
abiinde pateat , Fescennium et Faleriosin Etrnriae finibus sitä 
fuisse. Incolas auteoi non ad Tuscorum gcntem pertinaisse , 
sedadFaliscoscenseLNiebbubriiis, Röm, Oescli. p. 140. ed. 2. 
cf. Dacer, Sanadon. et Schmid, ad a. 1. MannerL Geogr. EX, 
1. p. 428. et Ägri Roinani labula a J. H. Westphal. deliaeita. 

Invecta. Sic pro inventa emendavit Benllej us. Praeter Bar- 
tliium ad Glaudianum p. 765. quem Bentl. citat , teste Cunin- 
gamio, in praef. textui llor. praelixa, zniiec^a legenint Brissg- 
nius de rilii nupt. p. 204. Ferrarius, de vet. acclam, VI. 21. 
22. 26. Passeratius ad Catulluoi p. 27. Popmain Varronem 
p. 604. et Politianus in praef. ad Persiiim ; probavit deinde 
Sanadonus, aJii; sed impugnaverc imprimis Dacenus etFea. 
Licet nuUius codicis auclorltale probatam , retineudum ta- 
men esse censui emenduliouem Bentleji; nec satis mli-an po- 
tui, quare Fea exetnpla attulerit , ut probaret , tnvehere esst 
aho inferre: (juia, ut beae animHdvertit Bentlejus, Horatius 
non narrai-e voluit Fescenniuos versus esse inventos , sed per 



appa- 



Latium inter rusticos Fescennio invectos. Fraeterea satis a 
ret, multoaptius dicl, invehi licentiam qaam inveniri, 

V. 146. Beoe anitnadverlit Zelliua , exempla nobis dedisse 
ipsum Hoi-atlum Sat. I. 5. v, 51 — 70. et Sat. I. 7. quomodo 
opprobiia verslbus alternis fuudereutiu' : in iis enim poiita for- 
tasse priscos Fescenninos aut saturas , quae inde ortae sunt , ' 
imitatus est. Totoautem I talo coelo talia carmina, quibusrustiä 
allern is verstbus se iuvicein acnter lacessebant , propria esse vi- 
dentur; quorum plenissima exempla babemus in Theocriti Id jll. 
4. el 5. et Virgilii Buc. 3. Neque adhnc, testlbus itineratorlbus , 
ille inos plane obliteratus estinter Siciliaellaliaequepastoricios 
boaiines. Totiini praelerea Bucolicorum genus , quorum cav- 
mina amoebaea praecipua est pars , in Sicilia ortumexcultumque 
esseconstat (cf. Jahrb.fiiiPhilol. n. Paed. XI. p. 156.) : Stesi- 
cliorns enim, qui primus fecisse perhibetur (a. C. o. 570;), 



AD VER8. 145-T-150. 2B3 

Theocritos , onmima hnjos generis facile princeps (a. G. n. 
277.) , et Moschus , omnes fiiere SiculL Hinc non male conji- 
cere mihi videor , Graecos colonos in SicUia hoe carminam 
genus potius ab indigenis recepisse , (juam e patria secam ab- 
duxisse ; ubi enim non novimus tale carminum genus un^am 
foisse excultum* Parum huic conjecturae obstat Fescennii men- 
. dp 9 qnum una tantum specles ibi inventa dicatui* , et praeterea 
notnm sit , quam saepe Italiae incolae olim sedes mutaverint , et 
ipse Dionysius, 1. 1. narret, Siculos, quum in Italia adbuc de- 
gerent, Fescennium quoque tenuisse. 

Fuditj Schraderusiy Emendat. p. 74. . 75. apte contulit Se- 
necam, Medea 113. jam laudatum; Ovidii Metam. XIII. 306. 
K JNeve in me stolidae convicia fundere linguae admiremur 
emn/' et Taciti Annal. VI. 42. « SimuI probra in Artabanum 
fnudebant." Hinc Schraderus emendationem proposuit in E- 
pisul. 15.V.28— 30. 

Scurfa yagus , non qui certum praesepe teneret, 
Impransus non qui civem dignosceret hoste ; 
Quaelibet in quemvis opprobria fiugere saevus. 
y. 30. enim pro fingere , fundere jussit recipi , quae emen- 
datio mihi saltem vehementer placet , adeo conveniunt omnia ; 
etiam yox saevus ^ hio Graeco more cum infinitivo juncta , in 
nostra epistola mox sequitur. Sentiat deuique quivis , quanto 
efficacius dicatur scurram quaelibet in quemvis opprobria /i#it- 
dere , quam tantum e^ifingere* Itaque miror neminem editorum 
S<^hraderum nostra tem, poetarumLatinorum acutissimuitiemen- 
datorem , memoravisse , ne novissimum quidem Schmid ium , 
<ptt tamen yocem fingere ab aliis minoris notae emendationibus 
probabiliter tuitus esL 

y. 147 — 155. cf. denuo, quae de yetere Atticorom comoedia 
narravit Horatius , A. P. y. 281— 284 

y. 147. Recurrentes , « singulos." Comm* Gruq, 

y. 149. Rabies^ cf. A. P. 79. '« Archilochum proprio rabies 
armayit iämbo." 

Coepit verti. Sic omnium codicum suffragiorestituit Bende- 
jus, tanquam plenius et sonantius, quam \eQ\io verti coepit ^ 
qoae editionibus prioribus irrepserat. 

y. 160—153. cf. Sat. n. 1. y. 21—23. 



2B4 GOMltllNTARtUB 

Qnanto recdas hoe , qoam tristi laedere versu 
Pantolabum scurram , Nomentanumqne nepotem , 
Gum sibi quisqiie timet, qnanqnam est intactus , et odiL 
Cruento dente lacessiti. Ekxlem fere sensu dixerat poista , 
EpisU L 18. y. 82. « Qui dente Theonino quam cirgumiodi^ 
tur." ubi vid. Schmid. — lavidiae obtrectationisqae impetns 
poetae non minus quam oratores morsu et dente depingere so- 
lent. cfl Epod. 6. v. 15. Carm. IV. 3. v. 16. ubi vid. Mitscher- 
lich» * 

Intactis. « Licet non carperentur , tamen alios carpi d<de- 
bant, timentes se quoque aliquando laedi posse." Gomm. Gruq. 
et Acron. 

V. 152— 155. <( Legeconstituerunt, ut nemo nominatim aK- 
cujus yitia recitaret. Quod si quis poetarum egisset fustibns 
caederetur/* Acron. — « Suppliciumfustuariumconstitutam 
erät in auctorem carminis maledici." Porphyrion et Gomm. 
Gruq. c£ Sat. II. 1. V. 80— 83. 

Sed tamen ut monitus caveas , ne forte negott 
Incutiat tibi quid sanctarum inscitia legum : 
Si mala condiderit in queis quis carmina , jus est 
Judiciumque. 
Poena fiistis postea , ut pleraeque aliae , mitigata fiiit % Ulpi- 
anus , 1. 5. § 9. Dig. (XL VII. 10.) de injuriis etfamosis ItbeUis: 
« Si quis librum ad infamiam alicujus pertinentem scripserit , 
composuerit , ediderit , dolove malo fecerit , quo quid eorom 
fieret , etiamsi alterius nomine ediderit vei sine nomine : uti de 
ea re agere liceret ; etsi condemnatussit, quiidfecit, intesta- 
bilis ex lege esse j ubetur." Plura testimonia probant inde a XII 
tabulis cautum fuisse de famosis carminibus. Gic. Tusc. IV. 2. 5 
4. « XII Tabulae declarant, condi jam tumsolitum esse Car- 
men: quod ne liceret fleri ad alterius injuriam, legesanxe- 
runt.'* de Rep. IV. 10. § 11. <r Nostrae , inquit , XII tabulae, 
qnum perpaucas res capite sanxissent , in his hanc quoque san- 
ciendum putayerunt , st quis occentavisset , siye carmen c6n- 
didisset , quod infamiam faceret flagitiumye alteri. Praeclare ; 
judiciis enim , ac magistratuum disceptationibus legitimis pro- 
positam yitam , non poetarum ingeniis , habere debemus , nec 
probrum audire , nisi ea lege , ut respondere liceat, et judicio 



AD YERS. 150^1 52. ^H 

defendere." Amobias adversus Grentes , IV. 34. « Carmen 
malum conscribere , quo fama alterius coinquinatur et vita , 
decemviralibus scitis evadere nolaistis impune : ac ne vestras 
aures convicio aliquis petulantiore pulsaret , de atrocibus for- 
mulas constituistis injuriis." Cornutus SchoUastes in Persii SaL 
L 137* (123.) « Lege XII tabulamm cautum est , utfustibus 
feriretur, qui publice mveheretur." Paulus, Sentenliarum V. 
4. § 6» « Injuriarum actio , aut lege , aut more , aut mixto jure 
introdacta est. Lege XII tabularum de famosis carminibus 
membris ruptis , et ossibus fractis." His imprimis fontibus usus 
Jae. Grothofredus verba legis sie constituit: Si qui pipulo oc-- 
centasstt , carmenve condtdissit , quod tnfamiam faxit flagi-- 
Humque atteri , fuste ferito, quae sic expo^uit : « Si quis pu- 
blice aliquem diiFamaverit , eique convicium fecerit, vei carmen 
famosum condiderit ad alterius injuriamseu infamiam , fustibus 
feriatur." — Satis quidem constat lege XII tabularum cautum 
fiusse , ne quis malo carmine alicui injuriam faceret , nemoque 
hae de re amplius dubitabit : de poena autem qualis sit consti- 
tata dissentiunt interpretes , scholiastarum fidei parum cre- 
dentes. Equidem Horatii imprimis auetoritate motus , facile 
Grothofredo assentior , fustium ibi revera constitutam essQ poe- 
nam. Nam Horatius , de antiquissimis rel Romanae temporibus 
locutus eam poenam nominavit. Etiamsi vero ScholiastaPer sii non 
aperte dicereteam poenam a Xviris fuisse minatam. aut fides eidem 
negaretur , tamen censendum esse putarem , eam jam olim im- 
positam fuisse carminum famosorum auctoribus. Qualis autem ea 
poena fuerit , haud magis inter interpretes convenit. Heineccius 
censuit fustium admonitionemsive castigationem fuisse, quae poe-^ 
na erät non capitalis, qua imprimis milites fustibus sive baculis, e 
?ite plerumque decerptis , castigabantur : vero tamen similius 
videtur eam poenam fuisse fustuariam, quae poena erät capitalis^ 
qaa rei fiistibus sive palis, subinde etiam lapidibus occidebantur, 
itidem postea militare praesertim supplicium. Quum enim in- 
jnriae leviori multam iis temporibus satis gravem constituissent 
Xviri : Si qui injuriam alterifäxit XXV cieris poenae sunto^ 
L e. interprete Gothofredo, « si quis injuriam le viorem sive re 
sive verbis alteri feeerit, 25 assibus multator.'' mirum viderihaud 
oportet , lisdem rudibus temporibus gravisaimum supplicium 



266 COHHENTARIVB 

tmnatos fiusse iis , qui aliqaemprorsus infamem faceret. Acoe- 
dit Ciceronis auctoritas , qui , uti vidimus , hoe crimen inter 
ea retulit ^ quae Xviri capite sanciverant , nam , ait Augusti- 
nus , de Giv. DeiII.12.. «Romani, sicut in iila de Republica 
disputatione gloriatur Scipio , probris et injunis poetarum sub- 
jectam vitam babere noluerunt , capite etiam punire sancientes, 
tale Carmen condere si quis auderet." Gravis^mum supplicium 
etiam postea minatum fuisse evincit Arcadii Imp. L 10. Cod. 
Theodos. {JX., SA,) de fhmosis Kbellis : « Universi, quifamods 
libellis inimicis suis velut venenatum quoddam telum injecerint : 
fai etiam, qui famosam seriem scfiptionis impudenti agnita k- 
ctione non iilico discerpserint , vei flammis exusserint , velle- 
ctorem cognitum prodiderint, ultorem suis cervicibus gladinm 
reformident." — Quid Augustus de famosis libellis statuerit, do- 
cemur ex Suet. Aug. 55. « Etiam sparsos de se in curia famosos 
libellos necexpavit, nec magna cura redarguit : ac, nerequi- 
sitis quidem auctoribus , id modo censuit , cognoscendum 
postbac de iis , qui libellos aut carmina ad infamiam cujuspiam 
sub alieno nomine edant." cf.cap. 51. Tacitus , Ann. L 72. 
<( Primus Augustus cognitionem de famosis libellis specielegis 
ejus (i. e. majestatis) tractavit , commotus Gassii Severi libidine, 
qua viros feminasque illustres procacibus scriptis diffamave- 
rat." 

Cf. Festus in voce occentasstnt. Jae. Gotbofredus , XII ta- 
but, fragm. tab. VII. et probat. et not. in Ev. Ottonis Thesauro 
J. R. m. p. 117—120.177. Dirksen.XIITafelFragmente, 
p. 507 — 516. R. J. Pothier. Pändect Just. ed. 1818. yol. I.p. 
CXXV. qui nostrae sententiae de poena fustis imprimis favet 
. Heineccii Ant. Rom. Synt. ed. Hauboldi IV. 4. § 2. p. 644. 645. 
Heynius in Gomm. cur virgis caesi Romano more , qui moxse- 
curi percutiendi essent, in Opusc. Acad. III. p. 195. seq. Ii- 
, psius , de militia Rom. V. 18. de poenis. Lessing. SämmtL 
Werke , XXII. p. 318 — 321. qui tamen male nostrum locom 
ad yeteris comoediae apud Graecos historiam retulit. Weichert 
Poet. Rel. p. 131 seq. Jo. Gonr. Orellius ad Arnobiilm adversos 
Gentes (Lips. 1816.) IV. 34. 

V. 153. Lata. Variis modis emendare studuerunt interpie- 
tes , quippe tantum vocabulo iex non poena conveniens : hinc 



ADTKtS. 152 — 156. 



257 



mala et data plures legerunt et CuaingainiusaullQaiictoritate 
tattcta recepit. Licet autem non facile nude äicatar poenam 
firre pro conslituere : hio tamen ita arcte junguntur /exetpoe- 
na, ut prounafere nolioue sint habendae, et sic de utramie faci- 
le poiiU usurpare potuit vechum ferre , <juod kt/t tantutn conve- 
niebat. De similibus consti-uctionibus vid. Hurdius et Doi'vilH- 
us supra p. 186. laadati et ijuos cital Obbarius apud Schmidium. 
— De locuiioiie ie^sm ferre \id, Evnestus ia Chve Cic. v. firre 
el lex. 

Malo, « maledico el contunielioso." Comm. Cruq. ad Sat. 
n.l.v.82. 

T. 154. il/brfam , (i rationem sciibendi." Idem. 

T. 155. Ad bene dicendum , <( non lacerandum aliipiem aut 
vilu perän dum . " 

Jtedaclt. « Bene redacU, qiiia non voluntate correctl , sed 
edoclimala" Porphyrion. 

Hoe loco poela fortasse cogitavitde priscis saturis etexodiis , 
quae, ui supra slatuimus , es Fesceiiiiiiiis originem daxeruut, 
quoi-um modus aaiem muta tus rabie et malignilale expers erät, 

V. 156 — 176. Poeseos in Latio rudimenlis breviter descriptis 
ad novam rel literaviue aetatem transit poiila, qua Hornani, 
kellis adbuc continuis occupali liteiisque paruni tribuentes ope- 
ram , niajore studio literas colere coeperunt. Iloratius simul jn- 
diciuDi, quod de poetis tulerat, denuo conQrmare conatur, sed, 
quod bene notandum , de scenicis boc loco tantum loquitur , 
quum supra eliam de aliis cogitavisse videatur. 

V.156. 157. K Cum anno anle C. n. 168. deviclo Perseo , 
IVfacedouum rege, Macedoniae regnum in provlnciae formam 
redegissent Romani, ciinicjue viginli circiler annis postea, anno 
146. diruta Corintho et labefactalo Acbaeomm foedere , reli- 
quam ouineuiGraeciamsibisabjecissent, faclumest, utliterarum 
Graecaium addiscendarummajoreopportuniLatefruerenlur, ma- 
joremque cum Graecis scriptoribus fani il ia r! ta le m coniraheient. 
Cum denique codem anno, cversa Caithagine, bella Punica 
confecissent , neque amplius ab exteris hostibus quidquam sibi 
inetuendum habei-ent; eo igitiir tempoi'c quietem et otium na- 
cti, docirinarum studia, a Graecis accepta, magis excolere coe- 

mnl, Graecorum poetis, bisioricis, philoeophis legendis et 
17 



C0HHBNTA1UU8 



I 



verteodis operam dederunt , atqne ita poesin suam domesticam 
et universe literas Latinas expoliie et ad summam perfeciionem 
eveliere studnerunt." Haec Bei-gmannus in Comm. 1. p. 17. 18. 
Idem p. 39. sic pevgit: « Hinc igitur factum est , ut Cicerone 
puero, cum Archias Romam veiiiret, esset magna copiaeo- 
rum, qiii non solum perciperealiqutdaiqueaudirestuderent, 
sed etiam simnlarent , quibusque propl«rea giatus veniret Ar- 
chias. Virili autem Ciceronis aetate nullus fere reperiebatur, 
qui non allquam doctrinae laudem mereretur , vei certe appele- 
ret. Neque togati lantum pacis tempore , sed ipsi Imperatores 
prope armati , poetainm nomen et Musarum delubra coluerunl : 
ne ipsi quidemmUiles, fortes iiii quidem , sed i-ustici etindocli, 
aliterarumstudibabhorruerunt, qui, cum Pompejus Theopba- 
aem Mitjleaaeum , scriptorem rerum suarum , in concione mi- 
litum civitale donaret, dulcedine gloriae commoti, idma^pio 
clamorc approtaverunt. cf. Cicero pro Archia 10. 11...... 

Omnis etiam ea aetate liberoruminstitatio, omais Roman omin 
vivendi ratio , literarum amori excitando iisque colendis insei- 
viebat, Cum euim domi privatim prima literarum elementa 
percepissent liberi , iii gramma ti ci Graeci et rhetoris Latini, 
quales Cicerone puero primumdocerecocperunt, scholasmit- 
tebantur , ubi legendis optirais Graecis et Latinis scriptoribm 
exercebantur. Inter doctrinas> quibus imbuebautur , elo- 
quentia principem locnm teoebat , cui tum scribendo , 
tum- declamando operam dabant. Huic deinde juris scientia 
ac philosophia , poiisis item et historia accedebant. In mi- 
litiam ex lege profecti literamm studia miiiime intermitle- 
bant , sed ia ipsis castrls colebant. E quibus reversi , ii certe ^ 
qui aelatem in militia iransigere nolebant , ad principem quen- 
dam oratoretn sese applicabant , a quo et diceadi et cansaf 
in foro ageudi artem discerent. Quo magis porro in pueritia el 
adolescentia incboata stadia perCcerent, plurimi in G-rae^ae 
civitates, Albenas masime, iter suscipiebaot , ubi Graecos rlie- 
tores etphitosophosaudirent. Domum reduces , doctrinae c»- 
piis locupletati, vei inter maxima negotia uliquam saltemtem- 
poris partem literis tribuebanl , in quibus saepius noctem con- 
sumebant : in primis feriarum tempoi'e eo cousilio ex urbe in 
villaa, ubi bibliotbecas Iiabebant, sese rectpiebant , ut libericm 



AD VERS. 156. 157. 259 

« 

animo studiis operam dareriit. Dactissimos quoque Om&ebs 
homines secum habebant , veluti Cicero Diodotum , Philonem , 
dibs; E qnibus omtiibus ^ponte apparet , -nnde orta sit magna 
flla copia virorum , goipoesi, elotjuentiae^ phildsophiae, jtuis 
iittdligentiae , ; historiae scribendae , aliisque ätudiis Öperäm da- 
rent, et eximia doctrinae laude florerenU Die studm äitC^tii-et 
re Uteraiia Romanonim legatur elegan» GeUarii disserfätio, de 
5tadiis Roinanomm literariis in urbe et in proTmciis , relatain 
ejtis Diss. Acad. p. 341. et repetita in ejos Comp. Antiq. Rom. 
Walchii' cnra edito, ' libro VII. p. 419. e cajäs diss. sectione IL 
1106 hic nonnolla excerpsimus. Vid. et Scfhwarzii Disput. de 
studiis etre Uteraiia Romknorum^ subjecta edit. novisisimde 
Gomp. Antiq. Nieapoortianae p. 491. seq.'^ cf. Abrisz dor 
G^schichte der römischenPoesie in Nacbträge znm Sulzer^ Lp. 
1— *18. Baehr, LL p. 14-— 19. et nun<; imprinuB Bernhardy , 
Gmndriss der Röm. Lit. p. 12 — ^26. of. praetereaquaesupra 
retulimus de grammaticis p. 1 1 1 . de Orbilio p . 1 56-^1 60. et ad 
V. 106. p. 202. seq. 

Ut rei literariae Horatios , sic fere Juvenalis loxariae descripsit 
progressus, Sat. VI. 292—297. 

' Nanc patimur longke pacis mala. Saevior armis > 

Luxuriaincubuit ylctamque ulciscitur orbem. 
Nallam crimen abest facinusque libidinis , ex quo 
Paupertas Romana perit t hinc fluxit ad istos 
Et Sybaris coUes, hinc et Rhodos, et Miletos, 
Atque coronatum et petulans madidiunque Tarentum. 
Ceptt <( Cap ta est armis Graecia a Romanis. Sed deinde 
capta cepit Romanos , »quia illos sois lascivis artibus cepit, et 
omnem priscam severitatem ab eis repulit." Landiniis; cf. quo- 
que Lambinusi — Lusit igitur Horatius verbo eapere / sivepo-*- 
tins felici imagine artiam literarumque vim et efficaciam cum 
armoram caeco plerumque impetu comparare studoit. Bene 
contulit Schmidius M. Porcium Catonem apudLivium, XXXIV. 
4. K Haec (avaritiam et luxuriam) ego , quo melior laetiorque in 
dies fortuna * reipublicae est, imperiumque crescit, et jämin 
Graectam Asiamque transcendimus , omnibus libidinum illcce« 
bris repletas , et regias etiam attrectamus gazas # eo plus horreo , 
ne illae magis res nos*ceperint, quam nos illas." Sencca , de vita 

17* 



«-aoo 



coxhentahius 



I 



ieta^ 14. « Habentes magnas voluptates , in magnum malum 
evasere , captaeque cepere." 

V. 157 — 159. Graecarum lilerarum studio paullatim efiectum 
est , ut Fescenniui cetcritjue incomti versus autiquarentur. 

Defiuxit, ((C«ssavil, ac desiit fluere." PorphyrioD. cflEr* 
nestus inClave Gic. 

Numerus Satumiua , « ab Etruscis , sive Tnscis , oriun- 
-dtis, ducta appellatione ab autiquissinialtaliae urbe Saturnia. 
Qoaniquatn {ieripossit, ut hic ipse numerus äaturnius non Ita- 
licae sed Graecae originis fuerit , <juae est grammalicomm non- 
nullorum sententia : constat enitn ex historia , vetustissimos 
Italiae incolas plerosijue Graecos fiiisse. Sed quidtfuid bujus rei 
sil , Romani certe non a Graecis, sed ab Etruscis versuum Satnr- 
niorum notitiam acceperunt , iisque in omui carminum geneie 
usi sunt usque ad Ennit aetatem, qui primus Graeca metrain 
Latinam pocsin intulit. Historiam et raiionem bujus veisus Sa- 
turnii uberius esposuit doctissimus G. Hermann. In Elem. Doct. 
Metr. III. 9. ubi cf. grammaticorum loca, Nonnulla jamnola- 
veral Lambinusad Hor. Epist. II. 1. 157." — Haec Bergmannus 
1. 1. p. 7. Laudatis add. Santen. ad Terentian. Maur. de Metris, 
p. 173 seq. 181 . 350. sq. 352. Dunlop. 1. 1. 1. p. 77. 78. Bern- 
hardy, I, 1. p. 70. seq. De EtruriaeoppidoSaturnia, neque 
olim rebus Etmscorum florentibus valde ampla, neque per 
coloniam Romanam eo poslea missam multum aueta, cuj us lamen 
rudera quaedam, prope flumen Albiniam adhuc exstant, vid. 
Maiinert, Geogi^.IX. l.p.384. 385. Quumautemparumconstet, 
qua auctoritate Bergmannus, nti antea Sanadouus, numeii Satur- 
nii nomeu a Saturnia oppido derivet , dubito an non potius 
cum Scboliasta Cruquiano illud nomen ei tributum esse censea- 
mus, quod antiqnissimusessetetfere ad fabulosaSalurnii i-egis 
in Italia tempera referretur. Ut enim K/iöko; apud Graecos , sic 
Satumius in Italia dicebatur quivis locus aul ies , guae ad re- 
motissimam antiquitatempertinebant, quorumque originis nul- 
la exstarent vestigia; cf, Bultmannus in MjtbologoII. p. 61. 

Numerus, quem Gi-aecl f uöyitii/ vocant , est vox generalior , 
ordinatam lemporum successionem denotaiis , tam in poesi , 
qnam in prosa oratione. Usui-patur etiam de quocuiique mclo- 
diae, metrorum, pedumve genere. cf. J. H. Voss. ad Virg. 



AD VEB8. 156 — 158. 



Georg. IV. 1 74 p. 794. Schmid, ad Hor. Epist. I. 18, v. 59. L 
IQ.V.24 

Grave virus, i. q. sapra dictum erät opprokria ntsttca^ 
aperta rabiet. 

Grave , est molestum , acerbam , crudele , nociturum , exitia- 
bile, ui apud Graecos ^ufii et ^aXs'!r6y' vid. KJotz. Lect. 
Venus. p. m. 112. ibique laudatl Graevius ad Hesiodi Efiyot 
V. 558. in Lect. Hesiod. ed. Elzeiir. 1667. p. 71. el BurmanE. 
ad Ovidii Amor. I. 9. V. 19. Art.n.231. LocaHoratii, ubilioc 
vocabuluin pari aut simili sigoificalione venil , sunt : Carm. I. 
2. V. 22. I. 15. V. 16. II. I. V. 3. UI. 23. v. 8. IV. 6. v. 17. 
SaU I. 6. V. 129. II.6.V.19. EpisLl. 18.V.6. ad Carminum 
loca vid. Mitschedich. , 

Virus, Audiamus hic sumraum Bentlejum; « Infelix sane 
acumea Aurati etRutgersii, qui pro j^Vm* , divisissjUabis, w 
rui substituere voluerunt, ideo quia agreste Latium hicnomi- 
nat , et mos subjungit restigia ruris. Alqui ob hocipsum ab- 
Stinere mauus debebant, ne putida et ipsorKre inficetior repe- 
titio iieret. Recte vero se habet leclio recepta : « et grave P7>Ma 
niunditiae pepulere." Ubifoetoremfigurateposuit, rbvyfÄCOi') 
virus alarum etc. quod immundos etilbivie sordidos comitalur. 
Grflreautemhuicproprmmepiiheton. Pliuius, H. N. XXVIII. 
13. i< Aes cODlactum grave f(r«5 odorisaccipereei aeruginem.' 
IX. 60. « Sed imde concliyliis pretia? queis virus grave m 
fuco." XI. 115. « Atiimae leonis virus grave , ursi pestilens, " 
XXVIL 8. <( Floris Asclepiadis virus grave."" vid. Rutgersii 
conjeeturam in notis adLect. Venus. edil. Hor. 1699,subiectis, 
p. 436. 437. cf. Beieri nota ad Gicerouis de Amic. 23. § 5. lo- 
cum de Timone: ii tamen is pali non possit , ut non anqiiiral 
aliquem , apud quem evomat virus acerbitatis suae. " Silius- 
ItalicusXI.055— 557. 

Talia vesani juvenis convicia miror 
Hand equidem : tmnet ingenio fraternaque corda 
Non larde agiioscas et virus fulile lingiiae. 
Potiua autem cuni Schmidio cogilarem de sanie ex ore anima- 
lium rabiosoruni vei vcnenalomm profhiente , qnam cum Ben- 
llejo de viro alarum ; quouiam illud melius cum acerba maledi- 
cjntia coijfem poiest. 



262 . COHMSPSTTARIITS 

Munditiae, ]\Iunditia tam de externa rerum paritateet ni<^ 
tore , quam de interna elegantia et ornatu dicebatur , pr^iefteiistiia 
de /StUo casto etvenusto. 

V. 159. 160. Horatium in prioribas Romanoruin poetis miilu 
dara incuitaqae> quae r^preheoderejt , invenisse ,; jamsaepins 
vidimofli et in 5equeu.tjb9S 4enuo videbimus : eundem aujtem 
etiam in optimis quibosque aequalium et in suis ipsius opeiibqs 
detexiflse vestigia , quae diuturnam (latini sermonis rusticitatem 
redolerentysi ea corn Atticorum snbtiUtate conferret,probabiUter 
8tataere.nobJ3videnmr. Quoties enim , sicut Horatius oerte fe* 
cit j omnia , quae ant legas aut scribas , cum optimis exemplarir 
bu$, alia eaque multo coltiore lingua conscriptis, conferas, to- 
ties saepius offenderis vitiis , quae tuae yernaculae inha^reant; 
quin etiam Qonnunquam eas dotes praetervidebis / quibus forte 
haec prae illa lingua est ornata. Quare persuasummiluest^ 
poetam hic serio ac generaliter d« Latinis literis et Rpmanonim- 
deiis judicio questum fuisse ; neque Dacerio aut Sanadono cre- 
do, opioantibus 9 eum tantum cogitavissede reliquiis , quae ad- 
hue fecebantur versuum Saturniorum , vei quae exodiorum.aut 
Atellanarum .nomine suo tempore in scenis aliove agebantnr. 
Nobis autem non cum Horatio questu , sed potius miratu opus 
est^ quum indefessum Romanorum studium et stupendos pro- 
gressus spectamus , qui brevi temporis spatip , a Cicerone 
maxime usque ad Augustum , ad tantam perfectionem saum 
sermonem suasque literas evexerint , ut nobis non ita facile sit 
dijudicare^ annon interdum Graeca exempla multis nominibos 
nisi superaverint , attamen aequiparavennt. cf. quae de url>a«* 
nitate Romana disseruit Bergmann. L 1. p. 34. 36. 

Ruris. Cum significatione, qua rtislaic venit, bene compara- 
vit Lambinus Catullum , XXII. 14. de po^ta Sufieno : ^ Infi- 
ceto est inficetior rure, simul poemata attigit." et XXXVL 
18—20- 

At vos interea venite in ignem , 
Pieni ruris et inficetiarum , 
Annales Yolusi , cacata charta* 

y* 161. Causam afiert, cur tamdiu mansin t maneantqueve- 
stigia ruris in literis Romanis. 

Serus. Vulgo traditur adjectiva tempus significantia saepissi- 



AD VESBi 15&---161. 

me pro adverbiis poni; itacjue «erMsbic pro adverbio jffroesse- 
dictum. Huic similibusque regulis cavendum est ne nimium 
tribuamus : nihU valent , uisi hae lege eas accipias , nos hodier- 
nis lioguis tales dictiones interpretai-i solere, quaai talis per- 
mutatio nihii sensui detrabat aut addaL Adjectiva autcm ne- 
cesse esi semper arctiorem habeani relationem adsubsianiiva, 
adverbia ad verba. Fac enjm ut Horatius nostro loco dixisset , 
(( Romanus sero Graecarum literarum studium aggressus est"; ^ 
minus slgnillcavisset qiiam vellet : qiiestus enim modo esset, 
saos cives longius (juam optandum fiiisset Graecas lUeras ignoras- 
se; nihil detinivissel, utrmn sua culpa nec ne factum esset. 
Nunc vero, quiim dixerit; « Serus Graecis admovit acumiiia 
cbartis ; '' simui significavit ^ id sua culpa factum , autsaltem 
causittn esse repctendam ex sua ipsorum conditione el indole. 
8i alios locos probftrum scriptorum pari modo excusseris , vix 
dubito, quiti plerumipiesimilem sensusdifferentiamiDveuias; 
licet oratio nonnaiKjuam ita constituta esse possit , ut perparum 
intersit , utiiim advei-bium aut adjectivumusurpes. Ä poetis et 
praesertim Horatio saepissime adjectiva , tempus significantia 
ibi usurpata sunt, ubi nos prosa oratione adverbiis uteremur : at 
praeterdifferentiani, yuam proprie inesse statuimus, acceditquod 
poetae amant notiones , quae vulgo nude spectantur , personis 
rebiiEque , nuas agentes tingunl, tnbuere , easque tanquam 
agentes lecloribus repraesentare. — De alio genere adjectivo- 
nim, qiiae pro adverbiis posi ta videntur , multa lectu dignissi- 
ma disputavit llenr. Stephanus in diatribe V. de sua edit. Hor. 
ed. 1600. p. 107—112. ad calcem Hor. Lamb. 1596. p. 
518 — 520. quem locum descripsit Bothius in annot, ad Carm. 
IV. 13. V. 24. p. 80 — 84, A-djectivorum temporis exempla 
suntapudHor.Epod. 16. v.51. Sat.1.3. v. 117. 1.6. v.113. 
n. 4. V. 17- Epist. I. 6. V. 20. Äliommadjectivorum exempla 
apud Horatium innumera sunt, vid. Obbariua adEpist. 1. 1, 
V.8. 1.2. V.24. Scbmid. ad Epist. L 6. u.24. 1.17. v. 50. et 
ad n. I. Plura ex aliis scriptoribus pete apudBenllejum adv. 
167. Pei-izonium adjElian. V. H. X. 18. Munckerum et Stave- 
renum ad Fulgentium , in Mjlbogr. Lat. p. 717. Spanhem. ad 
Callimacbi Hymn. in Jov. 87. Matthiae Gr. Gramm. §446. 
no.S.KiesslingadTheocnl.VII.a. X11L33. Lennep. adCo- 
Iutbum37l. 



I 



I 

I 



I 



T. 162. Quietus « secums metu Punico; scUicet Carthaginc 
jam deleta lenlavit Graecorum poiitas imitavi.'' Porphjrion. 
Schol. Cruq. aiitem: u fugato Annibaleostendit post devictam 
Afiicam Romanos Goepisse poiiticae operam dare." Cum Scho- 
liaste Cruq. consentit Porcius Liciuius (poetaincerlae quideiu 
aetatis , sed inter veteres , quos dicit Horatiiis , poetas referen- 
du9, de quo vid. Weichert. de C. Licmio Calvo. p. 36. ave Poet. 
Rel. p. 137. 138.) apud A. Gellium , N. A. XVU. 21. .^M 

Poenico bello seciindo Musa piuDato gradu ^^H 

Intulitse bellicosam !n Rotnuli gentem feram. ^^1 

Si ad verbum Horalii sententiam inlerpreteris el cum versu 
156. confevas , uecesse est statuamus , poetam tempus signifi- 
casse post Carthagiuem Cormthumque deletam (a. n. 607. ^ 
a. G. n. 146.) 5edinag!sarndetopii]io, eura potlus generatim 
tempus signilicaviEse . quo Romaul tam Graeciae quam Cartha- 
giois vires Jta fregerant , ut ab Us nullum amplius aut paruin 
pericull metueuduoi esset, i.e. post belluin iVlacedonicum pri- 
mum (a. u. 557. = a. C. n. 196). Tai-ditatis culpa Romauis 
satis magDasuperest, sibaucsequare sententiam. Atinoeuim 
urbis 481. (= a. C. 272.) totam devicerant [taliam inferiorem , 
omuesque colouias Graecas, quarum plures diu ai'tibus opibus- 
quemasimeiloruerant .sibisubjecerant; et tamen aauodemam 
514. (^a.C.239.) , linitopnmobelloPunlco, LIvius Audio- 



nicus pnm 



1 docuit fabulai 



primaque in poesi 



fecit 



pe- 



ricula. Sequebatur nullum clarum in literis nomen uisi Naevii , 
licet interea bellis IlljriclsfamaRomanorumiu Graecia iam.in- 
clarescere coepisset. Relio Punico secundo Sjracusas , a. 541. 
(=: a, C. 212.) cepemnl , urbem artibus liteiisque Graecis flo- 
-rentissimaro,quarum studio captus Scipio major multam incui-rit 
reprebensionem a severis sui tempoiis civibus. Hoe aulem bello 
profligato Ennius, et qui eum tuebontur principes , tristem 
literanim aversionem superare coeperunt, adeo ut PbilippoMa- 
cedonico devicto, a. u. 557. et principatu Graeciaesibi arro- 
gato, ferox victor, metusoluto, vinci se passus s!t duleibm 
literarum artiumque Graecorum itlecebns. Tunc enim flo- 
ruit Plautus, cujus mox meutionem fecit Horatius , et tunc 
etiam magis magisque mitescere coepit severitas rusticilasque 
Romanorum , prtnclpum virorum exemplo inipiimis ductorum, 



ADTZRS. 162. 163. 265 

inter quos eminuemni uterjjue ScipioÄfi-icanus, Laeliaa et prae- 
serlim Paulius jEmilius , Persei Macedonici regis Tictor. cf, 
quae supra ex Bergmanno exceVpsimus. 

V. 163. De origiue tam tragoediae quam comoediae apad 
Graecos multum et varie est disputatum , utdifficillimuin sit 
statuere, cujnam potissimum opinioni lideuiliabcas. Nosti-iun 
qiiidemnonest u tatitas compouere lites,'' eed tamen deci'evi[aiis 
ea enaiTare , quae uobis vero videautur proxima , eosque le- 
ctores , quibus haec aiit non placeant aut non snfficiaut , ad 
scriptores referre , unde nostra plcraque petivimns. 

Praemitlantur quae ipse Horatius de tragoediae et dramatis 
Satjrici origine u-adidil , A. P. 275 — 280. 

^Ignotum tragicae genus mventsse Camenae , 

Dicitiu- et plaustris vexisse poemata Tliespis 
Qui canei'eut agerentque pemncti faecibus ora. 
Post hunc personae pallaeque repertor honestae 
(Eschjlus et modicis intravit pulpita tignis , 
Et dociut magnumqae loqui nitique colliurno. 
224 
Carmine qul traglco vilem certavit ob Lircum , 
Mox etiam agrestes Satyios nudavit et asper 
Incolumi gravitate jocum tentavil eo , quod 
lllecebris erät et grata novitate moraudus 
Spectatoi' fiinctusquc sacris et potus et exlex. 
Cnm Horatio conferendas est Aristoteles A. P. IV. 13—18. 26. 
nap«$ave/o*tj( (Te rijs Tfay(i>§tcii Kcä >;w^oj^/«c» 0( stp' 
exaripav rijv Trai^iriv öp/j-ävre'; Kara t^v olxeiav (pCriVy oi 
fAiv ävr) Tuy "iolj/.^uv iiw//.a}SoTOiD) syhovTo , oi 3eavT} 
T&v ItcSv rfayiiiSoSiSä(rx.a.Xoiy Sta ti) [iei^ai Ka!ihTi/j.6r£- 
pa Töi o-^»i;iia!Tiz Bivai TauTU eitsivuv. ysvoj^svi^ ouv ätt' 
äpX'i^ aOToirx,eSiix<rriy.ij nai avTij Kcä i^ KUifj-äiSia, ^ |W^l' 
aTTo rä^v l^ap^ovTUV rh Si&vpaiz0ov, ^ ^i axh r&v to, <Pak- 
Xiitcif h 'in Kai vvv iv '!!qK>-olU t^c -rroXeuv Sia/isvei vo/ii- 
^ifiBVUy Kara fiinphv iJu^^Öjj , TpoayovTtiiv oa-ov eyivsTO 
(Pavepiv aCrijg. koi ToMks fJi.£Taj3oXk( [/.era^uXovtra ^ 
Tpayqioia eTctCiraTO^ eiret Ma"X,e Tvpi iavr^i (pv<j-iv. Ka) to 
Te T&y u7roKpiTwv t-A^Öoc h^ Bvhe bU äuu Tpurot Aia-^CXof 



266 • COMMENTARIUS 

ijy^ysj K») tU tov %opoS ^XccTT(aa'6y k») rhf ^iyovTf^' 
ruymia-rvpf wctfe(rKe6Mre* rpejg Si' Kcä crKijvoypcoCpictv 2o- 
(PoK?iijg. liri $^ rh [liye^OQ Ik fiiKpäv [AvQm ic^) A/|^; 
yeXoictq^ Sik r)> bk crarvpiKov fieru^otXtty^ o^\ aTece- 
/JLVooQ^* r6 re [lirpov Ik rerpGt[i»irpov lotfi^elov eyivero. rh 
fihy yccp TTpäroy rsrpotfiirpca e^^piSvroy Stcc.rh aarvpiKfp 
Kcä Qpj(vi(mK(arip(x,v ^hui t^v 7ro(}i(nv. Xi^eu)^ Si ysvoijj- 
ync^ cevrii ^ cpvtne rh olKstov [lirpov e5.pe. [Mci^mra yhp Xtr 
KriKbv r&v yuirptait rh lufifieiov ecrri. * . • . 'iu S% iTeuroH^f 

T?iiiQtjy Kcä rk ^AA^9 oh %Ka(rr» Kocfiijdiivcu iSx,^^ 
h. e. interprete Hermanoo : « Exorta auteooL paoUatim tragoedia 
et comoedia , qui ad utrumque genus ingenio suo ferebantur , 
eorum alii pro jambis comoedias , alii pro heroids i/)er$ibus tra- 
goedias docere instituerunt , quod hae formae luculendores iUis 
et honoratiores essent* Igitur quum initlo ex tempore et haec 
funderetur , et codioedia , altera ab iis , qui dith jraäabum ede- 
bant, altera ab iis, qui phallica, quae etiamnum in multis 
civitatibus usitata sunt , sensim crevere , poetis prima eamm 
vestigia amplius excolentibus. Ac multas passa mutationes tra- 
goedia constitit^ ubi suam adepta erät naturam. Ac numerum 
histrionum ab uno ad duos primu$ ^schylus adduxit , et chori 
carmina minuit, et primarum partium actorem instituit ; tres 
autem et seenae picturam Sophocles. Praetereaque mensura e 
brevibus fabulis et ludicra dictione , quoniam e genere satyrico 
nascebatur, sero gravior emersit. Initio enim tetrametro ute" 
bantur , quod satjrica esset et magis ad saltationem facta poesis. 
Sermone autem instituto ipsa natura aptum reperit. metrnm. 
Maxime enim sermonibus accommodatum est metrum jambi- 

cum Denique episodiorum multitudo addita , et reliqua, 

quibus quaeque pars ornari potest/^ Diogenes Laertius , HI. 66. 
Th TCL?iUihv h T}} rparyoiitx Tporepov filsv fiSvoc o. %öpiff 
heipoLfioiri^evy vcrrepoy Si QJctti^ %vol vTOKpiriive^evpevj 

vThp rov SiuvuTOivetrQui rhv ^ophvy iccä Sevrepov Aicrx^" 
XoQy rhv Sfh rpirov^oCpoaXij^. Plutarchusin Solone, 29. p. 95. 
^KpjQOfiivojy S^ r&v Tep) ©icmv ijSi) ryjv rpoeycpdictv Kivetit 
Kui hcc rviv KuivSnjrct rodg woXXoiiQ ayovrog rov Tpdy/ia- 
rogj oljTca 3^ fU&fiiXXuyharycjvioye^^yiiivoVy cpötreiCpr 



AD VERS. 168. 267 

X^o^ &v Kcä <PiXofJi,a6ii^ 6l,6X<i>yy %ri i^ [loiXXovh yvif^cf»^ 
(TX^^V ^^^ Tdihoi Kct) vii Aia t6toiq Kcä iiova-iK^ Tupani /jl- 
Tov iuvToy. h^e^cTctTO rhv Qetrmv uvtov vTOKpivo/ievov^ 
Sötnrep 'e6oe ijv roU 7ru?iCtiotg. Meret ii t^v Ö^äv Tpoa-ctyc 
pevtrag avrlv ^pcoTtja-ev^ $] roTovrm huvriov ovKCtKrj^C- 
vercu tjjA/icäStä ^BvSSfievoQ. ^vi(rc&roQ $\ rov ©ia-Tiios 9 
/lii icivhv ehui rl /j(,eT}c TuiSi&g Xiyeiv rk roiuvru ku) 
TfcicceiVj (rCpS^pa rif fiuKrijpix ryv yi^v' o SiA1wv 'TTctrd^ac 
uTay^d fiivroi ripf Tcuiiccv^ i'0*J9 rcivryiv eTutvovvreg ku) 
fiifi^^vreg eip^troiJt^ey lv rolg a-VfifioXcuoigJ*^ Haec praecipua 
sunt veterum loca de tragoediaeorigine: cetera petenda sunt e 
scriptoribus mox laudandis praesertim Bentlejo. 

Duo imprimis poeseos genera materiem praebuisse videntur 
primis fabularum scenicarum inventonbus , chori et epica car- 
mina, utraque illis multo antiquiora. Inter omnes constat, cho- 
ros ubique fere in Graecia festos dies celebravisse ; horum can- 
tos lyrlci erant generis , et ab initio extemporalibus plerumque 
versibus constitisse videntur. Vario certe consilio chori insti- 
tuebantur , vei ut sacris hymnis deorum laudem piumque eonim 
coltum canerent , vei ut laetitiae et hilaritatis sensus post m^s- 
sem conditam, sive post victorias ludis bellisve reportatas ex- 
primerent , vei denique effusam illam laetitiam eo usque pro- 
gredi paterentur, ut jambicorum more summa cumlicentia omnis 
generis jocos jactarent seque invicem et omnes res humanas 
irriderenL Haec tria chororum proposita , licet non raro inter se 
mixta apparerent , elementa praebuerunt tribus dramatum ge- 
neribus, tragoediae, dramati satyrico , comoediae. Chori au- 
tem res, quas canebant, motu, gestu, saltatione exprimere 
stndebant , et fere ut in scena j suas partes agebant : unde non 
mirom mihi videtur j a Graecis ipsis illos choros j qui insuper 
semper praecipua pars fuere fabularum scenicarum , confusos 
esse cum ipsis illis fabulis, eosdemquenonnumquamlocutosfuisse 
de tragoedia et comoedia lyrica et Dorica eaque A.tticis fabulis 
dramaticis vetustiore : quo tamen nomine nihil aliud significari 
poMe mihi persuadeo , nisi chororum mimicam cantuum ly* 
ricorum actionem* De epicorum carminum ratione et forma 
dicere nihil attinet. Verbo tantum monendum, quam vere 



I 



Aristoteles ex Homeri imitatione si non comoediae attamen C 
goediae originem duxerit. Dramatico eniin modo pleraque in 
Uomero expouiintur , ut paene mireiis, iioQ prius , si per 
temporum et rermn publicarum coDditioDem licuisset , ex 
carmioum Homeri per rbapsodos recitatione , liaud dubJe ge- 
stii el aclione conjuncta, esortas fiiisse fabulas scenicas. Pau- 
ca si modo mutata foreiit , fabulae scenicae efficerenlur haud 
multum absimiles eariim , (juaJes plures recentioii tempore in 
Anglia composuit summus poiita Sbakspearius, At non an- 
te aictam conjunctionem ehon et epicae poeseos vera ti-a- 
goedia exstitit , quod inveutum aatis idoneis teGiibus tribu- 
tam videlur fuisse Thespidi, civi Atbenieusi es pago Al- 
tico Icana oriuiido. Hic enim qimm choros viderel, (jui in 
Baccbi festo celebrando , Faunos Satjrosque referebant , el 
hjmnis dithyrarabicis extemporalibus non tantnra Baccbi bene- 
ficia, vemm etiam in^ entem ejus poteotiam , ejus bella gesla, 
snpplicin de impiis hominibus sumta , ut poenani Ljcurgi et 
luctuosum Pentbei fatum , celcbrarcnt: qnumque idemsimul 
perspiceret , Ijiicam poesin non esse aptam ad narrationem, 
neque chorum idoneum narratorem , actovem (vTOxpirilv) in~ 
slltuit, qui cbomm exciperet et per episodien {sT£ia'6SiDy) 
versibus Ivimetris autteirametris factum quoddam ad Baccbuni 
pertinens choro cougregrataeque turbae narraret. Quomelius 
vero is aiidin pesset, plaiistrum ascendit, quorum in quacunque 
pompa copia semper affuisse videlur, utmiraridesinantii , qui 
putentjhisplaustrisiii tragoedia, urbano spectaculo, locnmde- 
fuisse, sed ea potius adbibita esse in comoedia per pagoaolim 
lantuni celebrata. Ac torille autem deiim, semideumsiveheroem 
referebat, qui chorum ali oquereiur, eiquefatasuauaiTaret. Tum 
veroidlerius etiam progressi sunt tali fere ratione ; plaustrura 
naiTalor ille asceudil, primo e. g. Pentheum agens, qui conviciis 
Baccbum petens , chorum alloquebatur , ab eoque reprcben- 
debatur el meliora monebatur. Mox idem redibal , Baccbum 
agens impio niinitanlem Pentheo ; et Baccho quoque nonnifail 
respoudebatur a choro. Postremo vero eadem persona redy>Ä 
ut nuntius , el choro infelicem Pentbei exitum narrabat, qtio 
audilo , chorus , aiit miseruin deflendo , ani Bacchi vicloriam 
honoiesque celebrando, linem labulae dedit. Mox autem Thespis 



AD VEB8. 163. 

etiatn alias fabulas tractare iiicepit , unde forsitan jam ab 
UIo, quum speclatores quidem improbareDt, ortum est velus 
proverliium , ov^^ev Tfhi rhv AiovucroVt hoe nihil ad Bac- 
chum. (cf. A. Sciiotti Proverbia Graec. Zenobii V. 40. Dioge- 
Diani VIII. 18. Önidae XI. 10.) Soloui, uta Plutareho doce- 
mur, prorsos displlcuerunt Tbespidis fabulae , sed 25 anms 
post, sub Pisistratidanim imperio, postquam et ipse artem 
suam excoluit, et alii jam poetne exorti sunt , quj cum eo de 
praemio tragoediae decertareiit, denuofabtdas docuit Thespis, 
et, teste Parico murmoi-e , auiio 537. a. C. n, primo tragico 
certamine vicit, lucertum esi utium scripto fubulas suas man- 
daverit, quoniam floreute adbac tragoedia jam ignotae fuisse vi- 
detitur, Quatuor fabulas iiominat Suidas ; iieque fragmenta su- 
peisimtjsidiio triaveescipias, qui subejusnomine feruntur. cf, 
epigr. Dioscoridis in Anal. Brunckii I. p. 179. vld. Fr. Jacobs. 
Epigr. p, lOI. 

@s<rTiSoQ svps'-iOi TouTö' Ta <J' aypotuTiv am' U^av 
rraiyvia , xcä K^/zovf tovitSe TE^etOTifOVi 

•ypäft-fiaTct , x£iij,dppti} S' olx xarapSo/MEVit , 
^^K(A!) Ta Kara a-Kttvviv /lersnctivnrEv. w o-tö^« irdvruiv 
^^K Se^iov , kfy^aiiiiv i^tr6ä ti; i^/j-iSitiiv. 

^^■^Quum nimis nos abduceret ubei-ior enanatio de vitis meritis- 
(jue duorutn in ti'agoedia priiicipiim , quos nomiuat Horadus , 
nostro iiistituto omuiuo sulTlciat partem apponere eorutn , <juae 
egregiede iisdisputavitsiimmusWyltenbacliiHs (Bibl. CnL 1.4. 
p.d. 5.), quippe quae dilucide indicant, qnid utriqiiearstragica 
debeat. u Deinde circa bellum. IVlaratbonium. exstitit ^schjlus, 
cpii perspicevet quaiita esset in hoe Thespidis ]udici'a materia et 
opportunitas , si quis illnd a sordibus purgare et ad rationem 
sauitatcmque revocare possel. Hic igitur primus tragoediae , 
cujus veram meute conceperat vim , certam iristituit formam , 
eamquc modo ac ratioue desciipsit. Et piimum omuium ipsam 
veliiti vitam indidit tragoediae, actionem atque diverbium , 
adjnncto altero histrione. Cunique aiitea plaiistiis veberetui- hoe 
spectaculum , atque histiiu sallatoresque vultus inungei-entfae- 
, JUcttTlus scenam repeiit , eamqne certo loco constituit , 



270 COMMENTARIUS 

actdribas dedit personas, vestitnm deconim, cothurnam, et 

orationis gravitatem magniloquentiamque iis adjecit In- 

terea tam vluxxs in scena regnaret iEschylusr, exortus ^tpr aestanti 
juvenis ingenio Sophocles , qui animum ad tragoediam adjioe- 
ret , ejusque forinam atqUe materiam ita denuo digereret ac de- 
signarety ut intelligentissitnorum hominntn judicio , sammaia 
eo tragicae poeseos vis atque mensiira constitisse videretar. Ne- 
que enim tantum , qaod erät in scena et ornata inanis pompae 
ac speciei , circuracidit , sed orationis ^schyleae grandUocnten- 
tiam ac sonum temperavit, et, quod ejus rei caput erät ^ a- 
ctionem auxit variamqae reddidit , adjectis pluribus histrioni- 
bos , ipsius denique argumentuni fabulae ad naturae veritatem 
simplicitatemque descripsit. Igitor adeo velociter ad ingenii 
laudem evolavit , ut sex et viginti natus annos ipsum ^schylnm 
vincereL Nam cum Olympiadis LXX VII. anno quarto (=r a« C. 
n. 469.) propter inventa reportataque a Gimone Thesei ossa , 
solemne tragicum instituissent certamen Athenienses , ex omni- 
bus poetis duo soli digni videbantur victoriae praemio, iSschy- 
lus et Sophocles , qui tum primum fabulam docebat, inter quos 
distracta erant spectatorum studia , eamque ob caussam jucUces 
certaminis nullos sortitus erät praetor. Gimon igitur ipse j corn 
in theatrum prodiisset , et solemnes deo libationes fecisset , de- 
cem, quos secum duxerat, coUegas sacramento adegit, ne prios 
ex theatro abirent, quam de victoria tragicorum statuissenL Nul- 
lum unquam fertur fuisse certaminis judicium, quod tanta am- 
bitione et animorum contentione ageretur ; aliis , ut credibile 
est , judicum spectatorumque ^Kschyli auctoritatem gloriamque 
honorantibus , aliis Sophoclis ingenio et laudi crescenti faven- 
tibus. Judicatum est secundum Sophodem. Fama est , ^sehy- 
lum ex hoe civium judicio taedium concepisse patriae , eaqae 
tandem relicta in Siciliam se contulisse , ubi diem suum obiit 
Olympiade LXXXI. Verum Sophocles non modo tragoediae 
principatum obtinuit , sed summos etiam in republica honores 
assecutus est; quippe anno quarto Olympiadis LXXXIV, prae- 
turam gessit cum Pericle ad Samum.'' 

Quaeritur , cur neque hic neque alibi , ubi de tragicis poe- 
tis egit Horatius , nominaverit Euripidem. Praecipuam hujus 
silentii causam putat Josiia Barnesius prosodicam fuisse qnanti- 



AD VERS. 163. 271 

tatem , quam habet nomen Euripides , quippe qaod in nomi* 
nativo spondeo et jambo sive epitrito tertio constet. At, licet 
if«ram'Sit, itaillud nomen in noininativo heroico versm non oon* 
Tenire, est tamen genitivus , dativus et vocativns , quiboa casi- 
bus ulthna syllaba corripitur , adeo at , si de Euripide mentio- 
nem faciendam existimayisset Horatius , prosodica illa qoantitas 
pamm difficultatis fecisset tam docto poetae), cui praeterea pro- 
fificto plures alii modi facile occorrissent , quibus^ si pla* 
cnisset , Euripidem designaret. Alias hujos silentii causas divi- 
nare quidem , sed minime tanqoam certas profiteri possumus ; 
neqne tamen indignum videturinexplicandoejusmodipoeta, 
qai tanto cunr delectu omnes suas res agere solet , quaedam de 
iis dispatare. In loco autem Artis Poeticae , de origine tantam 
tragoediae sermonem habuit , ut nihil mimm sit , Horatium ibi 
Bonnisi Thespidem et iEschylam nominavisse, quprumalter 
prima tragoedlae radimenta inveni^, alter ipsius tragoediae ve- 
roa auctor habendus est. Nostro vero loco , ubi significare vo-^ 
luit, quo tempore Romani essent conati tragoediam Graecam 
HcHnam transferre atque imitari , praeter eosdem Thespidem 
^scbyiumque etiam Sophoclem nuncupavit. Totam , inquam, 
tragoediam Graecam voluit significare , sed pro ipsa ennmeravit 
Thespidem, cui tanquam primo inventori hunc honoremdeberi 
non fiEKaie qois negabit , ^schylum , qoi pater et aactor verae 
tragoediae merito existimatur , et Sophoclem , qui ad summum 
fiistigium artem tragicam evexit : de Euripide autem siluit ; de 
Ekiripide , inquam, qui inter tres tragoediae principes mimine 
omittendus est, et, si nonnuUos audias, omnium princeps dicen- 
dna* At, Horatius poe ta erät , suojure utebatur , sihosnomi- 
navit , illum praeteriit , dummodo quid vellet bene expresse- 
rit. Hocce Silentio unum illud tamen effi ci potest, Euripidem 
ab Hors^tio in arte tragica non supra iEsch jlum et Sophoclem 
esse habitum, qua in re , secundum hujus rei peritissimos jiidi- 
oes , recte vidisse censendus est ; quanquam ceteroquin scenae 
ille philosophus non potuit non mire placuisse Horatio , quip- 
pe qui, similiquodammodomente, atque Euripides, praedi- 
tus , etiam , sicut ille in tragoediis , nonnunquam , non dico in 
satiris et epistolis , ubi praeceptis suis egregiis aptus esset locus *, 
sed in ploribus odis , iisque praesertim , in qnibus minimum 



COHaiENTARIUS 



Graecos Imitatus est , rnagis pvaeceptoris morum qnam poiitae 
partes eg!sse yidetur. Quum autem f loratms nullujn de Euripi- 
lie judiciiiDi prodident, nihil nds impellit ad arduitm illud uego- 
tiun, ut de ejus meritrs decernamus eumque cum suis deccsso- 
1'ibus conferamus : uet^ue tamea iDgi'atiimputav!titus fore lecto- 
ribus , si iuier scriplores , ad quos Grdecae tiagoediae studiosos 
referre staluimus , etiamEuripidis censores enunmraverimus. 

De origine tragoediae apud Graecos vid. Casaubonus de Sai. 
Poes. I. I. 5. Bentleji Resp. ad C. Bojl. cdit. Lennepii p. 
107— lU. 125— 174. Barthelemy, Änacharsis , cbap. 6a 
Wyttenbach. Bibl. Crit. I. A, p. 1 — 4 Bmmoy , discourssm 
Torigine de la trag^die, Theatre des Grecs (Paris 1785.)Lp. 
44 — 51. Charaklere der vornehmsten DJchter aller JVationen , 
oder Nacbträge zum Sulzer, I. p. 300— 304 II. p. 393— 399. 
V.p.401. GiLiesHist.ofGreece, chap. 13. Hermanni Comm. 
ad ÄristoL A. P. p- 107-:-108. G.Scbneider, de originibus 
tragoediae Giaecae , Vratis!. 1817. A. H. L. Heerea , de Cbo- 
ris Graec Irag. p. 3 — 6. Groddeck, Hist. Graec. Lit. Lp. 
■ 145—149. SchocU. Gesch. dei- Greicb. Liu I. p. 212— 224. 
C. D. Beck, Spccimen 11. accessionmn ad Fabricii Bibliothecam 
Graecam, Lips. 1828. C. Bas. de iiaturae slmplicilate in 
Euripides Oresle (Traj. 1816.) p. 9—13. P. J. L. Huet. de 
Graecae ti-agoediae ratioiie , cet. {Traj. 1821 .)p, 9 — 13. Ei 
baceleganti co m me alati on e quaedam de modo, quo Thespjs res 
saas egisse credendus est, descripsimus. Is. da Costa, Spec. 
Acad. p. 16—23. LV.Wesljik. de JEscbyli Coephoiis , de- 
que Electra cum Sopboclis tum Euiipidis (L. B. 1826.) p. 
16—19. HaberfeldLadA.P.275— aSO-cf.quaesuprap. 192. 
seq. citavimus. — De ^scbjlo , Sophocle et Emipide deinceps 
egerunt Barlbelemyet Gillies 1. 1. Biumoy, discours surle paral- 
lile des th^atres, 1. 1. p. 166—178. Wyltenbacb.Bibl. Crit. 



(juiDCfue p. 58—61. A. W. 



I. 4. p. 4 — 13. Leciiones 

Schlegel , tiber dramatische Kuust und Lileratui- (Heidelb. 
1817.) Lp. 131-^267. Isaacus da Costa, de tragoediae GraecM 
apud jEschylum, SopboclemctEuripidemdiversaomnmoformB, 
in Spec. Ac, Inaug. exliibens positiones quasdam ad pbiloso- 
phiam iheor. peitinentes , L. B. 1821. p. 23—39. A. H.L. 
Heeren. de cliori Graecorum tragici naturaetindole, ratioM 



AD VERs. 163. 164. 273 

ngatofloti habita. Gott. 1784. Groddeck. I. 1. p. 149 — 163. 
Schoell. 1. 1. p. 224—261. — De ^schylo , Fr. Jacobs, ia 
Nacbträge zum Sulzer, II. p. 391 — 461. P. van Limbm-g 
»uwer , Proeve over de zedelijke scbooaheid derpoezbvau 
ichylus, Ämst. 1837. De Sophocle, Lessing, Sämmtliche 
iTerke (ed. Carolir.) XIX. p. 204—348. Fr. Jacobs, in Nach- 
Iräge zum Sulzer, IV. p. 88 — 147. P. vanHmbui-g Broawer, 
de ralione, quu Sophocles vetei-um deadmiDistratione et justi- 
tia divina notionibus usus est ad voluptatem tr.igicam augendam, 
L.B. 1820. DeEuripide, Josuae Barnesii vita Euripidis , editi- 
oni suae (Caiitabr. 1694) el C. D. Becku (1778— 178a 3 voi. 
4.) praefisa. De Eiu-ipide attjrie iiliiis tragoediis , Gerae 1742. 
(Hoe anonymi programma tiihil habet cominendabile uisi copiam 
Uud. script.) Fr. Jacobs, ia Nachtrage zum Sulzer, V. p. 
334—422. et Vermiscbte Scbiifleu, III. 40. 41. 319. 320. 
Jaiii Bake Oratio de priacipuui tragicoi-um meritis praeserlim 
Emipidis. pag. 19 — 24. J. A. Scbneither, dc Euripide philoso- 
pho, Grön. 1828. Euripidem a Schlegelii praesertim repre- ' 
hensione defeodere studuit i. V. Weslrik, 1. 1. p. 3 — 16. cf. 
fiibliotb. Ciit. iiova III. p. 364. — C. F. AoimoQ , de Euripidis 
Hecuba(Eilaiig. 1788.)p. 10— 15. 

V. 164 — 176. Jam multa passini , duce Horatio , disputayi- 

mu3 de magna illa differenlia , ijuae in literis et poesi interces- 

seratRomanos inter et Graecos. Superest, ut verbo inoneamus , 

OTiare Romani minus etiam quam in ceteris poeseos generibus 

praestidsse videantui- in re scenica. ProbabiJes causas notavit 

~ ratius , hoe loco de poetis , deinde de populo : multa ijuo- 

! receatiorcs de eodum argumentödisserueruiit ; nos vero , 

i Horatiiargumeiitis contenti, unum tantum iis adde- 

, quod ipse non ita perspexisse videtur , nosautem, fatis 

I dcamaticae poeseos apud recentiores populos coUatis , melius 

forsitaii indagare possumus, Dramatica poesis , ubi florebit , 

ibi universo populo placeat necesse est; lioc autem vlx Sevi 

potest, nisi ex iotima populi indole uata sit , nisi mores , institu- 

ta , religiouem, totam adeo vitam populi referat ; in tragoedia 

lieroica popuH tempora et per magaos viros nascentem rempn- 

blicam , in comoedia praesentem reipublicaestatumet civium 

Mtndia in scena cxbibeal. Quoniambisce legibus prorsussatis^ 

■ 18 



^74 



CMJMENTARltJS 



I 



fecerunt Ätheiiiensiam poStae, nuUibi teiTarum unquam a 
viguit Uomilque res scenica. Romanis idem minime contigit. 
Veteres poiilae , quorum aetate proptev floientera popiili indo- 
lem hoe fieri poliilsset, facultale et ingeniovidenlm-caruisse, 
quibus opuserat, ut novum conderenlfabulamm geims etfor- 
mam, populi Roinani condilioni et moribus conveniens. Ubi 
postea praestanlioris ingeiiii viri potsin Romanorum excolue- 
runt, ila mutflta eral reipublicae forma, omni potestale uni 
viro tradita, ita degeneravei'ant populi mores , ei evanueral pa- 
triae amor, ut vixesoriri posset poesispopulam , qualemesse 
oportet poijsiu dj^^Diaticam. cf, Baehr. 1. ]. p. 38 — 41 . Dunlop. 
L 1. I. p. 328—344. Bemhardy , 1. 1. p. 170-174. Wieland. 
Hor.Br. II. p. 113— 119. Scblegel. 1. 1. II.p. 1— 15. 

V. 164. Pauca suut qaae novimns de tragoediae scripioribiis 
apud Romanos. De veteribus praecipuos forsitau omnes sapra 
recensuit Horatius, Livium , Naevium, Pacuvimn , A.cciiUB. 
llos vero suo toco vidimus plerumque tragoedias Graecaa m sium 
linguam Ternaculam veitisse , vei sallem presse imltatos esses sed 
tamen ipso Horatio teste , A. P. v. 285 — 288. 
Nil inteotatum nostri liquere pogtae ; 
Nec miuimum tneruere deciis , vestigia Graeca 
Ausi deserere et celebrare domestica facta , 
Vei qui praetextas vei qui docuere togatas. 
Uttitno versu , quod bene notandiim , Iloralius tam de tragoG' 
diis, quam decomoediislocutusest , nostro aatem locotantdnt 
de illis. Nam , uti docuit Reiivens. CoUect. Lit. p. 31 — 44. 
togatas dicebant Romani comoedias , qiiibns argunientiun el 
personae ex vita Romana' desumta erant, Tragoedias veroit» 
distingaebant , ut , quae e Graeco sermoiie veisae Graeca ar- 
gutnenta habebanl, crepidalao dicerentur, a crepidis , qnae 
erant cothurn! specics: eae autem tragoediae , quib us Romana 
ti-actabant argumenla, Romanosque exhibebant hei-oas , proB- 
textatac sive joraefej^too nomJnarentur, atogis praetextis, qui- 
biis reges, ceteiique siimmo honore functi erant ornati. Acdos 
imprimis praetextatas composuisse videlur , cujus Briitus , De- 
cius et Marcellus inter cetera tragoediaium uomina enumeran- 
tur. Prae numero crepidatanim perparvus semperfuit nume- 
rus earum , quae Romana habebant argiimenta. 



AD VERS. 164, 165. 

Tentaeit ^ periculum fecit. Pmdens poeta hoe Terbom ele- 
git, adhUcnihilstatueQS debonomalovesocccBSii. 

St, ut Graecorame/, saepe inservitinterrögalioni, pjip^fiTr 
tim ftpud comicos scriplores. cf. Epist, 1. 3. v.SO. L B. v. 41. 
L 7. V. 39. PrimolocoHeinsitiset8cIimid;ieglvoilueruatft't,f 
quod non probandutn esse duco. vid, Bentlejas. Ex aliis scripto- 
ribus exempla praebent lauclati a Schmidio ^ Epist. I. 7. y. 39^ 
et Ruhnken. ad Ter. Eur. III. 4. T. 7. 

Rem. Teste et probaiite Schmidio , iionnuUi interpreteS a- 
junt, hoe vocabulum noo a verho tentavit s&A. a yerho verten 
pendere , quod etjuidem durissimum esse censeo , qnoniam tunc 
rem specialiter diclum essei pro fabu/u Graecis , et , si nobis- 
cam ad verbum tentavit refertur, multo naturafias generatuoi 
denotat scribendi negotiurn, «juod seqaeii^us vöcabulis de- 
mum ad fabulas vertendas reatringitur. 

Vertere. Quintil. I. O. X. 5. § 2. « Vertere Graeca in Lati- 
num veteres nostri oratores optiaiumiDdicabajit. . ■ . . Et ma- 
nifesia est exercitatioiits hujusce ratio. Nam et rcnim copia 
Graeci auctores abandant, et plurimmu ai-ti s In eloijuentiam 
intulerunt : et hos traasfereiitibiis , vei-bis uti optimis licet : 
omnibos enim titiDiui; nostris. Figuras Tero, qiiibus maxime 
oviiatiir oratio , mottas ac vaiias excogitandi etiatn oecessitas 
quaedam esi ; quia pleruirnjue a Gi-aecis RomaDa dissetttiunt." 
Plinius , Epist. VII. 9. « Utile imprirais , et multi praeciptQDt, 
vei ex Gvaeco in Latinum , vei es Latino vertere in Graecura : 
quo genere exercitationis proprietas splendorque verborum , 
copia Hgurarum , visexplicandi , praeterea imil^tione oplimo- 
rum simiha iaveniendi facultas paratur: simul quae fegealem fe- 
fetUssent. trans ferejilem fugere non possunt. Intelligentia ex 
et judicium acqiiiritur." c£ Cic. de Orat. I. 34. § 155, de 
iLgeti. orat. 5. § 14. 

165. 166. Quoustjue tragici poetae Romanorum Tirtuti- 
bns, quBS iis tribiiit poiita , satisfecerint , nobis non facile est 
ad dijudicandum ; conveniunt tamen satis ingenio Romano in 

itoria reruni gestarom expresao. 

T.165. Etplacuitsibi. cCEpisLll. 2. v. 107. 106, 
Gaudent acribentes et se venerantur et tdtro, 
Si Uceas , landant quidipiid scripsere beali. 
18' 






fi76 



J^feOura, « ingenio naturali." Comm-Cmq. 

^cer := acalus , perspicax , vei potius idem quod Graeco- 
Tum Setyäij si de poeta dicitur. 

• V, 166. Spirat tragtcum aatis, cf. Propertius , II.>t5.T.53. 
« QmHuncmagnutaflpiraraus."ubi vid. Broukli. (!I. 13, v. 53.) 
et Kuinoel. Sic Graeci -rrvhtv usurpaut, quum dicuDt, 

piya.^ Tuf, vei (p6»ov vniBiy. 

Spirare eodem modoususest Hor. Canu. IV. 13. v. 19. (uti 
vid. Milsclierl.) . - 

QuidhabesUUus, ilUus , i^H 

Quae spirabat amores , . i^H 

Quae Qie surpuerat mihi. -■'^1 

cf. Habei'feldt et Scbmid. ad nostrum locum. Rupertus ad Juy. 
Sat. VI. 463. Sicetiara .sonare, Sai. I. 4 v. 43. 44. , 
iDgeDium cui sit , cui mens diviaior atgue os 
Magna sonaturum , des nominis hujus hoDorem. 
V. 167. cf. A. P. 289-^294. 

Nec virtute foret clarisve potentius armis , 
Quam liDgua , Latium , ai non offenderet anum- 
Quemque poetaram limae labor et mora. Vos , o 
Pompiliussanguis, carmetireprebeudite, quodnoa 
Multa dies et multa litura cotircuit , atque 
Perfectum dectes non castigavit ad uaguem. 
T. 383—390. 

t i::;:.' Tunihii itiTita dices laciesve Minerva , 
, tn- n. Id tibi^i^diciumest, eameus; si quid tamen o 
'■ Scripseris, inMaect descendat judicis aui-es 
' '* Etpatriset nostras, nonumtpie prematui-iu annuin: 
X3 '."'Mcmbranisintus positis delere licebit, 

Qiiod non edideris ; neacit vox missä reverti, 
138-452. 

QuiDtiliosiquidrecitares, « Coriige, sodes, 
■ Hoe" ajebat « et hoe: " melius te posse negares , 
Bis terfjueexperlumfrustra; delere jubebaL 
Et male tornatos incudi reddere versus : 
Si defendere delictum cpiam vertere malles , 
NuHura nitro verbum aut operam insumebat inanem , 



AD VERS. 108 — M?. 

Quin sine rivali teque et tua solus amaies. 
Virbonusetprudens versusreprehendet inertes, .: 

Culpabit duros, Incotntis alliuel atniin 
Traii5vei'so calamo sigimin , ambulosa recidet i 

OrnameDta, parum claris lucem dare coget, 
Arguelaznbiguedictum, mutandanolabit, , ; 

Fiei Aristarcbus, necdicet « Curegoamicum , 

Offeadam in nugis? " Hae uugae seiia ducent 
In iQala derisum semel exceptumtjue sinistre. 

Episi.D.2. V. 109— 125. .r 

At qui legitimum cupiet fecisse poema , -i ^ 

Ctun tabulk animum censoris sumet bonesti ; ,>X ; 

Aiidebit, quaecumque pariun splendoris babebunri/ "^ 
Et sinepondereei-untet hotiOfemdtgnalereDtur, -f 
Verba movere loco , quamvis iavita recedant „ ; ,■ ^tj 

Etveiacnturadbuc intra penetraliaVestae; 
Obscurata diu populobouus cruet, atque 
Proferetmlucem speciosa vocabula rermu , 
Quae priscis nmmorata Catonibus atque Cetbegis 
Nuoc situs uiformis preuiit et deserta vetustas ; 
Adsciscet nova , quae genitor produxerit usus ; 
Vebemeos et bqiiidus pujoque simillimus amnl 
Fundet opes , LaUunique beabit divite lirigua ; 
Luxiuiautia compfiscei, aimis aspera sano 
Levabit cultu , virtute carentia toUet , 
Ludentisspeciemdabitei toiquebitur, ut qui 
NiMic Sat^um, Qunc agrestem Cjclopa movetui'. 

SaL L 10. 67—74. de Lucibo : 

SediUe, 
Si foret hoe nostnim fato delatus in aevum , 
E)etereret aibi multa, recideret ouuie quod ulti-a 
Pei-fectutii traheretiu', et in versu facieudo 
Saepe caput scabei^t, vivos et coderet ungues. 
Saepe stilum vcrtas, iterum qua« dignaleg! sint, 
Scripturus, ueqiie , te ut miietui-lurba, labores, 
CoQtentus paucis lectoribua. 
I ratione. tantoque avdore litui-amsivelimae laborem poc- 
endavit Hoi-a tius. Kecte quidem , neque sine istis im- 



«f8 ^c6miAfiTAUm- 



quam ad summuln' Itfttdis fsstlgitai^ adtcebderant pbätae : at 
hunc liinäB^MtoremtflijbtiljitutaMto 

mandam probe docueinftit jUexandrini pölitissiiiii^lpo^^e, CalH« 
machus » Ap^oiiii]»^ tötqUe alii({U9 oa)iii§iw nitioiiis' versaam 
ad onguem pcJitQriaim^iioiipl)»l?€s ,i qui inmtif^.Mtnenxi Teisns 
factilare laborav^ratlt; S»äliii profecto «avit.Hioratiiis,. ne hii- 
psoinpatronillinteisfiiiimrMity Ai P^v» 469-^72*' 
Sit yoB lioeatqu» ^«9rii«e pottisr < -. -i : 
Invitum qm Mi^at , Idlftt^ Äölt ^ooddentt' :- 
Nec semel hoe fecit, nec , si reäraetns^&it , jam • 
Fiet homo et ponet fionosae riioricis^ amofiBtii, 
Nec8atb<apparef cizryersualactititt^ utraxtt^^ * - . 
Minxerit in patrios eiperes ; flfi ttiirte bideiitai' * ' ' 
MoVeritineestus: eertdftirit' '^ ;^ ^ 

c£ Wielandadn«l. , . . = j .' 

Insctte ; sic pro m scrtptis y qudd Tdter^ editMmes liabent, e 
codicibus restitutum est. Bentlejiis tamen tiKieiS0ii# recepit; 
sed y s\ verum est, quod supra ad y. 161^ (p. 26ä.) de permatati- 
one adverbionim et>djectivoräm stalaimus ^ hic retmere ma- 
lim tnscitej quppe'mägta'^e^sai aptiim-^ nec täimaeerbedi- 
ctum in poStts Römaik<>y« Afiud eklim e^t^ Äop/esmdicotn$ciU 
aliquid egisse , aliad si totum homiti^m tmcfium appellcL Inscäe 
ob codicom auctorilatem praetnlerui^t , praeter editmen novissi- 
mos , etiam L« Bosius j Animädvers^. in 5C|4]ptO](Qi Läliitos p« 70. 
Lttura , proprie est, ai qim seribens in tabolis cera inductis , 
stilo, quod ad scribendnm utebattir , Terso, verbum vei locnm 
cera obdaceret , ut quod ante scripserat , deleret atqne insuper 
aliad quid stilo enarraret. Yidetur tanien talis in tabölii lo- 
cos sempernoscipotuisse, unde ///i^mietiam significat , quid- 
quid loco deleto snplerscripttim eriit. Deinde ad chartJEini aliis- 
que materiiis translata, etiam qnämcnnque macolam ^denolat. 
Quomodo nostro loco intelligenda sit abande doeent apposita 
A. P. loca , in quibus Kmtie labor et allinere atrum^ transveno 
ctilamo aignum^ et aiilum vertete idem corrigendi studium 
significant. 

y. 168 — 170. Transit jam poeta a tragoediaad cdmobdiam, 
et ostendit neque in hae Romanos multa praestitisse* Prius ta- 
men quam de sensu nostri loci statuamus ^ age qnaedam yidea- 



AD VER8. 167. 168. 279 

mus de historia et variis gexteribus comoediae , quorum illa mtJ- 
Xo obscarior est quam tragoediae , haec latissime patent et di* 
versissima sunt. 

Horatius , origine tragoediae narrata , haec de comoedia ^ A» 
P.V.281--284 

Successit vetus his comoedia non sine multa 
Laude , sed in yitium libertas excidit et vim 
Dignam lege regi : lex est accepta , choruscpie 
Turpiter obticuit sublato jure nocendi. 

Sat. 1. 4. V. 1 — 5. 

Eupolis atque Cratinus Aristophanesque poetae 
Atque alii j quorum comoedia prisca virorum est ^ 
Si quis erät dignus describi , quod maluis aut fur , 
Quod moechiis foret aut sicarius aut atioqui 
Famosus , multa cum libertate notabant. 

SauL10-v.l4— 17. 

' Ridiculum acri 

Fortius et melios magnas plerumque secat res» 
nii j äcripta quibus comoedia prisca yiris est. 
Hoe stabant • hoe suot imitandi. 

Aristoteles, A. P. IIL 5* 6. Aih Kcä avrtToiowrcu rijg re 
rparycaiiuQ Kcä rijs Kuiiq)iicis oi Aupietc' rijc fjih K^afKpäiug 
oi MeyapeUj oi re IvrctZ^u ^ äc ewi rijg Tctp* oeurolQ Jj^/xo* 
Kpceriag yevof^hijc 9 itu) oi Ik ZiKsXiag* eKeJ^ep yccp ^v 'Eti-^ 
X^M^ ^ TO/j^T^tf j iroXX^ TrpSrepoQ öv Xtcopi^v Kcä Mäymj- 
roc" Kcä rijg rpctrytaiiotg hioi r&v h Yli^^oTovvfiTta y TOioC- 
fuyoi 7k ovS/iarot o-tifASjov. oSroi fih yicp K^iiagrkg T^pi^ 
oixiiac KoXelv ^acir ^A^vivouoi Si\ H^v^* dc Kca/iipSodi 
oök ifirh roS Koo/x^^eiy A5;i^0/yr«() ^AA^ r^ Kcnrk k^/mc 
tA^vj/ krifia^ofxivovg Ik rou affTwg' Ka) rh TOuHif ssuro) 
l^v ip^Vy ^AAvivouovg ii Tp^TTS^y rpocayopiCeiv. IV. 8— 14. 
Atea-Tiia-iii ii Karic rk oheJce, Vfivi i) Toipjo-tc. oi^fjih yap 
cre/iyStepot t})C6 KoXkc IihiaOvvto Tpci^eiQj ku) rag r&v 
TOiovTCöV oi ii eifreXia-repot rkg r&v (PavXcou , Tp&rov ^6- 
yovtToiovvree 9 &airsp irepoiiifivovg KcäiyK^fisa. rm [ih 
oSv Tph ^Ofivipov ovievU ^%o/*«v elTehf roiovrov woivi(i<L. 



»8 



quam ad snmTniim' itfttdto fittdgitoi ail<cebcleraiii pbBtae ! at 
hunc limaid^kbbrem jifli]dief^tij^^'no^ suffsc^lse ad pb^tam for- 
mandam probe docueinftit Alexandrini pölitissufai poelie j CaUi« 
machus » ApdHoöaiiis^^ tötqUe alii<{UQ oa)iii§iw nationfsversaiiiii 
ad onguem pcjitortafm^iöiip^res^,! qui tfuvUjF-Mmerva Teisns 
factitare laboravmitlt; S»ätiii profecto «avit Hiaratins,, ne hii- 
p8ainpatronUl!n<6xi8fiiiiiir6lit, A,l P. v» 469"^"^<2*-' 
Sit jöa lioeatqu» p^jdn?e pottis:- < .. . .1 > 
Inyitum qm Mrvat, Idlftt^ ftdt ^oddentt' :'^ 
Nec semel hoe fecit , nec , si refraet!is'&$t , jam - 
Fie t bomo et ponet f^moakt xäorfis^ amotktx^i 
Nee8atb'apparef cizrvermislaetitet^ utraxttk^ * - . 
Minxerit in patrios eipereis ; flfi ttiirte bidej^tai' ' ' ^ 
Moveriefhcestusre^rtdfeirit.' ' :- ^ 

e£ Wielandadn«l. . . .i . 

Insctie ; sie pro m scriptis , quöd Tdtlerd» editMmea hid^eiity e 

codieibus restitutum est. Bentlejiis tamen tiKieiS0ii# recepit; 

aed y si verum est, quod supra ad y. 161^ (p. 26ä.)de permatati- 

one adverbionim' et>djectivoriim stalaimus ^ hicretkiereiiia- 

lim tnscite^ qaippe-mi^ts '^eiäsai apUim-, nec tämaterbedi- 

ctum in poSttiiRömaiki)^* AKudexumejst, Acpiexndijc&tn^iU 

aliquid egisse , äliäd si totum homiti^m tmcfium appeU<^ Inscäe 

ob codicom auctoritatem praetnlerui^t , präetep editiinrea novisa- 

mos , etiam L« Bosius j Animädver»^. in scri^ovös Laliitos p. 70. 

Lttura , proprie est, ai qim seribens in tabnlis cera induetis , 

stilo, quod ad scribendnoii utebatttr , Terso, verbum vei locom 

cera obduceret , ut quöd aute scripserat , deleret atque insuper 

äliud quid stilo enarraret. Yidetur tamen talis intabölii lo- 

cos sempernosci potuisse , unde ///t^mietiam significat , quid- 

quid loco deleto saperscriptiim eriit. Deinde ad chartem aliis- 

que materiis translata, etiam qnamcnnque macolam <denolat. 

Quomodo noströ loco intelligenda sit abonde doeentapposita 

A. P. loca , in quibus Kmae labor et allinere atrum iransveno 

calamo atgnum^ et attlum vertefe idem corrigendi studium 

significant. 

y. 168 — 170. Transit jam po^*ta ä tragoediaad cdmbbdiam, 
et ostendit neque in hae Romanos multa praestitisse* Prius ta- 
men quam de sensu nostri loci statuamus ^ age quaedam videa- 



AD VERs. 167. 168. 279 

mus de historia et vayiis gexteribus comoediae , quorum illa mtJ- 
to obscarior est quam tragoediae j haec latissime patent et di* 
versissima sunt. 

Horatius , origine tragoediae narrata , haec de comoedia y A» 
P.V.281--284 

Successit vetus his comoedia non sine multa 
Laude , sed in yitium libertas excidit et vim 
Dignam lege regi : lex est accepta , choruscpie 
Turpiter obticuit sublato jure nocendi. 

Sat. L 4. V. 1 — 5. 

Eupolis atque Cratinus Aristophanesque poetae 
Atque alii, quorum comoedia prisca virorum est ^ 
Si quis erät dignus describi , quod malus aut fur , 
Quod moechiis foret aut sicarius aut atioqui 
Famosus , multa cum libertate notabant. 

Saul. 10- V. 14—17. 

Ridiculum acri 
Fortius et melins magnas plerumque secat res. 
Iiii , äcr jpta quibus comoedia prisca yiris est , 
Hoe stabant • hoe sunt imitandi. 

Aristoteles, A. P. Illr 5. 6. Aih Kcä avT$Toiowrcu rijc re 
TparytaiiotQ Kcä rijg Kuiiq)iicis oi AupieU* rijc fJt^ Kfo/Ji^^iuf 
oi MeyapeUj oi re Ivravduy (acswi riJQ irup^ aörots SiffJi^o* 
Kpuriac yeyo[ji,hijc 9 itu) oi Ik Z/jc^A/^c* eKetSep yccp ^v 'Eti** 
X^M^ ^ T0/ifT^^5 irokX^ TpSrepoc tiv Xicopi^ov ku) Mciyyfj- 
rotf* Keä rijc rparyoi^ic^ %vio$ rm h YliXoTovvfiTqi 9 toiov- 
fievot 7k ovSfiuTCi cviis^slov. oSto( fih y)cp K^/iacrkc 7r4pi^ 
OiKiiac KuXetv ^aciv* ^A^vivaloi Sih dijfjLOV^- dc KcafiipSodc 
oök &t6 tov Ktnix^^siv >^6X^^yTotQy kXX)i T^ Kctrk KWfJttag 
tA^vj/ kniia^ofAivovi Ix, töD offr^Q' Kai rh TOielv $suto\ 
IJtiv 3p^v 9 *Aitjyaiovc 9i TpArraiy TpocaryopeCeiP. IV. 8—14. 
Aiea-T^a-^tj ii Kurk ric oheta Ijöti ^ Toipja-tc oi^/ih yap 
<reiJ,p6tepot rae KaXkc hfnfjkovyro Tpd^e^cy Ka) rae r&v 
roiovTOjy' oi ii eCir€Xia'TBpo$ rccc r&v (^^vAcav , Tp&rov ^6^ 
yovQTOiovyrei 9 äa^Bp irepotiiiJ^vovc KoäiyKd/iia. rm iih 
oSv Trph ^Ofivipov oifievhc ^^öft^v elTenf rotovrov Toivifia^ 



VoÖMMEriTAHlUS ' 



i 



quam ad sammuin imdis fastigiitm adscenderunt poetae: ai 

huQC limae laborem ati^ue tituram non suffecisse ad poätam foi- 

mandum probe docuerunt Alexaiidrini polilissimi poetae, Calli- 

machus , Apollonius , totque aliique cuju^vts uationis Tersuuui 

, ad ungucm p<Jitorum scriptores , tjm invita Minerf)a versus 

factitare laboravcruiil. Satis profecto cavit Horatius, ne hii- 

psum paironum existimarent , Ä. P. v. 466 — 472. 

Sit jus liceaUfue perire pogtis: 

Invitumquiservat, idemfacit occidcnti. 

Nec semel hoe fec!t, nec , si retractiis erit , jam 

Fiet homo et ponet famofiae mortis amorem. 

Nec satie apparet cur versus factUet ; utmm 

Minxeritin patrios cineres, an triste bidental 

Moveritincestus: cerle furit. 

cf. VVieland ad n. 1. 

Inscite ; sic pro /n scrtptzs , qnodTeteresedltionashabent, e 
codicibus restimtum est. Bentlejus tamen inscitus i-ecepit ; 
sed , si verum est, quod supra ad v. 161. (p. 263.) de permutatl- 
one adverbiorum et adjectlvorum statuimua, hic retioere ma- 
lim tnscile, qutppe magis sensui aptum, nec lam acerbe di- 
ctum in poetäsRomanos. AJiud entmest, si qaem dlco insciie 
aliqiiid egisse , aliud si totiun homlnem inscitum appello. Inscite 
ob codiciun auctoritatem praetuleruat , pi-aeter editores novissi- 
mos , etiam L. Bosius , Aoimadvers. in scnptores Latiaos p, 70. 
Litura , proprie est, si quis sci'ibens in tabolis cera inductis , 
Stilo, quod ad scribendurnutebatur, verso , verbiiiii vellocum 
cera obduceret , ut quod ante scripserat , deleret atque insuper 
aliud quid stilo enanaret. Videtor tamen talis in tabuUs lo- 
cas semper nosci potuisse , undc ÄMz-aieriamsi^mficat , quid- 
quid loco deleto superscriptum erät. Deinde ad chartam aliis- 
que materiis translata, etiam qaamcunque maculam denotat. 
Quomodo nostro loco intelligenda sit abunde docent apposita 
A. P. loca . in quibus Hmae labor et allmere atrum transverso 
calamo stgnum , et stilum vertere idem corrlgendi studium 
significant. 

V. 168 — 170. Tiansit jam poeta a tragoediaad comoediam, 
et ogtendit neque in hae Romanos mnlta praesiitisse. Prius ta- 
men quam de senau nostii loci statuamus , age qnaedam videa- 



ii- 

I 



AD VBBS. 167. 168. 279 

aius de historia et variis generibus comoediae , quoi-utn Ula mal- 
to obscnrior est «juam tragoediae , baec latissime pateiit et di- 
Tersissimasunt. 

Horat!us , origine tiagoediac narrata , haec de comoedia , A. 
P. V. 281- -284 

SuccGSsit vetus his comoedia non sine invdta 
Laude, sedin yiliumlibertasesciditel vim 
Dignam lege regi : lex est accepla , chorusijue 
Turpiler obticuit sublato j ure nocendi. 
Sat I. 4. V. 1—5. 

Eapotis atque Cratinus Arlstophanesque poetae 
Ahjuealti, quonim comoedia prisca viionim est, 
Si quis erät dignus describi , quod maliis aut far , 
Qaod moechus foret aut sicarius aut atioqui 
Famosus , malta ciim libertate nolabant. 
SäuI. 10. V. 14—17. 

Ridiculum a eri 
Fortios et melius mngnas plerumque secat res. 
Iiii, scripla (juibus comoedia prisca viris est, 
Hocstabant, hoe suut imitandi. 
Aristoteles, A. P. III. 5. 6. Aih Ka) uvtitoio^tcu t!J{ re 
Tparyaiäiix? xai rij; KUfiaiSisxi o! ^aipiett' rije fiiv Kufioj^iim 
oi Meyapeii, oi t£ IvtoO^x, äc sti riis Taf' txVToJi StfiAO- 
Kpariai yEvofj.^viji , kx) oi ix, ILixeXiat' £Kai$£v yap ^f 'E^- 
yapiioi o troitjTjjc , ttoAAm rrpdrspo^ Uv XiuyiSov Kcä Ma'/wj- 
rot' Kcct TVji Tpayo}Sia,i 'hiot r&y iv Yle^^OTOvvijira) ^ ttoiou- 
fj.£VOi Tcihvöisi.aTc&ff-iJlJ.eUv. oirot /jbiv ykp K^/zas tch trepi- 
oiKiäcts KaXsiv (pacriv 'A^tivcitot äi Svi(Ji.out' us KcajitaSotii 
euK airo roiJ Ki^/xa^stv M^BevTca, ÄAAdi t}j kixtsi KUficeg 
TÄavyi ccTifjua^ojihovi tn töD cccTSUii' kcu ro TOieiv outo) 
fj,lv Spa^v , 'h^y^vstiovi Si TrpaTreiv Tpoa-ayopeCeiv. i V. 8 — 14. 
A(sa-TÄO-S»j iJi JtoiTSi T^ ojxeia ijfltj ^ Toiijcrii. oi (/.'hv y«^ 
irsiiiOTipot Tai aaXcti £iJAf/.o\JvTO Tpcc^en^ nai rki rm 
ToiovTuv oi 3'k eiiTEXiirTefon'ci,(Tu^y(pa(i>^m, TpCfTovtl^S- 
yovcTOiouvret , utnrep^TspoiL/jLvovt >tctisyKiaf/,ia. tuv fLtv 
oCv Tfi 'Of^J^pov ovSsvhs %xoiJ.ev £]tbTv raiourov jtö/jj/*;». 



280 



' COMMENTARirS 



eJoVi SKeivou 6 Mapy/TJj;, xa) ra roiavra- hv alt xalri 
äp/iSTTov laft^eiov ijAflf /zhpov, Sio Kai ^Ufj-^ehv «aAe^rtti 
viJVi 'ÖTi h T^ iJ.iTpta Toira läfj^fii^ov aXXi\?,ovi. x.cä lyi- 
vovTO riv TO^^aiSiv oi fzev i^ptiiixäv , oi Si iii//,j2us> todjtcu. 
äiirep Si «ai ra trTOvSsitix, f/.a?f.ia'Ta xoitjT^e "O/Aijpöe iji-, 
(fj^ovos yap oC^"oTi£Ö, a?vX'^Ti Koi fjcijj^i^a-tn SpacfActTtxkt 

Sa-ö/tJiTEll") oilTUt KOi Ta Ti^t KtaflifiSlXg a'X'^lJLUTCt TTpUTOt 

iiT^Ssi^ev j oii if/oyov, a^^''a,ThyiXo7ov äpafj.aTOT0t^<rxi. ö 
yap MapyiTi^; äyafioyov 'ixsi, uT'!r£p 'l?t.ia{ kh) ^O^vtrtrBiit 
TTpoc Tcii TpaycaSiai, ovtoi Kai oOtos irphs rat KUiztaSlat. 
Tapa^aveis-ijs' äs rij; tpaya^lxq xa) xtiiiJ-uSiae ^ oi l(p' ixar- 
ripctv Tijv TToiyitriv cpfj^^vTSi xara rvpi o]Keiav Cpia-'Vj o! fih 
«ctI tuv la/ifitiiv xuf/,o)SoTOio) syivovro, oi S^ scvri t»v 
£-!rvv rpayttiSohSus-KaXai, SiaT'^ f/^ii^u xaihzi/jLOTepa rk 
tryynJ-UTa nvat rauTa fxeivdiv. ysvoiihi^y^v kir^ apy^va ait- 
TOC^sSiaiTTixii xx) aiiTij xai vj Kafj^-uSia^ vj fjCev ffijrii räv 
e^apx,övTb>v rhv äiSvpafijZov , tj ^^ aTrh rvv rk $a!AA;x«, a 
Utc xai vuv lv ToXXati tjÖi' töXsuv äiaf^^vei voiM^ojj^eva , xce- 
Tct fiixphv ^v^i^öij i TpoayivTcov 'oirov syivETO (pavepov auTijt. 
V. I — 6. 'H S'e x<tiiJLa}Sia eoT'!', ätTTsp eiTro/zsv y {d[j.iiiTts 
<pavXoTSp<av liiv 1 ou [liyTOt kxtx Tatrav xaxiav , aÄAct tov 
ai<r)(^poUf oiJ Itti rii yeX-oiov /^opiov, royxpyeXoTov ä//,df- 
Tmiä Ti xcä ala-x°i avmSvvovy xat oC 0&apTiK6v oloy eCSöi 
ri ye^oloy wp6s-uTov ula-y^pöv ti xai Sie7-Tpafij/,hov ävev 
o3vv}js- ai /Mev oCv t^c TpayciiSiat //.eTa^äirsti , Koi Si ^t 
lysvQVTO, ou keXvj^aiTiv' y\ S'i xufiaiSia Sia t}> ftij a"TOvSar 
^£ir6ai e^ ocpXKij 'i^a&e. xai yap x°P^^ xufLoiSa^v a4'i 
Tozeö äp^biv 'iäuxev, «AA* eÖEAovTal ijirav. ijSij 3^ a-^i^- 
ftara ziva eojT^i s-^ov^i^t , oi ģy6f/,evei axirviq tohjtu) juvjj- 

fJuOVSVOVTai' Tlq <J> TpÖlTCilTa aT^^UKSV, ^Xöyouff ^xA^Öij 
vTOKptTii:v , xa' oVa Totavray yiyvoijTai. rev 3e f^C^oui 
TTOteTv ,'E'Tix,^PIJ.Oi Kcä ^opfzis yjp^av. ri/i^i' oCv e§ äp^ijtBK 
- HiKsXiat ^AÖf . Tt?!/ (?£ 'A^vvirt KpaTi^c TpuTOf »ip^ev , a^i- 
Htvie T?s 3a;W/3ix^( iSsai, xaöi^^ou Tromv Xoyovg ^ fiuöout. 



AD TBRS. 168. 281 

h. e. interprete Hermanno : « ttaque etiam tragoediam comoe- 
diamque sibi vindicant Dorienses : et comoediam quidem Me- 
garenses , tum qui hic sunt, ut natam populari apud se florente 
imperio, tum qui in Sicilia : inde emmoriuDdus eratEpichar- 
mus poetä, aliquanto Chionide et MagDete antiquior ; tragoe- 
diam autem quidam e Peloponnesiis , nomina documenti ioco 
afferentes. Kcofius enim sese vocare pagos , Atlienienses autem 
3jliliovg* nam comoedos non a verbo K^fj^u^e^v dictos, sed 
quod ab urbe contemti per pagos circumierint ; agere autem a se 
op^v j ab Atheniensibus Tp 4rr f /i> nominari.... Di visa autem 

poesis est pro cujusque moribus : graviores enim bonestas imi- 
tabantur et honestorum actiones ; leviores autem deteriorum , 
primo convicia facientes , ut alii hjmnos et encomia. Eorum 
qoidem, qui Homero priores fuerunt, non possumus hujus*- 
modi poema afferre : sed verisimile est multos fuisse. Ab Ho^ 
mero autem exorsi possumus , ut hujus Margitesest , et similia, in 
.quibus etiam apte jambicum accessit metrum. Atqueinde jambi- 
cum nunc vocatur , quia eo metro se invicem illudere solebant, 
quod lafifii^eiv dicitur. Itaque veteres , alii heroicorum , alii 
jamborum poetae exstiterunt, Quemadmodum autem in gra- 
idoribus rebus maxime poetam Homerus se praebuit , (solus 
enim non modo bene, sed etiam agendofecitimitationes) ita 
etiam comoediae formas primus monstravit , non convicia , sed 
ridicula agendo exprimens. Margites enim , ut Ilias et Odyssea 
ad tragoedias , ita hic ad comoedias comparari potest. Exortä 
aiiten^ pauUatim tragoedia et comoedia , qui ad utrumque genus 
ingenio suo ferebantur, eorum alii projambis comoedias, alii 
pro heroicis versibus tragoedias docere instituerunt , quod 
Lae formae luculentiores illis et honoratiores essent. Igitur 
quum initio ex tempore et haec funderetur, et comoedia, 
altera ab iis qui dithyrambum edebant , altera ab iis, qui phal- 
lica , quae etiamnum in multis civitatibus usitata sunt , sensim 
crevere , poetis prima earum vestigia amplius excolentibus. 
• ••••• Comoedia , uti diximus , imitatio est deteriorum j sed 

non in omni genere vitii , verum turpitudinis , cujus pars est 
ridiculum. Ridiculum enim error aliquis est et turpitudo doloris 
et noxae expers , veluti statim persona ridicula turpe quid est 
et contortum sine dolore. . Ac tragoediae quidem mutationes ea- 




tOMMENTARIUS 

ramque auctores non ignoramur , quod in comoedia , quoniam 
haecinitiosegnius colebatur, seciisest. Nam chorum cotnicum 
sero denique archoa dedit , sed voluntarii erant. Sed ea JHm 
quasdam formas nacta memorautur , qui comici dicuoturpoe- 
tae: quis autem persoiias inveacrit , autargumeDta , au t nu- 
merus actorum , et quaereliqua suut liujusmodi , nou consCaU 
Fabulas verofacere Epicharinus etPhormisiDStitueruat : inhio 
igitur e Sicilia venil. Äthenieiisiuni autem primus Crates, mk- 
ao lacesseadi more , gcneraliter argamenta et fabulas facere 
coepit." 

Hisloriam comoediae Graecae brevem dabo , verbis C. D. 
Beckii , Spec. II. accessioiium ad Fabr. Bibl. Graec. p. 1 1 — 15. 
K Origiues comoediae Graecae multo sudi iucertioreä, Ua nt 
etiam ipse Aristoteles iii A. P. V. eod potuerit uisi paucisstma 
Ae iis afFerre. Cerium lamen estin agris et vicisprimumnatam 
esse el Domeu inde accepisse rudem illam et scurrilem couioedi- 
am, quae serius etiam quam tragoedia , etin Attica quidem , 
est emendata etexculta , a qua diQerebat ioternaejus et exterua 
iiaiura et adornatio , non autem e tragoedia exortam esse. Ne- 
que vero comoedia primum in urbe cxstitit atque iude , sponie 
aut coacta, rus migravit , sed per rusticosfesios dies imprimis 
Dionjso sacros et tempora vindemiarum actos , ea origioem 
cepit e pbalUcis choris , auctore Aristotele(IV. I4.)eorumque 
dict£riis et inconditis jocis , quae quidem extemporalia erant 
ludicra ; bis accessit deiade uuus , qui inter cbori caniica pro- 
direl similibusque salse et petulanterdlctis colonos oblectarel. 
Quum autem in urbem esset recepta comoedia, pballici isti 
cboi-i inurbealiam iudueruiit foi'mam , ita tameu ut imitandi et 
perstringendi bomines nonnullos liceutia maueret , quippe qnae 
spectatoribus maxLOiam voluntatem crearet , iis , qui noiaban- 
tur et in scenamproducebanlur, non magnopere nocereL Et 
phallici quidem cbori, ui dithyrambici , non eraul personati: 
postea comici, uttragici, personasiuduerunt. Actores autem 
comoediae primum plures fuerunl, qui sioguli singulos iiri- 
derent imitatioue ludicra, Cratinus tres constituit; mansit ta- 
men boc, ui comoedia viginti el quatuor choreutas , tra- 
goedia fei-e quindecim baberet. — Ilx antiquissimis quidem lem- 
poribus jam apud Doras tn Pelopouncso pballici cbori et comici 



AD v«R8. 168. 



ladt cutnludicrisetjocis et dicteriisconjiiiicti in usu inter rustl- 
cos et pastores fuertint , xmde Dorica comoediaTeceutixts dieta. 
est. Cum coloniis Doiicae gentis migrasse in a]ias regiones vide- 
tar , imprimis in Magnam Gi-aeciam el SiciJiam , ubi multo cul- 
lior exstilit Sicuta comoedia , sive ea ex Peloponneso Dorica sive 
Megaris , Siciliae urbe , migraverit Syracusas , unde etiam in 
alias civitates insulae delata est , in qnibus dramalica poesis flo~ 
ruil. Et Siculae qiiidem comoediae auctores duo praecipui no- 
minantur , Phortnis sive Pliormus , Gelonis aetate , cujuslibe- 
ris legitur praefuisse et cujus octo ferebantur comoediae et qui 
ipse talari vesie primus usus esse dicitui- sceuamque puniceis 
pellibus ornasse, et, multocelebrior , itlopauilo junior, Epi- 
cbarmus Cous aut Siciilus Oljmp. LXXIII. et seqq. florens 
proprie dictae comoediae pater, cui etiam Plato principatum 
iribuit. Is igitur, quum vi veret sub tjiannis, non potuitilla 
ati licentia Jocormn sed festivius euni et urbanius opurtuit no- 
tare hominum mores; risit autem fabulas de diiset heroibus, 
lusit poetarum dicta , lepide perstrinxit vitiä aeqnalium , itaut 
mediae potius comoediae Atbeniensium quam vcteri esset ex- 
emplo (cf, supra p. 140. seq.). Idem cum Phormide fabulae 
integrae adstrinxit comoediam , et argumeniaquidem primum 
erant mythica (ut in Busiride , Hephaesto sive Comastis) : tum 
etiam pol iti ca , bistorica, moralia. Unus eum secutusesl Dino- 
lochus, Jitius sive dis ci pui us. Interea esstiterat jam ^^anca 
comoedia sive a Megans , Siciliae urbe , nomen acceperit [nam 
etiam Megarenses Siciliae origiaem comoediae sibi vindicarunt) 
sive quod probabilius est , Graeciae oppido , cujus incolae jo- ' 
conim et ineptiarum nomine infames erant. Etenim Susarion 
Tripodiscum , Megaricae regionis vicum, habuitpatiiam, unde 
lu Atlicam profectus apud Icarios, qui Dionjsia diligenter cele- 
brabant , primus docuit comoediam circa Oljmp. L, postquam 
ea jam apud Megarenses initia ceperal (Oljmp. XLV. aut 
XL VI.) Videtui' aiitem illius non minus inliceta, scurrills et 
conviciis piena fuisse , comoedia quam Megarica , quamquam 
et versibus adstricta et argumentis circumscripta et praemeditata 
fnit, quum Megarenses soluto sermone et ex tempore di cter ia 
efiudissent. Pluribus autem usa esi actoribns. Octoginla fere 
, quum jam in äiciliaperEpichannumexcollaesset 



SÖKtSKiirtCflfiTÖfe 



i Attica etiam exstitit elegantiov comoediae forma , liberrima 



quam ipsam 



tamen, guutncivitas gauderetsummaliberiate, ad 
tuendaiii illa non parum contulil , unde etiam ejus licentia una 
cuin popujari imperio postea est civcumscnpla, lUis temporibus 
Alheuis comoedias docueruut Eueles , Euxenides , Mjllus, 
Chiouides , Magaes , Ecpbanlides cognoniine KxTViac > Tolj- 
nus Megarensis , otnnes Cratino anliquiores. Cfalluus autem, 
queni Olymp. LXV. 1. iiatum , Olymp. LXXXIX. 2. morluum 
probabililer ostendil Meiiiekius, princepsfuitejus, quae vere 
antiqua comoedia Ättica dicitiir sive secundae ejus aetatis. 
Scripsit enim fabulas jara aetate provecllor , circa Olymp. 
LXXXI, et in arte sua multa praeclare innovavit. Nam non so- 
lum miDuit actomm numeriim, ila ui nou nisi tres simul in 
scena coHoquereutur , sed aceriime etiom improbomm mores 
esagilavit, orationem multis luminjbus dlstinxit , 
argumeuta iabularum. iuvenit , minus ordinate pertexuit , 



navit , addilis etiam 



person IS. 



Cui 



paratum scenae comicac o 

Cratino conjungltur fere Crates , quem Cratino antiquioram 
facere videtur Dahlmannus; sed Eusebius ad Oljmp. LXXXJJ, 
4. retiiljt , et aliis etiam argumenlis conC;niatur , eum post 
Cratinum vilisse , quicnm, ut ceteri Comicj antiquioi-es, cerlos 
quosdam bomines derJsisset in fabulJs , Epicharmiyestigiase- 
cutus Ciates piimus Atlienis a siugulorum bominum in-isione 
comoediam trudnsit ad generales morum notationes vei e communi 
vita vei e my this petitas imprimisque iestivus fuit. Nomen ejus 
cum Cratini nomiae confusum est vei a scriptoribus vei a libra- 
riis. Utrique aequalis fiiit Teleclides , Periclis adversarios. 
Sed constiluta jamcomoediae Atticaeforma, de his , quiper- 
fectiorem eam reddiderunt , poelis veteris comoediae non opas 
est; ut boc loco disputetur. Ex his in ordiuem receperant 
grammatici Alexandrini Epicbarmum, Cratiiium , Platonem, 
Äristopbauem , Eupolln , Phereciatem Cratetisaemulatorem." 
Es Meiuekio, Qiiaest. Scen. Spec. IL p. 2. seq. haecegregiae 
Beckii expositioui addemus. « Succedat jam /»ed(a, quam vete- 
ribus ci'iticis dicereplacuit, comoedia, cujusaetatemita.definire 
licebit , ut circiter ab Olymp. XCVII. osque ad proelium Choe- 
ronense b. e. Olymp. XC, 3, pertinueiit. Veteris comoediae 
hanc fuisse iudolem constat , ut quidquid ad rem publican 
perlineret publice propoueret , ac si quis dignus essut 



AD VER8. 168. 



Describi , quod malus ac fur , 
Quod moechus foret , aut slcarius , aut alioqui 
Famosiis , luulta cum libertate notaret , ^ 

Hor. Sat. I. 4. init. Sed hanc quidem liceutiam quum postfra- 
ctam populi libertatem tueri ampHus non posset , aliam circum- 
spiceredebuit ludendi materiem , qiiae aihil Iiaberet , quod in 
poteDtiuiu bominum , quibns tum sutnina in civitate potestas 
.tnaudata erät, reprebensimiem incuj-reret. Omissa igitur vd' 
.certe angustioribus fmibus circumscnptasingulorum booiiniim. 
irrisioae , poctae comicl ea fere avgumeiita sibi sumserunt tra— 



clanda . 



quae 



aut alio 



n poe tarum carmiua pa 






ducerent , aut fabulas ab antiquLssimis poetis traditas ad lusmn 
jocumque detorijuerent. IVeque vero bis finibus sese coutiuuit 
uiulata comoediae ratio, sed ut vetus comoedia S oc ra te m el 
Sopbistas populo ridendos propinaverat , ita mediae aetatis co- 
mici a cenlesima ferme Olympiade Platouis et Academicorum 
ludcndorum occasionem cupide arripuerunt. Neque miuus Py— ' 
tbagoricoruiii , qui jatn diidum a ma^dstfi divinitate degeneras- 
sent , ioimuadities et stolida arrogaiitiamultiplicemrideDdiia- 
candique mateiiem praebuit. Prneterea in seenatn prodire jus- 
serunt agrestes stupidos , veiulas bibaces , tibicines ineptos , 
piscatores , coquos insipide gloriosos , pai'asitos , meretrices , 
militcs aliosque id genus hooiines , quibusilli succedeutiaetati 
ita proluserunt, vix ut argumentutn a iiovae comoediae poiilis 
tractatum fuerit , cujus non prima stamina a mediae poiitis co- 
moediae ducta esse videautur. Ex liis Alexandrini poetamm ju- 
dices maxime probasse videntur Antipbancm el Alexin. K% 
novae comoediae scriptoribus veteres critici in cauonem rece- 
pisse videntur Menandrum , Pliilippidem . Dipbilnm , Phile- 
mouem et ApoUodorum Garystiura." Ceternra ex ingenti poe- 
tarum labularumque triplicis hujus comoediae Atticae numero', 
hodie non supersunl , nisi undecim comoediae integrae solitui 
Aristopbania , et reliquorum pauca fragmenta. i 

De tripHci-Graecorum comoedia ejusque scriptoribus vid«i 
Sulzev. Tbeorie derSchÖneu Kuuste. I. p. 486— 521. Nacbträ-, 
ge zutn Sulzer I. p. 309—316. Gi-oddeck. 1. 1. 1. p. 165— 17^ 
Schoell. 1. I. p. 271—298. II. p. 32—39. Schlegel. 1. 1. 1. pi. 
r 268 — 378. De comoedia veieri G. Schneider, de originibus co- 






COMHBHTARIUS 

moediae Graecae, Vratisl. 1817. P. F. Kanngjesser. die alte 
komische Biihne in A.tlieQ , Vratisl. 1817. et icaprimis A. Mei- 
, nekii Quaestionum Scenicarum Spec. L & Ii. Bei-oliui 1826. 
1827- quorura ad me lantum secundum pervenit ; vid. re!atii>- 
nes in Beckii Repeitoiio, 1827. I. p. 119-121. 1828. 1. p. 
117. seq. et GeeliiSpeciminis I. ceDsiuaiaBibl. Crit. dotsIV. 
p. 1 — 20. DeiudeetiamBentlejiis, iocosuprade tragoedia lan- 
dato; Nachti-äge zum SuUer, VII. p. 113 — 160. Fi-. Jacobs 
Verm. Schrift. I. p. 323—334. Heiudorf. ad Hor. Sai. L 4 v! 
1 — 5. cf. i^oaesaprade Epichai-moretulimus, p. 140. seij. — De 
mediae Graecorum Coemoediae natara et forma scripsit G. H. 
Graiiert.iD Rhein. Museum fiii- Pliilologie u, griech. PhiJoaophie, 
n. 1. p. 30— 63.2. p. 499— 514. TertiaClassisInstitutiRegii 
Belgici nuper de eadem ijuaestioDem proposuit viiis doctis sol- 
vendam. — De nova^ comoedia cf. supra de Menandro , pag. 
129—132. 

De comoedia Romana, post ea quae supra de Livio , Afra- 
iiio , Plaulo et Terentio retulimus , siifEciant haec vcrba doct 
Bergmanni, Comm. L p. 23. « Similiter comoedia pi-o diverso 
argumento vei Graeco vei Romauo dii-erso nomine significaba- 
lur, ei-atqiie vel;ja///*a/o, ve\ topata. Illae , apallio, consneto 
Graecorum vestimen to, ita dictae , Gi'aecieraDt arguinenti, sive 
e Graecis convei^sae : atijue exliocgenerehodictjuesupersunt 
Plautiiiae et Tereutianae fabulae. In togatis homiues togati , i. e. 
Romaoi agebant. « Togatae," inijuit Diomedes (Grammaticm 
p. 486. ed. Patschii) « dicuntur ijuae scrijttae sunl secundam 
ritus et habitus hominum togatonim , id est Romanorum ; K^i 
namque Romana est: sicut Graecas fabtdas ab habitu aecjue 
paliiatas Vari-o ait nojiiuari." Celebratae olim fuerunt Afra- 
nii fabulae togatae (vid. supra ad v. 57. p. 129). Atipie hae 
praecipuae comoediae formae celebraiilur : sed et aliarum men- 
tio reperitur , (juae qualeuus in srgiimenlo Romano versabantur 
tamquam generi suo togatis subjici possunt : ^lei/oTta, ducia 
appelJatione ab Atella Oacornm municipto {vid. supra p. 250.) , 
. quae aliquam similitudineni cum Graecorum dramate satyrico 
habuisse videtur, unde exodia Atellana dictas esse breves faba- 
las, quae majoribuspei-actissuccederent, constat : tabemaria^ 
toffltis aimilis, at TJKoriB ai^umeDti , quippe iu dtcUe a taber* 



387 ^ 



^^ifis , in qiiibus habitabant homiaes vilioi-es , cum contra toga 

erät nobiliorum ac graviomm virorum vestis Paucis me- 

moraado sapevesl fabuia Hhintkonica , quae el hilarotragoe— 
dia el <pXuxxO'ypa<pia, ideinUalicacomoedia dictaest. Auctor 
ejus fuitRliintoiiTai-eTiliiius, eadennjue iaclaruerunt Asceraset 
Blaesus. Qao metro usus fuerit Rhinton , iitrum hexametro , an 
vero jambico senarlo , nonlit£iiet: neque omninocoQStat inter 
doctos.qualisbaecRhinthonica comoedia fuerit; aliiseamiieque 
cantatam olim . nerjiie saltatam, ueijue actam fuisse putantibua; 
aliis censentibus , eam fuisse satyrici dramatis origine Attici imi- 
tationem , et ipsain in scetia exbifaeri solitam." cf. Baebr, 1, 1. 
p. 5»-47. Bernhardy, 1. 1. p. 184. seq. De Rbintone Schoell. 
I. 1. n. p. 43. seq. Reuvens, Coll. Lit. p. 41—62. Osanu. 
Analecta Crit. p. 67—78. Deinde Gisb. Cuperi Observat. I, 
10. Hurd ad A. P.u. 288.ed. Germ. I. p.214— 216. Hoium 
fere qujsque pliirima el veterum et recentiorum gi'ammaiicorum. 
loca de eomoedia RoDjaDQ receiisuerunt ; cetera porroquaeras 
ex J. G. Vossii Instit. Poel. II. 21 — 28. quo loco suo more 
diligenlissime coUegit, quidquid de omnl veterum comoedia 
cognoveral. 

Facile est videve , Horatium nostro loco taninmmodo cogiia- 
visse de nova Graecoram comoedia , qualem tum in palliatis 
cam in togatis fabulis poetae Romani eam vei converterunt vei 
imitati sunt. Hoe imprimis apparet ex alio loco Sat. I. 4. u. 
45 — 48. (ubi vid. Heindorf.) : 

Quidam , comoedia nec ne poema 

»Essei, quaesivere, qtiod acer spiriius ac vis 
Nec verbis nec rebus inest, nisi quod pede certo 
Differl sermoni sermo merus. 
Hoe antem de nulla nisi de nova comoedia quaei-i poterat. Ve- 
tus enim, ut ex Äristopbane cognovimus , tota eral poesis, 
eaque vere Bacchica , i. e. festiva , petidaiis , eörenata , ima~ 
ginibusque alque figuris audacissimis indulgens , ut dilHcile 
iaterdum sit poctae menlem assetpii : neque fortasse usquam 
exstitil civilaa praeterAtheniensium, ubi ita libera ei-at reipubll- 



I 



; fovn 



, ut vigere p05set comoedi 



lalis velus Attica fuit. 



Media comoedia veteri, cujuaautemet vietfavorepublicoca- 
i videtur , similior fuit, quam ut generis exemplar pesset 



2SB comiBNTAiuus 

kaberi : sed nova tot tantaque in Graecia protulit eiempla y et 
adeo facile se cujusyis populi moribus accommodari patiebatur, 
ut non tantum apud Romanos, sed etiam post renatas literas 
ab unoquoque fere popolo tanquam sola ac germana comoedia 
recepta sit. De hae igitnr tantum , quta res ex medto arcefsit j 
quaeri poterat , utrum poema esset neo ne , et in hoe etiam 
multo plures quam in tragoedia se infeliciter jactaveruntscripto- 
res, falso opinantes comoediam mmtmum habere sudoru^ 
quum contra tanto plus oneris habeat , quanto minus ventae.. 
Res enim et personas eo promtius et acrius vei laudabunt yel re- 
prehendent spectatores , quo propius accedant ad suae ipsonim 
vitae rationem et notitiam. Comoedia autem nova vitam commttr 
nem fideliter expressam fuisse unum docebit Aristophanisgram- 
matici de Menandro , omnium hujus generis principe, dictum: 

n^repog af vfiäv Torefov efii/iiicuTo. 
Cum nostro loco etiam cf. A. P. 240 — ^243. 

Ex noto fictum carmen sequar , ut sibi quivis 
Speret idem , sudet multum frustraque laboiret 
Ausus idem : tantum series juncturaque pollet ; 
Tantum de medio sumtis accedit honoris. 
y. 168. Ea: medio quia res arcessit. « Quia vulgares res seri- 
bit: est autem hjperbaton; ordoest: comoedia creditof ha- 
bere minimum sudoris , quia arcessit res ex medio , quia de 
communibus rebus loquitur." Gomm. Cruq. cf. Lambinus. 
Res = materiem , argumenta. 

V. 169. Sed. Errore typographico , nec tamen notatOy Ic- 
gitur in nitida Jahnii apud Teubnerum editione se. 

V. 170. Tanto plus onerts ^ quanto veniaeminus. Nondi- 
recte quidem , sed tamen aliquatenus hic loci comoediam cum 
tragoedia comparatam esse censeo , neque satis video cur Ha- 
berfeldtus hoe contra Hurdium neget. Arduum opus est sane 
tragoedia , sed quoniam id ab omnibus coticeditur , et quod res 
tractat magnas et sublimes , non ita facile ab omnibus dijadi- 
cari potest , facilioresque plerumque habet judices ; quod con- 
tra obtinet in comoedia. 

V^eniae minus , i. e. minus excusationis y minus conniventes 
oculos facilesque aures. cf. Quintilianus , Inst. Or. X, l. §72. 



AD VERS. 168—171. 



« Habent tameu alii comici, si cum venialegaDtm-, cpiaedam 
quae possis decerpere." Pliiiius, H, N. XXV. 2. circamed. 
« Herbas certe jEgjptias a regis uxore tiaditas suae Helenae plu- 
rimas narrat (Homerus) , ac nobUe illud nepenthes , oblivio- 
uem trötitiae veniamque aöerens , et ab Helena utitjue Omni- 
bus morlalibus propinandum." ad <juem locum Forcelliaus in 
Lex. beoe aniiotavit , veniam esse bilis atijue irae vacuitatem , 
ex qua seijuatiu- facilitas ignoscendi. Respexit Plinius ad illud 
Homeri Odyss. IV. 221 . 

vijTsv^is r' äj^oÄov TS f KctKm smXyj^ov ä-TOLVTuy. 
Hunc Plinii locum miror a G. G. Nitzschio (ErJtläiende Anmerk. 
xu Hom. Odyssee) non tractatum fuisse. 

V. 170—176. Supra ad v. 58. jam verbo monuimus , ijua 
ratioDe hoe de Plauto dictnm uostro judiciosit inleiligendum , 
ibiijue etiam satis superque de Plauli merids vitiistjue egimus. 
Si cjuis autem affirmat , Plaiitumhiclaudari , sponte apparet, 
Dossennum , qui pari sermonls forma recensetur , etiam iaa- 
dibus eflerri ; Dossennum , inquam , qui , tesle Horatio , non 
laudis , sed tantum pecuniae cupidine dnctus Jabulas docoit , 
tieque aliud quid cuiavil. Tola orationis forma adeo mibi acrem 
ironiam aapere videtur , ui vix credere possim viros doctos 
fuisse, qui hoe non sentirent. Contestus denique apeite ostendit 
quid voluerit Horatius. Docueratconioediamdifficillimumesse 
opus, eoque magis , quod unicuique videreEur minimi laboris 
el ingenii. Sententiani suam conljrmatduobus exemplis Plau- 
li el Dossenni , quorum uterque liiuj'am et limae laborem me- 
tuenles, ingeniosuo, ceteroquin probabili, abusi erant, quum 
fäbulas, quarum non satis perspexeraut naturam el dilScuIla- 
tem, feslinanter cl negligenler componerent, et digito fere 
indicat, cm- el qiiomodo ulerque plerumque lapsus sil. Re- 
centiores iutcrpreies lantum non omnes nobiscum faciuntiahoc 
loco explicando ; etiam Dacerius qui versu 58. Plautum laudari 
censuit. Antiquiorum tantum nonnulli dubitant . praeler Lam- 
binum (boc loco ei v. 58.) Heinsiumei l^appollum ; ut uilrer 
doct. Bergmannum , in Comm. I. p. 17. et 21. opinai-j lloratium 
boc loco Plautum et Dossennum laudare volnisse. 



>i debet 



. 171. « Quo pacto slfuvix 
^quam parum accurate personarumqueraoribus,conveDieu- 



pro : quam n 



I 

I 
I 



I 



290 COM^fiNTARIUS 

ter ttUetur u e* exhibeat et per fabiilam servet. cf* Augosti Gomi 
inent* de h. I. in Ruperti et ScUiöhthorstii Comment. PhiloL 
V. p. 10. seqq.'^ Weichert. PoeU Rel. p. 271. sive de Obtrect 
Hor. p. 3. 

Partes in fabnlis sceniciis ea suut j quae a quovis actore sant 
ediscenda ac recitanda. cf. Sebirach. in Indice. Quaratione 
et qoam studiose partes in fabulis tutandae sint, pluribus lo- 
cis docuit Horatius in A. P. 90—97. 101—127. 156—178. 
237—239. 244—246. 

Gallicus Horatii imitator , Boilavius , tanta Terentiiim laude 
cumulavit , ^quantam Hoiratius Pkuto detraxit , Art Po^tique 
m. in fine : 

Contemplez de quel air un pire dans Terence 
Vient d'un fils amoureux gourmander l'impradence, 
De quel air cet amant ^coute ses le9ons 
Et court cbez sa mattresse oublier ces chansotis. 
Ge n'est pas un portrait , une image semblable ; 
Cestun amant , un fils , un p&re veritable* 
Tutetur , cf. A. P. 194. 195. 

Actoris partes cborus officiumque virile 
Defendat. 
Sat. i. 10. V. 12. 

Defendente vicem modo rbetoris.atque poetae. 

Ephebi. « Apud Atbenienses ephebi erant adolescentes o- 

ctodecim annorum , qui referebahtur inter circuitores , vei eos , 

qui regionem Atticam arm^ti circuniirent ; ubi bienninm inter 

circuitores fuissent, excedebant ex epbebis et extra Atticam 

militabant. Rem accurate explicat PoUux VIII. 105." Ruhn- 

ken. ad Ter* And. I. 1. v. 24. cf. Censorinus , dedienatali, 

c. 14. *^Graecam yocem usurpayit Horatius , uti bene minrait 

2ellius , quia in comoediis mores Atbeniensium plerumqne 

exbibebantur; quare etiam in Plauto et Terentio saepius le^- 

tur. £adem fere aetate, qua Graeci juvenes iepbebi dici coe- 

perunt , Romani , praetexta depositä , togam virilem smnebant, 

et forum attingere permittebantur. Dicere vix opus est , qaan- 

tum materiae ea aetas , qua juvenes , custodibus dimissis , ^psi 

suo Marte agere incipiebant, praebuerit comoediae. cf. A.P« 

161—165. 



AUVER8. 171 — 173. 291 

Imberbis jitvenis tandem cusiode remoto 
Gaudet equis cauibusquc et aprici gramine campi , 
Cereusm vitium flecli , monitoribiis asper , 
Utilium tardus provisor , prodigus aeris , 
Sublimis cupidusque et amata relinquere peraix, 
T. 172. j4ttenti, « avarj, severi." Comm. Cruq. jiUenlus 
sic speciatim dicitui- de eo, qui rei augendae et luerosiadel , 
parcus , fi-ugi esi, vid. Forcellini Lex. ed, Gevm. cf. Sat. II. 6. 
V. 82. ft Asper et attentiis quaesitis." Epist. I. 7. V. 91. 02, 
Darus, ait, Vultei, nimis attentiuque videris 
Esse mihi. 
A. P. 169— 174. 

Multa seoem circumveniunt incommoda , vei quod 
Quaerit et inventis mUer abstinet ac timet uli * 
Vei quod res ooiiies timide gelideque ministrat , 
Dilator , spe lougus , iners., avldusque futur! , 
DiOicilis , qucrulus , laudator temporJs acli 
Se puero , castigator censovque minorum. 
Lenonis. Letio apud comicos semper id genus mangonisve- 
ualicil erät, qul puellas juveuibus libidlnosis comparabat et 
vendebat. 

ftisiäiosi, « locuJis insidiantis." Comm. Cruq. 
V. 173. Quantifs fivonicc , ai moTi quo päclo , sed simai sigoi- 
ficat , quantopere justam normam excedat modumque superet 
Doss ennus. 

Doasennus , « Alellanarum scriptor." Comm. Cruq. To- 
gatarum scriptonbus aniiumerare eum videtur Seneca , EpisU 
89. i( Sapieatia est , qiiam Graeci o-o(J)/a;ii vocant. Hoe verbo 
Rotnant quoque utebantur, sicut ^A/fojopAia nuJic quoque 
Qtuntur. Quod et togalae libi antiquae pi-obant , et ioscripLug 
Dosseuni mouumento titulus ; 

Hospes resiste , et sophiam Dossenni lege." 
Plinios etiam Fabii Dossenni fecit mentioiiem, H. N*. XIV. 13, 
duosque ejus versos servavit. Piaeter autem ea nibil de boc po- 
fita rescivimus. Ex conjunctione nominis Plauti et Dossenni hoe 
tamen nobis elEcere posse videmur,bunc neque fuisse ignobilem 
tempore Horatii , neque bujus fabnlas maltumaPlautinifidif- 
ferreiiigenioet forma. Aetas, licet eertodefinirinequeat , non 
19' 



292 COMMENTABIUS 

niultum a Plauti Terentii^e aetate potest afuisse; quoniam 
Horatius veteres tantum poetas, <jul aut simul cum illis atit 
paullo antevixerant, in hae epistola reccDSet, atque eorum Titia 
cai-pit. cf. Bothii PoeL Scen. LaL V. 2. Fragoi. Gom. pag. 
31—33. 

Edacibus paranHg ^ « gulosis adulatoribus." Comm. Cruq. 
Parasitis, Paras iti , TapairiTOt, olim in Graecia erät officl- 
iim honorarium. Erant enim ministri sacrorutn , sub sacerdo- 
Öbus constituti , gui iu templo deligendis an n otan dis q^u e sacris 
frumentis piaeerant, aliaqui; munia babebant. Deinde vero 
illo nomine sensim notari coeperunt , quicunque vii! adulaUone 
et scurrill festivitate divites ptvsseqiierentnr , etab bif in con- 
VLviis reclperentiu' , sive qno gulae appetitum laullus quam apud 
se satiarent, sive quo ignavi siue labore victum quaerereut. 
Oplime eos cognoscere licet , praeter fabulas Plauti et Tereutii, 
ex Athenaei libro sexto Deipnosopli. qu! quoque plures e c&- 
moediis Graecis seivavit locos ubi parasitorum mores descri- 
bunlur , ande etiam apparet , quam frequentes parasiti partes in 
scena traducerentur : vid. etiam Tbeophrasti Charact. 2. Ju- 
venal. Sat. V. ibique Rupertus , et praesertim lepedissimus Luci- 
ani dialogus, de pavasito sive aitem esse paraticam, ed, fiip. 
VU. p. 99—154. 

V. 174. Periinagiiiem,abapparatuscenicoducUro, Dossenni 
negligentiam in fabulis componendis cum quadatn indignatione 
denotflt Horatius. 

Pulpita. Pulpitum in tbeatris erät suggestus sive locus editior 
in proscenio versus orchestram sive eaveam , ubi histriones , 
demisso aulaeo, partes suas agebaut; GraRÖs pulpitum dicebator 
Koyelov. Pulpitum inde translate de omnis generis suggestaa 
scriptoribus usurpatm-. cf. Scblegel , 1. h L p. 82. Voss. id 
Virg. Georg. IL 38L 403. WeicbeiL Pi-olusiol. deHor. EpisL 
p. 17. Tiltmaun. ad Propeit. IV. 10. 

Socco. Socciis, TO0£Toy f erät calceameoti genus apud Grse- 
cos tam virile quam u.ulicbre , tenue et bumile , quod pedem 
tegebat usque ad eam partem , qua tibiae pes conjmigitur. Uie- 
bantur eo histriones in comoedia : binc , itti cothurnus , tra- 
goedorumcalceamentum, pro ipsa tragoedia, et geueratim pro 
omni stilo gravi et sublimi ponebatur , sic etiam socco conioedi- 



AD TBR8. 173 — 175. 



t et slilum ieviorem et humilem denotaverunt veteres. cf. 

Balduinns , de calceo aiiliquo , cap. 16, et qui liunc totum de- 

scripsil PiLiscus, in Lex. Ajit. Rom. Sic Horatius , A. P. 80. 

de pedejambico; 

Huncsoccicepere pedein grandesgue cothurni. 

A. F. 90. 91. 
^H Indiguatar item privatis ac pi'ope socco 

^^^L Dtgnis carminibus iiarraii coena Thyestae. 

^^Kfffofi adstrtcto . . . socco. cf. Sat. I. 3. v. 31. 32.(ubi vid. Hein- 
^aorf.) K Male laxus io pede calceus haeret." Ovidius , A. A. 

I. 516. (( Nec vagus in laxapes tibi pelle iiatet." Aiislophanes, 
Eipiii. 321 . heoy h raie s/Jifida-iv. Theophrast. Chai-act. 4. 
Meffu Tou TToShi: ra uToävjnara (pepelv. — Adstringere 
significat tialde ligare aul contrahere : quia autem socci non 
vinculis videntur ligati fuisse, non adslriclo est non conlracto sive 
nimis umpio laxoque. Non adstricto socco percurrere pulpita 
proprie igilur est , socco nimis ampio laxoque aut negligenter 
induto in scenam prodiie, Quia deinde veteres nitidissimi erant 
in pedum tcgumentis, praesertiin apud Graecos in scetsa, ubi 
actores eleganti saltattoni et gestui corporis non miaus operam 
dabant qnam cautui et voci sonorae ; quia praeterea tragoedl 
et comoedi , quae voces proprie actores denotant, a poetis 
saepe dicuutur scriptores fabulanun (cf. Mits cheri ich. ad Cai-m, 

II, 1. V. 13l), non adstricto socco percurrere pulpila \iocloca 
Ggurate signiflcat; comoedlas docere negligenter ac festinanter 
compositas. Ffostrum locum imitatus est Ausoniiis, in Pro- 
treptico ad iiepotem, de Terentio locutus , Idyll. IV. 59. « et 
adstricto percurris pulpita socco.'' 

V. 175. 176. Lticri studium causam esse ait Hovatius, cur 



Dossennus non satis perfectas com 
uonnuUi iuterpretum existimaveriii 
■eferri oportere, licet prosime de 



lediasscrip: 



Non male 



, hoe etiam ad Plautum 
no Dussenuo dictumesse 



videatur. Notutti 



n est, Plautum viclus quaerendi causa fa- 



bulas scripsisse. — Auiniadverteudum praeterea est, quantum 
discvimen etiam bac in re intercesserit Romauos inter, rem 
semper facientes , et Graecos , praeter laudem, nullius avaros. 
Athenis scenici poetae victoriaehouore erant cotitunli, Romac 
aediles, vei qui praeter ^os ludos populodabant , magnoii 



COHHBMTARIVS 



I 



terdutn pretio fabulas a poetis cmere solebant. cf. Ovidj 
Trist.ir. 507— 510. 

Quae mimis prodest, scena est lucrosa poetae : 

Taotaque nou parvo crimiaa praetor emit. 
Inspiceludorumsumtus, Ä.uguste, tuorum: 
Emta tihi magno talia mulu leges. 
cf. quos taudavit ächmid. ad n. 1. 

Gestit. Gestire est ita vehemenler cupere , ut gesdbus cu- 
piditatem ostendas. cf. Carm. III. 3. v. 54 III. 16. v. 24. IV. 
12. V. 15. Sai. I. 4. V. 37. EpisL I. 1. v. 77. 1. 10. v. 5.A. P. 159. 
Loculos. n Loculi: est capsula continendaepccuniae elhu- 
jusmodi pretiosis rebus ; adhibeturque semper in plurali nu- 
mero; fortasse quia biijustnodi capsulae pluribus constabaDt 
loculamentis ad varia pecumarum generadistingiienda," For- 
ceUini Lex. ed. Patav. cf. Heinsdorf ad Sat. I. 9. v. 17. et 
Scbmid, ad D. I, 

Post hoe, « post lucrum receptum." Comm. Cniq. 

V. 176. Securus. « Multi csrmina scribendo non curant, 

quid de iis Cat posiquam lucrum indeacceperint." Acrou. Ä- 

cara* igitur est nou solJicitus; cf. quae retulimusad v.51, p. 113. 

Cadat an recto stel fabuta talo , n Placeat au explodatur. " 

Comm. Cruq, 

Cadat. Cadere, eKTtJFTEiv ^ fabiiladicebatur, quaenonste- 
lit; i. e. quaedisplicultetexpiosa fuit a spectatoribus. cf. Cice- 
ro , Orat. 28. § 98. « Qui in illo subtili et acuto elaboravit , ut 
callide arguteque diceret , nec quidijuam altius cogitaret : hoe 
nuo perfecto magnus orator esi , si non maximus ; minimeque in 
lubrico versabitur, et, s! semel constiterit, uunquam cadet." 
cf. interpretes ad Luciani Nigiin. 8. ed. Bip. L p. 242 seq. Bu- 
perlus ad Juv. IV. 12. 

Stel. Stare dicuntur fabulae aut bistriones, quum spectatori- 
bus placeut, ut Sat. I. 10. v. 17. supra descriptus , cf. ibi 
Heindorf. Terentius, Hec. prol.2. v. 6. 7. (ubi vid. Rubnh 
In his , quas primum Caecill didiei novas , 
Parlim sum earum exactus; partim vix sieti, 
ld.Phorm.pi-d.9. 10. 

Quod si intelligeret , olim cum stetit uova, 
Actoiis opera magis stetifise quam eua. 



^ecto stet , . . talo, cf. Callimachus , Hymn. in Diau. 128. 
(vid. inierprelesed.Ei-nesti): tuv S' eCS''EV st) a-(pvphv opShv 
«v/oTtj. Pindaras, Nem. UI. 39. 40. ed. Boekhii (Hejnii III. 

71—74) 

aÖTor' arpsKii 
Kariset To^i ftvpiSv S' apsTä» eereMt v6^ yivejcu. 
H. Isthm. VI. 12—14. (Heyn, VII. 18—20.) 
9 AupiS' a-jToiKiav ävix' ap' öpö^ 
's(rTa<ra,c hTri cr^vp^ 

Euripides, Helen, 1447— 1450. 

»x^x^>]<rÖ€ /lOi, hai, TroAAci y^p^firr^tiAav xXveeif 
Kcä AuTTf '. o(pei^ia $' oCix assi Tfia-iretv xaKUff 
op6^ 5^ fi!ji/ai ToSi. liictv $' l/*ol X^ftv 
SovTst , TO Xofjrbv evTv^ij /te Hvia-ere. 
Hecto talo slare esi igitur proprie lirmiter stare; sicut vi- 
rum fortemdecet, non vacillare ia hanc vei illam partem , vai- 
namq^ue seu casum minari; translatum ad comoediam, denotat; 
iterum saepiusque exliibilam placere. cf. Cruquius el Lamblnus. 
De voce rtxto pro firmo, vid. Broukhus. adProp. II. 25. v. 46. 
Uoratium imitatus est, sed paidlo audacius, Persius, Sat. V. 
104. ubi vid. Koenig.) « Tibi rectovivere talo ars dedil," Ita- 
que non assentiendumesse puto Haberfeldlodubitanti, annon 
de lalorum lusu cogitaverit poeta, in (juo talus rectus deuotet 
jactum felicem, «juem venerenm vocabant, cf. Schmid. 

V. 177 — 207. Missis deniqne veteribusistispoetis, quibus 
rite aestiaiandis huc uscpie praecipuum oratiouis argumenlum 
mbuerat , causas Moratius quaerere aggj-cdilnr ex universi po- 
puli indole et studiis , quibus poiitae , non tantum veteres iiii, 
quam quidem imptimis sui temporis , quodammodo inertiaa 
ci'iniiue excusentur. Licetenim, ut mox videbimus , j am oi im 
eadem perversa populi studia poeiasvexavissent, extotocontestn 
noslrilocietquaeproximesequuotur, apparet, Hoi-atium nnnc 
praesertim de sui tempoi-is scenicat; poeseos conditione cogita- 
visse; neque omnino veri similitudine carent , quae WielaDdu5 
conjecit, lolam hauc oralionem magis ad ipsum pertinere , quam 



296 coHHBirrARius 

, quidem primo obtutu videri possit ^ eum scilicet fortassis sae- 
pius admonitum fiiisse , ut fabttlis scenicis conscribendis operam 
daret : neque profecto facile quem ejusdem temporis inveniaa, 
cui tot tantaequedotesmessent ad comoedias scribendaSy qaot 
quantasque in satiris epistolisque sibi fuisse ostenderit H(»atius« 
Quivispraeterea fabile aDimadyertatsubtilemmodum, qtiopoeta 
hic ad novam transeat sui argumenU partem , et facUitatem, qiia 
altera ex aitera idea sponte oriri videatur , ut fere , quod samim 
artificii est, ab ipsa. rei natura nolla adhibila opera dactom 
esse existimes. 

Y. 177 — 181. Generatim exponit Horatius, quam ancepsies 
sit cuivis poetae laudis tantum avaro scenica poesis* 

177 — 178. Ut saepius jam vidimus , sic etiam bic generalein 
praemittit sententiam , ex qua onmem ad v. 181« deducit orati- 
onem. Meminerin,t lectores apud veteres plerumque ipsum poe- 
tam in scena agere sdiitum esse , et magis sentiant hujns senten- 
tiae yim et proprietatem. 

y* 177. Felici imagine Gloriam deam effingit Horadus , quae 
suo curru poetam laudis avarum inscenam ducit. Eademjam 
usus est Sat. L 6. v. 23* 

Sed fulgente trahtt constrictos gloria curru 
Non minus ignotos generosis. 

yentoso. Hoe epitbeton et mox sequentia macrum et optmum 
et plures aliae bujus loci voces, magnum eeteroquin oratioms 
spiritum quodammodo deprimunt ^ atque ridiculis verbis vari- 
ant et exbUarant, adeo ut pro severa pravorum populi studiomm 
reprebensione lepida fiat ironia* — F^entosus i. q. instabiliisy 
mobilisy levis, inconstans: sic etiam fere usurpavit. Epist. L 
19. V. 87. « Non ego ventosae plebis suflfragia venor." et de se 
ipso Epist. I. 8. V. 12. <( Romae Tibur amemventosus, Tibu- 
re Romam." cf. Virgilius, iEn. XI. 708. « Jamnosces, ven- 
tosa ferat cui gloria fraudem. " Itaque non , ut multi voluerant, 
boc loco pro vanus^ mendax dictum tsst existima 

Curru. Ne putes currus imaginem tantum a triumpbali 
Romanorum curru esse desumtam, vetant haec Pindari lo- 
ca de Musarum curru: Olymp. IX. 121. Nem. IX. 1.7. Istbm. 
II. 2. VIIL 134. quorum sufficiat bunc apponere, Istbm. H* 
1.2. 



AD VBRS. 177—180. 297 

ee äi0pov Mota-av e^aivov kXutSl (popf^tyyi avyavTo/j^svoi. 
cf. Heindarf. ati Sat. I, 6. v.24. Cum iiostro veisu compara Te- 
rentium , in altero prologo Hecjrae, 8. 9. 

Quia scibam , dubium fortunaiu esse sceDtcam 
Speincerta, certum mihi laborem sitstuli. 
V. 178. cf. Cicero, pro Sestio, 54. § 115. « Ei vero, qui 
pendet a rebus levissimis , cfui rumore el favore popiili tenetur et 
ducitur, plauaum immortalitatem , sibilum moitem videri ne- 

Lentus , « piger et negligens. a Cotnm. Cruq. <( languidus, 
fastidiosus." Lambinus. 

Sedulus, «diligens, attentus." Comm. Gruq. « Alacer, 
Studiosus et ad audiendum promtus ac paratiis." Lambinus. 

Inflat, « non sine vi quadam oppoaiturei, <]xä exanimat ^ 
spiritum subtrahit. Alii tameu tnstat legunt, quod justa libro- 
nim auctoritatedestiliituinest." Jahn. 

V. 179. ./^rarMOT = vehementercupidum, avidum; cf.Cann. 
IV. n. V. 25. ibique Mitscherlicb. A. P.324. 

v. 180. Subruit ac reficit, ^c proöM^iestituItBentleJus iri- 
um codiciun auctoritate , bis usus argumentis : w Quod verius 
justiusqueest: alias nempe subruit , atque alias reficit. Ita Ho- 
ratius opposita solet connectere. Epist. I. 18. v. 111. « Sed sa- 
tjs est orare Jovem quae ponit et aufert." Sat. II. 3. v. 288. 
« Jupiter, ingentes qui das adimisque dolores" A. P. 160. » Et 
iram colligit et pouit temere, et mutaturin horas." Et praeterea^ 
cum reficit dicis, jam aute subrufutn fuisse indicat : neque 
enim qnisquam relicitur , recreatur , restituitur , uisi qui autea 
mali quid passus est. Ergo ac legendum, non öm/.- Parum est, 
quod auimumlaudis avidum subruit; of alias subrutum relicit.'' 
Cum Bentlejo facit F. Handius, in Tursellino I. p. 462. do- 
cendo : « etiam ea quae sJbi contrana esse videantur , ex aequo 
componi posse, quum ad unam aiiquani rem referaniuraeqtiaU 
ralione.'" efp.541. « Deinde duo verba , ut ad unam rationem 
referaniur aequo modo, necesse esi conjunganlur per ac." 
Fruslra igilur Fea aaf revocavit , nullo usus validoargumeuto; 
quem taracn Jahiiius et Schmidios seculi suni: celeri fere 
Bentlejum. Haberfeldtus ait, reficere signiScare ezkziarare. 



COMf^TAAIUS 



laetitia a^ere , siueadjunctanotionemalicuJHsdamperlati; ai 
cjuod necjue facile mveiitu esa 



qiiumi 



ullum afferat e 



I 



pulo , Beiilleji esplicationi omnino Gdem liabeo. 

Vuleat, « abeat, pereat," Comm. Cruq. SicGraeci: "XJli- 
p^TU el y^uifetv. cf. Rulinken. ad Ter, Andr. IV. 2. y. 13. Lam- 
blnus el Schmid, ad n. 1. 

Res ludicra ^ fabulae scenicae. Epist. I. 6. v. 7. (uti vid, 
Scbmld.) Iudu;ra substantive et absolute eadem significatioDe 
legitar. cf. Seneca, Epist. 88, circa med. « Ludicrae (artes) 
sunt, quae ad voluplalem oculorum atque aurium tenduuL" 
c£ Tacid dia], de Orat. 10. 

T. 181. Palma, Varias ipsi veteres retulerant caus^s , qoare 
palm^ facta sit signum et tessera victoriae reportatae , quas lege 
apud\. Gellium, N. Ä. III. Ö. (ibiqueGronoviumjeiapudPIuUr- 
cliiim , S jmpos. VIII.4. Livius,X. 47. adaujmniuibis459. tra- 
dil : « Eodetn anno coronali primum , ob res bello bene gestas 
ludos Romanos spectaverunt; palmaeque tum primum, traasUto 
a Graecia more , vicloribusdatae." IVoslro loco tamen non pro- 
prie est intelligenda tauijuam victoriae signum , sed Iranslate 
pro favore publico, plausucfue, Graeci (juidem in re scenica 
proprie de palma uegaudaveladjudicandaloquipotcrant ; uqd 
autem Romani, quippe apud quos nulla aderaut cer ta minä sce- 
nica, quorum victores praemio aul palma remunerarenöir. 
cf. Ovid. A. A. II. 3. Fast. V. 189. Trist. II. 506. Terentius, 
Pborm. prol. 15. 16. « In medio omnibus pajmam esse posi- 
tam, qui arlem tractant uiusicam." Hor. Carm. I. 1. v. 5. KL 
20. V. 12. Epist. 1. 1 . V. 51. ibique Obbarius. 

Macrum .... opimum. cf. quae supra, e. 177. adTOCem 
ventoso animadvertimus. 

Reducit. cf. Carm. IV. 2. v. 17. <( Quos Elea domam ce^u- 
cit palma coelestes." 

V. 182 — 207. Spectatoris Romani judicium merito lev» dj- 
cendum el parvi momenti jam abunde probat Horatius , viTidis- 
simis coloribusdescribens, quomodo sese populus geratin tjie- 
alro, quidque placeat plausumque faciaL Hiacspontcsequitur, 
quum tale sit ingenium spectatorum , potUas valde escusandos 
esse, qui aul nullamscenaedederuiloperam, aiit siquidemde- 
derint , non satis elaboi'atas politasque fabulas populo (rffhihaf 



AD VBBS. 180—183. 



lint, quippecuiomniaaliacordiesseDt, quam ut vite poetarimt 
meri la aestlmaret. 

V. 182 — 186. Ut Horatius populi saae aetstis Studia ac radia 
iDgeuia , potitatu in scenam prodire ausum omni spe successiu 
dejictentia, descripsit , sic Terentius jain pridem eadeoifucrat 
expertus , uti ipse memoriae tradidil in prologis ad Hecjram. 
Prol. 1. 1—5. 

Hecyra est huic nomen fabulae : haec cum data est 

Kova, el novum intervenit vitium et calamitas , 

Ut neque spectari neqne cognosci potuerit : 

Ita populus studio stupidus in fiinambulo 

Animum oc cup arat. 



Prol. II. 21—34. 



qu£ 



Dtumad loeum nostriim pertinet: 



Hecyram ad vos refero, quam mihi per silentium 
IVunquam agere licitum est; ita enim oppressit calamitas. 
Cum primum eam agere coepi, pugilum gloria, 
(Funambnli eodem accessit esspectatio) 

Comitum conveutus , strepitus , clamor mtdierum 

^HL Fecere , ut ante tempus exirem fbras. 

^^B Refero denuo. 

^^F Primo actuplaceo: cum interea rumor venit , 
Datum iri gladiatores ; populus convolat ; 
Tumultuautur ; ctamant , pugnant de loco*. 
Ego interea meum non potui tutari locum. 
V. 182. Audacem. Elegans epithetou poiitiie, qni, periculmn 
amale judicante populo sibi imuuDente aspernatus,audeat ia sce- 
nam prodire. 

Fugat hoe terretque. cf. Terentius , 1. 1. et ibid. v. 7. « Par- 
tim sum earum exactus; partim vix sieti. " Haec verba igitur 
proprie intelligi possuni, sed ddogia quadam simul translate 
significant, poiitamilidema consci-ibendis fabdis deterreri. 

V. 183. 184, Urbanae plebis lepida pictura: cf. ad v. . 
104. p. 198. etObbarius, ad Epist. I. 1. p. 58. A.P.212. 
213. 

Indoctus quid enim saperet liberque laborum 
Rusticus urbano confusus, lurpis honesto? 
Olim tamen melius moratus fuit, eodem teste Horatio , Ä.P. 
206.307. 



300 COMHENTARlUa 

9 

Qtto sane populus numerabilis, utpote parvus 
Et frugi castusque verecundusque coibat* 

Minores =: inferiores, tJTrove^' eodem seqsu occorrit Sat 
n. 7- V, 76. 

Tune mihi dominus , rerum imperiis hominutnque 
Tot tantisque minor ^ quem ter Yin4icta quaterque 
Imposita haud unquam misera formidine privet? 
cf. Bentlejus ad Sat. II. 3. v. 313. Obbarius et Schmid* ad E* 
pist. I. 10. V. 35. 

V. 184 Stolzdu A. Gellius , N. A. XVIH. 4. « Stolidos , ait, vocari 
non tam stultos et excordes, quam tetros et molestos et illepidos, 
quos Graeci fio^Qpjpodg Kcä CpofriKods dicerent." cf. Ennii 
Annal. Fragm. I. 35. « Namqueavide pugnare sues stolidi soliti 
sunt." 

Depugnare paratu Ad modum Graecorum poetae Latini 
saepissime adjectiva cum infinitivo construunt. 

V. 185. St dtscordet eques. Sic Cicero drscordavit a reliquo 
fere populo , quum Pompejus , secundo consulatu , ludos ma- 
gnificentissimos populo daret , huic certe acceptissimos. Ipsius 
verba ex epistola ad M. Marium (Div* VIL 1.) ita totum nostrum 
locum illustrant , ut inseri mereantur. « Omnino si quaeris ^ 
ludi apparatissinii : sed non tui stomacbi: conjecturam enim 

facio de meo Quid tibi ego alia narrem ? nosti enim re- 

liquos ludos. Quid? ne id quidem leporis babuejnint , quod 
solent medibcr€;s ludi : apparatus enim spectatio toUebat 
omnem bilaritatem : quo quidem apparatu non dubito , quin 
animo aequissimo carueris. Quid enim delectationis habent sex- 
centi muli in Glytaemnestra ? aut in Equo Trojano craterarum 
tria milliä? aut armatura Varia peditatus et equitatus in aliqua 
pugna ? quae popularem admirationem babuerunt ; delectati- 

ouem tibi nullam attulissent Nam quid ego te athletas 

putem desiderare » qui gladiatores contemseris ? in quibos ipse 
Pompejus confitetur se et operam et oleum perdidisse. Reliquae 
sunt venationes binae per dies quinque , magnificae , nemo' 
negat : sed quae potest homini esse polito delectatio j quum aut 
homo imbecillus a vaientissima bestia laniatur aut praeclara 
bestia venabulo transverberatur ? • . • . Extremus elephantorum 
dies fuit : in quo admiratio magna vulgi atque turbae j ddecta- 



AD VER5. 183 — 185. 301 

tiq iiulla exstitlt. Qiiin etiam mrsericonJla quaedam consecuta . 
est atque opiiiio ejusmodi , esse qnaQtiam iiii belluae cum ge- 
nere humano societatem." 

Si. Haec conjunctio, quse pariter cum iudicativo et con- 
jimctivo construitur, hic , ubi positum esi pro si quando fial 
iU, necessado conjunclivmn poslulat. cf. qiiae de eadem vo- 
cola inaliastructuramonuilHeiDdorf. ad Sat. I. 3, v. 5. 

Equiti saepius melius judicium in poesi tiibuit Horatius , ut 
A> P. 1 12. 1 13. (ex Beatleji einendatione . qiiem vid.) 
Si dicentis erunt fortunis absoua dtcta 

KomaDi toUent equiCesque patresque cachinnum, ', 

A. P. 248—250. 

OireDduiitureQioi,quibusesteqaus,et pater, et res; 
Nec , si quid fricti ciceiis probat et nucis auctor , 
Äequis accipiuritaniiuis , doaantve corooa. 
Sat.1. 10.V.76. 

Satis est eqaitem milii plaudere, ut aiidax 
CoQtemtis aliis explosa Ärbuscula dixit. 
Erant enim equites Horatii seculo politioris iiigenii homines, 
medii inter uobiliitm faslum ambitiosamqiiesuperbiam et inter 
plebem rudem incultauique, ex oniai geueie deteriorum ho- 
raintim, libertinorum , peregnnorum, perditorum conflatam. 

Ordiiiis equesti-is origo atque coiidltio an tiq nissi m is Romae 
temporibus non miuus jncerta atque obscura est , quam patrici- 
orum et plebejonim , de quibus supra (p. 197. seq.) quaedam 
1'etuJimiis. Quum Niebuhrius . quem illo loco secuti sumus , 
»ondum suam de equitibus senteutiam plene declaraveiit , du- 
cemhicelegimusEiseiidecheruni. — De nomine equitum audia- 
musPliniumdisserenteDi, H. N, XXXIII. 2. e Equituni quidem 
etiam nomen ipsum saepe variatiioi est , in his qiioque qui ad 
equitatum trahebantur. Celercs sub Romulo regibusque appellati 
suot: AtiniLe flexumines ; poslea trossuli, cum oppidum in Tu- 
sciscitraVolsiniospassuumnovemimllibussine uUopedituni ad- 
jumenio cepissent ejus vocabnii; idque duravit uJtra C. Grac- 
cbum. Junius cerle, qui ab amicitia ejus Gracchnnus appellatus 
est, sciiplam retiquit bis verbis: Qiiod ad equestrem urdineni 
attinet , antea ti'ossulos vocabaut, nunc equiies vocaut : ideoquc 
ia noD intelligunt trossiilos nomen quid valeat , multos pudet 



i 



302 



COMMBNTARim 



dOf^l 



trossulos vocari." De nomlne ce/erMHi rid. Ruhnkcn. adC 
Corinth. de Dialect. ed. Koen, p. 140. sive Opusc Huhoken. ed. 
Bergmaiinip. 711. 

RoaiiJus irecentos juvenes in tres dicitur coDscripsisse eqiii- 
tam centums ad custodiam corporis , non in bello solum , sed 
etiam in pace {Liv. I. 15.). Ranmenses , Titienses et Luceres 
appellali sunl a lernis patriciorum tribubus , cx (jnlbus fuerant 
electi(Liv. I. 13. X. 6.). Tarquinius Priscns equilatum ad eum 



d fere ad G. Gracchi 



tempora est retentus: 



I 



nec potuit Titiensium et Ramnensiutn et Lucerum mutare c[uuin 
CKperet nomina , quod auctor ei summa ougur gloria Attius Na- 
vius (cf. p. 8l. seq.) non eraL Ad priores tamen eqnitum partes 
centuiiis secondis addiiis mille ac ducentos fecit equites , quam 
cujusque cenluriae numerum dupljcaret. Posteriores sub iisdcm 
nominibus , qui additi eraiit , appellati sunt : quas tamen qoia 
geminatae erant sex vocabant centurias (Cic. de rep. H. 20. Li». 
I. 36. cf. Liv. I. 44. qui locus cum priore male conseniire vide- 
tur). Ad equos emendos deoa milliä aeris (=r circitcr 6000 flor.) 
ex pnblico data; et quibus eqnos alerent , vidnae altributac, 
quae bina milliä aeris (^ circiter 1200 flor,) in annos singulos 
penderent (Liv. I. 44. cf. Cic. de rep . II, 20.). Haeo fere sunl , 
quae de institutione equitum tradidenint veieres , quoram 
omnia non plane liquent , nec conveniunl , non tantum de nu- 
mero , sed praesertim de magna aei-issnroma , quam Livius ait 
assignatam fuisse tempore Servii TuUij . Cicero ad Tarquinii 



institula refert. Non quidem 



equui 



public 



net aes bordeeLrium datum e: 



indum patriciis juvenibus 



:, quum st 



idubio 
patricii, qui tum soli populum constituebani , non omnes satis 
divitiarumpossiderenl, ut sno sumtu equo mererentnr; sed sum- 
ma aeris iis temporibiis nimiä videlur, si veramlradideruutscri- 
ptores nec a librariis corruptam ; nisi admitlas forte Eisende- 
cberi conjecturam, Bomanos equites, fere ut feudi domini 
medii aevi temporibtis cum vasallis militiamfaciebant , clientes 
secam duxisse ab ipsis armis equlsque instractos. Patere ennn 
videtur equitum militiam , etsi es publico tanti praestiti fuerint 
sumtus , semper fursse sumtuosam , quum legimus Liv. IIL 97> 
L. Tarquilium , patriciae gentis , stipendiä pedibus propter 
^upertatem fecjase , Qu^n tamen Cincinnatus dtctator magi- 



ADVER8. 185. 

Strumequitumdixit. — Militiam tntiUitu spectabat equitum iasti- 
tatto neque tillum in rebus civilibiis ordinem constituisse videa- 
torequites aate C. Gracchi terapora, Uli seiiatores exsenioribuS ■ 
patrlciorutn , sic equJtes ex junioribiis legebanlur , iique ex 
iltustrissimis familiis , leste Dionjsio II. 13. Hmc certe natum , 
qnod equites postea seminariuinsenatusdicebantur , quoniam 
plerumqae ex iis numerus explebalur senatomm , cujus pritnum 
exenipluin habemus post reges exactos , Liv. II. 1. « (Brutus) 
deinde quo plus virium in senatu frequenlia etiam ordiuis face- 
ret , caedibos regis deminutum patrum numermn , primoribus 
equestris gradua lectis ad tiecentorumsummam explevit." Ex 
Telen equitum. iastitutionc hoe etiam mansisse videtur , quod 
metnoriae tradtdit Isidorus , IX. 4. (( Quamvis autem sena- 
toria quisque origine essel , usque ad legitimos annos eques 
Romaniis erät , deinde accipiebal bonorem senatoriae di- 
gnitaUs. " Hunc moreni sustulit Auguslus , qui , uti uarrat 
Suetoniu.s, Äug. 38. « liberis seoutorum, quo celenus rei- 
publicae assuescerent , protiuus virilem togam , latum clavnm 
induere el curiae inleresse permisit." Vero itaque estsimile, 
omnes eos patncios, qui nondam ia senatoriu m ordinem erant 
recepd, si rem haberenl, inler equites conscribi potuisse, uti 
postea , discrimine pa tri cios inter et plebejossublato, senatorum 
filii otones ad equites perlinebant. Exemplum bujus rei est 
Pompejus, patre patricio et consulari natus , cujus aeias quum 
longe abessel a gradu senatoris , ves tamen maximas gessit , et 
bis triumphum memit ; quare Cicero es clamat , proiege Manil, 
21. § 62. « Quid tam incredibile , quam ut iCerum eques Roma- 
Dos ex senatuscousuUo triumpliaret?" — Jamolim fortasse certus 
census requirebatur , si quis patriciusjuvenisinterequitesreci- 
peretur, quem tamen pro diversa aetotediversam fuisse necesse 
est. Ne autem quis propter sumtus uimios equitatum fugeret , 
additus equus publicus et aes hordearium. Hinc facilis fult traas- 
gressio, quum plebeji deinceps omnium patricionim jnrium 
participes fierent, ut census legitimus statueretur, quem qui e 
plebejis praesterct, eques legeretur. Hoe, quando factum sit , 
nullum certum indicium exstat. Necmirum: prae celeris enim 
rebns, de quibus certamen erät inter pairicios et plebejos , levis- 
simus haa(a erät equitatus , qui uondum certa praebebat com- 



364 COMHBNTJLAIUfi 

moda. Hoe iDile maxlme apparet , quodnullaeorumtit mentio 
in dissensionibus publicis ante G. Graccchuin : cujus rei nulla 
causa esse potuit, msi , quod a paUiciorumordrDeDon essent 
diversi eijuites , «juique igitur latuisse vldentiirsub numero ju- 
nioruni patrum, quorum aHtjuodes fit mentio apud Livium. 
Quiiito lirbis seculoplebeji plurima patrlciomm jurasibi vindi- 
caverunt , inter ijuae forsitan etiani ut in equitum centurias re- 
ciperenlur, Fieri eaim vix potuit, quin nobilJum divitum- 
ve ex plebejis filii, aemnlatione in patricios ducti , spleadi- 
diorem equitatus militiam sibi peterent , quam forsitaii facilius 
iispcrmiseiiot patricii, ut , quum potioreslioaorcs iiscommuni- 
care coacU essent, suintuosi magis quam fnictuosi quoque partl- 
cipes fierent. Est tamen Liviilocus, ubi Eisendeclienis sibi vi- 
detur indicium reperisse , «juo tempore plebejis in centurias 
coiiscribi permissum sit. Livins autem adanniimu. 442. etse- 
quenie, Appii Claiidii censura relata, qui contra legem (^miliam 
per plui'es annos et solus ceiisurau gessit , infamern invidlosam- 
que senatus lectionem babait , quam tamen cousules noa obsei- 
varunt neque ita conscriptosia cuiiamadmiseruDt! ad aunuin 
u. 449. lurbasiiaiTavit, tpias movit Cd. Flavius, Cn.liltus, scrj- 
ba, patre libertiuo humili fortuna natus , ceterum callidm rir 
et facundus, qnique eo annoaedilitatem gessitut juris Flaviani 
(de qiio vid. p. 199.) aiictor fuii. Sic deinde pergit LiviusIX. 
46, « Celerum Flavium dixerat aedilem foi-ensis factio, Ap. 
Claudii censura vires nacta , qui seuatum primus libertmorum 
filiis lectis inquinaverat ; et postquam eam lectionem iiemo ra- 
tam babuit , iiec in curia adeptos erät , quas petierat , opes ur- 
banas ; bumilibus per omnes tribus divisis , fbruni et caiHpam 
cornipit; tantuuique Flavii comitia indignitatis habueriint , nt 
plerique nobilium animios aureos et pbaleras deponerenl. Ex eo 
tempore in duas partes discessit civitas: aliud iuteger populus, 
fautor et cultor bonorum , aliud forensis factio tenebat ; donec 
Q. Fabius et P. Decius censores facti : et Fabius simul coucor- 
diae causa, simul ue humillimorum in manu comitia essent, 
omneni foreusem turbam excretaui in quatuor tribus conjecit, 
uxbanasque eas appellavit: adeoque eam reni acccptam gratis 
animis feinint , ut Maximi cognomcn , quod tot victoi-iis non pe- 
pererat , hae ordinum temperatione parerct. Ab eodem itistitn' 



AD VEHS. 185. 305 

tum diätar, ut cquites idibus Quintllibus trans veh eren t <ir, " 
Non fucile huitc locum ita explices , ut plane efHcias , quid tauti 
feceritP'ahiiis,ut otnnibus ,ut vidcliir , coiisentientibus, Maxi- 
mi nomea sit coiisecutus , tot victoriis nondiim partum. Sed bis 
cqiiitaD] £tmentio, namantesedatasturbasnobUcsdiciintureqlu- 
tiiin insignia, anuulos aureos et p^aieras, deposuisse; et quan, j 
sedatae esseot, equitum sollemnis cqui transvectio a Fabio idlbos J 
<^uintilibiis iiislitiila esse dicitur. Hinc a verominime abhor— J 
rere videtur, hanc orditiiini tempera tionem praesertim ad equi— 
tcs pertinuisse , et tuiic priniuin regulaiu et censam definituin 
esse , quibus si satisfecissent plebeji , in centunas conscriberen- 
tur. Tempus admodum convenit, quo gradatim otnnes patrlci- 
ovum honores sibi conununicari coiiteDderunt ac perfecenint 
plebeji. Sic postea mos obtiuuisae videtur, ut nobilium filii ipso 
jure equites fierent, ceteri si censum legitimum et pio diverso 
tempore diversum piaestarent. Poljbius , quisequente, de quo 
agtt Livius , urbis seculo iloruit , VL 20. testis est , suo tempore 
equttes secunduni ccrtum bonoiTim censum couscriptos fuisse. 
Nomerum equitum deinde plane uon delinitiim fuisse censemus, 
et eorum coiisciiptionumseiisimDiiiiusmilitiamquamhonoreni 
spectavisse. NoDdumtamenoidiiiemin civitateuiconstituebaute- 
quites, patricii patrum, plebeji plebis rebus et commodis siudue- 
ruDt. C. Gracchus primus equilibus utriusque generis commune 
dedit vinculum, quoiuter se conjuncti medium ordinem elBcere 
coepcmnt intei' seuatoi'es etplebem. Jiidicia, quibus buc us— 
(jue soU seuatores functi eraiil, quo vero in magnaminvidiam 
propter avaritiam incideraut, ad equites ti-aastulit Graccbus, 
id est , lege Sempronia judicjaria, quam tulit a. u, 632. 
(^ 8. C. 121.)constituit , utiii pubticisjudiciis judiees, quo- 
rum pliira centena requifebantuv , a praeiore , ut sibi in jure 
dicuiido consilio esseut , legerenlui' ex equitibus (Appianus, 
de B. C. I. 22.). Seveve deinde judicabant equites, ut, Cicero- 
ne teste, inVerrem, .Act. I. 13. § 38. uuiiquam equi 
eiiim aut suspicionem captae pecuniae piopter rem judicaudam 
vocatus siL Pci- 40 auuöS cquiics soli judicin agebant ; nam 
frustra a Livio Druso . tiib. pl. a. u. 662. et a M. Plautio Silva- 
no, a. u. 664. leges lataesuut , ut equitibus et seiiatonbuses- 
I »ent coramunin judicia. Sulia dictatoi-, a. u. 673, rcstitnit se- ■ 
I 20 J 



:ero- 
iudi*J 
idam» 
nam ■ 



COMMENT AHIITS 



natoribus judicia , qui tamen haud magis atque olim recle (u^ 
dicabant. Itaque quum dlu plebs dejadiciisesset couquesia. 
et verendum esset , ne tribuuus pl. aliquis indeseditioois mo- 
vendae occasionem ariiperet , legem j iidiciariam novam tulii 
L. Aurelius Cotta , praelor Pooipejo et Crasso II consiili- 
bns a. u. 684. (= a. C. 69,] in qua boc temperamento usus esi, 
Ut omnibus ordimbus sattstaceret , quod nulli judicaadi pole- 
stas eriperetur. Itaque ex illa lege judicarunt seaatores , equites 
et e plebe tribuni aerai-ii, Poslremo tamen ex lege Julii Caesa- 
ria, a. u. 705. (a. C. 48.) tribunorum aerarii deciii-ia sublata 
esi, mox tamen restituta. — Simidatque bonorificum judicum 
mtmtis equitibus coatigerat , quo, communi vinculo conjuncti, 
non soluni ovdiuem a ceteris diversum coDStituebazit , scd etiam 
magDam auctontatem erant nacti, mox alia comm.oda sponle 
fere sequebantur. Vectigalia publica in toto orbe Romano con- 
ducebant equites , publicaui inde dicti , qui magnas opes cx hoe 
negotio consequcbautur. Quicunque in ordinem equestremn- 
cipiebatiir, et censum legitimum , quod Horatii tempore (E|HSt 
I. 1. V. 58. cf. Juvenal. Sat. V. 132.) quadringentis milltbiu 
sestertiomm (= circiter 40000 llorenis) constabat, praestiie- 
rat, annulo aureo et toga augusto clavo instructa ornabatnr. 
L. Roscius Otbo , trib. pl. a. u. 686. legem theatralem talit, 
qua sancitnm est , ne quis in 14 gradibus orcbestrae, qoase- 
natores sedebant , proximis sederet , uisi qui cques et equestri 
censuesset. Haec lex, consule Cicei-one a, u. 691. (=a.C. 6i) 
magnas fccit turbas, quum plebiin meutem venisset, sibi eam 
legem ignominiosam esse, guas turbas vero Cicero ora^onei 
quae iotercidit , sed quae certe summae eloquentiae documen- 
tum fuit, composuit. Salis denique cognitumest, qnanta ao- 
ctoritate in re publica equites fruerentur tempore Ciceronis, ai 
pi'ofecto T. Pomponius Atticus et ftlaecenas non soli fuerint, 
qui hujus honoris gradu atque comntodis muhis contenti , »d 
majores adscendere quum possentnoluerint. 

De equitibus Roniauis vid. W. Eisendecher, uberdieEnl- 
stehung, Entxvickcluug und Ausbildung des Biirgerrecbts im 
alten Rom (rait einer Vorrede von Heeren, Hambm^ 1829.), 
p, 243 — 261. Creuzer. Röm. Äntiq. p. 85 — 89. et qui multi 
ab boc landantur. Quos praeterea consului, praecipni saat. 



) VERS. 185. 186. 



Bachiiis, Hist. Jur. Rom. II. I. § 14. et a]iisloci5,ed. Stock- 
manni. Hein ec ci us A. ui. Rom. Syiil. IV. 18. § 16. ibiijue Hau- 
boldi Epicr. Hugo, Gesch. des Rcim. Rechls (ed. 8.) p. 496. 
Ernestus Inlnd. leg. CUv. Cic. Cellai-Ius, Comp. Ani. Rom. ed. 
VValctiii p. 397—403. Kuffaer. Artemidor. III. p. 323—218. 
J. F. Gronovius , Observal. III. 25. J. P. deFremery, Observat. 
juris ad qitaed.im Nepotis loca in vila Atlici (L. B. 1823.) p. 
I — 5. Suelonius, Caes. 41. Ruhnken. ad Suet. Aug. 40. Er- 
nestus et Ruliiiken. ad Suet. Cal. ] 5. MassoD. Horatii vita p, 
112—119. Bentlejns et Mitscherlich. ad Hor. Epod. IV. 16. 
Obbarius ad Epist. I. i.v.58. Rupei-tus ad Juvenal. Sat. VII. 
218. 

Media inter carmina. EKemplum \id. iu Terentii loco str- 
pra descripto. Ampliiudo thealrorum Romanorum pertnisit , ut 
edam feiae et gladiatores m sceiia eshibereutur ; qmbus cete- 
roijaiii in circo proprios locus erät. Sic tigrim in scena populo 
exliibnit Augustus, auctore, Sueionio , Aug. 43. 

V. 186. Ursum. Pro quovis feraium genere, quarnm spe- 
ctaculo aut pugnis delectabatur populusRomanus, uuam spe- 
ciem nouiinavit poeta. 

Pugiles , •jnmraii inter se certabant caestibus , (juae erant 
chirothecae, ex loro eoriiet insuto plumbo composiue. Pugila- 
tio illa vetus fortassis non multiim differebat a certamine nudis 
pugnis , quod olim admodum apud plebem Anglicam vigebat , 
neijae adhuc plane abolevit. Eral autem pugilatio . Tvyfvn j 
certamen Graecum, quod Horalius solot conjungere cum cer- 
tamine equestri, ut Carm. IV. 2. v. 18. IV.3.V.4. A.P.84. 
nnde patere videtur haec duo inter cetera plurimo studio et la- 
VOi'e apnd Graecos habita fuisse . nisi potius hae in re ductus 
fbil sensa Romano, quum Romae aurigatio et gladiatorutn pii- 
gnae ceteva omuia celebritate vincerent. Pugilatum certatim 
descripserant poetae, ut Homenis, Iliad. XXIII. 651 — 699. 
Epei et Euryali certamen ; Theocritns, Idyll, XXII. 75 — 134. 
Apolloniiis Rhodius, Argon. II. 1 — 97. Valerin s Flacc us , Ar- 
gon. IV. 99—343. Polhicis et Amyci; Virgilius, iEn. V. 
362—484. Enteili et Daretisi Statius, Tbeb. VI. 726— 822. 
Capanei et Adamantis. Non plane inusitatum fuisse Roninnis 
pugilatum patet e Snetonio, Aug. 45. << Spectavit (Augiistiis) 
20' 



COBMRNTARirS 



I 



studiosissime pugiles et maxime LatiDos ; non legitimos 
ordinarios modo, i^os etiam commitlere cuin Graecis solebal ; 
sed et catcr^^arios oppidanos , inter angustias vicorum pugnautea 
temereacsinearie."Etex AmmianoMarcelliuo, XIV. 7. « (Gon- 
staiitius) ludicris cruentis delectabatiir, et ia circo sex vei septem 
alitjuoties velitis cerlarainibus pugilum vicissioi se conciden- 
tium, periusorumque sanguine specie et lucratusingentialae- 
tabatur." Suetonii locus abunde probat pugiles Romae eshiberi 
solitos esse, praesertim, quum deinde idem scriplor et alhle- 
tas et gladiatoi-es ab iis distioguat. Ämmianum autem Lipsios, 
Saturn. Serm. I. 12, censel, non pugiles proprie sicdiclossigni- 
ficavisse, sed gladiatores, quemValesius (ad Ammiannm 1. 1. pk 
35. edit. Grronovil)refulai'e conatus est, quiaquidemsatiscouve- 
nit, Graecos gladiatores TUKT«£ et B-l/ÄT£iJeiy disisse , nonaii- 
tem gladiatores Latiae pugiles esse vocatos. FIoc Valesio de 
pvosae orationis scriploribus facile concedam • at non impedil 
«JUO minus statuara , Homtiiuu nostro loco uon pugiles sed gla- 
diatoi-es significarc voluisse. Graece enirn maxime cogitabat, 
cruutn Tcrsus conderet , ut ubicunique figuras orationi suae jn- 
sereret aludiscertaniinibijsquedesumtas , quod qiudeni, utce- 
leri sciiplores veteies , frequens facere consuevit , eas plerumque 
a Graecis desutnsent, rarius a Romanjs institutis. Pugilatiu 
si quidem nou ignotus Rooiae , tameu baud erät vulgaris , gla- 
diatornm vero cruenta certamiaa ita fi-equentissima, ui noQin- 
epte Lipsius videatur statuisse , nullum bellum tantam cladem 
vastitiamque geoeri bumauo iutulisse quam gladiatorum ad voln- 
ptatem ludos. Romanorum moremsecutus Siliusltalicus, Pmiic. 
XVI. 527 — 556. (ubi cf. Rupertus) inler cetera certamina, quae 
Scipio . Iiidos funebres iu bonorem patris patruique in Hispaoia 
caesorum celebraturus, instituerit, gladiatorium edltum esse nai- 
rat spectacdum, in quo täinen non servi , ut mos erät Romae; 



neque obscuri tantum f 



s honiines , sed clari quoque illu- 



stresquc ferro decerlaverunl. Depugilatuvid.qiiossupra, p. 184, 
de ludis Graecorum luudavi , et cui tauti esi (constateuim 50 
flor.) librum arcessat, sic a librario Anglo nuntiatuoi; « Just 
publisbed, complete in tive volnmes, piice l8sb. each , embel- 
lished vvitb striking likencsses ofall tlie Boxers, eugraved iti a 
supenorstyle of Cooper ! Roxtana , or akctches of aocient and 



AD TBH8. 186 — 187. 



n pugilism, including every exploit from the days of 
Figg and Broughton to thepresentyeai- (1829) . witli memoirs 
ofall theBoxers, particulars of iheir age , weigbt, stjleof figh- 
ting ele. and interspei'sed witli a variety of sporting anecdotes 
never before publislied. By Pierce Egan. (Londiiii ]829.) : de 
gladtatoribus impriiiiis Lipsius , Saturnaliuin äernioQUin libris 
duobus , 0]>erum tomo III. — praeterea Hier. .Mercurialis , de 
arte gjmnast. III, 4. et laudati a Pitisco. in Lex. Ant. Rom. 

His , i, e. lalibus. 

rfam interdum apud poetas extra interrogationem post aliam 
vocem collocatur , ut Sat. U. 3. v. 20. 41 . 302. II. 6. v. 78. 
ubi cf. Benilejus. 

Plebecula , cum irrisionc de inflma plebe , ut Cicero, ad 
Atl. I. 16. « Äccedit, quod ilia coucionalis hirudo aerarii , 
misera ac jejuua plebecula me ab boc Magno (i. e. Pompejo) 
uuicediligi piitat." Varivaixone tunicato popello usns est Hora- 
tius Epist.I, 7. V, 65. 

Plauihl, H Vulgo gaudet ; sed plaudit , quae vox plebi non 
moderate gaudenti proprie convenit, rectees codicibus reposait 
Fea,"' Jahn . cf. Cruquius , Lambinus el Talboliua. Lamb. 
Bosius , Änimadv. ad scriptores LaL p. 70. ex codice Frane- 
cjuerano praetulit plaudet , <juod fuluiiim tempus explicat , 
plaudcre solet, Sed licet plures codices banc lectiooeni lueautur, 
male coDVcnit hoe fulurum cum celerisJiujus loci praesentibus 
temporibus: fulurum praeterea si admiseris , incerti quid 
in plebis cousuctudiue expiimeret, quum contra praesens 
tempus sigoificet nulli dubilaiioni esse subjeclam hanc de plebe 
sen le nti am. 

V. 187. 188. « Sed non solum vulgus humilesque atque in- 
docti liomines, verum etiam equites et bonesti viri ab aurium 
Toluptate , quam erant ex ingenio artificioque poetae perce- 
pturi, loti sese ad oculorum oblectatlouem conlulerunt." Lam- 
binus. 

y, 187. Equitis, Bcndejus hic ex conjectura scripsit e^uift , 
quod , iijquit, castigati sermouis valio postillat. Quum vero 
haec lectio nnllis codicibus coinmendelur, quare aneoiiuefere 
praeler Obcilinuni cl Zcllium reccpta esi, et vtdgata lectio 
pixibabilis videatnr, hanc tuendam esse statuimus, Nosti'o 



310 COMHENTARIUS 

sensu genitivus magis etiam placet quam idativos , quoniam hic 
magis absolute et severe ^e toto equestri ordioe affirmare vide- 
tur j eum omnem voluptatem spectaculorum ponere in gaudiis 
vanis; ille autem tum deterius quam antea equitum judicium 
festivius et xninus aciiter describere , tum magis strictim eos no- 
tare videtur y ut etiam nonnullorum exceptionem admittat. Sub- 
tiliori tamen sermonis Latini interpreti hanc litem, si tanli 
est y plenius dirimendam relinquo. 

V. 188. Oculos tncertos. Bendejomcer^» (^^«^^'prorsiisdis- 
plicuerunt j adeo ut ex sola conjectura tngratos legere jusserit : 
sed lieet oculi , nova omnia cupientes y recte ingrati dicantur , 
emendatione Ben tie jana haud opus essecenseo, simodobene 
explicemus vulgatam lectionem. Multo minus nos morantur 
conjecturae Cuningamii tncestos vei Schutzii (Opusc. p. 249. 
seq.) tntentoSy quas recte repudiayit Haberfeldtus. Fea, et 
ante hunc fere iisdem verbis Theod. Pulmannus, sic explicavit: 
« Oculi zncerti snnt inconstantes , quae nullibi consistunt ; pro 
rerum spectandarum copia tanta et tanto singula spectandi sta- 
dio , ut voti sui incerti sint ; neque constanter unam aliqoam 
speciem qua fruantur probant." Cum Fea consentiunt Dacer. 
Sanadon. Haberfeldt. Zell. Jahn. et Schmid. — Multa et varia 
spectacula eum effectum habere solent in oculis , ut non solam 
dubii sint, quo se primum convertant, sed etiam ut mnltita- 
dine rerum spectandarum nonnisi per longam et iteratam at- 
tentiouem res bene notent , earumque imagines distinctas menti 
spectatoris tradant. Uine recte , si de noyis variisque spectacolis 
sermo est, oculi incerti dicuntur. Sic ferelautissimasepulas, 
optionem convivarum diiBcilem reddentes, coenam dubiam 
vocavit Horatius , Sat. II. 2. v. 77. ubi vid. Heindorf. Non au- 
tem oculos tncertos dixit poeta , uti veteres interpretes opina- 
bantur , quasi per se vitiosiores essen t oculi quäm aures mi- 
nusque certas notiones menti praestarent ; sed praesertim qnia 
in re scenica , ut Aristoteles docuit , A. P. VT. 28. ^ Si S^iC9 
^,vj(^ary(ayiKbv fikv ^ ariyyoTarov $\ ^ Kcä ^Kitrrx o\Ketov riji 
TOiijTiKiic* Nimius enim splendor et apparatus in sctoa auiem 
spectatoris a poemate poetaequeariificioabducit et oculos cum 
mente vagos reddit ; idque eo magis , si ille apparatus", ut Romae 
plerumque , rebus tribuatur a fabula ipsa alienisr , ut necesse 



sit oculos rnagis magistjue lieri incertos , meiiiemque tuibari. 
Puerorumadeoestet rndiumhominum talibusgauderc, et ocu- 
loruni novis rarisque rebus pasceiidorum taDtummodo esse slu- 
diosos , non vero elegantiore judicio bominum , quales equites 
Romonos esse deceret , quippe quos poeticas fabularuni viv- 
tut«s rite aestimare oportereL Frustra tamen hos castigavit Ho- 
ratius , quum Romani omuium ordinum , luxuria vidisque car- 
rupti , in dies verae eleganliae sensiun depravarent vanisque 
taDtum gandiis friii concupiscerent. 

V. 189 — 194:. Descributitur ^aur^ia vana, eqniti j am non 
minus alque plebecuJae gratissitna. Merito Wielandus candorem 
et iibertatem miratur Horatii , Augusto demonstrautis causam , 
cur res scenica minns proficeret, fiusse praecipuam immode- 
ratum spectaculorum studium , quibus oculi lantmn pasceren- 
tur; quum n e m o Augusto magis hoe pravum studium foveret 
atque augcret , quiii , ut ait Tacitus , Ann. L 54. « nequeipse 
abborrebat talibus studiis , et civile rebatur misceri voluptatibus 
vnigi, Alia Tiberio inorum via : sed populum per tot annos 
moUiter babitani nondum audebat ad duriora vertere." Au- 
gust! in spectaculis prodigalitatcm copiose descripsit Suetouius 
Aug. 43. '( Spectaculorum et assiduitate et varielate atque 
magnificentia omnes antecessit. Fecisse ludos se , ait, suono- 
mine quater (et vicies) , proaliis magistratibus , quiautabes- 
sent , aut non sufBcerent , teretvicifs. Fecitque nonnuuquam 
vicatim, ac pluribus scenis per omnium liuguai'umfaistriones : 
(munei-a) non in foro modo , nec in amphitheatro , sed in circo 
et in septis ; et aliquando nihil praeter venationem edidit ; 
atbletasque exstructis in campo Martio sedilibus ligneJs ; itern 

navale proelium drca Tiberim cavalo solo Quibus diebus 

custodes in nrbe disposuit , ne raritate remanentium grassalo- 
ribus obnoxia esset. In circo aungas cursoresqtieet consectores 
feranim , el nonntinquaui ex nobilissima juventute produxit. . . . 
Solebat etiam citra spectaculorum dies , si quando quid itivJsi- 
tatum dignumque cognitu advectnm esset, id extra ordinem 
quolibet loco publicare ; ut rhinocerotem apud septa ; tigriui 
in scena, anguem quinquaginta cubitorum pro comitio."' Ho- 
ratius quidciu nostro loco apparatum sceuicum tantnni spectavit, 
noD cetera spectacida : sed liac in ie Auguslus cei'Le iiou minus 



splendidus esse voluit , quam Pompejus , ijui , teste Cicera^^| 
(Div.VIT. I .) sexcen tos inulos, craterarum tiia millis, et armaturam 
peditatus eijuitatusquc ut inaliqua pugna ia sceoaexbibuit, ui 
fabularuni aclio spleudidior populoijue acceptior fiei-eL Sic 
cer[e Äugusti opera factum est , licel de opportuuitate prudens 
Don iotjuatiir Horatius , ut etiam lales, qualcs descripsit, in 
scena exhibiliones dareutur in fabiilarum aciioue. Sed jam ne- 
cessariaecrant populo : ubi enim illae aderanl, cupidespectans 
ultra tempus solitum aulaeis demissis mancbat , sin minu», 
aut abibat , aut claraore ingenti aliud sibi dari spectaculum po- 
stulabat , uti jam pridem Terentiousu venit. 

T. 189. Qualluor, De orthogi'apfaia hujus Tocts nondiim 
convenit iotei' grammatieos. Quoniam prinia s^Uaba natura sua , 
ui ex deiivatis maxime patei , brevisest, poiitis mos oilusTi- 
detur, quolies, quod saepissime accidit, primam produce- 
rcnt, lileramf duplicaudi , ut positione louga iieret ; nisi for- 
tasse sic ostendere vellent , se sjUabuni dubiam , longam sum- 
sisse. llaec pottarnm orthographia aJiis itidem in proaa oratio- 
iie placuit, atque etiaui mmc a pluribus gi'ammaticis ccHnmen- 
datur. Vdgarem usuni sequendum esse adhuc existimavimus, 
el qualuor scrihendiun iu prosa oratione , quattuor autetuin 
poetis , ubicunque pvima producatur; donec forle hujuscerei 
perilt uberius demonstrent , utra semper sic utendum. cf. L> 
Ramshornii conimeniatiuncula , iiber die Scbreibung von Ju- 
piter uud quatuor, in Jahrbiicher fiir Pbilol. u. Paedag. HI. 4 
p. 94—98. 

Plures. Major etiam, quam Aeyo^^e quatuor , controversia 
esi, utium lerminulio es aut is vei etiam e!« eligenda sit iiiiis 
vocibus lertiae dccliualioiiis, quarum geu. pjur. inserta licera i 
cvescunt. Aldus, Lambiiius, CruquiusetN. Heinsius lermina- 
tionem eis iu Hor. edit. introduxeruut , uti Gruterus in Gicero- 
neDirBentlejusimpriaiis terminatiouemtsinomnesÄugusteiaevi 
scriptores infeiTe studuit. Quum autem pateat ipsos nureae ae- 
modohaiicmodoillampraetulisseformam, pi-out 



t quutu 



tads scnptoresmodohaiicmodoiJlampraetulissefc 

aurls el cujusqueloci ratio postulare videret 

incertumsit, quoniodo ubique scripserint, recte feclsse exi- 

stimo, qui iu editionibus veteram vulgarum seculi sunt scriben- 

di consueludiucm , ([ujppe faciliorem miuusque ambiguam (cf. 



AD YEBS. 188—191. 



3ia 



■. Ausf. Granim. der Lat. Sprache I, 
. in praef. 



Voss. ad Virg, Georg. 1. 25.) , si modo teneamus , quandocuu- 
(jue versnutn melodiam dijudicare velimus , vetci-es otnuiiiopro- 
iiunciattooe distiiixisse inter breves et longas terminalioues iu 
es et is; uti docuil Peerlkampius in Bibl. Crit. nova I. p. 103. 
cf, de hae re A. Gellius , N.A.XI1I.20. PiUcian. VII. 17. 83. 
J. G. Vossius, de artegramm. IV. 16. Julii Ponlederae de ve- 
teri scribendi ratione epist. I. in J. G. Schneideri äcript. R. R. 
I. p. 329. K. L. Schneidei 
p. 269. Zumpt. LaL Gramni. p. m 

edit. Lucretiip. 12. se(^. Jahn.ad Virg. G«org. 1.25. Obbarius 
el Scbmid. ad Hor. Epist. I. 1. v. 46. et imprimis Kirchner. Hor. 
Sat. voi. I. p. L XXXII, se qq. Jahrbiicher fiirPhil. u. Paed.X. 
p. 402. XIII. p. 401. 

Auhiea premuntur. Eaaulaeasigaificantor, quae erant ante 
proscenium , et preniebantur , i. e. ex altodemittebantpr , ita 
ut, quamdiu in scena ageretiir , humi jacerent : tollebantur 
autem aulaea , i. e. in altum trahebaiitur , ut scenam ob- 
ducerent, actu sive fabula finita. cf. Scbefier. ad Phaedri 
Fab. V. 7. T. 23. Gierig. ad Ovid. Melam. III.IM. Ruper- 
tiis ad Juvenal. VI. 67. Voss. ad Virg. Georg. III. 25. p. 
528. 

V. 190. Cicero, 1. 1. u annatura varia peditatus et equitatus 
in aliqua pugna," 

Fujiunt-^ celeriter per scenam praeterferantur, 



, propria ^ 



! equitalu , ut catervae de pedi- 



tibus. 

T. 191 — 193. Post proelii simulacrutn triuoiphus agitur in 
scena. Triumphi bonos tanti ab oninibus ordinibus aestlmaba- 
tur, tantoque stndio a primorlbus petebatur et speclabatur a 
populo , m non mirandum sit , si in scena saepius ageretur et 
summopere populo placerel. 

Trahitur , elegans vocabolnm decaptivisregibus tardoin- 
cessu triumpbum invitis cornit an tibus. cf. Carm, IV. 2. v. 
33—36. 

Concines majore poeta plectro 
Caesarem , quandoque traliet feroees 
Per sacrum clivum , merita deconis 
Fronde, Sycambros. 



814 GOMMENTARIUS 

Regum fortuna. £st periphrasis ejus generis, qua poStae 
praesertim ali(jaod substantivum duobus circamlocpiantiir , 
natura et conditione ipsiiis simul expressa. Subjectum orationis 
per genitivum aut adjectivum possessiyum ita cäm attributo 
^ye praedicato jungitur , ut quum haec subjecti vicem teneat, 
tamen de proprio subjecto sit cogitaii^dum , sed nonnisi quate- 
uus praeditum sit ea proprietate , quae altero substantiyo desi- 
^atur. Sic hoe loco vocibus regum fortuna denotantur reg^ 
tanquam subjectum orationis , sed tali conditione , ut fortonae 
iuconstantiae praestent exemplum , quum iidem, qui nuper 
regia gaudebant potestate et regiis fruebantur opibus, nunc 
manibus post tergum ligatis ducem triumphantem sequi, et 
mox in carcere mortem ignominiosam oppetere coaeti esselfin- 
gantur. Frequens talis periphraseos u^usapad Graecos j mde- 
que multus etiam apud poetias Romanos. Horatius ea usus est 
Carm. L 3. v. 36. « Herculeuslabor." III. 5. v. 13. <r Mens 
provida Reguli." III. 12. v. 6. d Liparei nitor Hebri." ID. 21. 
V. 11. « Prisci Catonis virtus." Sat. 1. 2. V. 32. « Sententiadia 
Catonis." IL' 1. v. 72. Virtuä Scipiadae et mitis sapientia Lae- 
It." cf. Lambinus ad Carm. III. ö.v.13. Heindorf. ad Sat. L 
2. V. 32. Vechneri Hellenolexia , H. 8. Matthiae , Ausf. Griech. 
Gramm. § 430. et imprimis G. Bernhard j , Wissenschaftliche 
Syntax der Griech. Sprache p. 51 — 54. 

V. 192. Esseda ej^ant vehicula in Belgis primum reperta , qui- 
bus ceteri Galli atque Britanni in bellis usi sun t. DuabusVotis 
imposita fuisse videtur sella aperta (^i<ppov) in qua miles etauri- 
ga sedebant, qui inde eadem fere ratione pugnabant atque 
Homeri heroesin bello Trojano. Quum leviä essent et celeritad 
op ta transierunt deinde in usus Romanorum , praesertim nbi 
iter faciebant. cf. Caesar , de B. G. IV. 24. 33. Alex. ab Aiex- 
andro, Gren. Dier. II. 30. p. 531. seq. ibique interpretes; 
Broukhus. Burmann. et Tittmann. ad Propert» II. 1. v. 86. (76.) 
Heyn. et Voss. ad Georg. III. 204. Scheffer. dereVchicn. 
23. — Hoe loco currus , quales in bello utebantur , sunt intcl- 
ligendi , non vero quales forte luxuria Romanorum eos oma- 
tiores fecerat. Inter triumphi ornamenta esseda a Persio enume- 
ranlur Sat. VI. 47. 

Ptlenta. « Pilentum erät vehiculi genus, quo matronae fe- 



AD YERS. 192—104 315 

rebiintar, itä Ubratum duabus rotis , ut considentes in pulvi- 
nis in aere suspensae agitari yiderentor. Differebat a petoritb , 
quod qaatuor rotis constabat : pilentum fuit inventum Hispa- 
nomm, petoritum Gallorum. Alii tamen dicunt pilentum a Tu; 
seis esse. Festus: « Pilentis et carpentis per urbem vehi ma- 
tronis concessum est , * quod , quum aurum non reperiretur , ex 
TOto y quod Camillus voverat Apollini Delphico , contulerunu" 
Livius j de eadem collatione V. 25. « Honorem ob eam muni- 
ficentiam ferunt matronis habitum, ut pilento ad sacra ludos- 
que, carpentis festo profestoque uterentur."^' Haec iForceilinus 
in Lex. — Pilenta tectafuisse videntur : cf. Servius etHeynius 
ad Virg. VHI. 665. Scheffer. de re vehic. H. 25. AJ. ab AI. 
Gen. Dier. 1. 1. 

Petofrita» Praeter Forcellinum supra descriptum , vid. A. 
Grellius , XV. 30. ibique GrtX)novius et Festus in voce : cf. Hein- 
dorf. ad Sat. I. 6. v. 104. Ramshorn. in Jahrbiicher der Philol. 
nnd Paed. III. 4. p. 07. Scheffer. de re vehic. II. 17. AI. ab Alex. 
Gren. Dier. 1.1. 

Naves. Intelligenda sunt aut navium captarum simulacra , 
aut ipsarum rostra vehiculis imposita , quae jam Punicis bellis 
tanquam victoriae navalis signa Romam mittebantur, velet- 
iam y quod tamen minime vero videtur simile , ipsae naves ma- 
chinis in scenam ductae. 

V. 193. Portatur. Res pretiosae a militibus plerumque hu- , 
meris portabantur in triumphis. 

Ebur, pro omni genere vasorum omamentorumque ex ebore 
aliisve pretiosis materiis fabricatorum. 

CapHva Cortnthus. Nisi Horatius, quod minime credo, 
triumphum Gorinthiacum , in scena actum significavit , capH- 
va Cortnthus non potest intelligi de Corinthi captae simulacro , 
qiialia de oppidis captis in triumphis ferebantur. Equidem, 
Wielandi potissimum interpretationem secutns , explico capti^ 
vam Corinthum de tanta vi signorum statuarumque aenearum 
marmorearumque , quanta olim Corintho , opulentissima at- 
que ornatissima civitate , Romam fuit advecta. Mimis dura vi- 
detur Schdiastarum interpretatio : vasa Corinthia i. e. vasa ex 
pretiosa lUa aeris mixtura , quae aes Corinthium dicebatur , fa- 
bricata. 



316 COMHBNTARIUS / 

\ 
I 

V. 104 — 207. Pergit Horados enarpare y quibus gaudiis va- 
nis in theatris tdneretur populas ; variavit autem festive ora- 
tionis formaou Democriti enim , qui , ut ferebant , omnia ri- 
dere solebat, personam introduxit, et quodcunque buic, si 
adesset , ridiculum occurrisset Romae , descripsit, Hic omni- 
no conferri meretur egi*egiii3 Juvenalis locii3 , Sat. X. 28—65. 
qui Horatium fortassis imitatus exposuit , quantum risuin De- 
mocrito, fletumque Heraclito movisset fastus luxusque insanns 
Romanorum , si ipsius tempore Romae affuissent. 

Jamne igitur laudas , quod de sapientibus alter 
Bidebat, quoties de limine moverat unum 
Protuleratque pedem ; flebat contrarius auctor ? 
Sed facilis cuivis rigidi censora cachinni : 
Mirandum est , uude ille octdis suffecerit humor. 
Perpetuo risu pulmonem agitare solebat 
Democritus , quanquam non essent urbibus illis 
Praetexta et trabeae , fasces ,' lectica , tribunal* 
Quid y si yidisset praetorem curribus altis 
Exstantem , et medio sublimem in pulvere circi 
In tunica Jovis , et pictae Serrana ferentem 
Ex humeris aulaea togae magnaeque coronae 
Tantum orbem , quanto ceryix non suiBcit ulia? 
Quippe tenet sudans hanc publicus, et, sibi consui 
Ne placeat , curru servus portatur eodem. 
Da nunc et volucrem , sceptro quae surgit eburno , 
Illinc cornicines , hinc praecedentia longi 
A.gminis oiEcia et niveos ad frena Quirites , 
Defossa in loculis quos sportula fecit amicos. 
Tunc quoque materiam risus invenit ad omnes 
Occursus hominum , cujus prudentia monstrat , 
Summos posse viros et magna exempla daturos 
Vervecum in patria crassoque sub aere nasci. 
Ridebat curas neo non et gaudia vulgi 
Interdum et lacrumas , quum Fortunae ipse minaci 
Mandaret laqueum mediumque ostenderet unguem. 
cf. Brunckii Anal. III. p. 171. no. 408. Jacobs. Delect. Epigr» 
p. 120. 



AD TE RS, 194. 



317 



Saitpvs' vvv ö 0io{ stt' eÄssivoTepo;, 
■riv fiiov äfTi yeAa, A;jjUOKp{T£, ri tXsov § Tph' 
vvy ö /3/os -TTUVTtiiv so-t) yeXoiOTSpOi. 
TtU v/j,^a; Si Kix)aiiTh? ipiSv, to jj.£Ta^ii fzepi/ivu, 

Seneca, de ira, II. 10. « Heraclitus q'uoties prodierat , et 
taatum circa se male vivenliiim , imo male pereiiiitium viderat , 
flebat , miserebatur omiiium , qui sibilaeti felicesqiie occurrtf- 
baiil. . . Democritiim contra ajunl nunquam siiie risu in pu- 
blico fiiisse ; adeo nihil iiii videbatur seriiim eorum , quae serio 
gerebantur." 

Democräus , Abderae , uibe Thraciae , stoliditate iDColarum 
famosa, natus Oljmp. LXXVII. 3. =: a. C. 479. mortuus 
Olymp. CIV. 4.:=a.C. 381. (secundum Schoellii compulalio- 
nem) , aequalis Anaxagorae fuitetSocratis. A patre in re laula 
constitutus , opes impendll itineribiis , quae disceudi cupidine 
tlagrans suscepit in Äsiam minorem , Graeciam, Italiamiuferi- 
orem: (juin, ulnonuulli Gngunt , ad Magos iisijue in Persiam et 
Gyinnosopbistas in Indiam peiegrinatus est. In patiuam lednx 
alitjuamdiu rebus publicis deditoperam , mox antein iis relictis 
ad philosopbiam totuni se convertit. « Dcmocritus (vere falsone 
non quaeremus) " narrat Cicero , de Fin, V. 29. § 87. ii dicitur 
oculis se privasse. Certe , ut quam minime animiis a cogitatio- 
nibiis abduceretur , patrimonium neglesit , agras deseruitin- 
cultos : qaid quaercus atiud , nisi beatam vitani? Quam si 
etiamin rerumcogitationeponebat, tameuexilfa investigatione 
naturae consequi volebat, bono ut esset antnio. Ideoenimille 
sutnmum boDum sv^Vfitav et snepe ädajU/SffZVappellatjidest, 
ammum terrore liberum." cf. Tqsc. V. 39. § 114. A.Gellius, 
N. A. X. 17. ibiqueiuterpretesined. Gronov. et Hor. Epist.1. 
12. V. 12. ibique Comment. Criiquiauus. — Ab lUa fi^flu/i/as » 
quam sumamm boiium existimabat , fortassis ortn cstfabula, 
eum perpetuo i-isu omnes res humanas risisse ; perindeatque 
Heraclitus Epbesius, aliquanto pnoris aetatis philosoplins , sed 
toto coelo a Democrito tum indole tum doctnna diversus , eas- 
dem semper deflevisse perbibetur. Notissima praeterea est De- 



218 COMMENT ARIUS 

mocriti sententia de poetico farore , quam Horatius memoravit 
A. P. V. 296. <( Excliidit sanos Hdicone poetas Democritus." et 
Cicero , de Divin. I. 37« § 80. « Negat sine furore Democritos 
quemquam poetam magnum esse posse ; guod idem dixit Pla- 
to. " cf. de Orat. IL 46. § 194. Plato, Phaedr. p. 245. A. et viri 
mihi conjunctissimils. BuschKeiser, Comment, qua instituitar 
comparatio placitomm Platonis et Aristotelis de ratione et prin- 
cipiis artis poetlcae, praemio ornata (Leodii 1830.)p. 19—23. — 
!^eliquit Democritus yaria scripta moralia et physica , qaoram 
nonnisi pauca fragmenta , egregias tamen sententias morales 
continentia, supersunt, quae nuperrime coUegit Jo. Conr. Ord- 
lius j in Opusc. Graec. sententiosis et moralibus (Lipsiae 1819.) 
p, 91 — 135. De scriptorum ejus stilo haec Cicero, Orat. 20. 
§ 67. « Video visum esse nonnullis , Platonis et Democriti locu- 
tionem, etsi absitaversu, tamen, quod incitatius feratur , et 
darissimis verborum luminibus utatur , potius poema putan*- 
dam , quam comicorum poetärmn : apud quos , nisi quod ver- 
siculi sunt , nihil est aliud quotidiani dissimile sermonis." (de 
poetarum com. locutione vid. supra ad v. 169. p. 287. seq.) 

Democriti philosophia duabus maxime inclaruit sententiis, 
altera de atomis , quam sic explicat Cicero de Fin. L 6. § 17. 
« Ille ccrOfJLOVQ , quas appellat , id est , corpora individua pro- 
pter soliditatem , cenjset in infinito inani , in quo nihil nec 
summum, nec infimum, nec medium , nec ultimum , nec citi* 
mum est , ita ferri, ut concursionibus inter se cohaerescant : ex 
quo efficiantur ea, quae sint^ quaeque cemantur, omnia; 
eumque motum atomorum nullo a principio, sed aetemo tempo- 
re , intelligi convenire." Altera sententia est , quod putabat 
imagines , quas iiSoiXd y spectra , dixit, a rebus omnibus efflae- 
re et ad oculos nostros manare indeque mente percipi. DeDemo- 
crito vid. Krug. in Philos. Lex. Schoell. LLLp.449 — 450l 
Tennemann. Grundriss der Gesch. der Philos. ed. Wendt«. § 
105. Gedikii Hist. Philos. antiq. p. 73 — 79. Ernestus in Clave 
Cic. qui tum veterum loca^ tum recentiorum de Democritb 
scripta recensuerunt. 

v. 1 95 . Periphrasis est camelopardaleos. Rectam loci constm- 
ctionem dedit Sanadonus: « panthera camelo confusa diversnm 
tamen ab utroque genus ;" adeo ut diversum genus sit appositio 



AD VEiis. !94. 195. 



319 



*caLuloriim panthera confusa camiilo. Nidlum eiiim idoneuDi 
sensum elEcias , si diversum genus pioaccusativo habeas. Qui 
lioc tamen fecerunt , vocem genus tautum reapexisse videnlui- , 
neglesisse autem adjectivum diversum. cf. Schmid, ad h. 1. et 
in addendis p. 308. 

Diversum pi-oprie est quod di vergil , deiade, raagis generaliter - 
samtum, id quod oppositvim, coatraimm est. , cf. Kiitzius in . 
Jahihiicher fiix Pbilol. uud Paedag. X. p. 84. 

Confusa. Confusus propiie est fimdendo permistus , 

Camelopardaiis, sive girafa recentioribus , tautum fere ex 
peregrinatorumnairatiouibusinuotuit, donec anuo 1827. Pa- 
risios allata est, quam Gallorumi-egi dono niisit jEgypti saU'a- 
pes Turcicus. Parisienses, qui ipsos veteres Athenieiises novi 
cujusque studio el Romanos vana gaudia spectandi cupidine 
viacunt, ad nunquam ante visum animal giegatim confLuunt 
omnii^ue modo adventum celebrant. Nomine ejus et effigie ve- 
stes etornameutaiusigniuntur , cjuae mox , quoniam Parisien- 
siuin de cultu esteriio edicta per omiiem fere Europam legis vim 
habere videntui-, quoquoversus diniittuntur etsummamapud 
uiriusque sesus elegantiores liomines celebritatem nanciscuntur. 
Parisiis interea poetae populares fabulam in ibeatrjs eshibent . 
quam a iribus psiLtacis ex vi>ai'io legio sub adventum girafae 
conscriptam esse iiugebant. Viii gt-avissimi denique , Aca- 
demiae Regiae Doctrinarum sodales, in sollemui conventu 
conimentationes legunt de hujus belluae historia et uatura. 
Sequenti anno aliud girafae specimen Vindobonam vemt , iibi 
si minov apud graviorem Germaniae popuiuot aniuiorum ardor 
fuit, nou profecto niinus doctae prodierunt de eodem dis- 
guisitioiies. Exquibusguum nonnullauobis iunotuerint, haec, 
qoae sequuntur, composuimus de historiacamelopardaleos, col- 
lalis ta me n , i^uantum licuit , veterum scriptorum locis. Aate 
Tero juserimus quae de eodem ad nostrum Horatii locum scri- 
psit Angelus Politianus in ltbi'o MiscelJaneornm , capite 3. edito 



I 



anno 14 



. qui 



ibus neglectis receniiores Horatii interpretes n 



semel a vero recesseruot. « Horatius in epistola ad Augustum ; 

Diversum inqiiit, confusa genus pauthera camelo. PiosoHmjam 

J^lica praelectione dictavimas videri enm de cnmetopardali , 



COMMENT AB 1U8 



I 

I 
I 



quae vulgo girafa dicitiir , sentii-e. Quam eiiim vocamus pan- 
theram , Graecl pardalin. Et liauc a rege deJQ ipso i'Eg;ypti , 
(jut Sultanus vocatur , inter munera alia dono missam Laurenbo 
Meclici vidimus , non tam meo , quam ingeiiiofum otnnium , 
virtutumijiie patrono. Tantum rairati siimus habere ipsam cor- 
nlcula , quanquam mas erät, quoniam de his nihil bacteous 
in veteribus memoriis legebamus. (Politiaimm latnit igitur Op- 
piani descripiio , <jui cornua memoravit.) Caeterum Gi'aecas 
Heliodorus, nondilntaescripior auctoritalis, libro jEthiopico- 
rum decimo (cap. 27. p. 496. Scripsil autem Heliodoi-ussui 
Tbeodosio Magno ejusque filiis) , in hanc ferme seutentiamde 
ea meminit, cumscilicet Hydaspae regi^tbiopum dono datam 
ab Auxoinltarum legatis fabulatur. Postremo , inijuit , acces- 
eere etiam Anxomitarum legati , uou vecttga)esilli.qiiidem, sed 
amici, etfoedere juncti, quibeuevolcntiamrebus piospevege- 
stisindicaotes, cuinalia etipsi inunera obtulerant, tumiu primis 
animantein quampiam inusitata specie , uaturaque ; cujus ad 
magnitudiiiem cameli proceritas , color pelljsque pantherae, 
maculis velud florentibus variegala. Postremo irifra alvum par- 
tes , humisubsidebant ,sicutiiuIeonibus videuins. Ilumeripe- 
desque priores , atque itera pectus , praeter caeterorutu mem- 



bioi 



i'aiionem procera. 



lenuis cerviÄ , et 



quae 






corporis mole in olorinum col]am se tendereL Cameio caputsi 
mile. Major ipsa peae dupio cpiam Lib>^ssae stritlbi , sabscri- 
ptosque vclut oculos torve motans eonnivebat. Incessus autem 
loage a tiiraa n tiu m caeterarum terrcstrium , vcl aquatiJium dis- 
similis : neque enim vicissatim crura simul , sed dextra pari- 
tei' , dein sinistrautraqueagitabat, cumqtie iis suspensa profe- 
rebat latera , tractu tnotuque tam facili , ut eani quo vellet , te- 
nui capislro vertici devincto , velmi fortissirao vinculo , ma- 
gistei- peiduceret. Hacc ut est conspecta animans , omnem 
continuo muititudinem obstupefecit , speciesque nomen iu- 
veuit ex iis quae praecipua in corpore , sic ui es tempore 
eam populos camelopardalin appellaret. Hactenus Heliodorns. 
Dion vero. Graecus et ipse auctor, in terlio quadragesimo- 
que Romaaac historiae libro (cap. 23,), de Caesare narrans , 
ita fcrme scribit : camelopardalin vero ipse Romam addusil. 
etpopulo ostendit. Id atiimal caetera canieins , crura antemin- 



AD VEAs. 195. 321 

alia habet, posteriora prioräbus magis treria , utacluni- 
bus attolUseusitn, quasi ascendenti simile incipiat , corpusijue 
rellc[uum sublime admodum crurifaus prioribus .sustentatur , 
sed cerris ia altitudinem peae peculiarem se töllit. Colore 
ipsa maculoso , ceu panthera : quo Iit ut ambonim promiscuo 
Tocabulo censeatur. Plinius vero de cameKs tractaiis , hoe quo- 
qne addit (VIII. 18.); Harumaliquasimilitudoin duotrans- 
fertur animalia : nabun jEtliiopes vocaiit , colio similem equo , 
pedibus etcruiibusbovi , camelo capite,macu)isalbi5, rutilum 
colorem distingueDtibus , unde appeltata camelopardalis , dicta- 
toris Caesaris circensibus ludis primum visa Romae. Ex eo sub- 
inde cernitur , adspectii magis quam feritate couspicua : «piare 
etiam ovis ferae nomen invenit. Consimilia ferme buic etiani 
Solinus piodidit, quo loco de iEthiopibus(cap, 30. p. 41. ed. 
Salmasii). Sed et M. Varro in libro de lingua Latina ad Cicero- 
ncni : Camelus , ioquit, suo nomine SyriacoinLatitmm veuit , 
ut Alexandrea camelopardalis nuper addacta , quod erät ilguia 
ut camelus, maculls ut paiithera." 

Camelopardalis jam atitiquissimis temporibus cognita fuit , 
uti palel ex opere musivoPraenestino, descripto a viro uobi- 
iissimo de Caylus , Recueil d'aittLques peiatures (Paris 1717.) , 
aliisque; etex duabus giralis nuper de opere caelato tempiorum 
jEgyptiacorum delineatis a GalUs Laucreto et Jomardo. Primam 
ejus fecit meutionem Moyses , Deui. XIV. 16. — Aristoteli 
ut el yEliano erät ignota. Ptoleuiaeus Pliiiadelphus in pompa 
splendidissima , quam descripsit Callixenus apud Athenaeam , 
Deipnosoph. V. p. 196—203. Alexandrinis camelopardaKu 
Qiia cum rhiDOcerote monstravit. — Primus descripsit Agatbar- 
cbides (qui sub Ptolemaeo Pbjscone et Latburo floruit a, C. 
148 — 105.); deiude Ärtemidorus Epbesius (a. C. 100.) ; vid. 
niriusque fragm. in HudsouiGeogr. Graec.min. — Julius Caesar 
ex j15gypto Bomam girafas advexit . quas Varro Horatiusque ri- 
derunt, Strabo XVI. 4. p. 1120. XVII. 3. p. lI83.{Amst. 
1707-) et Plinius, 1. I, descripserunt. Diodorus Siculus , II. 
ftl. p. 163. aut easdem vidit autaliam quandam in itinereAsi- 
Rtico. Descripsit etiam Oppianus minor in poemate de Venati- 
one,III.461 — 481. (Oppianus major Cilix, qui scnpsit poema 
qiiinque librorum de piscatione , vixissecreditursub finemse- 
21 



8^ PCOdMENTARIUS 

etili secimdi p. C. et avunculus faisse Oppiani minorisi S jri , qui 
sei^entb sectdi initio floruisse dicitur , vid. Schoell* Gesclu der 
Griecfa. Lit. II. p. 354 — 357.) Commodus itnperator ia amplii-^ 
theatro« ut alias feras multas, sic etiam camelopardalin ipse 
interfedt^ cf. Dio Cassius LXXII. 10. Gordianus tertius inter 
plurimas quadrupedeis decem camelopardales Romam afferendas 
curavit , quas deinde Philippus A)*abs , qui Gordiauo sacoes- 
sit, ludis secularibus y anno p. G. 248. occidit ; Tid.JuL Ca- 
pitolini Gordianus III. in Hist. Aug. Scriptor* p. 165*ed.Sal- 
masii. Aurelianus in triumpho de Zenobia et Tetrico , anno 
274. quoque secum duxit camelopardalin; vid. FlaviiYopisoi 
Anrelianus in H. A. Script. p. 220. — Philostorchusseculoquarto 
quändam yiderat ; sic etiam Gosmas Indicopleustes (vid^eins 
Topographia Christiana j cujus optima editio exstat in IVf ont- 
fauconi Coll. nova Patrum H. p. 133. seqq. c£ Heeren. Ideen IL 
JSth. c. 1. p. 350. Schoell. II. p. 15 ) aliam in ^thiopia , anno 
535. Gassianus Bassus eas vidit Antiochiae. Suidas memoriae tra- 
didit ^thiopes Leoni VL (regnavit886 — 911.) camelopardalin 
dono misisse Constantinopolin. Vincentius Belloyacensis , mo- 
nächus Dominicanus , girafam vidit , quam imperator Frideri- 
cus L inter 1 152. et 1 190. a Babylonico sultano accepit , quam 
ut videtur , descripsit in Speculo Historiali , quod JacK)l)iu 
Maerlantius seculo XIII. Belgicis versibus vertit. AlberUB 
Magnus aliam descripsit , quam Egypti sultanus imperaton 
Friderico H. inter 1218 et 1250donavit: Pachymeres eam, 
quam Michael VEL Gonstantinopoli accepit a rege ^thiopfae 
inter 1260. et 1282. Quam vidit Politianus ipsum audivimus 
narrantem; Antonius Constantius , in epistola adManfredom, 
principem Parmensem, scripta 1437. eandem descripsit 
Posteriore tempore aliae quoque in Europam , saltem Constan* 
tinopolin ad Turcarum imperatores, allatae esse dicontur ; m 
errent, qui, ut Gibbonus , History of the decl. and &11 af the 
B-on/i. Empire cap. 4. fecit, affirment eas post reuatas lileras 
in Europa uQn fuisse. Sads tamen diu ibi nulla affuit , ut reoens 
adventus mijto cel^braretar. cf. Jahrbiicher der PhiloLnnd 
Paed. IV. p. 108. VII. p. 229. seq. ubi varia variis linguis girafae 
nomina etiam sunt relata. Politiani Miscellanea, quuminOpe* 
ribus, tum etiam in (^ruteri Lampad« tomo I. exstant. Im- 



Ai> VEUs. 195. 196. 



333 



primis aiitem vid. A. Vosmaer , Besclirqviug van hetkameel- 
paard , zgnde het bereide vei , en bet geheeJe geraamte over- 
gezooden aan het kabinet van den Prins van Oranje. Amst. 
1787. Pluiima loca veteram et recentiorum ad suum usque 
t«mpm receiJsuit Vosmaeriiis: efflgiem dedil , qiialem ex pelle 
ei sceleto efficere poleral. Sceleli descripdonem accuratam addi- 
dit Petrus Camper. — Receutesdeacriptionesex Histoiiae IVa- 
turalis scriploribus petas , et ex diario , Vaderlandsclie Lei- 
teroefeningen, 1828. n°. I. p. 21 — 35. cum effigie aere incba. 
cf. the Monthly Review, May, 1830, p. 155, Uimm girafae 
Specimen adhuc in Europa superest Parisiis , descriptum in di- 
ario, Konst- en Letlerbode 1831. n", 15. p. 237. 

T. 196. E/ephas aibus, maximum et i-arissimum est elepban- 
tonim genus. Tanto hoiiore habetur in iis regionibus , ubi ali- 
oraiu elephantomm magna est copia , ut plures Indiae reges , 
imprimis ultra Gangem , inter tilalos , ijuibus gandent pluri- 
mis et superbissimis , non ultimum ducant domlnum dici ele- 
pbantialbi. Bellis cruentisibidem saepe causam dedisse fertiir, 
miraque narrant peiegrinalores recentiores de splendore el 



regulis istis , qciibu 



pos- 



SQDitu, quo elepbas albuj 

sessio e j us coniigeril. Degere solet indomoregia, supellectilt 
pretiosa instrucia , et immeroso servorum gregi cura mandata 
est non tantum qiiibus opus sit pi-aestandi , sed etiam quibus 
delectetnr el ornetur. Ex veteribus scriploribus elephantos 
descripsil PUnius, H. N. VIII. 1—12. Solinas , Polyh. 25. 
Elephantum album memoravit jElianus , Hist. Anim. III. 46, 
Latina forma elephantus pro Graeca elephas perpetuo usus esse 
videtur Cicei-o. 

Converteret. « Piiscianus bis bunc versum laudat p. 642. et 
649. ubi vetustus et eximius Codexin bibliotheca publica Cnn- 
tabrigiae sic verba exbibet : « Si forei in teim, liderei Demo- 
critns , sen diversum coufiisa genns pantheracamelo , siveele- 
pbas aibus vulgi convcrterit ora." Placet hic praeteritum tem- 
pus magis qnam imperiectum : sic alibi , Sat. l. 1. v. 1. « Qui 
fit. Miiecenas, nt »emo, quam sibi sortem seu ratio rferfw(V 
sen fors objecerit, illacontentus vivaL" Quainqiiam utrumvis 
sai commode admitti potest , hae lociscnsusdifTcrentiai ridc- 

it, si forte converterpt ; nJeret, si ']3m conver//<rt't." Hoet: 



COMMENTARIUS 



Bentlejus ; qui ut a nonnullorum iuterpretum cavillationibiis 
propter hanc a se receptam emeudationein vindicetur , sa^ä 
eritaddidisse doctissimi Jaliniiverba: « Converleret propier ci>- 
dicum consensum reticendmii est, quani^am per se converterit, 
quod nonnulli Prisciani codices exhibent , bene ferri possetel 
j-em in facto positani denotaret, cf. Cicero , pro Boscio Am. 
35. § 99. « Quid erät , quod Capitonem primum scire voiue- 
rit?" Democritus enim exempli loco adducitur, elverban- 
deret Democritus , si in. vivisesset, fere ideoi sigoificant, qnod 
quims rideat si converterit.'^ cf. Zellius. 

V. 197- 198. Negotium , quod Democrito phUosopho pla- 
cilui'mn fuisae tingit Horatius, ipsc saepe revera fecisse censeo- 
dus est , ipiippe quo oemo festivius vitiä pravaqiie populi studia 
ridere coDsueverit. 

T. 198. Mimo. « Mimus i. e. hislrio." Comm. Cruq. Ml- 
mus hic usurpatum est sensugeneralioriproquovis actore, nti 
jam bene monuit Sanadonus, IdemobtinuitEpist. I. 18. V. 14 
ubi vid. Haberfeldt. et Schmid. Mimus autem proprie di- 
citur mimorum actor , qnod fabularum scenicariun genus o- 
ptime descripsit Bergmaiinus , I. I. p. 23. seq. « Praeier 
comoedias et ti'agoedias , aliud poeseos scenicae genus con- 
tinebatur ntimis , idque ad comoediara propius accedens, 
quippe ulriusque erät vitiä hominum perstringere. Sed in 
comoedia id fiebat a pluribus , in mimis ab uno tautum acto- 
re , qui vei in sc^a vei privatim alienos mores carmtoe et 
gestuimitaristudebat, Graece fj.tj/.e1j^cc(, MnAe mimua yi sm 
proprie imiVaiione»isignilicat. Sed r ursus , quemadmodam de 
tragoedia et comoedia vidimus , slc etiam niimi vei Graecierant 
argumenti vei Romani. Iiii per excellentiom mimi dicebantur, 



atqui 



ictoribus palliads 



pro n 



ntiabat 



iplanipediM 
sive planipedariae ; ipsi actores planipedes sive mimi planipedes 
voeabantur, quia , ut ait Diomedes , Jn piano orcbestrae ke- 
häni. Agebant autem i-iciniali, id est, riclnio , quod erät 
vestimenti Romani geuus , induti , unde ricinlati mimi plani- 
pedes dicli suru , el ipsa haec mimorum forma riciniata, GraeM 
KUTCUTToXafict vocata est, a Graeco xöSTOtTToAjJ, qua voce 
Romanorumriciniumsignificatumfuissevidetur. Egitdcutroque 
hoe m imor um fieae roBeaTens. 1. 1. ca p.4. § 5. 6.p,dl — 68."- 



AD TERs. 106— aOO. 325 

Mimorum scnptores clarissiini fueruDt Cu. Mattius , Decimus 
Laberius , eqiies Romanus , et Publius Sjrus , servus genere , 
dein liberius et discipnlus Laberii, qui omnes aequalesfuei-e 
C Juiii Caesai-is. Laberii prologum elegantissitniim servavit 
Macrobius, Saturn. II. 7. Publii Sjri egregiae sapersunt sen- 
tentiae ex mitnis , cfuos scripsit , excerptae. 

Fescennini versus , salurae , atellanae et mimi ad uQum fere 
poeseos genus refeiH posse videntur, cui prae i'eli(jua poesi 
mgeuiuui Italorum mirifice indulsit, et guo maxime et diutis- 
sime eminult : ncgue veri caret sunililudiDe iugeuiosa Schlegelii 
conjectura, Italicam co»imerfi'a dell' arte , utvocant, ejusi^ue 
perpetuae dramatis personas jirlecchino et Polichinello mimo- 
mm et atellauarum novissimam esse progeuiem. Sic forlasse 
etiaui caviJlatoriascommata, quibus statuac , quas dicuut f m.^- 
quino eX. Mar/brio , (|iiaeque adhuc Romae esse femotur , sibi 
respoudere Gngunt salirici populares, ab origiue aliquaoi ba- 
beut cum vcterum Romanorum Fescennmis simiiiludinem. Ä. 
mimis diversi fueruut pantomimi, qm tempore Augusti, cui 
in deliciis eranl , pviraum celebrari coeperuuL Ui solo ge- 
stu etsaltatione, non voce et cantu fabulas agebanl, Cdeberri- 
mi fuerunt Pjlades, Rathjilus, et Pjladis discipuius Hylas, 
qai omues Augusti aetate tloruerun L 

De mimis vid. Schoell. 1. 1. 1. p. 299. seq. Schlegel. 1. 1. H. p. 
5—12. Valckenaer. Annot, in Adoniaz. Theocr.p. 198— 207. 
Heindorf. ad Sat. I. 2. v. 2. 1. 10. v. 6. Wieland , Hor. Sat. I. 
p. 294— 301. Interpretes ad Taciti Ännal. 1.54. Weichert. 
Poiit. Eel. p. 287. de Decimo Laberio, ibid. p. 334. seq. De 
pantominiis, Salmasius ad Flavium Vopiscum, iu Hist. Aug. 
Bcripl p. 496— 504. Scbmid. adEpisi. II.2. v. 125. Lessing, 
Abhandlung von den Pautomimen der Allen. S. W. IX. p. 
277 — 293. De ulrisque, Macrobius, Saturn. II. 7. Baehr. 1, 1. p. 
73 — 78. G. A. R. WoIfF, de canticis in Rom. fab. sceu. p. 
20—22. Sed imprimis Bernhardy, L 1. p. 103. 168. seq. 
185—189. 197—200. 

V. 199. 200. Proverbialis locutio similis Graecorum fabellae : 
iVai Tii 'sMye iiuöoV o S^ rh wr« enivei. vid. Piov. Graec. ed. , 
A.'Schotti! Zenobii V. 42. Diogeuiani VUL 10. Huic plura 
hrfiteb^iit sbnilia proyerbia, e. g. vexf^ Ksyav fJtiSout eU oS{. 



aSB COMLIISNTABIU9 

Dic^utiaii. VL BX Suid. X* 47«eir.Er&imiAdag.I.4an^S6. 
Blrr^AO. Tfiremius, H^ut h 3. y. JIO. ubi cf. We5terhoY. 
« AjStntus ! oaeiUe haud seit, quam mihi niuiG;5ur)doiiaxret&- 
biilaiiL^' Hor* Sat. J« l. v» 90. 0)i( <( Infelix operam perdas; at 
si quis aselli&n in qiimpQ doceat pareiitem currere frenia.'' Ge» 
ia Pison. 30. § 73. « Qoid nuncte, mne^ literas doceam?" 
ScripioTB^z::: poetas» cf. ad v. 36. p. 91 . 
A^eUo. . • • fabelhm* Vim^ dimiautiya Ipd festiyitateiii mpl- 
VsasL äiigent* 

Surdo tranalate accipi^ndum diioo pro s^pido ^ qui non fle* 
otitnr, non animadv^r^i* . 

▼. 200*^207. MarUaudU99 Epiat* QnU p. 87. hujos lod sea- 
sum sie interpretatus eust; « Quis «nim actor adeo yocaliset 
^eyT£f6(Pwog es;, ut exfiudiri possit intantostrepitay cum 
qno ludi spectantur in no^tris theatris? iibipraedpaeplaoent 
decoramenta histrionica et yestes peregrinae , auroxegaliostro^ 
que fiilgentes. Hia peregrinis diyitiis actor oblitiia, statim ac 
scenam ingressus esty immen^o plausu accipitur. SiaproximQ 
quaeraa causam gaudii hujua repentim, et num actor adbac 
dixerit aliquid , quod in tantam exsoltationem auditores conje* 
<?erit: respondebit , nihil quidiem dixit , sed, o bone^ nonne yi- 
des urbanitatem peregrini^ habitus et facetias yestis yiolaoeae 
Tarentitinctae?" 

y. 200. 201. . Gonunode comparayit Wielandus locom S^ne-* 
cae , de mentis suae firmitate gloriäntis, Epist. 83. « Ecce cir- 
censium obstrepit clamor ; subita aliqua et universa yoce ferion- 
tur aures meae, nec cogitationem meamexcutiiint, necinter- 
rampunt quidem. Fremitum patientissime fero; multaeyoces, 
et in unum confiisae, pro fluctu mihi sunt aut vento silvam yer* 
berante , et ceteris sine intellectu sonantibus." In ultima ha- 
jus loci parte Seneca versum Horatianum sequentem (203.) 
aperte imitatus est, quod, ut saepius docuit Obbarius in elegan- 
tissimia trium Horatii epistolarum coI^mentariis, £r€;quentissi- 
me facere consuevit Seneca. 

Permncerej cf.A.P. 81. de jambo: « populares yincentem 
strepitus." 

Koces. Vox fortis et sonora yeteribu3 ab antiquiasimis inde 
temporibus magno pretio habebatur , ut de Homcpn heroibus 



AD VBfis. 2(K>r-iM)3. J^ 

ciOofiUt 9 quorum pliures et praesertim Menelaus semper aiulit 
fioiff *ayM66c. Neque miraQdum hoe est; Uuuenim belU^am 
domi €oraia po|>ul;o $ub dio verBa fac^re Opu^ foit viris priaci- 
pibus; cui xei quanta voci3 intemio esset adhibenda faoile- 
apparet , si reputamus , coronam civium , quae adstaret, ^7 
qiiot anillibiis constitisse. Quotoaquisque veroy ojoi vvy fyiorol 

eiiTiVy eon]flii.oerte^ qoi in nostxis regiönibus d^unt , sul>;4ip 
coram popiilo dicens a bts mille bominifnis exaudiretur 7 In thea- 
tris , quibus quoque multa milliä adesse solebant ^ ars quodam- 
modo histrionibus subvenisse veraest sioule^ tum.arti£i<^p$a pa- 
rietum structura ^ tum larvis sive personis , quibus vultum te- 
gebant, quaeque ita constructae fuisse dicuntur , ut vocem red- 
derent multo £oirtiorem<. De pecsonis vid. G. A» B. Wo)£ de 
canticis p. 22-r-25. 

v« 202. Doabas aptissimis imaginibus strepitus theatralis no-* 
tatur. 

Garganum nemus» cf. Carm. II. 0. v. 6. 7. « Aquilonibus 
querceta Gargani laborant*'' Lucani Pharsai* V. 378—380. 
Ausoniam torquens qua frugifer oram ^ 
Dalmatio Boreae , Calabroqtie obnoxius austro 
Appulus Hadriacas exit Garganus in undas. 
Garganus mons , per juga cum Apenniui parte meridionali con- 
junctus , est peninsula montuosa Apuliae , quae trecentorum fe- 
re stadiorum in circuitu esse didtur, et cujus vallibus plures 
continentur lacus. Quum hio terrae tractus ventis , qui mare 
Adriatieum illo loco praesertim infestant navigationemque pe- 
riculosam reddunt , a tribus regionibus sit exposita , silvarum , 
quibus juga ubivis tecta erant , mugitus , procella oborta , longe 
lateque audiebatur. cf. Mannert. Geogr. IX. 2. p, 20^-*24. 
Mitscberlich. ad Hor« Garnu IL 9. v. 6. 

Mare Tuscum. Ut mare Superum erät omne mare versus 
orientem Italiae tam mare Adriatieum quam lonicum , sic mare 
Inferum dicebant totum maris tractum ab Alpibus ad Siciliam 
insulam , cujus partem septentrionalem mare Ligusticum , ce- 
teram Graeco nomine mare Tyrrhenum, Latino autem Tuscum 
Tocabant; cf. Mannert. 1. 1. IX. 1. p. 7. seq. 

V. 203. . Ludi. Ludus est yox generalior , qua proprie signi- 
Gcatur, quidquid publice ad populi oblectamentum exhibe- 



326 COMMENTARIUS 

batur^ sea in circo; nve in theatris, sive edam incotnpiti& 
Ei artes. Et hic explicationi inservit et fere idem yalet quod 
scilicet; poeta enim significare voit , opera artifieiosa et splendo- 
'irem extemum poptdo in ludis anice placere plausaque ingenti 
eseipir 

ArteBj ut Graecorum rijQ^ou^ dicuntor quaeeonqua opera 
artifieiosa; c£ Garm. IV. 8. v. 6. ibique Mitscherlielu 

Divite me scilicet artinm , 
Qaas adt Pairbarius protolit aat Scopas« 
&pist« L 6. V* 17. 18r ibique Schmid. 

I nunc , argentam et marmor Vetus aeraqne el artes 
Suspice, cum gemmis Tyrios mirare colores. 
€j£ Brottkhosv ad Pi^pert. III* 7. t. 39. Burman. adVirg.JEm 
V. 359. Klotzius, Lect. Venus. p. 367. 36& >^rto igitor hic 
signifieäre videntor qnidquid ad<»*natumetappar»tum£K9enictuii 
pertinebaL cf.suprap. 56. 

V. 5204-^207. Hisce yersibus elplicationem contineri ezi- 
stimo artiam , quae in ludis magno cum strepitu spectantnr , et 
exemplum, quomodopopulusRomanus res artificiosaspretiosas- 
que solasi miretur et suspiciat, poeticas autem fabulae^ quae 
agenda est , tirtutes nihil curet. 

V. 204. DiviHae peregrinae sunt , quumjam de actoria cul« 
tu extemo sermo sit , vestimenta splendida , a Romana simplid- 
tate et gravitate aliena; quas si adeo mirarentur , indiciohoe 
quoque erät fore ut, quod etiam ej us temporis historia docet, 
Romani ipsi mox simili ornatu incedere cuperent, atque nunc in- 
actore stupebant. 

Quibus oblttus actor « significat , hoe tam exquisito appara-^ 
tu non omari actorem neque commendari sed commacolari." 
Lambinus. cf . Comment. Gruq. et Ernestus in Clay. Cic. v. 
oblttus, 

V. 205. Concurrit dextera laevae. Seneca , Nat. Quaest. IL 
27. « Illisae manus inter se plausum edunt.'' ibid. 28. « A- 
yersae inter se manus coUisae non plaudunt ^ sed pahna cum pal- 
ma collata plausum facit. Et plurimum interest , utrum cavae 
concutiantur , an planae et extentae . " Erät edam plausuum ars 
quaedam, uti patet ex Ovidio, Art.. Am. LI 13. 114. raptom 
Sabinarum narrante : 



AD VGBS. 208—207. 320 

In mcdio plausu , plausus tunc aite carebat , 

Rex populo praedae signa petenda dediL 

oimperator, qui quum multa insaiiiae dedit signa , tumipse 

'saepius in scena publice cautabat , auctoreSuetonio, in vita. c 

20. « Ädolescenlulosequeslrisoi-dinis, eiquinque ampliusmiUia 

a plebe robustissimae juventiiCis undique elegit, qui divisi ib 

factiones, plausuum genera condiscereot, {bombos slimbrices 

et testas vocabant) operamque navarent canlanli sibi : 

qaorum duces qoadrngena milliä HS. merebant." u Manus 
planae," oit Ernestus ad bunc Suct. locum, « festoj, levJter 
snmalAGtmbrices, cavaeÄo/nios videntureffecisse. " cf. Casau- 
bonuseodem, elRappolius iuComuienl.p.606 — 609. Scbmid. 
adEpist.I.6.v.7. 

T. 206.207. In formam dialogi enunciati sunt , utsuprav. 
39. seqq. quo iterum oralio vividior et ironia acrior facta est. 

Adkuc propria sua de tempore significatione est accipien- 
dum, ad hoe usque tempona punctum ; cf. F. Handii Turselli- 
nu9, I. p. I57. seq. 

Nil sane i. e. plaae nibil ; sic non sane respondet Graecorum 
pavticulis ov liäXscj dii TTdVVi i, e. plaoe non; vid. Heindort 
ad Sat. II. 3. V. 13a 

V. 207. cf.Pereius, Sat. 1.32. « Hicaliquis, culcircumbi 
meros byacintliinalaena est." 

Lana. Marcilius et Marklandus (ad Statii Sylv. II. 3. p. lOlv 
et Epist. CriL p. 87.) legerunt /aena, quam vocem Fesius sii 
explicat: u Laena, vestimenti genus, habitus duplicis: qm- 
dain appellatuui existimant Tusce , quidani Graece , quanul 
^(^/«('fai' dicunt." cf. Passow. ad Persii 1. 1. p. 267. Haecemen- 
datio miriflce placuit Eicbstadio (vid. Kritisclier JVacbtrag p 
231 — 233. ad calcem Horatii Mtschio-Haberfeldtiani) , se« 
paruni idoneis argumentis , quorum ipsiusjudicio praecipuus 
est versus allatus Persii ; qui qtudem poiita saepissime Horatiutl 
imitatus, illic quoque ejus nieminisse potuit, sed tamen non 
ita in servumimitatorum pecus referendusest , ut non , qui 
Horatius de genere loqueretur , ipse speciem äominaret , quaa-* 
do, ut illoloco reveraobtinet , opusfuerit. Fea Marklandum 
satis refntavit hisce usus verbis : <( Cur admirationem tantam 
spvctatorutn ad solam henam , speciem Tcstis , referamus 1 



880 COMHENTABIUS 

Lana generice dicta, 'UnctapurpuraTarentiQa^ estpropur- 
pirfa , seu quacunque v^ste purpurea ,. sed hiq specialius Taren- 
tisia, quae imitabatur violas,'' Veterum Romaaoriun vestes ex 
lanatantum faforicatae erant, deinde paoUatim linteis elxj- 
Imui pannis ad tuuicas interiores uti coeperunt; }K>mbjcioa 
veäiinenta posteriori demum tempore Romae innotuerant. 
De lanänim generibus haec Plinius, H. N. VIII. 48* « Lana 
autem laudatissima Apula , et qaae ia Italia Graeci peooiis 
appellatur, alibi Italica. Tertium locum MUe^iae oves obtinent 
Apulae . breves villo, nec nisi paenalis celehres. Circa Ta- 
rentam Ganusiumque sununam nobilitatem habent»" cf.Go- 
lumeUa VIL 2. 4. Strabo, UI. p. 144. VI. p. 436. XO. p. 57& 
Varro, R. R. II.2. § 18. « Similiter faciendum in oyibus pellitiS) 
quae propter lanae bonitatemy ut sunt Tarentinae et^Atticae, 
pellibus {nteguntur, ne lana inquinetur^ quo minujs Felinfid 
recte possit , vei layari et pararL" 

Tarentino violas tmitaia t^eneno. Plinius, H. N.IX«.39« « Par* 
purae usum Romae semper fuisse video , sed Romolo in trabea. 
Nam tc^praetexta, et latiore clava Tullum Hostiliume regibus 
primum usum Hetruscis devictis satis constat. Nepos Comelio^y 
qui Divi Augustiprincipatuobiit, me, inquit, javene violacea 
porpura vigebat , cajus libra denariis centam venibat : nec mal- 
to post rubra Tarentina. Huic successit dibapha Tyriä , qaae 
in libras denariis mille nou poterat emi . . . • ; Dibapha tuucdi- 
cebatur , quae bis tincta esset , veluti magnifico impendio, qoa- 
lis nunc omnes.pene commodiores purpurae tingan tur." c£ 
Rrouckhus. ad Tib. VL. 6. v. 40. IV. 2. v. 16. Voss. ad Viig. Buc. 
IV. 42. p, 206—208. Obbariös ad Hor. Epist. 1. 10. v. 26. 27. 
Schmid, ad n. L et ad Epist. IL 2. v. 181. Jo. Brodaeus, Mis- 
cell. I. & VI. 24. in Gruteri Lampade II. p. 455. seq. 564 Sal- 
masius in notis ad Tertullianum de pallio, et Exercit. Piin. p. 
926. 0. Ferrarius , de re vestiaria II. 7« 

Tarentino. De Tarento legatur imprimis docta et. accora- 
ta Mannerti historia et descriptio, Geogr. IX. 2. p.53 — 64 
Tarenti dotes eximias descripsit Horatius, Tiburi aut Taienti 
cum amico Septimio senectutem agere optans, Garm,IL6. v* 
5—16. td)! cf. Mitscherlich. 



AD VERS. 2QEHSP7. ..sai 

TiJ^ur Argeo pcfiitom colono- 
Sit meae sedes utinam senecta^ y. 
Sit modus lasso maris et viariim 

MiUtiaeque. 
Unde si Parcae prohibent iniquae , 
Dulce pellitis ovibus Qalaesi 
Flumeii et regni^ta petam Laconi 

Rura Phalanto» 
Ille ten^arum mibi praeter aames 
Aagulus ridet ,, ubi Qop Hjm^ tto 
Mella decedant, viridiqiie certat 

Bacca Venafro 5 
Ver ubi longum tepidasque praebet 
Jupiter bnunas, et amicus Aulou 
Fertili Baccho minimuin Falernis 
Invidet uyis. 
Violaa^ Pllnius, H. N* XXI. 6* « Violis honos proximus 
(post lilla). Ear umque plura genera. Purpureae , luteae albae : plan- 
tis omnes ut olus satae. Ex. iis vero, quae sponte apricis et znacris 
locisproveniunt, purpureae, latiore folio ^ statimabradicecarno- 
80 exeunt: solaequeGraeconomineaceteris discernuntur, ap* 
pellatae ia, et ab his ianthina vestis." ibid. e. 8. a Inquibus 
unguento vicisse naturam gaudens luxuria, vestibus quoque 
provocavit eos flores qyii colore conunendantur. Hos animadver- 
to tres esse principales* Rubentemiacocco, qui a rosis ipicante 
gratia idem trahitur suspectu, et in pmrpuras Tjrias , dibaphas- 
que ac Laconicas. Alium in ametbysto, quiaviola: etipsein 
purpureum, quemque ianthinum appellavimus/' cf.J.H*Voss« 
ad Virg. fiuc. IL 47. p. 77—79. 

Imitata. Homeriani, Odyss. IV. 135. loSyeCp^ig elpog in- 
terpretatio est nostrum lana violas imitata. 

yenenuMj ut Graecum (pdfficcKOV 9 quanquam noxii notio 
pauUatim praevaluit, de quocumque succo acriore et amariore 
dicebatur, imprimis, qui ad medicinam et tincturampertine- 
bat. cf. Heyn. et Voss. ad Virg. Georg. II. 465. 

T* 206—270. In reliqua hajus epistolae parte, tanquam 
peroratione, poeta propius se ad Augiistum convertit, ei- 
que , quem de poesi generadm, praesertim de soenica,* et de 



382 CX>lffiMBNTARlUS 

veteribus poetis Romanis satis dbcuerat', nunc libera sed pra- 
denti ratione suadere studet^ qruo loco sui temporis poetae, 
aliis poeseos generibus operam dantes, ih quorum numero se 
ipse callide includit, ab eo habendi, quantiqueeommoperarint 
aestimanda. - 

y. 208— 213. Ne tamen Augustuscredat, se artem scenicam 
parvi aestimare) vei eam ob causam poetas Romanos scenicos 
parce laudare vitiaque indicare et difficaltates enarrare, quibus 
tota res scenica Romae premebatur , quoniam non e re suadnxe- 
rit eam tractare , affirmat , sibi summum artis fiistigium tetigisse 
videri, quicmiqae hujus poeseos legibusac propositorite satjs- 
fecerlu 

V. 208. Recusem. Recosare proprie est causam afferre cur ali- 
quid facere nolis; quae significatio hio öptime convenit. Alteia 
enim causa, supra allata, erant aerumnae, quibus Romae se 
exponebat poeta scenicus ; alteram , sive veram sive fictam, in- 
fra dedit , de omni altlore poeseos genere locutus , v. 259. <( nec 
meus audet rem tentare pudor, quam vires ferre recusent." 

V. 209. ' TVöcfo»^. cf. Terent. Phorm. prol. 18. « Qui artem 
tractant mosicam." Cic. Acad. II. 7. §22. « Quid eniinest, 
quod arte eiBcipossity nisiis, qui artem tractabit, multa per- 
ceperit." Hor. Garm. II. L v. 5. 6. « Periculosae plenum opns 
aleae tractas." cf. supra v. 116. 

Laudare maligne. cf . Quintil L O. IL 2. § 6. (ubi vid. Spal- 
ding.) « In laudandis discipnlorum dictionibus nec malignos, 
nec effusus : quia res altera taedium laboris , altera securitatem 
parit." Ovidii Her. XVI. 143. 144. « Minor est tua gloria vero: 
famaque de forma paene maligna tua est." Est igitur maKgne 
laudare j parce , frigide laudare , ut invidi solent, vei potius ita, 
at quae laudes videantur , re vera irrisio sit. cf. Dacer. et Sclmiid« 

V. 210. Ante hunc versum, uti bene animadvertit Heinddi£ 
ad Sat. n. 1. V. 80. supplendumest^ceito^ sichabetOj yelsimile 
quid 9 propter vividam orationis formam omissum , cf. Epist. !• 
1. V. 13—15.1. 18. V. 58— 60. Cicero, Epist ad Fain. V. 12. 

§ 10. « Ac ne forte mirere , cur a te id nunc tanto 

opere et tam multis verbis petamus : illa nos cupiditas incen£t, 
de qua antea scripsL" de Orat. II. 46. § 191>: « Ac, ne forte 
hoe magnum ac mirabile esse videatur, hominem toUes irasciy 



t 



AD rans. 207— 2ia 

toties dolei'e, toties omni aaimi niotuconcitar!,praesGrtiininre- 
busalienis: magna vis estearum senlentiarum, atque eorum lo- 
conini, quos agas traclesquedicendo." Ovidius, Remed. Amor. 

465. « A.C ne forte putes nova me tihi condere jura vidit 

id Ätiides." 

Similitudinem hoe versu significatam bene explicavit Erasraus, 
Adag. n. 5. n° . 3. (( Proverbiali figura dixit Horaiius , ireper 
exlenlum funem , proeoquodest, remfactu perijuamdifHcileiu 
praestare Dcjae vei tantUluni aberrare. Siitnluiii a funambulis , 
ut Acroni placei, qiiinonsme summa arle,siiramoqueusu, per 
funem protensum ingrediuiitLir. Quaeres, sicuticonjiceie li- 
cel, priscis ingeiiti miraculo fuit." Erasmum bene staluisse, 
a veteribus masima admiratione speclatos esse funambulos, bisce 
locis probalur, Terent. Hec. pral. I. 4. (ubi cf. Westerhov.) 
« Populus studio stupidiis in funambalo animum occiiparat." 
Manilii Astion. V. 651—655. 

In praeiupta dabit studlum , vincetque periclo 
Ingeniiim ; aut tenues aiisus siae limiDe gressiis , 
Certa per extentos ponit vcstigia fiines ; 
Etcoelimeditatusiter, vesiigia pendet ' 
Paene sua , et pendens populum suspendit ab ipso. 
et Pelronii epigramma ; 

Stuppea suppmitis tenduntur viucula Ugnis , 
Quae superaeiius praeiendit crura viator. 
Brachia disteiidens gressum per inaiie gubernat , 
Ne lapsa e graeili planta rudente caiiat. 
Ecce bominis cursus funis et aura regunt. 
Mireris sane, Baxterum, nemine tamensuf&agante, si( 
pretari : h dicit , se non oiagis invidcre Latino comico , quam 
fanambulo, qui, dum stolidae plebiculae gratificari studet. 
cervicis suae periculum adire non veretur." Seneca qr.idem, 
de irall. 13. « Quidenitn" inqnit , « magnlGcum coiisequi^ 
tur, guimeditatus est per intentos funes ire." sedbiebunealios-, 
quc arduos eorporis labores cum animi patJentia , majorem fru* 
ctum praestitura , confert ; ueque igitur quidquam impedit, 
quominus llorattus aptissimc similitudinem a funambidis , quos 
cives siii tanto stupore mirabantur , desumtamelegerit. 
gniQcai'et, quantopere ipse scenicos poetas, qui justum ar— 



384 » COMKBHTARIUS 

tis specimen ediderint , suspiceset* cf« Schiracli» in Indioe» 
De fanambiilis ante Horatii aetatem non freqaens e^tmenlk), 
saepius dein sub imperatoribos. Qain etiam «lepbanti per fii* 
nesire docebantar ^ uti tradldit Suetonius , Neron. 1 l.Galbae6b 
cf. Flavius Vopiscas , Hisu Aug. script. p. 254. « Memorablle 
maxime et Garini et Numeriani (a. p. C. 283—286.) hoe ha- 
buit imperiam , qnod* lados Romanos novis ornatos spectacoHs 
dederunt ,••'••• Nam et neurobaten , qui velat in yencis eo* 
tbarnatos ferretar, exhibait, et ticbobaten , qai per parietem 
orso eluso cacarrit, et ursos mimamagentes^ cet." Ad qnem 
locam haec' e Salmasii notis , ibidem p. 490. describeve kibet: 
m Inter veteram davfiaroTOioU non solam fuere (rX9^90^ci%Aij 
hoe esi 4 funambtdi, qui et hodie notissimi sunt, sed etiam 
PiVfO^^Tdi 9 qoales ntdli fortasse nano visan tur. l^)^OiVofiar * 
TUI ei^ant , qai saper f anes crassiores inambnlabant et saltabant, 
at fieri etiam hodieqae videmas ; nenrobatae vero longe ma- 
jorem artem et aadaciam professi , nervis ac fidicolis ineede- 
bant ac filis tennissimis , ita at vix apparentibns prae tenoitate 
aC subtilitate filis, saper qaae ambalabant, quasi in ventis 

ferri viderentur 'De funambalo hoe uhiy/iaroiisg in an- 

tiquo codice mana exarato reperi: « vidi hominem pendere 
cam via, cai latior erät planta qaam semita: '' qaod ex tempo- 
re in distichon Graecam sic coegi : 

Eliov lyoj, fi^» ^oifi^OQ ^ h ijipi Te^y S^iniv 
fieioripijs eTi^xvt" *lj(yeoQ csrpcsTtrov. '' 
Nicephoras Gregoras , qui inter Byzantinae Historiae scripto- 
res est relatus , et secalo decimo tertio sub Andronico imperatore 
Constantinopoli florait, magnam fanambaloram alioromqae 
similiam artificam gregem, ex ^gypto Constantinöp<^9 
indeqae per totam fere Earopamprofectam, descripsit, YIBL 
10. De fanambulis cf. Lessing, Sämmd. Werke XXII. p. 
281 — ^286. ed Carolir. Casanboni notae ad Capitolhium in H* A. 
Script. p. 68. et quös praeterea laudaverant Pitiscas in Lex. 
Ant. Rom. et Walchias ad Cellarii Ant. Rom. p. 486« 

V. 211 — ^213. cf. A. P.IOO. « Quocanqne volent, aninmm 
anditorrs aganto." Conferri merentur quae de poeseos' efficacia 
ad hanc locum disputat Hnrdias , Lp. 352 — 360. ed. Germa- 
nicae. Qaam vero Horattus maxime tragoediae vim deptngere 



AD VERs. 210^213. 33S 

Tideatur, hujus efficaciae caasas breviter et dilacide expHcatas 
legas apudKrugium,Lex. Philos. Lp. 204 — 207. c£ quaesupra 
de tragoedia retalimus^ p. 226. — Non facile insigniiis exem- 
plum invenietur de yi , quam in hominum animos habent poetae 
scenici, quam Alexandri Pheraei, quod verbis elegantissimi 
l^oxeti hic legisse neminem , puto^ taedebit, Oper. Lp. 287. 
« Alexandrani, Pheraeorum tyrannum » acceptmus asperosupfa 
jnodam et inuniti atque efierato ingenio fiiisse , ita ut homi- 
nes alios vivos defoderet, alios aprorum ursorumque pellibus 
tectos, canibus venatricibus laniandofi objiceret, idquesibipro 
lado atque oblectamento haberet ; quasdam etiam civitates ami- 
cas ac socias immissis sine caussa speculatoribus, repenteuni- 
versas contrucidaret. Coram hoe agebantur aliquando Euripidis 
Troades, qua in fabula dolenter admodum deplorantur Troja- 
norum calamitates. Homo quamvis asper etindomitus, quem- 
que nulla unquam i:es ad misericordiam flectere potuisset, sensit 
tamen se poetices cantibus commoverL Itaque se proripuite 
tbeatro: indignum esse dicens, se, cui tot strages , toturbium 
direptiones , tot civium exquisita tormenta nunquam lacrimam 
onam exprimere potuissent , Hecubae et Andromachae maBs 
illacrimari." Muretianae narrationis^ fons est Plutarchus , in 
Pelopida 29 . p. 293. Paullo aliter refert iElÄnus , V. H. XIV. 40. 
ubi vid. interpretes et praesertim Perizonius, in edit. A.Gronovii. 

y. 21 1 . Inaniter angit , eet. i. e. angit , cet. rebus , quae non 
sunt, sed finguntur. Sic nomen inane Epist. L 17. v. 41. (ubi 
vid. Schmid.) idem est quod O vidius , Am. III. 3. v. 23. dicit 
sine re nomen. Cicero Acad. II. 1 1. § 34. « Quum sit incertum, 
vere inaniterve moveatur?'* cf. ib. II. 15. § 47. ibique Goerenz. 

V. 212. Irritat = IpeQi^ei, adiramprovocat, velpotius, 
graviores au imi affectus ciet. cf. Schmid. 

Mulcet=z permulcet , mitigat placatque iratum vei vehemen- 
tius commotum: ut Carm. III. ll.v.23. « Dum grato Danai 
j^uellas carmine mulces." Virg. Georg. IV. 510. de Orpheo : 
« Mulcentem tigres , et agentem carmine quercus." Et ^n. I. 
65. 66. 

^ole , natnque tibi divum pater atque hominum rex 
Et mulcere dedit fluctus et tollere vento. 
Mukere fere solum apud poetas occurrit. 



390 COMMENTARIU8 

Fabis. Falsi tem>res dicuntor , qui terrores essepatäntnr , 
sed revera non suht. 

y. 213. Ut magus. cf. Episu H. 2. v. 208. 209. 
Somnia , terrcMres magicos , miracula, sagas, 
Nottilrnas Temures portentaque Tbessala rides ? 
Porphyrion, de abstin» IV. 16. (ed. Jae. de Rboer.) Ilafi 

ye fikv ToU nSfcrcufy oi Tep) rh ^em (ro0o)y Kcä tovtov 
^efocTövreQ ^ (ioiyot fih Tpod-uyopevovrat. toutö ykp ^jf- 
Xot KUTCC ryjv^ eTij^äpiöv hoiXtkrov 6 fidyog. ^oSrco Sh [Ji^ti 
Kcä <ref^x(riiiovyivoiT0fjTO Tctp^e, Tiipa-aiQ vevS/JLicTTou , HoTe 
KcäAupetovTöv^TcTTuayroveTiyp^ylf^i r^ lJi»vviiiciTi Tp^b^ roU 
aXXo}ij '%Ti KC^fioiryiKm yivoiro ii^x^KotXog. Appule- 
]xis\ Äpolog. I. p. 4A&. (abi vid. interpretes in ed. Oudend, 
et Bosscbae). « Si^ ,^^ ego apud plurimos lego, Persa- 
rum lingua .magus est, qui nostra . sacerdos." Huic vetemm 
derivationi favent recentlores orientalium linguarum doctores, 
vocem magi ex lingua Pehlvt (una Persicaru^i linguarum Zendy 
Pehlvtj Parsi) sic interpretati. — ^liayus.jV. H. II. 17. 
*H rm h xypffi^^Q 1^47^^' a-o^ix rci^^^re &XXx olSey^ 
otScu oauroU ,jfiSi)(if'i Hn^^^y K(ä,,oS/f,^^^c^fLayr6ve(r^cu. 
Ad h^c Jqj;^ ffifUfV^ tum alia .tun^ jfiaec nostro propo- 
sitp coc^ye]^|i^ia^^<^e if^^gis ajji^otavit :■, « Fae]:am( autem ma- 
gi antiquissimis temporibus apud Persas.philo^opbi, et si- 
mul sacerdotes ^^^^jf^sh^f. fSSVt p^uiitus ap^d omnes fere 
gentes fuere cdQJ4i0p^3^.ji/Uten4^bant vero maxime,#td'motus si- 
derum e^ .Qj^Jjs^^a^idj^^ futuras, 

deinde vero res etia^^/alias ^ f|(.,maxime ^fa^ bpmixfbm. 

Caeterum ut ergjn^/yjgyi §ac^rdf|}es bi magi , ,ita coeperunt tan- 
dem 9 blandiente^Jg^^ri^ in .jlla conjectandi 
audacia, vel^{^J(e. vi^ f^plausaf,^^jactare sci§ntiam quoque 
et facultatem pgjp. cert^^ |a^orutn ritus eliciendi ex inferis ma- 
ne^ 9 .St] ^^j^^^j* ^^ ad res regp^ditas sibi enunciandas. Hinc 
jam magica^,sacrQ.^,Xw^^ h^^^, tandeii^. apud plerasque gentes 
infamis^ j^^asit v^q^opum appellatio , ut qui soli et secreti ab aliis 
bomiui^s-^^ npptu^ ^My ipfeijs maxime, sacca fftcerent, et 
sicuti sviis gc^^fninibus ac ritibi^ non tantum manes s s^d et deos 
ipSQS cogere posse , sic eorunpi etjam Qarminji^us vim contra 



ADTER8, 21% 

■ 'slios plerumqueliomiiics exercei-e ciederentur." Locaveteruni 
scriplorum de Persanim magis dii ige n tissi me collegit Brissoniusy 
<Ie regDO Persai-um II. 52 — 70. Nunc autern de eorum ori—- 
gine et iiistitutis prae ceteris legatiir Heereo. Ideen L 1. Pers. c. 2. 
p. 479 — 493. cd. 3. — Sophoclis Scholiastes: Mxyevt SKdMvv 
Todi ilifuSeU (PavTUtriai TSpiriQevrai. Äppulejus, A.pol. p 
448. « Siu vero , more vulgari , eum isti proprie magum exi— 
stimant, qui commuuione lo([ueiidi ciim diis immortalibus ad 
omDia, quaevelit, iucredibUi qiiadam vi caDtamiiiuöi polleat."' 
Sermone igitur communi magus pi'o quocunque incautatorel 
dicitar, qaaiem magum descripsit Quintilianus , Dedatn. Xj 
15. « A.dvocatur homo, cujusarsestire contra natitram; <jm 
siuiul oie squalido barbaruni miirmur intoniiit , fallere coegit 
superos, audire tnferos , iremere terras, ut experieutiiim lo-' 
quentiutn fama est." Saceidoti Massjlae geiitis non nii-i 
norem artem magicam' tribuit Dido apud Virgil. Kn. IV, 
487—491. 

Haec se carminibus promlttit solvera mentes , 
Quas velit; ast aliis dnras immittera curas , : 

Sislerc aquam fluviis ; et veitere sidei-a vetro ; 
Nocturnasque ciet manes ; mngire videbis - 

Sul) pedibus terram , et descendere montibiis oiiios. .; 
l TibulUis sagae , quae ipsi ministeriuin magicum praesti-l 
, 1.2. V. 45— 52. ■ '' 

Hanc ego de coelo ducentem sidera vidi ; ■'• 

Fulniints haec rapidi carmlne sisUt iter ; ' t- 

Haec cantu (inditqiie solutn manesqae sepulchris • 

EUcit , et tepido devocat osäa rogo. ■ ■ 

Jam tenetinfcrnas inagico stridore catervas , 

»Jam jubet aspeisas lacte refen-e pedera. 
Qaiimlibet. baec tristi depellii nubila coelo: r 

Qiiam libei, aesiivoconvocatoibenives. < 

Appnlejus, MeCam. I. p. 6. k Saga , inquit, etdivina, poteM> 
coeliim deponere , terram suspeiidere , fontes dur.ire , montet^ 
diluere: manes sublimare, deos ioiimare ; sidera esstingueieift 
tartaium ipsum illuminnre." Scxcentaalift loca, imprimis poe-^ 
tamm , de sagis incatitatoribusqiie cotigessit Broiikhiisius acl> 
tlrscriptiim Tibuifi loctim el ad I. ti. v. 5. cf. Obbaiiasad HorJ 



388 COnn^NTARIITS 

Epifit. L 1* v^ 34 et laudaU apud A* W. Engelen , Spec jur. de 
decemviris , p. - 96« In historia et jure Rpmiano 3aepe uqo ore 
oum magis et ärte magioa Ghaldnei CQQJunguntiir , qui, inqiiit 
A. GelUus; N^ A. XIV. 1. a sese Gfa^daeos seu gen^tbjiaccs 
appellant 9 ac de motu deque':pp5itu $tellarum dicere posse , qnae 
fntura sunt-, profitenturj'' Id^m 1.9. « Yulgus iiut^ip, qiias gen- 
tiGcio vocabulö Ghalda0os dicei^e oportet , mathematicos didt." 
Hos Yocat Tacitus , Hist;. L 22. « genus homiaumpotentibiu 
infidum, sperantibus fallax, quod in civitate uostra et veta* 
bitur semper et retinebitur." Tam ex ipspT^dto, qaamex 
ceteris Roinanae histx)^ua^ scfiptoribus sati^ constat ,, Taciti 
dictum oraculi instar fui^se; pif^esertinx Yero e legibus fire* 
qaentibus eontra artem Qis^gicam et astrologiam datis* Appa* 
lejiiar, Apöl. 481. seq. «Magia ista, qtiaiitum ego audio, 
r^ est legibus delegata , jam inde antiquitus XII tabulisjNro- 
pter inoredundas frugum illecebras i^terdicta* Igitur et oecnlu 
non minus , quam tetra et horribilis , plemmque iu>ct3>f« 
vigilata et tenebris abstrusa , et arbitris solitaria, et ca^cTninibos 
murmurata ; cui non modo servorum , ?erum etiasn liberomm 
pauci adbibentvir*" cf. Jae. Gothofredi Fragnu XII tabttlaram , 
tab. yiL 3. etdeininProb. et.Notis.: Scipionis Geutilis notae 
selectae in Appuleji Apologiam in Append. Appal. Oädend* et 
Bosseh^ p. 484. seq. A^ W. Epgelen. Spec. jor. p. 8& — 100.' 
Dirksen. XII Tafel-Fragmente , p.539 — 544 Ulpianus, M^ 
säie. et Rom. legum comp..i]i A. Schultingii Jurijsprud. Ante- 
Justineanea , p^ 785. « Praeterea interdicta est mathematico- 
rum callida impostura et obstinacitate persuasio. Nec hodie pri- 
mum interdici eis plaiQuit 7 sed vetus haec prohibitio est. De- 
nique exstat senatuscopsiiltilm Pompomo et Rufo coss. fieietam , 
quo cavetur , ut mäthematicis , Ghaldaeis , ariolis, et ceteris, 
qui similem [incertum] feeerunt, aqua et igni jnterdicator : 

omniaque bona eorum publicentur ; Saepissime deniqne 

interdictum est fere ab ooinibus principibus , ne quis oamiiio 
hujusixio4i ineptiis se immisceret : et varie puniti sunt hi , qui 
id exercuerunt. " cf.- Lipsii excursus G ad Taciti Annal. H. cd. 
Oberlini. IL p. 766. et Gronovius ad A. Gellium XIV. 1. Re- 
centiores de iisdem imperatorum constitutiones receptae sunt in 
titulum Godicis Theodosiani (IX. 16. Ubi cf. comni* Jae. Gotfao* 



AUVER3.213 — 215. 339 

fredi t. m. p. 122—146. ed. fiitteri.)et Justineaiiei(lX. 18.) 
demaleficis, matheTiiaticisetceteris similibua; quibus quidem 
constituUonibus omneui liauc supersiitioneni , stve indigenam 
Romae, sive aliuude invectam , pellere stiidebant imperatores ; 
sed per ingravescentem barbaiiem parum felici eveutu. Duas 
spedminis loco inserendas esse putavi: I. 6. C, tit. laud. « Mul- 
ti magicis «i-tibus usi elemeiita lurbare , vUaminaontiunilabe- 
factare non dubitant, et manibus accilis audent venlilare, ut 
qiiisque suos cooGciat malis artibus inimicos. Uos , quoniam 
peregriDisunt, feralispestisabsamat." 1. 5, C. eodeai : « rfemo 
anispicem consuJat , auC mathematicum , nemo arlolum. Au- 
guruDi el vatuin prava coufcssio couucescat. Chaldaei ac magi 
et ceteri, ijuos maleficos ob faciuorum magmtudiucm vulgus 
appellat , nec ad hanc pai-tem aliquid molianlur. Sileät omni- 
bu5 pei'petao dlvioandi coiiosltas. Eteuini supplicio capids 
ferietur gladk» idloi-e prosCratiis, qnicnnque jussis nostrisob- 
sequium denegaverit." — Qiianquam liic illic bujus supersiiti- 
onis vestigia apud mdiorem plebeculam adhuc supersunt , phi- 
losopb!ae täinen religioiiisque smcerae per omnes ordines sparsa 
lux fecit , ut de vaniLate artis magicae et astfologiae non ampliiis 
opas»tdisserere. Plui-es etiam velerum , etsi paruin aequalibus 
persaadere potuerunt , banc reui jamsatis proiligaveruDt, quos 
inter Favorinus philosopbiis apud A. Gellium, XVI. 1. (ubi 
vid. (ironovius.) et qiicm primo loco oominavisse decuerat , Ci- 
cero in libris de divinatione. Utiiis profccto foret artis magicae 
et astrologiae , quae in omnes populos tam diuturnam tantamque 
nmhabuerunt, pleaior , quam adhuc exstat, historia. 

Thebis,... Alhenis. Cum delectu poetaeamemoratloca , 
ttbi pleraeque Graecorum tragoediae agi lingebantur , uti etiam 
Romanorum , Graeconim exemplaria vei simplJciler ialerpre- 
taDtiamvelsattem presse imitantium. 

T. 214 — 218. Sceaicis nancplauemissisadceterospoetaa, 
qoi quae legantur scribunt poemata , sese convertit Horatius , 
eoeqne curae commeiidat Augusti. 

V. 214, Age-= (Pefe, cpift H. SerFius , adjEu. II, 707. 
« Age nonest modo verbumimperantis, sed bortaiitis adverbi- 
tina: adeo ut plerumqueaye/ötÄsdicamus, et singularem nu- 
Uierum copulemns plurali." cf. Schmid, et Forcelliiii lex. ed. 
Germ. 22 * 



340 COMMfiNTARIVS 

v.itXi.Fastidia sant nausea mentis ex pravo jadicio orta , 
•coi, quamvis nitare, difficillimum est satisfacere». cf^Gronov. 
Observat. IV. 10. 

Superbi. ci. Sat. IL 6. v. 86. 87. ubi mus agrestis describi- 
tar^ muris urbam 

Cupiens varia fastidia coenae 
Viocere tangentis male singula dente superbo. 
Superbus hisce locis est, cai facile nausea movetor ; cL Ifein- 
dorf. ad Sat. II. 2. v. 109. 

V. 216. Curam redde hrevem « Curamimpendeexios.Beni-' 
lejus , tanquam deus ex machina iiii et loco laboranti subvene- 
rit. Sed non vidit reddo omnino sensum exigere. Agiturenim 
de illis-9 qui seripta sua bibliothecae Palatinae offerebant, Tel 
Augustus optabat ut offerrent, quibus ipse reddebat curam 
brevem^ retribuebatfavorem^ gratiam, eadem ipsa scripta k- 
gendo, laudibus, praemiis ornando, cumulando, si digna vide- 
bantur. Eodem fere sensu Cicero de fato 2. § 3. « Subdlitatem 
enim ab Academia mutuatur , et ei vicissim reddit ubertatmn 
orationi^ et ornamenta dicendi." Gensorinus , de die nat. L 1. 
«Itaego, a qaoplurainliterispercepi, :(ibi haec exigua reddo 
libamina.^' Neo ideo minus Latine dicitur reddere curam ^ 
quam praestare curam apud Quintil. I. O. II. 3. § 4L" Haec 
Feae explicatloetyulgat^electionisdefensioplacet quidem, sed 
tamen mönendum videtur , haud necesse esse ut putes , Hora- 
tium postulavisse curam ab Augusto retributionis causa esse 
praestandam ; nam auctore Gelso, in 1. 21. Dig. (XXXI.)6fe 
legat, etfidetc. et 1. 94. Dig. (L. 16.) de.verb. stgmfl « verbom 
reddendiy quanquam significationem habet retro dandi j recipit 
tamen et per se dandi significationem." Monere etiam solebat 
Wyttenbachius in scholiis ad A. P. 329. praepositionemfv, utia- 
pud Graecoä a^i^ saepius nihil peculiaresignificare : v. e. redde- 
re cm epistolam non est ei reddere epistolam ante ablatam , sed 
quae debet ei dari. cf. Mitscherlicli. ad Carm. 1.31. § 12. Recte 
etiam docet Forcellinus in Lex. « Difierunt tamen dare ac 
reddere^ illud enim universim concedere utcunque, tribaere, 
donare significat; reddere esi dare ea, quae aut debentur iis , 
quibus dantur , aut ad eos aliquo^modo pertinent." — Equidem 
igitur potius sic explicuerim : vocem redde elegit Horatius , ut 



At) TERS. 215. 216. 341 

< 

modeste suaderet Aiigtisto , curam aliquam tribiiere istis poetis , 
non quasi debitum sotveret, sed ut propter meritum eos honora- 
ret et ad ampliora ihcitaret. — Ceteras interpretatiohes referre 
et refutare longum esset; cf. igitur praeter Bentlejum, Dacer. 
Sanadon. Baxter. Zeun. et Doering. qaibus add. Schmid. 

Brevem ^ modicam , exiguam , ut bene monuit Haberfeldtus. 
Est aptissimum vocabulum modeste petentis curam rei litera- 
riae a viro principe, qui tot tantaque-negotia solus sustineret. 

Muntis Apolline dignum , i. e. templum Apollini dedicatum , 
eique additas porticus^, in qmbus bibliothecam colligendam cu- 
ravit A.ugustus, quae porticus, tanquam templi pars, eidem Apol- 
lini sacrae habebantur. Vell.Paterc. IL 81. § 3* « Victor deinde 
Caesar reversus in urbem , contractas emtionibus complures 
domos per procuratores , quo laxior fieret ipsius , publi- 
cis se usibus destinare professus est : templumque ApoUinis , 
et circa porticus facturum promisit , quod ab eo singulari ex« 
structum muuificentia est." Suetonius, Aug. 29. « Templum 
ApoUinis in ea par te Palatinae domus exci tavit , quam fulmine 
ictam desiderari a deo haruspices pronunciaranU Addidit por- 
ticus cum bibliotheca Latina Graecaque." Dio Gassiuis, LIU. 1. 

rh Tsp) aiirh y rccg re uto^kolq tc3v /3//3a/wi/ , e^eToiit<re Ka) 
KCeBUf<iO(rt. Templum hoe cum porticu descripsit Propertius , 

II. 81. 

Aurea Phoebo 

Porticus a magno Caesare aperta fuit. 
Tota erät in speciem Poenis digesta columnis, 

Inter quas Danai femina turba senis. 
' Hic equidem Phoebo visus mihi pulchrior ipso 

Marmoreus tacita carmina hiare lyra : 
Atque aram circum sjteterant armenta^Myr(^nis, 

Quattuor artificis , vivida signa, boves. 
Tum medium claro surgebat marmore templum, 

Et patria Phoebo carior Ortygia. 
In quo Solis erät supra fasdgia currus , 

Et valvae Lybici nobile dentis opus ; 
Altera dejectos Parnasi vertice Gallos , 

Altera moerebat funere Tantalidos. 



g42 COSUiENTABiUS 

Deinde inler matrem deus ipseiHterque sororem 
Pythius in longa carmiDa veste sonaU 
Ovidius, TrisU IIL L v. 50^-^^. librum loquenteini fingens: 
lude tenore pari gradibos soblimia celsis 
"^ Ducor ad intonsi candida templa dei. 
Signa peregrinis abi sunt alterna columuis 
Belides, et suictobarbarusease pater: 
Quaeque yiri docjto yeteres cepere noviqae 

Pecto^ 5 lecturis inspicienda patent. 
Quaerebam fratres , exceptis scilicet illis , 
Quos saus optaret non genuisse parens ^ 
Qnaereatem frustra custos me , sedibus illis 
Praepositus, sancto Jussit abire loco. 
Memoravit hoe templum cum porticu Hor. Carm. I. 31* v. 1—3. 
Quid dedicatum poscit Apollinem 
Vates ; quid orat , de patera novam 
Fundehs liquorem. 
Epist.I.3.v. 15— rl7. 

Quid mihi Gelsus' agit ? — moni^us multusque monendus 
Privatas ut quaerat opes et tangere vitet 
Soripta , Falatinus quaecunque reeepit Apolla 
Minime autem, licet Scholiastarum auctoritate ducti pleriqae 
interpretes sic opinatismt, dehacblbliotbecaeogitayitpoeta, 
Sat. I. 4 y. 21. 22. nequeEpist. II. v. 92 — ^94. uti Mass<mus, 
Wielandus et Passowius , loqis mox laudandis , probaverunt 
Operaepretium facturus fuisse mihi videor , si succincte repe- 
, tivero, quidquid viri doctidepraecipuisRomanorumbibliothecis 
collegerint. — Librorum studium incepit a Paullo ^milio, qui a. 
u. 586. ex Persei mauubiis , teste Plutarcho , ^mil. 28. p. 270. 

e'7reTf6^eyil^sXi<r^cti. Bibliothecas autem , quas Romani paul- 
lo post Carthagine deleta i^epererunt ^ regulis Africae donaye- 
runt (Piin. H. N. XVIIL 3. V Cornelius Sulia, Athenis expugna- 
t^ , a. u. 666. bibliothecam Pisistrati, et Apelliconis Teji, 
quae libros AristQtelis et Theqphrasti continebat « Romam as- 
portavit , curaeque commisit Tyrannionis graminatici (Strabo , 
XUL L § 54. Plutarch. Sulia 26. p. 468.). Hos libros dictatoris 
iilius L. Sylladein liberaliter llterarum studiosorum usui permi* 



AD VE RS. 216. 



sit (Cic. ÄlL IV. lO.)« J^- Licinius LhcuUus e Poiuica praeda 
comparata bibliolheca (Isidor. Orig. VI. 5.) uou mtnus litterali- 
teret profecto cum majoiesuoipsius fructu usus est atque 8u]lae 
lilius, auctoi-e Plutarclio, LiicuJl. 42. p. 519. Y-TovS^? 3' a^ia 
Ktt) Xöyov TCi Tef) rijv tuv (BifiXiuv KaTtztrnsvi^v. Kaiyap 
3'oAAä! Ka) yeypafiiJi-SvaL xaXHi truv^ys. yj ts XP^'^'^ *^^ ^'~ 
hOTii/,OTipa rijs xTtj(rew?, avsifx^vaiv Tram ri^^v fiifi^io6t}xi^<v 
xflsl TU^y TBfi ai/TCCi TepiTCCTUv n.ct) irxo?iatrTiipiw äxaiÄvrut 
vTo^sx^fisvuv Tovi "EAAtjKÄf urrep ek Movtrwv re narayiä- 
ytov sKSia-e <PoiTiivTas r-cä a-vv3i>!fzsp£vovTcis a^Äi^f^ois axi 
TUV aMuv xpstilv acTfiBVaig «TOTp/^ovTflSs. HoÄXax.is Si Kai 
a-oi'5ij-;t;oAöi^6V aurbs sfifidxXuy t]s roijt TBpnrärovg töjc 
(PiXoXoyois Koi ToU ■toXiriKOti iruve-TrpUTTiv Örov Sioivro' 
Ku\ o^ui iirriu Kzi Tpurixveiov 'EÄÄijviKbv 6 oUoi ^v sojtoS 
TOIS a<pHiV0VlAiV0is fif 'Pw/4;jv. cf. Cicero, de Fin. UI, 2. § 
7 — 9. M. et Q. Ciccrones , Atiicus , aliique , mullos magnoq^uc 
aere sibi comparaverunt liLros , et praesertim M. Terentius 
Varro, qui ipse 490 libros comfiosuit. Hoe autein iuproscri- 
plione, a. u. 710. inteifecto, libri ejus dispersi fuerunt (CiC. 
ad Fam. IX, 4 A. GelliusIII. 10.). — Nondum tamen aderant 
bibliothecae publicae; iiain pnmiis destinaverat C. Julius Caesar, 
(SuctOQ. Caes. 44.) « bibliotbecas G-raecas et Latinas , tpxas 
maximas posset, publicare, data M. Vari-oui cura comparanda- 
rumacdigerendarum." Destinatum opus C, Asinius Pollio per- 
fecit. Isidorus, Orlg. VI. 5. v Primus Eomae bibliotbecas pa~ 
Llicavit Pollio , Graecas Latinasque, additis auctorum imagini- 
bus , in alrio quod de manubiis magnificentissimum esstruxil," 
Plinius, II. N. XXXV. 1. K Non est praetei^eundiim et noviti- 
uoi inveiitum. Siquidem non solum ex auio aigenlove , aut cer- 
te ex aere in bibliothecb dicantuv iiii , qiioi'um immortales ani- 
mae in locis iisdem loquuntur : cjuinimoetiamquaeuon sunt, 
Gnguntui', pariuntque desidei-ia non traditi vultus , sicnt in 

Homero evenit Asinii Pollionis boc Romae iuventum, 

fjui pvimus bibliothecamdicandoingenialiominumrempubli- 
camfecit," VII. 30. « M. Varronis in bibliotheca , quaoprima 
in urbe {sic leg. pro orhe ; vid. Thorbeck. mos laud.) ab Asinio 



I 

I 
I 



344 OOJKMBNTARIUS 

Pollione ex manubiis poblicata ftomae estj unius viventis posita 
imago eat.'' Ovidius Trisl. BI. 1. v. 71—74 

'Necme, quae doctis patuerant prima libelUs y 

Atria 'Libertas tangere passa sua lest , 

' V - ' 1. <Iii ge&ud auctoris miseri fortuna redundat ; 

r? Y - 'EtpotimuriiätiyT.quam^tulitipse, fogam. 

Atiiain Libertatis diu ante Pollio^is aetatem exstitit , ita ut po- 

tins. i^efec^um aui> i^estitutum ab Asiaio sit j quam quod dixit 

Siielonius , 1. L eiiltructum ; fujsse .videturin regione XIIL nr- 

bifl in ipso monte Aventino, uti Thorbeckius docoit. Qoam 

optime Asioius Pollio^ uti mox etiam Augustus, de suis aequali- 

^bus meruorit^ bibliotheca publica condita idem Tborbeddos 

praeclare explicuit: « Publicatae bibliotbecae usus dnplex im- 

ptimis fuit ; cum ut .omnibus pateret , tum ut editos scripto- 

rum libros , praefectorum auctoritate , iBciperet , ubi ab o* 

nmibiis legi poteralit. Conditor autem ,' quantam laudem apad 

cives suos meruerijt , optime suo pretio aestimavit I^inius j Pol* 

lionem iioeusitnffenta hoMinum r^m publicam fectsse* Etenim 

hae crpera effectum est , ut doctrinarum literarumqu^ studia et 

omnis omniiK> humanitas ex privatorum recessibns ac singulo- 

iXXiai otio velut educerentur j et ad uniyersos permanarent. Sd- 

Koet cuniiartes literaeque , earumque fontes , ante fuissentin 

quadam ditiörum ac genere dignitateque praestantium virorom 

yelut custodia, jam factae sunt commune totius civitatisbo- 

num, ita,ut nunc demum ad omniumnotitiamexplicaTetury 

tfu^Qydeunijue efiiset amagnisingeniis ad humanitatem praestitum.'' 

^^revi post^sinianam Augqstus Octaviam bibliothecam condi- 

dit,. aru» 711. uti refert Dio Cassius, XLIX. 43. ^ETBiin 

f e Oi ^otXfi^ott Toci^re^äs BKey^etpovro ^ txqtb a'rok^ iri 

^OKTOLovioivxQ ccTo Tfjg 'aSeXcppig ccvtov KXijQeiTocg , kutb- 
(j^Keidtrev. Paullo aliter Plutärchus, Marcell. 30. p. 316. EJc Ä 
Tiiiviv avtov (Marcelli) Kcä [JLVi^fJL^v ^Oxtä/3/ä [Jbkv v^ /tifrvf 

MotfueXXov. Suetonius , de grammat. 21. « (G. Melissus) cito 
manumissus, Augusto etiam insinuatus est; quo delegan- 



AD YBRS. 216. 345 

/ 

te , curami ördlnandarum bibliolhecarum^ in Ociaviae porti^u 
sasceplu'^ Ovidiiis , 1. L v. 69. 70. 

Altera templa peto , vicino juncta »thealro ! 

Haec quoque erant pcfdibns non adeunda meis^ 
Octavia bibliotheca, imperanteTito, magnoincendio dileta(Oio 
Cass. LXVT. 24. excerpt. Xlph^ini) , sub Donijitiano restituta 
est(Saeton. Dom. 20.). — BibliothfecaPalätina a. u. 726. condi- 
taest. Daplexerat, altera Latina, altei^a Graeca. PompejoMacro 
has ordinandas delegaverat Augustas (Suet. Gäes. 56.) ; G. Julius 
Hyginus diein perpetuus praefectus fuit (Suet. de Gram. 20.). 
Videtar jamsub Augusto incendio aliquid damni passa esse , 
sed mox restituta nomen accepisse bibliothecae tiovi templi 
(SueL Tib. 74.). Majorem calamitatem subiit in Neroniano 
tirbis Romae incendio ^ de quo , quantum ad nostram rem 
pertinet, haec Tacitus , Ann. XV. 18—40. « Clades, fortq 
an dolo principis incertum.... sedotnnibus, qiiae huic lorbi 
per yiolentiam ignium acciderunt , gravior atque atroeior. Ini- 
tium in ea parte circi ortum , quae Palatino Coelioque monti* 

bus contigua est Neque sisti potuit , quin et pala tium et 

domus et cuncta circum haurirentur. . . • • D^lubra deum^ 
et porticus amoenitati dicatae latius procidere . • ) . (Exustae) jam 
opes f tot victoriis quaesitae , et Graiecorum artium decora , exiu 
monumenta ingeniorum antiqua et ihicorrupta.^' Etiam sub 
Gommodo imperatore palatium fertur cum omnibus scriptis 
librisque imperatornm iiicendio deletum fuisse (Dio Gass. 
LXXII. 24. exc. Xiphilini). Postremum Palatiaae bibliothecae 
mentionem fecit P. Victor (in Gr^evii Thesaur; IIL p. 37. se<^.) 
Sub Valentiniano et Valente (quorum ille a. p. G. 364^^75. hit 
864 — 378. regnavit.) — « In domoTiberiana,siciPatatii pars di- 
cta a Tiberi.o Gaesare , qui eam habitavit , aut etiam foifte struiit , 
fuit bibliotheca instructa , cujusetiaQa l^minit Vppiscus , in vita 
Probi (H. Aug. Script. p. 233.) abi testatur,, « usum^^ prae- 
cipue libris ex bibliotheca I31pia ,\ item ex domo Tiberiana.' V 
Gronovius ad A. G^Uium , N. A. Xllt 19. — In |empIaPacis 
novam bibliothecam condiderat Vespasianus ; Gapitolinam Uo- 
mitianus ; Ulpiam Trajanus: alias alii,, ut P. Victor^ 1. 1. 
testetur suo tempore Romae affuisse undetriginta bibaotliecas 
publicas , quarum Palatina et Ulpia erant refertissimae. — Hoe 



"046 COMMENTARIUS 

loco maxixoe secutus sum relationem , quam dedit El. Bonnellits 
programmatis , quod scripsit Poppe , de privatis aUpie illus- 
trioribas pablids vet* Rom« bibliothecis , earumqa^ fatis* Be- 
rol. 1826. — in Jahrbiicher fiir Philol. u. Paedag. II. p^ 
359 — 362. Ipso programmate aegre carui , uti etiam multum 
laudato librö Silv. Lursenii de templo el bibliolheca Apollinis 
Palatini eique subjecta disput. de bibliotbecis vet. maxime Ro- 
manprutn. Franeq. 1719. — Quos praetereaplurimum consalai, 
praecipui sunt : Lipsii de biblipthecis syntagma y cap. 6 — 7, 
Oper. t. UI. Fr. Ursini de bibliothecis commentatio , quae cum 
Lipsii libello recepta est in J. J. Maderi de bibliotbecis atque 
ärchivislibellis et Comment. HelmstadiiI666.(quam collectionem 
deinde auctiorem recndendam curavit Jo. A.Schmidius , 2 voi. 
ibid. 17I4(. cujus repetitäe edit. inspiciendae copia defoit.) Cel- 
larir Antiq. Rom. ed. Walch. p. 444 — 450. A. H. L. Heeren. 
Grescb. der class. Litt. im M ittelalter (Gott. 1822.) L p. 12 — ^20. 
J. R. Tborbecke, de G. Asinii PoUionis vita et studiisL.B. 
1820. p. 35—42. Schmid, ad Hor. Epist. I. 1. v. 17.— c£ 
deinde Massoni Horatii vita p. 161—176. 186. 287—289. quo- 
cum cf. Dacerius , reponse ä la critique de Masson ^ in Oeavres 
d'Horabe, Amst. 1735. voi. I. p. 101. seq. 140— HO.) C.W. 
de Rhoer, diss. de studiis literariis Aogusti, Grön. 1770. p. 
45 — 47. Dacerius ad Hor. Carm. I. 31. v. 1. Fea ad Carm. 
Saec. 65. Wieland. Hor. Sat. I. p. 147—150. Hor.Briefel. 
p. 87. Torrentius ad EjAsl, 1. 3. v. 17. Weichert. de Turgido 
Alpino p. 5. de Tito Septimiop. 10. Poet. ReL p. 292— 295. 
334. 383. Broukhus. et Tittmannus ad Prop. H. 31. (IL23.) 
Ruhnken. ad Saet. Ang. 29. Fr. Passow. adPersiiprol. 5.p 
217. G. D. Beck. Welt und Völkergesch. H. p. 300. SchoelL 
Gesch. der Griech. Lit. II. p. 308—310. Dnnlop, hist. of Rom. 
Iit. I. p. 78—84 III. p. 13. Bernhardy , 1. 1. p. 19. M. C. van 
Hall , M. Vai. Messala Gorvinus I. p. 107. 

v. 217. Addere « proprie est admovere ad^aliquid ; ex hoe 
fonte reliquae significationes derivantur. • • . • Est igitur i. q. 
admovere, immittere, injicere , imponere , inserere, indere, 
It/t/Ö^vä^, gVTfö/i/Ä^" Haec GermanicieditoresLex.Forcel- 
liniy et inter multa exempia nostro loco allato sic pergunt: 
« Nihil ad rem ^ quod addere calcar hic de honunibus dicitur 



AD VER3. 216—219. 



947 



tsignificat excitare; altsmen addere calcar est admovei-e cal- 
care(juo." cf. Ruhuken. ad Ter, Pliorm. L 1 . v.8, 

Calcar, « sLimulum el irritamentum scribendi carminis." 
Acron. et Comm, Cruq. Culcar sic saepe liguratc usurpatur ; 
not!ssimum cst Cicerouis, Brut. 56. ^ 104. <« Isocratem in a- 
cerrimo ingenio Thcopouipi . ei lenissimo Epliori dJxisse U'adi- 
tiunest, alteri se calcaria adhlbere , alteri fienos." 

T. 218. Helicona. Ht:liconestBoeotiaemous,Pliocidi adjacens 
et per juga montium cum Parnasso conjuiictus. Pluiirais scatet 
foatibus, inter quos poctis celebratissimi Aganippe et Hippocre- 
ite. HabebaturiVliisainimsedes, etJiemus us ibisacrammornatum 
erät ipsarum statuis. Petere Helicona est igitur peteie, ut in Mu- 
sarum cborum taiiquam digni poelae recipiantm-, et A. P. « Ex- 
cludit sanos Helicone poelas Democritus." cf. Haberfeldt. — 
Barthelemy , Anacbarsis , cap. 34. Mannert. Geogr. VUL p. 
227. seq. De Musis vid. Hesiod. 1 — 102. et Hermann. Mytho- 
logieLp. 139. 140. 

Virentem. cf. Carm. I. 12. v. 5. (ibiijue Miiscberlich.) «In 
undirosis Heliconis oi'is." 

V. 219 — 228. Duobiis propositis egregie bisce versibiu satis- 
facit Horatius , altenim ut Augustumbiunanissime excuset , si 



forte seutiat , se minoi-em quam par erat curam reddidisse poe- 
tis ; alterum ut poetas sibi solos placeutes nimiumque sua ope- 
ra aestimantes eaque importune Augusto aeque atqne cuivis 
alii obtiudentes, tali modo irrideat, ut uemo eorum facile 
aegre illud ferre posset , quoniam se ab eorum grege noii se- 
cei-nat , sed una se ipsum cavillari videatur. 

Haec boc loco excerpenda esse existimavimus ex acutissima 
Bentleji dlsputatione ad Epist. U. 1. v.87. « Daniel Heiosius , 
quatuor bos el quiuquaginla versus , iiiminimab v. 87. usque 
ad 140. in Epistolani ad Aiigustum post versuin 229. trausducit 
etcollocat. Post auteiu cxorsus esi Boiviuus , qui in lleinsiisen- 
teutiam bactenus concedit , ut nullain eis in bac Epistola sedem 
esse pronunciet ; cetei'uai ut post versum superioris Epistolae 
1 18. non ut Heinsius 229. Lauquamin amissam possessionem re- 
ponat. Ulerque temere et perperam." — Postquam ostendit 
omnia in Epist. 2. ad LoUium bene cobaerere . sic pergit i 
u Vidcamus quid in prioi-e Epist. laceruiii et liiulcuui esse pia 



I 
I 



948 COMMENTARIUS 

dicent, quo hi 54. tam commode diducantiir. Veram age , in*- 
quil, o Augusle , (v- 214.) etpoetisepicis, lyricis, alus^aCy 
qui lectori , non scenae scribimus , cnram aliquam impende. 
Multa quidem nobis mala faciinas (v. 220.), cum librum tibi 
tradima» fesso vei occupato ^ tempore alieno ; cum amicis reci- 
tantes (Cepide ac negligenter aadiri querimur (v. 224.) j^ vei 
offeudimur, si unum quis versum reprehendat ; cum sperantts 
fone (v. 226.) ut 9 cum primum nos scribere audieris , arcessas 
ultro , et pecunia vei fundo locupletes. Utcumque autem haec 
inepte et ioscite saepe faciamus : interest tamen eorum , qm 
res memoria dfgnas geinint (v. 229.) j ut praestantiora ingenia 
honore praemiisque ad scribendum excitentur . — Boivinus vd 
ipso Heinsio infelicior est, ciim ante versum 118. inserendmn 
esse ^ntendit. Dixerat paullo ante Horatius , totum fere popn- 
lum/Homatium , pueros patresque , docios pariter et indoctos, 
unO' scribendi poemata studio calere ; ridiculum quidem hoe 
esse j cumnemo vei navem agere, vei medicamina miscere , vei 
quaecunque id genus tractare ausit , nisi prius didicerit. Ubi 
haec dixerat^ continuo infert^, « Hic error tamen , etlevishaec 
in$ania quantas virtutes habeat, sic collige : vatis avarus non te- 
mere est animus , cet.'' ubi palam est , errorem eum et tnsaniam 
insanum illud scribendi studium denotare. Insere jam cum Boi- 
vino versus illos 54 ; et eorum extremi , qui de Ai^vo illo 
ägunt in vacuo theatro miros ludos imaginante , sic cum primis 
coalescent: k pol me occidistis amici , non servastis , ait ; cui sic 
' extorta voluptas, et demtus per vim mentis gratissimus error; hic 
error tamen et levis haec insania quantas virtutes habeat, sic colli- 
ge." ubifam error ^ quem tantopere hic laudat Horatius , erit error 
commotae mentis , in vacuo theatro tragoedos et histriones , ut si^ 
bividebatur spectantis et audientis. — Praeterea demonstrabi- 
mus , eos versus minime ad Augustum rerum dominum , s^ ad 
amicum familiarem, qualis eratLoUius (dicere voluit, Florus)^east 
scriptos. Quippe in his iiii sunt , v. 95. « Mox etiam , si forte va- 
cas , sequercj et procul audi , quid ferat et quare sibi nectat uter- 
que coronam." Si Lollio hoe dixit , bene habet: si Augusto , rus 
merumest, neque dignitatis ejus , quocum loquitur , i*ationem 
ullam habet. Quidenim jubet? ut Augustus sequatur poetasott- 
* ososy et pone a tergo sermones eorum captet ? apage ab tirbano 



AD VERs. 2 1 9—222. 849 

iiomine et aulico tam rusticäm simplicitatem/' cf. quae H. Ste- 
phanus de hujus loci sententia disseruit in diatribe V. p. m. Ö1& 
Y. < 220. Ut mneta egomet caedam mea. « Ut de me ipse lo- 
quar, ut mihi non parcam. Proverbium in eos diehur, qiii sibi 
vdentes nocent/' Comm. Cruq. « Translatum videripotest 
ab amputantibus vineam, vei ab iis qui per injuriam novelläs 
vites laedunt." Erasmus , Adag. I. 6. n^. 84 Melius forte ori- 
ginem derivavit Torrentias : « Ductum a re rusticaproYerl^iumy 
in eos, qui ipsi desides aliorum desidiam i*eprehendunt." Sic 
simile foret Belgieo proverbio: « elk heeft in zqn' eigen tuin 
genoeg te wieden." Affine estGraeeum: ccCp^ iffriuQCcp^ov. 
(vid. Erasmus. 1. 1.) et Tibulli, I. 2. v. 100. <^ Qmd messes uris 
acerba tua&" f 

Y. 220. 221 • Quum Hbi itbrum soUtcito damus autfesso.'" 
a Enumerat culpas, ob quas poetarum carmina licet bona tamen 
habeantur tanquam vilia ; quarum haec est prima, importunitas 
oblationis." Comm. Cruq. Quanquam se ipsum cum ceteris hujus 
culpae eriminari vult videri , satis tamen ex lepida epistola ad 
Vinium Asellam apparet , ipsupi loci temporisque prudentio- 
rem fuisse, quam ut importunus foret in obtrudendis Augusto 
poematibus. Talia enim mandatVinio, Epistl. 13. y. 125. 
Ut pi*oiiciscentem docui te saepe diuque, 
Augusto reddes signata Yolumina, Vini, 
Si Yalidus , sl laetus erit , si denique poscet. 
Ne studio nostri peeces odiumque libellis 
Sedulus importes opera Yehemente minister. 

SoUtcito =: ToXvfJLefiiMvq). 

Y. 221.222. « Secunda culpa, impotentiacorrectionisami- 
cae." Comm. Cruq. Neque huic culpae obnoxius erät Horatius^ 
quippe qui in Epist.n.2. y. 109— 125. et A. P. 435— 466 et 
alibi (cf. supra ad y. 167. p. 276. seq.) satis ostendit quanti cen- 
sorem faceret honestum. Genus irritabile Yatum pulchre hoe 
loco notaYit et cum Yerborum delectu . 

Y. 222. Jteprehendere, Jahn. ad Sat. 1. 6. y. 67. « Pro repren- 
dere, \el potius repraendere (Yid. Beier. ad Cic. de Off. III. 29. 
§• 107.) tam h. 1. quam Sat. 1. 10. y. 51. DL 3. y. I3a et 4. y. 86. 
Epist. n. 1. Y. 76. 81. 222. et. A. P. 292. 445. Yulgarem formam 
repraehendere propterea reYOcaYi , quod Horatius praepositio- 



8(0 COMMENTARIUS 

nem re ante mutam cuin liquida fere abique corripait, nec^b boc 
moie disce^t^ nisi in voc. retractus (A.. P. 468«) et retro{Cdxmp 
m. 29. V. 46. Epod. 17. v. 7.)fortas5eetiaminYoc. refrenare^ 
Carm. HL 24. v. 29« qui locus tamen dubius est*'' 

1^* 228. ' Tertia calpa , iteratio recitationissinejiissaaadito- 
ri&** €omm. Cruq. 

jRev&lvimu^. Uti evoherä dicitar pro legere, ductum a Tcte* 
ram voluminibus , quae legi non poterant nisi evolverentur; sic 
revolväre ^sl pro iterum legere. vid. Porcellini Lex. 

'^^frrev9catij <tinj tissi, quae nemo petit, ut xepetamoa.'' 
0(>miiu'Gruq. Beirö^quoque Zeiinios : « irrevocati est non }iiasi, 
qaasi -alter elegkntiamloci mitfu^ senitiat , s tul te et cum offensi- 
one repetimus loca jam recitata." Revocare vero in recitationi- 
bus est jubere, ut qui tegit repetati l^nlus , Epist. DI. S. a me* 
dio : k Memini quohdam^x am!cis , quum lector qUaedam per- 
peram pronunciasset,' revocasse et repeti coegisse, buic ayunca* 
lum meuiki disdsise^ lätdllexeras nempe? quum iDe annuisset, 
Gur ^rgo revocabas? decem aHiplius Versus hae tua interpellati- 
one'perdidimu$. Tanta erät parsimbnia temporis." Cicero, pro 
Archia, 8. § I8. « Qtiotiesegöhuncvidi, quumliteramscri- 
psisset tiuliam, nlagnum numerdm optimorum versoam de iis 
ipsis rebus , quae tum agierentur, dicere ex temjpcire ! qnoties re- 
voeatum eandem ttva. dicere, commu^tis verbis at^e senten- 
tiis V^ vid. Forcellirii Lex. et Ernesti Clav. Cic. v. revoco. 

Rupertus ad Juveilal Li. k Romiae olim poetae, bistorici et 
oratores , cpaecumque scripserant , ah te quam ea in vulgus ede- 
rent, amicis recitare solebant. Quod institi^tum initio praeda- 
rum fuit et excoleiidis ingeniis librisque ien^endaiidis utilissi- 
mum : panci enim iique subacti judicii viri invitabantor , ut 
libere, quid deiitirent, qnaeque sibi parumprbbahd^videräntor^ 
expromerent. Verum consuetudo ista mbx ita immutabatur, ut 
recitatoire» non precibus tantiim vei gratia et auctbiitate sua, sed 
praemiis quoqneptopositis pretio Vestis, coenae, spöltularam, cet» 
dientes vei kli<»tiih honiinum magnam imperitamque turbam ad 
audiendutn elicerent et quasi emerent eo consilio ut singula ab iis 
ore pleniore landarentui*, vei itieondito exciperentur clamore ac 
plausu: ex ^o inäni laudis studio mox insahascribendietimpri- 
mis poetandi manavit libido, quae ingentem hominum mnltitn- 



AD TEBS^ 322—^3. 

dinem tamijiiani pestilenti sidere alKavit, et mliiini in niodum 
aueta est tum astutJa Imperatoium , cfui civcs ad. otium a milita- 
ri stodio publicisqiie ncgotlis tradiiceliHiit , tutn exemplis Domi- 
tiam el IVerouis, qru pouticam. ipsi afTectabaut laureatn.'' — 
Hic recijaudi raos Romanis scripioribus apiimisinde tempo- 
ribus, quibus scribendi studium apud eosiuvaiuit, ortus vi- 
dciur. Legioius eDim apud A. GelUuin, N. A. XIII. 2. Ac- 
cium poetam Pacuvio desideranti ti'agoediara suaia, ciii Ati'eus 
nomen erät, Icgisse, et apud Valeiiiim MaximmnllL 7. n". II. 
« (Accius) Julio Caesar! amplissimo et floi-entissiiuo VLi'o(« potest 
iiitelligi L. Julius Caesar, quia. u. 583. consul fuil cuni P. Ru- 
tiIioLupo."Torreriius.)incollegiumpoclai'umveiiientiiiunquain 
assun-exit: noa mujestatis ejus imoiemor , sed quud in corn - 
paratione commuuium sludioriim aliquaiitosuperioremseesse 
confidei'et. Qtiapvopter iusolentiaecrimiue caruil; quiaibivo- 
luminum noo imagiuum certamine exercebantur." Facile esi 
ad judicaiidum , istiim recitandi niorem magnas posse liabere 
iitilitates ; nam uti TbeopIirasCem diccutem fecit Diogenes Laei- 
lius , ai avaryvuTSii TOioutriv fTavofSaiireiiy dunimodo ea 
seuiper meute recitationes instilutau forenl , qua de se testatus 
est Plinius minor , Episl. V. 3. § 8 — 1 1 . « Ilaque has recitaudi 
causas seqiior: priuium qaod ipse qui recilat , aliquantu aciius 
scriptissuifi, auditoi'uinrevei'enlia, iatendit: dciade, quod, de 
quibus dubitat, quasi ex cousllii senleutia slaluiL Multa el- 
iam amultisadmouemui-, et, si non adtnoneatur , quid quis- 
que seniiat. perspiciet ex vullu , ocidis , nutu , manu , mur- 
mure, sileatio; quati satis apertis notis judicium ab Iiuma- 
nitale disceruuni." cf. lipist. V. 13. § 1.2. VIII. 21. VII. 17. 
§ I — 7. imprimis § 7. « IVec vero ego dumrecito, laudaii,scd . 
dum legor, cupio. Itaque iiuUuni emeudandi genus oraitto. Ac 
primum qiiae scripsi, niecum ipse pertiacto; deinde duo- 
bus aut iribus lego, mox aliis trado aiinotanda , notasque 
eoTuni, sidubilo, cumiinorursusaulalteropensito; novissime ' 
pluribus 1'ecito, ac , si quid mihi credis, iiuic acemme emendo." 
Tali consilio recitaljant Vii'gilius (vid. Donatiis iu vita Virg. 
$ 46— 4a Servius ad Md. IV. 324 VI. 862.) Horatius (Sat. 
I. 4. V. 73.) Ovidius(Tiisi.lH.l4.v.39.seq.IV.I.89-97. 
IV. 10. V. 41—64. ex Ponlo IV. 2. v. 35—38.) etipse Augostus , 



852 COMMENTARIUS 

(Suet. A.ug.85«). Postquamautemhaerecitationespublicecoram 
plurimis liabiti sunt, qnod Augusti aetate invaluisse videtor, 
acriptorum arrogantia^ vulgi indocti plausum yanis ftrdbas ca? 
ptaos , sadricis poetis , Horatio , Persio , Juvendli , mnltam irri- 
dmidi praebueruQt raateriem. Hor. Sat. 1. 4. y. 73 — 78. 

Non recitem cuiquam nisiamicis , idque coactus, • 
Non ubivis coraiuye quibuslibet. In media qui 
Scripta foro recitant , sunt multi ^ quique layantes ; 
Suayelocusyociresonatconclosus. Inanes 
Hoe juyat ; baud illad quaerentes, num sine sensu , 
Tempore mun &ciant alieho, . 
Epist-1. 19.V.87— 49. 

Non ego yentösae plebis snffiragia yenor 
Impensis coenarum et tritae mnnere yestis ; 
Non ego , nobilium sciiptoram auditor et ultor , 
Grammaticas ambire tribus et pulpitadignor: 
Hinc illae lacrimae. « Spissis indigna theatris 
Scripta pädet recitare et nugis äddere pondos ,'' 
Si dixi ; <^ Bides " ait ^ « et Joyis auribus ista 
Seryas : fidis entm , manare poetica mella 
Te solum, tibi pulcher." Ad haec egonaribus uti 
Formidoy et, luctantis acuto ne secer nngui , 
« Displicet iste locos" clamo , et diludia posco. 
Ludus enim genuit trepidum certamen et iram , 
Ira truces inimitias et funebre bellum. 
Epist. II. 2. ▼. 87— 105. 

Frater erät Romae consulti riietor ^ ut alter 
Alterius sermone meros audiret bonores j^ 
Graccboa ut hic iiii foret , huic at Mucius ille. 
Qat minns argutos yexat fiiror iste poetas ? 
Garmina compono , hicelegos. Mirabile yisa 
Caelatomqae noyem Musis opus ! Adapice pritnam, 
Quanto corn £sistu y qoanto molimine circam-^ 
Spectemus yacoam Romanis yatibus aedem ; 
Mox etiam , d forte yacas , sequere et procul audi , 
Quid ferat et quare sibi nectat uterque coronam. 
Caedimur , et totidem plagis consumimus hostem 
Lento Samnitea ad lumina prima duello. 



AD VBR8. 228. 868 

Discedo Alcaeas pancto iliins ; illemeoqnis? . 
Quis , nisi Callimaclius 7 si plus apposoerc visas , 
Fit Mimnermus , et optivo cognomine cresciu 
Multa fero, ut placem genus irritabile yatnm, 
Gum scribo et supplex populi suffiraigia capto ; 
Idem finitis studiis , et mente recepta, 
Obturem patulas impune legentibtis aores* 

L. P.470— 476. 

Nec satis apparet , cur versus factitet ; utruin 
Minxerit in patrios cineres , an triste bidental 
Moverit incestus : certe fiirit , ac velut ursus 
Objectos caveae valuit si firatngere datbrbs , 
Indoctum doctumi^e fugat redtator acerbns ; 
Quem vero arripuit , tenet öcciditque legendo , 
Non missnra cutem , nisi piena cruoris , hirudo. 

ivenalis, Sat LI — 18. 

Semper ego auditor tantum? nnh<{iiainne repönäiäi j 
Vexatus toties raud Theseide Co^ ? . 
Impune ergo mihi redtaverit Hle tbgatas , 
Hic elegos ? impune diem cönsiimsiBrit ingens 
Tdepbus? aut summi piena jämmai^nelibri 
Scriptus, etintei^o, nec dnin finitus Oxestes? 
Nota magis nulla domus est sua, qoam ixulii luicds, 
Mards, et ^oliis vicinum rupibus antruih ' ' ' 
Vulcani. Quidagantventi, quas tohjucat um^rife 
iBacus , unde alius furtivae devehat aurum ' ' ** 
Pelliculae^ quäntas)aculetnrM6nyc1lWoriiSs. 
Frontonis platani , convulsaque märxädift ibTÄmant 
Semper , et assiduo ruptae lectöre cduÄffiäe. " 

Et n6s ei^o manfnm fernlae subduximTlä , et ^te ' / 
Consilium dedimus Sulhi6\ * pHVatus ut «Ibuak '""'^ ^ 
Dormiret. Stultaestdetnte^/^tanlMVM^' 
Vatibus occurras , peritom ]^cfei^ icbäifti^^ 
tersius, Sat.1. 18—69. . • -^ • "- . ' - ••»'^ 

Scribimus indusi , numeros iR^ V ttc'p^d(s1ib^^ 
Grande aKquid, qadi pulUib aiiimitepnieU^glitt annelet« 
Sdlioet haec popolo , pexnsque tb|iqill$ teoMnti ' 

28 



3S4 COMMENTARIUS 

Et natalitia tandem corn isardonyche albus, 
Sede legens celsa , liquido quum plasmate guttur 
Mobile eollueiis , p^tranti fraetus ocello : 
Heic ne({ue more. probo videas , neque voce serena , 
IngejQtes trepidare Titos , quum carmina lumbam 
Intrant , et trejQiulo scalpuntur ubi intima versoa 
Tun', vetule.^ auriculisalieniscoUigisescas? 
Auricolis , quibus et dicas cute perditas \ ohe ! 
Quid didicisse, nisi hoe fermentum, et qaae semel intos 
Innata est , rupto jecore exierit caprificus ? 
Enpallor, seniumque ! o mores ! neque adeone 
Scire tuum nihil est, nisi te scire hoe sciat alter ? 
At pulchrum est digito jnonstrari , et dicier ^ hic est ! 
Ten' cirratorum centum dictata fuisse 
Pro nihilo pendas? E6ce inter pocola quaerunt 
Romulidae satiiri , quid dia poemata narrent. 
Heic aliquisy cui circum humeros h jacinthina laena est, 
Raneidulum quiddam balba de näre iocutus , ^ 
Phyllidas , Hypsipylas, vatum et plorabile si quid, 
Eliquat , ac tenero supplantat verba palato. 
Assensere viri. Nunc non sinis illepoetae 
Felix ? Non leyior eippus nunc imprimit os$a ? 
Laudant convivae. Nunc non e manibus illis , 
Nunc non e tumulo. , fortunataque favilla 
N^scentur violae ? Rides, ait, etnimisuncis 
Naribus indulges . An erit , qui velle recuset 
Os populi meruisse , et , cedro digna Iocutus , 
Linquere nec scombros metuentia carmina, nec thus? 
Quis^uis es, omodo quem ex ad verso dicere feci , 
Non ego, quumscribo, si forte quid aptius exit, — 
Quando haec rara avis est, - si quid tamen aptius exit, 
Laudari metuam : neque enim mihi cornea fibraest: 
Sed recti finemque extremum esse recuso 
Euffe taum^ et l^le; nam helle hoe excute totum: 
Quid non in tus habet? Non heic est Ilias Acd 
Ebria veratro? non si qua elegidia crudi 
Dictarunt proceres ? non quidquid denique lectis 
Scribiturin citreis? — Galidum seis ponere sumen: 



AD TEBS. 218. 8M 

Scisconutemhomdulamtritadonärelaceriiay • 

Et^ Verum, incpiis, aiQO; yerum mihi dicite de me. -^ 

Quipote? vis dicam? nugaris, cpiam tibi, calve, 

Pinguis acjnalictdus propenso sesquipede exsteU 

O Jane , a tergo qaem nolla disonu pihisit ^ 

INTec mahiis aniiculas imitata est mol^is albas , 

Nec linguae , qaantum sitiat canis Appola y tantam ! 

Vo8 , o patricius sanguis <, quos vivere fas est 

Occipite caecö, posticae occunice sannae ! 
Martialis, IIL44 Ia Ligarinum : 

» Oocärrit tibi hemo quod libenter : 

Qaod, tjuacanqUe venis 9 fugaest, etingens 

Gircate, Ligorme, solitado: 

Quidsit, seire cupia? nimis po^ta es : 

Hoe yalde vitium pericolosum est* 

Non tigris catulis citata raptis, 

Non dipsas medio perusta soIe , 

Nec sic scorpius improbus timetur. 

Nam tantos y rogo , quis ferat laböres ? 

Etstantilegis, et legis sedenti : 

Currenti legis , et legis cacaati* 

In thermas fugiö ; sonas ad anrem. 

Piscinam peto ; nonlicetnataie. 

Ad coenam propero ; teneseuntem* 

Ad coenam venio \ fiigas sedentem. ^ 

Lassusdormio; suscitas jacentenu 

Vis, quantumfaeiasmab, yidere? 

Vir Justus y probns, innocens timeris. 
cf. m. 46. 50. et multa aliaejusdemlocaaWeberoreoensita. 
Arrianus, Epicteti dissertat. m. 23. § 35. ToSro7y«7^ifr. 
rm\ iit re^ijvcu jqXi» fix$puy Kcä 'tafaxXti^iivoii rodg 
XKOvcofiivovg y Kcä (rb hv ko/i^^ croXicp ^rpfficjvitjfccva^ 

P£vTOi€T) TovX^tvovyharyfoicpbiV T&s *A%/AA5t5^ ÄT/flÄvey/ 
cf. Synezius, Ptolemaidis episcopus ab a. p. G. 410. in IKone , 
p. 55. ed. D. Pe ta vii , Paris 1612. Asinius PoUio , quiteste 
Seneca (Gontrov. IV. prooem.) « primus omnium Romanorum 
advocatis hominibus scripta sua recitavit /^ morem introduxlsse 

23* 



COMMBÄTAHIUS 

videtur, non uti adhuc solebani, quum publice redlareni, 
■ coram omnibus sine discrimine recilaxe , sed certos tanlumiio- 
mines advocandi, i. e. ad recjtaliones audiendas invitandisoJ- 
lemni quadam formula, qualem servavit Airianus, 1.1. § 2S. 
"Ax,ou(r6v fAOv a-^ftejioy 3ioi^£yo[isvovevT^oix.ixT^Koifii- 
Tov, Idem fiebat codicillis , qui ad amicos miitebantur , sive 
etiam libellis , qui publice dispergebantur. vid. Plinius, E- 
pist. III. 18. §4 Tacitus.Dial.dcorat. 9. « Rosareullroelara- 
bire cogitar , ut sint , qui dignentur audii-e , et ne td quidem 
gratis : nam et domum mutaa tur et audltorium exstruit etsubsel- 
lia conducit et libellos disper^t." Juvenalis, Sat. VII. 39 — 47. 
Si dulcedine famae 
Succensus recites , Maculonus commodat aedes. 
Haec longe ferrata domus servire jubetur , 
Ia qua sollicitasimitatur janua portas. 
Seit dare liberios esltema in parte sedeutes 
Ordinis , et niagnas comitum dispoiiere voces. 
Nemo dabit regum , quanti subsellia constent , 
Et quae conducto pendent anabathra tigillo , 
Quaeqiie reportandis posita est orchestra catbedrisi 
cf. id. XIII. 3!— 33. Suetooius, Claud.41. ,< (Claudius) bis- 
tonam ia adolescentia, hortante T. Livio, Sulpicio veroFlavO 
etiam adjuvante , seribere aggressus esi. Et quum pi-imum fre- 
quenti auditorio commisisset , acgre perlegit , refrigeratus sae- 
pe a semet ipso. Nam, qunm iuitio recitatiouis defractis coob- 
pluribus subselliis obesitate cujusdam, risusexortus esset, se 
sedato quidem tumultu lemperare potuit, quin ex intervallo 
subinde facti reminisceretur , cacbinnosque revocaret." — 
Erät autem humanitatis invitatioui ad recitationem audiendam 
parere ; Hor. Epist. II. 2. v. 67. « Hic sponsum vocat , hic au- 
ditum scripta relictis omnibus ofEciis." cf. Plinius , Epist>I- 
12. Martialis, X> 70. Hinc etiam Augtistus , teste Suetonio. 
Aug. 89. n Recitanteset benigne et patienter audiit : nec tan- 
tum carmina et liistorias , sedetorationeset dialogos." Qaam 
crebrae recitationes essent et qno anni temfiore praecipue He- 
i-ent , docet Plinius, Epist. I. 13. § I. « Magnum pro ventam 
poetarum anniis bic attulit. Toto mense Aprili nullus fere dies, 
(JUO non recitaret aliquis." Epist. VIII. 21. §2. « Gravitn 



? 



AD VERS. 22S. 



357 



Opera lusibus , jocisque distiuguo. Ad hos profercndos et tem- 
pus et locum opportuuissimum elegi ; utque jamnuncadsue- 
scerent et ab otiosis et in triclinio audiri, Julio meuse , quo men- 
se lites inlerquiescuul , positis aute lectos cathedris , amicos 
colldcavi." Juvenalis , Sat. III. 9. quasi ex more notat « Au- 
gusto recitantes mense poetas." — Ad plausum uoii raro cod- 
ductas fuisse operas , patet tuni cx deseriptis Horatii (£pist. I, 
19.V.38.) et Juvenalis (VII. 43. 44.) locis , tamexadmoiiilio- 
ne illius , A. P. v. 426—433. 

Tu seu donai-is seu quid donare voles cui , 
Nolito ad veisus tibi factos ducere plenmn 
Laetitiae; ctamabit enim Pulchcel Bencl Recte! 

»Palleseet super his , etiam stillabit amicis 
Ex oculis rorem , saliet , tundet pede terrani. 
Ut , qui conducti plorant in funere , dicunt 

Et faciunt prope ptura dolentibusexanimo; sic 

Deiisor vero plus laudatore movetur. 
Plinius, Epist. II. 14. § 4 — 9. « Sequuntui- auditores acto- 
ribus similes , coaducti et redemti : maticcps conveuitui- in 
media basilica , ubi tam palam spottulae quaitt in tricli- 
nio dantuv. Ex judicio in judicium pari mereede transJtur. 
Inde jamnoD innrbaue CO^OK^ett vocantun iisdeni Latinum 
nomen impositum est laudiceni: et tamen crescit in dies 
foeditas uiraque lingua nolata. Heri duo nomenclatores mei 
(babent sane aetatem eorum , qui nuper togas sumserint) ter- 
nis denariis ad laudandum trabebaiitur ; tanti coRStat , utsis 
disertissimus. Hoe pretio quamlibet numerosa subsellia im- 
pien tur ; boc ingens eorona colligitur ; hoe iufiniti clamores corn- 
raoventur, quum fiEiro^Opot dcdit signum. Opus est enim 
signo apud non intelljgentes, ne audieiites quideiii, nample- 
nimque non audiunt , nec ulli magis laudant. Si quando trans- 
ibis per basilicam , et voles scire , quomodo quisque dicat ; niliil 
eM, quod tiibunal adseendas , nibil,. quod praebeas am-em : 
iacitis divinatio. Scito, eum pessime dicere, qui laudabiturma- 
xime. Primus buuc audiendi mojiem induxit Largius Lioinius : 
bactenus tamen , ut auditores coiTOgaiet." JNotandum est, lianc 
plausus captationem, quam lepide memoriae tradidit Plinius, 
(baisse in causis foi'ensibuscoram ceutumviris judici- 



JMB CQXJffiENTARIUS 

bus^ i9d Hinii »etate res in foro fere tanquam^ i^rhetomin 
echölis dedamätiones actae esse videntur , quae utraeque corn 
ireoitadonibus publicis pöematum aliorumve scriptortu|i malta 
kabebant oommunia* ^-^ De redtationibiis veterum vid.. quibns 
imprimig usas samv J. Lipsii Epist. GenU IL ad Belgas 4& 
Openim ed. Vesal. 1675. tomö IL p. 892—898. J. G. YomaSj 
de inutatione cap. 7. 8. J. R. Thorbecke , de G. AsiquPoUkmis 
vita et stadiis doctrinae p. 104—107. E. G. G. Weber. .Com- 
ment, de poetarum Romanorum recitationibu3y Vimariaey ISSS* 
c£ praeterea Schmid, ad Hor. Epist. L ]9. v. 37-— 39. Inter- 
pretes ad Persium L 13 — 69. Rupertusad JuvenaL L 1. Gasan- 
bonus äd Suet. Aog. 89. J. H. A. Schulze ad Taciti dial. de 
orat. 9. (Lipaiae 1788«) Gellai;^ Ant. Rom. ed* Walcb. p. 
454 — 456. Baehr^ Röm. Lit. p. 14. et 356. VanOmmeren, 
. Horatius, p. 24. 25. 66-*-68. A* G*. Lange ^ Vindiciae trag. 
Rom. (Lips. 1822.) p. 24. 

V. 224. 225. « Quarta culpa ^ cpierela ingratitadinis lecto- 
. ris , qui nec laudat ^ neo munera donat." G<Hnm. Cruq. 
' Nön apparere Gomm. Gruquii interpretatur , .« non Ytdgari , 
ncm laudari , " sed non satis bene : nam ut Graeeum oi 
(Pcuvetrbcu 5 significat j non ita in oculos incurrere 9 et mente 
sive lectoris sive auditons perspici, ut nte suo pr^o aestimen- 
tur . cf. Schirach. in Indice Hor. Dacer. et Schmid. 
Labores. cf. Juvenal. III. 21^r-25. 

Quando artibua , inquit , honestis 
Nullus in urbe locus , nuUa emolumentaläbortmiy 
Res hodie minor est ^ here quam fuit , atque eadem caras 
Deteret exiguis aliquid : proponimus illuc 
Ire y fatigatas ubi Daedalus exuit alas* 
« Labor est fiinctio quaedam vei animi vei c<»rporia graviorif 
operis et muneris.^' Gicero, Tuse. Quaest. H. 15. § 35. (De 
iis j quae Gioero eodem loeo de Graecorum t6v^ minus bene 
disseruit , vid. Muretun , Var. Lect. XIX. 4. ed. Ruhnk. t. E 
479; seq. et F. A. Wolf s Vorlesungen, ad calcem editioni» 
Tusc Quaest. Orellii p. 380.). Hanc vocem et singulari et ph- 
rali numero tum proprio sensu^ quem Gieero definivit, tom 
translato, quodifficultates^aemmnaSyCalamitates significat, apud 
aureae aetatis scriptores reperiri , ostendit Mahnius in Epicrin 



AD VER& 22ar-22& 350 

* 

Censuraram Bibl. Grit. p. 77—81 . «t Epist.;Sodal/|K391-i>-3^ 
Haberfeldtus et Schmidius exisdmant labores no9tras eoslooos 
poematum denotare, quibus scriptories plarinlam tribatoint 
operam : requidem vero magis universe de omni praesUta opera 
acdperem; atque igitar seicpiens ^ explicalive interpretor , at 
saepe ia Horatio faciendum ; adeo ut tenui deducki poenuUä 
fUo sit expositio vocabulorum labores nostroi. 

V. 225. Tenut (leducta poemata filo. Ars lanifica veteribäs 
dintissime magno fuit honore , <{uippe quae ab heroicis tempo- 
'ribus per multa saecula itiatroois pudlisque praecipoa fuerit 
cura atque optimis quibusque celebratissimum opus. Quo 
factum est , ut plurima verba dietionesque ab illa arte p^titae 
ad alias res et imprimis ad opera ingenii tiRaniktae sint* Pkras- 
que autem de arte nendi dictiones in tmum locum coegit Catul- 
lus, LXIV. 311—330. quolocoEpithalamiiPeleietThetidos 
Parcas fata editnras describit : ' . 

^temumque manus carpebant rite laborem. ' 

LaeYa colum molli lana retinebat amictum : - 

Dextera tum leviter deducens fila supinis 
Formabat digitis ; tum prono in pcdlice torquens : ' 
Libratum tereti versabat turjbine fusum : ^ 

Atque ita decerpens aequabat sempeir opus dens , 
Laneaque aridulis haerebant morsa labeUis j. ' 

Quae prius in levi fuerant exstantia fila 
Ante pedes autem candentis mollia lanae 
Vellera virgati custodibant calathiscL 
Deinde haec dausula ter decies inter Parcarum occurrit effata : 

Currite , ducentes subtemina , currite fusi. 
cf. Tibullus, I. 3. V. 86.IL Lv. 63— 66. Ovidius, AmcM-.L 
14. V. 7-8. Metam. IV. 33— 36. Fast. IL 741— 743. Proxi- 
noie fortasse omnium artis lanificae verba ad carmina compo- 
nenda transtulit Ansonius , Mos. 306—398. 
Mollia subtili nebunt mihi carmina filo 
Pierides , tenuique aptas subtemine telaa 
Percurrent : dabitur nostiis quoque purpura funs. 
Pro carmina legi vult stamina Burmann. in AnthoL Lat. L p. 640. 
Propius autem Horatii verbis est hoe Golumellae X. 225. « Gra- 
cili connectere carmina filo* '' — Tria nostri poetae vocabula ♦ 



C&ISX^trfXBTVS 



tenuis , filum , deducere, saepissime tamapndpoetas, (juau 
edam apud prosae orationis scriptores sive singula sive con- 
juncta translate ab neodi arte ad Ingenii opera leguatur. Pauca 
exempla testimoiiiosufficiant. — Tennis -= XSTTOs^ subtilu; 
Ilor. Sat. II. 4. V. 8. 9. « Quiniderat curae , quo pacto curtcla 
tenerem , utpote res tenues , teaui sermone peraclas." — Fi- 
lum. Cicero , OraL 36. § 124. « Dein si teniies causae tum 
etiam argumentandt tenue filum et ia doceado et in reiellendo." 
de Orat. II. 22. § 93. « Omnes etiam tum retinebant illiim Pe- 
ricli succum ; sed erant paidlo uberiore filo." cf. ibidemlU. 
26. § 103, ad Fam. IX. 12. (cf. supraad v. 76. p. 164.) Lael. 
7. S 25. Eniestus in Clave Cic. et Erasmi Adag. II. 6. n°. 75. — 
Deducere ^ iKTeiveiv , ducere. Hor. Sat. L 10. v. 43 — 45. 
K Forte epos acer, ut nemo, Variusducit: molle atque face- 
tum Virgilio aunuerunt gaudentes rure Camenae." Sat. II. 
1 . V. 3. 4. (( Simiiesque ineorum mille die vei'suG deduci posse." 
Virg. Buc. VI. 4. 5. « Fastorem , Tityre , pingues pascere 
oportet oves, deductum dicere cai-men.'' Ovidius ex Ponto, 
I. 5.V. 13. 14. (( Ut tamen ipse vides , luctov deducere versnm; 
sed non Iit lato mollior ipse meo." cf. Met. I, 3. IV. 69. — De 
hae figui-a vid. Lambimus, Cruqiiius, Sanado, ZeII. et Schmid, 
ad h. 1. Heindoif. ad Sat. I. 10. v. 44. Broukhusius ad Tibull.II. 
1. V. 54. Idem ad IV. 1. v. 21 !. nubem exemplorum congessit , 
ubi texerc ejusque composita simili figura de ingenii operibas 
usurpatur. — Hejn. et Voss. ad Virg. Buc. VI. 6. Gierig. ad 
Ovid. Metam.1.4. RupertiiisadJuv.VlI.54. SpaldlngadQuia- 
til. I. O. III. 6. § 59. IV. 1 . 60. VIII. 2. § 9. Vorstius ad Vai. 
Max. III.7.ext.§ l.ed.Torrenii. C.Falster, de lanificii ho- 
nore antiquo, in Amoenit. philolog. {AmsL 1729.) II. pag. 
104 — 110. — Mouendum praeterea est , vocem ie««M duplid 
siguificatiooe talibus locis venii-e posse , altera, qua est A»ff)i- 



lis, 

Virgiliu 
artetii , ä 
pre ta n dm 



non grandis , quaratione etiam deductum carmen apud 



Mpi^ei 



i opoite 



alten 



qua 



denoutfUjfrJ 



; dubio nostix) loco esi ii 



H prmcipi 



bus V 



tetui' Iloratius , Epist. II. 2. v. 49—52. 



taculpa, spes magnificae remnnei 
Comm. Cruq. Jocans cei*te de st 



361 



Simul primum me dimisere Pfailippi , 
Decisis humilem pennis inopemve paieini 
Etlaris et fuiidi pauperUs impulit audas , 
Utversus facerem. 
Nunc vero , ut bene Scbmidiiis , eos fortasse poetas inter ae- 
quales ii-ridet, qui ipsiuset Virgilii Variiquefortanae inviden- 
tes , noQ tam ob laudeoi hoDoremque quam propter commoda 
et opes iis aemulari studebant gratiamque parem August! sibi 
concdlare enltebantur. 

V. 227. Fingimus, Fingere propria vox est artis plasticae , 
et inde , ut etmm /brmare , ad varias res transfertur ; vid, Ob- 
barius et Schmid, ad Epist. I. 2. v. 64 

Commodus , « largus, utilis ," ait Comm. Cruq. sed minus 
recle ; commodus enim proprie est qui facile se accommodat , 
eii^pfiag-Tot. sic distincte boc vocabulum usurpavit Horatius 
A. P. 257. Hiuc facile derivabis siguilicationes , humanus , 
facihs, comis, liberalis. cf. Ruhnken. ad Ter. Heaut. UI. 2. 
V. 10. LambiiiusetMitscheil. ad Hor. Curm. IV.8. V. I. Er- 
nestus iu Clave CIc. Schirach. Ia lud. Hor. Haberfcldt. et 
Scbmid.adb.I. 

i/ifZ/yi = nemine rogante. cf. Sat. I. 4. v. 21. EpisLl.21.v. 
12. ibique Schmid, et quos laudat in terpretes de hocvocabulo. 
V. 228. j^rcessas, «voces, adesse jubeas." Comm. Cniq. 
De orthographia et derivatione verbi arcesso:zzTpoa'xa^tUy (le- 
TCeT^flTU , magna exsistit Iis inter grammalicos tum veterestum 
recenliores, de qua Schol. Acron et Comm. Cruq. etiamadh. 
1. retulei-unt. Optimum videtur auctoritati Ruhnkenii obse- 
qui , dicentis ad Ter. Aiidr. I. 5. v. 64, u Accerso cadeate La- 
ttnitate contra analogiam dici coepit. Ubique igitur scribendum 
arceaso, quod formatur ab arceo vei örci» , Mlnhincioincesso, 
a capio capesso , a facio faceaso. Vid. Manut, ad Cic. Epist. ad 
Fam. VII. 23. Casaub. ad Sueton. Gaes. 2. el Gesnerus in Thes. 
L. L. voce accerso." Kis add. quae congesserunt Forcellinus et 
Dovissim! bujus Lexici editores ; Herzog, ad SaUustii Cat. 40. § 
6. et Schmid, ad Epist. I. 5. v. 6. 

Egerevetes. cf. Juveual, VII. 59 — 71. 

Ncqiie enim cantara sub anti-o 

Pierio , thjTsumve potcst contiugere sana 

Paupcrtns atquc aeits luops , quo nocte dteque 



862 comiENXARius 

• 
Corpus eget .Salurje^t, quam dicit Horatius , Evoe ! 
Quis locos iogeiiio « nisi qimm se carmine solo 
Vexant ^ et dominis Cirrhae Nysaeque ferimtur 
Pectora nostra , duas non admittentia ciiras ? 
Magnae mends opus ii£C de lodioe paranda 
Attonitae ^ corrus et equos; faciesque deorum 
Adspicere , et qualis Rutulum confuadat Erinnys. 
Nam si Virgilio puer et tolerabile deesset 
Hospitiam , caderent omnes a crimbus hydri : 
Sardanifail gemeretgraTe bucdna^ 
Stribere cogas. Recte ammadyertit Haberfeldtos aliquid ri- 
diculi quaesivisse Horatium hoe verbo electo ; . quandoquidem , 
si quid unquam boni polchrique , saltem rarissime bona car- 
mina cogendo extorqueantur*. Saepe tamen etiam yerbaxn cogen 
Latini , et avayxci^eiv GrTaeciusurpaverUBt9.abid:e5x:^;eiido 
proprio significatu non est cogicandum : vid. G. G. Herzog, 
des Quintilianus X. Buch iib. nebstBemeric^ (Lips. 1829.) p. 164 
y. 229 — ^250. Simili fere ratione , qna supra y* 118— ISä 
quum poetas et poesin generatim irridere Yideretur y simul ta- 
men summas laudes arti poeticae ejusque ingenuis cultoribus 
tribuit j nano quoque , postquam molestos et irritabiles sui tem- 
poris poetas festiye illusit , adeoque Augustum , si forte tales , 
qxii yitiis a se notatis laborabajQit , de neglectu quererentor, 
tacite.^olpa absolvit; dilucide docereaggreditor, quamopti- 
me de principibos viris mereri possint poetae , heroic^^t lyiki 
imprimis- carminis ; quod quum laadando magis quam monendo 
faciat, eundem humanissimo ac prudentisjsuno modoexcitat, 
ut suo pretiobonos poetas aestimare pergaU 

y. 229— -231. Sententia generalis , ut saepissime solet H<m- 
tius , praemittitur : quam Aeron et Comm. Cruq. bepae e3q>li- 
cant , nisi quod ad Augustum tantum pertinere dieant : « EK- 
gnnm est ^ ut cognoscamus, quis poetarum dignus sitscribere 
tua facta , quae non sunt committenda inepto poetae." 

y. 229. Sed tamen. Hae particuiae inserviunt , ut ^d arga- 
mentum de cura ab Augusto poetis uon scenicis praestando, 
quod ut ipsorum yitia notaret interruperat , rediret, idqoe 
plenius tractaret. Eodem cönsilio alibi usorpantur ^ecf , verum^ 
autem^ ergo j igitur^ veruntamen^ uti apud Graecos ccX^i 
o2v. cf. Heusinger. ad Gic. de Off. L 1 . § 3. Heindor£ ad Sat L 



AD YEBB^ SKi8--2ao. :363 



!• v« 27. (de piurticula a»<&i» vid. F, HandiiTiirsdlinusLp. 
669. de part. oöv Matdiiae , Griech. SprachL § 61 1.) 

Estoperaepretium cognoscere. cf, Sat. L 2. y. 37. « Audire 
est operae pretiiim." Sat. II. 4 v. 63. « £s9t>perae pretium 
duplicis pernoscere juris naturam." Testibus Scholiastis A- 
crone , Porphyrione et Gruquiano ad Sat L 2 v. 37. « ucbane 
abutitur Enniams versibus ; alt enim ille : 

Audiie est operae pretium , ^ocedere recte , 

Quirem Romaoiam Latiumque augescere vultis." 
Hi Ejmii versus a Scholiastis satisintegriservatireceptisunt in 
ed« Annal. Spangenbergii I. 120*;^121.ed.Hesseliip. 31. cf. 
JuvenaL VI. 474 476. 

Est pretium corae penitus cognoscere , toto 

Quid faciant agitentcpie die. 
Persius , Sat. VI. 9. yid. Ennii Fragm. ed. Hesselii p» 3. 

« Lunai' portuin est operae cognoscere ^ cives.'' 

Gor jubet hoe Enni. 
y. 230. JEdttuosz^zlepoCPvXuKag^vscoKSpovs* « iEdituisunt 
templontm custodes et sacerdotes , dicti ab aede et sacris tuen^ 
dis. Hic poetae suntet vates , qui decantant virtutem Gaesaris 
pro meritis.^' Gomm, Gruq. — « Narratores atque judices (le- 
gendani videtur tndices). ^ditui enim templorum ac numi* 
nam, qaibas inserviant, sacroram originem adyenis etigno*- 
rantibas narrant. Alii «dituos pro clientibus ac faaniliaribus 
dici putant , et per hoe laudatores , poetasque signiiScat.'' Par** 
pliyrion. Gam Porphyrione ad yerbum conyenit Scholiastes in 
Anctario apad Gruquium, abi tamen non judices sed indtces le- 
gitur. — ^ Varro, R. R. L 2.91 a InaedemTellarisyeneram, ro- 
gatas ab aeditimo , at dicere didicimas a patribus nostris : ut 
corrigimur a recentibus urbanis , ab aeditao." cf. ib. L 69. de 

Xi. L; VL 2. « Taeri dao signiiicat , unum ab adspectu , 

alteram a carando ac tutela A quo etiam qaidam dicant 

iilam q«d curat aedes sacras , aedituum non aeditimutiu Sed ta- 
men hoe ipsum ab eadem profectum est origine." A^Gellius, 
N. A. XII. 10, « jEdiHmus yerbum Latinmn est et yetus , ea 
forma dictum , qua finiHmus et legitimus : sed pro eo a pleris- 
que nunc aedituus dicitur noya et commenticia usurpatione ; 
quasi a taendis aedibus appellatus. Satishocesse potaitadmo- 



364 COMttENTARIUS 

nendi gratia dixisse propter agrestes quosdam et indomitos 
certatores , qui nisi auctoritatibus adhibitis non eomjmmuntur. 
M. Varro , in libro secundo ad Marcellum de Latina sermone , 
aeditumum dicl^oportere censet , magis quam aedituum f quod 
altenim sit recenti novitate fictum , alterum anticpa origine in- 
corruptum. Laevius quoque , ut opinor , in Protesilaodamia 
claustritumum dixit , qui claustris januae praeesset^ eadem sd- 
licet figura , qua aeditumum dici videbat qui aedibus praeest 
In Verrem M. Tullii in exemplaribus fidelissimis ita inyeni 
scriptum (IV. 44. § 06.): aedttumi custodesque mature seth 
tiunt : in libris . autem hoe yulgarius, aeditut^ scriptum est 
Pomponii fabula Atellana est, quae itainseriptaest, ^</ehim«#; 
in qua hio versus est : 

Qui postquam tibi appareo atque aeditumor in templo tao« 
Titns autem Lucretius in carmine suo (VI. 1274.) , pro aedttuis 
aedituentes appellat." cf. Cicero , Top. 8. § 36. Recentiores 
non minus quam veteres de hujus vocis etymologia dissentiunt 
cf. Vossius , in Ety mol. J. F. Gronovius , ad A. Grellium , VH. 1 . 
Xn. 10. Perizonius ad Sanctii . Minervam XVI. 17. ed. Ev. 
Scheidii p. 1023. Baueri II. p. 550. Forcellini Lex. ed. Grerm. 
— Equidem Servio Sulpicio , apud Giceronem, et A. Gelliopo- 
tissimum assentiar, aedituum prexime non esse derivandnm 
ab aede tuenda ; sed simul statuendum esse putem , syllabas 
Hmus et similia origine sua non meras fuisse terminatibnes sine 
ulia significatione , sed a priscis yerborum radicibus esse de- 
sumtas , quarum autem significationem ex ipso sermone Latina 
vei etiam Graeco non facile amplius esse indagandam. — Uti 
vero aeditui sunt templorum custodes , quibus non tantum ne* 
gotium erät templa et res sacras curare et custodire , sed 
etiam hospitibus templa visentibus res omnes visu et cnltu di- 
gnas monstrare et enarrare ; jam nunc Horatius poetas virtutis 
Yirorumque principum vocat aedituos , quippe quomm sit ne- 
gotium , virtutem illorum virorum tauquam res sacras tuen et ab 
omni labe defendere, atque ejusdempraecones esse et interpretes 
apud quoscunque qui vei nunc vei post hae virtutisessent studiosi* 

Belli .... domiqtie. Sie quoque Epist. 1. 20. v. 23. 
Me primis urbis belli placuisse domique. 

Linguae Sanscritae periti nuperrime has similesque , tam in 



LatiDO quani in Graeco sermonc, foiuias ad determinanciuia 
locum, ubi quid actum sil , ex casu locativo , cujusapud la- 
dos diu usas vignil, einpliciienint. Hoe inveiitum, »juoad spectat 
Lätinäin linguam, fusius exposuil vir doctissimus HofTmannus , 
prseceptovibus Scholae Grtmeasis in Saxonia adscriptus (in ' 
Jalirbiicher fiii- Philol. und Pacdag. VII. p. 16—26.) ; cujus ex- 
positionis siimmam hic inserere staluimuj-, — Anlitjuissimo 
■ermone Latino nominibus loci , in quibus uctioaliqaa Cebat, 
terminationem « adjungebant, cfuae igitur in seriorum secunda 
deolinadone genilivo {Corinthi), in prima genitivo vei dalivo 
(JRomai) congruebat; in tertia vero illo tempore similis erät 
dadvo iCarthagini) tunc nondum ab ablaiivo diverso. Illae 
autem formae , quanquam aiiis casibus similcs , tamen non 
habebantur tnm genitivi tum dativi , sed ubiqiie esistima- 
bantur esse alius quidnm casiis, quemdicimuslocativum. No- 
tiooes ubi et quo itlis fortnis nondum, ut lere solei inminus 
cultis sermonibus , piorsus et ubique secernebautnr : liinc humt 
duplici venit significatioDe. Propter notninum tettiac decliaa- 
tiouis copiam naturalitcr factum est , ut casus loci ideoi esse vide- 
retur atque dativus sivc ablativus ; binc postea casum locativum , 
qaanqiiam ab origine per se exsistentem , ablat.ivo similem pu- 
mbanl, et multilndine esemplorum , quibus ille locativns eau- 
dem, quam ablat, 'US , habebat termiQationem , induci se passi 
suntLatini, ut abit .ivo, utroquenumeroetomnibus terminä- 
tionibus signi6cationem tribuerent actionem ia loco deiiotaudi , 
quam signtiicationem aiitea terminatio i tum in tertta tumin 
prima el secunda sola habuerat. Sic ia obitviouem abiit casus 
locativus, et ablativus in ejus locum successit. Mauserunt ta- 
men post magnam illam mutationem vestigia veteris locativi. 
Licet enim, ut locum desjgnarent, ubi quid ficbat , ia prima 
et secunda declinattonc ablativum usurparunt ii) a, O , is , ve- 



I 



terem foroiam tamea retitiebant in o 



> quae 



creberrime tali notione veniebant ; idque quia in bis vocibu) 
itsus nimls valebat , quam ut abrogari et ad reguJam generalem 
se coaformari pateretur. Haec nomina erant urbium et insula- 
rura et quaedam loci denominationcs , mi domi at humi , yrae- 
terea quaedam alia ut&f//( et mi/iViae, quorum in vita Romana 
casu locativo frequentissimum usum fuisse aecesse est. Hujus 



30G COIIMBNTAIIIUS 

autem locativi vestigia noa tantum in prima eC secunda declioa- 
tione ireperiontur , sed etiam in tertia , . testibus ipsis piiscis 
granimaticis , qui docuerant sciibendam esse , jicherunti, Car^ 
thafftntj Tiburzj Anxuri, 4$ei?yo«f^,abiacUoinlocodenotA* 
retur. Sic Festi alioramque aactoritate ruri scribendum est, 
qaam locus uhi designatur, ceteröcpiin semper rtirg asnrpaai*» 
dum. Talibus formis locativi semper sine adjectiTiB eC sme regh- 
mine utebantur yeteres, qaare grammatici eas adverbia lod 
dicebant: cfoiT»/ ab hae regola solum excipiefiatur , cni^ «tno- 
tom est , addi possunt pronomina adjectiva meae ^ tuoe, suae, 
nostrae , vestrtze , altenae ; cuj us rei dausa non est obsciira : fbmi 
enim habet eandem notionem , qoam Galloirum che^ mtn , ekeib 
lm , chez nous^ chez vous^ eet. qnae notio non aderat dictioiii- 
bns mdomo mea ^ taa eet. Addebänt igttnr casai propirieloca^ 
tiTO domi illos geuitivos pronominum adjectiyonim , ^tillifoir» 
mne, quae adverbii instarhabendaerat, simidnoUohetnnoniK 
nis^tribuebant 9 sicut fere adverbiis loci , pvopriesicdictis, gB^ 
nitivi nominum plerumgue adduntur. Formae tämen qtuiies 
tam freqaenter in librorum titulis recentiorum boiiiinaiiilegi<f- 
mos, Lugduni Batavorum , Lutetiae Parisiorum , cet^ sineeulk 
exemplo qssq videntur apud veteres. 

SpectatOn of. Valer. Elacc. Argon. L 100^-^102. ibique-Bar- 
mannos. 

Omnis avet , qoae jam bellk spectataqae &ma 
Turbaducom, primae sen quos in flore juventae 
Tentamenta tenent , necdumdata oopiaTeram; 
« Speciare est experimentis cognoscere, perspicere.'^ Tee 
And. V. 1. V. ]. « Satis jam, satis, Simo, speotata ergate 
iamicitia est mea." Virg.JEn. VIII. 151. « Suntammi^'etrebii8 
spectata juventas ; " abi vid. Servias. Locutio translata estä 
metallis, praesertim auro et argento , quaeignicognoscantnr. 
Notissima illa Ovidii : (Trist. I. 5. v. 25. 26.) « Scilicet at fiiL- 
vum spectatur in ignibus aurum , tempore sic dnro est expe^ 
rienda fides." Vid. Lamb. ad Hor. Epist. L l.y.2.etGraeTiasid' 
Flor. II. 7. § 3. p. 331." Haec docoit Ruhnkenios ad Ter. And. 
I. 1. y. 64. « Emmvero spectatum satLs putabam et magnain 
exemplum continentiae." Lambincis tamen minus bene in loi6 
Horatii, Epist. 1. 1. y. 2. 3. 



w 



AP vBKs.. aaa-r332. ata 

Spectatam satis et donatam jam rnde quaeris ^ 
Maecenas , iterum autiqao me includere lindo? 
spectatum satis explicat , a satis perspectum 6t cognitum , 
ioKtfffdcrQivTCi*^ q,uae explicatio nostro quidemlococonvenit^ 
sed non iiii , ubi se cum gladiatore veternoso comparat Horatius^ , 
et igitor spectatum satis denotat gladiatorem , quempopulos 
ad satietatem usque in ludis con^picere potuerat , ut me^uieii*- 
dumesset^ nedein, yiribus attenuatis , gratia , qua adhucdom 
floraerat, excideret* Itaque miror , quod SchmidiusObbarium , 
qui pnmus , puto , interpretum hoe reete perspexit , non ut 
fere.solet^ secutus sit^^vel saltem memoraverit, si forte non 
aasentiretur. 

V. 231. Firtus. Cicero , Tusc. II. 18. § 43. « Atqui vide j 
ne. quum omnes xectae animi affectiones yirtutes appellentur ^ ' 
non sit hoe proprium nomen omnium ^ sed ab ea , quae una 
ceteris excellebat ^ omnes nomiilatae sint. Appellata est enim 
ex vtro virtos : yiri autem propria maxime estfortiUido. Gujits 
munera duo sunt maxime , mortis dolorisque contem^o. - U- 
tendum est igitur his , si yirtutis compotes , vei potiussi viri 
yolomns esse; quoniam a viris virtus nomen est mutuata." de 
Leg. L 8. § 25. <( Est autem virtus nihil aliud , quam in se per*- 
fecta et ad summum perduct-a natora." of. de Invent. II. SiS* § 
150. DiiFert a probitate, uti praesertim patet ex loco Ovidii , 
ex Ponto ni. 1. v. 93 — 08. ad uxorem ; . , 

Nota tua est probitas , testataque tempus in omne ; 

Sit virtus etiam non probitate minor. 
Non tibi Amazonia est pro me sumenda securis ; 

Aut excisa levi pelta gerenda manu. 
Numen adorandum est ; non ut mihifiat amicum , 
Sed sit ut iratum. , quam fiiit ante ^ minus. 
cf. Fprcellini Lex* et Emesti Clay. Gic — Quo sensu hoe loco 
yeniatf jam satis patet ex additis helli domique. 

Indigna non committenda poetae. Causam quare virtutis. 
praeclarae praeconium non committendum sit poetis ineptis 
poetarumque nomine indignis , mox v. 235 — ^237. et 260 — 270. 
fusius ostendetHoratius. 

v«. 232 — 244. Ingeniose Horatius Alexandri Magni exemplo 
utitur, quocum Augustom coinparety.hujusque praeillaju- 



368 COMMENTARIUS ^ 

dicium de poetis extdlat Alexander enim eo tempore natns , 
quo cpiam maxime florebant literae Graecae , atqne ab optimo 
quoqae magistro et praesertim ab Aristotele , sammo non tan* 
tiim philosopho sed etiam acatissimo poetaram judice, ^eraditus 
erät • adeo ut , quam ipse capacissimo ingenio esset praeditns , 
ipiamvis gravissimis continuisque bellis distractus rebosque d- 
idlibus semper occupatus , dum condebat yastissimuDoi iinpeii- 
um , tamen semper literis artibusque favendo non minns laudis 
studiosum se praestiterit , quam armis rebusqae gestis. . Si vero 
probaverit Horatius , ut speciosissime fecit , Augastum tanto 
viro felicius judicium ostendisse , sane vix gratioribns laudibns 
ciimulare potuisset Augustum, qui, licet aliam viam ingiessas 
aliarumque rerum ope ad totius fere culti orbis principatam 
evectus , non minore certe in omnibus rebas flagrabat ambiti- 
one, quam qua olim flagra verat Alexander. Revera autem &- 
cile dubites , annon fortunae beneficio magis quam judicii pro- 
bitati sit tribuendum, quod Alexander Ghoeiilum, Augustus Vu> 
gilium , Varium, Horatium virtutis suae praecones habuerit, 
quum memineris , quod Cicero refert , pro Arcbia , 10. § 24. 
<( Quam multos scriptores rerum suarum magnus ille Alexander 
secum habuisse dicitur ! Atque is tamen , quum in Sigeo ad 
Achillis tumulum adstitisset , O fortunate , inquit , adolescens, 
qui tuae virtutis Homerum praeconeminveneris! Et vere. Nam 
nisi Ilias illa exstitisset , idem tumulus , qui corpus ejns con- 
texerat , nomen etiam obruisset." cf. Plutarch, Alex. 15. p. 
672. Gontinua atque egregia reverentia , qua Homeri colebat 
carmina , atque studium , quo ceteros principes poetas pro- 
secutus est, * satis ostendunt illud effatum apud Achillis tumnlum - 
non fuisse enatum ex brevi animi impetu mox evanescente , sed 
ex intima mentis ejus persuasione. cf. Plutarch. Alex. 8. p. 
668. Plinius, H. N. VII. 29. Satis tamen se Alexander, siven 
est rektio de remuneratione versuum Ghoerili, exposuit, ut 
ab Horatii cum irrisione notaretur. 

y. 232. Ille. Notissimus est usus , quo huic pronomini em- 
pbasis quaedam tribuitur ad ostendendam insignem aliquam 
personam aut rem: plerumque autemtunc in laude m dicitur, 
uti pronomine iste in simili constructione fere odium et comten- 
tus exprimitur (cf. Ruhnk. ad Ter. And. prol. 15. Ramshom* 



AD VEB8. 282. 283. 



Lat. Gvamm. p. 521.). Hoe loco in malam pai-tem esse acci- 
piendum sponte »pparet, uti etiam apud Ciceronem, pro Flacco, 
25. § 61. « Unum atqiie idem erät tempus, quum L. Flacco 
consiili portas tota Asia clautlebat, Cappadocem siiteui illum noD 
iDodo recipiebat suis urbibus, verum etiam ulti'o vocabat." 
Hor. Sat. I. 3. V. 3. 4. « Sardus habebat ille Tigellius hoe." 
Quaereuti plura exempla iioti defoi'e puto. äcbmidius conferre 
jubet , praetei" Camurar. ad Cic. Tusc. I. p. 89. cujus iuspici- 
endi copiam aoa Iiabebam , etiam Coviium ad Cic. ad Fam. 
I. 9. § 21.exqnotamen parum discas, quiainlocis, quos con- 
gessit Cortius, iV/e non nude ponitur propterempbasin , sed 
conjunetimcumaliis voeibuset fere quod dicitur pleoiiastice. — 
FJe taraea quis credat t'i/e hoe loco cum i'«te permutari posse , 
haec aaimadverio ; licet prouome» isle boc loeo , ubi de aliqao 
diutur , eujusadbuc nulla faetaest meiitio, iism-pari potuisset, 
quod alfirmave non ausim , tamen meo seiisu iHe nostro loeo 
multo est sigoiGeantius et magis comicum. Audito euim A- 
lexandi-i Magni nomine eique adjuncto poiitae eujusdaminsi- 
gnilieopvonomine, cui taliiimctiiraplcrumquealiquidpraeclarL 
et esimii iiiesse putatur, exspectes summne notae poetam , 
qaum Dou uisi subridens tibi desciibi videas Cfaoerilutn. 

V. 233, Choerilus, Plures fuerunthujusiiomiiiis poetae tam 
a Teteribus quatn a rccentioribus inter se cotifus! , ut necesse sit 
de omiiibus quaedam 1'ei'en'e ; quod opus uobis facile reddide- 
mnt A. F. Naekius (Cboeidli Samij quae supersunt eollegit et 
illustravit; de Cboerili Sami! aetate, vita et poesi, aliisque 
Choerilis disseruit A. F. Naekius. Lips. 1817.) et M. S. F. 
Schoell. (Gesch. der Griech. Ut. \. p. 223. seq. 289. 303—305. 
ILp.3l.seq.} — Cboeiilus Athem'en5ts, tragicus, ^scbyloae- 
qualis. natu autem pnullomajor. Actoribus vestitiim seenicum 
dedisse atque ut primum conderetui- tbeatrum efledsse dicitur. 
Ceotum el quinquaginta tragoedias composuisse perbibelur, 
quas primus fortasse litei-is mandavit, si non totas , tamen earum 
ad umbra ti oiies. — Choerilus Ecphantidae , comicus. Ecpban- 
tides , eo^uomine KaTV^ac i. e. fumosus . inter primos vcteris 
cotnoediue poetas numeratur et vixtt cum Teleclide, Cratioo , 
Aristophane , antiquissiinus fortasse inter bosomnes. Huic Ec- 
pbatitidae servus Choerilus auiilinm pracstitisse dicitur in co~ 
24 



370 COMMKNTABJUS 

moediisscribendls. ~r* Ghoerilus Samius » poeta epicus , genere 
servus , Samo profiigus f^to^.^st 4i3oip9»lu^ ^t deUciae H€aK)doti 
historici. Ljsandrum Lacedaepaionium hunc Ghoerilum semper 
secum habuisse tradit Platarchus , Lys. 18. p. 443. ut nempe 
res gestas ;carmmiba$ amplificaret. . Poetam jam, seaciHL «d se 
YOcaTit Ai*chela»3> rex Macedontun , qui ab AtheoaeO' VUL p. 
345. E j qiiaternas in slngulas dies minas (=: 160 ilor. Be^ 
eirciter) Ghoerilo donavisse fertur , . quae tamen peciuaiae sum- 
ma^ nimiä es t quam ut narratoii prorsus fidem haboamus. Scri* 
psit Carmen epicum Perseida^ i. e.deyictoria Atheniensiom 
de Xerxei reportata , et quanquam materia epico carminipa* 
ram erät idonea, tantam laudem meruit , ut Athenienses^jo- 
berent Ghoerili poemata simul cumHomeroinPanatbenaeisa 
•rhapsodis recitari. Qaod autem addit Suidas eum pro singolis 
-yersibus statera aureum {pz 1 minam = 40 flor. Belg.) accepisse, 
ita pngnat cum Atheniensiummoribus et conditione circa hel- 
ium Peloponnesiacum^ ut probabilis sit conjectura., SuidamSa- 
mio affinxisse, iquod Horatius veri similius Jäsensi ^ quem Sui- 
das ignoravit , nostro loco tribuit. Argumentin q<uod tractavit, 
cum epico carmine repugnantia , et qui inde <Hiebantur de- 
fectus tam in minus simplici forma quam in totius operis con- 
stitutione praecipua forsitan fuit causa, quare nobilem cete- 
roquin poetam non receperunt Alexandrini grammatici in.ca- 
talogum scriptorum dassicorum ; quo adeo factuiii est , ut feie 
in obliyionem abierit , pauoaque admodumejusfragmentasa- 
persint , atque etiam facile cum ceteris ejusdem nominis poetis 
confiindi possit et praesertim cum eo , de quo nobis propria 
agendum est. — Ghoerilus Jasensis. Hujus mentionem fedt 
Stephanus Byzantinus , de Urbibus (ex emendatione Naekii) : 

o TToXiTviQ avrijs ^Ic&a-euc' cccp^ oö Xo^iptXog Ijv 6 ^laa'm. 
cf. Mannert. Greogr. VI. 3. p. 249. Horatius , A. P. 357. seq. 

Sicmihi, qui multum cessat , fit Ghoerilus ille , 

Quem bis terque bonum cum risu miror. 
Gurtius, VIII. 5. § 8. Alexandri adulatoresenumeraturussic 
infit : « Agis quidam Argivus , pessimorum carminum post 
Ghoerilum conditor et ex Sicilia Gleo." Ausonius , Epist. XVI. 
3. <( Quumque ego imitatus sim yesaniam Ghoerili , tu ignoscas 



AD YBRS. 233. 37 1 

magnaminitate Alexandri." SchoL Porphyrion ad Av P. 357. 
4( Poeta pessimus fiiit Ghoerilos ille , qui Alexandnim seca«- 
ttts, opera ejos descripsit. Hujusomninoseptemversuslaada- 
bantur, ut Alexander dixisse fertur : multum maUe se Thersit^n 
Homeri esse qaam Choerili Achillem/' Acron, eodem: « Choe- 
rilus poeta fait , quiAlexandrum* Magnum secutus , beHaejus- 
dem descripsit , cui Alexander dixisse fertar , malle se Thersi* 
tem Homeri esse quam bujos Achillem. Cboerilus Alexandri 
poSta depactus est cum eo ^ at, si versiim bonum faceret , aoreo 
namismate donaretur: siii malom, colaphis feriretur, qoi 
saepe male dicendo colaphis enectos est." Gommentatcnr Gru* 
•qnii : <( Malus poeta multum cessat , qui multa male scribit , 
pauca bene ; ut Ghoerilos , qui gesta Alexandri describens , 
fieptem tantum versus laudabiles fecit. Ghoerilos fiiit poeta in* 
cptos, qoi Alexandrum Magnum secutus, ejus bella descri- 
psit : coi Alexander fertur dixisse , malle se Thersiten Homeri 
esse , quam hujus Achillem. Alexander autem pactus cum ieo , 
ut si bonum faceret versum , aureonumismate, id est, num- 
mo Byzantino donaretur : si malum , colapho feriretur : qoi 
saepius male scribendo, colaphis necatus est." Monendum 
praeterea est , neque in loco Aristotelis , Top. VIII. 1 . p. 373. 
voi. m. Buhlii : Eh S% (TCtCPviveicsv notfotSetyiicirctKcäTctfCtr 
^Xks oicrriov. ^rotpuSelyiiarct kcäe^ Sivla-fJLeVf oJa^^Ofiif 
f Oi 9 fivi olu XoipiXoc y ovTco yhp av a-fiiCpiarepov eltj rb 
TporeiySfJLSVOV. neque in epigranmiate Gratetis grammatici, 
Brunckii Anal. II. p. 3. 

XoipiXog ^AvTifici^ov ToXd XetTerui' äAA' It) T&a-iv - 

XoipiÄov EuCpoptcov el^^ <^'^ a-rSizotrog , 
Kcä KccTdyXooTT eToiei rcc TonjfiuTa , Kcä tcc cPfXijTpci 

arpeKidoq fjhr Kcä yccp 'O/AJ^f/xi^ §j/. 
in neutro , inquam , hoe loco de Ghoerilo Jäsensi sed de Samio 
agi. Aristoteles enim, qui Ghoerilum Jasensem forsitan Tix 
cognovit , quum hic, licet Aristotelis temporibus vixerit, tamen 
aliquanto junior habendus sit et in Asia degerit, de Saoiiö poe- 
U aliis in locis (de Rhetor. BLL 14 p. 370 et 372. voi. IV. Buh- 
lii) bis exempla sumsit sine ulia reprehensione , unde patet , il- 
lum locum non ita intelligi debere, quasi omnino sprevisset 

24* 



372 COttMBNTARIUS 

Choenlom Samiam, sed c[aod Homeroin re, de qaa, agit, malto 
esset inferior. — Cratetis epigramma ad dissensiones referendum 
•esse videtur, ortas propter Alexandrinoram catalogam, qui 
quum Andmacho epico poetae, qui Thebaida scripsit, et.Choe-* 
rilo Samio natu paolle minor erat^ td timom locum inter epioos 
<:onces8i8sent, iUumautemexcIusissent, Euphorioiiy poetaiti- 
^emepiicuSy Antiochi Magni bibliothecae praefectus , eiunprae 
Antimacho coluit. Neque vero satis dDnstat , utrum Alexandrini 
ilK adeo jaste de utroque epico poeta judicaverint , ut Gratecisin 
Eupboriouem epigramma sine partiam studio scriptum fuisseex- 
istimejxms. — Haec addere neeesse erät, quia apud plerosqoeHo- 
ratiiinterpretes propter unum malum poetam Gkoerilam omnes 
Ghoerili pessime audierunt , et hane opinionem inde solnm peti- 
verunt interpretes , quod Aristoteles Choerilum Samium cedeie 
debuisse afErmet Homero, uti Grates cum Al^xandrinis Antima- 
cho ; nisi forte etiam e Plutarcho sibi auctoritatem quaesiverint, 
ubi inter Lysandri adulatores numeratur. — Revertamur jamad 
nostrum Ghoerilum Jasensem ; de quo quidem admodum pauca 
babemus testimonia, neque ea sane omnia ex limpidissimo 
fonte hausta. Nihil tamen nos impedit , quin Horatio fidem ha- 
beamus, Ghoerilum incultos fecisse versus eosque male natos, 
qui adeo bis terque solum tanto critico placere potuerit. Schdi- 
astis autem non ita facile credendum ; pactumque illud , quod 
duo memorant, nimis ludimagistrum plagpsum sapere videtur, 
ut revera locum habuisse putemus. Noluerunt fortasse hominem 
yere enecari colaphis, sed tantum eo confici , ut obmutesceret 
neque amplius versus faceret ; ac sie tamen Naekio assentior sta- 
tuenti fabulam fuisse grammaticorum illud de colaphis pactum. 
lisdem Scholiastis testibus scripsit de rebus gestis Alexandri, de 
quo autem nihil aliunde constat : sed a Suida Ghoerilo Samio 
poema Lamiaca tribuitur , quod si fuerit de bello Lamiaco, ges- 
. tum ab Antipatro in Graecia anno a. G. 223. et 222. post Ale- 
xandrl mortem , tantum nostro Ghoerilo Jäsensi adscribi debne- 
rat. Quum Horatius bis terque sibi placuisse dicat Choerilum, 
Porphyrion tradit septem omnino ejus versus laudari, et Gomm. 
Cruq. eumi gesta Alexandri describentem septem versus laudabi- 
les fecisse. Horatius certe de longiore quodam poemate, quod ex 
nostro loco putem fuisse de rebus gestis Alexandri, nondebel- 



AD YERs. 238. 234. 878 

lo Lamiaco , eogitat, quam dicit, bia ter^e se bonamClioerilam 
cam risu mirari ; sic (juoqae Commentator Gnt^oii enm eeptem 
laudabiles versus fecisse ait , quam describeret Alexandri ge- 
8ta; sed Porphyrion numerum septem versuum laadatomm sic 
absolute ponit, ut signiiicare possit celebre epigramma in Sar- 
danapali tumiilam, cai nomen Ghoerili adbaesit , quod ita dedtt 
Scholiastes Aristophanis äd Aves 1022; 

repTSiievoq ÖäA/j/ö'/* 6uv6vTt rot oörtQ hvvttrtQ. 

Kcä ykf eyo) tnrSSoQ elfii Httfov /zeydXijg fiua'iXev(av. 

raSr ^%w j ^i(r(r* y^atryoy ku) e^vfipi(ru Kct) (ler^ ep6r(av 

V Sh (TO^M fiiiTOto Tupceivea-ig ovSi^^or lo-flA^. 

J66J6r^fl"flw S^ 6 QiXcov (ro(p(}is rhv ccTsipoy^ ttAoStov. 
Alii scriptores in nonnullis versibus discrepant ; yid. Athenaeos, 
Vm. p. 336. A. Strabo XIV. 5. p. 989. sive 672. Anihol. 
Graec L p. 185. Gumiisquaedoctede hocepigrammatedis- 
seruit Naekius , 1. 1. p. 196 — 256. conferri meretur W. C. Koöp- 
mans. dispuL de Sardanapalo (Amst. 1819.) p. 14 et 169 — 183. 

Incultis qui versibtis et male natis ; « neque arte neque na- 
tnra versuscfacientem." Porpbjrion. -— « male compositis , non 
ingeniosis." Gomm* Graq. 

Male natis. « Non äiciimale factis , seAmaienatis^ ato- 
stendat, invita, utdicitur, Minerva, idest, repugnante natura 
tsse factas. Nam ^ ut scribit M. TulHus , (pro Archia 8. § 18») 
ii sicasummishominibuseruditissimisqaeaccepimus, ceterarum 
renim studia et doctrina et praeceptis et arte constare : poetam 
natura ipsa valere , et mentis viribus excitaii y et quasi divino 
quodam spiritu inflari. " " Lambinus. 

y.234. Betultt acceptos, « Tanquamdiceret,legitime vendi- 
dit* Acceperat aotem pro singulis versibus singulos Philippeos." 
Porphyrion. jicceptum referre vei in acceptum reforre proprie 
est seribere intabulis, teaccepisse, queraadmodum ^^r/^en^t^^ 
ferre est seribere te dedisse vei expendisse. Gicero , pro Roscio 
Corn. 2. § 5. (K Non habere se hoe nomen in codice accepti et 
expensi relatum confitetur : sed in adversariis patere contendit.^' 
in Verrem I. e. 39. § 102. <c Satis te elapsurum omni suspicione 



374 COMMJSMTARIU6 

arbitrabare, si, quibus pecuniamcredebas, iis expensum non 
ferres, neque in tuas tabulas ullum nomen x*eferres , quumtot 
tibi nominibös acceptumCurtii referrent!" pro Gaecina 6* §17. 
« Seautemhabereai^ntariitabulaSy inquibussibiexpensapecor 
xiialata sit, acceptaque relata." Trapslate acceptumreferrealtcui 
altqmd est fateri , se ei debere , et tum in bonam , tum in malam 
partemsumitur. Cieero,Phi).IL5.§ 12. « Utessetnemo, quinoa 
mihi yitam suam, fortunas , liberos , rempublicam referretäccep- 
tam.^' ibid. 22. § 56. <r Omnia deuique , quae postea yidimns, 
(quid autem mali non yidimus?) si regt^ riatiodnabimur , imi 
accepta. referemus Antonio." Paradox, prooem. §5. « Hoeta- 
men opus in acceptum utreferas, nihil postulo." Cumhostro 
autem loco pf aesertim conyenit , sed in malam partem , Ovidii 
Trist. n. 10. « Acceptum refero Versibus esse nocens/' Hura 
Tid. in ForcelKni Lex. ed. Germ. quo, postquam eodemfisre 
itiodo dictio illustrata erät, retultt acceptos sic explicatar: 
« gloriatus est , vei gloriari ei licuit , se ab Alexandro Philippos, 
quod erät regale nomisma , opera Vei beneficio versuum saomm 
abstulisse." 

Retultt. a Videntur aureae aetads poetae praepositionem fv 
tum demum produxisse , cum in arsi coUocata et cum yerbo 
composita esset, cujus primiäva forma a consona inciperet et 
duas priores syilabas correptas haberet. Hinc non solom feie 
ubique retultt , reperit , repulit , retuditj sed etiam rectdtt^ re^ 
cidat^ recubat j reparat, religio etc. (prima longa, ceteris 
syllabis brevibus) recte dicuntur , vix autem repello^ reduco, re- 
ststo (duabis prioribus syllabis longis) certis exemplis (nisi haec 
exPIauto, Lucretio, Terentio etrecentissimispoetispetiveris) 
probare possis.'' Jabn. ad Sat. II. 3. v. 191. p. 268. 

Regale nomisma^ Philippos. Imitatus est Ausonius, Epist V. 
5. 6. (( Ergo inter ceptos y regale nomisma , Philippos accipe tot 
numero, quot duo Geryones." etv. 19. « Bisseptemrutilos, 
regale nomi^a, Philippos." 

Nomisma. Sic scribendum , non numtsma , quia non deri- 
vatum est a voce numus sive nummtis , quae priorem syllabam 
habet longam , sed Graecum est v6[JLta'fJia 9 quod a vo/JLt^oOj lege 
sancio, mortbus instituo. cf. Aristot. Ethic. V. 8. 

Philtppos ^ « nunmfios, qui Philippi vuhu essent signati." 



AD VER8. 234, 235. 



376 



Aci'oii. Pariler per lUGtouymiain in unatjuaijuc fere liogua 
nummia uomina inilita suat piiacipum , guoium efGgies Iniis 
est expressa. Taubmannus ad Plauti Baech. II. 2. v, Ö3. v Vale- 
bat auteoi Philippcus aureus duos ciiciter aureos Gallicos ; 
qiiod Lambinus ait ex iino cogaovisse , quam ipsi Clemeas Te~ 
nevinus oslenderit," Torrentins: h Talc iiumisma autiquitatis 
causa apuj meservatiir, utiet allerum filn AJexaiidri , utrum- 
que piilcheriT.niu.ni: aequaiit autem tres fere coronalos" cf. 
Eckhel. DocU vet. Num. I. voi. II. p. 90. seq. 

V. 235 — 237. « Sensus est: quemadmodum atramenta pol- 
lauDt quodcunque attigerint, ita mali poi:tae res splendidissimas 
obscurant sordibns ingenii sui." Porphjrion. — Ut jam monui- 
mus, lioc loco coDlinctui^fusiorespositio, «juarespectata virlus 
non sit comuiittenda indigno poetae. Est autem aptissimoloco 
ab eo colloc.ita, ut A^lesandram pravi judiciicoarguat , et toti 
argumeutatioui , qua demonstret quanti sint aestimandi poetae , 
optime conveniens. äponte sequiturquod reticuit poeta, ut qui- 
vis laude dignus caveat, ne , ut fccit Alexander, se misero poetae 
describendum ultro praebeaU Loci sensum bene constituil Por- 
phjrion, quocum consentit Obbarii espositio apud Scbmidium. 

Tractata , « coutrectata, coutactu maculaut et polluunt. " 
Comm. Cruq. Tractarehic conveait cum Graeconim ^£tfi^£iy. 
Sic Plautus, Mii. Glor. 11. 6. v. 30. (cf.v.lO.) <, Tumquod 
tractavisti bospitam anteaedes meas." Plenius Uoratius , EpisU 
I. 20. V. 11. « Contrectatus ubi inanibus sordescere vulgi coe- 
peris." Translata signilJcatioue hoe verbum occuirit v. llft 
et2Q9.vid.p.332. 

Semittunt , « commaculant , quidquid attigemt." Porphj- 
rion. Jte?niitere proprie de iJs dicitur , quae quum premuntur 



I 



vei tanguntur, bumorem emittuni, vei etiamsudoremi 
munt. cf. Sat. U. 4. v. 69. 

Pressn Venafranae quod bacca remisit olivae. 
Sat. n. 8. V.51— 53. ubi vid. Heindoif. 

Erucas virides , inulas ego pritnus amaras 

Monstravi incoquere; illotas Curtillus echinos . 

Ut melius muria quam testa marina remittit. 
Virg. Georg. 11.218. 

Et bibtt humorcm, et, quum vult, exseipseremUtiti 



pn- 



376 COMHBNTARIU9 

V/230. Airafnenta. Triplex fiiit atramentcmun genus , li-* 
brarium sivescriptorium, tectoiium et sutorium. Atramentum 
sutorium est^ quosutores utuntur in coriis tingendis*- cf. PUnias^ 
H. N. XXXIV. 12. Cic. ad Fam. IX. 21. § 3. Tectoriirai, qnoä 
et pictorium dicipotest^ adhibetur parietibusillinendisetin- 
cruistapcHs. cf, Vitruv. VH. 10. Plinius, H. N. XXXV. 6. Atra- 
mentum scriptorium , cpanquam etiam ex excremento nigro 
sive glutinoso hmnbre in yesica vei membrana sepiae piscis la- 
tente , apud Afros saltem , conficiebatur (vid. Casaub. ad Per- 
sium III. 13; « Nigra quod infusa vanescat sepia lympIuuV et 
Vossius, de Idolol. JV. 40.) ; apud Graecos. etRomanos tam 
pictorium (juam scriptorium fiebat, nt refert-Plinkis, H. N* 
XXXV. 6. <( fuligine plnribus' modis , resina yeLpice exu* 
^s. Px^opter quöd officinaft etiam aedificavere^ fumum emu 
ti(m emittentes. Laodatissinnim eodem modo iii e taedis. 
Adulteiratur fornacum balineajrumque fubgine , quo ad. yolumiiia 
scribenda utuntur.r Suntj qui e^ vini faecem siccatam exco- 
quant; affirmantqne^, si exbronovinoiaexfuerit , Indici spe?* 
dem id atramentum praebere. Polygnötus etMicon celebenimi 
pictores Athenis , e vinaceis feceve ; tryginon appellanU Apel* 
le» commentns est ex ebore combusto facere , quod-elepbanti- 
tLVLtik Yocavit. Apportatur et Indicum ex India , inexploratae 
adhuc inventionis mihi. Fit etiam apud infectores ex flore ni- 
^vo ) - qui adhaerescit aereis cortinis. Fit et e taedis Bgno com- 
busto , tritisque in mortario carbonibus. Mira in hoe sepiarom 
nätura : «ed ex his non fit« Omne atramentum sole perficitur, 
librarium gummi , tectorium glutino admixto. Quod antem aceto 
liquefactum est , aegre eluitur." cf. Dioscorides V. cap. uit 
Vitruvius, VII. 10. Isidor. Orig..XIX. 17. — Noncertodefi- 
niri potest, utrum Horatius peculialiter atFamentum soriptoriuoi 
significaverit, an vero magis universe de omni atramento co- 
gitaverit ; et ad comparationis vim parum refert. cf. Obbarius 
apud Schmidium ad h. 1. 

Fere^ « supp. sic.*^ Comm. Cruq. Stc , «Va, cet. saepius sup- 
plenda sunt post particulas comparandi, ut Epist.1. 13. v. 2. 
ubi vid. Cruquius ; A. P. 420. — Fere = plerumque , cf. EpisU 
I. 17. V. 24. 1. 19. V. 5. Cicero de Invent. 1. 29. § 46. « Pro- 
babile autem est id , quod fere solet fieri." . Ovidii Trist. IV 1. 



AD VEHS. 236— 2! 



377 



V. 33. « Sentit amans sua daoina fere ; tamen haeret inillis." 
cf. Tursellinus , de pari. p, 296. et Schmid ad h. ]. 

T.23Ö.237. Carmine foedo ipkndiäa facta tinunt. cf. Carm. 
L6.V.9 — 12. il)i(jiieMitscherUch. « Pudor inibellisque Iji'ae musa 
potens velat laudes egregii Caesaris et tuas ciilpa deleiere inge- 
nl." £pist. 1. 19. V. 30. ibique Schmid : « Necsocerum guaerit 
quem versibus oblinat ati-is." 

Lmunt , (. obscurant , perduut , deturbant." Gomm. Criuj, 
cf. Ovidius Fast. III. 760. « Linil ora luto." Marlialis, IX. 23. 
V. 13. (( Utlutidentalinat Tyriasmihi miila lacernas." 

T. 237 — 241. « DIcit autem iu poetis tantummodo errasse 
regem, ijuuminpictoribusetplastis diligeiitissimusfuit." Por- 
phyrion. 

V. 238. Care , « caro pretio." Comm. Cruq. Simili locpea— 
di rationediciturquoijueienc, mc/ce»iere. cf.Cicerg, prodo- 
mo 64. § 115. ((Emit domam licitatoribus defatigatis , pi'ope 
dimidlocarius, qiiam aestimabat." Varro , R. R. III. 3. <( Aves 
piDgues care veiieunt." Biutus adCic. 16. « Valde care aesli- 
mas tot annos , cjuot ista aetas receptt." Usilatius autem est di- 
cere , magni , parvi evicre et similia. 

Prodigus. cf. quae diximusad v. 161. p. 263. 

V.239. Edicto vetuit. Phitarchus, de Alexandri sive virtuie 
sive fortuna , oial. II. 2, p. 335. 'Hc ^ Kcä 'AxeAA^e ö fw- 

eyfx^e rly xspa.vvo06fiov oUtus hapySi aa) KeKpafiivue ^ 
wiTT£ Xsyiiv , öTf Svotv ' K^f^äii/S ptav i ö fxsv 0i?t.i7rTov yiyo- 
vev ^viKviTOi^ ö ä' 'ATreA/ou uiJi.'iiJ.i}TOi. Avo-ittov (Jt tIv Trpu" 

rhv ovpuvov I uxr-TSf cÖit))? e'i6&£i ^A/xf(v 'A/t^avJpoi, ^ffu- 

j^ij TrapiyxXivaiv tIv rpix^yjXov) e-rriypx-^i m ovk ccTiöavui, 

AvSairouvTi S" 'eoixsv ö y^u?<K£Oi sJi A(« XeCira-uv ., 

3ih Kcu jj.6vov ^AXi^avSpoi \k4Mvs Avtri-inrov euövcit aö- 
To3 diifi.tovfyelv. /iSvot ykp cöros, w( Fö/xe , Kare/A^vue 
rqi ;t;«Ax^ rh ijöoj aCrov, noä <Tvv£^i<p£pe Tjj fJ.op<P^ r\\v 
apST^»' oi S' 'ä^^oi T^c a-^os-Tfoiptiv tou t/)«^^Aöu, Koi 
Tk^v o/A/i^ruv Tijv haxv<nv ncä CypOTijTci fitjAitir^au 9/- 



378 C0HMENTARIU8 

Xovreg^ ov heCPvXXuTTov cLvroi rh ccfpevodThv Kcä Aaoy-. 
rähc» idem in Alex. 4. p. 666. T^v fji,lv civ ISSoof ToSici* 
[lotroq oi AviTiTTeioi fjf^ccXia-TCi rm avSfi^vrojv h/j^^mvoih 
(TiVy vCp^ oS fiSvov KoCi uifTbQ fj^iov TXxTTSTdcu* Koäykf 
,ä lA^oiXtcTct TöAAö) räv huHx<^^ vtrrspov xa) rm (piXw 
icTe/iifiovvTo j riiv r* ccviTota'iv rov myivoq eh evcovvfiov 
^av^ij KSKXi/i^yov Kcä rv[u vypor^ra r&v Ofifji^^rm iictrsrii' 
pUKev ciKpifiäQ 6 Te')(yiTviq. ^AtsXX^q S^/ypoicpoiy r)>v Kepoo)-' 
yoCpSpov ovK efJt^iiiviffUTO rypf %/)^äj/ ^ ccXXa (Pouorepoy KoCi Te- 
TivoofJbhoy eTOiviTey. Isid. et Osir.24. Ev Avktittoq 6 TrXdarii; 
'AsTfAAiJv efiii^jparo rhy ^ci)ypcc(poyy %Tt r)\y ^AÄe^av^pov 
ypcicpojy bIkovol Kepavyly eye')(^eipia'ev* otvrhi $^ ^oy^tjVy ^; 
rijy H^uy ovSh eh ScCpaip^a-erui XP^^^^ aXyjQiyijy x^ lHof 
oCktccv* Legi hic totum meretur yeniistum Aixhelai m aeneam 
Alexandri stataam, Lysippi opus, epigramma, cajus partem 
dedit Plutarcbus , Anal. Btonckii DL. p. 68. Jacobsii Delectos 
Epigramm. p. 71. . 

ToXiiav 'AXe^dySpov Koä %Xciy i,Te/i,d^aTO fj^opcpay 

Ava-iTTog. T(y^ oS) x^XkIs^X^^ ivyafiiy^ 
»v^ucrovyri $^ lioiKCy 6 x^Xkso^ eg ^iaXe^ctrcoy* 
T&y vT^ e(io) ri^eiJLou' Zi?5, &6 S"'OXvfi^ov %x^* * 
et Posilippi in eandem, vid. Brunckii Anal. n. 40. 15. Jacob- 
sii Del. LL 

AixpTTTB^ tXuo-tu Y.ixvafyt^^dapa-uXiti x^h y 

Socie rexvira^Tvp toi i ;^ÄAxitf Spj/j 
dy KUT^ 'AXe^dySpov [lop^&g v/fc* döx/r/ fie/J(,TTo)i , 
H//)fl"Ä/' xvyyydiivj fiovo') Xiovrob ^uyety. 
Plinios , H. N. VIL 37. « Idem hiq imperator edixit , ne qois 
ipsutn alius quam Apelles pingeret , <juam Pjrgoteles sculperet^ 
quam Lysippus ex aere duceret." cf. XXXV. 10. XXXVII. 1. 
Arnanus , Exped. Alex. 1. 16. Vai. Max. VIII. 1 1. ext. 2. Ci- 
cero ad Fam. V. 12. § 7. « Neque enim Alexander ille gratiae 
causa ab Apelle potissimum pingi et a Lysippo fingi yolebat ; 
sed (juod illorum artem quum ipsis , tum etiam sibi gloriae fore 
putabat." Appulejus , Florid. I. 7. p. 333. « Cum primis Alex- 
andiu illud praeclarum , quod imaginem suam , quo certior 



AD VERS» 239. 379 

po6teris proderetur , noluit a multis artiiicibus vulgo contami* 
narij sed edixit universo orbi suo, ne quis effigiem regis te- 
mere a$simularet aere , cdore , caelamine ; quippeni soliis 
eam Polycletus aere duceret , solus Apelles coloribus deline- 
aret , solus Pyrgoteles caelamine excuderet. Praeter hos tres , 
multo nobilissimos in suis artiiiciis , si quis uspiam reperiretur 
alius sanctissimae imagiui regis manus admolitus , haud secus in 
eum quam in sacrilegum vindicaretur. £o igitur omnium metu 
&ctum , solus Alexander ut ubique imaginum suus esset : ut- 
qae omnjibus statuis et tabulis et toreumatisidem.Tigor acerrimi 
bellatoris y idem ingenium maximi berois , eadem forma Ti- 
ridis juventae , eadem gratia relicinae frontis cerneretur." 
CoDsentiunt igitur cum Horatio v ceteri seriptores, nisi quod 
Plinius et Appulejus addunt , PyrgoteK soli licuisse Alexan- 
drum gemmis lapidibusque sculpere sive caelare , et Appu- 
lejus pro Lysippo per errorem Poljcletum babet, « quum is 
centum prope annis ante fuerit" (Plinius , H. N. XXXIV. 8.) et 
floruerit Olympiade LXXXVII. cf. interpretes ad Appul. IL p. 
24L — Obbarius (apud Schmidium) propter bos veterum locos 
Stieglitzio assentitur, affirmanti (Archaeolog. Unterbalt. II. p. 
117 — 122.) ex Alexandri temporibus non stare nunmios effigie 
ejus signatos : sed licet quaerere, annon veri sit simile Pyrgote- 
li sculptori et caelatori fuisse mandatum, ut nummos quoque 
cudendos curaret: ait etiam Torrentius, 1. 1. apudse servari 
nummos, alium Philippi, alium Alexandri filii. De hae autem 
re meum non est decemere , sed eam rei nummariae studiosiis 
relinquere. De hoe Alexandri edicto cf. praeter Zell. et Schmid 
etiam Lessing. Sämmtl. Werke, XXII. p. 235. sec^. 

Nequis. d Quis^ quayquidelaliquis^altqua^ ahqutd sub-- 
stantiva sunt, adjectiva autem qui, quae, quod^ et ahqutj alt" 
quae^ altquod. Ubi igitur haec verba absolute, substantivo non 
addito, ponuntur, proprie ubique ^/gt^e'^ scribendum est, et 
st qui tam. demum locum habet, quum e contextu substantiyum 
subaudiri potest. Quin igitur et hoe loco (Sat. 1. 4. v. 41.) et L 
6. V. 79. n. 6. V. 78. et 7. v. 24. Epist. H. 1. v. 239. etc quis 
praeferendum sit, non dubiumest. Neque ejusmodi loci mu- 
tandi sunt , in quibus pronomina quis et aliquis cum alio sub- 
stantivo conjuncta leguntur , cum hoe appositionis lege additum 



'880 COMMENTARIUS 

sit. Quare Guningamius Sat. Ll*y, 16. non recte st qutdeui 
(sic quoque nostro loco ne qm recepit) contra codices scripsit 
Similis ratio est in interrogativis quts et qui , et frustra Gänn. 
III. 29. y. 25. qui status correxerunt^ a c[ua mutatione aliilod 
(Garm. I. 24. v. L IL 1 1. v. 18. Sat. 1. 6. v. 29. etc.) deterreie 
poteranL Quis status enim genus etnomen, qui status s ft- 
ciem et qualitatem quaerit : vid. ad Virg. Ecl. 1. 18. (Lips. ap. 
Teubner. p. 353.). Simile discrimen an in pronominibu»in- 
definitis intercedat, mihi nondum liquet.'' Jahn.^ in an- 
not, ad Sat. I. 4. v. 41. p. 255. — Loca ubi qui et quts cet. oHm 
inter se permutari putabant viri docti vid. apud Rufanken. ad 
Ter. Heaut. prol. 7. et praesertim apud Dukerum ad Florum , L 
18. § 20. p. 178. of. Bentlejus et Heindorf. ad Sat. L 4. v. 41. 1. 
6, V. 79. J. G; Vossius , de Analogia IV. 8. 

Apellem. Plutarchus , Arat. 13. p. 1032. "Hvflf/ yä^p ^eri 
So^et rijg l,iKvu)i/(OiQ fioäa-^g Kct) ^pj^JToypaC^/Äc 9 (as fJi'6vfig 
cchcicpdofov l^ova-viQ rh KctX)>v ^ äa-Te kch) *ATe^Äijv eKel^o^ 
Ijiij SuviJt,oc^6/jisvov aCPiKeaSai ku) a-vyyevic^ui To7g avifi- 
a'iv (i. e. Pamphiloet Melanthio) Itt) tuXccvto) rijc So^ytQ.yit&k- 
Xov § TYiQ rejQfvis Seofievov [lerotXufielv. Plinius , H. N. 
XXXV. 10. « Ipse (Pamphyius) Macedo natione , sed primas 
in pictura omnibus literis eruditus , praecipue arithmetice et 
geometrice , sine quibus negabat artem perfici posse. Docuit 
neminem minoris talento annis decem : quam mercedem 

et Apelles et Melan thius dedere Verum et omnes 

priusgenitosfuturos<[ue posteasuperavit Apelles, Cous, Olym- 

piade CXII Pictura plura solus propinavit , quam ceteri 

omnes ; contulit yolumlnibus etiam editis , quae doctrinam eam 
continent. Praecipua ejus in arte venustas fuit : quum eadem 
aetate maximi pictores essen t , quorum opera quum admirare- 
tur , omnibus collaudatis , deesse iis unam illam siiam Venerem 
dicebat , quam Graeci Charita vocant ; cetera omnia attigisse, 
sed hoe solq sibi neminem parem. (cf. Quintil. I. O. XII. 10. 
§ 6. « Ingenio et gratia , quam in se ipse maxime jactat , Apel- 
les est praestantissimus.") Et aliam gloriam usurpavit , quum 
Protogenis opus immensi laboris ac curae supra modum anxiae 
miraretur. Dixit enim: omnia sibi cum illa paria esse ^ autilli 



ADVEB8. 289. 38t 

! sed uno se praestare, <juO(l manum de tabula sci- 
ret tollere: memoraLili praecepto, nocere saepe niiriam di- 
ligeniiam." cf. Cicero, Orat. 22. §71. Plutaichns , Demet. 
22. p. 898. "Ervx^e yxp ainois ("PoSioig) ö Kavvios np(-iTO- 
yivm yfcc<puv rijv wepi rhv 'läXv<rov hcc^etriv , xail riy ttI- 

ffTsimv %Xa.^ey ö Ayi/^-^Tpioi. Uiiiyp/^vruv ^"s KVipu/.a t&v 
'VoSltav y.a) Seof/.syc>iy t^sitfatr^sti Kcä /iifjJia.CpdsipaiTii 'ipyov , 
aTTSKfivctTo tS,{ töu Txrpoi shSvccc e/ixp^tre/j' (tä^Xoii J t^- 
Xv>li "^ovov TO<rouTOV. Kai ^Pijtriv o 'AtteAA^; ovtIi)! Mkt^^ci.- 
yijvai Sfaa-iiiJ.evo; tJi '^pyov , a>ine Kcä <Puv)iiv l-^nXiTretv 
aörbv , 0^% J' e''iTs1v )»Miycie h Troyot xoiiQaviJLairThv rh 
'epyov'" oi fz^v 'e^eiv ye x.^^piras , ^i' ac ovpavov i^/avsiv rci 
icP' auTou ypa<p6izeva. TaiTviv /t^i/ oi/v Tt;v ypix0yjv eU Tavr)) 
ratt 4kAA«i( irvvuiij-$eta-av ev 'Pclifiji to TÖp s-jrevstf/.a.To. 
Paullo aliter idem nari-at jElianus , V. H. XII. 41 . Pergit Pli- 
ntus: « Fuit auteni non minoris simpltcilatis qnam artis. 
Melanihio de dispositiolle cedebat, Asclepiodoro de mensu- 
ris , Iioc est , qitando (juid a quoqne dislave deberet. Scitum 
€St, iuterProiogenemeteuQiquod accidit. Ille Rhodi vivebat: 
quo qmira Apelles navigavisset , avidus cognoscendi opera ejus , 
fama tantum sibi cogniti , coutinuo olHcinaoi petit. Aberat 
ipse, sed tabulainamplae maguitudinis inmachinaaptatam pU 
cturae, una ciistodiebat auus. Haec foris esse Protogcnem re- 
spondlt, iiiterrogaviti^ue, a guo quaesitum diceret. Ab hoe, 
in^it Apelles , arreploque penicillo lineam ex colore daxit 
.aammae teDuitatis per tabiilam. Rcverso Protogene , qiiae gesta 
erant, anus indlcavit. Feruiit artificem prolinus coatemploia 
snblilitate dixisse : Apellem venisse , non cadere in alium 
tam absolutum opus; ipsiimque alio coloi^ tenutui'em lineam 
penicillo duxisse , abeuntemqne praecepisse , si redisset ille, 
ostenderet, adjiceretque hiinc esse quem quaeieret ; atqiieita 
evenit. Revertitnr enim Apelles, sedTJuci erubescens, terlio 
colore lineas seciiit , □ulluni relinqueus ampliussublilitati lo- 
com. At Protogenes victum se confessiis , in portum devolavit 
hospitem qiiaei-ens. Placuitque stc cam tabulaoi posteris ti-adi , 
^rainium qiiidem sed artificnm praecipuo niiraculo, Gonsunitatn 



382 CÖHUBNTARIUS 

eam priore incendio Caesaris domus ia palatio audio , spectatam 
olim taiitö spatio nihil aliud continentem , quam tres iineas vi- 
snm effugienteS) inter egregiamuitorumoperainanisimilemet 
eoipso allicientem omnique opere nobiliorem; (cf. de hoe nar- 
rato Salmasius in Solinum p. 4. 6.) A.pelli fiiit alioqni perpetiia 
Qonsuetttdo ^ nunquam tam occupatam diem. ^endi , ut non 
lineam ducendo exerceret artem: quod ab eo in proverbiiim 
venit. Idem perfecta opera proponebat in pergula transeuntibiUy 
atque ipse post tabulam latens vitiä quae notarentur auscultabat, 
vulgum diligentiorem judicem quam se praeferens. Feruntqae 
a sutore reprehensum , quod in crepidis una pauciores intos 
' fecisset ansas : eodem postero die, superbo emendatione pristi- 
nae admonltionis cavillante circa crus , indignatum prospexis- 
se, denunciantem, ne supra crepidam sutör judicaret, quod et 
ipsum in proverbium ^enit. (cf. Vai. Max. VIII. 12.exL3.) 
Fuit enim et eomitas iiii : propter quod gratidr Alexandro Ma- 
gno frequenter in officinamyentitanti(andeutjaindiximu8ab 
alio pingui se retuerat edicto) , sed in officina imtperite multa 
disserenti , silentium comiter suadebat , rideri eum dicens a 
pueris qui colores tererent ." Plutarcbus , de adulatore et ami- 
CO, 15. p. 58. 'ÄTfAAiJc t^^v yccp o ^(oyfucpocj Meyct^u^ou 

Xofiivov XciXetu y op&c j ^i(pvij rcc wxi$oifix ravr) rkTipf 
/aj^A/Jä Tp((2ovTa; Tcivv troi Tpoa'67^6 rhvvovv a-todTr&vri j 

Hi(ä TVfV TOpCPvpUV e6oiVfJiC6^6 KU) rX J(^pVff'(Ci' VVV ^ (TOV KOT 

TcnyeX^ T€p) &v ov fJi^efJLciQtjKug ip^afiivov XotXetv. c£ idem 
de tranquillitate animi 12. p. 451. ubi hunc Megabjzum 
rhv HipTijV vocat. At iElianus, V. H. II. 2. hanc historiun- 
culam Zeuxidi tribuit , cui sane si Persa fuerit Megabyzus me- 
lius conveniret , quia Zeuxis ante Asiam devictam vixit , quam 
Megabjzorum, quod multorum illustrium Persarum npmen erät,, 
aliquis fastu gaadens facile Ephesi versari posset , quod Apellis 
temporibus minus vero est simile. Sed Megabyzus etiamtitulns 
yidetur faisse summi apud Ephesios Dianae sacerdotis , quod si 
verum est , Plutarcbo prae iEliano fortasse habenda est fides , 
excepta illa Persae mentione. cf. interpretes ad ^Eliani locum , 
impi imis Perizonius. — Pergit Plinius : « Tantum erät au- 
ctoritati juris in regem , alioquin iracundum , quanquam 



Alesaiider lionoreni ei clarissimo praebuit exeinplo. Nam- 
ijue cum dUectam sibi ex pallacis suis praecipuu, nomiDe 
CampaspcQ , nudam pingi ob admiiatlonem foriaae ab Apelle 
jusslsset, eiimtjue, ilutnparet, captum aniure seusisset, douo 
dedit, magaas animo , majorimperio sui, iiecmiuor hoe facto 
qiiam victoria aliqiia. Qitlppe se vicit , nec toruin taDtum 
suum, sed etiam ailectumdonavlt artilici , ue dilectae quidem 
respectu motus , ut quae modo regis fuissel , modo plctons 
esaet. Suni qui Venerem Auadyomebeii illo pictam exemplari 
puuiit." cf. ^lian. V. H. XII. 34 a quo pallaca Ula nayxa- 
(TTif f ri Si yivoi Aapia-iraia dicitiir ; eadem mulier Luciano , 
linagiti. 8. ud. Bip. VI. p. lO. YlaxaTi] audit, sed Pei-izonio 
aliani appellatio sola vera videtar. De Venere Anadyomene 
alia naiTat Atheuaeus XIII. 6. p. 590. seq. ''Hv 3h ovTCiie ^«A- 
Aov )} iffiJVJ) KixXi} h TOig f/.i] {^^TOfi^von' Sioirep ovSe pa- 
$16V jj» «tJTJfi' \Se~iv yvfivYiv' syJrxpKov ykp •^ituvio» «/t- 
veiy^BTO' nai toIq S^j/mos-ioh oCk e^pijro ^aXavsiotf. rp 
^ TKV 'EXsvTiviuv TayiyyCpei koI t}} tUv YlBtreiätnviaiv , sv 
ii^£t TU'V nai'£AAiJvwi' Tavrm a.TOTi^t!J.ivyi QaifMaria, Kai 
fiua-aea-a T«i K&i^ai , hi^aive t^ baXärr)}' KUi Citt' aVTtjs 
'AirsMijg t^ avaSvofj^syijv 'A0poäiTiiv aTsypx^aTo. 
Plioius, 1. t> « Äpelles et in aemulis beuignus Protogeni 
digaationem primus Rhodi constituit. Sordebat suis, ut ple~ 
ramque domestlca: percontantique, quanti liceret Opera ef- 
fecta, parvum uescio quid dixerat: at ille quiaquagenis ta- 
lentis poposcit, famamque dispersil , sese emeie, ut pro suis 
Teoderct. Ea res coucitavit Rhodios ad intelligendum ai'tifi- 
cem,necnisi augentibus pretiiim cessJt. Imaginem adeo simi- 
IitudiDisindiscretaepiaxit, ut (incredibile dictu) Apion gram- . 
maticus scriptuni i-eliquerit, queodam ex facie bominem ad- 
jiivinantein (quos metoposcopos vocaiit) ex iis disisse aut fii- 
tttrae mortis annos aut praeteritae. Noq fueral ei giatia in 
comitata Alexandri cum Ptolemaeo : quo regnante , Alexan- 
driam vi tempestalis ex puis us , subornato fraude aemulorum 
piano regis invitatus , ad regis coenam venit : indignan ti Pto- 
lemaeo , et vocatO]'es suos ostendenti , ut diceret a quo eorum 
iavitatus esset , arrepto carbone esstincio e foculo , imagioem 



384 cqMmbntarius 

in pariete delineavit ; agnoscente vultum plani rege ex ii^choato 
protmos. Pinxit et Antigoni regis imaginem altero lumine or- 
bam , prius excogitata rationa vitiä condendi • obliquam 
namque fecit , ut quod corpori deerat , picturae potios de^sse 
videretur : tantuni(pie eam partem e facie ostendit , quam to* 
tam poterat ostendere. (cf. Quintil. I. O. IL 13. § 22.). Suut 
inter opera ejus exspirantium imagines. Quae autem nobilis- 
sima sunt, non estfacile dictu. Venerem exeuntem e mari Diyos 
Augustus dicavit in delubro patris Caesaris, quae Anadjoiaaene 
vocatur, yersibus Graecis tali opere, dum laudatur, victo, 
sed illustrato, cujus inferiorem part<^ cörraptam qoirefice- 
ret , non potuit reperiri. Verum ipsa in juna cessit in gloriam 
artificis. Consenuit baec tabula carie : aliamque pro *ea Neto 
principatu substituit suo , Dorothei manu." Strabo, XIV.il 
p. 657. 'Ev c^^ T^ Tpoourretcp (riig räv K^a;j/ ttoA/^c) ro 
^ AtTKXviTtetov icTt p (rifioSpot hSo^ov Kcä toXX&v ecvct&viiiJer 
Tojy ixeTrhv tephv , hv oJe itrri o*AT€XXov'Avr{yoifog, ^Hv ii 
Koä ^ oevu$vofji,ivyi'A<PpoSiTVipVi vvvocvctKsiruir^^e^lLou-' 
(Tctpi ey.^Poofjt^rn Tö3S5/3ÄO"röv ccvot^evroQ r^TctTp) rijv ocp^yjr 
yinv TöS yivovQ olvtov* (^ourl S^ roU Ka)oic iyr) rfjc ypcäpij; 
iKXTOV TotXciyT(av cicpsav yevetr^ui rov wpoa'TXj(fiivT'og (p6pov. 
De eadem Veneris pictai'a leguntur quinque epigrammata in 
Antholog. Graeca IV. 11. 178 — 181. cf. Ovidius , Am.!. 
14. V. 31—34. A. A. III. 401. seq. Trist. H. 526. seq. cx 
Ponto IV. 1. V. 49. seq. Ausonii Epigr. 104. Plinius,LL 
« Apelles inchoaverat et aliam Venerem Cois, superaturns 
etiam suam illam priorem. In vidit tnors peracta parte , neo qui 
succederet operi ad praescripta lineamenta inventus est. (c£ 
Cicero, de Off. III. 2. § 10. ad Fam. I. 9. § 15.) Pinxit et Alexan- 
drum Magnum fulmen tenentem in tempio Ephesiae Dianfte 
viginti talentis auri. Digiti eminere videntur, et fulmen extia 
tabulam esse (cf. supra p. 377. seq. Plutarchi loca). Legentes 
meminerint omnia ea quatuor coloribus facta. Immane tabulae 
pretium accepit aureos mensura , non numero.'^ Plinius , 1. L c. 
7. «Quatuor coloribus solis immortalia illa operefecere: ex 
albis Melino, ex sikceis Attico, ex rubris Sinopide Pontica , 
ex nigris atramenta , Apelles , Echion^ Melanthius , Nicoma- 






chns, clarissimi pictores, (juum tabulae eoranislngnlae oppi- 
dorum venirent opibus." cf. Pliilosti-at. vita ApoU. II, 22. p. 
75. ed. Olearif. Ciceio , Urut. 18. § 70. Pergit Pliiiius c. 10. 
« Pinsll et Megabyzi sacerdotis Dianae Epliesiae pompam ; 



Clitiu 



ad bellum feslinantem ; 



mque poscenti a 



gerum poi-rigenteni. Alesaudrum et PhiUppiim quoties pinxeiit 
enumerare supefvacuum est. Mirantur ejus Abronem Samli , 
et Meiiandrutn regcm Cariae Rhodii. llem Ancaeum . Alex- 
andriae Goi-gosthenern tragoediim , Romae Castorem et PoUii- 
cem , «um Victoria et Alesaiidro Magno ; item belli imagiuem, 
restrictis ad terga maiiibus , Alexandroin cunu triumphaute. 
Quas utrasque tabulas Divus Augustiis in Fori sui celeberrimis 
partibus dicaverat simplicilate moderata , Divus Claudius pluria 
existimavit , utrisque excisa Alesandri facie , Divi Augusti 
ima^JDtim subdere. Ejiisdem aibitraiitur inanu esse et in Anto- 
niae lemplo llerculem aversiini : ut , quod est diiBcillimum , 
fsciem ejus osteudat verius piciura quam pi-omitlat, Plnxitet 
heroa nudutn , eaque pictura natuTam ipsaiu provocavit. Est 
et equiis ejus, sive fuit, pictus in certamiDe ; quod judicium < 
ad mutfls quadrupedes provocavit ab hominibos. Nainqueam- 
bitu praevalere aemulos seutieus , singiilorum picturas ioductis 
equis ostendil: Apellis tantum equo adhinnivej-e , idque et 
postea scmper illius experimentum artis osleiilatur." >EIiaBus , 
V. H. II. 3. '^i^xvSfoc UcurvnsvDc t^i* h 'E(peV^ sIkovx 
sauTOv tEji' viro 'AtMAou '/paCptiTxi' ^ oiix, sT^vetre axTäc 
Ti]v ä^ixv rov ypd/J.f/.eiTo^. ^la-a^öhroi Jfe tou "ttov , Kcä 
j^^pe/^eria-avTOi Tphc tov 'tVTOv rov sv tj} elKovi , wi xpöe 
aX^hvov Kai sneivov, i/3«ir(Aeij, eiTSv ö 'AreAAiJi, äAA' 
3 ye Ttttos 'eotKi a-ou ypcccpmuTSpoe ilvat kara voXi, Peilit 
PJiniua: « Fecit et Neoptolemum es equo adversus Persas, 
Arcbelaum cum uxore el filia, Antigoiium iboracalum ciun' 
equo incedeiitem. Peiitiores avlis praeferunl omnibiis ejus 
operibus eiindem regein sedentem iii equo : Dianarn sacrifican- 
tiuin virginum clioro niixlam: quibits vieisse llomeri versus, 
videtm-idipsumdesciiheiuis. (Odjss. VI. 103— 109. cf. Apol- 
lon. Hliod. Aig. III. 876—884. Virg. yEu. 1. 498—502.) Pinxit 
et qiiae pingi non possuiit, tonitnia , fiilgetra et fulgiira , 
' -, 25 



CONMENTARIUS 



I 



qaae fironten , Astrapen , Ceraanobolian appellaut. inventa 
ejus et celeris profuere in arte. Uduhi imitari nemopotuit, 
quod absoluta opera atramento Ulinebat ita tenui , ut id ipsam 
repercussu claritates colorum excitaret , custodiietipie a pulvere 
etsordibus, ad manum inluenti deraumappareret; sedettain 
1'atioDe magna , ne clarilas colorum aciem ofienderel , veluti per 
lapidem speculareiu intaeDtibus e longinquo ; el eadem res 
nimis floridis coloribus austeritatem occulte daveL" cf. Hardui- 
nus ad Pliuii loca, el Franc. Junius , in Catalogo Artificum p. 
16—23. Sillig. Cat, Artif. p. 60—75. HocducePliniilocum 
correxi. 

T. 240, Alius Lysippo ^ « i. e. alius quamLysippusetesI 
nota locutlo." Acron. UtGraeci SiAAof et 'irepOf comparati- 
vorum instar cum genitivo coastruunt , sic Latmi aonDunqaam 
alius cum ablativo. cf. EpisL I. 16. v. 20. (ibique Schmid.) 
« Neve putesalinmsapiente bonoque beaium." PIautus,Pseud, 
prol. 22. (ubi vid. Taubmann. eiSchmieder.) « Quodsiaccu- 
sator alius Sejano foret." Cicero ad Fam. XI. 2. § 2. (Est episi. 
BrutietCassiiad M. Antouium) « Nos ab iDitlo spectasse oti> 
um , nec quidquam aliud libertate communi quaesisse exibu 
declarat." Vari-o,R. R.III. 16. 923. « Quod esi aliud melle, pro- 
poli." Tacitus, Annal.XVI. 2. « Nec aliud per illos dies po- 
pulus credulitate, pnidentes diversa fama tulere." ci. J, G, 
Vossius , de ariegramm. VIL 14. Vigenis, idiot. Graec. II. 3. 
ed. Uermaiiat 2. p. 75. 

Pliuius , H. N. XXXIV. 8. (f Centesima quartadecima (0- 
Ijmpiade) Ljsippus fuit , quum et Alexander Magnus , . . ... 
in hocinirabile, quod nullo doclore nobilis fuit ipse. Discipiilos 

liabuit Zeuxim et laden Lysippum Sicyoiiimn, Eluris 

negat , TulUus fuisse discipulum alHrmat , sed primo aerarinm 
fabram audendi rationem cepisse pictoris Eupompi responsOi 
Eum enim interrogatum , quem sequerelui- antecedentiom , 
dixisse, demonstrata hominum multitudiiie , naturam ipsam 
imitandamessenon artiGcem." Cicero , BruU 86. § 296. « Po- 

Ijcleti Dorjpborum sibi Lysippus ajebat (magistrutn) 

fuisse." Varro, L. L. Vili. 13. « Neque enim Lysippus ar- 
tificum priorum potius est vitiosa secutus , quamartem." Pli- 
uius , 1. 1. [( Lysippus mille et qtiingenta opera fecisse (dicitur] 



AI) vERs. 239.340 

■mnia artis , ut claritatsm posscnt dare vei sliigula. Nii- 
appamissc detiiiicto co , qmim thesaurum effregisset 
heres : solitum. euioi ex maniprelio cujuscmc sigui deiiariosse- 

ponere singulos aurcos Plurima ex omnibus signa fecit , 

ut diximus , fecundissimae artis; iuter (juaedestriiigentein se, 
quem M. Agrippa anle thermas suas dicavit , niire gi-atum Ti- 
berio pi-incipi : qui non (juivit temperare sibi ia eo , quan- 
(piam imperioaus suj inter inttia principatus, transtalitque in 
cabicuhim , alio ibi signo substituto: quum quidem taula po~ 
puli Romani concumacia fuit, ut magnis theatri clamoribus re- 
poni A.poxyomenon flagitaverit , princepsque, qiianquam ada- 
matum rcposuerit. Nobjlitatur Lysippuset temuleuta tibicina , 
et canibtu ac veiiatione , imprimis vero quadriga ciini Sole Rho- 
diorum. Fecil et Alexandrum Magnum multis operibus , a 
pueritia ejus orsus, Qaatn statuam inauran Jussit Nero prin- 
ceps, delectatus adinodum Ula. Dein cum jiretio peiisset gratia 
anis , detractnm est aiirum : pi-etiosiorque talis eKistimatur , 
etiam cicatricibus opcrts atque conclsuris , in quibus aurum 
haeserat, remanentibus. Idem fecit Hephaestionem Alexandri 
Magni amicum , quem quidam Polycleto adscribunt, quum is 
centum prope annis aute fuerit. Idem Alexandri venationem , 
tpae Delpbis sacrata est. Atheiiis Satyrum : turmam Alexandri 
in qua amicorum ejus imagines summa omnium similitudine ex- 
pressit. IlasMetellus , Macedoniasubacta, trans tuli t Bomam." 
Veli. Palerc. I. 11. § 3 — 5. n Hic est Metellus Maeedonicus . 
<fui porticus , quae fuere circumdatae duabus aedibus sine in- 
scriptione positis , quae nunc Octavtae porticibusambiuntui- , 
fecerat: quique hanc turbam statuarum equestriuni , quae 
frontem aediuui spectant , bodieque maximum ornamenium , 
ejus loci, ex Macedonia detulit. Cujus turmae hanc causom 
i-efenint: Magnum AlexandrumimpetrasseaLysippo, singulari 
talium auctore operum , ut eoruniequitum, qui ex ipsius turma 
apud Oranicum Uumen ceclderant , expi-essa similitudine figu- 
rarum , faceret statuas , et ipsius quoque iis interponei-eL" Ar- 
rianus , Rxpcdit. Alex. I. 16. MxxeSSvm ^ ruv fjtiv tTaipcey 
asfi<p) Todi eiKoa-i xatJ tSvts h rjj xpiirfj Tpo<r(2o^fi aT£~ 
flovoVf Ka) TouTcav ^aXKx7 eiitovsi tv A/oj ia-rairivt 'AAe- 



388 .COMMBNTARIUS ^ 

l^oivSfOv fjt,6vog Tpozpt^eig eToieu Plinius , I. 1. «. Talis (L c 
colossus Jovis) et Tarenti factus a Lysippo quadraginta 
cubitorum. Miram meo« quod manu, utferunt, ixK>bilis(ea 
ratio libramenti est)^ nuUis convellatur procellis. Id quidem 
providisse et artifel^ dicitur , modico intervallo , unde maxime 
flatum opus erät frangi , opposita columna. Itatjue propter 
magnltudinem difBcoItatemque movendi , non . attigit eain 
Fabius Verrucosus (i. e. Q. Fabius Maximus. cognomine 
Gunctator) , quum Herculem , qui est in Capitoiio , inde 

transferret." Fecit et quadrigas multonun genenun. 

Statuariae arti plurimum traditur contulisse , capilliun expri- 
mendo, capita minora faciendo , quamantiqui ; corpora grad- 
liora, siccioraque, per quae proceritas signonun major vide- 
retur. Non habet Latinum nomen symmetria , quam diligen- 
tissime custodivit, nova intactaque ratione quadratas veteAun 
staturas permutändo ; yulgoque dicebat , ab illos factos , quales 
essent bomines , a se , quales viderentur esse* Pi*opriae hujus 
videntur esst ai^tiae operum , custoditae in minimis quoqne 
rebus." Plura Lysippi opera enumeraverunt Päusanias et 
Strabo , quomm quaedam celebrata sunt in Anthologia Graeca 
et ab aliis poetis : quae ut alia de Lysippo veterumloca collecta 
quaeras in Fr* Junii Catalogo Artificump. 109— 117* Silligii 
p. 252—264 

Duceret, « formaret, funderet." Comm. Cruq. — Sic Bentlejosad 
h.l. <( Gummembranae hic omnes duceret prae se ferant; Lambi- 
nus exconjecturaproposuitct<efer&^; Virgilii loco inductus , ^d. 
VI. 844. « Excudentaliispirantiamolliusaera." Quae emendatk) 
tantopere Fabricio placuit, ut eam in contextum receperit 
Contra alii in Lambinum insurgunt , et cum ex ipso Virgilii Jo- 
cCy' tum ex Plinio et Appulejo vulgatam lectionem firmare coq- 
tendunt. Videamus quo perveniant (Virgilius 1. 1. pergit) : « Et 
vivos ducent de marmore vultus." Plinius, VII. 37. (vid, su- 
pra p. 378*) « Ipsum .... ex aere duceret." His testimoniis ar- 
mati Lambinum impugnant : atqui aliud est ducereaeraj aliud 
ducere vultus de aere , ducere Alexandrum ex aere, ducere aere 
efjigtem; siquidem in his forma ducitur, in illa materies ipsa. 
Seneca, Epist 65. « Aes prima statuae causa est: nunquam 



AD VBRs. 240. 24L 389 

enim facta esset, nisi fnisset id, exquoeafanderetiirducere- 
turve/' Et hic quoque statua ex aere (/t^ei^ dicitur ; nempe ex 
materie effigies. Virgiiius iterum, VIII. 634. « Alii thoraeas 
aenos, aut leves.ocreas ducunt argento." Qtdn et hic figiiram 
babes thoraeas et ocreas ex materia argentea. Servius cpidem ad 
rocom,' « diicuht, ait y id est, extendunt." QöLomodo f(Hr* 
tassis accipieiiduiii est illud Tibulli I. 3. v. 48. a Non acies , nofi 
ira fiiit , non bella : nec ensemimmrti saevus duxerat arte &ber." 
Quippe sic.plene Javenalis, XV. 168. « Nescierint primi gladi- 
ös extendere fabri.^' Utcumqne boc fuerit;. certe Don quda- 
hic materia c/tfci/t^r; sed ensis e materia f<Mrmatus. Quarelocumk 
hunc in medio relinqiumus ; hoe prius admonentes , si cuderet 
apud Flaccum reponis , omnia plana ac tuta esse ; ^i duceret, vix 
satis probabiliter posse defendi.. Ducere porro et cudere confude- 
runtlibrarii in A. P. 59." Cuninganuus ait: « Forte daceretaerej 
at ad simulanHa subaudiatur signa^'* Cum Cuningamio con- 
sentit Zellius. Plerique autem interpretes lectionem vulgatam 
tniti sunt, et recte: Lambini enim scrupulus ducere^ Graece 
eÄuvve^yf de metallo ductUi, non, ut in istatuis opus est, de 
metallo fuso dici, exemplis a Bentlejo ipso laudatis satis est 
exemtus : Bentleji autem , si , ut bene Sanadouus et Schmi- 
dius , aera non de materia sed de ipsis signis aere fabricatis.di- 
ctum intelligas; cf. Mitscherlich. ad Carm. IV; 8. v. 2. Epist. I. 
6. V. 17. Virg. Mn. VL 874 Claudianus, de Olybrii etProbri- 
ni consulatu 18b <( Lieet aere vetusto floreat.'* i. e. licet antiquis 
avorum imaginibus nobilis sit. Praeterea generatim aera dicitur 
de omnibus quae ex aere fabricantur , ut Forcellini Lexicon lti-< 
culenter docet. Licuit igitur profecto nostro poetae dicere : du^ 
cere aera smltum Alexandri stmuläntta pro. ducere ex aere A*- 
lexandri effigiem. 

▼•241. Fortia. Propertius, III. 9 v. 9. « Gloria Lysippi est, 
animosa eiBngere aera." Sic Plutarchus I. 1. (supr^ p. 377.) 
tASvoi ykf oStoc Kcerefz^vve rcfi ^uXk^ rh ^6o^ mtov ku) 
cvve^i0spe rj} /Ji»op(Pv rip^ ip^r^v' oi i^ äAAö/ av iisCpiXax' 
Toy avTOv rb ccfpevtaThv 9 Kcä Xeovr&SsQ* 

Simulantiaj «exprimentia, reddentia»" Comm.Gruq. cf. 
Epist.I. 19.V. 12. 13. 



300 COMMENTARIUa 

Quid , si quis vulta torvo ferus et pede nado 
Exiguaeque togae dcnulet textore Gatonem? 

V. 241 — 24A, « Quod si , inquit , huDcregem subtilis jadidi 
ipse vocai*es ad exammandam poetarum cannina , veracissiiiie 
ihvenies hominem ita stultum at eum dicerea natum in Boeoda. 
Hoe autem dicit ad Gaesamlaudem, de cujus judicio singnlari 
circa percipiendos poetas statim dicturus sit." Porphyiion* 

y. 241. Quod si sequentia cum antecedentibus arcte conjim^ 
git; cf. supra p. 179. et Schmid, ad Epist. L 7. v. 84. 

V. 242. Ex iis , quae de Apelle retulimus , apparet huDC illod 
subtUe judicium videndis artibus interdom in Alexandro dea- 
derasse ; sed hoe nihil ad Horatium , qui tantoin edictum iUud 
spectat et Ghoerili remunerationem. 

Subttkj ef. Sat. IL 7. v. 101. « Snbtilis vetenunjodexet 
caliidiis." II. 8. v. 88. « Subtile palatum." 

Videndis i. e. dijudicandis , nti bene Schmidiiis ; namnotio^ 
quae videri possuni^ sive , ut posteiiores Latini dicebant , msi- 
hilibus y non facile , uti nonnulli perperam hic fecemnjt , tribu- 
enda est tali participio , quum apud Ciceronem nunquam et 
apud ceteros aureae aetatis scriptores rarissime sic nsurpetur 
participium futuri passivi. cf. Bamshom. Lat. Graniin, p. 
66K 

ArHbus. cf. ad v. 203. p. 328. 

V. 243. Et explicative est accipiendum, ut significet quales 
libros inteltigi velit poeta , h. e; qui Musarum dona contineant 

Haec magis peculialiter ea Musarum dona designat; de 
quibus toto hoe loco disserit Horatius, i. e. heroidi et Ijrid 
carminis. * 

Musarum dona^ i&fuflAovtrm. « Hae locutione," inqiat 
Dorvillius , Crit. Vanno p. 643. sqc^^. « nihil aliud significator, 
qviamfacultas poetica ; poetice carmina. Anacreon, in Bamesii 
ed. p. 320. 

'AAA' ?j"r/c MovTim Tf , ku) kyXaa ^&f 'A^/jd^T^ 

Theognis, 247—250. 

KtJfVf 9 xäÖ' ^h^ÄciScc yijv a-rpuiCpcoiJt^evog y ij)* ccvk yvia'ovg 



AD TBBS. 240—244. - 891 

äyXaa Meua-auv Su^fu loa-Tetpavu». 
Sic venaticae artis dona Dianae , Opplaii. Cyiiaeg. 474. 

viA. commentarii ad Gratii exordium. \\a pukhritudo , voluptaa 
Veneris dona. Iliad. III. 54. 

Schol, OTtBf 'ij(^£ts K^XXoi- vid. Hor. Carni, 1. 15. v. !4. liesiod. 

Asp. 47. 

Tip-!r6//.ivoi SufOtTi ToMjXfCtrou 'A(ppodiTtii. 

Consulatur ibi J. G. Graevius. S\c lamficium , vestes vocanlur 

^liano, V. H. I. 2. (Jiip« T^f 'Epy«e}}i ^aifiovo!," — cf. 

Ruhnken. ad Hom. Hymn. in Cercrem 147. CatuUus LXVUI. v. 

9.10. 

Id gratum est mihi ; me quoniam tibi ducis amicum, 
Muneraque et Musanim hinc pelis et Veneris. 
V.244, K Boeoti hebetes suDtbabiti, quasi/Soc^v utu '£y(^ov~ 

Tis, Comm. Cruq. — Haec etymologia vei potius verbomci 

lugus ortus esse videtur ex narratinncula , servata ab Michaele 

ApoislolJo ByzaDtino(CenturiaeXXI. proverb. ex optimis auctor. 

Graec. coll. L. B. ap. El^evir. I653.4".et anieaibid. 1619.) V. 
82. BoätK wr« E^ere. — 'Et) tuv //.if a-vi/ievT^y. 'AvraySpat 
yap xvayivda-iioiy Tapa Bo/ojtoJ"; ri ri^c ©uijScttSoi ypd/^- 
^«, £T£) ou^s)^ iTf irtj/^fls/i/ero , KXsig-at rh j2i(2Xloy, tix.6- 
TUi , 'i(py}f Ktnksttr^e 'Boichtoi' /Socov ykp ojtx '^y^ers. Andreas 
ächotlus, Prov. Graec. p. 102. ideni refertex Apostolio, tunc 
nondum edito. Erasmus, Adag. III. 3. n°. 48. et cum eo Seliini- 
dius eiindeoi poctam Anaxagoram vocaut : sed utrumque no- 
men haud dubie falsum est, quia nullibi legimus de Anlagora 
vei Änaxagora poeta epico; qnare mutandum milii videtiu- in 
Antimaclii nomen: qui poela TiiebaiJa scripsil el ab Alexan- 
drinis grammaticis ultinium inter epicoslocnmobtinuit, Haec 
conjectuj-a inde multam probabilltatem accipere videlur , quod 
Cieero de alia ab ipso auctore Tbebaidis recitatione aliud fa- 
cete dictum tradidit Brut. 51. § 191. « Nec enim posset idem 
Demosthenes dicei-e, quod dixisse Antimaelium , Clarium 
poetam , ferunt , qui quum , convocalis auditoribns , legeret 



80i2- COHHENTARIVa 

eis magnum lllud , quod DovistiSf yölamen sui^iDa ^ et^om legen- 
tes omnes praeter PlatoDem rellquissent , leganr^, inquit, ni- 
hilo minus : Plato enim mihi uaus instar esi omnium millium*" 
Colophonius volgo perhibetur, quem CiceTOClarium dicit: at 
Clarus erät oppidum in Ionia prope Colophonem , unde facilis 
explicatu haec permiitatio. ' c£ supra ad v. 233. p. 371* seq.et 
SchoelL 1. 1. I. p. 805. — Piudarus , Olymp. VI. «7— 9a 
(149— 153Heynii) ; : . ' 

"OTfVVOV PUV STCUpOVg 9 

yv&ifGu r * feVf /r' ^ kfxpuoy ^vei^o;^ kXoAi<r}v 

Strabo, VII. 7. p. 821. (p. 496. Ä.) ^n^- ^i tUvSapSg ^nfrnT 

'''Hv in tiui Boi^r^ov Uvog heTov. 
cf. Schol. ad Pind. Olymp. VI. 162. Heynii; Fragm. ex 
dithyramb. UI. p. 69. Heynii; Schol. ad Apollonii Rhod. 
Argon. III. 1248. Erasmus in Adag. I. 10. n^. 6. A- 
postoiius, Prov. V. 80. Boi^riog Sg. — 'Et) r&y aTtu^ 
ievr(av* eU touto yccp etrK&TTOvro oi BoicotoL i} Ä vapat^ 
fjJci. ^tuvreg 'i6vog fidpfictpov upj^^otm , x^r^xi^m^ t^ 
BoiojTtav* Ik fJ(,eTCi0op&g ii rov ov6[JLurogy ipr) rov ^'Tcoh 
r»Q A/y5/y , ig eKdÄecrav* Sa-re zoä rotg Ccrepoi^haio^if^eu 

aXoytav Kd) ccypoiKiotv , oijr<iog l| ap^cuov cevrodg xe- 
KXija-Qar Toug re fiovXoiiivoug elg cclrxiieva-ictp en-ia-KA- 
vrreiv nvag^ tovto Xiys^v^ BomrixSg. cf.Lucianus, Jup. 
trag. 82. ed. Bip. VT. p. 262. ibique Schol. Platarchus, de esa 
camiam, orat. I. 6. p. 995. Todg yccp Boioorodg fjfiSi öl 
^ArriKo) Kcä t^%^/c ku) ccvma'^TOvg Koä v^Xt^tovg j /jl^Xi^ 
trrct hh Tccg iäijCpuyiug TpocpjySpevov. oSrot J^ oeö <rvg. x(ä 
i MhcivSpog* o^ yuMovg li)(^0V(nv. cf. Menandr. fragm. ed. 
Meinekii p. 278. De Boeotorum edacitate plura comicoramloca 
coUegit Athenaeus , X.8. p. 417. seq. cf. Plutarchus, degenio 
Socratis, initio. Eastathius ad Iliad. XIII. 685. Strabo, IX* 
2.p. 401. ('Ecpopog) rifv fiiv ovv x^P^^ Itcuvb! iiit rcäray 
Kai cp^a-i Tph vrytyLOviuv evCpväg '^X^iv' kycjy^ ii Ka) Tcuieif 



AD VER8, 344. 

/At] ^fijrafiivovs , eTTs) fitjSe roiJe asi TpoiffTa/jb^vovt etu-. 
T^t , si Kai Tore xo-diiipSuirxv , stt) fLCtKpi» tov ^povov (rv/j,~ 
[Astvui' xaSdTfp 'ETCijiivuväxi bSbi^b. TeÄevTi^(ravTOsy}ip 
SKBivob tIjv yiyE/jLOVixv oarof^aÄitv sCQvi roi/g ©yjf^aiavc ysu- 
a-ccfihov{ avr^i ixSvoV akioi/ äs slvai , td Acyuy y.m cfii?^icci 
T^s vrph? avSpit-^TOVs hXiyupijirai, jjuoym S' BTrifisX^vcuT^t 
Kara ToXe/AOV äper^i. ci'. Nepos. Epam. JO. § 4. Cicero, 
deFalo, 4, §7. n Ätheiiis tenue coelu.ni , ex <juo etiam aculio- 
res putantur Attici : crassiim Tliebis ; itaqne pingues Thebani 
etvaleules." Nepos. Älclb.ll.§3. h Ooines enioiBoeoliima- 
gis Grinitati corporis , quamiiigenii acuminiinserviutit." Epam. 
5, § 2. « NatTKjiie ill! geuti plus inesiviriiim, quam ingenil." 
Tertullian. de auimo 20. k Thebishebetes et brulos iiascire- 
latum est." — Quaut^uam auteoi Boeotii eubtilionbus pracscr- 
tim Allien i ensi bus irndendi quodammodoansamdedisseexi- 
stimaudi sunt , nihil tamen impedivit crassus Boeolorum aer , 
tjmn viros protulerit quales Hesiodum , Fiodarum , Epaminon- 
dani, Pelopidam, Cebeteiu, Plutarchum , alios, cognovinius , 
iDgenio et vtrtulibus optimis qiiibusque Ätlieniensibus pares. 
cf. iuterpietes ad Nepot. Älcib. 11. § 3.etEpam.5.§2. Bar- 
tb^lemy, Anachai-sis, cap. 34. Mannen, Geogr. VIII. p. 193. 
Fr. Jacobs, Verm. Schrifl. III. p. 162—164. Wachsmutb , 
Helleiiische Altertbumskuude I. p. 65. seq, ubi , teste Jacobsio 
plura 'velei-um loca collecta suiiL O. Muller, Orchomenos , p. 
13. seq. — Pariter apud alios populos tam veieres quam re- 
centiores legio aligua vei urbs , sive jure sive iiijuria , malc 
audiie solet propter ingenii tarditatem, aul propter iueptias 
tam in diceudo quam agendo. cf. JuvenaJ. X. 48 — 50. de De- 
;,ocrit0 Abderita : 

Cujus prudentia monstrat , 
Summos posse viros et magna esempla datoi-os 
Vervecum in patria crassoque in aere nasci. 
Curtius, Vin. 9. § 20. de Indis affiimal: « Ingenia hominum, 
sicul ubi<jue , apud illos locoi-um quoque situs format," cf. Taci- 
tus, Agric. II. Cicero, de Divin. I. 36. §79. « Quidenim? 
NoQ videnius , quam sint varia terraioim genera ? .... et suat 
partes agi-orum aliae pcstilentes , aliae salubres : aliae, quae acu- 



884 COMfitBiTTABIUS 

ta ingenia gignant, aliae qtiae fetnsa: qtia^ omnia fiunt et ex 
coeli vaiietate et ex dlsparili aspiratione terramm." Lacanns, 
Phars, Vin. 361—866. 

Omnis in Arctois populus quicanque pminis 
Nascitur, indomitus bellis, et mortis amator. 
Quidquid ad Eoos tractus mundique teporem 
Labitur, emoUit gentes dementia coelL 
Ad hunc Lucapi locum Trillerus : « Diversam coeli tempeiiem 
haud paruni conferre ad incolarum et corporis habitum et animi 
möres plehius docetur ab Hippocrate in divinp libro de aere, 
aquis et regionibus, item ab Galeno locis pluribus, Vltmvio 
VL 1. Cicerone, de Fato, 4 PausanialX. 21. p. 762L etPolybio 
Senecaque diversis locis. Yide quae hae de re notarunt Casauk 
ad Theophr. Charact. p. 94 CeUar. (^eogr • t. L I. L 10. Jul. Scaligi 
adversus CardanumExercit. 167* p. 525. Lud. Septalius, com« 
mentar. ad Hippocratis L d. et hos in Obser vaU philol ad Lncae 
8." Cortius eodem addit : « Plora veterum loca coUegit Gruter. 
discursu XLIV. ad Tacitum. Est et ratione militum haec obser- 
yatio bene tractata ab Vegetio. de re milit. I. 2." Praedare vero 
Appulejus, Apolog. p. 443. seq. « De patria mea vero, qnod eam 
«itam Numidiae et Getuliae in ipto confinio, meis scriptis osten- 
disti , quibus memet profesius sum • • • Seminumidam et Semi- 
getulum : non video , quid mihi sit in ea re pudendmn ; hand 
minus , quam Cyro majori , quod genere mixto fuic , Semime- 
dus ac Semipersa. Non enim ubi prognatus , sed uti moratus 
quisque sit , spectandum : neo qua regione , sed qua ratione 
vitam vivere inierit, considerandum est. Olitori et caaponi 
merito est concessum , olus et vinum ex nobilitate soli commen- 
dare ^ vinum Thasium , olus Phliasium. Quippe illa terrae a- 
lumna multum ad meliorem saporem juverit, et regio feconda 
et coelum pluvium et ventus clemens et soi apricus et solom suo- 
cidum. Enimvero animo hominis extrinsecus in hospidom cat' 
poris immigranti , quid ex istis addi vei minui ad viruitem vei ma- 
litiam potest. Quando non in omnibus gentibus vana ingenk 
provenere ? Quanquam videantur quaedam stultitia vei solertia 
insigoiores. Apud socordissimos Scjthas Anacharsis sapieos 
natusest^ apud AthenienseseatosMeletide&fatuus.'* c£Rap- 
polti Gomm. p. 904 — 906. — Quanquam vero non est infitian- 



(lum soli aj-risque conditioDem ac situm magnani habere vim 
in formandis populorum ingeniis, major tamen efEcacia Ui- 
buenda est edacatioui , iDstituiis , religioni elqiiaecunque ani- 
muiu magis quam corpus hominuiiialHciunt. At diiTicillima est 
quaestio uec facile unqiiaoi solvenda , quibus potissimum rebus 
tam populi univeisi quam singuli bomines suum ingenium et 
mores debeant. cf. Krug, Phil. Lex, in voce Himmelstrich, 

Boeotum. CommeQtator Cruquianus etLambinus accusati- 
vum esse eKistimant , non ut ceteri iuterpretes midto naluralius 
genitivum contractum pro Boeotorum. NominOr)ittvasewe fa- 
cile intelligitur postparticipium na/uOT , non autcm post accu- 
sativum Boeotum , uti necease foret , si sic interprelareris. De- 
rivaia Boeolus et Boeotius promiscue ursurpaniiir , nbi forte il- 
lud, ut apud Graecos BotUTOti sit praefcrendum tanquam 
gentile nomen. 

V. 245 — 247, « Ordo est : at dilecti tibi Virgilius Variusque 
poetae , non dedecoranl tua de se judiciaelc." Comm. Cruq. 
— Sueton, Äug. 89, « Ingenia seculi sui omnibus modis foviL 
Recitantes et benigue et patienter audiit : nec tantum carmina 
et historias , sed et orationes et dialogos. Componi tamen ali- 
quid de se, nisieLserioeta praestantissimis, olfendebatiu- , ad- 
monebatque praetores , ne paterentur nomen suiim commissio- 
nibus {i. e. certantinibus oratorum et poetarum) obsolefieri." 

V. 245. At =: e contrana parte; vid. Handii Tm-sellinus I. 
p.420. 

V. 246. Munera. « Quia jam bis singulis donaverat Äugu- 
stus decies sestertium.'' Comm, Cruq. Decics sesteriium = 
98502 flor. Belg. circiter. — Donatus in vita Virgilii § 47. re- 
fert, Oclaviam, Augusti sororem, quum reciiationisecundi, 
quarti et sexti librorum jEneidos interesset , ad illos de Olio 
suoversus, « Tu Marcelluseris," defecisse : atque aegre refo- 
cillatam dena sestertia pro stngulo versu Virgilio dari jussisse. 
Quum autem 25 versus omnino de Marcello agant (jEn. VI. 
861—884.) Virgilius sic 250000 sest. = 24625 flor. Belg. acce- 
pisset. Idem Donatus , §24. « Posseditprope ceniies sesterti- 
um (=: 985028 flor. Belg.) ex liberalitatibusamicorumbabuit- 
quc domum Romae in Esquiliis, juxta liortum IMaecenatis ; 
quanquam seoessu Campauiac Siciliaeque plurimum uteretur. 



396 ' COM4ENTARIUS 

• 

Quaeciinqiie ab Augusto peteret, repulsaoi nunqaam habnit 
Parentibus quotannis aurum adabundantenialituiiimittebat.'' 
Licet forte bona pars hisce pecuniae suDdmiä sit detrahenda pro- 
pter grammaticorum augeudi studium , remanet tamen satis, at 
Augusti ejusque amicorum munificentia erga nöbiles poetas rite 
laudetur.. — Epigramma Martialis , VIII. 56* quamvis mune- 
rum efficaciam justo majoris aestimaverit , non invite hiclege- 
tuir , imprimis quia de ntroque ^ Virgilio Varioqae y ibi facta est 
mentio* 

Temporibus nostris aetas quum cedat avorum , 

Creverit et major cum duce Röma suo : 
Ingenium sacri miraris abess6 Maronis , 

Nec quenquam tanta bella sonare tuba , 
Sint Maecenates , non deerunt , Flacce y Marones , 

Virgiliumque tibi vei tua rura dabunt. 
Jugera perdiderat miserae vicina Cremonae ; 

Flebat et abductas Tityrus aeger oves. 
Risit Tuscus eques y paupertatemque malignam 

Repulit y et celeri jussit abire fuga. 
Accipe divitias y et vatum maximus esto : 

Tu licet et uostrum y dixit y Alexin ames. 
Adstabat domini mensis pulcherrimus ille , 
. Marmorea fundens nigra Falerna manu ; 
Et libata dabat roseis carcbesia labris, 

Quae poteraut ipsum sollicitare Jovem. 
Excidit attonito pinguis Galatea poetae , 

Thestylis et rubras messibus usta genis : 
Protinus Italiam concepit , et arma virumque y 

Qui modo vix Gulicem. fle verat ore xndi, 
Quid Varios y Marsosque loquar , ditataque vatum 

Nomina , magnus erit quos numerare labor ? 
Ergo ero Virgilius , si munera Maecenatis 
Des mihi ? Virgilius non ero , Marsus ero. 
Multa dantts cumlaude. « Multa tua cum laude : monifi- 
centia enim et beneficentia bene collocata , id est , apud di- 
gnos y boporifica et gloriosa est largitorL'' Lambinus. Haec 
interpretatio sola vei^a mihi videtur , neque igitur ea admitten- 
da , quam tanquam aeque bonam proposoit Doeringius , qna 



AD VERS. 246. 247. 



897 



taus Rctivc intclligatur , et signiiicet Augustum multam laiidem 
muncribiis addidisse. lioc autem quam parum faciat ad totius 
loci senteotiam augendani quisque sponte videt ; siu autem 






Q sequare 



, siugula 



a orationis augeiit. Dixe- 



rat enim Horatius , Vlrgilium et Varmm Äugusti de ipsis judicia 
et munei-a non dedecori esse , (jnod certe nimis parca laus fuis- 
set , uisi nunc addidisset , illa Diunera reiuuneratori magnae 
esse laudi. IMox etiam addit . eosdem illidilectos fuisse , quod 
dictum iterum auget Augusti lionorem , quum non soluin iiii id 
sabtUe }udicIiiQi tiibuatur, ut merita justeremuueretur, sed 
etiam taen humanus pectoris sensus , ut caros habeat atque 
diligat, ipii poijtica soluni facultate actnorum iniegritate prae— 
stent. cf. F.Jacobs. Lect. Venus, in Rhein. Mhs. fiiiPhilol. II. 
4. p. 539. qui Lambiniinterprelaiioaemsolam veramesseju- 
dicat. cf. Schmid, ia addeodis p. 308. 

Tulerunt , « acceperunt." Comm. Cniq. i^(?^Te saepe signi- 
ficat reportare , consequi, accipere , plerumque tamen addita 
□Otione remuuerationis sive in bonam sive in malam partem. 
cf. Caim. IV.8.V.5. SauIL 3. v. 185. Epbl.I. 3. v.25. 1.6. 
V. 15.1. 17. V. 44. II. 2. V. 17. 

V. 247. Dilecti. «OiSeTnatamarceldiligere , ^ao^ amare 
est ex appetltu , dtligere ex ratione. Hinc amare dicuntur et- 
iam bmta animalia , dUigere so!i boniines. Ilinc etiam amara 
plus est tjvtam diiigere : quiaappetitus amans ardeulius vehe- 
mentiusquefertui-iu remamatam, quam ratio, quae cautius, ut 
itadicam, et lentius. — Contra alia ratione plus est (/('/i^ere, 
quam amare , hoe est . aestimabilius. Nam dtligimus propter 
virtutem ; amamus propter voluptntem : dUigimus ratione , 
ut dictum est, et quasi delectu adhibito , unutn piaealio nm- 
plectimur ; amamus impetu quodamet cupiditate. — Ceterum 
haec disci-imina non semperservauturascriptoribus." Forcel- 
linus in Lex. ed. Germ. ubi videsis exeniploium vim. De 
verbo diligere simile quid solebat monere Wytlenbachius in 
scholis ad Cic. ad Faoj. II. 14. cf. Beiei- ad Cic, Lael. 27. § 2. 

J^irgilius, natiis AndJbus prope Mantuam , a. u. c. 684. 
a. C. 70. obiit Brundusii a. u. c. 735. undccim aunis ante Hora- 
tium. Vita ejns et poemalum virlutes nimis notae siint, et ma- 
joris ainbitus, quam ut de iislioclocoreferamus. Accuratede 



I 



398 ' COMMENTARtUS 

Vii^ö egit) et scriptores, qai ante de eodent et poematibns 
egerunt, diligentissime enumerayit Baehn Grescfa. der Röm. 
Lit. p.84-^93. 138— 140.220—225. Horum scriptorom im- 
primis commendanda est Jahnuintrodactio ad Virgilii edit ap. 
Teubner. 1825. Add. J. H. Voss. des Virgiliiu LändL Gedidite 
iibers. u. erklärt, et A. Weichert. Poet. Rel. plurimis 
locis , in indicibus indicatis ; ejusdem Weicherti Comin. L de 
Vario, p. 11. 12. 10. 17. et Gonmu IL passiin* Dunlop. 
Hist. of Rom. Lit. HL p. 68— 1Ö6. Bergman. Comm. laud. p. 
42.43. Bernhardy, LLp.20ö— 200* Quamcanisdilectiisqae 
Horatio qnoque esset Virgiiius , apparet imprimis ex Carm. L S. 
initio j ad Virgilium anno suo fatali 735. in Graeqiam profici- 
seentem: 

Sie te diva potens Cypri , 

Sie fratres Helenae , lucida sidera , 
Ventorumque regat pater, 

Obstrictis aliis praeter läpyga , 
NaviS) quae tibi creditum 

Debes Virgilium finibus Atticis : 
Reddas incolumem , precor , 

Et seryes animae dimidium meae. 
cif* Carm. L 24. Et quanti faceret Bucolica et Geoi^ca , iEnei- 
de nondum vulgau, Sat. L 10. v. 44 45. (de quo locoyid. 
Hurd. ad nostrum Tersum L p. 362 — 364). 

MoUe atque facetum 
Virgilio annuerunt gaudentes rure Gamenae. 
VariuB. Omnium primus de Lucio Vario poeta testimoniiim 
talit GatullttSy X. 1 . 1. 

Varius me meus ad suos amores 
Visum duxerat e foro otiosum. 
Hoe Gatulli carmen , seriptum circa a. o. e. 698. facit at cre- 
damus Varium tunc fuisse juvenem 25 circitur annoram , natom 
igitur circa annum672. etquinquenniominoremCatallo, no- 
vem autem annis ma jorem Virgilio , sedecim Horatio. Per Asi* 
nium Pollionem , Gatulli amicum et Virgilii patronum , Varius 
fortasse innotuit Vii^io / qui a. 714. javenis adhuc poeta , de 
suis viribus diflSdens , et forte etiam favorem GaesariaBanun 
partium , quibus Ginna et Varius adhaerebant , captans , vene- 
rabundus scripsit , Buc. IX. 35. 36. 



AD TBR8. 247. 



Nam ueque adhuc Vario videor nec dicere Ciana 
Digna , sed argutos inter strepere asser olores. 
Varius partes jam secutus Julii Caesaris et deinde Ociaviani , 
apud quem qaanta giatiu florueritex nostro Horatii loco appa- 
•"et , praecipuam forsitaii praebuit operam , ut Horatium, paullo 
ante in esercitu Bruti et Cassii bibunum militum , Maeceuatt 
conciliaret , a. u. 716. testc Horatio , Sat. I. 6. v. 54. 55. 
Nulla etenim inihj te fors obtulit ; optimus olim 
Virgilius, post hunc Varius dixere quid essem. 
QuBQti eum fecerit Horatius, palet impriims ex nBn'ationele- 
pidissima itineris Brundustni a. u. 713. facti, Sat. I. 5, v. 
39—47. 

Postera lux oritur multo gratissima: namque 
Plotius et Varius Siiiuessae Virgiliusque 
OccuiTunt , animae , quales neque candidiores 
Terra tulit , neque quis me sit devioctior ^ter. 
O (jui complesus et gaudia quanta fuerunt? 
Nil ego contuleiim jucundo sanus amico. 
et V. 92. 

Flentibus btDC Varius discedit moestus amicis. 
cf. Sat. I. 9. V.23. I. 10. V. 81. n. a V.21. Ä. P. 53—55. 
Heroico carmine excelluit Varius, eodem judice, Sat. 1. 10. v. 
43. 44 (t Foiteepos acer, utcemo, Varius duciu" Carm.L6. 
V. 1 — 4. adAgrippam: 

Scriberis Vario for tis et bostium 
Victor, Maeouii carminis eliti , 
Quam j-em cunque ferox navibus aul equls 
Miles le duce gesserit. 
Memoratur autem carmen hei-oicum Varii, quod dicitiu' de 
morte , quodque fortasse egit de morte C. Julii Caesains. Hoe 
carmen ante a. 715. compositutu fuisse necesseest , si, ut uarrat 
Macrobius, Saiurn. VI.2. Virgilius, Buc. VIII. v. 88. (iib! cf. 
Hejn. et Voss.) 

Perdita nec serae meminit decedere nocti. 
eoanaoiiide tianstuliu Dixerat enlm Varius ; 
^L. Ceu canis umbrosam lustians Gortynia vallem, 
^^L Si veteris potuit cervae comprendere lustra, 
^K. - Saevit in absentem, et circum vestigia lustrans, | 



400 * covLuan^rxrnvs 

« 

MihersL per nitidum tenues sectatur odöres, • 
Non amnes illam medii , nbn ardaa tardant , 
Perdita nec serae meminit decedere nocti. 
Macrobiusibidem et priore capite triaaliaVariiexeodemcamiiDe 
Tefertlocaa Virgilioiiuitatione expressa. HoratuScholiastaeA,cron, 
Porphyrion et Commentator Cruquii ad EpisL L 18. ▼• 27 — 20» 
Tene magis salvum populus velit , an popiilum tu , 
Servet in atnbiguo , qui consulit et tibi et urbi 
Jupiter, 
ajunt, eos versus esse ex notissimo Varii Panegyrico Augasti ; 
neque est , quod ei tale. carmen negeinus. Posterioribos ma^ 
indaruit tragoedia Thyeste , de qua Quintilianus , L 0« X. 1. 
§ 98. « Jam Varii Tbyestes cuilibet Graecamm comparaii 
potest." Tacitus, DiaL de orat. 12. « Nec ullus Asinii aut Mes- 
salae liber tam illustris est , quam Medea Ovidii aat Varii 
Tbyestes.-" — Superstes fuit Virgilio , a quo cum Plotio Tucca, 
ut refert Donatus in vita Virg. § 57. 59. ex sextante beres dictns 
est : qui duo j£neidem post Virgilii obitum , prout petiverat , 
jussu Caesaris, emendaverunt. Nibil tamen Vaiius addicUt, 
quod et M aro praeceperat : sed summatim emendavit , ut qui 
versus etiam imperfectos , si qui erant, reliquerit. — Quom 
haec epistola.ad Augustum scripta sit a. u. c. 744. aut saltem 
initio a. 745. et Yirgilius jam obiis^t a. 736. vero simillimum est 
ex pari ratione , qua ambos memoravit Horatius , Varium non 
diu post Virgilium et prius quam Horatium vita exceississe ; licet 
indicia desint , qui annus ei fatalis fueriL « Jam si tempus /' 
ait Weichertus j « quo mortuum esse dicimus Varium , revo* 
camus ad ejus natales^ nemo opinor erit, quin praeclaie 
omnia conspirare fateatur. Natum esse suspicati sumus Variuffl 
a. u. e. 672. Hanc conjecturam si sequimur , ille.eb , qnoHö^ 
r^dus ad Augustum scripsit , tempore , si adhuc vixisset, ftiisset 
senex septiiagenarius : quae aetas minime rara erät apiid Roma* 
nos. ..... Qui igitur Catulli fuerat sodalis , natu minor, et 

familiaris convictorque Maecenatis juniöris , is Virgilium et 
Horatium juvenes nascentesque poetas stiidiorum adductus si- 
militudine in familiaritatem amicitiamque assuinpserat et per 
omnem vi tam codjunctissime cum illis vixel^at. Ipse in republica 
C. Julli Caesarls partes si non atmiis , certe animo sCudioque se- 



AD VKH8. 247. 248. 401 

cutus teroJcis versibus illius caedetndeplorartsjatnantea. u. c. 
714. mBgnam poiitae epici gloriam consecutus erät, eamque 
auclatn postbac et amplificatam Panegyrico in Augustum usnue 
ad a. u. c. 723. unus inter aeijuales obtiaueraL Hancvero, 
qaam epicis carminibus sibi pepererat , gloriam iode ab a. u. c. 
727. edita Thjeste tragoedia , ita imminnerat et obscuraverat , 
eum m aequales natu minores pariter ac posteri non utepicae 
poesis principem, sed ut summum Romanoruni tragicum et 
felicissimum Graecorum ea in laude aeraiuiatoreni praedicareiit." 
De Vario vid. nuuc fere solus A. Weicbert. Comm. I, et II. de 
Lucio Vario pocta, de HelvioCinna p. 9. de DomitioMarso p. 
16. el in Poet. Rel. p. 156—167. 259. Miro modo librarii 
ubique fere turbarunt scriptiiram nominum f^arus , Varius , 
f^arrus , Varro, quam egregrie explicuit Weichertus. — 
Fragmentum ex Thjeste tragoedia diveiso modoconstituerunt 
Rutgersius, Lect. Venus. cap. 3. p. 244 — 252. et Botbius, Poet. 
Lat. Scen.V. 1. p. 272. — cf. praeierea MitscberUcb. inargum. 
Carm. I. 6. Wieland ad Sat. I. 5. p. 187. 178. Schmid, ad EpisL 
I.I6.V. 27.etadn. 1. Hejnius ad Douati Vitam Virg.§53.edit. 
3. Vii-g. maj, 1803. tom. I. J. H. Voss. ad Virg. Buc. IX. 35. 
p. 475. 

V. 248 — 250. « Nec magis vultus esprimnniui- in statuis 
clai-omm virorum, quam in poemate mores eorum atcjue animi," 
Porpliyvion. cf. quae coUegimus ad v. 129. seq. p. 223 — 227. 
Hanc comparationem monuraentorum per statuas el signa cum 
monumentis in poiitarum aliorumque scriplornm operibus po- 
sitis , probabiliter exislimavisse videtur Wjttenbachius (in 
scboliis ad Cic.) esse desamlam ex loco Giceronis pro Arcbia , 
12. § 30. ((An, quum statuas et imagines , noDanimorumsi- 
raulacra , sed corporum, studiose multi suntmi bomines reli- 
querint, consilioruinrelinquere ac virtulum nostrarumeffigiem 
iiOQ multa malle debemus , summis ingeniis expressam et po- 
litam?" Quae Giceraiiis sentcntia fortasse expressa est ex 
Isocratis Evagora , p. 204. 'Ey^ ^' 5 N()(0ä/5(c i^yoHfidf 
KoAci fiiv elvat fiVi]ijLe'ta nai rae räv a-ufiaTm eixofiM, wo- 
Au /JLivroi tA/ovds u^iat Ta; tuv Trpä^euy Koi rijs ätavoictt , 
äf tv ToTs >i6yoi{ av ns fibSvo» toU Te^yiniit 'ex,i>v<ri ÖBaptj- 
Vittv. cf, Netscher. de Cic. orat, pro Archia , p. 64. Eadem 



402 COBfUSNTARIUS 

comparAtione jam iisus erät Horatiu$, Garm. IV* 8. v« 13— 22^ 
(ubi Mitscherlich. minos bene db Utulis inscriptis tautamexpli- 
care videtur.) 

Noa incisa nptis marmora publicis , 
Per quae spiritus et vita redit bouis 

Post mortein ducibus • 

Ejus , qui domita nomen ab A.frica 
Lucratus redii^ clarius indicant; 
Laudes , quam Galabrae Pierides. 
Cafm.IV. 2.V. 17. . 

Sive, quos Elea domum reducit 
Palma coelestes , pugilemve equomve 
Dicit, et centum potiore signis 
Munere donat* 
c£ Cicero, ad Fam. V. 12. <$7. « AtqueiIliartifices(ApeIIe8 
et Lysippus) corporis simulacra ignotis nota faciebant.: qqae vei 
si nidla ^int , nihil sint tamen obscuriores dari viri. Nec minää 
est Spartiates Agesilaus ille perhib^ndus, qui neqt^e pictam ne- 
que fictam imaginem suam p^ssus est esse , quam qui in eq ge^e- 
re laborarunt : unus enim Xenophontis lib^lltisin eoregelau- 
dando facile omnes imagines omnium statuasque superayit." 
Reeordabatur fortassis Cicero huuc Xenophontis locum., Ages. 
11. S 7. Ku) TOt} [ihv (T^iidToq ehSvu (rTvitrxtrioLi Ä^/<r%^T«> 
ToAAcSv OBUT^ TovTO äccpstcröut ^eXovrm 9 tt^q Sh vj/u%^c oi- 
SiTore BTroeiero [MViJiJbetx hdTovoufievoQ^ vfyoiyievQ^ rh /lip 
kvSfiasfTOTOi&Vj rh Sh uvrov lifyov ehcu^ ku) rh /jl^v tAou- 
(Ticcv 9 rh Sh T&v iyaöäv. cf. Plutarchi Ages. 2. p. 696. Apo- 
phtheg. p.l9L CatoMaj.19. p. 347. sed praesertim Cini.2. p.479. 
ElKivci äh ToXö KuXXiovoi vofii^ovreQ slvcu rijs rh a'äfJLU Ka) 
rl TpScrooTov ccTO[Jt,ifiov[ihi]c rijv rh ^6of Kcä rhv rpSTOv 
hfiCPoivi^ovcruv ÄVoAj^if/^/^fÖÄ rj} ypciCpvi r&v TotpuXX^Xuv 
^icov Tccg Tpd^eis roS ocuSphg riX^idij he^iSvrec. Tacitus, 
Agric. 46. « Id filiae quoque, utorique praeceperim , sic pa- 
tris sic mariti memoriam yenerari , ut omnia facta dictaque ejas 
secum reyolvant;, formamque ac figoram animi magis , quam 
corporis complectantur : non quia intercedendum putem ima- 
ginibus , quae marmore aut aere finguntur ; sed ut vultus ho<- 



AD VERS. 248—250. 



miniim , ita simulacra vtiltas imbecilla ac mortalia suot ; forma 
mcntis aeterna , Cfuum tenere et exprimere, noa per alietiam 
materiem et artem , sed tuis ipse moribus possis," 

V. 248. Expressa. Exprimere cjuanquam proprie ad rem 
plasticam pertinet, saepe , uthic etiam, ad poetarumscripto- 
Tumijue descriptioiies transfertur. cf. Cicero , proÄrchia,6. 
§ 14. K Qaam multas nobis imagines, non solum ad mtueDdnm, 
verum etiam ad imitandtini , fortissiniorum viromm espressas 
acriptores el Graect et Latini relicpienmt!" 

Ahenm , i. q. aSnea , « solata dipbthongo et k aspiralione 
inserta ad hiatum cvitandum. Vox poetica." ForcelHnus in 
Les. 

V. 249. Mores antmique i. e. indoles mentiscpe facultates et 
virtutes. cf. Obbarius ad Epist. 1. 1 , v. 58. Bentlejus ad EpisL I. 
18. V. 112. 

V. 250. jrf/>juareM/ eadem significationeestinlelligeiiJuin at- 
«jue supra v. 224. uLi vid. p. 358. 

V. 250 — 259. « Nunc Horatins tanquam aliquls sibi dixisset, 
cur igitur non res gestas Caesaris scribis? respondet se potius 
velle, si possel: non enim mallet sermones, hoe est satjrami 
scribere , si aito cothurno par habuisset ingenium." Sic Porpby- 
rionis locus restituendus videtnr , qai tain in Henrico Petrinä 
altera (1555) quam tertia (1580.)ali(juatenus corruptusest. — 
Pari modo atque bic heroico carmine se gesta Augusti posse scri- 
bere negat Horatius, apud Ägrippam se excusat, Carra. i. 6. 
cur hujusbellanon celebret Ijrica poesi, v. 1 — 12. 

»Nos, Agrippa, negue baec dicera , uecgravem 
Pelidae stomachnm cedere nescii , 
Nec cursus duplicts per mare Ulixei 
Nec salvani Pelopis domum 
Couamiir , tenaes grandia ; dom pudor 
Imbellisqne Ijnrae musa potens vetat 
Laudes egregii Caesaris et tuas 
Cidpa deterere ingenl. 
Quiii, Carm. I, 15. v. 1 — 4. ipsum Apollinem Ongit Horattus 
se admonere, ne bella Caesaris cantet, et Carm. FV. 2. v. 1 — 27. 
Pindaro summis splendidissimisque encomiiscelebrato, sic de 
se loquitur, v. 27—32. 

26* 



404 COMMENTARIUS 

Ego^ apisMatinae 
More inodoque 
Grata carpentis thjma per laborem 
Plurimum circa nemns uvidique 
Tiburis ripas ^ operosa parvus 
Garmina fingo. 
Tum, quo tempore satiris tantum innotuerat, Sat* L 4. y. 
89—44. ait: 

Primum ego me illomm , dederim quibus esse poetas, 
Excerpam numero : neque enim concludere yersum 
DIxeris esse satis ; neque , si quis seribat , uti nos , 
Sermoni propiora, putes hunc esse poetam. 
Ingenium cui sit , cui mensdivinior atque os 
Magna sonaturum , des nominis hujus honorem. 
Sed plurimum cum nostro loco convenit dialogi pars Horadom 
inter et Trebatium^ Sat. IL 1« y. 4 — 20. 

Trebati, 
Qoid faciam praescribe. TV^i^a/^. Quiescas. H orat. Nefaciam, 

inqais, 
Omninoversus? Trebat. Ajo. Horat. Pereammale, sinen 
Optimumerat; verum nequeo dormire. Trebat. Ter uncd 
Transnanto Tiberim , somno quibus est opus aito , 
Irriguumque mero sub noctem €orpus habento. 
Aut, sitantusamorscribenditerapit, aude 
Gaesaris invicti res dicere , multa laborum 
Pi*aemia laturus. Horat. Gupidum, pater optime^ vires 
Deficiunt : neque enim quivis horrentia pilis 
Agmina, neo fracta pereuntes cuspide Gallos, 
Aut labentis equo describat vulnera Parthi. 
Trebat, Attamen et justum poteras et scribere fortem , 
Scipiadem ut sapiens Lucilius. HoraU Haud mibi deero , 
Cum res ipsa feret : nisi dextro tempore Flacci 
Verba per attentam non ibunt Gaesavis aurem ; 
Gui male si palpere , recalcitret undique tutus. 
Unde tamen omnesillae excusationes ? Ex vero animi sensude viri- 
um suarum tenuitate ? Non plane. Ergo noluit celebrare Aa- 
gustum ejusque v^^ gestas? At laudavit quidem saepe et laigi- 
ter. Sed ubi laudavit, suo arbitrio suoque modo laadavit, neqae 



AD TBB8. 250. 405 

ut amici foriassis et ipsc Augustus sive aperte rogabant , sive te- 
ctis verbis postulare videbaniiir. Libero enJm erät iugenio, sed, 
prudenli : cavebat , ue per favorem , quo valebat apud Maece- 
natem et Augustum libertatem amitteret , et cogeretur contra 
meDtemsuam agere , vei scribere quod iogenio suo repugnaret, 
aut sibi dedecori esse posset: cujusprudentlaeet libertatis, quod 
ad Maecenatem attiiiet , Epist. I. 7. spleiididissimum est docu- 
mentum , et hanc uostiam idem praestare erga Augiistum nobis 
vero videtursimillimum. Veium e n im vero , ubicunque dece- 
bat, laudis non erät parcus , eamque exqiiisito modo praebuit , 
et saepe , uti etiam nostro loco , ipsis suis excusationibus , cur 
□on laudaret, itaegregielaudavit, ut vix quisquam data opei-a ' 
superare posset. Neque tamen credo ejus excusationes proisus 
esseslmulatas Gctasque. Sensit, utfacile putarem, poetareve- 
ra , se non esse factum ad loagum opus , quod ab eo foite pos- 
tulara videbaatur amici, quo res belli douiique sub Augusto 
gestas ordine quodam celebraret, sive propler difliculiates a 
sevincendas, ut neque se ipse dedecoraret adulatione ambi- 
tjosa, neque quenquam per judicandi libertatem ofienderei; 
sive etiam propter veram dubitalionem , num sua Musa, bre- 
vibus carminibus lyricis et satiris epistobsque sermoni pro- 
pioribus sola gaudens , heroici carminis gravitatem snstinere 
vaieret. 

Sermones. Quamnam significationem sermo haberet in rhe- 
toricis, docemur a scriptote ad Herennium, 111. 13. § 23. 
« Sermo est oratio reinissa , et finitima quotidiauac locutioui .... 
Sermo dividiturinpartesqaatuor , dignitatem, demonstratio- 
nem, narrationem, jocationem. Dignitas est oratio cum aliqua 
gravitate et vocis remlssione : demonstratio est oratio , quae do- 
cet remissa voce , quomodo quid fieri potuerit , aut non potue- 
rit 1 narratio est rerum gestarum , aut perinde ut gestarum , cx- 
positio: jocatio est oratio, quae ex aliqua re risum pudentem 
et liberalem potest compararc." cf. Cic. de OraL III. 45. § 1 77. 
Hinc quicunque liber , tractatus , histoiia , ut Graece Acyo;, 
Latine sermones dicuntur. cf. Hor. Carm. III.21. v. 9. III. 8. 
V. 5. Sic etiam Horatius ipse satiras sermonum nominedenotal 
Epist,I.4.V.l.adTibuUum: 

<( Aibi , nostrorum sermonum candide judes." 



406 qqilEi^N^^A^Itrs 

ita ut testiauHiio $Qbpli£i^^nim p^ Sc^. 1.1. U§^ i^^Bm tri- 
ibuamiis., qumn dici^t , Hpratlum ipsum saj^imjioaieii 4ecU8ie 
^ermonumy for^asse causam ^imulantem : 

QtAO(J acer spiritus jac vi3 
Nec yerhis nec rebus ineat , iiisi quo^ pedfe^Qorlo 
Differt hermoni sermomerus^ 
iptm caiuiam Sa^ h 4; y« 45r--47. dai^referta^cj^iubusdafi^ 
cor dubitareut Qum ccmxoedia poema esse( nec ne. Utram aliae 
causae reperiri possint, carjioc nppiensadris trihueret, npn]^ 
bet quaerere. — Apparere tsjn&p, videuir , boc nomexi lexteniam 
tantum formam speptare , non materiam , quae satiraram deno^ 
Qunatione, quam ipse quoque Horatius iis U^ibuit , designatur. 
jQuoniam vero lepistojae , iice| pauUo altiore stilp et n^gis or- 
nato 9criplae , t^upoen ad eandepi Musam ppdeslrem per^nenl, 
e^tQ4emqu<B fere simplicilatem prae se feront , eodem sermonuti^ 
nomine cpmpjecti leas potuit, utinos^rolocohaiud dubie fecU| 
qjoia de prae«enti poematam si^riipi gei^ere IpquiJtur , et jam dia 
desierat satiras scribere, plurimasqu^ autem jaxn eviilgayeral 
epistolas, quarum mitior indoles et argumenta pl^cid^ora etphi- 
loaophica provectiori suae aetati ^CQomn^odajtiora fojsse vid^A^ir^ 
Dixi sermonum nomen fprmam exte^rnam spectare , qupd tame^ 
ppn impedit, quominus etiam sponte xnateria definiatiir qiio^ 
niam forma et materia in optimis Graecorum LatiDonimque op^ 
ribus inseparabili quasi vinculosempersuntconjiinjct^* Quiod 
Bostro loco factum videmus , nam sennonibus repentibus pf v 
bupitim opponuntur res gestae , tanquam sublimjoFis carmiiiis 
materia. — De yoce sermones of. Gasaub. desat«ppes^n. 3. !)• 
StephanuSy diatribe , p. m. 483. Bappolti comment. p. 88|« 
Weicbert. prolusione L de Hor* Epist. p. 34. Bentlejus ^ 
Carm. III. 8. v. 5. Kirchner. Hor. Sat. I. p. VI. seq. Heindorf. 
ad Sat I. 4 V. 47. II. 6. v. 17. Wieland. Hor. Briefe. I. p. 85. 
Schmid ad 1. 4. y. 1 . et ad n. 1. 

y.251. Repentes per humumy « humili stilo scnptos^ « Comm. 
Cruq. Uti Graeqi prosam orationem 'Tri^ov Xoyou yocant (cf. 
Quintil. I. O, X. 1. § 81.) et Horatius , Carm. II. 12. v, 19, äj- 
storias pedestres, ac de stilo humili , A. P. 95. sermonem peek" 
strem dixerat, suum in satiris scribendi genus Musani pede^ 
strem dicit Sat. II. 6. v. 17. « Quidpnus illustrf m satiris Mu- 



AD VEBS. 250—253. 



407 



^fif^e pedestri?"nunc vero idem eodem sensu sermones re- 
penles per humum vocat. 

Qvam res componere gestas , m hoe esi, c[Uam scribere poe- 
ma rerum sublime gestarum." Porpliyrion. Apposite compa- 
i-avit Schmidius Ovid. Trist. II. 361. « Deiilqiie composui le- 
neros non solus amores." Tibull. I. 2. v. 93. « Et sibi blan- 
ditias tremula componere voce." Veli. Paterc. I. 5. § 3. « (Ho- 
merus) longiusa tempoi-ibusbelli, quod compoauil, Troici . . . 
abfuit." I. 3. § 2. (( Iliaca componentes tempora," 

Resffestae sunt facinoraiusigniora, qualia quintjue seijueatibus 
describuiitur versibus, tanrjuam caiiniais epici praesertlm ma- 
teria. Haec (juum edam absoliite gesta dicantur, lude antigtiis- 
simi Belgici seimonis scriplores geeslen pro heldendaden dixe- 
ruiit (vid. B. I lu jdecopei- ad Melis Stoke I. p. 11 2. 1 1 3. J. A. 
Glignelt, Bijdragen lot deoudeNederl. letterkunde, Hag. Com. 
1819. p. 398.) 

T.252 — 257. Omnia, quae liic enumerantur, adresgesussub 
Augusto refereuda sunt. 

T. 252. TcrraTmm situs et flumina, descriptiones regionum 
imprimis longinquarum eammque flummum, uliiresgestaessent; 
quibus desciiptiouibus epici solebant incipere insiguem aliquam 
DaiTatiooem. Exemplo sit Virgilius, /En. I. t. 12 — 22 et ali- 
bi. — Et eranl sane in finibus amplissi mi Romani imperii, qui- 
bus ubique iere sub Augnsto aliquid gestumfuit, ragiones et 
flumina, poetica ptctura dignissima, 

T. 252. 253. jiites montibus tmpositas. « Hocest, qnamvis 
montibus impositae essent, tamenarte captae sunt." Acronet 
Comui. Cruq. « Conditas a Cacsare etvitates dicil," Porpbjiioii. 
Priori iaterprelationi favere videtur Carm. IV. 14. v. 9 — 13. 

H^ Milile nam tuo 

^^■i Drusus Grenaunos, implacidum genus, 

^^r Breunosque veloces et arces 

Alpibus imposltas tremendis 

Dejecitacer plus vice simplici. 

cf. Quintil. I. O. XII. 9. § 2. <. Nam ut gerentibus bella non 

semper exercitus per plana et amoena ducendus est,sedadeundi 

plerumque aspei'! coUes, expugnandaeque civitates, quauili- 

_3l£t praecisis impositae i-upibus, aut operum mole dilHciles," 



406 COMMENTARIUS 

t 
\ 

Quaeritor tamen, utram: poeta de arcibus expugnatis cogitaverit^ 
an vero potias de castellis sub Augusto montibus exstructis ad 
fines imperii muuiendos, et sic forsitan de Drusi gestis^ sab 
tempus j quo scripsit Horatius , si non eonfectis at affectis ta* 
men, quae refert Florus, IV. 12. § 26. « Praeterea in tatelam 
proTinciarum praesidia atque eustodias ubique disposoit per 
Mosam flumen, per Albi^i, per Visurgim. Nam per Rheoi 
quidem ripam quinquaginta amplius castella direxit." Haec 
certe simplicior foret explicatio , sed poeta tam generaliter ter- 
rarum situSf fiuminaj arces et barbara regna tnxxmermtjnl 
facile possit intelligi omneidsignificavisse, quod de iis factom 
sit ; et sic utriusque Scholiastae interpretatio quodammodo ad- 
mitti potest. 

Barbara regna. Yaz barbarus^ fi&ffioLfoq t neqoje Graecam 
neque Latinam sed barbaram ipsam originem habuisse videtur, 
et jam apud iCgyptios denotavisse, quicunque peregrino loque- 
rentur sermone , testeHerodoto, II. 158. Bup0£povQ Sh T^y- 
Tug ci AlyvTTTiot KOLXiovtn rcög fMij crCpicri Ofj^oyXcoa^ovi. 
cf. Ovidius, Trist. V. 10. y. 37. « Barbarus his ego sum, quia 
nonintelligorulli." Deinde, utinotissimumest, tt&c fi^ij *'£A- 
X}jv (iapfiufog (vid. Servius ad Virg. ^n.lL 604.) dicebatar* 
InstitutiS) moribus et imprimis pbilosophia et (PiXoKO^ffj 
quibus omnes genteslongesuperabantGraeci, atque baec duo soli 
colebant, factum est ut Barbarorum nomini dedecus adhaereret, 
quod ei a principio non inditum fuisse videtur, nisi quatenus 
peregrini rudioribus quibusque odio et contemtui erant. Ro- 
mani , armisyictoriisqueelati, et suis institutis moribusque su- 
perbi, diu passi sunt se quoque a Graecis Barbaros vocari ; post- 
quam autem « Graecia capta ferum victorem cepit," cupidi 
meruerunt Barbarorum nomine absolvi et adoptari inter Graeci 
generispopulos, suo exemplo probantes , quod olim de patriae 
suae meritis gioriatus erät Isocrates , Panegyr. 13. p« 51. 
ToTovTov ä^ avoXiXoiTev ij tSXiq viii&v Tep) rh cppovetv Ktä 
Xiyeiv rottQ aXXovQ ccvdpcoTovs cia'6* oi tuvtviq fiaöijrcä rcSv 
aXXcjv hSi(rKOLXoi yeyovaxri 9 Kui rb t&v 'EAA^vojv oyoy^a 
TreirolviKe fiyiKiri rov yivovQy äAA« t^c hoLvoictq SoKeh 
ehut^ Kcä (i&XXov ^EAAijva^ KuXeltr^oti rovg riic TcuSeii- 



AD TER8. 25Si 254. 



409 



At uoa JeeraDt inter Graecorumerudilos, (juiiiuluralemco- 
gnationem Graecos iutei' et Homauos probare studerent tum 
hisloriam investigaudo veterum stirpiuai, uude populos Ro- 
maDus origmem ducebat , tum sermonem Latinum ex Graeco 
foQte per dialectitm £o!icam derivando; quos inter numeran- 
dus est Dionysius Hai. .juem vid. I. 13.89.90. Hinc Romani 
Graecoruni morem seculi barbaros dicere consuevenint, qui- 
cunque populi neque Graeci neque Latini essent ongine et mo- 
ribus. Ex conditione et amplltiidine imperii Romani et ex 
largitate, qua deinccps jurnciviutis Romauae ad externospo- 
pulos cornin unicab an tur , sponte apparet, illud barbaromm no- 
men apud Romanos non ita deEnitam distinctionem denota- 
visse , qua quidem diu vigueral apud Graecos, et lum arctiorem 
tum latiorem populorum multitudinem complexmn esse. Bar- 
bara regna quaedicicHoratius,,sunt omneseae gentes exteruae, 
quibuscum sub Augusto belia gesta sunt. cf. Forcellini Lex. 
edit. Germ. et V\\ Jacobs, Verm. Scbriften III. p. 79 — 82, 
a quibus valde laudatur F. Rothii disputatio, iiber Sinn und 
Gebrauch des JVortes Barbar , Norimb. 1814. — Jahu. ad 
Ovid. Metam. XIV. 574. ed. Gierig. Obbar. et Schmid, ad Hor. 
Epist. 1. 2. y. 7. Desprez. ad Garm. II. 4. v. 7. 

V. 253. 254. Tuiaqae auspiciis confecta duella, cf. Carm. IV. 
14.V.29 — 36. Augusto Ttberii victorias celebraturuspoctacanit: 

Ut barbaromm Claudius agmina 

Fenata vasto diruit impetu , 
Primosque et estremos metendo 
Stravit bumum , sine cladc victor, 

Te copias , te consllium et tuos 

Praebente divos. 
Auspicium est avium observatio et es earum volatu , cantu , 
pastu , cet. praedictio futuroi'um. Credebanteuim voluntatem 
deorum per hujusmodi sigua hominibus matiifestari. Est quasi 
avispicium a spiciendi.'! seu adspiciendls avibus. Ab augurio ita 
videtur differre auspicium , ut hoe sit specialius , illud genera- 
liits de omnibus rebus unde auguies futuia divinare consueve- 
rant: diffei-enUa autem nou certo defmiri potest. — Livius, 
VL 41, (( Aiupiciis hanc urbem conditam esse , auspiciis bello 



I 



410 CCXMMRKTA/iaVS 

acpiK)e, -doiiu ralitiaefiie 9 omxua-^eri^qmBest^qiiiigiioret?'' 
q£ V, 52^ Cicero^ deRep. IL 0. § 16. « Tazrc, idqaod retiiie- 
miis hodle cnagBa cum salute rei publicae, auspiciisplurimamob- 
siecutiis est Rontmlus. Nam etipse, qtiod principium rei pobKcae 
fuit, urb^m condidit auspicato, et omnibus pablicis rebnsm* 
stituendis, qai sibi essen t in auspiciis, ex singulis tribnbiK 
singulos cooptavit augures." K. lOl §17* « AcRomnloSi, qimm 
septem et triginta regnavisset annos , et faaec egregia duo firma- 
menta rei publicae peperisset , anspicia et senatam , tancnni est 
consecutus , ut , quum subito sole obscurato non eomparuisset , 
deorum in numero cdlocatus putaretur." Lectu dignissiiniis M 
quoque locus Dionysii HaL II. 6. quoniam etiam aliquatenus 
auspiciorum apud Romanos historiam contiuet : a TSte i^ oOlf 

cr^coLTo iv li^et roU iibt^ ctifrhv ^Ta,a'i fiiire j^cun^^eiac yjf 
rt ccfX^^ Xctii^civtiv y eccv ft^ ku) rh iaif^Svjov avroig öiTvr 
fri^* hif^eivi re fK^i^p^ ^oXXov^vXarr6i4,epoyvTh^l?(afiä4w 
rl Tre f) rodf oIcovktixoÖc voiiijiovy oi fiivov^oLo-iXevoiAeviifi 

rijgmXecosy aXXk Kcä fisrcc rip/ KaT^?iVa'ivrwy /j^ovapX^^ 
ev ifTCcrcoy Kcä (rrpurifjyäy ku) räy ciXXoov rUv KC&rh y6fJi»ovs 
&f^6yr(ioy ctlpi(rei^ W6TUvrai y ly roU km6* vifA&g ^pSyoic* 
tMjv oloy sIkcov ne cevrov XetTetsti ^ rijg ocrias rotörviQ %yeM 
yivofiiyfi' hravXi^oyroLi fih ykp oi rks apX^Q /z^XXovreg 
Xuixficcyeiv , kx) Tep) rov b'pQpoy kvKrraiieyoi^toiovvrai rivae 
€U'x)tg vTXidpiör t&y S^ Tdpoyrcov rty^Q opyi6oa'K67rw fJLi(r6h 
€K rov Sijfiocriov cpepSfieyoi^ uctrpuTViy uvroU iivivveiy cpcurh 
€K r&y apKTxep&v r^v ovy€vo[j(,iyviy. öl S^e^ rhv Ik rije (J>wy?j 
Oicoyhy Xa^6vT€c j a'Jrip)(^ovrui ravTug TrapuXijjpofieyot. oi 
[ikVy a£)T)i roud' /;e^vbv vToXci[j(,(2ccyovreg ehu^y r)) [xy^iiyot 
yeyi(r^Ui r&v evuyriovfisycoy re ku) KooXvoyrcoy olcjväv* oi fkf 
Kcä Tuplc ro fiovXmici rov 6eov KcoXvovroQ* ien S^Zre^uf 
^6fieyoi , Ku) rkc &PX^^ apTCL^oyrec /A&XXoy tj XM[JL(2dyon- 
ree. hh ku) toXXu) h y^ crpanoä *'Pcofjt0aiw ie^cix^oyro 
TTovt^s^pot ^ ToXXo) ^' ey ^aX^Trif irr6Xot h^^cipvi^» air 



ADrBi)8.264 411 ' 

raySpoi, äMai rs avficpopa) fisyxXat Kcit Ssiva) t^ to^si- 
trvv^Treirov y eei fiiv h hSveiois iro/.s/Ji.ois, ai Sh Karccrccs 
l/itJtyAfouj Si^off-Tag-iag' e[i<PaviirTXTai Si Kai niyiirrm 
Kccl KCtTO, TVi)) ifiYiV yjfiiKiav ^ 'öre AtKivviot KfiäirTOc , avijp 
eväevot SediefOi t&v naQ' ixvriv yiys/j-Svoiv ^ a-rpctrikv if/e» 
cxi ri n«/i6wj' eSi/os , ha,vTiaijjj,ivou tov ^uiixo/toVf xa/Aä 
^uifetv cpfirai tois aTorpsTovji rifii 's^oSov o}uyo7f jjlv- 
piott offots ytvojjihotg. «AA' vTip fiev rviv eJ; rb Satfi&vio» 
o^iyupiat, {5 ;^fi5vT«; T(Vfc Jc roii xafl' yji/,äs ;;;povo«, xoAiJ 
av'epyov £iti ?i£y£iv. cf. Cicero, de Diviu. I. 15. 16. ubitura 
multa illis Dioojsii similia, cum etiam liaec § 28. « Niliil 
fere rjuondam majoiis rei , nisi auspicato, ne privalim qui- 
dem, gerebatur : quod etiam uunc nupuariim auspices de- 
declaraut, qui, re omissa, nomen tantuni teiient." Vai. Mas. 
II. 1. n". 1. « Apud antiquos non solum publice, sedetiampriva- 
tim niliil gerebatur, nisi auspicio prins sumto; quo ex more 
suptiis etiam imnc auspices interponuntur. Qui quamvis ouspi- 
cia petere desierint, ipso tamen nomiue veteris consuetudinis 
vesiigiausurpant." A, GdUus, N. A. XIII. 15. « Patriciorum 
auspicia in duassunt dtvisa potestates , maximasunt consulum, 
praetorum, censortim, neque tamen eorum omnium inter se ca- 

dem, aut ejiisdem potestatis Beltquoruin magistratuam 

minora sunt auspicia : ideo iiii minores, hi majores magistratus 

appellautur Majoraautem dicuutur auspicia habere, quia 

eorum auspicia magis rata sutit quam aliorum." Multa praetei-ea 
de auspiciis etauguiiisretiditSeivius ad Vivgöiuni, quae quum 
longuEQ sit hic receusere, vid, iu indice iodicata edit. Burmanni. 
Hiece addeada, quac appositead nostrumlocumhabet Forcel- 
linus iu Len. ed.Gernian. « Sedin militiauiius impei-ator au- 
spicia habebat. Nam legatialiique imperatori siibjectiiicet ali- 
quando lem militarem administrarent , non tamen suis , sed im- 
peratoris auspiciis omnia gerere dicebantur. Neque vero minor 
inde laus imperatoribus tpsis conlingebat, quod vei morbo vei 
publica alia causa impediti ab eseicitu abfuissent. Credebatur 
enim ab iis ipsia felix rei eventus pi-ovenisse, quibus deorum 
voluntatetn per auspicia aucupari, etomuium, quae vei per se, 
Tel per alios gesaisseut, approbatiooem quodain modo obtiuere 



412 OOMMENTARIUS 

contlgisset Hbc si ipsi per se gessissent, duciu etauspi' 

ctts vei imperio et ausptciis suis gessisse dicebantur, si piej alios^ 
auspicus tantum*" Hinc iDScriptio apud Livium XLL 28. 
<( Ti. Sempronii Gracchi consulis imperio auspicioque legio 
exercitusque populi Romani Sardiniam subegiu" Alia inscriptio 
e ' tropaeo Alpium apud Plinium , H. N. III. 20. « Quod 
ejus ductu auspiciis(|ue gentes Alpinae omnes, quae a mari sa- 
pero ad inferum pertinebant , sub imperium pop. Rom. sunt re- 
dactae." Tacitus, Ann. IL 41. « Fine anni (769.)arcus, pro- 
pter aedem Saturni ob recepta signa cum Varo amissa dacta 
Germanici, auspiciis Tiberii." Suet.Aug.21. « Domuit au- 
tem partim ductu , partim auspiciis suis Gantabriam, Aqoi- 
taniam, Pannoniam, Dalmatiam , cum III jrico omni , itemRae- 
tiam et Vindelicos jslc Salassos, gentes Inalpinas cet." Plinius, 
H. N. II. 67. (( SeptemjLrionalis vero oceanus majore ex parte 
navigatus est , auspiciis Divi Augusti (ductu antem Drusi vd Ti- 
berii) Germaniam classe circumvecta ad Cimbrorum pro- 
montorium." cf. Livius XXVIII. 12. — Frequentissime prae- 
terea voces auspex et auspictum translate usurpantur pro qua- 
cunque potestate, imperio , arbitrio, auctoritate. — De auspid- 
orum jure apud antiquissimos Romanos vid. Eisendecher , Biir- 
gerrecht im alten Rom. p. 34 — ^42. quocum cf. H. M. Chalybaei 
censura in Jkhrbiicher der Philol. u. Paed. XIV. p. 136 — 1 64. de 
auguriis generatim loca congesta in Rosini Antiq. Rom. ed. Demp- 
ster. 1743. p. 195 — ^207. et in Pitisci Lex Ant. voc. augur. ti 
ausptc. Ad nostrum locum vid. Perizonii Animadv. histor. c. ?• 
p. 262. seq. Lipsius, de militia Rom. II. 12. idem ad Tadt. 
Ann. n. 18. III. 19. ed. Oberlini. H. Valesius ad LiviamllL 
30. Gasaub. ad Suet. Aug. 21 . Ang, Majus ad Gic. de Rep. II. 9. 
Mitscberl. ad Hor. Garm. IV. 14. v. 9. 33. Obbarius ad EpisL L 
1. 86. Schmid ad n. 1. 

Confecta. Conficere saepe est finire, terminare. cf. Cicero, 
Epist. ad Fam. IL 12. § 1. <( Quum tu haec leges, ego jam an- 
nuum munus confecero." X. 19. § 2. <( Qui enim Antonium 
oppresserit, is hoe bellum teterrimum periculosissimumque 
confecdrit.^' X. 20. § 3. {.< Qui reliquias hujus belli oppresserit, 
eum totius helli confectorem fore." 

Duella. Gicero. Orat. 45. § 153. « Ui duellum^ helium, et 



AD vsns. 264. 255. 



>413 



duis, bis, sic DueUium, eum, qiii Poenos classe AcvlcA , Bellium 
nominaverunt, quum superiores appellati essentsemper J?we/- 
lii." cf. Qaiiiti]. I. O. 1.4. § 15. Ämanl poetae ritus antiquos 
ipsis antiqub verborutu formis tleslgnare , ut recte aiiimadvertit 
Mitscherlich . ad Carm. IV. 1 5. v. 9. sic quoque hoe loco , quum 
antiquuni ritum porlas Jani claudendi memorat , aatiquam for- 
mam usurpat Horatius; et in uiiiverso, uli quisque subtOioris 
judicii sponte senserit, in quinqueliisceversibus, ubi enume- 
rat, quanlas resgestaeapoeta Äugustum celebrante cotnpoDen- 
d.ae essent, malto ornatiore dicendi genere et souantioribus vo- 
cabulis mitur poeta, quam in ceteiis consueverat, sui ipsiiis 
praecepii non immemor A. P. 93. 

Interdum lamen et vocem comoedia töllit. 
Eadem vocis forma etiam usus est Horatius Carm. HI. 5. v. 
38. III. 14 V. 18. Epist. I. 2. v. 7. II. 2. v. 99. 

Orheja. Orbis pi-oprie est circulusplanus, non spbaera sive 
globus; igitur orAzj vei ut pleruraque Aiäiar orbis lerrarum 
non signiGcare videtur totum terrae nostrae ambitum sive 
spbaeram; quae ejus forma, licet paucis veterum conjectura 
magis quam certis argumentis suspicati esseut, tauien nunquam 
yulgo ita recepta fuit , ut in seruionem transire posset ; quare 
potius orbis terrarum simile quid denotavisse oportet atque 
apud Graecos ij o'iKOVflivyi tum laliore tum arctiore sensu in- 
tellecta. Denominatio orbis terrarum signilicare mihi videtur 
seriem regionum circa mare Medi terran eum sitarum , tum lati- 
oribus tum arctioribus limitibus circumscriptam. 5i hanc signi- 
(icatiouem acceperis, non adeo ingens.videripotest fastusRo- 
manorum , quum suam urbem caput orbis terrarum , se- 
que terrarum dominos vocarent, quoniam sic revera tempore 
August! et detnde orbem terrarum in ditione haberent, 

V. 255. Viig. ^n. VII. 601—619. j 

Mos erät liespcriu in Latio , quem proteuus urbes 
Ä.lbanae coluere sacrum , nunc maxima rerum 
Roma colit , quum prima movent in proelia Martem 
Sive Getis inferre manu lacrimabiJe bellum 
Hyrcanisve Arabisve parant , seu tendere ad Indofi I 

Aui-oremque sequi Parthosque reposcere signa; I 

Sunt geminae Belli portae — sic nomine dicant — ■ 



Religione sacrae et saeyi förmidine Mkrtis ; 
Gentum aerei claadan t Tectes aetemaqae ferri 
Robora , nec castos absistit limine Tanus ; 
Has , ubi certa sedet patribus setiteiitia pagnae , 
Ipse Quirinali trabea cinctuque -Gabind 
Insignis reserat stridentia limina consul , 
Ipse Yocat pugnas ; sequitur tum cetetra pnbesr, 
Aereaque assensu conspirant cor&uo raaco» 
Hoe et tänc ^neadis indicere bella Latincis 
More j ubebatur , tristesque xedtidcfre portas 5 
Abstinuittactu pater, aversnisqdfe refttgit 
Foeda ministeriä, et caecis se condidit umbm. 
Tum regina deum coelo ddiapsa morantes 
Impulit ipsa tnanu portas , et cardihe verso 
Belli ferratos ruptt Satamia postes. 
Ex Ovidioy Fast. I. 65^—289. eSLcerpsinms , qaae ad no^tram 
linn propiiis pertinent : 

Jane^biceps , annitacrtelabentis imago , 

Solus de superis qui tna terga yides ; 
Dexter adesducibus^ quorum sectira labore 

Otiaterraferax, otiapöntus agit* 
Dexter ades patribusqne tuis , populoqäel^unHliii : 
Et resera nutu conditA tempilatiK>^ 

Quem tamen esse deum te dicam Jane^ biformis ? 

Nam tibi par nulhim Graecia numen habet. 
Ede simol causamt , cur de coelestibus omis ', 

Sitqne quod a tei^, sitque quodänte, Tides. 
Häec ego cum sumtis agitarem mentetabellis ; 

Luddior visa est , quam ftut ante domus. 
Tum saeer , ancipiti mirandus imagine , Janos 

Bina repens öculis obtulit <M*a meis. 

' Iliie teneqis dextra bacultmy , davemque sinistrSBi ^ 
Edidit bos nobis ore priöre sonos t 

Me Chaofi antiqui .1 nam res sum prisca , vocabant.' 
Adspioe , quam longi temporis acta canam. 



AP vjsss^. 25&. 415 

Lucidus hic aer , et , quae tria corpora restant, 

Ignis, aquae, tellus , unus acervus erant. 
Ut semel haec rerum secessit lite suarum , , 

Inque novas abiit massa soluta domus , 
Flamma petit altum ; proprior locus aera oepit , 

Sederunt medio terra fretumque solo. 
Tuncego, quifueramglobus, etsine imaginemoles, 

In faciem redii dignaque membra deo. 
Nunc quoque , confusae quondam nota parva figurae 

Ante quod est in me ^ postque videtur idem, 
Accipe , quaesitae quae causa sit altera formae : 

Hiinc simul i^t nons , ofiiciumque meutn* 
Quidquid ubique vides, coelum, mare , nubila, terras; 

Omnia sunt nostra dausa patentque manu: 
Me penes est unum vasti custodia mundi : 

Et jus vertendi cardinis omne meum est* ^ 

Gum libuit Pacem placidis emittere tectis ; 

Libera perpetuas ambulat iUa vias* 
Sanguine letifero totus miscebitur orbis , 

Ni teneant rigidae condita bella.serae. 
Praesideo fmbu^coeli cum mitibus Horis : 

It , redit officio Jupiter ipse meo» 
Inde vocor Jaqus. Cui cum Gereale sacerdos 

Imponit libum , mixtaque farra säle ; 
Nomina ridebis : modo namque Patulcius idem , 

Et modo saerifico Clusius ore vocor; 
Scilicet alterno voluit rudis illa vetustas 

Nomine diversas significare vices. . 
Vismea narrata est: causam nunc disce figurae^ 

Jam tamen hanc aliqua tu quoque parte vides. 
Omnis habet geminas, binc atque binc janua frontes: 

E quibus haec populum spectat , at illa Larem* 
Utque sedens vester primi prope limine tecti 

Janitor egressus introitusque iddet , 
Sic ego perspicio coelestis janitor aulae 

Eoaspartesy Hesperiaquesiiuul) 
Ora iddes Heca^s in tr^s vergentia partes , . 

Servet ut in tema^ compita secta !ma. 



416 COMMENT ARIUS 

Et mibi., ne flexa cervicis tempora perdam , 
Gernere non moto corpore bina licet. 



f . &■ 



r. 



Mox ego : Cur , <juamvis*|diorum namina placem^ 
Jane^ til^i primo tura m«rumque fero ? 

Ut per me possis aditupi, c[ni limina servo , 
Ad quoscunque^ yelim prorsujj, habere deos. 



'i •- - 



t. 



Gum tot sint Jani , car stas sacratus in uno , 

Hic,ttbi}iiincta fbris templa daobus faabes ? 
täe ni^nu m,i^}f^ns propexam ad pectora barbam , 

Proti^nns Oebali retu^t arnpis^ Titi. 
Utque levi^.custos^ ariuillis capta S^binis , 

At sunxmae .TfLtiumi duxerit ariei^ jter. 
{ndo;, velut nj^nc est , per quem descenditis, inqoit , 

Ärduus ia iralles et fora cliyus erät. 
Et jam contigerat portam : Satuimia cujus 

jpemsi^i^at apposiias invidiqsa seras. . 
Gum ta^j^o veriuifi cpmmittere^numine pugnam , - 

Ipse meae movi.calUdus artis opus. 
Oraque ,, qua ppUen^ ope sum , fontana reclusi; 

Sumque repertinas,ejaculatas aquas. ' . » 
xAnte tamen, gelidis subjeci sulphura yenis : 

Glauderef ut T^Up ^<^vidis humor iter. 
^ . Gujus ,^t utilitas pulsis perpepta Sabinis ; 

Quaeque fuit , tuto reddi^ibrmaloco est ; 
^^VB. mihi posita est parvo ppnjunc^^ saeeUo ; 

H^jsc adolet flammis cui^ 6t)c;ue farre suis. 
At cur pace lates , motisqu^ secl^deris armis ? 

Nec mof^ ; ^quaesiti reddita causa mihi/^.^ > • 
Ut populo rediUis pat^a^t ad bella profecto , 

Tota patet dem ta j anua nostra seriä. 
Pace fores obdo : ^e qua^disgodere possit : ,1 . : 

Gaesareoque di^noioineirelausas ero. 
Dixit ; et attoUens oculos diy^rsa tuen tes , n 

Adspexit totq quidquid in orbe fuit. ? u ■- 

Paxei^^t; et vestri^ G^rmanice, causa triumphi «J 

Tradiderat famulas jam tibi Chenus aquas. 



AD VER8. 255. 



417 



( Mythici referunt , regnanle Jano 
idcircoque 



Macrobius, SaturD. 

OBUiium domos religione ac saactitate fubse munitas : idci 
ei divinos honores esse decretos , et ob merita introitus et esilu 
aedium eidem consecratos. Xenon quorjue primo Italicön tra- 
dit, Janum ia Italia primumDiisteinplafmsse, el rilus iagti- 
tuisse sacroriim; ideo eum in sacrifjciis praefationem tneruisse 
perpetuam: quidam, ideo eum dici bifrontem putant, quod 
et praeterita sciverit , et futura providerit, Sed physici eum 
magis coQsecrant ai'gumenlis divinitatis : namsunt, qui Janum 
eundem esse, attjue ApoUinem et Dianani , dicant, et in hoe 
uno utrumqueexprioiinumenalTirment. Etenim, sicnt Nigidius 
quoque refert, apiid Gi-oecos Apollo colitur, qui Qvfatot 



• »pS"' 



vocatur : ejusque avas aate fores auas celebraut , 
et introitus demoustrantes potentem : idem Apollo apudil 
et 'Ayuisöi uuncupatur, quasi viis praepositus urbanis : iiii 
enimvias, quae ititra pomoeiia sunt , euyt/idfc appellant, Dia- 
nae vero, utTriviae, viarumomniiimiidem tribuuni potesta- 
lem; sed apud nos Janum omnibus praeessejanuis , nomeao- 
stendit , quod estsimile @l>pai(ij' nam et eum clavi ac virga fi- 
guratur ; quasi omnium etportarum custos , et rector viavum. 
Pronnnciavit Nigidius , Apollinem Janum esse , Dianamque 
Janam , apposita d titera , quae saepe i literae causa decoi-Is 
apponitur ; alredilur, redhibelur, redintegratitr , et similia. 
Janum quidam Solem demonstrari volunt ; et ideo geminum , 
quasi utriusque januae coelestis potentem ; qui exoriens aperiat 
diem, occidens claudat : iovocarique piimum , eum aticui deo 
res divina celebratur, ut pei'eum pateat ad illum , cuiimmo- 
latur, accessus : quasi preces supplicum per portaa suas ad 
deos ipse transmittat. lude et simulacrum ejus plerumque fin- 
gitur manu dextera trecentorum et siuistra sexagiuta et quinque 
numerum reliuens , ad demonslrandam anni dimensionem , 
quae praecipua cst solis poteslas. Alli muudum , idest, coe- 
Inm esse voluerunt : Janumque ab eundo dictum , quod mun - 
dus seniper eat , dum iu orbem volvitur , et e\ se initium fa- 
ciens in se refertur ; unde el Gornificius Etymorum libro tertio. 
Cicero, inquit, non Janum, sed Eanum nominat, ab eundo." 
(Ciceronia locus est de Nat. Deor. ![. 27. § 67. t. Quumque in 
omnibus rabus vim habeientmaximamprimaetextrema, prin- 
27 



'418 CX)1KMBNTA1UU8 

cipem in sacrificando Janum esse volaeranty qaod ab eundQ 
nomea est ductum , ex quo transitiones perviaeyaiui^ foresque in 
liminibus profananim aedium jemuae iiominantar*'') « Hinc 
et Phoenices in sacris imaginem ejus exprimentes , dracaoem 
finxerant in orbem redactum ^ Qaudamque soam devorantem ; 
ut appareat , mundum et ex se ipso ali , et in se revolTi. Ideo 
et apud nos in quatuor partes spectat , ut demonstrat simula- 
crum ejus Faleris advectum* Gavius Bassusin eo libxo , quem 
de diis composuit , Janum bifront^m fingi ait ^ quasi superum 
atque inferiim janitorem: eond^m quadriformem , quasi ani« 
▼6rsa dimata majestate comfJexum* Saliorum quoque antiquis- 
simis carminibus deorum deus canitur. Marcus etiam Messala , 
Gn. Domitii in consulatu coUega j idemque per annos quinqua* 
ginta et quinque augur , de Jano ita Jncipit : « Qui cuncta fin** 
git, eademque regit, aquae teai:H^ae vim ac naturam^gtaveoi 
atque pronam in profundum dilabentem., ignis atque animae 
levem, immensUm in sublime fugientem copulavit , circttmdato 
coelo: quae yiscoelimaximaduasyisdisparesoolligaTit." In sacris 
quoque invocamus Janum geminum, Janum patrem, Janum Ja- 
nonium , Janum Consivium , Janum Quirinum , Janum Patulcium 
et Glusivium. Gur geminum invocemus , supra jam diximus : piH 
trem , quasi deorum deum; Junonium, quasi non solam mensis 
Januarii , sed omnium mensium ingressus tehentem : in ditione 
autem Junonis sunt omnes kalendae. Unde et Varro libro 
quinto rerum divinarum scribit , Jano duodecim aras pro to- 
tidem mensibus dedicatas. Gonsivium , a cpnserendo j id est , 
a propagipe generis humani, quae Jai^o auctore conseritur: 
Quirinunr^ quasi bellorum potentem , abhasta^ quam Sabini 
curim vocant : Patulcium et Glusivium , quia bello portae ejo^ 
patent , pace clauduntur : hujus autem rei haec causa narratnr» 
Gum bello Sabino , quod virginum raptarum gratia oommissum 
est , Romani portam , quae sub radicibus coUis Yiminalis (Icg. 
fortassis Quirtnalis) erät , quae postea ex eventu Janualis yocata 
est, daudere festinarent, quia in ipssm hostes irruebant: 
postquam esp clausa , mox sponte patefacta est : cumque iterom 
ac tertio idem contigisset, armati plurimi pro limine , quia clau- 
dere nequibaut , custodes steterunt : cumque ex sdia parte 
acerrimo proelio certaretnr , subito fama pertidit , taso& aTatio 



ADYBua. 255. 419 

nostros. Quam ob caiisam Romani , qui kditum tttiebantur ter- 
riti profugeruut : cumque Sabini per portam patfentem irrupiuri 
essent , fertur ex aede Jani per hahc portam magUam vimtorren- 
tium ^ undis scatentibus , erupisse ; miiltasque perduellium ca- 
tervas aut exustas ferventi aqua , aut devoratas rapida yoragine 
deperiisse. Ea re placitum , at belli tempore , velut ad urbis 
auxilium profecto deo , fores reserarentur : faaec de Jauo/f cf. 
Albicius Philosopbus , de deor. imag. in M ythogr. Lat ed. Sta^^ 
ver. p. 901. seq, Servius , ad Virg. Mn. XII. 198. « Postquam 
Romiilus et Titus Tatias in foedera convenerant , Jano simu- 
lacrum duplicis frontis effectum est, quasiadimaginemduo- 
rum populorum.*' ad I. 291. « Alii dicunt Tatium etRömulum, 
facto foedere , hoe templum aedificasse ; unde et Jaiius ipse 
daas facies habet ; qaasi ut ostendat duorum regum coitionei!n : 
Tel quod ad beilam ituri debent de pace cc^itare.^' öf. ibidem 
ftd iEn. I. 29t. 294. VII. 601. 607. 610. Vairo , L. L. V. 34. 
«( Praeterea intra muros video portas dici : in palatio , Muci-- 

onis alteram Romanulam .••.•• Tertia est Janualis 

dicta ab Jano; et ideo*ibi positum Jani signam , et jusinstitu- 
tUm a Numa Pompilio, ut scribit in annalibus L. Piso , utsit 
dausa semper (i. e. porta Janualis) , nisi cum bellum sit. Nus-^ 
quam traditum est membriae Pompilio rege fuisse apertam : et 
post T. Manlio consule , bello Carthaginiensi primo confecto j 
et eodem anno apertam." I^rocopius, de bello Goth. I. 25. 
(ex C. Maltreti interpretatione) « Fuit hic Janus veterum pri- 
mus deorum , quos sua Romani lingua Penates äppellaverunt. 
£dem vero habet in foro prö Curia, paullo supra Ti^a Pata , 
sic Romani Parcas vocare consueverunt. Sacellum illud totuik 
ex aere oonstat, quadrata forma, eaqiie magnitudine, quae 
vix tegendo Jani siraulacro snfficiat. Hoe äutetn fusum etiam ex 
aere , et quinque saltem cubitos longum , caetera quidem hö- 
mini simile est ; sed bifrons caput habet , vultuque uno solem 
orientem^speetat, altero occidentem. Ad vultumutrum^estanl 
fores aheneae ; quas in pace optimisque temporibus solebänt o-* 
Hm daudere: rursuspatefacere, quum bellum gererent." Por- 
phyripn ad Hor. Epbt. I. 20. v. 1. <( Janus .... vicus est , 
ab Jano Gemino sic appellatus , qui in eo arcunk' habet sibi 

27 * 



420 COMMENtARIUS 

consecratum.'' — Plutarchus , Num# 19. 20. p. 72. 73. 
*0 7Äp ^lavhg h rpif toXchoU tccvv iirs Saifj^m elre (Bcuri-^ 
?iedc ysvSjJLevoc 'TroXiriKbQ Kcä KOtvooviKb^y Ik rou 6i]pico^ov; 
xu) ccypiov Xiyerou ixsTU^otXetv rviv SioLiTdv. Kaij^/dt töSto 
TrXuTTOvcnv auriv ccii(Pi7rfa<ru)T0y^ dc iripuv e^ erSpctg r^ 
0ica TepiToiviirotvrci r^v ^Pp^^v Kcä StMecnv, ''Eot/ Sh ainoi 
Ka) vfojtf h ^Foo/ifi Si&vpog , tv 7ro\i(iov tvXviv KctKovTi. No* 
[jt,i^€Taiyccp ive^x^^^ f^^^ ceurlv orcsu ^ T(!?iefios 9 KiK^ei<r6ou 
Sh elp^vpis. yevo/i^i/tis. *Ö Sij y^uXej^v ijv Kot\ (TTotvixaQ yiyir 
[iBV^Vy ccei TiVKTVvviprviiiivviQToKeiica Tijg vi^eiioviciQ Sicc fii^ 
yt&os T04S KvK?ica TepiKe^v/JLepoig yivscn (2cip0acpot€ avre- 
peiSoia'ViQ. IIAjjv BTri ye TOfit'€J2xa'TovKcua'upog eK?i€{(r6fi 
KctreXovroq ^hvTmiov kou Tporeppv vTotreiovrcav MdpKov 
'Ar/A/öy Kcä T/rou MäAA/öu jQpovov ou ToXCy' elrcc eiiiig 
ccve^^Qjl ToXe/jLOv (TvppoeryivTQQ. *AAA' eTti ye rijc Hov/ii 
^ounXemq ovhijJictv ij/Jt^Spuv avea)yiJi,^uog ooCpSi^ y rpiot Sh Kcä 
T€<r^spdKoyTU Htyi <rvvej(^(ig HiiSivsxeKXeKriiiyog" oxirtaQ 1^^- 
p%TO iTuvTeX&g Tk ro3 ToXifA'CV ku) TruvTOLjj^o^ev, de Fort. 
Rom. 9. *EKXei(r^vi S^ ovv r^re Koä rh ro5 *lai/ov SiTrvXovyh 
ToXsfjuov TTvXijv KOLXov(ny\ kvicfiye fj^hv yccp^ orctvlfiToXe' 
fioij KXeierui Sh s^ip^v^cyevopLhiis'' Hovfic^ S*i7ro$oiu6vros 
ive^X^Qpi 9 Tou Tphg ^AXficcvoög TroXSfiov (rvpparySyrog. elra 
[lupim uXXm (rvve^äg vTaXa/jL^civovTm 9 ttccXiv Si^ Iräv 
hySoviKOvra, Kcä TerpuKOcicov eKXsia^n) , /^eroc rhp Tpog Kap- 
j(viSoyiovq mXefJi^ovy elp^vfig yevo[JLiviigy ruiov ^AnXiovKcä 
Thov vTciroov* [jl€tcc Sh toutov tov hictvrbrixMtg iv€^)(^diiy 
Kct)' Siefieivav oi 7r6Xs[jt»oi axp^ rijg hv ^AKrio) vIkkjc Kcua'ar. 
f o g* rSre Sh lipyijce rcc ^Poj/aä/cuj/ ötAä ^f^^^^ ^^ ttoXvv' 
uiyhp kirh Kctvrafipccv Tupuja) Kcä TeiXuriotg (rvppotyeurou 
TepiJ^uvoU^ (TVVBToipot^otv rviv eipvivyiv. Dio Cassius, LL 20. 
YiXe7(rTov S' o/j(,cSg v^rhp txvtu tcc \lfij(Pia'6ivTS& oi vTrepyjcrdtiy 
%Ti^^oiQ rs TTvXctg rxg rou 'luvov^ dc ku) tccvtoov a'(pi<n r&v 
ToXifjt^oov 7r6TCiV[JLivcov uvTotc , 'eKXeKTccv , Kd) rh olmicTfia ri 
rijc iyietocs eToiij<ruv' Kcä yap rSn Si' ccTep sItov SieXi- 



AD VERS. 255. 



421 



Ah/tto. ijray fiky y'icp h öt^oh 'en koi TpioCijpoi , Ks^toös 
eiraryixryo/xevoi f ku) KixvTa(2poi ^ Kai Ova,x.y.a,'ioi, xal"Aa-TU- 
fSq' nai oStoi fi-lv Cto tou TatJpou tou Erari^iou , eneivoi 
Si UTÖ Nwwoi/ VciXXov Ka,TSs-Tpa0y;<rav. aXXst re ws xafl' 
eKaiTTovi Tapaj(^uS>j <rv)^va eyiyvsTO. äAA' tTeiStf /^tj^y 
fi^ya a,T ciVTwv trviii^vE^Sy! f oöre tKiii^ot tots TroÄefiejirdai 
syö/zi^^ovf ovTs eyh £Ti<Pavh rt Tsp^ aujäv ypa^^uiHj^oi. 
LIV. 36. 'Eif^^j^/a-fii} ij,h oCv, tov 'laviv rhv Te fiivov, uf 
Kai ireva.viJ.ivuv rm 7roÄii/.uv {aviaiKTO ylzp) xXtia-Q^yar 
ov j^ivTOi xal sxAfiVöt)' oiyap Aax,o)T'bv'la-Tpov7r£T)iy6ra 
SiU^avTiiy ^eiav sk riji Uavvovtat a-TsrifiovTo , Kctl oi 
Aa^-f^OTai Tp'h( rat el<nrpK^eig tw ^pij/iaTuv sTravsa-Tij- 
traV jcjäi TOUTOVi fjiiv ö Ti^tpios . . . . arsffTtjcraTo, ricSi 
^ij T^v KeATw Twv te ä^Xuv Kai tuv Xarrciiy . ... 6 Apou- 
(TOi ra jisv ezaxoire, ra S'i e^tipUfraTO' Ka) /jt-eraTovTO 
Ke TE Tijv 'Pa/i}]v s-dv T^ Avyoiirro} , <ruySKOfiis-$)jcrav . . . 
nai 'otra sTi mlg vikuu; Ji^^JiJi/cto j ^ Koi «AAwj Ka&i^KOVTU 
ijy ysv^r&ai , sTeTiMa'ay. Liyiiis, I. 19. « (Numa), regnoita 
potitus , iirhem uovaoi , conditam vi eCartnis, jure eam legi- 
busque ac nioribus ele integro coodere parat ; quibus quum iu- 
ter bella assuescere videret noD posse , quippe cfleratos militia 
aaimos ; tniligaudum ferocem populiini armoium desuetudine 
ratiis, Jatimn ad inlimum ArgUetum, Iiidicem pacis bellitjue , 
fcclt ; apei-tus ut in armis esse civitatem ; clausus pacatos circa 
omnes popidos signiGcaret. Bis deiiide posl IViimae regnum 
clausus fuit : semel T. Manlio consule, post Pmiicum primum 
perfectum bellum; itei-um , quod iiostrae aetati Dii dedenint , 



bellum Äctiacum, 



Ki-atore Caesare 



ue parta." Veli. Paterc. II. 38. ^ 3. 






post 
Augusto , pace terra 

(ex emendatione Rubnken.) « Immane bellicae civilalis argu- 
mentum , quod semel sub regibus , iterum boc T. MaDlio con- 
sule, lertio Augusto principe, Janus Geminus clausus dedil." 
Florus , 1.2. §3. II. 3, §1. « Peraclo Punico bello , secutaest 
brevissane, et quasi ad recipiendumspiritumrecjuies , arga- 
mentumque pacis , et Lona fide cessantiutn armoinira , tunc 
primum post Numam claiisa porta' Jeni fuit : sed statim ac sloc 



422 COHMENTARIUS 

mora paiuit. '' IV. \^. § 64 « Sic ubique cuncta at^e coati* 
nua totius generis humaiii aut pax fhit , aut pactio. Aususqne 
tandem Caesar Aligustus , ^septingentesimo ab nrbe condita an- 
no 9 J^num Oreminmn cluäere , bis ante se clusum ; sub Nmna 
»ege , et victa primiim Cartbagine.'^ Suetonius , Aug. 22. « Ja- 
num Quirindm , ^6met at(jae iterum a condita urbe memoriam 
ante suam clausumx iil^mcilto breyiore temporis spatio , terra 
marique pace parta \ tef claiisit."^ Monum. Ancjr. (ed. Snetoih 
Wolfii It p. 371.) « Culfn post Romam conditam Janam Qui- 
rinum bis omnino clausutn ante ine fuisse prodatur memoriae , 
ter me prihcipe claudendum ^%s^ decrevit Senatns." Aiird. 
Victor, V. I. 3. § 1 . de Numa : <c Portas Jano Gremino aedifica- 
vit." (Non spernenda foret lectio cod.Leid. 2. etHauniensis, 
geminas^ ut esset idem atque Plutarclii rh ToS ^Icevov SiTVkovy 
ni$i frequenter Janus Geminus atidiret.) Idem 79. § 6. de Au- 
gusto : « Jani Geinini portas bis ante se clausas^ , primo sub Nu- 
ma, iterum post primum Punicum bellum , sua mana clausit." 
cf. id. jie Caes. 1. §8. et 27. §7. Orosius, I. 1.III.8. (KBc 
Orosil locus tantum propter ampullarum multitiidinem di- 
gnus est , qi4 legatur , ut inde discas , quo ihödo omate 
scribere non oporteat.) VT. 21. « Antio ab urbe condita 726. 
imperatore Augusto Caesare sexies, et bis M. Agrippa' consuli* 
bus , C!^6sar paruib in Hispania per ducentos annos actam intel- 
ligens, si Gantabros atqu^ Astures , duas fortissimas Hispaniae 
gentes, suis uti legibus sineret , aperuit Jani poi^tas , atque in 
Hispanias ipse cum exercitu proföctus esL ...••.. Gäntabricae 
victoriae hunc honorem Caeisar detulit, ut tunte qtibque beUi 
portas claustro cohiberi juberet. Ita tiitic secdndo per Caesa- 
rem, quarto post urbem conditam clausus est JätLUS." VI. 22. 
Itaque anno ab urbe condita 752. Caesar Augustus ab'oriente 
in ocjcidentem , a septentrione in meridiem , ac per totum oce- 
ani circulum cunctis gentibus una pace compositis , Jabi portas 
tertio ipse tunc clausit. Quas ex eo per duodecim fere annos 
quietissimo semper obseratas otio ipsa etiam rubigo signavit: 
nec prius unquam nisi sub extrema senectute Augusti pulsatae, 

' Auieniensium seditione et Dacorum commotione patuerunt." 

^c£vil.2. 

Max. Schmidt, Gymnasii Gjzensis conrector, in disputadone, 



ioserta ia Jahrbiich. fOr Philol. u. Paedag. XH. p. 333—049. 
quae inscribitur : der Z as am me nb an g der lateiniscben und 
griechischea Sprache mit dem Sanskrit , nachgewiesea bei der 
Erkläriiig des Worles Jupiter — demonslravit vpcesyMjUiVer, 
Diespiter, Djovis etJanus, nti stiam Diana , Jana, Duana 
et Juno diversa nomiua esse eomndem deoi-um , quorum ille 
detitn äolem, baec deam Lurtaoidenotcnt. Veteres Latini au- 
tem , quum hanc congruentiam non iutelligcrent , plui-es inde 
fonuaverunt deos. diversa c ui tju e affingeiiiesaltiibiita, sive ase 
inTeQta, sive, ui plerumque factum, aliunde accepla. Itaque Ja- 
nus erät antiquissiinus Italiae deus Solis, gui (jiium primuiu 
sumoium deorum locuni ccdere debuissetrecentiori numiui Jo- 
vi , deiiide ettam , ubi Artemis cum D!aaa compouebatur , a 
Graecoruai Äpolliiie pixiprio suo loco , i. e. solis mimine pulsus 
est , adeo ut ipsi Romani muuus ejus prorsus fere obliviscerentui-. 
Sedmauscruntvestigiaveterisreligionis. IncarmiDibusSaliaribos 
deonim deus nmicupaii pergebat, et si q^iidem Jovi pati'is ti- 
tulus Brmius adbacsit iu composilo nomiue Jupiter, Janus 
tamen muho frequeutius audiebat Janus pater, quam celeris 
diis hoiios ille coiitingebat ; quin eliam in sollemnibus sacvis no- 
men Jaui semper prinium invocari sotebat. Utt primus anni 
measis ab eo vocabatur , sic ab antiquissimo tempore aunuus 
dierum numerus statuia ejus inscribebatur , quippe qui olim , 
quum Solis uumine fuugeretur, annum constituerat {cf. Plinius, 
H. N. XXXIV. 7.) Prisca nominaPatulcius etClusiusetforma 
capitis bifrontis vei etiam quadrifroatis summae quoque vetusta- 
tis argumenta suut, et variis interpretationibus apud veteres , 
uti vidimus , locara dederunt , quae pbiribus recenliorum augeri 
posseut. Forma illa auiem nationumOrientalium moremmagis 
redolet quam qiiidcm Graecorum el Romanorum . qui licei il- 
lorum deos , qui pleramque aliquam naiaiae facultatem repvae- 
seniareat, reciperent, monstrosa forma tamcn eos privabant et 
faumanam effingebant. — At ya««* Romanis etiam dicebalur, 
qnaecunque transitio pervia, quales plures praeserlim in foro 
Romano erän t, et singuli quoque portarum uvbis ti'ansitusyant 
vocabantur: biucynnuu est denvatnm. Si autemyaniM revera , 
Uti Max. Schmidt docet, denotati.q. lucemsive iucifer, no- 
men illud et Jani dei munus janiloris sive jauuariun custodia 



434 COM1KU5NTARIU5 

faciltf est explicatu. Per jannam enim metemm domus fere ooi'-' 
nem lucem recipid>aiU ; et sicporttf acdisialicujiis et deinde 
urbis janua ^ fores^oKttem priyatarcun.doaiaiim /siiifa Tocaii 
consuevit: faaeasgniiioatioperpetitoinanflii, illapauUcrimmu- 
tata ^t ', et transitiiiid perviae indita foit nomeajoim j fortain» 
ex que tempore vctcres^ (urina jaui , pomoerioaaUndeprolato, 
portarum munua Ajjitt^eaU , aed , ut aaepisaiiiiesolet in antiqui» 
urbibas , transitiones |»eryiae fiebattt/eC attliqum nomuia retine- 
baiif. A.iitiquum illud AOmoQ >1ini psaiesertim' »poirtae mainit, 
q[aam Varro portam Janaalem dixit» Prisci enim RoBKmi aedifi- 
caarerant in vlaintermontemPfdatinttmetQainnalemy Jantua 
geminum., Janum Quirim^yf ^^ roS: 'I^yoS ^TuAov 9 i e. iranai- 
tionem perviam utrimque portis mupitanL Hoe factum esse 
conjecilJNiebuhrius (Röm. Geschd L p*302«ed.2.),qaumSabiiu 
et ^ Romani sive Titienses et RamnenaeB aeqoa IcgeF iu »nam ci!- 
idtatem se con juiigerent , quorum . ha mbntem Palatinom , iiii 
Qairinalem seu urbem Quiriumincotebant. Honc janitm tem- 
pore belli apertum fove statuebant j ut sibi inyicem opem fer- 
renC , > in paciK* ^a^m clausum , ut utraqniB tribus suas xes separa- 
tim ageret , neque prorsus in unumcoalesceret , vei etiam ne 
rixae litesque örire.ntur. Haec est Kiebuhrii sententia.; quacam 
congruit^.Servii explicatio simulacri Jani bifrontis, fiicti quasi ad 
imaginem duorunL populorum : sic Janum quadrifrontem inter- 
pretari posses de con junctione tribuum Rtmmensium , Titien- 
siumet Lucerum cum Plebe. Duas alias causas Jani bifirontis propo^ 
suit Flit|Daj.x>hus, Quaest. Rom. 22. Faeile vero aliae etiam ratio- 
nes excogiiari possent ^ praesertim de ritu Jani clansi et aperti , 
de quojiex' veterum testimoniis nihil certi effiom Ucet. Anti- 
quissimum tamen fuisse uno ore omnes praedicant , quum ple- 
rique ejus institutionem Numae regi tribuant ,.et Virgilius , do-^ 
ctissimus certe poeta, eumexstitissenarratinfabuIosoLatiniregis 
tempore. — Si veterum ioca, quae descripsimus , attente legeris, 
facile fateberis falsam esse opinionem vulgarem, qua de tempio 
proprie sic dicto clauso vei aperto hic cogitetur. Ovidius memo- 
riae tradidit in illo Jano gemino parvam aram deo positam esse ei- 
que conjunctum sacellum, cui Varro addidit Jani signum : neque 
multo plus aedes Jani , quam sexto post Chris tum natum saeculo de- 
scripsitProcopius, continebat; quae omnia in janopropriersic dicto 



AD VBRS. 2B5. 



435 



facile locum inveniri poterant: sed inde hio il le ve. y e te mm ja- 
num illum dicere potuit templum, quod est vocahulum a3mo- 
dum generale, quemcuixjue fere locumsaGTiun deiiotans. Con- 
Staas autem ceterorum oratio vetal cogilare de aede deo Jano ea- 
Structa, cujus portae in bello aiit pace cUudi vet patelieri so- 
lerent. — Numae regnum Dobts repraesentatur ut| status tpacis 
peifectissimus , neque igitur unquam eo ■'egnante kelli portas 
aperiri necesse erät. Per histoncuni autem rei publicaeRomanae 
tempus semel tantuai ctausae fuerant , a. u. 517 :=: a. C. 286. 
immane , aitVellejus, bellicae clvitads argumentura. Sub Äuv. 
gusto clausum esse Jaaum Quirinum oniDes conscntiunt, sed 
(juoties non ita. Antonio victo tn Italiam redux Augustus pri- 
mum be]li portas clausit, a. u. 725. ut multi retulerunt. ' Au- 
ctoribus Dione et Orosio secundo ab eodem clausae suut, a. u. 
729. qiium Cantabiis devictis Romam rediisset. Ad testimo- 
nium autem Suetonii Jannm Quirinum ab Augusto ler clausumr 
fuisse , annotavit F. A. VVollius: « Immo nuuc satis constat, 
revera bis clausum esse Jauum principe Augusto; tertro iil claii- 
deretur, decretumquidemessea Seuatu, sed DacorumetDal- 
matai'um in'uptione irritum lactiim. Ipse Aug. in AncjT.lapide: 
« Ter me principe claudendumdecrevitSeuatus." Ita rem de- 
stinatam Suetonius pro facta, non praeter morem." Sed vel- 
lem a WolIio clarius indicatum fuisset, unde illud nunc sa- 
tis constaret. Quod memoravit est e Dione Cassio , quem si&ca- 
te cum Suetonioet Monum. Ancjr. consentientemfecerit, ob- 
stat tamen non solum Orosins, sed praesertim Horatlus, qii! bon 
tanmm nostro loco sed etiam Carm. IV. 15. v. 9. « EtTacuum 
duellis Janum Quirini clausit." tam arcte cu.m Partliortun resti~ 
tutione signorum conjunxit Janum clausum, et tam distincte ' 
praesenlent rei publicae statum respexissc videtor, ut £idem ei 
negare vix possia eo tempore, quo liaec carmina scripsit re 
vera clausum fuisse Jauum; et sic cum Casaubono , Massono, 
Schmidio, Weicherto, aliis, statuere licet, anuo u. 744. tertio 
ab Augusto clausas esse belli portas. Praeeun te Massono et com- 
probante Weiclierto Dionem sic potius interpretemur, ut 
tncursionibus, quas memoravit, delatum potius quam irn^ 
lum iactum esse Senatus decrelum pulemus, eumque ipsum 
hoe signilicasse ultimis suis verbis: ita) htrci st) tois vtKSLtt 



I 



426 CQKMBNTABIUS 

Hic praeterea magis spectavit, yerum imperii statam qiiam yeie- 
rem iUam ritum, quum in finibus res vix semel permitterait, 
ut bella re vera per orbem coufecta esse did possent : Aognstas 
autem forsitan Numae regni imaginem ita imitari staduit, at 
dum posset eas in finibus imperii turbas dissimularet : tl qnam 
primum rerum species permitteret, pacem universam esse de- 
daravit , et sic fortasse per annos multos (fere daodedm ait Ora- 
sius) claustra custodeoi pacLs coUbebant Janum. Orosios tertio 
daasmn tssQ narrat ad annum 752. eo studio fortassis daclns, at 
demonstraret tempore Chris ti nati pacem fuisse toto orbe. 

De Jano deo vid. imprimis Butttnaim» My thologoll. p. 70—02. 
deinde Alex. ab Alexandro, Gen. Dier* 1. 14. ibiqae interpretes. 
Gierig. [ad Ovid. Fast. II. 65 — 289L et in ind. Fast. Heindor£ ad 
Sat. II. 6. V. 20. Dunlop. Rom. Lit.. L p. 20. KiifFner. Arteini- 
dor. IV. p* 1 52 — 1 57. 1 78 — 181 . De Jano elauso et aperto Ca- 
saub. ad Suet. Aug. 22. Reimarus ad Dion. Gass. LL 20. p. 651. 
Duker. ad Florum IV. 12. §• 65. Hejnius in ^xcursuIX. ad^Viig. 
Mn. L p. 161—163. et ad Mn. VII. 607—622. Interpretes ad 
Veli. Pat. IL 38. ad Aur. Victor. V. 1. 79- § & Dacer.ct Schmid, 
ad n. 1. — ^ Massonus , Jani ten^Ium Ghristo nascente reseratom, 
Roterod. 1700. (quem libellum consolere non conti^t.) idemin 
vita Hor. locis in indice indicatis,, et adversus eum Dacer. in 
oper. Hor. voi. L p. 130. 131 . Weichert. de Vario IL p» 31. 

Claustra. Claastrum, KXel^fOV ^ Kket^TfOVj estvectis^ sen 
vei repagolum , quo janua clauditur. 
V.266. cf. Carm. IIL 5. V. 2— ia 

Praesens divus habebitur 
Augustus adjectis Britannis 
Imperio gravibusque Persis. 
Milesne Crassi coojuge barbara 
Turpis maritus vixit , ethostium — 
Pro Guria inversique mores I — 
Gonsenuit socerorum in armis 
Sub rege Medo Marsus et Appnius , 
Anciliorum et nominis et togae 
Oblitus aeter&aeque Ve&tae 
. Incolumi Jove et arbe Roma ? 



AD TBR8. 248^250. 427 

Cann.IV.15.y.4---8. 

Tfui, Caesar, aetas 

Frages et agris retulit uberes ^ 

EtsignanostrarestituitJovi « 
Derepta Parthorum snperliis ' 
Postibus. . . 
Sat* n* 6. V* 62. 63« Tiresias yaticinans ait t ' . 

Tempore , qao j uYeiii3 , Partlas horrendus ^ eb aito 

Demissom genus .£nea , tellure marique 

Magnuserit. • 
Epi8t.Lia.v,a7.28. . ! 

Jua impeiiumqtte Phrnates / 

Caesaris aecepit genibua ininor* 
EpisLl. iav.66. 

Sub duice,' qtiiteimplis Parthorum signa refigit. 
c£ Carm. L 2. v. 22. 61. I. 26* v. 6. H. 2. v. 17. IV, 14 v. 
41 — 44. Carm. Saec 64. Optimus nostri versus commentarius 
suut verba Mitscberlicfaii inargum. Carm. III. 5. « Phraates, 
quum a. u. 731. filium, Romäe detentum, ea lege ab Augusto 
recepisset, ut captivos et signa militaria , Grassi et Antonii cla- 
dibusamissa, sibi restituecet, huic tameH ut satisfaceret , haud 
prius impelli potuit , quam ea ab Augusto , quem in Asiam tra-. 
jecisse , et ad Syriam usque pervenisse satis constabat , bella 
repetitum iri fama percrebruisset. Erät is annus ab u. c. 734. . 
Quae res etsi ex pactione cumPartbisitaessettransacta, Au* 
gustum tamen , quod solo nominis sui terrore Phvaatemr, ut 
ea staret , adegisset , ita sese extulisse constat , ut maximae 
instar yictoriae i^stitutionem istam babuerit j ovationeque 
et ^rcu triumphali, denique numis quae celebraretur di- 
gnam duxerit. cf. Dio LIV. 8. Haud mirandum igitur, 
rem istam magnifice ornari extollique a poetis, adeo qui- 
dem, ut Parthos yere subactos, terramque ipsopmi in 
provinciae formam ab Augusto redactam ambitiose jactent." — - 
Monendum tamen hic est , Horatium nostro loco , nbinonut 
poeta lyricus, sed sermoni propiora loquitur, nihil omnino 
amplificare. Doctam animadversionem Reimari ad Dion. Cass* 
LIV. 8. p. 736* merito laudatam a Gibbono (Decline and fall of 
the Rom. emp. cap . 1 .) addere liceat : « Nulla res magis celebrata 



428 COMMBNTARIUS 

'veterum scriptorum , et numoriun testimoniis j nolla qua magis 
gavisus est , vei sese extulit Augustus , quam haec sine sangoi* 
nis effusione signorum et captivorum Romanorum extorta Par- 
this restitutio. In lapide Aneyrano: « Parthos triumexercituom 
Romanorum spolia et signa remittere mihi , supplicesqae ami- 
citiam Populi Romani petere coegi." KTumos quam plurimos in 
quibus Parthus genibus nixus signum militare offert caro lemma- 

te CIVIB. ET. SIGN. MILIT. A. PARTHIS. RECEP. Vcl RESTIT. 

vei RECUP. habes apud Harduinum in numis populorum eturbi- 
um illustratis p. 381. seq. Liebium in Gotba numaria p. 56. Paa- 
lum Pedrusiun^II. p. 177. seq. Garolum Patinum ad Suet. Ang. 
21. et in Thesauro p. 36. et 38. et in Familiis Rom. FulviiUr- 
sini, Patini etVaillanti, in famiiia Aquiiia , Caninia, Durmia, 
Petronia et apud Mediobarbum p. 35. 45. etc. ex poetis tangoni 
Horat. Carm. IV. 15.et Epist. 1. 8. Ovid. Trist. II. 227.228. 
Nunc petit Armenius pacem : nune porrigit arcus 
Partbus equis , timida captaque signa manu. 
Ex ceteris seriptoribus meminerunt : Graecis quidem Straba 
VI. p. 288. et XIV. p. 748. et ex Dione Xiphilinus etc. e Latinis 
Suet.Aug.21.etTib.9. VellejusIL91. JustinusXLII.5. Livios 
Epit. Hb. 139. Eutropius VII. 7. Florus IV. 12. § 63. Orosio» 
VI. 21." — His add. Virg. iEn. VII. 606. Tacitus, Ann. H. 
1. 2. 3. ibique interpretes ; Aurel. Viet. V. I. 79. § 4. cf. Mas- 
sonus .y in vita Hor. locis in ind. indicatis ; M itscherlich. ad 
Carm. IV. 5. v. 5— 9. IV. 15. v. 7.8. Wieland. Hor.SaLlL 
p. 717. seq. Bentlejus et Scbmid. ad Epist. 1. 12. v. 28. 1. 18. 
V. 56. TT- De imperio Partborum vid. Sanctocrucii succincta 
commentatio in Tacito Oberlini II. 2. p. 867 — 872. Plura, 
si vis , quaeras ex C. D. Beckii. Allgem. Weltgesch. II. p» 
76_78. 376. seq. 423. seq. 

]C^ principe. cf. Hor. Carm. I. 2. v. 50. « Hic ames dici 
pater atque princeps." Tacitus, Ann. I. 1. « (Augustus) cun- 
cta, discordiis civilibus fessa , nomine/)W>»cejD2*.$sub imperium 
accepit-" I. 9. « Non regno tamen, neque dictatura, seAprin- 
cipis nomine constitutam rem publicam.'' Ovidius , FasL IL 
142. de Augusto ad Romulum : « Tu domini npmen, principis 
ille tenet." Dio LVII. 8. de Tiberio : TlpiKpiroc re rvii 
Tefova'iotq ^ kc&tcc tI af^ouov > Koi$ vCj)^ eavroti ävof^cc^eTO. 



Kcä TToAAaxfc ys ^Aeyei' Zri , » ^ss-TOTtjc fiiv ricv SouAatv , 
ccLTOKfdraip Sh riSv trTfUTtinTav , tcÖv ^S ^^ Xotx^v Tpoxfiräs 
eifit . .'' Jo. Laur, Ljdus , de magistrat. I, 4. p. 16. OtJSi yxp 
STTis-i^fiOii Tupavvmoiq (patvETixi xpiji7af/,^utj ^ Tuu Kxitrafuv 
ccp^nj .... TauTj) Kx) Tpiyy.iTaf adrodt \y.ccX£<rciv^7(i>iJ.aioi , 
olavi) TföJTyK K£(PaÄ}}v ri^c ToXireias- Huncigitur principis 
titulimi , quem honovis causa per liberum reip. statum deferre 
solebaut Romani egregio alicui in senatii viro , qui adeoque prin- 
ceps senatHS dicebalur , Aiigustus ab anno 729 accepil, et mo- 
destiae simulatione prae ceteris dilexit ; quo factiim est ut dein- 
deprincepsetprincipalusiAemvaUreniHciMeimperalorGt tm- 
perium. ci. ioterpretes ad Tacitt Ann. I. I. Dio LIIL 1, ibique 
Fabricius;Suet.Cal.22. Creuzer. Röm. Anl.§ ]88. Masson, vit. 
Hor. p. 244 — 248. Dacer. Ri5ponse d la critique de M. Masson, 
in oper. Hor. voi. I. p. 180—188. 

V. 257 — 259. cf. deniioHoralii loca supra p. 403. seq. descripta 
et Weicherl;. de ValgioRufo, p. 9. sive Potit. Rel. p. 211 seq. 

V. 257. St quantum cuperem possem quoque. u Dicit se ma- 
gis judicio, quam ingenio esse paratum , et hoe vetus esse di- 
clum Aristarchiferunt, quicummultareprehenderetiuHomero, 
ajebat : Neque se possc scribere, quemadmodmn veilet : neque 



vei Ie , 



ladmodm 



1 posset." Porphyriou, et breviiis Comm 
Cruq. cf, Sat. ir. 1. V. 12. 13. « Cupidum. . .. vires deficiunt." 

Parvum carmen , i. e. carmen parvi pretii , sive sermo repens 
per humum. « lu his, parvum carmen, majestas , inest 
avriSeiric." Lambinus. 

V. 258. Majestas recipittua. u Majestas, T{fivoT)fij ma- 
gnitudo, decus , digiiitas pop uli d omina tori s , velsenatiis, vei 
principis, imperatoiisve , aut etiam privati magni viri; ob 
quam honos iiii, et reverenlia debetur. Fingunt poetae deam 
esse, iiatam es Honore et Reverenlia, et quae nullo nnquam 
tempore parva fuerit, sed statini atque in lucera edita est , ma- 
gna visa sit: quod Ovidius, Fast, V. 23 — 52. persequilur. Dicta 
est a magnitudine , inqait Festus , b. e. ab antiquo majus pro 
magnus.'" Forceltinus. — d Ut majestas populi o\im dicebatur 
propter imperii magnitudiaem ac digiiitatem , quo tempore 
populus scilicet imperii summam obtinebat : sic postquam im- 



430 COMMBNTARiUS 

perium a populo ad unum translätiim est , mAjemif ^^[itoqne, qtm 
fanto imperio debebator , simul ad unntfl ilkim t^anrfata : at- 
que hinc majestas Augusti dicta, qaae olim popiilt Romani ma- 
jestas fuit : aetate Tero Trebellii Pollionis majedtas proprieTO- 
cari coepta est ipsaitnperiidignitas, vei imperium ipsum , hoe 
est , (2u(n^8iciy qnam qui habet , is imperator et Augastus did- 
tur , ut dignitas cöDsalaria consulem facit ^ et praeloria praeto- 
rem; sic majescas , hoe est imperii dignitas, imperatoremet 
Augustum : nam dignitas de aliis magistratiboa et faonoribus , 
majestas de solo imperio drcebatur.'' Claadios Salmasius ad 
Trebellii Pollionis Gallienos , in Hist. Aag. Script. p.288. cf. Er- 
nestus ad Suet. Ner. 1. — Gave tamen putes mq/e^/a^ /imi hic 
titulum e$se , qtio Augustum alloquatur po^ta : tales enim tituB 
apnd aurefie aetatis scriptores prorsuj ignotierant^^eqnenisi 
multo seriore aetate pedetentim osu venemnt. Non inutile fo* 
ret inquirere , quauam ratione tales ti tuli invaluerint , quorom 
initia mihi videor animadvertere apud poetas , quum abstracds 
pro concretis utuntur , ut Phaedrus fecit , Fab* L 5; v. 1 1. « Sic 
totam praedam sola improbitas abstuUu'^ 

Hecepitm: admittit. cf* Livius, XXIX. 24. « Re jam non ul- 
tra recipiente cunctationem.'* 

y. 259. Pudor , (H oua")(6vii y ouiuiQ y metus ignöminiae , (})^ 
fioq ccSo^iuQ 9 ut Zeno Stoicus definit apud Diogenem Laertium 
VIL 1 12. vei ut aUi apud Gellium, N. A. XIX. 6- <^o/3otf iiKCUov 
i^iyov j timorjustae reprehensionta : quum rubor consequitor, 
at ait Cic. Tusc. IV. 8. § 19. sicut terrorem pallor. Estaffiectu 
animi redundans in corpus , et in vultu se prodens , quum quis 
vei quod peccavit, erubescitet dolet,, vei quod ad peccandilm 
impellitur , et refugit abhorretque fuga turpitudinis : quae sunt 
signa animi a virtute non alieni." Forcellinus. cf. praeter Gellii 
totum caput etiam Macrobius , Saturn. VH. 11. 

Rectisent. cf. ad v. 208* p. 332. 

V. 260 — 270. Solet Horatius saepius^ postquam res scrias tra- 
ctavit f epiloguDGL addere jocis facet iisque refertum » neque hoe 
solum in Epistolis et Satiris , ut SaL II. i« IL 4. 11^ 7* : Epist I. 
] . L 4. et A. P. sed etiam interdum in Carminibus y ut Carm. L 
6. in. 3. et Epod. 2. — Nostrae Epistolae epilogum callide in- 
ventum existimo, quo prudens caveret poeta, ne Augusitumy cui 



AD YBRs. 259. 260. 431 

«deo libere sentendam dixerat de poetis et poesi , offenderet, 
aCque omnem doctoris speciem a se ayerteret , et sic egregie 
perficeret, quod semper studebat : « ridendo dicere yenim.'' 
K Sensas est : imperitus laudator , dam nimi am studiose 
laudat , magis vnlnerat , et atterit amici gloriam , si malis ver- 
sibus id agat^ qaam eommendat: citius enim quis.memoria 
complectitur quod ridiculum est , quam quod est admiratione 
dignum ; ut malus pictor magis deformat quam oraat' nimis 
curiose pingendo." Comm. Cruq. -— « Ordo est , sedulitas eum 
tirget» quem stultediligit, idest, qui stultasedulitate , studio-* 
qae inepto., atque intempestivo oiEciiim, operamque suam ali- 
cui polliceatur atque obtrudunt; molesti enim siint potius quam 
grati: vei hocmodo, qui stulte et inepte quantumvis sedulo 
alterum diligunt , molestiam ei exhibent potius , quam pla- 
cent : sed ii maxime , qui suos versus , suumque artificium 
yenditant : merito igitur male precatur Phaedra nut^ci apud 
Euripidem in Hippoljto (693. seq.) his verbis , 

"OÄOfo Kcä <rd , x'^^ '^^^ Ukovtuc cptXou^ 
TpSÖVfiSg ea-Ti fiij KuXäc evspyeretv. 
L e. « Dii te perdant et quisquis de amicis invitis studet non 
boneste bene mereri." « Lambinus. 

y«260. « Haecsententiageneralisest.'' Porphyrion. 
, Sedulitas^ « Sedulum appellant Latini , qui diligentiam ad- 
hibet in re aliqua interdum nimiam , aut nimis opportunam , 
imnusque utilem ; sed tamen bona fide et sine dolo." Lambi- 
nqs ad Epist. L 13. y. 5. cf. ibid. Schmid, et Ruhnken. ad Ter. 
Phorm. IL 4. y. 13. — Est «eGft/Ztto^ ma/a Graecorum T^p/^p- 
yiot y qualem descripsit Theophrastus , CharacE 1 3. ' Ajx/^ 
Xei Tepiepyia H^Bi ehcti TfOTToivjtrig ng Xdytav KcCi Tfoc-^ 
^emyiier^ euvoiotc. Cicero pro A.rchia 10. § 25. narrat , Sul- 
lam, « quum ei libellum malus poeta de populo subjecisseft^^ 
quod epigramma in eum fecisset tantummodo alternis yersibus 
longiusculis y statim ex iis rebus, quas tunc yendebat , jubere 
ei praemium tribui sub ea conditione , ne quid postea scriberet* 
Qui sedulitatem mali poetae duxerit aliquo tamen praemio di- 
gnam^ hujus (i. e. Archiae) ingenium et yirtutem in scribendo 
et copiam non expetisset ? *' 

Stulte quetn dUigit. <c Translatio estfacta ab hIs , qui corn- 



432 COMMENT ARIUS 

plexu nimiö , quem amant , praefocant , at istms At a stoho 
minus diligi." Porphyrion. Schmidiii» tatis prolmTit stulie 
camverboc/2%2'/essejungendaai, non Tero adaifyafreferendiim, 
ut nonnuUi proposuerunt ; cf . H. Stephaniu , diatr. p» nu 517* 

Urget zzl gravat , molesta fit ; cf. A. P. 458. s^k^ 
Ut mala quem scabies aut morbus regios urget , 
Aut fanaticua error et iracunda Diana. 

Praecipue = i^aifirta^ , imprimis , maxime , potissimanL 
Jungendum autem est cnm antecedentibus , ut sit pro j « boc 
autem fit praecipue, maxime sive potissimum.^ cf. Schmid. 

Numeris i. e. carminibus , uti saepe , cf. ad t. 158. p. 260. 
et Schmid, ad n. 1. 

Commendat. Commendare se est proprie palafn se commit- 
tere sive tradere. cf. Epist. I. 18. y. 6. 7. ibic[ae Schmid, et A 
P. 225. 

Arte conjungendum est cum numeris ; nam intelligitur ars 
poetae. 

V. 261. 262. Est ratio proximae sententiae. — « Significat 
majore studio ridiculos versus disci , et memoria teneri , quam 
admirabiles. Ergo in aeternam memoriam foedatus est , quem 
tale carmen poUuerit." Porphyrion. Eandem fere sententiam 
prodidit Cicero, de Orat. I. 28. § 129. « Nihil est enim tam 
insigne , nec tam ad diuturnitatem memoriae stabile, quam id, 
in quo aliquid offenderis.' ■ Paullo diversus est locus a Lambino 
laudatus, pro Murena, 20. § 42. « Gui placet, obliviscitur, coi 
dolet , meminit." Quid hae sententla voluerit Hoiatius satis 
bene explicuit Gomm. Gruq. supra descriptus. 

V. 262. Nominativus sive subjectum verborumoftiK^ilf et«ie- 
minit sine ullo dubio est sequens pronomen indefinitum qtds. 

y.263. Quis. Hujus pronominisusussicferedefinivitRams- 
hornius, Lat. Gramm. § 159. 2. (edit. 2. Lips. 1830.): Pro- 
nomen indefinitum quis ^ quid ^ plur. neutr. jtimi^ , substan- 
tiye dicitur de persona yei re tanquam subjectum orationis; 
fem. quae , quia quis substantiye sumtum communis generis 
est , tantum in appositione usurpatur , si genus esi distinguen- 
dum , ^iqui ^ qua ^ quod ^ plur. neutr. ^f^a « adj ectiye dicitur 
de genere quodam. Significat autem unam quandam pcrsonam 
aut rem singulariter ex multitudine, non yero quaenamsit, 




ADVBR8. 260- 264. 

deCnit. Hanc ob rem in oratione obliqua post iaterrogativa 
ponitur, post relativa et post panicahs n , sive , nisi,ut,ne, 
quo; ubilie<jueproreIativo, neque prointerrogativoest haben- 
dum. Distinguenduni est a prouomine altquis , aliquidy subsC , 
et aliqui, aliqua , altquod, adject. tjaod iadeSnitam quandam 
personani aut rem deriotat e pliiribus , <]uae simul esse intelli- 
gUDtiir, quaruoi nihil i-efert , <fuam intelligas : \t\ac atiquis si- 
gnificarepotest/i/ares(Belsice menig een), inaignem quendam, 
el etiam quendam nullius momenti: nonnunquam quoque aU- 
quis ponitur pi-o altus quis. Distinguenduni praeterea est quis a 
pron. quidam , <juod signlficatpersonamdeduiii alicujus gene- 
ris, et in plurali a prou. Monna//*, quod denotat parvum ali- 
quem numermn, öaepe tamen difficile erit has differeutias per- 
apicere , et pamm tuiic refert (juouam utaris. Noslro loco re- 
spondet Belgico pron. indef. men. cf. Forcellinus Germ. in 
voce aiiquts. 

V. 264 — 270. Eandem senteutiam ampliiicat Horadus, et 
quum ad se ipsum veferre videatur , revera Augusto persuadere 
stadet, quomodo eum affectuui esse deceat erga male sedidos 
laudatores. Artilicem hic etiam cgregie agnoscere licet , prae- 
sertim quotjue eo, quod ioiagincs , «juas boc loco facetissime 
elegit, apiissimae sunt ad describenda sua ipsius cogitata ; in- 
epta autem maxime fuissent et indecora , si Augusto ipsi ea tri- 
buisset et apcvtiussignificavisset, qaantoirrisiouisetdedecoris 
periculo sesc oHerret, uisi diljgenter curaret, quibus aedituis 
suam laudeni committeret, Vidimus jam e Suetonio haecce mo- 
nitaab Augusto non plaiie ne;;lecta fuisse {vide supra p.395;. — 
Hi versus praeterea egregie inserviunt, ut ne diutius Augustus 
amicique ab ipso petaat , at res componat gcstas , cui perOciea- 
do se imparem esse declaravit , quod ut Augusto pcrsuaderet 
praecipuuni fuisse videtur bujus epistolae arguuientum. 

V. 264. Nti mOTor = nihili facio, spcrno, cf. Epist. I, 
15. V. 16. « Nam viuanihilmoror illius orae." Perizonius ad 
Sanctii Min. III. 1. p. 392. ed. ScbeidJr , p. 380. ed. Bauer. 
Weichert. Poet. Rel. p. 292. et Forcellinus iu Lex. Schmid, ad 
Epist.I.15.v. 16.etadb.l. 

O/fieium est boc loco elTectum sedulitatis. 

V. 264. 265 II Nuu magis ego CHi'minibusmalrscelebraricu- 
28 



434 COMMKNTAKIU8 

pio , qoam defbrmiore valta , (piam natuca sum , ex oera effingi 
et itaomniumrisaiexponi." Weichert. 1. L 

In pyus. cf. Plinius, Epist* V. 10. « Utenimpictorespol- 
chram absolutamque faciem raro , nisi in pejus effingunt. '^ 
£Iian. V. H. IV. 4. (ubi vid. interpr.) : ^KkoCoö Kctcöai vö/jLop 
€>^fii!i(n Tfoa-r^rrovra, roU rej(yiruig , Kcä roU ypctCptKoU > 
Kcä ToU TXournKoU > sU rh Kpetrrov rccc elKovac tJLtfi*ei<r6cu. 
'AT5/Arf il 6 vSfiOQ roU eig rb x^'^P^^ ^^^^ ? ^AÄö-ÄO-/y,$ 
ypccrpaa'1 y ^miiuv rh rifJnj/Mu Sp^v. — Wielandus ex hoe loco 
conjecit moris fuisse jam tempore Horatii effigiesstadiodefor- 
mes (quas nostrates dicuntcartcaturen ^ GermBXiiFratzenbt'lder) 
virorum clarörum circuoifeiTe; quod licet vero non sit dissimile, 
tamen mihi non sequi videtur ex nostro loco , qui simpliciter 
potest significare effigiem ab imperitis artificibus depravatam. 

Proponi cereuSj « in publico poni fictas ex cera.'' Gomm. 
Craq. »Cereum ponere aliquem , ut Graec. TiBhdi sive 
ia'rcivon j^a/^KOvv nvu ^ pro efformare , effingere sive erigere : 
ut Carm. IV. 8. v. 8. « Quas aut Parrhasius protulit aut Scopas , 
hic saxo , liquidis ille coloribus sollers nunc hominem ponere 
nunc deum." ibique Mitscherl. Adde , quae collegit Wolfiiis 
ad Demosthenis orat. Leptin. p. 339. of. Hemsterhusius ad La- 
cianum I. p. 165. et Burmannus ad Ovidii Metam. X. 516. 
Hic tamen proponi adjanctam habet notionem loci publici in 
quo omnium adspectai exponatur imago cerea." Weichert. 1. 1. 
— Plinius, H. N. XXXV. 10. « Idem (A.pelles) perfecta opera 
proponebat in pergula transeuntibus," Sueton. Ner. 16. « In- 
terdictum , ne quid in popinis cocti praeter legumina aut olera 
veniret , quum antea nulium non opsonii genus proponeretur." 
Hor. Sat. I. 3. V. 183. « Aheneus utstes.*' ibique Heindor£ — 
Imagines cereas in re magica imprimis usurpabant sagae ; vid. 
Hor. Epod. 17. v. 76. ibique Mitscherl. Virg. Buc. VIII. 
75-83. ibique L H. Voss. Theocr. II. 28. Majorum quoque ima- 
gines , quas in atrio proponebant nobiles Romani , ex cera ple- 
rumque factae tsse videntur ; vid. Sallust. Jug. 4. Ovidii Fast. 
I. 591. Juvenal. Sat. Vm. 19. 20. Studium imagines magnorum 
virorum possidendi iisque non solum bibliothecas ornandi (vid. 
supra p. 343.) , sed etiam cultu quodam religiöso prosequendi 
magis magisque Romae ingravescebat j de cujus moris origine 




AffYEBs. 265— 2( 



sic Heynius, Opusc. Acad. VI. p. 216. secj. « Imaginum virorum 
magiiorum cultum ..,,.. a philosophorum schoHs esse repe^- 
tendum arbitror , magistrorum suoruni et Sectarum auctorum 
principuiiKjue philosopliorum menioi-iam honore proseqoen- 
tiuni ; quo factuiu est , ut eonim imagiiies secura iiaberent, in bi- 
bliothecis, cubiculis etsecretis proponerent , dies eorum nata- 
\es et emortuales conventibus et epulis celebrarent. Hutc mori 
acceplas debemus totimagines, tboraces, capita pbilosopboram 
ex raaimoi-e ad nosti-a tempera sei-vala , noiinulla etiam ex aere ; 
paucae tamen , et scrioris aetatis,' picturae ad tios pervcncrunt. 
Nec rainus hoe scholarum stadium taiitnm gemmaram copiam 
prodaxit, capitibus philosopborum scalptis , iniprimis Socra- 
tis , Platoiiis . Cbrysippt et alionim ; idqne studiuin jain ante 
höec {Älesaiidri Severi) tempera efferbuisae, ex locis Ciceronis 
et Plinii de Epicuro salis constat. Cic. de Fin. V. I. § 3. « Nec 
tameii Epicuri licet obiivisci , si cupiam; Cujas imagiiiem non 
modo in tabulis nostri familiares , sed etiam lu poculis et in 
knnulis habeuL" Plinius, H. N. XXXV. % «Iidem(aesm 
temporis bomiDtbus ageiis) vultusEpIcuri per cubicnlagestant 
ac circumfemnt secam (pnta , in ananlis) nataii ejns-vicesima 
luna (20, cuJLis(jaemensisdie)saciificant , feriasque omiii mense 
eustodiunt , quas icadas vocaiit." Haec auteni rcligio facile in 
religiosL cultus genus abill aulproeo haberipotuit , quando- 
tjaideoi in istis epulis et coetibus ante imagines tus accende- 
bant; etsi hocnondumprosupplicationeet adorationb autkcf- 
nore divino haberi potnit, nisi forte ex quo terapoi-e animae 
magnorum viroriim pro geniis ac daemonibris coli coepere.'' 
De imaginibus Horatii alioFitmque scriptorum Romanorum egi 
Klotzius , Leci. V^enus. p. 53 — 74. cf. Schmid, 

V. 266. Prave factis vcrsibus. cf. supra v. 233. 'Ä 
tis . . . . versibus et male natls." el v. 236. eeq. « Fere scri^to 
res cavmine foedo spleudida facta liount.'* 

Decorari , ironice. 

V.267. Rubeam , « erubcam, pudore afficiar , BfvdfiäjAUi 
Lambinus. 
' Pinffuis, 



' V. 268. Una cum »criptore n 



;< lue' 



alibrc 



,496 . eOMUBNTARIUS 

:5€npl(Ori0.4iciBieii:, et ejus qoi describitar ; ut in Virgilio iEne- 
4is<j in HPQieFO Ulyases." Gomm. Cruq. et Acron. 

' Capmi porrechis auerta. <« Beneporrectusetincapsaopertus, 
^iMi mojaus in feretro de&rar in vicum thurariom/' Acron. 

. .Capsa^ Gapsae ^erant ärculae sive cistae, qnibus imprimis 
oBAaiiscriptonun volamina seryabantur , quaeque , si majores 
esanty sorinia dicebantor. Gylindriacae formae fuisse videntor 
£t intus Jocolis instructae qnibus vcjumina collocabantur. Ga- 
l^ulam talem/Sfdeadidam , sed ad muliebrem mundum capien<- 
cliim adaptatam deficripsit Boettigerus in Sabina, p. .70— ^.90. 
{edit. 1803.)/ Gap$aautem voxfaitgeneralior; alia receptacula 
«tidem denotans^et sic Horatius eam intelligi voluit de eo instm- 
xnento aperto , ut videtur , quo res ad tabernarios perferebantur« 
Dilogia tamen quadamhoc yocabulo simul ad librorum recepta- 
cula referre voluit ; quin , uti jam vidit Scholiastes Acron , ex 
jiequentibus vocibus apparei^ videtur, quum capsa illa, qua 
icHam lattdatore landatam per metonjmiam (pro charta in qua 
iaudes erant scriptae) deferri fingit, eum quoquead sandapilam 
•vd feretrum r^pexisäe. • in quo porrectus mortuus efforebatur. 
'0£, ad V. J 13. p. 209. seq. 

. .. Porrectus = rforerafcevoc^ tn longum eatensus y saepius 
de mortuis dicitur. cf« Gatullus LXVII. y. 6. « Postquam est 
porrecto facta marita sene." Virgilius , ^n. IX. 588. se^i. « Et 
aaedia adversi liquefacto tempora plumbo diflSdit , ac xnulta 
porrectum extei^di^arena." cf. Propertiu^ , IL 7. v. 34. Euri- 
|)ides , Hippol. -730, 'Op6co<rur' SKreivovreg äÖA/ov yiiofy. et 
v* 789, 'ni^-yccf w vsKpSv viv iKreivova-i Svf^ cf. Schmid, ad 
h. 1. et Fea ad Epod. 10. V. 22. 

-^.uiperta. Testes pro hae lectione et .coiitra eandem enume- 
ravit Fea, suppletus a Schmidio: bene autem vulgatam lectlo- 
nem tuitus est Fea. « AJii mss. et priscae editiones (uti quoque 
Henrico-Petrino 2. anni 1555.) , quibus adhaerent inter recen^- 
tiores Bep.tl. Cun.,'-Wakef, ferunt operta; Lolita varietate, de 
qua diximus Sat. I. 2. v. 86. (id sane parum est , quod ibi dixit 
Fea ; sed vid. ibidem Bentlejus et Broukhus. ad Prop. IV. 8. v. 
78.) Respicit Horatius ad morem efSerendi cadavera porrecta in 
arca vei ad rogum , vei ad sepulcrum ; et arca erät vei aperta , 



ADVEBS. 268. 269. 



437 J 



vei operU sea clausa , ut notat Kircbmannus , clefaaer. Rom, 
IL 9. Opertum suppenit , ut iii editis legitur , Acron , quum 
scribil: « Bene porrectus, et iu capsa opcrta (in edilJHenrico 
Peti-ina aoni 1555. et 1580. in scholio legitur o/jf/-/utf , ioipso 
versu ed. 1555. operla ed. 1580. aperta) , ijuasi mortuus in fe- 
retro deferar in vicum thurarinnj." At polius de auerta intel- 
lexisse , credi potest e^feretro seu sandapila , quae igndbiliorum 
erät propria , ut notat idem Kirch manaus. Fulgentius , de 
prisco sermone: « Sandnpilam antitjiii dict voluerunlferetrum 



mortuorutn, id est loculu) 



1 quo 



nobi 



\am corpora ,. 



sed in quo plebejorum. atque damnatorum cadavera porta- 
bantur." De bac loquitur poeta Sat. I. 8, v. 9. et iiii magis con- 
venil, ut liber nullius valoris , tamquam cadaver ignobile ad 
pulicula omnibiis visibile feratur in capsa viii aperta , omnibus 
derisui et contemplui, in vicum tburarium amicieudis scom- 
bris , thurique et piperi excipiendis. Lucanns . VHI. 736, 
(( Da vilem Magno plebeji fuueris arcani , quae lacerum corpus 
siccos effundat iu ignes.'" AJias, ad quid (>p(!r/a? An tamquam 
mene preliosa , quae arte custodita suppaneretur?" — cf. Lam- 
binus , Schiracb. Botbius etimpiimis Scbuiid. ad h. l.etWei- 
chert. Poet. Rel. p. 291.seq. 

V. 269. 270. cf. Persius , Sat. 1. 41. seq. 

An erit , qui velle recuset 

Os populi meruisse , et, cedro digna locutus , 

Linquere nec scombros metueutia carmina nec ihus ? 
Catullofl, XCV.v.7.a 

At Volosi annales 

Et laxasscombris saepe dabunt tUnicas. 
irtialis, III. 2. 

Cujus vis fieri , libelle , munus? 

Festina tibi vindicem parai-e , 

Ne nigram cito raptus in culinam 

Cordyllas madida tegas papyro . 

Vei ihuris , piperisque sis cucuilus. 

Faustini fugis iu sinum ? sapisti. 

Cedro nunc licet ambides perunctua , 

Et frontis gemino decens bouore 

Piclis luxmierisumhilicis : 



1 »• ■ «t » 



r I ' • 



488 . .a>]CfltSllTARUI9v 

Elle ptnpiuvL delioaia irebt 9 
^ • JStcroCeojmliHDatsuperbnsin^iEfx.9 
^. . ; -.y. Slo vindioe neq Prolmm timeta 
ib. HL SOL: . .j - . 

fiaec.tibiyii^altä, est ad coenam causa YOcandi^ 
: - -^-y^rociilc» TOcites , .at ^ liguriue ,, taosr 
Qepoauit jioleas ; afferUir p]!OCinu9 iogois 

i-bitei^lactuoas, oxjgarumqoe Uber^ 
Alter perlegitcir ^ dumieiHsiila prima morantur ; 
Tertias est ^ nec adhuc mensa secimda yenit* 
Eit jquärtam recitas , et quintum deuiqtie libmm. 

Piiddus est , . toties si mihi poois ^apninu 
Quod si noa scombris scelerata poemata donast 
Coenabis solus jam ^ Ligttrine ^ 'doim. 
ib. rv. 87. 

/ Si vis. anribjifl Attids probari 9 
Exhortor 9 moneoque te y libelle , 
Ut docto^pk<;eas'Apollinari« 
Nä exactiits , eruditiusque est , 
. , : ' Sed nec.candidiiis , benigmojsque : 
Si te pectore , si tenebit ore ^ ^ 
Nec roncbos xaeUies znaljgiiiorant, 
Nec scombris Jbimica&dabisjDQolestas. 
SI damnaveidt,^ adisialari(Hruip 
•Cunras scrinia protinus licebit , . 
Inversa pueris araude charta. 
ib. VI. 60. V. 7—10. . 

Quam i)piuUi.tineas pascunt blattasqiie dtserti ! 

Et redimunt soli carmina docta coqui L : 
Nescio quid plus est, quod dionet $ecula chartis. 
Vi cturus Genium debet habere liber . 
ib.Xm. l.v. 1— 4. . 

Ne toga cordylis , . ne paenula desit olivis ^ 

Aut inopem metuatisordida blatta f^oiem.; 
PerditeNiliacas, Mjusae, meadaiXLQ^papijprps: 
Postulat, ecce., noyos ebiria bmima s^es* 
Sidonius ApoUinaris , Canxi.X^ 315.^q. t 

Nos valde sterilis modos Camenae 



f • • • 



- > i 



AD VER8, 269. 270. 480 

Raiae credimns hos brevicjue chartae 
Quae scombros merito jNperque portet. 

Nam quisquam deus hoe dalnt rejectae ^ 

Ut vei suscipieDs bonos odores , 

Nardum, ac pinguia Nicerotianis ^ 

Quäe fragrant alabastra tincta succis y 

Indo cinnamon ex rt^o petitum , 

Quo Phoenix juvenescit occidendo y 

Costum , malobothrum , rosas ^ ainomam y 

Myrrham, thus, opobalsamumqueservet? 
Athenaens, IX. 4. p. 374. A B ('Av^^^v^pi^vO ^^^f^^ ^ 
öv rl Pi6os broiei n roiovrov Tsp) ri&g Kccfi^ojiSiuQ. %re yap (lii 
viK^^ Xufificivccy yScoKev eh rhv ?iifiuvci)rhy KctrxrefieiVy Kcä 
oif iierea-Kevu^ev &(rTef oi ttoXXoU KoäToXX^^ix^vrotKoiir 
^&g rm SpufJLccTcov vf^uvi^ey (rviTKO^^utvooy ro7i öeotratc hic 
rh yPifctg. — Valebat igitur tum apud Romanos tum apud* 
Graecos (serioris saltem aetatis) mos , qui hodie (£uoque ineptos 
libros manet , quo chartis nempe merces a venditoribus invol- 
vantur. cf. Wyttenbach. in Bibl. Grit. III. 4. p.23.seq. Passow. 
adPersium I. 45. p. 275. Weichert. Poet. Rel. p. 181. 192. 
et Schmid, ad h. I. 

V. 269. Deferar. Deferre proprie est accipiendum, quia 
vicus Tuscus *in loco inferiore urbis erat ; domus autem elegan- 
tioi*um hominum in collibus plerumque exaedificatae erant. cf. 
Sueton. Caes. 84. « Lectum pro rostris in forum magistratus et 
honoribus functi detulerunt." Pariter solebant Romani semper 
dicere descendere ad forum, cf. Bentl. et Schmid, ad Epist. I. 
20. V. 5. et Ernestus in Clav. Cic. v. descendere. 

V. 269. 270. Vicum vendentem thus et odores etpiper. cf. . 
Sat n.3.v. 227—230. 

Edicit , piscator uti , pomarius , auceps , 

Unguentarius ac Tusci turba impia vici , 

Cum scurris fartor , cum Velabro omne M acellum 

Mane domum veniant. 
Plautus , Curcul. IV. 1. v. 21. 

In Tusco vico , ubi sunt homines , qui ipsi sese venditant 



440 COMMENTARIU^ 

Properlius , IV. 2. v. 49-^4. Vertumnus loquitur : 
Et ta , Roma , meis tribuisti praemia Tuscis -^ 

Unde hodie vicus nomina Tuscus habet — ^ 
Tempore quo sociis venit Lucomonius armis^ 

Atquc Sabina fieri contudit arma Tätt 
Vidi ego labentes acies et tela caduca , 
Atque Jiostes turpi terga dedisse fugae. 
De Tosco vico ad laud. Sat. loco haec habet Gomm. Craq, 
« Tusci aliquando ab Aricinis puisi contulere se Romam , et 
vicum, qui moclo ThtUrarius dicitur , insederunt, eiquesuum 
nomen dederant. — Ia Tosco vico habitabant lenones , mere- 
trices , foeneratores : qui idcirco dicuntur impia turba , qoia 
ad pejerandum erant faciles et inhumanissimi , ita ut neque 
misericordia moverentur , neipe flecterentur precibos." PauUus 
Grammaticus : m Tuscus vicus Romae est dictus , quod ibi ha* 
bitaverunt Tusci, qui recedente ab obsidione Porsena reman- 
serunl." Servius , ad Virg. iEn. V. 560. <r Varro. . . dicit, Ro- 
mulum dimicantem contra Tituoi Tatium , a Lucumonibus , id 
est, Tuscis auxilia postulasse : unde quidam venit cum exercito: 
cui recepto jam Tatio , pars urbis est data : unde in urbe Tu- 
scus dictus est vicus." Varro, L. L. rV.8. « In Suburanae re- 
gionis parte princeps est Coelius mons , a Coelio Vibennio Tus- 
CO , duce nobili , qui cum sua manu dicitur Romulo venisse auxi- 
lio contra Sabinum regem. Hi post Coelii obitum , quod nimis 
munita loca tenerent , neque sine susplcione essent , deducti 
dicuntur in planum. Ab eis dictus vicus Tuscus : et ideo ibi 
Vortumnum stare , quod is deus Etruriae. Principes de Coelia- 
neis, qui a suspicione liberi eraut, traductos volunt in eumlo- 
cum qui vocatur Coeliolus." Tacitus , Annal. IV. 65. « Haud 
faerit absurdum tradere montem eum antiquitus Querquetula- 
nom cognomento fuisse , quod talis silvae frequens fecundusque 
erät , mox Coeliuin appeilitatum a Goele Vibenna , qui dux 
gentis Etruscae, cnm auxilium appellatum ductavisset , sedem 
eam acceperat a Tarquiuio Prisco , seu quis alius regum dedit : 
nam scriptores in eo dissentiunt. Cetera non ambigua sunt , 
magnas eas copias per plana etiam ac foro propinqua habitasse , 
unde Tuscum vicum e vocabulo advenarum dictum." Cum Ta- 
cito fere consentit Festus. Livius , IL 14. « Omissa Romano 



AD TEHs. 269. 270. 



441 



bello, Porsena, nefriistrain ealocaexercitusadductus videre- 
tur , cum parte copianim filiiim AruDtem Äriciam oppiignatum 
mistt. Primo Aricinos res necopinata perculei-at : ai-cessiCa 
dcinde auxilia , eta Lalinis popuiis, el a Gumis , tantum spei fe~ 
cere, ut aciedecernereaadereiit. Praelio inito , adeo concitato 
impetu se intulerunt Etrusci, ui fundei-enl ipso incursu Arici- 
nos. Cumanae cohortes , arle adversus \imusae, declinavere 



pai 



<ullu]u[ 



efiuseque praelatos hostes conversis signis ab tergo 
adortae suut, Ita in medio prope jam viciores caesi Elrusci : 



propius perfugiu 



pars pcresigua, duce amisso, ijuia niilliii 

erät, Romain iuermes et fortuna et speciesupplicumdelalisunt: 
ibi benigne accepti divisique in hospitia. Curatis vulneribus , alii 
profecli domns, nuncii hospitalium beneGciorum. Mullos Romac 
hospilum urbisque caiilas teuuit: bis locus adhabitandumdaius, 
quemdeinde Tuscumvicumappeliarunt." Dionjsius, V. 36. p. 
304. iisdem fere atque Livius sed fosius enarratls, sicpergit: 
"ESciJUBv i5 {2ovX^ ^^pÄf T^e ffoAeoij, 'evöa olicisti ''e/ji.eXMy 

KaTtTU^iov, Tirrixpa-i ii,ä^t<7Ta, fiiiKVv6fj.£voy a-TctSion ctu- 
Aäi/ä" Sf Ka) ftixfti Ifx-ov Tvppvivm o'iK}ji7-ic iTh'Pä)fi,oi'ni3V 
xaXeiTCti KUTU Ty}veTix,'^piov SiaÄsKTOVf v^ipifOviraSioSos 
«Ti Tjjj kyofUi exl rbv fj^syctv i-TnröSpoiJiov. avö' m eCpovra 
TUpk TOu 0aiTiheii!sciVTmS!^p£b!,vovTv^veXa)r^i<TTOVa.^'tuv^ 
«AA' 14" fj |ii«A(5-Ta J;VÖ>jo*ai' , TViv Trepav to3 TOTafji.ou yji- 
fav, yjt ocritniitrav 2re hs>^v0VTO rbv to^^siaoV xa> Sva-ias 
a-TsSoa-av roTg öeo*; «t^ XP^f^^"^"'^ ToKXav y ac eij^avro 
yevo/j-Evoi Ta^iv tu<v 'ETrra, T^y^v Kupict truvTe^eireiv. 
Alex. ab Älesandro , Gen. Dier, H. 18. « Thuscum vicum ideo 
dictum feruut, quod cum Porseiia r"x urbi castra admovisset 
hostiliter, et repentinas incursiones facerct, neque iii admiltere- 
tur elBcei-e tjuisset, re infecta inde decedens , contra Ari cinos 
admovit copias : iinoque pi'aeIio lusi Hetrusct, lassiludine et 
Baucti, Romam peiiere ; nbi majorecura faabili et culti in cala- 
mi ta te , amore urbis locum tpiem Incolerenlpedere : quibus iu 
urbe datus esi, quem Tbuscum vicum appellaruiit. äuntqui 
credaiit Caelium Jubenium (leg. Vibennium) Helruscum . bcUo 
egregium , cum expcdila manu Homulo contra Lalioos praesidio 



I 



442 pOKMENTAHIUS 

venisse» cumque in monte Caeliolocaeditioratenuisset, pcst 
Caelii obitam, ne quid moliri possent , in aequa deducti , m- 
fima urbis coluisse , a qui^us Thnsco vico , ut ait Varro , nomen 
datum, EsL autem fuere inter Gapitolium et Palatium loca juxta 
" qomitium stadiorom ferme quatuor , prope Velabfum , qnan^ 
tum a foro ad circom maximum latitudinis est." cf. Schmid, ad 
Epist. I. 20. V. 1. eth. L Broukh. et Tittmann. ad Prop. IV. 2. 
V. 50. Interpr. ad Tacit. Ann. IV. 65. Mannert. Greogr. IX. 1. 
p. 580. Ni^buhr. Röm. Gesch. (2. edit.) p. 574. seq^. — De 
origine nominis vici Tosci igitur plurimum differunt vetemm 
sciiptorum testimonia, neque quid certi de eo statuerelicet: 
>satis tamen constat illud ex antiquissimo urbis tempore artum 
habuisse , atque ex iis fortasse temporibus, quibus yeteres Romae 
incolae seu bello a Tuscis devicti sen uno imperio jnncti erant 
De Goele Vibenna minus etiam certi novimus quam de fabuloso 
cum Porsena rege bello, in quo referendo certe Romani icri- 
ptores , falso patriae amore ducti , longe a veritate recesserunt , < 
uti Niebuhrius ex ipsis veterum sibi contrariis testimoniis aban- 
de docuit. Utrum Otfredus MuUerus , professor Grottingensis , 
in libro multum laudato , quem de Etruscis scripsit , novas hae 
de re protulerit conjecturas, nondam mihilicuitquaerere. — 
Vicus autem Tuscus fuisse videtur Romae locus , libi omniom 
rerum tabernae erant , non solum thuris , odoris , piperis et si- 
milium , unde quoque vicus Thurarius dicebatur , et praeterea 
librariorum (ut Sosiorum fratrum) cet. sed etiam pessime aa- 
diisse ob lenonum et meretricumfomices. Tusciantiquitusmulto 
magis mercaturae erant studiosi quam Romani , unde facile est 
ad conjiciendum eos semper quaesivisse, ut in vidnaurbeRoma, 
«nultis nominibus cum iis conj uneta, perpetuo commercia ha- 
berent, unde vicus Tuscus variis deinceps temporibus novis 
incolarum numeris augeretur: et sic Romani , qui , ut constat, 
multa publica instituta a Tuscis receperunt , etiam multarum re-^ 
rum peregrinarum usum et copiam ab iisdem acceperuut. 

Ktcum. Vicus urbanus erät pars urbis constans aedifidis 
contiguis, quae noimisi minoribus itineribus et angipor- 
tis separata erant , quum viae majores et plateae vicos ipsos a 
se invicem disjungerent ; et erät magnus vicortun numerus 
in urbe Roma variis nominibus insignitorum. cf. obscura 



AD TEas. 269. ava 



verba Vail^Dis L. L. TV, 32, et Festi ia voce ; et Heiadorf, ad 
Hor.Sal.I. 9. V. 13. 

Thus, <i QmthusscTihautjdacaniaTh TOv$uiiv: Itabent- 
que adstipulautes antiquot lapides , (juos reiert Daosq. Cootra 
oppoDuiit Manut, et Cellar. libros veteres , Virgilii praesertim , 
et auctoritatem Charis. Lp. 58. Putsch. et Serviiad Georg. I. 
ÖLquiAtundendodictumputajit, quia glcbae turis , antequam 
in iguem conjiciantur , tundi solent. Sed ut haec notatio im- 
probelur , et a Svetv sumatur origo , multa sunt Giaeca voca- 
bula , quae longa consuetudiiie Latinefacta Latiois etiam litteris 
scriLuntur, ut stha ah tiXt} , fama a <P^il^, frigo a^pvKU» 
et alia non pauca. Servius ad jEn. VI. 4. « Thus et Orchus 
veteres dicebant: quibus sequeus aelas detraxit aspiratio- 
nem."" Foicellinus in Les. cf. Lambinus. Equidem adhuc 
vulgariorem scripiuram seculussum. De natura ihuris ac variis 
geueribus , de loco ubi nascitur , et de modo colJigendi vid. 
Plinius. n. N. XII. 14. cf. Arnobius adversus Geutes VTL 
26— 28.ibl(jueOrellim. 

Odorea suut liquores odorati et uoguenta ; vid. Broukbus. ad 
Tibull. L 3. V. 7. Thus et odores saepe conjunguntur apud scri- 
ptores , ut Tibullus , II. 2. v. 3. 4. 

Urautur pia thura focis , uran tui' odorea, 
Quos teaer e terra divite niittit Ärabs. 
cf. Cicero in Verrem , II. 4. c 35. § 77. H. 5. c. 56. § 146. 
Plinius , Epist. V. 16. 

T. 270. Piper, De piperis natura etgeneribus, quantum 
veteres eacognoverunt, -vid. Plinius , H.N. XII. 7. 

Amicttur, « induitur." Acron. Est lamendiacrimeQ inter 
amicire el induere : « nempe illud dicitur proprie de vestibus 
exterioribus et laxioribus , quae horainem tegunt magis quam 
vesiiunt : iWwt'>-cdeinterioribus, et magis corpori adbaei-enti- 
bus Tametsihocdiscrimennonestperpetuum." Forcel- 

liuus Germ. 

Ineplis. Cicero , de OraL JJ. 4. § 17. 18. « Tum ille (Cra»-| 
sus) , ego mebercale , inquit, Caesar, ex omnibus Latinis 
verbis hujus verbi vim vei maximam semper putavi. Quem 
euim nos tneptttm vocamus , is mibi videtur ab hoe nomen 
habere ductuni . f^u^A. non sit aplus , idquein sermonisuestri 



i 



I 



444 COMMENTARIUS 

consuetadlne perlate patet. Nam gui, aut tempus quid postulet , 
non videt, aut plura loquitur, aut se ostentat, aut eorum, 
quibuscum est, yel dignitatis , vei commodi rationem non habet , 
aut deniijue in aliquo genere aut inconclnnus , aut multus est , 
is ineptus dicitur. Hoe vitio cumulata est eruditissima illa Grae* 
corum natio. Itaque quod vim hujus mali Graeci non vident, 
ne nomen quidem ei vitio imposuerunt* Ut enim quaeras omnia^ 
quomodo Graeci ineptum appellent non reperies." — Uti ceteri 
urbaniores Romani ineptias omnes fugiebant, sie praesertim 
nemo unquam fortasse ita prorsus inepti crimine vacavit atque 
Horatius. — Praeterea ex elegantissima Ciceronis descriptio- 
ne inepti hominis facUe intelligitur quid sint chartae vei po- 
tius carmina inepta. — Wakefieldii emendatio tnemtts ^ Ucet 
nonnullis mss. et vet. edit. confirmata , et ab Eichctadio , in . 
Kjitischer Nachtrag p. 234. defensa, paucis,N.puto placebit: 
si quis tamen dubitet, leget amplam Schmidii refut^tionem et 
vulgatae lectionis vindicationem ; cui tantumaddendujn essit 
e:(dstimavi , chartas inemtas proprie non significare , quae non 
emuntur \ sive emi non solent , sed quae non sunt emtae , et 
sic occurrit , in unico , quod noverim , loco apud Virgilium , 
Greorg. IV. 133. « Seraque.revertens noete domumdapibus 
mensas onerabat inemtis," Uti,nostro Horatii loco et Ovidii , 
Trist* n. 223. rejiciendaest varians lectio tnemtis et tnenitoSy sic 
quoque in Virgilii loco codicis Franciani lectio tneptis. 



Operi nostro finem imposituris cum Vii^io dicere liceat : 
Sed nos immeusum spatiis confecimus aequor ; 
Et jam tempus equum fumantia solvere coUa. 




INDEX 



RERUM ET VERBORUM. 



A. 
abhinegi. 
abrotoniun 211.212. 
ac 297. 
acer 276. 
acervus 97 — 99. 
acceptum referre 873. 

374. 

Accius 125 — 1 28. 274. 

35i. 
accusadvus Graecus 

2o5. 
Achiyi 88. 
acta senatus et populi , 

diurDa8i. 
actiones legis et actus 

legitimi 199. 
adgg. 

addere 346. 347* 
adhuc 329. 
adjectiva pro adyerbiis 

262. 263. 278. 
adstriogere 293. 
aeditui 363. 364* 
aeger 227. 
S. SMxxs 199. 
aequare 77. 
aequus i53. 
aera 389. 



^schylus 265. 266. 

269. 270 — 272. 
^sopus 167. 168.' 
Afranius 129. 
aheneus 4o3. 
Agatharchides 32 1 . 
age 339. 
agere 171. 
Albanus mons 85. 
Alcibiades 189. 
Alexander Magnus 367 . 

368. 377—379. 382. 

383. 385. 390. 
Alexander Pheraeus 

335. 
alias 61. 
aliquis 433. 
alius cum ablativo 386. 
alterni versus 252. 
altus 128. 
amare i85% 397. 
ambarvalia 240. 241- 
amicire 44^* 
amptniare 178. 
ahciie 176. 
animus 204. 4^^* 
annalesinaxiiiu8o.8i. 
antiqua 78. ^ 
antique i5|. 



antiquarii 69. i5i. 
antisopliistae i58. 
Antimachus .391. 392, 
M. Antonius 70. 
Apelles 377 — 386. 
ap^rtus 436. 437- 
Apollinis templum 34 1 • 

342. 
apparere 358. 
apparitura 157. 
aquilicia 228. 
ara 60. 
arces montibus imposi- 

tae 407. 4^* 
arcessere 36 1. . 
ardere i85. 
arrogare 91. 
ars 56. 146. 328.432. 
Artemidorus Ephesius 

321. 

asino . fabuiam narrare 

325. 326. 
asperitas 223. 
assignare 5o. 5i. 
at 395. 
Atellanae fabulae 25o. 

25i. 286. 
athletae i84* 
atramenta 376. 



446 



INDEX 



Atrium Libertatis 344* 
Atta i65. i66. 
&Treiv i65. i66. 
attentus agi. 
Attiiius 126. 
Attius 125. 
nvaritia 216. 217. 
tyarus 297. 
i^udax 299. 
ayerruncare 299. 
Augusti cum Horatio fa- 
Qiiliaritas 3i — '33. 

d^Yiiiihonores6o-^4* 
laDdes^38. 4i-^44' 
88. 59. 61. 70. 
2p4« ^56. 395 — 
397. 
leges 44* 4^* 
nomina 46* 4?' 
spectaculorl^Il studi- 
um 3ii. 
aulaeorum ia tlieatris 

usus 3i3, 
auspipium 409-^4^^' 
axamenU 17Q. 

B. 

BaccHas 48. 248. 
Barbari 4o8. 409* 
bene dicere 257. 
Bentlejus 93* 94* 122. 

i3i. 
bibliothecae Romanae 

341—346. 
bis quinque 77. 
Boeoti 391 — 395. 
bombi 329. 
boni consulere 32. 
brevis 34 1. 



bucolica poesis 262. 
253. 



a 

cadere xi 3. 294* 
Caecilius 1 26. 1 42. 1 43. 
L. Julius Caesar 35 1. 

Gaerius i44* i4^* 
calamus 209. 
calcar 347* 
calere 2o5. 
camelopardalis 3 c 8 — 

323. 
Gamenae 84. 85. 
cantica 149. 
capefe 259. 260. 
capsa 436. 
care 377. 

carmina 1 54- 1 55. 2S0. 
Gastor 49- 
Gatiilus 70. 398. 
Q. GatuUus 168. 
cayere 201. 
celeres 3oi. 3o2. 
cereae imagines 434* 
cetera 65. 
Ghaldaei338. 
charta 90. 
cbartarum iaeptarum 

usus 437 — 4^9* 
Ghoerili quatuor 369-^ 

373. 
Gicero 70. i38. Brut. 

18. § 71. explicatur 

149. Bri^t, 19. § 75. 

explicatur 120. Tusc. 

t. I. § 3. explicatqr 

119. Limaa i44* 
cirrati 161. 



ciYitatnm prosperitai 

ex sententia yeterufB 
182. 
claustrum 4^6. 
clieates 196 — 200. 
Coeles Yibenaa 44o— 

442. 
cogere 362. 
colere 5o. 
colligere 21 5. 
commedia delV arte 

325. 
commendare 432. 
commodus36i. 
comoedia Dorica 283. 
comoediaMegarica 283. 
comioedia Sicula i4o. 

283. 
comoediae Graecae oii- 

go el bistoria 279— 

286. 
comoedia Romana 286. 

287. 
componere 5o. 407. 
compositura 54* 
coocinnua 162. 
conficere /^m, 
confusus 819. 
condere 286. 
coDJunctivus modus 95. 
contundere 52. 
convertere 323. 334* 
Gorinthas captira 3i5« 
corrigebdi offieium 276 

—278. 
corniculo merere 157. 
crassa Minenra I^» 

i65. 
Icrasse i64* i65. 



INDEX. 



449 



L. Licioias Grassus 70. 
Grates 282. 284* 
Gratinos 282. 284* 
credere i52. i53. 
crepidata 274* 
crescere 2o3. 
critici 73. 1 10. 
crocus i65. 
cruentus dens 254- 
cuin supplendum 77. 
cura 340. 
currus imago 296. 297. 

daemones 245. 246. 
damnosus 2o3. 
dare 220. 
decemyiri 74. 75. 
decidere 92. 
decorus 162. 
deducere 36o. 
deferre 439. 
defluere 260. 
defuDgi 66. 
XII dei agricolarum 

241 • 
Deus Natalis246. 
demere 96. 

Democritus 3 16 — 3 18. 
dictare 160. 2o5 — 207. 
difs 90. 
diligere 397. 
dirus 5i. 52. 
discordare 3oo.' 
distare 161. 
di verbiä i49* 
diversus 319. 
divitiae peregrinae 328. 



doctus^ docte 89. 128. 

229. 
dona 390. 391. 
Dossennus 289. 291. 

293. 
ducere 162. i63. 172. 

388. 389. 
duellum ^11. ^\Z, 
dum 5o. 97. 
duo substantiya uniyer- 

Lo subjuncta 186. 

256. 257. 
dure i5i. 

E. 

ecloga 32. 

Ecpbantides 284* 369. 
edax 292. 
Egeria 84. 175. 
elepbas albus 323. 
eludere 97^ 
emendare 161. 
emicare 161. 
Ennius 67. 72. loa — 

ii4* 126. 
ephebi 290. 
Epicbarmus io5. i4o. 

283. 
epistola 29. 3o. 36. 37. 

406. 
Epistolae ad Augustum 

causa 32. quando 

scripta sit 33. 4^0. 
propositum 33. 34* 

45. 46. 433. 

argumentum 34 — 39. 
45—48.64—66.89. 
i5o. 171 — 173.179 



289. 295. 296. 298. 

309. 3ii. 3i3« 3i6. 

324. 326. 328. 33 1. 

332. 339. 347-349. 

362. 375. 4o3. 4^9 

— 43 1. 433. 
equidem i53. 
equites 198. 3o 1—307. 

309. 3io. 
er paragogicum i83. 
es^ is^ eis, terminatio- 

nes tertiae deciinati 

onis 3i2. 3i3* 
esseda 3 14. 

est operae pretium 363. 
est ubi i5o. i5i. 
et 236. 328. 390. 
Eubemerus io5. 106. 
Euripides 270 — 273. 
exemplum 227. 
exigere 161. 
exodia 25o. 
expendere 202. 
exprimere 4o3. 



F. 

faber i85. 

fabula 166. < 

facta 49. 

falsus 336. 

famosi libelli 254-256. 

fasti 99. 100. 

fastidire 66. 

fastidinm 34o. 

fata 49* 

fatalis 52. 

£autor 73. 

Fea 122. 123. i52. 



193. 212. 2i4* 257.|fere 376. 



448 



INDEX. 



ferre 397. 

ferre legeut 256. 257. 

Fescennini versus 248- 

a53. 
Fescennium 252. 
fesla rustica 287 — 241 . 
fidus 287. 
figurare 282. 233. 
filum 164* 36o. 
fingere 36 1. 
finis 92. 236., 
Cn. Flavius 199. 3o4« 
flexumines 3o i . 
flores i65. 

foedera yetera 77. 78. 
formare 228. 
fortis 106. 389. 
forte 161. 162. 
fortuna 87. i83. 
froDS 2o5. 
fugare 299. 
fugere 3i3. 
fulgor 54* 

funambuli 333. 334* 
fundere 253. 
fustis 254 — 256 

G. 

Gabii 77. 78. 
Garganum nemus 827. 
gandia yana 8f i. 812. 
genilivi a datiyo.casu 

discrimea 809. 810. 
Genius 248 — 248. 
gestire 294. 
gladiatores 807. 808. 
Gloria 296. 
Graecorum studia arti- 

um 87.88. 185.187. 



literarum 85. 86. 
181. 

musices 187. 188. 

scenicarum fabula- 
rum 192. 198. 

ludi 184. i85. 
Graji 86. 
grammatici 78. iio^ 

112. i56. 159. 
grayis 167. 261. 
grayitas 146. 

H. 

Helicon 847* 
Heliodorus 820. 
Heraclitus 816 — 818. 
Hercules 5i — 58. 
hic 809. 

hilarotragoedia 287. 
historiae et poeseos dif- 

ferentia 225—227. 
hoe 65. 
Homeri Odyssea i49« 

honores 59. 

Horatii vita 81 — 83» 

87. 47' ^59. 208. 

ab adulationis crimi- 
ne yindicatus 61 — 
64. 

judiciumde yeteribus 
Rom. scriptoribns 
explicatus 66—78. 
109. 128. 184 — 
i4o. i47« 171- 
172. 180. 262. 

obtrectatores 68. 

cur Carmen heroicum 
scribere recusayit 



4^3 — 4^5. 
Hydra St. 52. 
hymni 227. 228* 240 

jam 178. 
Janus 4i3 — fy}&. 
Janus et janua428. 424 
ignaye i5i. i52. 
aie 868. 369. 
imberbi 178. 
imbrices 829. 
imitari 38 1 . 
imperator 4o. 
imperfecti conj. a per 

fecto discrimen 828 

824. 
1^99. 

in supplendum 87. 
in manibus esse 121— 

r24. 
in pejus 434* 
inaniter 885. 
incc^itare 217. 
inducere 44^* 
inemtus 444- 
ineptus 44^* 444* 
infans 198. 
infinitiyus pro gerundic 

3oo. 
inflare 297. 
inops 227. 
inscite 278. 
insectari i58. 
insidiosus 291. 
intactus 254* 
inyectus 252. 
inyidia 57. 58. 
jocari ex sententia Gi- 



INDEX. 



440 



ceronis i38. . 
ira !224- 
ire per extentam funem 

333. 
irreyocatos 35o. 
irritare 335. 
iste g5. 368. 36g. 
iddem g6. 97. 
jucondius 80. 

Junones ^44' ^46* 
jureconsolti igS. ig6« 
198 — 200. 

K. 

kalendaria 100. 

L. 

labi 182—184. 
labor 358. 359. 
lac 242* 
laena 329. 
Laeyios i55. 
lana 329. 33o. 
Lares 246. 
Latinae linguae aetates 

102. 177. 
laudiceni 357. 
laus 396. 397. 
leges judiciariae 3o5. 

3o6. 
leges contra rem magi- 

cam 338. 339. 
leho 291. 
lentus 297. 

M. £milius Lepidos 70. 
leyiter curare 11 3. 
lex 45. 
lex regia 45. 
lex theatralis 3o6. 



Liber et Libera 48. 
liber i55. 
libido 2o3. 
Libitina 100. loi. 
linere 377. 
Utura 278. 
Uyidas 178.. 179. 
Liyius Andronictis| 148- 

i5o. 1^5. i56. 
locatiyus casus 364 — 

366. 
loculi 294. 
locoples 229. 
Lucilius 67. 68. 72. 

206. 
Locretius 70. 
luctari 87. 

ladicra 180. 181. 298. 
ludicri yersus 25 1. 
ludus 327. 328." 
Lysippus 377 — 379* 

386 — 388. 

M. 

magi 336 — 339. 
magister 177. 
majestas 429. 43o. 
majores 2o3. 
mala carmina 254-256. 
male natus 373. 
maligne laadare 332. 
malus 219. 257. 
manalis lapis 229. 
manes 229. 23o. 
Marcius 82. 83. 
Mare Tuscum 327. 
mathematici 338. 339* 
maturus Sg. 
matm'e 193. 



medica ars Romae 212. 
medium 288. 
meminisse i56. 
memor 247. 248. 
Menander 1 29 — 1 32 . 

142. 143. 
mendax 207. 
mens 204* 

mentibus haerere 122. 
metrum epistolarum3o. 
militiae 219. 
mimus 324- 325. 
minor 93. 172. 2o3. 

3oo. 
miran 100. 
modus 257. 
morari 45. 46. 433. 
mores 43. 4^3. 
mmiditia 262. 
mulcere 335. 
Musae 84* 85. 
Musarmn dona 390. 

391. 
Myro 120. 

N. 

Naevius 119 — i:tl\. 
nam 309. 
natura 276. 
nayes 3i5. 
nayim agere 210. 
AttusNayius 81. 82. 
negotia 39. 
nendi ars 359. 
nepenthes 289. 
nequis 379. 38o. 
neurobates 334- 
Nicephoras Gregoras 
334. 

29 



450 



INDSX. 



uobiles ig8. 
nomen aoi . 202. 
nomisma 374* 
nonpro nonne 121-1 23« 
nonnuUi 433* 
nova 73. 
novitas 179. 
niigari 180. 181. 
numen 69. 60. 432. 
numenis 260. 261 • 433. 
1111x87. 



O. 

oblinere 328. 
obscoenus 223. 
ocoli incerti 3i<k 3ii. 
odores 44^* 
olea 87. 

oiioioriXmnov 93. 
9f 

Oppiani duo 32 1* 322. 
Orbilius 167 — 160. 
orbis 4i3. 
ornare 43. 

ovfhv TfbQ rhv A/^- 

VV9'0V 269. 



p. 

pa 178. 
paces 194. 
PacuYius67 . 1 24 — 1 29. 

35i. 
palliata 286. 
palma 298. 
panis secondus 219. 
pantomimi 325. 
parasiti 292. 
parere 172. 
partes 290. 



Parthi 207. 208. 4^ — 
428. 

participiafat. pass. 390. 

parvus 235. 4^9. 

pater 48. 

patres 167. 197 — 200. 

patroni 197-^200. 

peccare 45. 

pectus 223. 

Penates 246. 

pensare 86. 

perambulare i65« 

perdere 173. 

perficere 92. 

penre 167. 

periphrasis anias noml- 
nis per duo alia 3i4* 

petorrita 3i5. 

Philemo9 i3o— 132« 

Philippiis nomisma 374* 
375. 

Phormis 282. 283. 

piare 243. 
piger 219. 
pilenta 3i4- 3i5. 
pingere 87. 
pinguis i64« i65. 
piper 443* 
placere 275. 
plagosus i56. 157. 
planipedes 324* 
planius 225. 
plaudere 309. 
Plautiis67. i32 — i4o. 

145. 289. 293. 
plebeeula 309. 
plebeji 197 — 200. 
plebs 198. 299. 
Iplehus 193. 



pleriqne i5i. 

piorare 5i. 

plurimi i5i* 

po 178. 

poeseos origo 23 1 • 248. 

^49- 
poetanim ingenium et 

merita ai 3. 23o. 

PoUio 71* 343. 344* 
398. 

PoUux 49* 

Polycletu$ 379. 

ponere 60. i8o. 434* 

ponere infra se 56. 

pontifices 79. 198. 

pontificiHQ libri 79-81. 

Porcius Licinius 264* 

porcos 241* 242» 

porrectus 436. 

portenta 52. 

praeficae 23o« 

praegrayare 55— 57. 
praepositio post smna 

casum 95. 
praesens Sg. 228. 
pra^esens tempus 92. 
praesul 177. 
praetextata 274* 
preces 228. 
pnnceps 428. 4^ 
promere jura 200. 
promittere 11 3. 212. 
properare i32. 
proponere 434» 
Protogeaes 38 r. 383. 
psallere 88. 
publicani 3o6* 
pudor 43o. 
puella 193. 228. 



INDEX. 



45t 



pagiles 3o7« 3o9) 
pulpita ag2. 
pupillus aiö-^aiB. 
purpura 33o« 
Pyladorestes 124« i^S. 
Pyrgoteles 378. 379. 
Pythagoras ii3 — iig^ 

quantus 291 • 
quatnor siye quattuor 

3l2. 

que i53. i54> 2o5. 

quidam i5t. 

quietus 264* 

quis, qua, qoid,^ii8- 
:que eomposita et de* 
riyata 379. 38o. 432. 
433. 

quid 92. 

quo pacto 269. 290, 

quod 87, 

quodsi I79« 390* 

R. 

rabies 253« 

re praep. insep* 34o* 

374. 
recentia 73. 
recipere 43o. 
recitandi studium apud 

Romanos 35Qr-358. 
rectus 202. 
recto talo stare 29$. 
recurrens 253. 
recusare 332. 
redamptruare 178. 
reddere 34o. 34i* 



tredigere 257. 
reducere 298. 
reficere 297. 298» 
resuttere 375. 
repens per humum 4o6. 
reprehendere 349* 35o» 
res 275. 288. 
res gestae 407. 
res Italae 4o* 
respondere 5i« 200» 
reyocare 35o. 
revolyere 35o, 
Rhinton 287.* 
riciniata 324* 
ridere 216» 
rigidus 79. 
robigalia 239. 240. 
Romanonim tribiis 1 97 . 
198. 3o^* 4^4* 
mores .194 — ^^- 

200. 202 — 204. 

208. 21 3. 21 5. 

216. * 293. 294* 

299. 3oo. 
yitae rusticae et agri- 



lunt 434. 435. 
Roscius 168 — 171. 
rubere 435. 
rus 262. 

S. 

Sab]ni>78. 79> 

sagae 337. 

Saliare carmen et Salii 

sacerdotes 173-178. 
423. 

Saturnii yersus 260. 
sancire 77» 
sane 329. 
sapiens io5. 
satira 29. 3o. 4^6. 
satura t02. io3. i49* 

25o. 262. 
scito supplendum 332. 

333. 
scribendi mos in lecto 

208. 209. 
scribere 201. 
scrinia i58. 209. 210» 
scriptor 91. 



cultuvar studium securus 294* 



23l'^242. 

studia literarum 85. 

88. 204. 210. 

248 — 25 1. 257 — 

259. 264. 265. 

275. 326. 
Romani inter Graeci 
generis populos re- 
cepti 408. 409* 
Romani magnorum yi- 
ronim imagines con- 
quirunt et ritibus co- 



sed tamen 362. 
sedulitas mala 43 1. 
sedulus 297. 43 1. 
sementiya 238. 2394^ 
senex 128. 
sermo 46. 4^5. 4o6. 
Sertorii apologus 95. 

96. 
servi 216. 
serus 262. 263. 
seyerus 2o5. 
sextariolus 32. 33. 



452 



INDEX. 



siSoi. 

sipro sin i5i. 
^ibyllae 82. 
- sk supplendum 876. 
signorum sive statua- 
rum comparatio cum 
poematä^tts et sen- 
ptis J^oi, 4^2. 
siliquae 218. 219. 
Silvanus 242. 
simplex verbum pro 

composito 180. 
simulare 889. 
sitos terrarum 407- 
soccus 292. 293. 
socii opemm 286. 287. 
80cius 216. 217. 
sollemnis 196. 
solUcitas 849- 
solus 89. 

Sophocles 266. 270 — 
278. 

coCpQKXeU 857. 

soli aerisque efficacia in 
ingenia hoBunum 
892 — 895. 

sorites 97—99. 

spectare 866. 867. 

sperare 5i. 

spirare 276. 

spissus 148. 

stare 294* ^95. 

stolidus 800. 

studere 216. 

stulte 481* 

sub 198. 

subrnere 297. 

subtilis 890. 

Summanus 280. 



superbus 84o« 
supremus finis 53- 
surdus 826. 
Susarion 288. 
suspendere i85 — 187. 
sustinelre 88. 89. 
T. 



273—275. 
tragoedus 189. 192. 
trahere 3i3. 
transmigratio animarmn 

' 118^118. 
triumpbos 3i3. 
trossuli 801. 



taberaaria 286. 287. \rpvycpS(Ot 189— 191 
XII tabulac 74— 76. W"ti°a 87 



254 — 256. 888. 
Tacitus scriptor dial 

de orat. i56. 
Tarentum 38o. 
Tellus 241. 
temere 216* 
templum 49. 
tempora 46. 
tempus festom 286. 
tentare 275. 
tenuis 860. 
Terentius 1 48 — 1 47 • 
terere 179. 
testae 829. 
theatrumi48. 807. 826. 

827. 
Tbespis 265—269. 272. 
Thurarius yicus 4^9 — 

443. 

tbus sive tus 44^* 
tibicines 187 — 189. 
tichobates 884. 
togata 274* 286. 
torquere 228. 
tractare 882. 875. 
tragoedia 189 — 198. 

226. 227. 885. 
tragoediae Graecae his- 

toria 265 — 278. 
tragoedia Romana 127. 



turma 81 3. 

Tnscus vicus 489 — ^^, 

tutari 4i* 290- 

valeat 298. 
Varius 70. 398—401' 
Varro 70. 

vates 84. 177* 2i5. 
228. 

Ui f av rifiveiv 52. 

ve 154. 
Tel 86. 

yendere i63. 164* 
yenenum 33 1 . 
yenia 288. 289* 
Tenti secundi 194* 
Tentosus 296. ' 
Venus Anadyomene 

888. 884. 
Tertendi mos et utilitas 

275. 
vetera 78. 
Teteres scriptores 66. 

78. 102. 109. i49* 

Ticus 44^* 44^- 

yidere 890. 

yilis 92. 

Tineta sua caedere S/^g. 

yinum 91. 248. 

yiolae 881. 



INDEX. 



453 



Virgilius 70. 72. 109. 


yitiami82. 


iirere 54^ ' 


395—398. 400. 


ultro 36 f. 


urgere 432. 


yiritim 179. i8o. 


onctus 89. 


ursus 307 • 


Tirtus 2i4« 367. 


Yocadvus casus 46. 


Vulgatius Sedigitus 1 43 . 


virus 261. 


yolumen8i. 




yis comica, dictio ex 


Yolumina Yatum8i-84* 


Z. 


praya interpretatio- 


yoxfords 326. 327. 


Zeuxis 382U 


ne orta i45. 


urbs 219. 





ÄDDENDA ET EMENDANDA. 



p. 7. y* 67. cedit leg. credit. 

p. 4^* L ^3. Ad ea, quae de constitatioiiilias pnncipum et de lege 
regia yerbo monuimus^ addenda est thesis, ^am ex schola clar. Gra^ 
tamae primus proposuit P. L. de Gayere , ad calcem Spec. Jur. Inaug. 
(Grön. 1825.) et deinderepetiyit F. H. d'Aulnis de Bourouill^ Spec. 
Jur. Inaug. (Grön. 1829.): » Z^ytf re^yf a« nomen in Pandectis a Tri- 
boniano yidetur profectum. JGti, quorum fragmenta in Pandectis, 
legem yidentur dixisse imperii^ yel de imperioj et hoe nomen Romae 
antiquissimum. Si Romulum excipis et Superbum , omnes , qui Romae 
olim fuerunt, reges curiatam de 9tu> imjperio ad populum tulere legem, 
de qua re Cicero testatur, de Rep. II. i3. 17. 18. 20. 21." — Gajus^ 
I. 5. ait: »Gonstitutio principis est, quod imperator decreto^ yel 
edicto, yel epistola constituit; nec unquam dubitatum est, quin id legis 
yicem obtineat^ quum ipse imperator per legem imperium accipiat.^ 
Pomponius^ 1. 2. § 12. D. (I. 2.) de originejuris: nPrincipalis con- 
stitutio^ id est, ut quod ipse princeps constituit, pro lege seryetur.'' 
In bisce Ulpiani (yid. p. ^S.) Gaji et Pomponii definitionibus consti- 
tutionis principis hoe est memoratu dignum , nullum eorum dicere eam 
esse legem y sed Ugie habere vigoremy legi* vicem obtinere ^ pro lege 
eervari: adeo tenaciter menti JGtorum sedebat yerae legis definitio, 
»quod populo placuit, lex est.^ cf. d^Aulnis de Bourouill, 1. 1. p. i4* 
25. 26. ibique Pomponius 1. 1. § 1 1 . 

p. 5i. 1. 3f . De Hercule cf. A. Vogel, Hercules secundum Grae*« 
corum poetas etbistoricos antiquiores descriptus et illustratus (Hai. Sax. 
i83o.); yid. Neue Jabrb. fiir Philol. u. Paed. I. p. 240. 

p. 89. 1. 23. epitheton leg, epitheto 

p. 124* !• 6. cantiraretur Ug, cantitaretur 

p. 137.1. 27. wundenÄpy. wurden 

p. i4i* !• 35. Philos. leg, Philol. 

p. 145.1. II. equipararet /£py. aequipararet 

p. 169. in nota 1. i5. plur %. plus 

p. 249* !• 8. Jahrbiichur leg, Jahrbucher 

p. 272. 1. 19. Greich. leg, Griech. 

p. 292. 1. 22. Parasitorum in comoedia veterum inde ab Epicharmo 
ad RoHianos scenicos historia reperitur in Opuscoli divcrsi di F. M. 
Avellino (yol. I. Neap. 1826.), uti didici ex Neue Jahrb. fur Philol. u. 
Paed. Lp. 2o4* 

p. 4i6. 1. I. mibi leg, mihi 



j^^y 



''..■ ■ 



r 



it'i&